Onteieningswetsontwerp: terugflitse na 1983-referendumJames Kemp. Foto: Verskaf Hierdie afgelope week het parlementslede die geleentheid gekry om oor die omstrede Onteieningswetsontwerp te stem. Die ANC het sy meerderheid gebruik om die wetsontwerp deur die Nasionale Vergadering te voer waar dit nou na die Nasionale Raad van Provinsies verwys word voor dit op president Cyril Ramaphosa se lessenaar sal beland vir ondertekening. Soos verwag het opposisiepartye soos die DA, VF Plus en ACDP teen die omstrede wetsontwerp gestem. Sommige was verbaas om te sien dat die EFF ook teen die wetsontwerp gestem het. Dit behoort egter nie ŉ verrassing te wees nie, aangesien die EFF ook teen die wysigings van artikel 25 van die grondwet om onteiening sonder vergoeding moontlik te maak gestem het. Die rede waarom die EFF teen die wet gekant is, verskil egter met die van die DA, VF Plus, ACDP en andere. Die EFF se argument is dat die wetsontwerp nie ver genoeg gaan wat onteiening betref nie, terwyl ander opposisiepartye reken dat dit ŉ bedreiging is vir die vrye mark, eiendomsreg en internasionale beleggings. Die verskillende standpunte, maar gesamentlike opponering van die wetsontwerp, neem die gedagtes terug na die 1983-referendum toe stemgeregtigdes oor ŉ driekamerparlement moes stem. Die aanloop tot die referendum begin met die destydse eerste minister, PW Botha, wat reken dat die beste manier om grondwetlike en politieke hervorming te bevorder is deur magsdeling tussen die wit-, bruin- en Indiërgemeenskappe. Die Nasionale Party van Botha het voorgestel dat die grondwet gewysig word om hiervoor voorsiening te maak, deur middel van die driekamerparlement waar die Volksraad uit wit verteenwoordigers bestaan met ŉ raad van verteenwoordigers en ŉ raad van afgevaardigdes vir onderskeidelik die bruin- en Indiërgemeenskap. So ŉ grondwetwysiging sou egter behels dat die kieserspubliek eers tydens ŉ referendum daaroor moes stem. Op 2 November 1983 is kiesers die volgende vraag gevra: Is u ten gunste van die inwerkingtreding van die Grondwet, 1983, soos deur die Parlement goedgekeur? Die Ja-stem is deur die Nasionale Party (NP) onder leiding van PW Botha gedryf, terwyl die Nee-stem vanuit twee onverwagse oorde bevorder is. Die een was die Konserwatiewe Party (KP) onder leiding van dr. Andries Treurnicht wat gekant was teen die insluiting van bruin- en Indiër-verteenwoordigers in die Suid-Afrikaanse regering. Die ander was die Progressiewe Federale Party (PFP) wat in daardie tyd onder leiding van Frederik van Zyl Slabbert gestaan het. Die PFP was ontevrede met die uitsluiting van swartmense in die nuwe politieke bedeling. ŉ Bietjie meer as twee miljoen stemme is uitgebring met 1 360 223 wat ten gunste was van die driekamerparlement en 691 577 wat daarteen gekant was. Die driekamerparlement het in 1984 ŉ werklikheid geword met 178 wit volksraadslede in die Volksraad, 85 bruin lede in die Raad van Verteenwoordigers en 45 Indiër lede in die Raad van Afgevaardigdes. Politieke ontleders wys toenemend daarop dat ons met die volgende nasionale en provinsiale verkiesing in 2024 kan sien dat die ANC se steun onder 50% daal. Dit kan die geleentheid vir opposisiepartye skep om ŉ koalisie te vorm of op ŉ manier saam te werk om die ANC uit die magsposisie te hou. Die kanse dat die DA, VF Plus, ACDP en andere dit gaan regkry sonder die EFF is skraal. Verder het die EFF sowel as bovermelde opposisiepartye al aangedui dat hulle nie bereid is om in ŉ amptelike koalisie met mekaar te tree nie. Op plaaslike regeringsvlak het ons al gesien dat dit tot minderheidsregerings in sekere metro’s gelei het waar die EFF óf buite stemming bly óf die DA se burgemeesterskandidaat ondersteun ten koste van die ANC. Of dit egter op ŉ nasionale vlak sal werk, is ŉ ope vraag. Veral aangesien baie van die plaaslike regerings waar minderheidsregerings aan bewind is baie broos is. Waar die politiek van vandag wel hemelsbreed verskil van die politiek van die tagtigerjare is dat politieke partye met uiteenlopende sienings nooit in ŉ posisie geplaas is waar hulle saam moes regeer nie. Kan die gesamentlike afkeur in die ANC, al is dit vanuit verskillende perspektiewe, lei tot ŉ moontlike samewerking in 2024? Net tyd sal leer of die afkeur groot genoeg is om die ideologiese verskille te oorkom.