“Ons weet nog net so min van ’n uitweg as toe ons daar in die barste verdwaal was. En weet julle ons is al agt dae in die maan. Ons wou maar net bly tot nuwe maan om na ’n volle blinke aarde terug te snel.”
En waar ons daar was, het ons op ’n bed van blomme aan die slaap geraak, gesus deur die gegons van vlinders, die gesang van voëls, en die geruis van die waters.
TUSSEN die blombehange pilare deur, oor die waters van die binnemaanse see, het die sfeer ons gevoer. Hier deur ’n noue gang, daar weer in ’n onafsienbare grot met sy verwelf duisende voet oor ons kop, van toneel tot toneel, van skoonheid tot skoonheid.
En dit was ook so. Weldra gly die sfeer onder die laaste boog deur, en oor ons kop was die bloue lug. Oor die gang waar ons uitgekom het rys die loodregte kranse derduisende voet – ja, honderde honderde myle. En van bo af skyn die son.
“Praat van ’n fuik, oom Stoffel,” sê Engela, “hier is genoeg opening. Dit lyk vir my die helfte van die maan makeer aan die agterkant.” [Net ’n verbeeldingsvlug van die skrywer, soos hy self sou erken. En dan weet ons natuurlik vandag vir seker dat niks van die maan se agterkant werklik “makeer” nie — Mieliestronk.com]
“Ja, Engela,” sê ek, “hier makeer ’n groot stuk. Die anderkantste kranse kan ons nie eens hiervandaan sien nie – hulle is agter die see-horison. En toevallig is hierdie opening aan die agterkant van die maan. Anders sou die sterrekundiges op die aarde nie vandag nog onder die indruk gewees het dat daar geen water op die maan is nie.”
“Soos ons geplaas was het die son skuins op die oseane geval. Sy beeld kon dus nie na ons rigting teruggegooi word nie.”
“Nie deur die middel nie, Engela. Ons sal maar moet tevrede wees om nie te kan gaan rapporteer dat ons die senter van die maan besoek het nie. Maar soos jy nou sien – die gange het my om en om gebring tot aan die agterkant. Ook nie in die middel van die agter-halfrond nie – ons is maar net die hoekie om.”
“Dis vier dae van nuwe maan af, Engela. En dan sal die son regaf skyn op die senter van die agterkant. Nou skyn hy hier regaf.”
“Hello,” sê ek, “hello! Is dit Dawie daar ? Jong, kry tog ’n telegraafvorm in die hande voor ons verder gesels. Het jy hom? Nou ja, skryf. Oom Stoffel, sê voor: ‘Van Stoffel aan mevrou Gieljam, Asdod. Al my liefde Soetlief ek is al dood van die verlange en jy ? Ons is almal fris en Neelsie het nog nie weer van die rentetjies gepraat nie ons sit hier op ’n eiland in die middel van ’n maansee met kranse om ons wat tot teen die hemel reik en ons kyk weg van jou af waar geen aarde ooit was nie want ons is op die rug van die maan laat hulle tog onthou om die veewagter se meel te stuur ek dink dis sy maand vir die velskoene ook en Engela is deur haar klere anderkant uit sy het vandag vir die eerste maal die tweede maal dieselfde rok aangehad en laat weet vir Smuts Engeland kan nou maar weer oorlog maak ek kom tot siens Soetliefie.’ “
“Nee, my kind,” sê ek. “Ons kon saad saamneem, maar wat hier op sy plek is, kan daar vervuil. Dit gaan dikwels met ingevoerde plante so. En wat die diere betref – ek kry dit nie oor my hart om ’n voëltjie se nek om te draai wat ewe vertrouelik op my skouer kom sit nie. Buitendien, as die aardse wetenskaplikes van hierdie spesimens sien, word hulle net meer woedend. Nou kan hulle vir hulle nog troos met te sê ons lieg dat ons hier lewe aangetref het. Maar ons moet darem ’n aantekening van ons besoek laat – al is dit vir ’n nageslag wat oor honderdduisend jaar eers die besoek sal kan herhaal.” [Só lank het dit Neil Armstrong-hulle darem nie geneem nie! — Mieliestronk.com]
“Daar is maar één ding wat nie roes of vergruis nie,” sê Loeloeraai en hy klim in die sfeer in en na ’n rukkie kom hy terug met ’n vierkantige blok wat hy nie op die aarde sou kon opgetel het nie, van dieselfde geel materiaal van die sfeer. “Krap jou opskrif op hierdie goudblok uit, Kerneels.”
“Ek het baie meer saamgebring in geval ek ’n ruilmiddel op die aarde sou nodig kry, Stoffel. Wat maak ek daarmee ? Terugneem Venus toe ? Dis niks meer werd as klippe daar nie. Ek kon dit op die aarde agterlaat maar julle het genoeg daar om mee kwaad te doen.”
“Kerneels,” sê oom Stoffel, en die ou haal ’n sakboekbeursie uit, soek ’n klompie papiertjies deur en kry een in die hande wat hy wou hê. Hy skeur dit middeldeur en gee dit vir my. Dit was my bewys aan hom.
