1.1_ Ndivho 1.
Vhudavhizano na miraÿo ya phabuþiki 1.3_ Fhethu ha tsedzuluso 1.4_ Mutheo wa u thoma u shumisa 1.5_ Tsenguluso ya Muhumbulo 1.
Ndi dakalo fulu u ûetshedza iyi Pulane ya u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ye ya siüwa nga Minisiýa kha tshino tshifhinga. Hei Phoþisi ya Luambo lwa Lushaka ndi mvelelo kana mitshelo ya vhukwamani he ha thoma miüwahani ya murahu ya vho 1995, he ha tholwa tshigwada tshe tsha vha tshi tshi vhidzwa Language Task Group, tshine nga u pfufhifhadzwa tsha vhidzwa (LANGTAG). Pulane ya u thoma u shumisa i sumbedzisa nÿila dzine dza ÿo shumiswa u thoma u shumiswa ha Phoþisi iyi ya Lushaka, u ambedzana na zwiýirakitsha zwine zwa ÿo vha zwone khoûo dza u thoma u shumisa, na nÿila dzine dza nga shumiswa u ýavhanyedzisa u bveledziswa na u phuromotiwa ha Nyambo dza Tshirema.
Muvhuso u khou kona u vha na luvhonela lwa khaedu dzine dza vha hone kha kulangulele kwa u fhambana ha dzinyambo kune kwa vha hone. Ndi zwine ngazwo u thoma u shumiswa ha Pulane iyi hu tshi khou sumbedzisa nÿila dzine dza nga shandukisea na u bvela phanÿa. Musi hu tshi sedzwa fhungo þa u phuromota na u bveledziswa ha nyambo dzashu, fhungo iþi ndi wone üongo wa u ûetshedzwa ha iyi Phoþisi ya Luambo, hune Pulane ya u thoma u shumiswa ya ita khuwelelo ya u siüwa ha tshomedzo dza dzinyambo na nÿila dzo teaho dzine dza nga shumisea kha u shumiswa ha nyambo dzo fhambanaho kha Tshumelo ya Lushaka. Zwenezwo, vhashumisani nga rine, vha kha Lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo, i ÿo shuma mushumo muhulwane vhukuma une wa ÿo khwaýhisedza u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Ri tshi khou dzhiela nzhele khaedu yashu sa Muvhuso, ri tea u khwaýhisa u ûetshedza tshumelo i fushaho ine ya swikelela ýhoÿea dza vhadzulapo vhoýhe, sa izwi luambo i nÿila ine ngayo ra kona u davhidzana. Zwenezwo zwi a ri kombetshedza uri hei Phoþisi ya Luambo i thome u shumiswa nga u ýavhanya.
Nga zwenezwo, ndi ÿo tama u humbela vhashumisani vhoýhe, ho katelwa na zwiýirakitshara zwa muvhuso na mihasho ya Bodo Nyangaredzi ya Nyambo ya Afrika Tshipembe, u khwaýhisa uri u thoma u shumiswa ha iyi Pulane hu ûetshedze khonadzeo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi hune ha vha vhungoho ha vhadzulapo vhoýhe vha Afrika Tshipembe.
CBO Community-Based Organisation.
DAC Department of Arts and Culture.
DoE Department of Education . Muhasho wa Pfunzo.
DoJ Department of Justice and Constitutional Develpoment.
DPSA Department of Public Service And Administration.
NGO Non-Governmental Organisation.
NLB National Language Body.
NLPF National Language Policy Framework.
NLS National Language Service . Tshumelo Lushaka.
Pulane hei ya u thoma u shumiswa ndi tshipiÿa tsha Mutheo wa Phoþisi ya Luambo ya Lushaka, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (NLPF), ine ya ûea ndeme ya u ûetshedzwa ha luambo sa zwe zwa sumbedziswa kha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa, 1996 (Mulayo wa vhu 108 wa 1996). Musi yo no fhelela, mbunda yoýhe i ÿo katela Tshitatamennde tsha Phoþisi ya Luambo, Pulane ya u thoma u shumisa, bono lºa u siüwa ha Mulayo na ndangulo ya Luambo, na bono þa u siüwa ha Mulayo wa Khoro ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe, Mulayo wa Khoro.
Pulane ya u thoma u shumiswa i khou ûetshedzwa sa þihumbulwa þine þa nga shandukiswa, hune zwiýirakitshara zwiüwe zwa nga dzheniswa na nÿila dziüwe dza u phuromota u shumiswa ha nyambo nnzhi ha ÿo ýanganedzwa.
Fhungo þa Phoþisi ya NLPF þo ÿivhadzwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi nga þa 3 Nyendavhusiku 2002. Khabinethe yo mbo ÿi ýanganedza tshitatamennde itshi nga þa 12 Luhuhi 2003. Ndivho ya Phoþisi ndi u phuromota u shumisiwa lwa tshiofisi hu linganaho ha nyambo dzoýhe dza fuminthihi(11), hu u itela u swikelelea ha tshumelo dzoýhe dzine dza ûetshedzwa kha muvhuso, nÿivho ya mafhungo, na u vha na ýhompho ya pfanelo dza nyambo. Hedzi ndivho dzi ÿitika kha u bvela phanÿa ha u phuromotiwa na u bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo. Sa izwo luambo tshi tshishumiswa tsha vhudavhidzano kha vhutshilo ha vhathu na vhadzulapo vhoýhe, ndi zwa ndeme uri zwiýirathedzhi zwa u khakhulula u sa shumiswa ha nyambo nga nÿila i linganaho zwo tea u simiwa.
Ndivho Pulane ya u thoma u shumiswa i ûetshedza zwidodombedzwa malugana na zwiýirakitsha na nÿila dzine dza ýoÿea kha u shumisea ha Phoþisi ya Luambo, ho sedzwa na mugaganyagwama une wa ÿo ýoÿea kha lushaka na kha mihasho ya mavunÿu.
Phoþisi i pfesesea zwavhuÿi kha tshipiÿa tsha u thoma u shumiswa. Zwiýirakitshara zwoýhe zwa muvhuso wa (lushaka, mavunÿu na mivhuso yapo) zwo ûewa mbofho nga u ûetshedzwa ha Phoþisi, sa izwi hu na zwiüwe zwiimiswa zwine zwa khou ita nÿowe-nÿowe ya u shumisa maanÿa kana u ita mushumo wa u sumbedzisa malugana na zwa vhusimamilayo.
Muhasho kana Vunÿu þiüwe na þiüwe i nga nanga luambo lune lwa nga shumiswa. Hu fanela u dzhielwa nzhele ya uri hu songo vha na muthu ane a thivhelwa u shumisa luambo lune a lu funa kana a lu pfesesa. Arali ha wanala hu na ýhoÿea, tshumelo ya vhuÿologi kana vhupinduleli i fanela u ûetshedzwa.
Musi hu tshi tevhedzwa vhudavhidzano ho üwalwaho, mbekanyamushumo ya nyanÿadzo ya u shumiswa ha nyambo nnzhi (ho sedzwa mushumo, vhathetshelesi, na mulaedza) hu fanela u tevhedzwa kha zwiwo zwine zwa sa ýoÿe nyanÿadzo ya nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Hone ha, hune u shumisea ho khwaýhaho ha muvhuso kha tshiüwe tshiimo ha ýoÿa vhudavhidzano vhu pfeseseaho ha mafhungo, hu nga itwa-ha nyanÿadzo ya mafhungo ayo nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi.
