Suid-Afrika: die klimaat
Die klimaat van Suid-Afrika
(soos weerspieël in die natuurlike plantegroei van die verskillende streke
BO: 'n Perspektief-foto van die Kaapse Skierleiland soos geneem vanuit die ruimte en gegenereer met behulp van radar. Die agterste rande van die data vorm 'n vals horison en 'n vals lug is bygevoeg. Die Kaap het 'n Mediterreense klimaat en plante wat eie is aan só 'n soort heersende weersgesteldheid, in hierdie geval fynbosstruike. Hier is besonder min natuurlike bome, maar uitheemse bome soos byvoorbeeld denne wat die mens hier geplant het, aard heel goed.
BO: Bosolifante in die Addo- Nasionale Olifantpark naby Port Elizabeth. Die park is besonders deurdat nie minder nie as vyf van Suid-Afrika se vernaamste plantegroeisones (biome) plek-plek daarin aangetref word. Addo omvat ook 'n seereservaat, wat St. Croix-eiland en Voëleiland insluit. Dis dus bes moontlik die enigste park ter wêreld wat die sogenaamde "Groot 7" in hul natuurlike hougebiede huisves (olifant, renoster, leeu, buffel, luiperd, walvis en witdoodhaai). Die park ontvang jaarliks sowat 120 000 besoekers, en nagenoeg die helfte van hulle is buitelanders, meestal Britte, Duitsers en Nederlanders.
Foto: Gorgo, wat dit tot openbare besit verklaar het ("released into the public domain")
IE klimaat van 'n gebied is die algemene, gemiddelde lug- en weersgesteldheid van daardie spesifieke streek. Klimatoloë is geleerdes wat sulke weergesteldhede bestudeer en wat dus begryp presies hoe en hoekom die gemiddelde weersgestelhede in verskillende streke van mekaar verskil.
Suid-Afrika het, vanweë verskillende weerpatrone wat in verskillende streke voorkom, 'n breë verskeidenheid van klimate. Hierdie klimaatstreke span en oorvleuel mekaar oor die grense van al die provinsies heen en hou weinig of geen verband met die rigiede grondgebiede van die provinsies as sodanig (REGS) nie.
Omdat die klimaat ten nouste saamhang met 'n gebied se gemiddelde hittegraad en die hoeveelheid reën wat gereeld daar uitsak, spreek dit ook vanself dat 'n mens tot 'n groot hoogte van die plantegroei in 'n streek kan aflei watter soort klimaat dit het.
Bloot deur vinnig na die plantegroeistreke van Suid-Afrika op die kaart HIERONDER te kyk, kan ons al klaar sien dat die westelike dele van die land dor en droog is, terwyl meer reën in die reël in die suide en ooste voorkom. Verder ondertoe in hierdie artikel word die verskillende plantegroeistreke een vir een van naderby bekyk...
(Let wel: kan dalk ietwat verskil van kaart se kleure vanweë verskille in rekenaars)
By die savanne word ook die doringveld en mopanieveld (hieronder) ingesluit:
IE natuurlike plantegroei is, soos ons hierbo gesien het, een van die beste aanduidings van die aard van enige omgewing of streek, omdat die heersende klimaatstoestande van die gebied daarin weerspieël word.
En hoewel plante vir hul groei afhanklik is van die sonskyn, die reën, die temperatuur en die wind -- trouens, van al die klimaatselemente -- is dit veral die hoeveelheid vog en hitte wat bepaal watter plante goed in 'n bepaalde omgewing sal aard.
In ons land is slegs 'n smal kusstrokie, 'n aantal beskutte valleie en dele van die oostelike Laeveld volkome rypvry. In die meeste dele van die hoërliggende binneland word in drie tot vyf maande van die jaar strawwe ryp ondervind. Die natuurlike plante in die grootste deel van Suid-Afrika is dus óf bladwisselend óf baie gehard óf hulle ryp in die winter dood, maar spruit weer in die groeiseisoen uit.
