O tshwanetse go tlhopha kgwebo ya sebopego sefe?
Tlhopho ya sebopego sa kgwebo ke tshwetso ya botlhokwa thata fa o tlhoma kgwebo e ntšhwa. Lebaka ke gore sebopego sa kgwebo se na le bokao jo bo boitshegang mo botsamaising, kemo ya beng le batsamaisi mmogo le merero ya matlole ya kgwebo e ntšhwa.
Sengwe le sengwe sa dibopego tsa kgwebo tsa botlhokwa tse thataro tsa Aforikaborwa se a tlhalosiwa. Tlhaloso e ikaegile ka dipharologantsho tsa botlhokwa di le supa. Direfosanngwa tsa dibopego tsa kgwebo di akaretsa kgwebo ya mong a le esi (sole proprietorship), semphato (partnership) setlamo (company) mokgatlhotekanyetsi (close corporation) kgwebo ya terasete (business trust) le koporasi. Dipharologantsho tse supa di akaretsa mofuta wa sebopego sa kgwebo nngwe le nngwe, dintlha tsa bogonetshwaraganelo le boikarabedi, ditsamaiso tsa tlhomo, maikarabelo a tsamaiso, kabelanopoelo le tuelolekgetho, ditšhono tsa tlamelo ka matlole le botsweledi. Mo kgannyaneng e re tlogela puisano ka ditlamo le dikoporasi ka gore ka botsona ke dintlha tse dikgolo tse di tshwanelang go ema ka botsona mo dikgannyeng tse di tlang.
Kgwebomongesi e botlhokwa mo dikgwebopotlaneng ka gore e batla khepetlele e nnye e bile e bonolo go e tlhoma le go e tsamaisa. Fela le gale ditiro tsa seikonomi tsa kgwebomongesi gale di lekanyeditswe.
Kgwebomongesi ga e na bogonetshwaraganelo ka jalo e ikaegile ka boitekanelo jwa mmele le tlhaloganyo, gammogo le seemotsholelo sa mong. Lebaka le gape le sa ntse le baya dithoto tsa mong mo kotsing. Go palelwa ga kgwebo go tlaa tlhola go tšhona ga mong ka sebele.
Tlhomo e bonolo thata gonne go batlega gore mong a kwadise leina la kgwebo le go nna le laesense ya go gweba. Ga go na ditlhokego tsa tlaleletso dipe tse di beilweng tsa kgwebomongesi, kwa ntle fela ga molawana o o tlhaolegileng oo kgwebo nngwe le nngwe ka boyona e ka patelesegang go o dirisa. Sekao sa se e ka nna melawana ya boitekanelo e e dirang mo diresetšhuranteng.
Dikgwebomongesi gantsi di itsamaisediwa ke beng. Fela le gale mong o ka rata go thapa motsamaisi go mo direla. Go tshwanetse go gakologelwe gore ditšhono tsa kgodisotirong mo dikgwebomongesing di lekanyeditswe thata.
Ka dikgwebomongesi gantsi di tsamaisiwa ke motho a le esi, di kgona go inyalanya ka bonako le diphetogo. Ntlha e e bokoa ka maemo a motsamaisimong ke gore kitso ya motho yo o tsamaisang e ka bo e lekanyeditswe mabapi le bogolo jo bo tlhokegang jwa tiro ya botsamaisi. Go bokete mo mothong a le esi go laola ka botlalo dintlha tsotlhe tsa tlamelo ka matlole, thekiso, bodirisi, theko le tsamaiso le badiredi.
Ka go sena pharologantsho magareng ga dithoto le melato ya mong le ya kgwebo, dipoelo tsa kgwebo dingwe le dingwe di dira karolo ya lotseno lwa sebele lwa mong. Ka jalo ga go na lekgetho la tlhamalalo le le kgethisiwang kgwebo, fela mong o kgethisiwa ka seemo sa sebele sa gagwe mo dipoelong tsa kgwebo. Fela le gale mong o na le tshwanelo ya dikgogelolekgetho tsa sebele ka esi tsa gale.