Kha masia ane maüwalo a muvhuso a sa kone u wanala nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi, mihasho ya mivhuso ya lushaka i fanela u anÿadza nga tshifhinga tshithihi, nga nyambo dzine dza swika rathi zwadzo.
Mulayo wa madeüwa a u sielisana u ÿo shumiswa kha u nanga luambo lune lwa ÿo shumiswa kha idzo nyambo dza Nguni na dza Sotho. Ýhoÿea ýhukhu-ýhukhu ine ya tea u swikelelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka ndi u anÿadza maüwalwa a tshiofisi nga nyambo dza rathi (6) zwadzo.
Mulayo wa u sielisana a u shumiswi kha mavunÿu, sa izwi dzi tshi ÿo shumisa luambo lune lwa shumiseswa kha vhupo honoho.
Mivhuso-yapo i ÿo ta u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa luambo lune vhadzulapo vha vhuponi honoho vha þi sumbedzisa vhukati ha Mutheo wa phoþisi ya vunÿu þeneþo. Musi ho no tiwa u shumiswa ha luambo na dzangalelo þa vhadzulapo, mivhuso yapo, i fanela u vha na vhukwamani ho ýandavhuwaho na vhadzulapo vha vhuponi havho, u bveledzisa, u anÿadza na u thoma u shumisa phoþisi ya nyambo nnzhi.
Vhudavhidzano na miraÿo ya phabuþiki Kha vhudavhidzano hoýhe ha tshiofisi, luambo lune lwa takalelwa nga mudzulapo lu fanela u shumiswa. Vhudavhidzano hoýhe ha u amba hu fanela u ûetshedzwa nga luüwe lwa nyambo dza tshiofisi lune lwa tiwa na u pfesesiwa nga vhathetshelesi vhenevho. Arali hu na ýhoÿea, hu fanela u luswa nga nungo dzoýhe u shumiswa ha tshomedzo dzoýhe dza luambo dzine dza nga vhuÿologi (ha thevhekano, ha tshifhinga tshithihi, ha luýingo na ha u hevhedza) hune ha vha na khonadzeo. Izwi zwi katela mavunÿu na mihasho ya mivhuso ya lushaka.
1.3 Fhethu ho sedzwaho Maitele a u thoma u shumiswa ha pulane hu sumbedzwa nÿila nga ndivho na ndivhotiwa dze dza ûetshedzwa kha Phoþisi.
U bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo, dzine dza katela u siüwa ha tshomedzo na u bveledziswa ha zwibveledzwa zwine zwa nga ýhalusa maipfi na luambo.
U khwaýhisedzwa ha vhuÿifhinduleli ha muvhuso u vhona uri mbuelo dza u ûetshedzwa ha tshumelo hu khou phaÿaladzwa nga nÿila i linganaho nga u ûetshedza u swikelelea ha tshumelo dza vhadzulapo vhoýhe nga nÿila i linganaho hu sa sedzwi luambo, u itela u ýuýuwedza u ÿidzhenisa na u vha na ipfi kha mafhungo ane a kwama muvhuso wavho.
U langulwa ha dzinyambo u khwaýhisa u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi na u phuromota tshiimo tshavhuÿi tsha Muvhuso.
(d)U ýuýuwedza u guda luambo, nga maanÿa lune lwa swikelela ýhoÿea dza Tshumelo ya Nnyi na Nnyi, u khwinisa vhukoni ha vhashumeli vha muvhuso na u u aûwa mitshelo mishumoni na u ûetshedza mbuelo dza u vhonala ha u shumiswa ha nyambo nnzhi.
(e)U ýuýuwedza u isa phanÿa na vhudavhidzano nga ha u shumiswa ha nyambo nnzhi na vhashelamulenzhe kha zwa dzinyambo na vhaüwe vhashumisani vha zwiüwe zwiimiswa.
U simiwa ha vhukwamani na vhaüwe vhashumisani u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi.
U bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo senguluswa tshifhinga tshoýhe hu na vhudavhidzano na vha Bodo Nyangaredzi ya Nyambo Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (PanSALB).
Ýhoÿisiso nga ha u shumisa luambo hu ÿo rwelwa ýari musi zwo fanela u ÿivhadza Phoþisi na u thoma u shumiswa ha tsheo yo swikelelwaho.
1.5 Tsenguluso ya Nzulele Afrika Tshipembe ndi hayani ha zwigwada zwo fhambanaho u ya nga mvelele na dzinyambo. Hu anganyelwa uri nyambo dzine dza swika 25 dzi a ambiwa kha þino shango, he nyambo dza 11 dza ambadzwa maanÿa a u vha kha tshiimo tsha tshiofisi u ya nga ha khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa.
Cut and paste statistics figure, pg 9. No translation.
Tshiüwe tsha zwiga zwine zwa ýalula u ýanÿavhuwa ha nyambo dza Afrika Tshipembe tsho vha tshipiÿa tsha u dzhielwa maanÿa ha tshivhumbeo tsha luambo kha þiüwe sia, na u pwanyeledzwa kha þiüwe sia. Phoþisi ya tshifhingani tsho fhiraho ya u shumiswa ha nyambo mbili yo sima muya wa vhushaka ha u sa lingana vhukati ha English na Afrikaans (nyambo dze dza vha dzi dzone fhedzi dza tshiofisi) na Nyambo dza Tshirema. U vhonalesa ha hedzi nyambo ho anwa mitshelo i kalakataho kha vhunzhi ha vhaambi vha Nyambo dza Tshirema malugana na vhudavhidzano na Muvhuso, na u kona u swikelela tshumelo dza muvhuso, vhulamukanyi, pfunzo na mishumo.
U bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema ndi tshiga tsha ndeme kha u lulamisa u sa lingana ha tshifhingani tsho fhiraho. Khano dza u sa bveledziswa ha nyambo dze dza vha dzo thudzelwa thungo malugana na u shumiswa ha luambo lu ýanganedzeaho na kuüwalele, mathemo a thekinikhaþa na ýhalusa maipfi ndi khaedu khulu vhukuma kha u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. U ÿadzisa afho, Muvhigo wa vha LANGTAG wa (1996) u sumbedzisa uri u sa bveledziswa ha hedzi nyambo ho shela mulenzhe kha u ita uri vhaûe vha nyambo vha si tsha vha na dzangalelo kha nyambo dzavho vhone vhaûe. Dzangalelo þa u shumisa English na /kana Afrikaans þi khou ýuýuwedzwa nga tshiimo tsha idzi nyambo kha sia þa u shumisa luambo lwa thekinikhaþa.
Khaedu khulwane ya u thoma u shumiswa ha pulane ndi tshiimo tsha zwino tsha mashumisele a luambo, ane a ýumana na mishumo minzhi ye English ya vha i tshi i swikelela kha Afrika Tshipembe þi si na khethululo. English i shumiswa fhethu hunzhi ho fhambanaho, kha zwiýirakitsha zwa muvhuso na kha midia (yo tou ganÿiswaho na ya eþekithironiki), mishumoni, sa luambo lwa vhudavhidzano vhukati ha zwigwada zwine zwa tea u davhidzana, lwa dovha hafhu lwa vha luambo lwa inthanete na Saintsi na Thekinolodzhi. Naho English i tshi ûetshedza u swikelela kha mishumo na pfunzo, lu dovha hafhu lwa vha tshikhukhulisi kha vhathu vhane vha sa vhe na nÿivho ya vhudzivha nga ha holwu luambo. Naho English i tshi dzhiiwa sa khoûo ya matshilele na zwa matshimbidzele a zwa ikonomi na u ýhomphiwa, i ÿisa tshutshedzo kha u shumisa na u vhulunga nyambo dza ngwaniwapo khathihi na u thoma u shumiswa ha phoþisi ya nyambo nnzhi.
