Watter titel verkies hy, vra ek oor ’n Saterdagmiddagkoffie in Melville. “Nie een nie. Ek dink die woord ‘ entertainer’ som die beste op wie en wat ek is.”
Interessant genoeg wou hy onderwyser eerder as akteur word. “Ek het nie eens gedink dis ’n moontlikheid nie, maar ek het in my siel geweet ek gaan iets doen wat oorspronklik is.”
Ná sy eerste jaar as B.A.-student met geskiedenis en Engels as hoofvakke, het sy ouers (albei professionele musici, nes sy pianissuster, Tessa) hom oorsee gestuur om die wêreld ’n bietjie te gaan ontdek. In Londen se Old Vic-teater het hy sir Laurence Olivier in Othello in aksie gesien, en die verwondering om Who’s afraid of Virginia Wolf daar in Londen te kon beleef, bly hom tot vandag toe by. “Kan jy glo?” vra hy, die verwondering steeds in sy stem.
Die verhoog vir die res van sy lewe was gereed, maar die gordyne steeds toegetrek. Maar ’n geselsie met ’n dramastudent in die kafeteria tydens die registrasieweek vir sy tweede jaar, het hom na die dramadepartement gelok waar hy summier ingeskryf het.
Met ’n dramagraad in die sak is hy sak en pak Engeland toe. Met die verhoognaam Peter Ace, want die Britte sou nooit hul tonge kon draai om Pieter-Dirk Uys nie. Ná twee jaar as student by die Londense Filmskool is hy op die personeel aangestel, en sy toekoms was rooskleurig.
“Ek het ’n union ticket gehad en my eerste drama geskryf. Toe stuur ’n pêl uit Kaapstad vir my as ’n grap ’n kasset met Mimi Coertse wat volksliedjies sing.” Maar hy het nie gelag nie. Inteendeel. “Toe sy ‘O, Boereplaas’ sing, het ek drie dae lank gehuil en op ’n boot geklim, terug huis toe. In Januarie 1973 was ek weer in die Kaap. Waar ek behoort.”
Ons gesels ’n week of twee voordat die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns die Hertzogprys amptelik aan hom oorhandig. Sy aanvaardingstoespraak is geskryf, maar hy bieg dat hy steeds effens oorbluf is oor die eer. “Ek het nooit gedink dit sou gebeur nie, want destyds was al die Afrikaanse kultuurinstellings in die vyand se kamp. Die Hertzogprys was ’n Broederbond-geskenk. Ek en die Akademie het nooit om dieselfde woordeboek gesit nie. Maar nou is al my ou vyande dood en die jonger lede van die Akademie noem my oom en gee my ’n prys. Wie sou dit gedink het ...”
Hy het nie beplan om drama as politieke wapen in te span nie. “Eintlik wou ek net my pa die hel in maak,” erken hy. En die dominee, en die ooms en die tannies, natuurlik. Dit kon hy maklik regkry deur genoeg skurwe woorde op die verhoog te gebruik.
“Dit was 1978, en al werk wat ek gehad het, was ’n weeklikse rubriek in die Sunday Express,” onthou hy. “Vir die rubriek het ek ’n Afrikaanse tannie geskep wat eenkeer ’n maand op ’n partytjie in Pretoria al die drama om die Inligting skandaal kon uitlap met’ n‘ Skattie, het jy gehoor ?’ Die redakteur van die koerant het haar die Evita van Pretoria genoem.”
Hy vertel van die ongeskikte Afrikaanse verslaggewer wat hom eendag gekonfronteer het met die stelling “maar jy is mos ’n moffie”. Toe sê die vreeslose Pieter-Dirk vir hom ja, maar net Dinsdae en Donderdae, en rits ’n lys goed af van wie en wat hy op ander dae van die week is. “Toe bars die ou so half geskok uit van die lag en die ys is gebreek. Maar my punt was duidelik: ek kies wat ek wil wees.”
Hy het baie respek vir tannie Evita, en van die begin af was sy plan om van haar ’n driedimensionele werklikheid te maak.
“Ek het altyd gesê women must recognise the woman, en men must not see the man. Evita het nie net uitgevaar nie, maar het ook hoop gebring.” En sy het tred gehou met die veranderende tye. “Deesdae is sy ’n lid van die ANC, maar dit keer haar nie om te praat oor alles wat verkeerd is in die ANC nie.” (Evita kon nie saamkom na ons onderhoud nie, want sy was juis in Luthuli-huis se kombuis, besig om vir Cyril Ramaphosa ’n heerlike ete te kook sodat hulle ’n bietjie oor versoening en sy New Dawn kan praat.)
Hoekom is Evita nog altyd toegelaat om te sê wat niemand anders kon waag om van ’n verhoog af te sê nie? “Jy moet onthou, tannie Evita was glad nie ’n Pieter-Dirk Uys- fan nie. Sy was ’n lid van die NP, en die eerste een wat destyds vir die NP-regering gesê het: sluit hom op, verban sy werk. Sy was seker maar my get out of jail free- kaart. Haar humor het onder mense se naels ingekruip, want sy het sonder venyn geoordeel oor alles wat verkeerd was. Wyle Piet Koornhof was ’n Evita- fan, kan jy glo? En Pik Botha het begin glo hy is verlief op Evita — hy het selfs vir haar sulke lang, stroperige fakse gestuur. Die gemompel van ’n ‘moffie in ’n rok’ wat soms opgegaan het, was alles maar selfbeskerming.”
Maar hoe het hy wat Pieter-Dirk is, die verbanning van sy werk hanteer? “Ek het die destydse Publikasieraad in my eie PRdepartement omskep. Hulle publisiteit het my baie gehelp. Ek het hulle aanvalle in komedie omskep en dan het almal vir hulle gelag. Daar was soms selfs politici in die gehoor. Ek was gelukkig — ek was wit en kon dit doen. As ek swart was, sou ek maklik gestop kon word. Die grootste gevaar vir my destyds — en weer vandag — is self-sensuur. Ek moes my vrees met die wapen van humor beveg.”
En hoe voel hy oor die nuwe Suid-Afrika waaroor tannie Evita so uitgesproke is dat party ANC-hooggeplaastes al ’n bietjie gebrom het? “Ons moet eenvoudig bly glo dat alles sal uitwerk. Ons almal — wit, swart, bruin, Indiër — se vingerafdrukke is op daardie silwer beker van demokrasie. En ná 24 jaar het ons steeds ’n suksesvolle demokrasie, al voel dit nie aldag so nie. Ons het steeds vryheid van spraak, en daar is ’n oopheid, ’n vryheid. Ons het enorme probleme, maar ook talle goeie mense in al die politieke partye en genoeg antwoorde vir al die probleme.”
By die huis op Darling, waar hy al 23 jaar woon, is hy net Pieter-Dirk. Daar tussen sy katte en honde wat hom soveel vreugde gee, en saam met sy lewensmaat van die afgelope twaalf jaar. Daar maak die son wat elke dag opkom, hom bly. En die slegte nuus wat nog te veel kere opduik, maak hom kwaad. “Maar ’n kat op my skoot maak alles beter.”