Ke neng mo CBNRM e sego maleba?
Setšhaba ke bomang go CBRNM?
Taolo ya methopo ya tlhago yeo e lego setšhabeng (CBNRM) e ka ga kamano magareng a batho, ditheo tša bona, tša go iphediša tša bona le methopo ya bona ya tlhago. CBNRM e hlohleletša tirišo e bohlale ya methopo ya tlhago go kaonefatša tša boiphedišo tša batho. Ke tsela ye e nago le mahlakore a mantši a tshepedišo ya methopo ya tlhago. Ke mokgwa wo o phatlaletšego wa go hlokomela tlhabollo ya mafelo a magaeng, gomme o akaretša molokoloko wa matsapa ao a amago badudi tshepedišong le pabalelong ya methopo.
Taolo ya methopo ya tlhago yeo e lego setšhabeng (CBNRM) ke mokgwa wa tlhabollo wo o hlohleletšago tirišo e bohlale ya methopo ya tlhago. E tšweletša tlhabollo ya mafelo a ka magaeng, kudukudu ka mafelong a go dirišwa ka mohlakanelwa, ka go kgatha tema ga batho ba ba dulago moo. Nepo ya yona ke go imolla bohloki bja ditšhaba tša magaeng ka go tšweletša molokoloko wa dikholego tša leago, ikonomi, ditheo le tše di tšweletšwago ke tikologo, go batho. E babalela methopo ya tlhago ka go maatlafatša setšhaba gore se sepediše methopo ya sona.
Go kaonefatša tša boiphedišo le boleng bja maphelo a setšhaba le go thuša go fokotša bohloki bja ka mafelong a magaeng.
Go diriša ka bohlale methopo ya tlhago le mananeo a tikologo.
Go maatlafatša ditšhaba tša ka magaeng gore di itšeele diphetho mabapi le tirišo e bohlale ya methopo ya tšona ya tlhago.
Thekgilwe ke bodirišani magareng a badudi, mmušo, bathekgi ba go tšwa ka ntle, bakgonagatši le mabakeng a mangwe, baabi.
Ditheo tše di laolago lenaneo la tirišo ya methopo, di swanetše gore, ka kelo e itšego, e be tša demokrasi. (Bell 1999).
Ke neng mo CBNRM e sego maleba?
Ge CBNRM e le maleba e bile e na le dikgonagalo tše dintši maemong a mantši, go na le mabaka a mangwe moo e sa atlegego, le moo CBNRM e sego tharollo.
Dikgoro tša mmušo ga di na bokgoni bjo bo lekanego, goba thato ya go bo hlabolla, go fana ka thekgo ya lebaka le letelele.
Setšhaba' ke bomang go CBNRM?
Bao ba sepedišago mabu le methopo ya bona ya tlhago ka seboka, le bao ba hlomago ditheo tša go thekga tshepedišo ya methopo ye.
Go ya ka se, go ka lemogwa go re kgopolo ya "setšhaba" e ka akaretša le "dihlopha tša kgahlegelo e tee" (dihlopha tše di nago le maikemišetšo ao a swanago) tše di ka bego di sa dule lefelong le tee go swana le 'setšhaba sa tikologo' seo se dulago ka lefelong le tee.
Le ge go kganyogega gore CBNRM e ame le go hola batho ka moka setšhabeng ka bophara bao ba phelago le methopo ya tlhago e bile ba e diriša, kgonthe ke gore ka tlwaelo ke feela batho ba sego bakae bao ba nago le kgahlegelo gomme ba na le kganyogo ya go angwa tshepedišong ya methopo ya tlhago. Gantši go a direga gore ge matsapa a tšwela pele gomme a thoma go tšweletša dikholego, batho ba ba oketšegilego ba thoma go hlohleletšega gore ba amege.
Diprotšeke tše di thekgago ditšhaba tša mafelo a ka magaeng go hlabolla mekgwa ye mengwe ya go hwetša tša go iphediša go swana le go diriša mekgwa ye e kaonefaditšwego ya temo goba tlhabollo ya dikgwebopotlana go fokotša gore ditšhaba di ithekge ka methopo ye e itšego ya tlhago (megola, mašoka, bjalo bjalo).