Hone-ha, vhukoni ha English a ho ngo phaÿaladzwa nga nÿila ye ha vha ho tea u phaÿaladzwa ngaho, zwenezwo hu na tshiimo tsha shishi tsha u nanga luambo lune lwa vha lwa khwinesa. Tsedzuluso ya lushaka lwoýhe ya zwa matshilisano na luambo ye ya ûewa maanÿa a tsedzuluso nga vha PanSALB nga 2000 yo sumbedzisa uri vhathu vha tshivhalo tshine tsha fhira 40% fhano Afrika Tshipembe a vha pfesesi zwine zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga English. Ho wanala uri vhadzulapo vhanzhi vha Afrika Tshipembe a vha fushei nga nÿila ine nyambo dzavho dza shumiswa ngaho kha sekhithara dza Nnyi na Nnyi. Tsedzuluso yo dovha ya wana uri vhadzulapo nga u angaredza vha dzhia Tshumelo dza Phabuliki dzi sa swikelelei siani þa luambo.
U ÿadzisa kha u bveledziswa ha Nyambo dza Tshirema, zwi ÿo vha zwa ndeme u khwaýhisedza u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Pulane ya u thoma u shumisa i ÿo kwama na mafhungo aya nga u ÿa na muhumbulo wa u sima zwiüwe zwiýirakitshara na u wana dziüwe nÿila dza u lulamisa nyimele iyi.
1.6 U thomiwa ha Phoþisi ya Luambo Hu tshi dzhielwa nzhele fhungo þa uri u thomiwa ha u shumiswa ha Phoþisi hu ÿo vha vhukando vhuhulwane ha tshanduko u bva kha kushumele kwa zwino, nÿila ya u shandukisea na u shumiswa nga zwiýuku nga zwiýuku ha pulane hu ÿo tevhedzwa.
Naho mihasho ya fumi fhedzi i tshi nga khethiwa kha u sima yuniti dza dzinyambo, mihasho yoýhe ya muvhuso i ÿo lavhelelwa u thoma yuniti dza nyambo.
Nyanÿadzo ya nyambo nnzhi i fanela u thomiwa kha tshifhinga tsha miüwaha miraru u ya nga ha mbekanyamushumo dza mihasho ya muvhuso. Sa tsumbo, kha üwaha wa u thoma 30%, kha wa vhuvhili 60%, kha wa vhuraru 100% ya nyanÿadzo dzavho dzi fanela u anÿadzwa.
Zwiüwe zwa zwiýirakitsha na nÿila dze dza ýalutshedzwa kha tshipiÿa tshine tsha ÿo tevhela dzo ûetshedzwa u khwinisa u thomiwa ha pulane ino ÿo bvelela. Zwiýirakitsha zwi ÿo vha na ndeme ya u langula kushumisele kwa luambo, vhukwamani ha mveledziso dza thandela dza nyambo, mashumele a tshiphurofeshenaþa na u ûea thikhedzo kha ndima ine ya khethwa nga vha tshumelo ya dzinyambo, na u bveledzisa zwiko zwa u shuma ha vhathu. Vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, vhane nga u pfufhifhadza vha pfi (NLS) vha kha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele, une nga u pfufhifhadzwa wa pfi (DAC) u ÿo ranga phanÿa u simiwa ha zwiýirakitsha zwine zwa ÿo ýoÿea, ya dovha ya vha na mushumo malugana na u wana nÿila dzo teaho. Zwenezwo, u bvela phanÿa ha u thoma u shumiswa ho ÿitika nga tshumisano na zwiýirakitsha zwoýhe zwa shango þoýhe na zwa vunÿu, khathihi na vha PanSALB.
U ÿadzisa kha zwine zwa vha hone kha PanSALB na Hansard kha tshomedzo dza luambo, zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa fanela u simiwa u kona u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ndi Dziyuniti dza Luambo, Foramu ya Luambo ya Lushaka ya na Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe.
PanSALB ndi mushumisani wa zwiýirathedzhi zwa DAC kha mafhungo a dzinyambo. Zwenezwo i shuma mushumo muhulwane kha u bveledzisa na u phuromota nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, ho katelwa na Khoe na San khathihi na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe. Nyito dzoýhe dzine dza tshimbidzana na u siüwa ha zwiýirakitsha zwiswa na dziüwe nÿila dzi ÿo shumiswa nga kha vhukwamani kana tshumisano na vha PanSALB.
Dzi PLC dzi ÿo tea u shumisana na mavunÿu kha sia þa zwa dzinyambo dzine dza kwama vunÿu þavho.
Dzi NLU dzi ÿo isa phanÿa na u bveledzisa dzidikishinari kana ýhalusa maipfi nga nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Dzi ÿo fanela u ÿibaÿekanya na khethekanyo ine ya vhidzwa Khethekanyo ya Vhukwamani ya Mathemo ya vha NLS. Nÿila dza u vhiga u ya nga ha mashumele na vha dzi NLB i fanela u ýalutshedzwa nga vhuronwane.
Dzi NLB a dzo ngo vhumbwa fhedzi nga miraÿo ine ya vha vhaambi vha luambo lwa ÿamuni vha luambo lwonolwo, fhedzi tshiga tshihulwane ndi tsha uri vha fanela u vha vha na nÿivho ya tshipentshele kana ya nýha ya luambo sa izwo vha tshi ÿo ûetshedza ngeletshedzo kha vha PanSALB kha mafhungo ane a kwama Luambo kwalwo, Lekizikhogirafi, Tsiko ya mathemo na Maüwalwa. Vha na maanÿa a u ýanganedza þekizikhogirafi na luambo kwalwo.
Ho sedzwa tshivhumbeo tsha nyito dza zwa vhusimamilayo yavho, Vhusimamilayo ha Mavunÿu na ha Phaþamennde ndi mafhungo a pfanelo, dzine dza ûetshedza tshumelo kha nyambo dzoýhe dza fumithihi dza tshiofisi. Nga maüwe maipfi, mavunÿu a dzi tou fanela u ûetshedza nyambo dzoýhe dza tshiofisi dza fumithihi. Ofisi dza Hansard dzi re phaþamenndeni kha mavunÿu o fhambanaho dzi na mushumo muhulwane wa u tikedza vhuÿifhinduleli uhu. Zwenezwo ndi zwa ndeme uri hedzi ofisi dzi shumisane na Dziyuniti dza Luambo na zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa tshimbidzana na mafhungo aya.
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza u alusa ýhoÿea dza tshumelo dza luambo, nga maanÿa nga vhupinduleli, u khakhulula na u bveledziswa ha mathemo. U ya nga ha tsedzuluso ya üwaha wa 2000, nga vha DAC, yo sumbedzisa uri 40% ya zwiýirakitsha zwa muvhuso wa lushaka na 80% ya mavunÿu i na dziyuniti dzine dza shuma na zwa mafhungo a vhupinduleli na khakhululo, fhedzi yuniti idzi dzi fhambana nga vhuhulwane na mishumo. Hu tshi khou ÿo thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo, ýhoÿea ndi ya uri mihasho yoýhe ya muvhuso wa lushaka na ya mavunÿu i fanela u vha na dziyuniti dza luambo.