Kgwebomongesi ga e na bogonetshwaraganelo. Ka jalo mong o rwala maikarabelo a magolo a go tlamela ditiro tsa kgwebo ka matlole go tswa metsweding ya gagwe. Se se raya gore tlamelo ka matlole le ditšhono tsa katoloso tsa kgwebomongesi di lekanyeditswe go ya ka bokgoni jwa tseisomolato jwa mong. Peeletsosešwa ya dipoelo tse di tswang mo ditirong tsa kgwebo ke motswedi wa botlhokwa wa khepetlele ya kgwebomongesi.
Kgwebomongesi e dira karolo ya boswa jwa mong. Loso kgotsa botšhoni jwa mong di sa ntse gape di tswala kgwebo. Fa kgwebo e rekisiwa e khutla go tswelela go nna teng mo leineng la morekisi, fela e tswelela go dira mo leineng la moreki. Fa mong a batla go rekisa kgwebo, dikitsiso dingwe di tshwanetswe go dirwa go sireletsa bakolotisi ba kgwebo.
Fa mong a btla go fedisa kgwebo, ga go tlhokege ditsamaiso dipe tsa thulaganyo. Ka gore melato kgotsa kgwebo e sala go nna maikarabelo a mong, khutliso ya ditiro e tswala kgwebo ka botlalo.
Dimphato gale di dirisiwa thata ke barutegi jaaka dingaka le babueledi. Gape dimphato di siametse mabaka a a tlhokang dipalo tse di magareng tsa khepetlele, kgotsa foo go dirisiwang dikgono tsa tsamaiso tsa go feta motho a le mongwe. Semphato ke tumelano ya konteraka magareng ga batho ba babedi kgotsa go feta. Palo ya semphato ga e a tshwanela go feta 20.
Bomphato ba ba sa tlhageleleng le ba sephiri.
Bathotshwaraganelo ba na le tshwanelo ya go nna ditokololo tsa semphato fela jaaka batho ba tlhago. Sekao sa se se bonwa fa palo ya ditlamo e e rileng e bopa setlamogadi (consortium). Bomphatobagolwane ba farologanngwa mo go bomphatopotlana go ya ka palo ya dingwaga mo semphatong sa bokanakang jwa khepetlele e e beeleditsweng mo semphatong. Bomphato ba ba theogetseng ban a le seabe mo tsamaisong ya semphato, fa bomphatokgobalala ba sa dire jalo. Bomphato ba ba sa tlhageleleng ba itsege fela mo matlhakoreng a a dirang ka semphato fela ga ba dire mo boemong jwa semphato. Boitshupo jwa mphato wa sephiri bo a fitlhwa.
Maikaelelo a semphato ke go bona dipoelo ka go diragatsa ditiro tsa seikonomi tsa semolao. Kwa ntle ga maitlhomo a, setlhopha sa batho kgotsa sa bathosemolao, ga se dire semphato. Mphato mongwe le mongwe o patelesega go tshwaela mo khepetleleng ya motheo ya semphato. Tshwaelo e e ntseng jalo e ka nna mo sebopegong sa madi, ditirelo, dithuso dingwe kgotsa kopano ya tsona ka boraro.
Fela fa semphato se sa ntse se tshela, bomphato botlhe ba rwala mmogo maikarabelo a melato ya sone, fela morago ga phatlalatso bomphato ba ikarabela mmogo le ka motho ka seelele mo melatong efe kana efe.
Semphato se tlhomiwa ka tsela ya tumelano ya semphato magareng ga bomphato ba ba solofetsang. Tumelano eo, e dira konteraka magareng ga bomphato mme gore e amogelesege, e tshwanetse go kgotsofatsa ditlhokego tse di kwa tlase tsa konteraka.
Maipofo a boineelo mo go direng poelo ga semphato.
Maikarabelo le ditiro tsa botsamaisi di laolwa ke tumelano ya semphato. Ka jalo tumelano e ka laela gore maikarabelo a botsamaisi a neelwa wa mphato yo o rileng, bangwe ba bona kgotsa bomphato botlhe.
Kabo (ratio) ya kabelanopoelo e tshwanetse e akarediwe mo tumelanong ya semphato nngwe le nngwe. Fa kabo e sa tlhagisiwa, molao wa gale o laela gore dipoelo di aroganwe ka kabo e e tsamaelanang le dikabelo mo semphatong. Fa boleng jwa kabelo bo sa kgonwe go lekanngwa, bomphato ba na le seabe (serwe) se se lekanang mo dipoelong.
