Gevra: Ink om die gewete-vakuum te vulFoto: 85Fifteen/Unsplash.com Deur FW Botha Die grappie oor Afrikaners gaan so: As jy twee Engelse bymekaar kry, stig hulle ’n klub. As jy twee Jode bymekaar kry, stig hulle ’n maatskappy. En wanneer jy twee Afrikaners bymekaar kry, stig hulle af. Myns insiens gesonde selfspot met meriete. Want, ja, saamstaan, uit een mond praat en saam die wa deur die drif trek, is nogal nie eie aan die Afrikaner nie. Dit is ’n slegte en ’n goeie eienskap. Anders gestel, ons volk het, so lyk dit vir my, selfingeboude wigte en teenwigte. NP van Wyk Louw het juis met sy Oop Gesprek daarop gewys dat niemand volkome aanspraak op die waarheid kan maak nie. Om nie dogmaties te dink nie. Om nie jou argument apodikties aan ander op te dwing nie. Om te luister na die ander persoon se argument. Om jou waarnemings en teorieë aan kritiek te onderwerp. As mens die Afrikaanse letterkunde en media sou bestudeer, sal jy vind dat die Afrikaanse denkwêreld ’n ryk tradisie van kritiek teen niemand anders as homself het nie. Nie altyd billik nie. Maar strykdeur skoorsoekend en kontroversieel genoeg om ons as Afrikaners krities na onsself te laat kyk. Die skrywers wat as die Sestigers bekend staan – Andre P Brink, Ingrid Jonker, Etienne Leroux, Chris Barnard, Breyten Breytenbach, om net ’n paar te noem, het dit hul missie gemaak om verdwaalde selfgenoegsaamheid onder Afrikaners te ontmasker en verdag te maak. Dit het hulle nie altyd gewild gemaak onder hul taalgenote nie. Eer sou hulle meermale eerder in die buiteland te beurt val. Wat dan die heethoofde hier te lande nóg meer omgekrap het. Belangrik, egter, is dat dit Afrikaanse lesers aangemoedig het om vrae te vra oor afsonderlike ontwikkeling, minderheidsregering, sosiale geregtigheid en hoe om ’n vreedsame toekoms vir almal te bewerkstellig. Die selfkritiek het nie geëindig by die Sestigers nie. Vandag nog bevraagteken ’n jonger generasie skrywers die Afrikaner se bydrae tot die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Witheid word voortdurend geproblematiseer deur romanskrywers en joernaliste. Hierdie skrywers is nie altyd reg nie. Maar dit is nie die punt nie. Want al is hulle verkeerd, noop dit alle Afrikaners om hul eie opvattings weer na te gaan vir moontlike korreksie of om jou argumente beter te formuleer en te verfyn. Sover dan Afrikaners wat graag van mekaar verskil en nie huiwer om mekaar te kritiseer nie. Soms onaangenaam, ja. Dikwels interessant. En altyd broodnodig ter wille daarvan om so na aan die waarheid te dink, te praat en te leef. Veral letterkundige werke, hetsy poësie of prosa, besit ’n ongelooflike vermoë en traksie om gemeenskappe se gedagtegange te rig. Dat nie almal van die Sestigers gehou het of met hulle saamgestem het nie, is nie hier ter sprake nie. Dít moet ons ons skrywers en digters toegee, hulle is ons gewete. En enige groep mense sonder ’n gewete neig tot ’n onverskillige selfverheffing. wat nie alleen ander groepe tot nadeel strek nie, maar uiteindelik en ironies genoeg selfvernietigend word vir die groep wat dalk nou die voordeel van hul leierskapsposisie geniet. Verbeel jou ’n Zoeloe-skrywer wat die tema van radikale ekonomiese transformasie in ’n aangrypende roman onder die loep neem. Daarmee saam hoe korrupsie en ’n gebrek aan dienslewering gemeenskappe uitmekaar ruk. Voeg hierby die siekte van ons tyd – aanspraak maak op voordele (entitlement). Met ’n roman verleen jy ’n menslike gesig aan lyding en tekortkominge in ons samelewing. Dit kan ’n storie wees oor ’n man wat weens sy regte politieke konneksies ver bo sy vermoë by ’n belangrike staatsinstelling aangestel word. Die armsalige man is skaars bewus van die slaggate waarin hy trap en kort voor lank is hy vasgevang in ’n web van korrupsie. Wat verder in die storie belig kan word, is hoe ’n Afrikaanse man sy werk verloor het weens hierdie onbillike aanstelling. En hoe die man wat die voordeel van sy onregmatige aanstelling geniet, se eie gemeenskap ly omdat hul omstandighede versleg. Die moontlikhede vir stories is legio. Verbeel jou die kragte wat losgelaat kan word as hierdie Zoeloe-skrywer se werk internasionale erkenning kry met sê nou maar die Nobelprys vir Letterkunde. ’n Volk se gedagtegang sonder selfkritiek toon ’n geestelike armoede wat sy ontwikkeling as volk knou, selfs vernietig. Anderkant swart nasionalisme is ’n gewete-vakuum wat smeek om gevul te word. Wat vrae vra oor eie standpunte. Om aanpassings en toegewings te maak ter wille van ’n groter geregtigheid met die oog daarop om dit wat goed en reg is, inklusief en billik na te streef. Die Afrikaner kan trots wees op sy ingeboude wigte en teenwigte. Spot maar met ons geneigdheid oor afstigting. My versugting is dat die heersende klas van die dag gou by so ŉ punt sal kom sodat daar ’n gesonde teenhang vir vergrype, arrogansie en swak regering sal wees. Ink. Skrywersink oor taal- en kultuurgrense heen is wat ons dringend nodig het om mense aan die dink te kry. Die Afrikaanse letterkunde het skitterende voorbeelde van hoe dit gedoen moet word.