Tshakha dza zwiýirakitsha Dziyunuti dza Luambo dze dza ÿiimisela u langula u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo simiwa kha mihasho yoýhe ya muvhuso kha vunÿu þiüwe na þiüwe.
luambo lwa tshiofisi lwo nangwaho u shumiswa kha vunÿu þeneþo.
U bvisela mushumo wa vhupinduleli nnÿa kha mupinduleli hu ÿo langulwa nga phoþisi ya zwa u bvisela nnÿa ya zwa vhupinduleli na khakhululo, ine ya lavhelelwa u ýalula kuûetshedzele kwa tshumelo ya thendara ya u pindulela na u khakhulula ine ya ûetshedzwa nga murahu ha miüwaha mivhili zwayo.
Dziyuniti dza Luambo dzi ÿo vha vhukati na u khwaýhisa u bvela phanÿa ha u shumiswa ha nyambo dzoýhe dza tshiofisi u ya nga ha ýhoÿea ya Phoþisi ya Luambo. Dzi ÿo dovha dza tikedza maanÿa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi.
Mushumo wa hedzi yuniti u ÿo vha u langula u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi kha muüwe wa mihasho kana vunÿu na u kwamana na miüwe mihasho kha mafhungo ane a kwamana na zwa dzinyambo.
Cu bva fulo þa tsivhudzo ya Phoþisi ya Luambo na Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo vhukati ha mihasho kana vunÿu.
CU langula na u leludza tshumelo yoýhe ya u pindulela na u khakhulula, hu nga vha kha mushumo une wa khou itwa nga ngomu kana wo bviselwaho nnÿa.
CU vhalulula na u ganÿisa maüwalwa oýhe a nyambo dza tshiofisi. CU leludza u shumiswa ha tshumelo ya vhuÿologi kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. CU ûea ngeletshedzo muhasho kana vunÿu kha luambo lune lwa tea u shumiswa (kha u amba kana u üwala).
CU langula na u leludza mbekanyamushumo dza vhugudisi kha vhathu vhane vha kha ÿi vha vhaswa kha vhupinduleli, vhukhakhululi na u bveledziswa ha mathemo, na mbekanyamushumo dza luambo kha luambo lwa tshiofisi lune lwa tea u shumiswa nga vhashumeli vha muhasho kana vha vunÿu.
CVhukwamani na miraÿo ya DAC na PanSALB (tsumbo, komiti dza luambo lwa vunÿu, miraÿo ya luambo lwa lushaka na dziyuniti dza lekizikhogirafi ya lushaka) u bveledzisa mathemo.
CU shuma sa mukonanyi vhukati ha muhasho kana vunÿu na DAC na/kana PanSALB malugana na u bveledzisa thikhedzo na vhugudisi vhune ha ûetshedzwa nga DAC na/kana PanSALB.
Foramu ya Luambo lwa Lushaka ine ya katela vhaimeleli vha vhukwamani vhane vha bva kha muvhuso na kha zwiýirakitsha zwi si zwa muvhuso i ÿo simiwa. Foramu i ÿo ýangana nga kotara. I ÿo vhumbwa nga vhaimeleli vhane vha bva kha mavunÿu na avho vhane vha bva kha mivhuso ya lushaka vhane vha ÿo vha tshipiÿa tsha u thomiwa ha maitele, ho katelwa na PanSALB na zwiýirakitsha zwayo. Musi ho sedzwa nÿivho ya vhukonesesi vhune ha ÿo ýoÿea, muimeleli ane a bva kha khoro ya zwiimiswa zwa Pfunzo dza Nýha, u fanela u vha tshipiÿa tsha Foramu iyi.
Ndivho khulwane ya Foramu ya luambo ndi u ýuýuwedza nyambedzano nga ha phoþisi ya luambo na mafhungo a u thoma u shumiswa vhukati ha vhoradzinyambo na vhomakone vhane vha vha fhasi ha vhurangaphanÿa ha Muhasho wa zwa Vhutsila na Mvelele. Fhethu hune ha ÿo sedzeswa hu ÿo vha kha vhukwamani ha zwiýirakitsha zwa luambo zwo fhambanaho na tshumelo ya u thomiwa ha NLPF hu na ndivho ya u alusa vhukwamani na u fushea kha u shumiswa zwavhuÿi ha zwiko. I ÿo dovha hafhu ya vha luvhanÿe lwa u kovhekana mihumbulo na tshenzhemo kha sia þa u pulana dziüwe thandela na maüwe maitele ane a tshimbidzana na fhungo iþi.
Mushumo muhulwane wa Foramu u ÿo vha wa u sedzulusa maitele a u thoma u shumisa phoþisi, u sengulusa na u sedza ýhoÿea ya thandela dzine dza tea u thoma, na u rangela phanÿa mafulo a u rwela ýari. I ÿo dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ýoÿa vhukwamani na u shumisana kha mafhungo a u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo. Zwenezwo, tshiga tsha ndeme tshine tsha ÿo sedzwa khatsho ndi u bveledzisa mathemo na thandela dza luambo hu u itela u thivhela u dovhololwa ha mushumo muthihi, zwine zwa ÿo gonyisa mbuelo dza zwe zwa vhulungwa.
Ho ýahiswa muhumbulo wa uri u simiwa ha Foramu ya Luambo ya Lushaka i mbo ÿi rwelwa ýari lwa tshiofisi.
Khoro iyi i ÿo tholiwa nga Minisiýa wa zwa Vhutsila, Mvelele, Saintsi na Thekinolodzhi, hune ya ÿo vhumbwa nga muraÿo we wa khethwa nga DAC, DoJ, PanSALB, SAQA, na Khantsela ya Pfunzo dza Nýha, na vhathu vha rathi vhe vha khethwa nga vhoraphurofesheni na maüwe madzangano ane a vha kha zwa tsimu ya vhupinduleli, vhuÿologi, lekizikhogirafi, tsiko ya mathemo, vhukhakhululi ha luambo na zwa mulayo. Miraÿo ya Khoro i ÿo shuma kha iyi ofisi miüwaha i no swika miýanu fhedzi, fhedzi vha nga ÿi sudzuluselwa kha vhuüwe vhuimo kana u dovha vha tholwa kha iüwe themo ya ofisi, zwi amba uri nga murahu ha miüwaha miýanu ya u thoma. Khantsela i ÿo vha tshiga tsho imiswaho nga kha Mulayo wa Phaþamennde.
Ndivho hulwane ya Khoro ya Luambo ya Vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe i ÿo vha u alusa tshiimo tsha phurofesheni na u ýola tshileme tsha zwibveledzwa. I ÿo dovha ya tsireledza miraÿo ya phabuþiki ine ya shumisa tshumelo dza luambo.
Mushumo muhulwane wa iyi Khoro ya vhoradzinyambo ya Afrika Tshipembe u ÿo vha wa u langula zwa vhugudisi, u rwelwa ýari, na u redzhisiýariwa ha vhoradzinyambo hu u itela u alusa tshiimo tsha phurofesheni ya dzinyambo na ndeme ya zwibveledzwa zwa luambo zwine zwa vhewa u vhulunga maimo a luambo. Khoro i ÿo shumisana na Furemiweke Ndalukano ya Lushaka, ine nga i pfufhifhadza ya pfi (NQF) kha mbekanyamushumo dza zwa vhugudisi na vha zwa Ndango ya zwa Ndalukano ya Afrika tshipembe, ine nga u pfufhifhadza ya pfi (SAQA).