Semphato ka bosona ga se kgethisiwe, fela bomphato bona ba kgethisiwa ka setotwana mongwe le mongwe. Dituelo tsotlhe tse di duetsweng bomphato ke semphato di tsewa jaaka karolo ya lotseno lwa sebele lwa bona, mme ba kgethisiwa jaaka go tshwanetse. Dikgogelo tsa lekgetho jaaka di ama motho ka sebele, di a diragadiwa.
Dikgono tsa matlole kgotsa dingwe fela tsa batho ba le babedi kgotsa go feta, di kopanngwa mo semphatong. Se se tsala ditšhono tsa tlamelo ka matlole tse di kgatlhisang tota go na le mo kgwebomongesing. Kopanyo ya boleng jwa tseisomolato ya bomphato e tsewa tsia ke ditheo tsa matlole fa semphato se kopa tseisomolato kgotsa dikadimo. Tseisomolato mo dimphatong e gololosegile, fela phitlhelelo ya khepetlele ya pakatelele e sala go nna bokete, ka gore dimphato ga se bathotshwaraganelo, ka ga jalo di tlhoka botsweledi.
Botsweledi jwa semphato, fela jaaka mo kgwebomongesing, bo tshosediwa ke boitekanelo le botšhoni jwa semphato. Phetogo efe le efe mo theong ya semphato e ka fedisa semphato. Jaanong go tlhokega go tlhoma semphato sešwa. Loso lwa mphato a le mongwe lo khutlisa tumelano magareng ga bomphato ba ba kgethegileng bao.
Molao wa Mokgatlhotekanyetsi wa 1984, o thaile sebopego sa kgwebo, se se nang le tshwanelo ya mothosemolao, fela ga o patelediwe go tsamaya ka melawana ya semolao e mentsintsi e e laolang ditlamo.
Ka jalo mokgatlhotekanyetsi ke yunite ya seikonomi, e e tsenyeleditsweng go ya ka Molao wa Mokgatlhotekanyetsi wa 1984. Ga o nne le ditokololo tse di fetang lesome, tse mongwe le mongwe wa tsona a tshwaelang mo khepetleleng ya motheo. Ga o a eteletsa go dira poelo thata kwa pele.
Mokgatlhotekanyetsi o na le ditokololo, e seng batsholadirwe. Ditokololo di tshwanetse go nna batho ba tlhago, fela mo mabakeng mangwe terasete ya taelothato, ka tokololo ya yona le yona e ka nna tokololo. Kgolagano magareng ga tokololo le mokgatlhotekanyetsi e tshwana fela le kgolagano magareng ga mokaedi le setlamo sa gagwe.
Dikabelo tsa ditokololo di ka nna ka sebopego sa madi, dithoto kgotsa ditirelo. Dikabelo di ka okediwa kgotsa fokodiwa mo pakang ya botshelo ya mokgatlhotekanyetsi. Dikabelo tse di fokoditsweng di ka diragadiwa ke mokgatlhotekanyetsi ka go reka gape dikgatlhego tsa ona (dikgatlhego tse e leng diyunite tsa bong mo mokgatlhotekanyetsing ka diabe di le mo setlamong). Kgatlhanong le melao e e tsamaisanang le setlamo, mokgatlhotekanyetsi ga o patelesege go tshola khepetlele ya motheo ya ona e sa fetoge. Dikgatlhego di aroganwa go ya ka tumelano ya tirisano magareng ga ditokololo, mme gantsi di dira motheo wa karogano ya poelo.
Ka ntlha ya seemo sa ona sa motho wa semolao, dithoto, melato, ditshwanelo le melato yotlhe ke tsa tshupatlotlo ya mokgatlhotekanyetsi. Ditshwanelo le melato e, le gale, di botswa ka kgato ya ditokololo tsa mokgatlhotekanyetsi. Tokololo e sa ntse gape e ka rwesiwa maikarabelo a mokgatlhotekanyetsi fa boineelo mo bokhupamarameng bo tlodilwe, kgotsa fa merero ya kgwebo ya mokgatlhotekanyetsi e dirwa ka botlhaswa.