Die meeste plante is dan ook spesiaal toegerus om in die winter in 'n toestand van rus te gaan. Daarteenoor is die klein deeltjie van Suid-Afrika wat regdeur die jaar reën kry, in die reël betreklik warm, sodat die plante daar geen rusperiode nodig het nie. Van die weligste natuurlike plantegroei in ons land kom gevolglik langs 'n smal strokie van die suidelike kus en teen die aanliggende berghange voor.
Oor die oostelike platorand en randhellings reën dit ook heelwat, maar lae temperature of droogte in die winter beperk die natuurlike plantegroei van dié streek.
Die suidwestelike deeltjie van die land (in die Wes-Kaap) ontvang hoofsaaklik winterreën, terwyl die gebied se plante in die lang, warm somer met opgegaarde grondvog of ondergrondse water moet klaarkom.
Die res van die land kry wel reën in die warm groeiseisoen, maar die neerslag is gewoonlik so min en dikwels so wisselvallig dat slegs geharde plante gemaklik hier kan bestaan -- plante wat spesiaal vir halfdroë of droë toestande toegerus is.
IN 'n smal gordel langs die suidweskus van Afrika, met 'n instulping langs die Benede-Oranjeriviervallei en 'n breër strook langs die kus van Namibië, val daar minder as 100 mm reën per jaar. In hierdie Weskuswoestyn groei verspreide vetplante (sukkulente), soos die bekende halfmens en boesmankers.
Die oerplant Welwitschia bainesii word noord van Walvisbaai aangetref, met hardekoolbome en kameeldorings langs die droë sandrivierlope. Tussen die sandduine groei die eetbare narra (Acamhosicyos horrida), 'n lid van die parnpoenfamilie wat baie water bevat en al menige dorstige dier én mens se redding was.
IN die winterreënstreek van die Wes-Kaap, asook ooswaarts in die droër streek waar reën die hele jaar kan voorkom, word sogenaamde sklerofiete aangetref. Dit is houterige plante met klein, leeragtige, soms wasbedekte blare wat hul transpirasie juis deur middel van hul spesifieke struktuur beperk.
Verstommend baie verskillende soorte immergroen plante kom hier voor, waaronder 'n groot verskeidenheid van proteas en erikas. Groot gebiede is egter ongelukkig al deur die nuttelose, onvreetbare renosterbos binnegedring. Talle eenjarige grassoorte groei verspreid tussen die fynbos.
Hier is besonder min natuurlike bome, buiten die verspreide seders van die Sederberge, maar uitheemse bome soos byvoorbeeld denne wat die mens hier geplant het, aard nogal goed.
NOORD van die fynbos-gebied, waar minder as 125 mm reën per jaar uitsak (hoofsaaklik as motreën in die winter), oorheers vetplantagtige plante. Weens oorbeweiding en gronderosie versprei hierdie woestynstruike al hoe meer ooswaarts. Talle vygies kraai hier koning, hoewel groter sukkulente, soos aalwyne en die noorsdoring ook volop is. Langs die droë spruite groei die soetdoring.
LINKS: Namakwaland, soos gesien uit die ruimte. Die streek strek van die Oranjerivier af suidwaarts en lê in die sukkulent-woestyn en Karoobossieveld (kyk hieronder), tot waar dit in die suide in die fynbos-struikland versmelt.
YL verspreide, meerjarige karoobossies verleen 'n opvallende peperkorrel-voorkoms aan die droë westelike en sentrale binneland, waar dit in die somer 'n bietjie reën. Die bossies groei bra vlak teen die grond -- die meeste is korter as 50 cm -- en party soos die soetkaroo en kapokbos is boonop gesogte, voedsame skaapkos. Die gevolg is dat hulle baiemaal nog korter gevreet word as wat hulle reeds is. Ongelukkig is daar egter ook baie nuttelose karoobossies, soos die bitterkaroo en kriedoring.
In die noordelike deel van hierdie plantegroeistreek (dus in die suide van Namibiê en in dele van die Kalahari en Boesmanland) groei groter houtagtige struike soos die driedoring. Soutbos en kriedoring groei op die panne en plat kalkvlaktes, terwyl die kokerboom 'n bekende silhoeët op die kliprantjies vorm.