Nÿila dza kuitele dzine dza nga shumiswa kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo dzi ÿo leludziwa nga u bveledziswa ha mathemo, vhupinduleli na vhukhakhululi, thekinolodzhi ya luambo, Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo, Vhulanguli ha Tshumelo dza luambo, vhuýoli na tsedzuluso dza luambo, mafulo a tsivhudzo a nyambo, Tshumelo ya Vhuÿologi ha Ýhingo ya Afrika Tshipembe, tshisiku tsha mafhungo, u bveledziswa ha Nyambo dza Zwiga, vhugudi ha luambo na mugaganyagwama.
U thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo hu ÿo ûea mvelelo dza ýhoÿea ya nýha ya vhupinduleli na vhukhakhululi, na u bveledziswa ha mathemo kha masia oýhe hu ÿo vha na ndeme khulu, ýhoÿea ya tshumisano na vhaüwe vhashelamulenzhe, dziyuniti dza luambo, madzangano a nyambo (sa tsumbo, zwiýirakitsha zwine zwa wela ha fhasi ha PanSALB zwine zwa nga yuniti dza lekizikhogirafi, madzangano a luambo a lushaka na komiti dza luambo lwa mavunÿu). Khethekanyo ya Vhukwamani ha Zwamathemo, tshine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TCS) ine ya vha fhasi ha NLS i ÿo wana tshumisano ya nýha nga kha vhukonanyi vhune ha bva kha Foramu ya Luambo ya Lushaka. Tshisiku tsha Mathemo a Lushaka, ane a ÿo vha o longelwa kha khomphyutha, tshi ÿo simiwa nga vha DAC u leludza u swikelelea na u phaÿaladzwa ha mathemo kha nyambo dzoýhe dza tshiofisi. Tshisiku tsha mathemo tshi ÿo swikelelea nga kha inthanete nahone i ÿo khwiniswa luthihi zwalwo nga üwedzi.
ha nga vha na khonadzeo ya uri u ýanganyiswa ha mutevhe wa mathemo a nyambo dzo fhambanaho hu nga bveledziswa kha itshi tshisiku. U ya nga ha ýhoÿea dza vhashumisi kana khumbelo, mutevhe uyu wa mathemo u nga dovha wa ûetshedza mafhungo ane a kwama ýhalutshedzo, tsumbo dza mafhungo, muhumbulo, na vhubvo ha nyanÿadzo.
Vhukwamani vhukati ha maüwe mashango a re vhahura vha þa Afrika Tshipembe kha u bveledzisa nyambo dzine dza kovhekanywa a ÿo ýuýuwedzwa.
3.2 Vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi Kha tshifhinga tsha zwino, hu vhonala hu na tshomedzo dzi sa fushi dza vhuÿologi, vhupinduleli na vhukhakhululi. Musi dziyuniti dza Luambo dzi tshi ÿo vha na mushumo muhulu wa u sedzana na fhungo iþi, tshikhala tshine tsha vha hone vhukati ha ýhoÿea ya tshumelo ya luambo na zwishumiswa zwine zwa ÿo swikelela u ûetshedzwa ha tshumelo iyi zwi ýoÿa u lingululwa.
Tsumbanÿila ya Phoþisi ya zwa Vhupinduleli na Vhukhakhululi yo livha kha u ûetshedza tsumbanÿila kha vhupinduleli vhune ha khou itwa nga ngomu, vhukhakhululi na u sedzulusa maüwalwa na kha u bvisela nnÿa ha maüwalwa ho sedzwa kha u khwinisa tshumelo na u alusa zwibveledzwa zwa maiimo a nýha vhukuma.
3.3 Vhugudisi u fhaýa tshumelo, nga maanÿa ya vhupinduleli, vhukhakhululi, vhuÿologi, lekizikhogirafi na tsiko ya mathemo i ÿo vha ýhoÿea khulwane ya u bvelela kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Vhugudisi siani þa ndango ya u shumiswa ha luambo i ÿo sedzuluswa nga mbekanyamushumo dza vhugudisi dzo bveledzwaho nga vha DAC na PanSALB u ya nga ha vhaûetshedzi vha u rwela ýari.
Mbekanyamushumo dzine dza pfi, Block-release, dzi ÿo ambedzaniwa nga hadzo nga vhaûetshedzi vha tshumelo kha vhoradzinyambo vhane vha vha hone zwino, ha kona u ûetshedzwa masheleni a u ya u wana vhugudisi kha vhoradzinyambo vhane vha kha ÿi vha vhaswa. Mbekanyamushumo dza ngudiso dzi ÿo katela khoso dza tshifhinganyana, ngudiso dza mvusuludzo na ngudiso dza mbekanyamushumo dza tshifhinga tshilapfu, tshumisano na SAQA, DoE na zwiüwe zwiimiswa zwa pfunzo, kha zwinzhi-zwinzhi, ndi zwa ndeme kha u lingedza u fhungudza u ýahela ha vhashumeli vha phurofeshenaþa vha luambo. Ýhodea dza Mutheo wa Zwa pfunzo ya Lushaka (NQF) i ÿo tevhedzwa kha u dzudzanya na u ûetshedza tshumelo ya mbekanyamushumo dza vhugudisi.
U ka nÿivho na u bveledziswa ha u vha makone kha zwa dzinyambo nga vhashumeli vhoýhe vha muvhuso kha dzinyambo dziüwe nga nnÿa ha luambo lwa ÿamuni/ kana luambo lwa u thoma, zwi dzhiiwa tshi tshiga tsha ndeme kha u ûetshedza tshumelo ya lushaka. Zwiýuýuwedzi zwi ÿo bveledziswa nga vha DAC, vha tshi khou shumisana na vha PanSALB, DoE na DPSA, u ýuýuwedza vhashumeli vha muvhuso u vha na dzangalelo þa u guda na u vhulunga dziüwe nyambo, zwenezwo vha swikelela u ÿivha nyambo nnzhi.
3.4 Luambo lwa Thekinolodzhi Thekinolodzhi i fanela u shumiswa u leludza vhukwamani vhukati ha vhashumisani kha sia þa zwa dzinyambo, hu na ndivho ya u bveledzisa nyambo dza ngwaniwapo. Dzi software dza Khomphyutha dzine dza nga mbekanyamushumo dza word processing "word processing programme", sisiýeme dza vhulanguli ha mathemo "Terminology management systems" na Software dza vhupinduleli "translation software", dzi fanela u shumisana na u ýuýuwedza u shandukiswa ha mathemo na maüwe mafhungo vhukati ha yuniti dza dzinyambo na vhaüwe vhashumisani vhane vha nga vha Hansard na vha dziyuniti dza lekizikhogirafu dza lushaka (dzi-NLU).
U fusha ýhoÿea ya u ýavhanyedzisa u bveledziswa ha nyambo dza ngwaniwapo na u ka nÿivho na u langa þiüwalo þa didzhithaþa þine þa kona u dovha dza shumiswa na data ya tshipitshi, DAC yo ÿiimisela u fhaýa maanÿa a tshumelo ya u ûetshedza mafhungo a tshomedzo dza thekinoþodzhi. Nyambo dza ngwaniwapo dzi ÿo tikedzwa nga u bveledziswa ha zwiýirathedzhi zwiswa, zwine zwa shumisa thekinolodzhi ntswa, vhukwamani na u thoma u shumisa.
