Tsheo ya Khothe ya Mulayotewa ya Bhe na Vhawe v Madzhisiaraa wa Khayelitsha na Vhawe Mulandu wa vhu 49/03 yo netshedzwaho nga a 15 Tshimedzi 2004 yo bula uri khethekanyo 23 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema wa vhu 38 wa 1927 na Ndaulo ya R200 ya dzindaulo dzo anadzwaho kha Nivhadzo ya Muvhuso ya 10601 ya Luhuhi 1987 yo vha i si ho mulayoni. U itela u tevhedzela Bhe, Muhasho wa Vhulamukanyi na Mveledziso ya Mulayotewa u tea u bveledza na u thoma u shumisa sisieme yo anganyiswaho ya u tshimbidza ifa a vhafu ine ya netshedza tshumelo ya nha nahone i fanaho kha vhadzulapo vhohe vha Afrika Tshipembe, hu si na u khethulula u ya nga lushaka, mbeu, miwaha kana mabebo?
Tsheo i o?
Muhulwane wa Khothe Khulwane u tea u vha ene a re na vhuifhinduleli malugana na ndangulo ya thundu ya vhafu?
Thundu dzohe dzi tea u langulwa u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Mafa wa vhu 66 wa 1965, sa zwe wa khwinisiswa zwone?
Thundu dzohe dzi songo itelwaho wii dzi tea u langulwa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana thundu i songo walelwaho wii wa vhu 81 wa 1987, sa zwe zwa khwinisiswa zwone?
Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu i songo walelwaho wii wo adziswa nga tsheo ya Bhe ya u katela na musi mufu o vha o mala kana o maliwa u ya nga mulayo wa tshirema?
Vhomadzhisiaraa vho dzhielwa maana a u langula thundu dza vhafu. Tshavho hu o vha u khunyeledza mafhungo o vhigwaho khavho nga a kana phana ha a 15 Tshimedzi 2004. Naho zwo ralo vha tea u langula iyi thundu u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu i songo walelwaho wii?
ivhazwakale: ivhazwakale ine ya si tou vha ya kale-kale ya u langula thundu ya Vharema i songo walelwaho wi?
ivhazwakale ine ya si tou vha ya kale-kale ya u langula thundu ya Vharema i songo walelwaho wi?
Phana ha Tsheo ya Khothe ya Mulayotewa kha Moseneke na Vhawe v Muhulwane na Vhawe 2001 (2) SA 18 CC (Tsheo ya Moseneke?
Tshifhinga tsha vhukati ha tsheo yeneyo na tsheo ya Khothe ya Mulayotewa kha Bhe na Vhawe v Madzhisiaraa wa Khayelitsha na Vhawe Mulandu wa vhu CCT 49/03 wa 15 Tshimedzi 2004 Tsheo ya Bhe?
Tshifhinga tsha nga murahu ha tsheo ya- Bhe?
Nga tshifhinga tsha u thoma phana ha a 6 Nyendavhusiku 2002, datumu ye ngayo tsheo ya Moseneke ya thoma u shuma, vhuifhinduleli ha ndangulo ya thundu dza vhafu ho vha ho khethekanywa u ya nga lushaka. Muhulwane wa Khothe Khulwane o tshimbidza ndangulo ya Vhatshena, Makhaladi, Maindia na thundu ya Vharema yo walelwaho wii. Maana a Muhulwane o (nahone a kha i o) alutshedzwa kha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu wa vhu 66 wa 1965 sa zwe wa shandukisiswa zwone?
Madzhisiaraa wa fhethu hune mufu a dzula hone, u tea u vha ene ane a langula thundu ya muthu Murema we a lovha a songo ita wii. Madzhisiaraa o wana aya maana kha khethekanyo ya 23 ya Mulayo wa Ndangulo ya Vharema wa vhu 38 wa 1927, na ndaulo dzo anadziwaho sa Nivhadzo ya Muvhuso ya R200 kha Guranna ya Muvhuso ya 10601 ya a 6 Luhuhi 1987?