“Omdat ek jou oom is,” sê die ou. “As dit nie vir Grietjie was nie – en dat sy daar is, is nie jou skuld nie – dan was jy my erfgenaam hoewel ek sou gesorg het vir ’n fideikommies want jy’s ’n gebore deurbringer. Maar al was dit ook nie so nie, ek dink die kwytskelding sal bitter min verskil maak aan die betaling. En Loeloeraai het my seer gemaak. Wragtig ek dink as ou Watwo hier was, het hy jou ook ontslaan. Maar dis beter so – jy sou alte ongelukkig wees sonder skuld.”
“En nou vir die opskrif,” sê ek. “Die goud sal hou en die letters sal bly, maar daar is vandag opskrifte van die Kretense wat niemand kan ontsyfer nie. Watter taal sal ek gebruik wat oor honderdduisend jaar nog verstaan en gelees sal kan word?”
“Kerneels,” sê Loeloeraai, “al is dit uit ’n buitensporige oormaat van versigtigheid, ek sal ’n ander aanduiding laat wat hulle dadelik sal kan lees.” En toe teken hy agter op die blok die sonnestelsel met ’n tittelstrepie van Venus met een mensefiguurtjie tot by die Aarde, en daarvandaan met nog vier figuurtjies tot by die maan.
“Maklik genoeg,” sê Loeloeraai. “Ek het die jare tot op tien duisende bepaal, en die maand en dag tot op die oomblik, deur die maan en die planete in die verhoudingsposisies te plaas wat hulle nou inneem. En waar dit op honderdduisende jare aankom, hoef ek maar net een gesternte so af te beeld soos hy nou vertoon. By daardie tyd sal die aardse sterrekundiges die eie bewegings van die sterre goed genoeg ken om te kan agteruit reken. Kyk, daar teken ek die Suiderkruis.”
Soos die aarde vir ons kleiner en kleiner geword het op die heenreis, so het hy natuurlik groter en groter geword op die terugreis totdat hy die hele helfte van die sterre-omwelf bedek het. En nou was hy ten volle lig. En ons het reguit op hom af gery. Die eerste maal het ons ’n punt op die omdraaiende velling gesoek; hierdie slag was die naaf ons bestemming. Agter ons, naby die son, was Venus. Loeloeraai moes eers wegry van sy tuiste af om ons tuis te bring.
“My vriende, ek gaan met ’n bedroefde hart, want ons sal mekaar nooit weer sien nie. Maar dit kan nie anders nie – julle roeping is op een plek, myne is op ’n ander. Laat ons dankbaar wees vir die voorreg dat ons kon kennis maak; ons lewe sal soeter wees om die herinnering soos wanneer die jare oor die graf van ’n dierbare verlorene gegaan het. Ek is baie hartseer dat ek niks vir die geluk van die arme lydende aardbewoners kon doen nie: as ek iets gedoen het, sou ek kwaad gedoen het.
Volgens Sarah Goldblatt (oorlede in 1975), Langenhoven se toegewyde (Joodse) assistent en administrateur van sy nalatenskap, is die bylae as ’n pamflet vir skole uitgegee toe Loeloeraai in 1925-1926 vir die Senior Sertifikaateksamen voorgeskryf is. Sketse daarin is deur Langenhoven self gedoen.
In die bylae, wat belangstellendes te lees kan kry in die gedrukte uitgawes van die boek, word twee ander boeke oor reise na die maan vir die leerder aanbeveel, te wete die Franse Jules Verne se Reis na die Maan en die Engelse H. G. Wells se The First Men in the Moon. Sekere ooreenkomste tussen Wells se boek en Loeloeraai word erken.
Ná verduidelikings oor die werkinge van ons sonnestelsel en oor maansverduisterings word vertel dat die skrywer juis homself en sy vrou en dogter in die verhaal ingebring het om kleur en geloofwaarheid aan ’n “onmoontlike, ongelooflike storie” te verleen. Die karakterbeskrywings is egter bloot denkbeeldig, word gesê, wat beteken dat Langenhoven en sy gesin nie werklik sulke persoonlikhede sou gewees het soos hy hulle uitgebeeld het nie. Daar word voorts genoem dat Stoffel Gieljam en ou Watwo net sulke versinde karakters is as wat die olifant Herrie die produk van Langenhoven se verbeelding is.
Hy het aan die Victoriakollege (Stellenbosch) gestudeer en hom as advokaat bekwaam. Hy het egter oorgegaan tot die joernalistiek en later tot die politiek, sodat hy agtereenvolgens lid van die Kaapse Provinsiale Raad, die Volksraad en die Senaat geword het.
Langenhoven het aanvanklik skepties gestaan teenoor die moontlikhede van Afrikaans, wat toe nog in sy kinderskoene as skryftaal gestaan het. Hy het egter later ’n vurige voorstander geword van alles wat Afrikaans is en het as skrywer ’n omvangryke oeuvre opgebou (sy Versamelde Werke beslaan sestien dele). Hy is in 1932 oorlede.
Die gedig Die Stem van Suid Afrika is sy bekendste enkele werk. Dit vorm vandag ’n deel van die Volkslied van Suid-Afrika.