3.5 Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo ya vhashumeli vha muvhuso Khoudu ya Vhuÿifari ya luambo ya vhashumeli vha muvhuso i ÿo sumbedzisa nÿila ine vhashumeli vha muvhuso vha fanela u davhidzana na u shumisana na phabuþiki u itela u ûetshedza tshumelo i fushaho. Khoudu ya vhuÿifari i ÿo katela maitele kana milayo a dzangano þa Batho Pele u ya nga hune tshumelo ya nnyi na nnyi ya vha na muano wa u ûetshedza tshumelo yo fhelelaho, mafhungo a vhukuma ane a ûetshedzwa nga nyambo dzine dza pfeseswa nga khasiýama. Khoudu i ÿo ombedzela fhungo þa uri hu songo vha na khasiýama kana mushumeli wa muvhuso ane a ÿo thudzelwa thungo kana a ÿo vha kha vhuimo vhu si havhuÿi nga mulandu wa u shumiswa ha luambo lune a nga vha a sa lu pfesesi. Vha DAC, khathihi na vha DPSA vhane vha ÿo vha vha tshi kwamana na miüwe mihasho ya muvhuso, vha ÿo bveledzisa na u anÿadza Khoudu u ya nga mbonelaphanÿa ya Mulayo wa Nyambo wa Afrika Tshipembe. Vho Minisiýa vha ÿo anÿadza milayo ya ndango malugana na khoudu kha Gazethe mafheloni a üwaha wa 2005.
U ÿadzisa kha fhungo þa u anÿadza kha Gazethe, hu ÿo shumiswa luambo lwo leluwaho lune Gazethe iyi ya ÿo anÿadzwa ngalwo u itela uri vhashumeli vhoýhe vha muvhuso vha kone u dzhiela nzhele na u ÿivha nga ha heyi khoudu.
3.6 Ndaedzo dza tshumelo na tshisiku tsha mafhungo Ndaedzo ya tshumelo ya dzinyambo (sa tsumbo, tshisiku tshine tsha vha na madzina a mazhendedzi a yelanaho/ dzikhamphani/yuniti dza luambo, vhupinduleli, vhukhakhululi, na tshumelo ya mathemo, pulane dza luambo) dzi ÿo bveledziswa. Khophi dza idzi ndaedzo dzi ÿo phaÿaladzwa kha zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso wa lushaka na wa mavunÿu, na kha madzangano a zwa dzinyambo na dziyunivesithi. I ÿo dovha ya wanala kha website ya DAC nahone i ÿo dzulela u khwinisiwa tshifhinga tshoýhe. Vhulanguli vhu fushaho ha u thoma u shumiswa ha phoþisi vhu ÿo engedzedzwa nga u ûetshedzwa ha mafhungo ane a wanala kha zwiko na zwiýirakitsha zwa dzinyambo.
Hu na ýhoÿea ya u luvhanÿe/matshimbidzele o ÿimiselaho kha mushumo wa u kuvhanganya na u phaÿaladza mafhungo nga ha u thoma u shumiswa ha phoþisi ya luambo, maga a u thoma na maga ane a ÿo tevhedzwa (lwa u thoma kha tshiimo tsha lushaka, fhedzi na kha tshiimo tsha madzingu (Tshipembe ha Afrika) na kha tshiimo tsha mashangoÿavha).
Ndivhotiwa ndi u ýuýuwedza u kovhekana ha mafhungo, na ýhoÿisiso na u shumisana vhukati ha vhalanguli vha mazhendedzi a dzinyambo na madzangano ane a vha na dzangalelo. U ÿadzisa kha luüwalo lwa mafhungo lune lwa bveledziswa nga kotara, hu ÿo rwelwa ýari website. Mafhungo o teaho na mahumbulwa ane a ÿo ýahiswa nga vhawe vhashumisani a ÿo sedzuluswa nga vha Tshumelo ya Luambo lwa Lushaka, NLS.
3.7 Vhulanguli na vhusedzulusi U isa phanÿa na u thoma u shumiswa ha phoþisi na u sedzuluswa ha data ya vhukuma nga ha tshivhumbeo tsha u shumiswa ha luambo na mashumisele a luambo ane a khou shumiswa tshifhingani tsha zwino, u itela u topola zwavhuÿi na zwisi zwavhuÿi kha Phoþisi na u langula mvelaphanÿa yayo. Tsedzuluso na vhuýoli ha zwa dzinyambo vhu ÿo ûetshedzwa na vhukwamani na madzangano o teaho ane anga PanSALB na ýhoÿisiso na u bveledziswa ha zwiüwe zwiimiswa. Mvelelo dzine dza ÿo wanala kha hedzi tsedzuluso na vhuýoli dzi ÿo thusa muvhuso kha u dzhia tsheo yo teaho kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo.
Yuniti dza Luambo dzi ÿo ýoÿea u ýola zwikili/vhukoni na maanÿa a tshumelo ane a vha hone kha mihasho na kha mavunÿu avho. Mafhungo aya a ÿo vha a ndeme kha sia þa u kunga miraÿo miswa, u thoma u shumisa Khoudu ya Vhuÿifari ya Luambo na u wana ýhoÿea na zwiga zwine zwa ýoÿea kha mihasho yo fhambanaho na kha mavunÿu.
3.8 Mafulo a tsivhudzo a luambo Mafulo a tsivhudzo a luambo ndi a ndeme kha u karusa dzangalelo þa nnyi na nnyi siani þa luambo.
khwaýhisedza u pfesesa ha vhukuma zwine zwa khou ýalutshedzwa nga pholº isi kha vhuimo hoýhe.
Mafulo o tiwaho a u tsivhudza nga ha nyambo a ÿo thoma u shumisw nga dziyuniti dza luambo (dza lushaka na dza mavunÿu), DAC na PanSALB. Musi hu tshi sedzwa mushumo une vha u shuma kha u thoma u shumiswa ha phoþisi, mihasho ya muvhuso/vhashumeli vha muvhuso vhane vha ÿo vha vhone vhawanatshumelo kha miüwaha mivhili ya u thoma. Mafulo o livhiswaho kha vhadzulapo vhoýhe vha ÿo dzheniswa nga tshifhinga tshithihi. Matheriaþa o fhambanaho a u phuromota (sa tsumbo, nyanÿadzo dzine dza longelwa kha dzigurannÿa na kha maüwalo a mafhungo a ÿo phaÿaladzwa) na luambo lwa vhudavhidzano lu ÿo bveledziswa kha fulo þiüwe na þiüwe þo tiwaho.
3.9 Vhuÿologi ha Ýhingo Kha vhupo ha nyambo nnzhi sa Afrika Tshipembe, vhuÿologi ha ýhingo vhu ûetshedza Muvhuso nÿila dza u vhulunga masheleni na u fhungudza u shaea ha nÿivho ya luambo na u kona u swikelelea ha tshumelo dzine dza ûetshedzwa. Heyi nÿila ya vhuÿologi yo leluwa vhukuma na u kona u vhulunga masheleni nga u sudzulusa vhukule ha vhupo ho fhambanaho nga u kona u swikelela muÿologi kha kha luýingo. Zwenezwo, Vhuÿologi ha luýingo ndi tshumelo yo teaho kha vhupo vhune ha nga ha Afrika Tshipembe vhune ha vha na nyambo nnzhi dzine dza ambiwa, hune tshumelo ya luambo ya ÿo ýoÿea, u leludza nÿivhadzo dza shishi kha nyimelo dzine khasiýama kha vhuüwe vhupo ha tshumelo vhune ha nga dzikiliniki na zwiýitshini zwa mapholisa, hune ha nga ýoÿea luüwe lwa luambo ngeno na zwifhinga zwa vhukwamani zwa vha zwi sa tou ÿivhea zwavhuÿi.