Thundu ya muthu murema musi o lovha i nga avhiwa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu i songo walelwaho wii wa vhu 81 wa 1987. Izwi zwo bvelela fhethu huvhili. Ha u thoma ndi musi mufu o sumbedza a kha i tshila uri ha khou oa zwithu zwawe zwi tshi tshimbidzwa u ya nga mulayo wa tshirema. U ya nga Nivhadzo ya Muvhuso ya R200 izwi zwo sumbedzwa nga nila mbili: musi mufu a tshi ita khumbelo ya hanziela ine ya mu tendela u sa shumisa Khoudu ya Mulayo wa Mazulu nga fhasi ha khethekanyo ya 31 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, na musi a tshi takalela u mala kana u maliwa u ya nga mulayo hu si nga nila ya tshirema. Tshavhuvhili, thundu ya mufu i nga kovhekanywa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu i songo walelwaho Wii musi Minisa wa Vhulamukanyi u ya nga hae zwi sa nga o vha zwavhui huwe u kovhekanya thundu u ya nga mulayo wa tshirema. Vhathu vhane vha kwamea vha o tea u kwamana na Minisa wa Vhulamukanyi malugana na u dzhia tsheo ya zwenezwo?
Kha tshifhinga tsha vhuvhili, vhukati ha a 6 Nyendavhusiku na a 15 Tshimedzi 2004, Muhulwane wa Khothe Khulwane o vha a na maana a u langula thundu dzohe dzo tshimbidzwaho nga lwa mulayo nahone Madzhisiaraa o vha e na maana a u langula thundu dzo kovhiwaho u ya nga mulayo wa tshirema?
Muhulwane o shumisa maana awe ane a wanala nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu, hone Madzhisiaraa o shumisa maana awe ane a wanala nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo wa Vharema na ndangulo dzo bviswaho u ya nga Mulayo?
Kha tshifhinga tsha vhuraru, nga murahu ha a 15 Tshimedzi 2004, Muhulwane wa Khothe Khulwane u o langula thundu dzohe dza mufu u ya nga Mulayo wa Ndangulo ya Thundu. Thundu dzohe dzi songo walelwaho wii dzi o langulwa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana Thundu ya Mufu hu na tshanduko dzo teaho dza u itela uri hu katelwe na mbingano dza tshirema?
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri tshanduko dze dza iswa nga tsheo ya Bhe dzo itwa uri dzi shume nga a 27 Lambamai 1994 malugana na thundu hu saathu dzhiiwa tsheo nga hadzo?
U bvela phana ha sisteme ntswa zwi o khwahisedza uri Vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha honifhiwe?
3.1 Hune ha wanala uri mufu o lovha phana ha?
zwi tshi khou itiswa nga zwiitisi zwi pfalaho, thundu ya vhafu vho lovhaho phana ha a 27 Lambamai 1994, na dze dza si vhigiwe tshifhingani tsho fhiraho, dzi tea u rumelwa kha Muhulwane?
3.2 Hune ha wanala uri mufu o lovha nga murahu ha?
Muhulwane (Ofisi dza Muhulwane na Fhethu ha tshumelo) u tea u langula thundu dzohe dza mufu hune mufu a vha o lovha nga murahu ha a 27 Lambamai 1994. Thundu dzi o hogomelwa na u langulwa nga fhasi ha Mulayo wa Ndangulo ya Thundu?
Musi mufu o lovha a songo walisa wii, thundu dzi tea u kovhiwa u ya nga Mulayo wa Muaifa ane a tea u wana thundu i songo walelwaho wii?
3.3 Zwithu zwi sa athu khunyeledzwa zwine zwa khou tshimbidzwa nga Madzhisiara?
Aya mafhungo a o khunyeledzwa u ya nga tsheo ya Bhe?
Ofisi ya Muhulwane i na maan?
Mufu o sia wi?
Ndeme ya thundu (kana muanganyelo wa ndeme) i sa fhiri R50 000.
Muthihi wa vhaaifa kana vhaaifa vho no fhira muthihi vha tshee vhauku, nahone vha khou wana thuso kha muun?
Muthihi wa vhaaifa kana vhaaifa vho no fhira muthihi vha tshee vhauku, nahone ndaka yohe kana tshipia tshayo i nga tshivhumbeo tsha tshelede i no fhira R20 000?
Arali vha nga i wana vha kha tshiimo tshithihi tsha zwi tevhelaho, thundu i fanela u rumelwa kha Ofisi ya Muhulwane ine ofisi ya Tshumelo ya vha nga fhasi hawe?
Fhethu ha tshumelo hu?
Mufu ho ngo sia wii i re mulayoni o lovha a songo wala wi?