IN die hoër, vogtiger oostelike dele van Suid-Afrika reën dit van Oktober tot Maart, terwyl ryp van die helfte van Mei tot die middel van September voorkom. Weens die droë, koue winter, wat soms deur sterk winde gekenmerk word, is daar nie natuurlike bome hoër as sowat 1 300 m bo seevlak nie, buiten in beskutte laagtes en valleie. Tog aard uitheemse bloekoms en denne hier goed.
In die westelike dele, waar dit minder reën, bied soetgrasveld selfs in die droë winter smaaklike, voedsame kos aan die vee. Daarteenoor verloor die somergrasveld van die natter oostelike deel van die Hoëveld, Transkei en die Oos-Kaapse Middelland ná 'n paar maande sy proteïene en minerale en word die gras smaakloos en onverteerbaar. Die meerjarige rooigras is die belangrikste grassoort, maar is reeds weens oorbeweiding al hoe meer deur die swakker blousaadgras, eenjarige steekgras en kweek verdring.
Die wisselvallige reënval in die grasveldstreek veroorsaak boonop dat die veld maklik oorbewei en permanent beskadig raak, tensy wisselweiding en beheerde brand toegepas word. Baie veeboere gebruik aangeplante weigras as voer vir die herfs en winter.
BO: 'n Grasveld (ter illustrasie).
Die savanne; gemengde savanne
By die savanne word ook die doringveld en mopanieveld ingesluit:
OOS en noord van die grasveld is dit warmer -- hierdie streke is immers laer bokant seevlak en boonop lê dié gebiede nader aan die trope. Tipiese savanne-plante, wat uit verspreide bome, bosse en grasse bestaan, word gevolglik hier aangetref. Die plantegroei wissel van 'n ruie bosveld tot 'n oop parkland waarin gras oorheers.
Die oostelike deel staan as die gemengde savanne bekend. Hier bestaan die plantegroei uit talle boomsoorte (byvoorbeeld Acacia-spp.) en grasse. Aalwyne en euforbieë kom in wisselende hoeveelhede voor. Die kremetart en maroela is bekende bome in die noordelike deel van die gemengde savanne.
Die mopanieveld van Limpopo en die noorde van Botswana en Namibië word só genoem omdat die mopanie koning kraai op die effens suur grond van die laerliggende, droër en warmer valleie en komme van die binneland. Die mopanie is 'n bladwisselende boom wat gevoelig is vir ryp en in die koeler streke slegs as 'n verdwergde bos groei, maar in warmer gebiede word hy tot 20 m hoog. (Mopanie beteken "skoenlapper" in die swart taal van daardie streek -- omdat die pare blare van dié boom soos 'n skoenlapper lyk!)
Die res van die savanne word doringveld genoem. Hier wissel die reënval van minder as 100 mm per jaar in Namibië tot 500 mm per jaar in die ooste. Die kenmerkende plantegroei is verspreide doringbome, soos die kameeldoring, op 'n tapyt van yl gras. In die Kalahari is die tsamma 'n belangrike bron van water vir dorstige diere.
Beeste en bokke aard goed in die savanne­streek, want die bome bot reeds vóór die reënseisoen. Hul blare is gevolglik 'n belangrike bron van kos wanneer die gras skaars of onsmaaklik is. Groot troppe wildsbokke het in die verlede in hierdie gebied voorgekom.
VIR die ontstaan van woude moet daar goeie grond wees. Nog 'n vereiste is gematigde wintertemperature en genoeg reën -- gewoonlik meer as 800 mm per jaar. Sulke toestande kom min in Suid-Afrika voor en, wat meer sê, groot dele van die min natuurlike woudstreke is omtrent heeltemal deur die mens ontbos.
Teen beskermde berghange en in ontoeganklike klowe groei daar darem nog hoë immergroen bome, soos die geelhoutsoorte, swart ysterhout en stinkhout. Die Knysna-bos is 'n beroemde oorblyfsel van die woude wat voorheen bestaan het, maar woudkolle kom darem ook nog voor plek-plek elders voor.
Van Port Elizabeth tot in Mosambiek is daar boonop 'n smal subtropiese kuswoud, wat uit digte bosse, slingerplante, wortelbome en palmbome bestaan.