Nga tshino tshifhinga, vha DAC vha khou tshimbidza ndingo ya Tshumelo ya Vhuÿologi ha Luýingo ya Afrika Tshipembe, ine nga u pfufhifhadzwa ya pfi (TISSA) hu na ndivho ya u ita tsedzuluso ya u konadzea ha vhuÿologi ha luýingo kha þa Afrika Tshipembe. Ndingo ya Tshumelo yo itwa kha Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe kha zwiýitshi zwa mapholisa zwine zwa swika 70 na kha mivhuso-yapo kha dzikiliniki dzine dza swika fumithihi (11) na kha dzikhaunthara dza malo dza tshumelo ya dzikhasiýama dzine dza wanala ngei kha vha Thwane Metropolitan Council.
3.10 U phuromotiwa ha Khoe na San na Nyambo dza Zwiga dza Afrika Tshipembe PanSALB yo no dzudzanya Bodo dza Luambo dza Lushaka (Dzi NLB) u bveledzisa, u phuromota na u kona u ta zwipiÿa zwa ndeme zwa u bveledzisa Khoe, San na Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe, u itela u alusa tshiimo tshadzo. Zwiüwe zwiýirakitsha zwine zwa vha hone zwine zwa phuromota na u bveledzisa Nyambo dza zwiga dza Afrika Tshipembe na dziüwe thandela dzine dza khou bvela phanÿa dzi ÿo tikedzwa. Vhukwamani na madzangano a tshumisano ndi ha ndeme kha tshiwo hetshi.
3.11 Midia Midia u ÿo shela mulenzhe zwihulwane kha u sika mafulo a u tsivhudza kha sia þa Mutheo wa Phoþisi ya Luambo. Ndivho ya u shumisa midia i ÿo vha ya u kwama tshigwada tsha phabuþiki u tshi ûetshedza pfunzo nga ha zwi re ngomu kha Phoþisi uri i kone u pfesesa pfanelo dzayo na vhuÿifhinduleli vhune ya vha na ho. Khasho ya midia malugana na mafhungo ane a katela Phoþisi ya Luambo a ÿo khwaýhisedzwa. U ÿadzisa kha midia wa zwa u ganÿisa na wa eþekiýhironiki, website ya DAC i ÿo shumiswa u vhambadza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Miüwe mihasho ya Muvhuso i ÿo ýuýuwedzwa u phuromotiwa ha u shumiswa ha nyambo nnzhi kha dzi website dzayo na kha nyanÿadzo dza nga nnÿa.
DAC i ÿo dovha ya shumisana na SABC na dziüwe midia dza vhudavhidzano dzine dza nga zwiýitshi zwa radio zwo ÿiimisaho kha u ýuýuwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi. Sa tsumbo, vha Tshumelo ya Nyambo ya Lushaka, NLS, vha kati na u tshimbidza iüwe thandela na tshiýitshi tsha radio yapo kha u bveledzisa mathemo.
MAHUMBULWA A ZWA MASHELENI NA VHASHUMELI VHANE VHA ßO ÝOßEA Mushumo wa u vhea mutengo we wa ûetshedzwa nga vha Vhufaragwama ha Lushaka na vha DAC nga üwaha wa 2001, wo sumbedzisa uri masheleni e a anganyelwa a u thoma u shumiswa ha nyambo nnzhi a ÿo swikelela nahone a nga dovha a longelwa kha tshandukiso ýhukhu dza mugaganyagwama wo dzudzanywaho.
vha fhasi ha 1%. U shumiswa ha nyambo dza rathi, u ya nga ha themendelo dza NLPF, dzi ÿo gonyisa zwiýuku mutengo fhedzi a u nga paÿi 2%.
Tshisuthu, Tshitswana, Tshisuthu tsha Devhula (tshigwada tsha Sotho).
Zwiýirakitsha zwoýhe zwa muvhuso zwi ÿo ûetshedza thikhedzo i fushaho ya masheleni kha u thoma u shumiswa ha Phoþisi ya Luambo ine ya tshimbidzana na Mutheo wa kushumisele kwa Masheleni kwa Vhukati ha üwaha, une wa pfi (MTEF), hune u thoma u shumiswa ha ÿo thoma mathomoni a üwaha wa muvhalelano wa 2003/4.
Zwiteüwa zwine zwa vha tshipiÿa tsha tshumelo ya misi sa vhutshimbidzi (sa tsumbo, u pfuluwa, vhuendi, madzulo, ofisi, na mbadelo dza ýhingo), na tshisiku tsha maüwalwa (vhuanÿadzi, u ganÿisa, maüwalwa, zwishumiswa zwa u üwala na zwishumiswa zwa dziofisini) na zwishumiswa zwine zwa nga (dzikhomphyutha, zwishumiswa zwa zwilidzo na zwishumiswa ha ýhingo) zwoýhe hezwi zwi ÿo vha na mutsiko kha mutengo.
Thebulu i re afho fhasi i ûetshedza na u vhambedza masheleni o anganyelwaho dziyuniti dza luambo dzine dza khou ÿo thomiwa nga tshifhinga tsha (MTEF).
Tshumelo dza Phurofeshinaþ a na ya Tshipentshela.
4.2 Maitele a mugaganyagwama wa MTEF Hu tshi khou dzhielwa nzhele fhungo þa uri Mihasho i ÿo fanela u thoma u shumisa NLPF u ya nga ha ýhoÿea dza MTEF, zwenezwo zwi nga vha zwa ndeme u ýandavhudza kana u dodombedza zwine maitele aya a ÿo katela. Maitele a mugaganyagwama wa MTEF a thoma nga u sedza zwiga zwa ndeme na ndugiselo dza mugaganyagwama une wa ÿo ûetshedzwa nga tshifhinga tsha üwedzi wa muvhalelano une wa ÿa nga Lambamai. U swikelela kha u shumisana na phoþisi ya üwaha wa muvhalelano wa Mutheo wa ikonomi khulu na DoR une wa vha hone u thoma nga üwedzi wa Fulwana musi Komiti ya zwa kushumisele kwa masheleni a vhukati ha üwaha, ine ya pfi (MTEC) ya ÿo ita themendelo dzayo. Ndugiselo dza mugaganyagwama nga u dodombedza na u phaÿaladzwa ha mafhungo dzi ÿo vha hone nga murahu ha musi Fureimiweke ya Tshinyalelo dza Vhukati ha Üwaha (MTEF) yo na ýanganedzwa henefhaþa kha üwedzi wa Tshimedzi nga 2003.
ane a ÿo ýoÿea kha Muhasho.
C U bveledziswa ha u anganyelwa ha mugaganyagwama wa muhasho.
mugaganyagwama wa u thoma u shumiswa ha NLPF kha sia þa kuvhusele.