Vhaaifa vhohe vho no vha vhahulwane kana muaifa kana vhaaifa vha kha i vha vhauku nahone vha khou thuswa nga vhauni vhavho vha re mulayoni nahone lupfumo lwa tshelede ndi R20 000 na u ya fhasi?
U fhambanyisa vhu?
Fhethu ha Tshumelo hu o vha na vhuifhinduleli kha thundu ya mufu we nga tshifhinga tsha lufu a vha a mudzulapo kha sia ine a vha nga fhasi ha Ofisi ya Madzhisiaraa hune Fhethu ha Tshumelo ha vha hone?
5.1 Hune Fhethu ha Tshumelo ha vha na maana nahone Muhulwane a vha o?
Kha itshi tshiimo Muhulwane u na vhu?
Musi khumbelo yo fhela, nahone i tshi nga khunyeledzwa hu so ngo tsha vha na dziwe hoea malugana na u netshedza hanziela ya u nanga?
Hune ha wanala uri khumbelo a i nga o khunyeledzwa, ngauri hu na zwiwe zwine zwa tea u tevhedzelwa, nahone hu na Fhethu ha Tshumelo tsini na muhumbeli u fhirisa Ofisi ya Muhulwane, Muhulwane u o tea u ivhadza muhumbeli nga ha izwi. Zwi o bva kha Muhumbeli o ivhadzwaho ene mune uri u kha i oou shumisa Ofisi ya Muhulwane malugana na iyi tshumelo?
Musi vha tshi nanga Muimeleli wa Muhulwane nga fhasi ha khethekanyo 18(3), Muhulwane u tea u ivhadza Fhethu ha Tshumelo khathihi na vhahulwane nga ha zwenezwo?
Hune muaifa a vha o sia wii, fhedzi Muhulwane a vha a saathu u i anganedza, hu khou themendelwa uri Muhulwane u tea u netshedza hanziela ya u nanga, hu si u rumela mafhungo murahu Fhethu ha Tshumelo?
5.2 Hune Muhulwane a vha a na maana, nahone Fhethu ha Tshumelo ha vha ho no?
Fhethu ha Tshumelo a ho ngo tendelwa u shumisa maana aho na hu songo teaho. Musi Fhethu ha Tshumelo ho?
Vha rumele mafhungo eneo nga u avhanya kha Ofisi ya Muhulwane?
Kha vha ivhadze muthu o vhigaho mafhungo eneo nga ha u fhiriswa. Vha katele na zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa Ofisi ya Muhulwane kha nivhadzo?
Arali mufarisi a tshi bula uri o malana na mufarisi wawe nga mbingano ya tshirema, u tea u netshedza vhuanzi nga tshivhumbeo tsha hanziela ya vhuwalisi. [Kha vha sedze khethekanyo 4(5)(b) ya Mulayo wa u Dzhiela nha Mbingano ya Tshirema wa vhu 120 wa 1998, sa zwe wa khwinisiswa zwone]. Musi zwi sa konadzei u netshedza hanziela ya vhuwalisi, mufarisi u tea u eletshedzwa uri vha kwame khothe yo teaho malugana na thasululo [kha vha sedze khethekanyo 4(7) ya Mulayo wa u Dzhiela nha Mbingano ya Tshirema wa vhu 120 wa 1998, sa zwe wa khwinisiswa zwone]?
Arali mufarisi wa mufu ane a kha i tshila a sa nga koni u netshedza hanziela ya vhuwalisi ha mbingano ya mvelele ngauri mbingano a i athu u waliswa, u o tea u walisa mbingano kha Muhasho wa Zwa Muno, u ya nga Mulayo wa u Dzhiela nha Mbingano dza Tshirema wa vhu 120 wa 1998?
Hu odea zwidodombedzwa zwi tevhelaho malugana na u?
Koniraka (Thendelano) ya lobola, ine ya vha na datumu ya mbingano; gemo a mamalo na mawe mafhungo ho tendelanwaho ngao, yo sainiwaho nga zwigwada zwohe?
Arali zwohe thendelano na mbingano zwo itwa mahayani, hu tea u vha hu na khwahisedzo yo tou walwaho ine ya bva Kha Khosi kana Thovhela wa fhethu henefho ine ya sumbedza uri ndi zwa vhukuma ho vha na mbingano?
hanziela ya lufu, kana khophi yo khwahisedzwaho ya zwenezwo, malugana na mufarisi wa mufu ane thundu yawe ya khou vhigiwa?