Go tlhoma mokgatlhotekanyetsi, maipolelo a tlhomo, a patilwe ke tuelelo ya tlhomo, di tshwanetswe go neelwa kwa go Mokwadisi wa Mekgatlhotekanyetsi. Se se dira jaaka setlankana sa botlhe, mme se na le leina, tshupafelo le kgwebo ya mokgatlhotekanyetsi, gammogo le maina a ditokololo le diteng ka ga dikabelo le dikgatlhego tsa bona. Fa mokwadisi a kgotsofaditswe ke tshedimosetso e. o tlaa kwadisa mokgatlhotekanyetsi go laola kgolano ya ka fa gare. Tumelano ya tirisano ke setlankana sa poraefete sa mokgatlhotekanyetsi mme se laola dintlha tse di amang tsamaiso le dithulaganyotsamaiso tsa kgwebo, gammogo le maikarabelo le ditlamego tsa ditokololo.
Botsamaisi bo diragala go ya ka dintlha tsa tumelano ya tirisano. Tumelano e ka gatelela ditaelo tsa Molao wa Mokgatlhotekanyetsi, 1984 mabapi le tsamaiso ya mokgatlhotekanyetsi. Fela le gale, ditaelo dingwe di ka se patelediwe ke tumelano. Se se akaretsa tshwanelo ya tokololo efe le efe go bitsa kopano ya ditokololo, kgotsa maparego mangwe a a beetsweng batho bangwe, a ba ganela ka go nna le seabe mo tsamaisong ya kgwebo.
Kgotlatshekelo ya molao, ka kopo ya mokgatlhotekanyetsi, kgotsa ya tokololo, e ka itshunya nko mo tsamaisong ya kgwebo. Se se ungwa go tswa mo seemong sa botshepegi se ditokololo di nang naso, malebana le kgwebo, ka jalo se sireletsa mokgatlhotekanyetsi mo ditokololong tsa ona, le ditokololo mo tokololong e nngwe. Seemo sa botshepegi se raya gore ga go tokololo epe e e tlaa letlang dikgatlhegp tsa yona go thulana le tsa mokgatlhotekanyetsi. Ka jalo dikgatlhego tsa mokgatlhotekanyetsi di tla pele. Se se santse gape se pakiwa gape ke lereo "mokgatlhotekanyetsi" moo "tekanyetsi" e rayang gore ditokololo di lekanyeditswe go nna le seabe ka tirisano e e tshwaraganeng mo kgwebong. Ka jalo botokololo le botsamaisi ga bo a farologana jaaka go ntse mo setlamong.
Mokgatlhotekanyetsi o duelela ditokololo tsa ona ditirelo tse di di dirileng. Lotsenotota morago ga tuelolekgetho le ka aroganngwa ke ditokololo ka tsela ya dikarolelo. Mabapi le dituelo (salary) ditokololo di kgethisiwa go ya ka dibopego tsa lekgetho la sebele, kwa ntle ga dikarolelo tsa mokgatlhotekanyetsi. Ka jalo khethisogabedi e efogiwa ka gore mokgatlhotekanyetsi o kgethisiwa go ya ka lekgetho la ditlamo le le tsamaelanang. Dikarolelo tse di amogetsweng ke mokgatlhotekanyetsi, le gale, di tsewa jaaka karolo ya lotseno lwa tiragatso, mme ka jalo di kgethisiwa ka tekatekano go ya ka lekgetho la ditlamo. Dipoelo tse di sa rebolwang , di beilwe mo letloleng la ipeelo, ga di kgethisiwe.
Bolengdiabe jwa mokgatlhotekanyetsi bo lekanyeditswe go ya ka dikabo tsa makesimamo ya ditokololo di le lesome, ka jalo go bokete thata mo mokgatlhotekanyetsing, go na le setlamo, go bona khepetlele. Gape ditokololo tsa mokgatlhotekanyetsi di itumelela boikarabedi jo bo lekanyeditsweng mabapi le melato ya kgwebo. Se, gammogo le gore dikanego tsa matlole tsa mokgatlhotekanyetsi ke ditlankana tsa poraefete, di kgoreletsa phitlhelelo ya tseisomolato. Ditokololo di ka neelana ka tshireletsego ya melato ya mokgatlhotekanyetsi, fela boikuelo bofe le bofe jwa boikarabedi jo bo lekanyeditsweng bo ya go ikgatholosiwa fela.