4.3 Tshiýafu tshine tsha ÿo ýoÿea Tshiýafu tsha Dziyuniti dza Luambo tshi ÿo kungiwa nga mihasho yo teaho tsha dovha tsha ûetshedzwa vhugudisi ha mvuseledzo yo livhanaho na vhuÿifhinduleli ha mishumo yavho nga DAC, ine ya ÿo vha i tshi khou shumisana na vhaofisiri vha PanSALB. Mbekanyamushumo dza vhugudisi ho fanelaho dzi ÿo bveledziswa (kha vha sedze 2.2.2).
Hu ÿo vha na u fhambana nga tshikalo ya dziyuniti dza mihasho yo fhambanaho na mavunÿu. Tshivhalo tsha vhoradzinyambo tshine tsha ÿo ýoÿea kha yuniti iüwe na iüwe tshi ÿo langwa zwi tshi ya mbekanyamushumo dza nyanÿadzo na mugaganyagwama wa muhasho na wa vunÿu.
Vhuhulwane ha dziyuniti vhu ÿo bva kha mbekanyamushumo dzine dza khou shumiswa na vhukoni vhune ha ÿo ýoÿea u ýuýuwedza na u thoma u shumiswa ha Phoþisi. Sa tsumbo, tshigwada tsha tshiýafu tshi fanela u katela vhapinduleli, vhakhakhululi, vhapulani vha luambo, vhasiki vha mathemo, vhadzudzanyi vha dzi dikishinari, nazw.
Vha DAC vha dzhiela nzhele uri u thoma u shumiswa ha Phoþisi zwi ÿo ÿisa khaedu khulwane vhukuma. Zwenezwo i ÿo ÿitika zwihulu nga tshumisano ya maüwe madzangano a kwameaho kha u ita uri divho dzoýhe dzo bulwaho dzi konadzee nahone dzi swikelelee.
U phasisa Mulayo wa Nyambo wa 1.U ûetshedza mvetamveto ya 1. U ýanganedzwa ha Pholisi nga DAC 1. 5 Luhuhi 2003 2.
Phalamenndeni Khabinethe 2. U ýanganedzwa 3.
U ûetshedza ha pulane ya u 4.
pulane ya u thoma thoma u shumisa 5.
kha Khabinethe 4.
U anÿadza ndangulo fhasi ha Mulayo wa 1. Dziyuniti dza Luambo 2. Khoudu ya 1. Dziyuniti dza luambo dzi no shuma DAC na DPSA 1. Tshimedzi 2003 2.
Nyambo ya Afrika Tshipembe Vhuÿifari ya tshumelo ya nnyi na nnyi 2.
U sima dziyuniti 1. Vhuýoli ha 1. Mafhungo a Mihasho yo 1.
dza luambo zwikili zwa luambo vhukuma ane a teaho na DAC 2.
Tshiýafu tsho kungiwaho na u tholiwa 2.
U sima Khoro ya Vhoradzinyambo vha Afrika Tshipembe U thoma dzangano þine þa ÿo rwela ýari vhapinduleli, vhaÿologi vhoramathemo, lekizikhogirafasi na u langula phurofesheni 1. Redzhisiýara ya vhoraphurofesheni vha luambo ya Afrika Tshipembe 2. U rwelwa ýari ha vhoraphurofesheni vha luambo 3.
U alusa tshiimo 1. U bva fulo þa 1.
tsha Nyambo dza Tshirema hu tshi katelwa nyambo tshenzhemo ya Dzinyambo 2.
na Nyambo dza Zwiga dza Afrika zwine zwa kwama luambo lwa Phoþisi 2.
U bveledzisa 1. U topola masia 1. Dikishinari dza 1.
Tshirema na dzhielwa nýha 2.
Nyambo dza zwiga 2.
dza Afrika Tshipembe zwiýirakitsha zwi re hone zwi no 3.
mveledziso 4. U tikedza thandela dza nyambo dzi re vhahura na dzashu ÿiimisaho nga eýhe, madzangano a phurofeshenala, dzi-NGO, dzi-CBO na mihasho ya muvhuso 3. PanSALB, dzi-PLC, dzi-NLB, DAC, zwiimiswa zwa pfunzo, zwiimiswa zwa ýhoÿisiso, madzangano a phurofeshen aþa, dzi-NGO, dzi-CBO, na mihasho ya muvhuso 4.
U ýanganedz a Phoþisi ya luambo 1. U thola Komiti ya Phoþisi ya Luambo 2. U fara dziwekishopo na tshiýafu 3. U vetaveta Phoþisi ya Luambo 4. Mugaganyagwama u ya nga u aluwa ha u shumiswa ha pulane ya Phoþisi üwaha wa u thoma 30%, wa vhuvhili 60%, wa vhuraru 100% 1. Phoþisi i swikelela ýhoÿea dza NLPF 2. Tshiýafu tshi a tendelana 3. Phoþisi ya Luambo i re na Ndunzhe-ndunzhe 4. Thikhedzo ya masheleni ya u thoma u shumisa Phoþisi 1. Vhulanguli ha nýha 2. Vhulanguli ha nýha 3. Vhulanguli ha nýha 4. DG 1. Khubvumedzi 2003 2. Phando 2004 3.
U sima yuniti dza luambo 1. Tsheo ya vhuhulwane ha yuniti 2. Vhuýoli ha zwikili na maanÿa a tshiýafu 3. U kunguwa ha miraÿo ya tshiýafu ya vhapinduleli vha 6 na vhaofisiri vhavhili: CKhunguwedzo CNdingo na u thola 1. U kovhekanywa u ya nga ha ýhoÿea dza mbekanyamushumo dza nyanÿadzo 2. Mafhungo a vhukuma ane a sumbedza zwikili, pfunzo na vhukonesesi ha u shumisa luambo kha 1. Vhulanguli ha nýha 2. Vhudavhidza no 3. HR i tshi shumisana na NLS 4. NLS 1. Þara 2003 2. Þara-. Nyendavhusiku 2003 3. Phando- Lambamai 2004 4.
Vhugudisi ha tshiýafu tsha yuniti dza luambo u thoma u shumisa Phoþisi ya Luambo tshiýafu 3. Vhapinduleli vha phurofeshenala vha zwigwada zwa rathi vha nyambo (Nguni, Sotho, Tshivenÿa, Xitsonga, English, Afrikaans) 4.
U engedza u pfesesea ha Phoþisi ya Luambo 1. Dziwekishopo tshiýafu tsha DoE nga ha Pho lºisi ya Luambo na vhuÿifhinduleli na pfanelo dzavho fhasi ha Mulayo wa Dzinyambo 1. U shumiswa ho teaho ha Phoþisi ya Luambo 2.
U pindulela na u khakhulula maüwalwa fhasi ha Phoþisi 1. U pindulela na U khakhulula ha maüwalwa e a thomiwa nga üwaha wa u thoma 30%, üwaha wa vhuvhili 60%, üwaha wa vhuraru 100% 2.
U ganÿisa maüwalwa a re fhasi ha Phoþisi 1. U ita thendelano ya vhaganÿisi u ganÿisa maüwalwa oýhe u ya nga ha u tiwa hao (üwaha wa u thoma 30%, üwaha wa vhuvhili 60%, üwaha wa vhuraru 100%) 2.
U 1. U shela mulenzhe kha 1.
shumisana na NLS seminara dza luambo nga ha u thoma u shumiswa ha Phoþisi 2. U ûetshedza mathemo kha NLS u tikedza u bveledziswa ha luambo na u shumisana kha mathemo dziseminara tshifhinga tshoýhe 2.