Muimeleli muthihi u bva kha vha vho munna na vha vho musadzi u tea u fhelekedza mufarisi ane a khou tshila kha Ofisi ya tsini ya Muhasho wa zwa Muno. Zwigwada zwohe zwi tea u sumbedza mawalo a vhune azwo nga tshifhinga tsha vhuwalisi?
Mbadelo ndi R10 malugana na khumbelo ya u walisa mbingano ya tshirema?
Vhushaka vhukati ha mbingano dza tshirema na dza mulayoni na hu?
U anganyisa minyanya ya mbingano ya tshirema na ya mulayoni ndi zwithu zwo oweleaho Afrika Tshipembe. Nga uvha eneo ithihi mufarisi a nga ita munyanya wa mbingano ya tshirema na ya mulayoni kha ofisi ya vhuwalisi ya mulayo. Kana hu nga thomiwa nga mbingano i re mulayoni ha fheleledzwa nga ya tshirema. Mbingano mbili nga mufarisi muthihi dzo itwaho hu saathu vha na Mulayo wa u Dzhiela nha Mbingano ya Tshirema, wa vhu 120 wa 1998 dzo isa thaidzo dzi si gathi dza mulayo, ngauri mbingano ya tshirema yo vha i sa dzhielwi nha nahone mbingano ya mulayoni yo vha i yone fhedzi yo tendelwaho kana u dzhielwa nha?
Hune ha wanala uri mufarisi (nga maana munna) o vha o tea u mala musadzi wa vhuraru nga pfanelo dzo fhambanaho, nyimele i mbo i kona vhukuma. Vhashumi vhane vha shuma dzioroboni kana vhaitashango, sa tsumbo, vha mala mufumakadzi muthihi mahayani u ya nga mulayo wa tshirema, na muwe wa mulayoni. Munna a tshi khou humbula nga ha pfanelo dzawe dza tshirema dza u mala vhasadzi vhanzhi, a nga vha a si na nzhele ya uri izwi zwi nga mu dzhenisa khakhathini kha zwa mulayo, kana munna ane a vha a na nivho kana nzhele a nga dzumba vhafumakadzi vhawe nga khole?
Vhunga Mulayo wa u Dzhiela Nha Mbingano ya Tshirema u songo bviselwa khagala kana u aniwa, mbingano dzo vha ho hone phana ha Mulayo dzi kha i vha nga fhasi ha milayo ye ya vha i tshi shuma phana ha musi u tshi thoma u shuma nga a 15 Lara 2000. Iyi milayo i nga khethekanywa nga zwipia zwina (4)?
7.1 Mbingano ya mulayoni yo vha ho hone nga murahu ha mbingano ya tshirema kha muthu wa vhuraru: Nyimele phana ha a 5 Nyendavhusiku 1998 Masia ane a vha nna ha Transkei?
Mbingano dza mulayoni ndi dzone dze dza vha dzi tshi dzhiiwa sa dzo teaho, nahone hune munna kha mbingano ya tshirema a vha a tshi tea u mala musadzi wa vhuraru kana muwe wa vhasadzi vhawe vhe a vha mala nga tshirema, mbingano ya mulayoni i mbo i dzhiiwa sa ya vhukuma nahone ya mbo i vhulaha mbingano ya u thoma kana dza u thoma dza tshirema. Izwi zwo isa thambulo kha vhana na musadzi o maliwaho nga nila ya tshirema vho litshedzelwaho?
Khethekanyo ya 22(7) ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, wa vhu 38 wa 1927, yone yo nekedza maga a u tsireledza mia yo litshedzelwaho musi vhanna vho lovha. U itela muaifa ane a tea u wana thundu ya mufu, tshiimo tsha tshilikadzi na vhana kha mbingano i re mulayoni tsho tea u lingana na tsha tshilikadzi na vhana vha nga fhasi ha mbingano ya tshirema. Izwi zwi amba uri tshiimo tsha nha tshe tsha vha tsho nekedzwa musadzi wa mbingano ya mulayoni na vhana tshi mbo i fhela tsha linganyiswa na tsha musadzi kana vhasadzi na vhana vhe vha vha vha si tsha hogomelwa?
Arali Ofisi ya Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo ha angana na nyimele i no fana na yo alutshedzwaho afho nha nga murahu ha tsheo ya Bhe, hu tea u dzhielwa nzhele uri vhohe musadzi o litshedzelwaho na wa mbingano ya mulayoni vha o dzhiiwa vha vhasadzi kana vhafarisi vha mufu malugana na muaifa ane a tea u wana thundu i songo walelwaho wii?