Mokgatlhotekanyetsi o na le botho jwa semolao. Ka jalo botsweledi ga bo ne bo amiwa ke loso kgotsa tholotiro ya ditokololo dingwe. Dikgatlhego mo mokgatlhotekanyetsing di ka jewa boswa e bile mokgatlhoitekanyetsi o ka reka sešwa dikgatlhego. Go tšhona ga ditokololo ga go tshosetse mokgatlhotekanyetsi ka gonne dikgatlhego di rekisediwa kgotsa go rekwa gape ke kgwebo.
Mokgatlhotekanyetsi o ka fedisiwa ka tsela ya phatlalatso (liquidation) ka ditokololo kgotsa batseisamolato. Phatlalatso ya ithaopo e ikaegeile ka tumelelo ya ditokololo tsotlhe. Phatlalatso e diragadiwa ka neelo ya ditlankana tse di kgethegileng kwa kgotlatshekelong ya molao.
Theo e e amanngwang le terasete ke ya mosimolodi go baya dithoto tse di kgethegileng mo taolong ya motlhokomedi (trustee), yo o tsamaisang khepetlele ya terasete mo boemong le bolemong jwa mojaboswa. Mo Aforikaborwa dibopego tsa molao tsa terasete di a tlhaolwa. Terasete ya taelo ya kaboboswa e tlhometswe go tlamela balosika lwa mojababoswa. Ka jalo bajaboswa ke balosika. Terasete ya sekonteraka e tlhomiwa ka tsela ya konteraka mme e dirisiwa jaaka sebopego sa kgwebo. Go tshwanetse le gale go tlhokomelwe go farologanya magareng ga diterasete tsa kgwebo le maina a ditlamo dingwe a a ka tsietsang, sekao, diterasete tsapeeletso kgotsa yunite.
Diterasete tsa konteraka di dirisiwa go sikologa dikgoreletsi tsa semolao le tse dingwe tse di beetsweng dibopego tse dingwe tsa kgwebo. Dikgoreletsi tse di akaretsa ditsamaisotaolo tsa semoalo ts edi dirisiwang mo ditlamong kgotsa dintlha tse di amang le lekgetho. Diterasete ga di lekanyetse palo ya basimolodi kgotsa bajaboswa kgotsa go fitlha boitshupo jwa batlhokomedi.
Terasete e na le dithoto tse di tlhaolegileng. Gape e tshela kwa ntle ga batlhokomedi , bajaboswa kgotsa basimolodi ba yona, e dira kgwebo mo leineng la yona mme e tsamaisiwa ke boikemelanosi. Fela le gale ga se motho wa semolao. Dithoto tsa terasete di ka gololwa fela ka batseisamolato (creditors) ba yona. Bajaboswa, batlhokomedi le basimolodi, ba na le boikarabedi jo bo lekanyeditsweng.
Terasete ya konteraka e tlhomiwa go ya ka dintlha tsa konteraka kgotsa kano ya terasete, e e farologanyang dithoto tse di kgethegileng mo boemong jwa terasete. Dithoto tse di neelwa mo taolong ya motlhokomedi yo o tsamaisang dithoto tse mo boemong jwa bajaboswa. Kano ya terasete e na le leina le maitlhomo a terasete, maikarabelo a botlhokomedi, dinwane tsa bajaboswwa le ditaelo mabapi le tsamaiso ya terasete. Khophi ya kano ya terasete e neelwa kwa go Master of the Supreme Court. Motsamaisi (master) o dira jaaka mmayaleitlho mo tsamaisong ya terasete ke motlhokomedi.
Kano ya terasete e tshwanetse go tsamaelana le ditaelo tsa Molao wa Taolo ya Thoto ya Terasete wa 1988. Ditlhokego dingwe dife le dife tsa semolao tse di nang le tshusumetso mo ditirong tsa terasete le tsona di tshwanetse go dirwa. Sekao, fa go sutisediwa thoto e e sa suteng kwa teraseteng ditlhokego tsotlhe tsa semolao tse di amanang le tshutiso di tshwanetse go salwa morago.