7.2 U mala mufarisi wa vhuraru nga mbingano ya mulayoni nga mufarisi ane a kha i vha kha mbingano ya tshirema: Nyimele phana ha a 2 Lara 1988 Fhethu hu re nn?
Nga 1988, Mulayo wa u Khwiniswa ha Mulayo wa Thundu kha Mbingano wa vhu 3 wa 1988, we wa thoma u shuma nga a 2 Nyendavhusiku 1988 wo bula uri naho vhafarisi kana munna na musadzi vho malanaho nga mbingano ya tshirema vha tshi nga dovha vha malana nga lwa mulayo, mufarisi/munna a nga si kone u mala muthu wa vhuraru nga lwa mulayo musi a kha i vha o mala nga nila ya tshirema. Arali mufarisi o dzhenelaho mbingano ya tshirema a oa u dzhena kha mbingano ya mulayoni a songo thoma a fhelisa mbingano ya tshirema, mbingano ya mulayoni a i nga o tendelwa u vha hone. Izwi zwo khwahisedzwa kha Thembisile na Vhawe vs Thembisile na Vhawe 2002 (2) SA 209 (T)?
Musi vho angana na nyimele yo alutshedzwaho afho nha, Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo vha o tea u wanisisa uri ndi mbingano dzifhio (dza tshirema kana dza mulayoni) dze dza vha dzo tea nga datumu ya lufu lwa mufu. Arali mufu o dzhena kha mbingano ya tshirema (Mbingano ya u Thoma) na Musadzi A a dovha hafhu a dzhena kha mbingano ya mulayoni na musadzi B, hu songo thoma ha fheliswa mbingano ya tshirema, mbingano ya mulayoni a yo ngo tea u vha hone nahone ndi mbingano ya tshirema ine ya vha yone mbingano yo teaho?
Nga 1978 Mulayo wa Mbingano wa Transkei, wa vhu 21 wa 1978 wo tendela munna kha mbingano ya mulayoni ine ya vha hone u dzhena kha dziwe mbingano dza tshirema, tenda mbingano ya mulayoni i si ya u anganelana dzithundu. Zwo ralo na hune ha wanala uri munna u kha mbingano ya tshirema, na ene a tshi kha i vha kha mbingano ya tshirema, o tendelwa u dzhena kha mbingano ya mulayoni, tenda mbingano ya mulayoni ya vha i si ya u anganelana thundu?
Ngauralo, musi Muhulwane kana Fhethu ha Tshumelo vha tshi angana na nyimele ya mbingano mbili dzo itwaho u ya nga Mulayo wa Mbingano wa Transkei, vhohe vhasadzi vha mbingano ya mulayoni na ya tshirema vha o dzhiiwa sa vhasadzi kana vhafarisi kha mulayo vhane vha tea u wana thundu i songo walelwaho wii?
Nyimele nga murahu ha?
Mulayo wa u dzhielwa nha ha Mbingano ya Tshirema, wa vhu 120 wa 1998 wo thoma u shuma nga a 15 Lara 2002 nahone wo fhelisa khethekanyo ya 22(1) u swika kha 5 ya Mulayo wa Ndangulo wa Vharema, na mbetshelwa kha Mulayo wa Mbingano wa Transkei we wa tendela mbingano mbili?
Khethekanyo 2(1) ya Mulayo wa u dzhiela nha Mbingano ya Tshirema i bula uri mbingano yo teaho kha mbingano ya tshirema na ya mulayoni na ine ya vha hone musi Mulayo u tshi thoma u shuma, kha ndivho dzohe i dzhiiwa sa mbingano yo teaho?
Khethekanyo 10(1) i bula uri munna na musadzi vho malanaho nga mulayo wa tshirema vho tendelwa u dzhena kha mbingano ya mulayoni arali khavho hu si na o malaho kana o maliwaho nga mulayo wa tshirema.
Ngauralo, Mulayo u khwahisedza uri vhafarisi vho malanaho nga mbingano ya tshirema vha nga kha i si dzhene kha mbingano ya mulayoni arali vhukati havho hu si na a re kha mbingano ya tshirema. Zwo ralo na kha vhafarisi kana munna na musadzi vho dzhenaho kha mbingano ya mulayoni. Vha nga kha i si dzhene kha mbingano ya tshirema?