Diphetogo mo ditaelong tsa kano ya terasete di ka diragadiwa fela ka tumelelo ya batlhokomedi, basimolodi le bajaboswa botlhe. Kgotlatshekelo ya molao e ka tlhomamisa diphetogo tse fa mongwe wa matlhakore a a ka gana go dumelana kwa ntle ga mabaka a a utlwalang.
Motlhokomedi o tsamaisa terasete go ya ka ditaelo tsa kano ya terasete le Molao wa Taolo ya Thoto ya Terasete, 1988. Fela le gale ke Master of the Supreme Court yo o ntshang setifikeiti se se kgontshang batlhokomedi go tsamaisa terasete.
Go feta moo, ditaelo tsamoalo wa gale mabapi le tsamaiso ya dithoto tsa terasete di tshwanetse go latelwa. Ditaelo tse di akaretsa tsamaiso e e manontlhotlho ya dithoto tsa terasete, tsweletso ya maemo a botshepegi mabapi le bajaboswa le kgaoganyo ya dithoto tsa terasete mo dithotong tsa sebele tsa motho. Tlolomolao kgotsa tlhokomologo efe kana efe mo mererong ya terasete ka batlhokomedi, e ka isa kwa go lelekweng ga bona jaaka batlhokomedi, le tseo ya kgato ya semolao ya selegae kgotsa bosetšhaba kgatlhanong le bona.
Terasete e tsamaisiwa go direla bajaboswa ba yona. Dipoelo go tswa ditirong tsa terasete di tshwanetse go aroganngwa bajaboswa go ya ka kano ya terasete. Fela le gale batlhokomedi ba tshwanetse go duelwa go lekalekana le maikarabelo mo teraseteng.
Mabapi le maitlhomo a lekgetho terasete e tsewa jaaka motho ya o sa nyalang/nyalwang. Lekgetho la lotseno la sebele ka jalo le kgethisiwa mo teraseteng. Fela terasete e tsewa jaaka motho yo sa nyalang yo o nang le tetla ya dikgogelolekgetho tse di rileng. Fela go tshwanetse go gakologelwe gore ke fela karolo ya lotseno lwa terasete lo lo sa arolelwang bajaboswa e e kgethisiwang ka tsela e. Lotseno go tswa mo teraseteng go ya kwa bajabosweng lo tsewa jaaka lotseno lwa morokotso lwa bajaboswa mme le kgethisiwa jaaka go tshwanetse. Ka tsela e kgethisogabedi e a efogwa. Fa lotseno lwa terasete lo aroganngwa magareng ga bajabowa ba bantsi, mme bajaboswa ba ba se na metswedi ya lotseno e mengwe, go ka feleletsa mo kelokgethisong e e nonofileng e e kwa tlase mo dipoelong tsa terasete.
Tlamelo ka matlole e e tshwanetseng ya terasete, e mela mo dithotong tse di tlhaotsweng ke mosimolodi mo kanong ya terasete. Go bona khepetlele ya tlaleletso go ka nna le mathata mo teraseteng ka gore batlhokomedi le fa e le bajaboswa ga ba na boikabarabelo mo melatong ya terasete. Batlhokomedi kgotsa bajaboswa ba ka tlhopha go naya tshireletso ya melato ya terasete, fela seno se itlhokomolosa boikarabelo jo bo tlhaelang jwa dikarolo tse. Potso e ka bodiwa ka terasete e dirisa khepetlele e e nnang le mathata. Se se ka arabiwa ka go sekaseka ditaelo tsa kano ya terasete kgotsa maitlhomo a terasete ka boyona.
Botsweledi jwa terasete bo laolwa ke ditaelo tsa kano ya terasete.
Tlhopho ya sebopego sa kgwebo e emela nngwe ya dintlha tsa tlhomo tse di masisi thata tsa kgwebo e ntšhwa. Mo karolong go tlhalositswe ka dibopego tsa kgwebo tse dingwe tse di fitlhelwang mo Aforikaborwa. Tlhopho nngwe le nngwe e na le mafaratlhatlha a a boitshegang mo tsamaisong le taolong ya kgwebo. Kelotlhoko e e tseneletseng ka jalo, e botlhokwa bogolosegolo go netefatsa gore sebopego sa kgwebo e e tlhophilweng se tsamaelana le mabaka a sebele a mogwebi le kgwebo e ntšhwa.