Matsapa a a maatlafatšago setšhaba go ditlwaelo tše bohlale tša tirišo go swana le go beelana dikelo tša go bunwa ga methopo ye e itšego ya tlhago (dihlapi, dienywa, bjalo bjalo).
Thušo ya go hlabolla mabokgoni a setšhaba a go diriša methopo ntle le go e fetša (ka dikgwebo tša boeti, bjalo bjalo).
Dikwano tša tirišano tša tshepedišo, diphaka tša go hlongwa ka dikwano le dikwano tša go fetišetšwa ga mabu, moo badudi e bago badirišani pabalelong, morago ga go hwetša mabu ao a bolokilwego ge ba se na go tlošwa go wona mabakeng a a fetilego.
Go hlabolla bokgoni bja setšhaba bja tshepedišo le bja ditheo gore ba sepediše methopo ya bona bokaone.
Le ge ditsela tše tša tlhahlo di diretšwe kudu maemo a Afrika Borwa, CBNRM ke karolo ya lesolo le le golago ka borwa bja Afrika ka bophara le go feta. Dinagamabapi tše dintši di hlabolotše mananeo a tšona a go kgokaganya tshepedišo le tšhireletšo ya methopo ya tlhago, le dikholego tša ditšhaba tša mafelo a magaeng. Mananao a a leka gape go dira gore mananeo ao e sego a semmušo a tirišo ya dithoto le tirišo ya setšo ya methopo ya tlhago, a kwane le mananeo le ditheo tšeo e lego tša semmušo.
Matsapa a mohlakanelwa a tshepedišo ya diphedi tša naga, mohlala, Lenaneo la Tshepedišo ya Methopo ya Tlhago (NRMP) ka Botswana le go gongwe.
Matsapa a mantši a CBNRM a kgokagantšwe le dikwano tša boditšhabatšhaba tšeo di saennwego ke Mmušo wa Afrika Borwa. Dikwano tše dikgolo tše di amago ditiro tša CBNRM mo ke: Kwano ya phapano ya Diphedi, Kwano ya Kgwebišano ya Boditšhabatšhaba ya Diphedi tše di lego Kotsing ya go ka Timelela (CITES) le Kwano ya go Lwantšha Phedišo ya Kgonthišetšo (CCD). Lenaneo le le tletšego kutšwana la melao ya Afrika Borwa le maanotshepedišo le filwe go Tlaleletšo ya 1.
Go ya ka dikwano tše, le tše dingwe, Mmušo wa Afrika Borwa o na le maikarabelo a go šireletša diphedi tše di fapafapanago ka kakaretšo, le mehuta ye e fapafapanego kudu ya diphedi tšeo di tšewago ke dinaga tša boditšhabatšhaba go ba tše di lego kotsing ya go ka timelela. Godimo ga dinyakwa tša semmušo tša tlhokomelo ya diphedi tše di fapafapanego tša ka borwa bja kontinente ye, go na le temogo ye e golago ya mohola wa diphedi tše di fapafapanago go batho ka moka ba ka borwa bja Afrika. Se ga se gome feela ka mohola wo o ka bago gona wa tša ikonomi, eupša se akaretša le mohola le boleng bja setšo le bohlokwa bja boleng bja maphelo a batho ba selete seo.
Mo e ka bago matsapa ka moka a CBNRM a ama go hlongwa ga ditirišano magareng a bakgathatema ba ba fapafapanego. Ditirišano a e ka ba a dibopego tše dintši gomme gantši di bohlokwa go atlegeng goba go palelweng ga matsapa.
Magareng a ditšhaba tše di batamelanego tše di abelanago methopo e tee ya tlhago - dikgwa, meetse, phulo, bjang, bjalo bjalo.
Magareng a ditšhaba tša mafelo a ka magaeng le dikgwebo tša lekala la poraebete - kudukudu go tša boeti le dikgwebong tša mohuta woo.
Magareng a dikgoro tša go fapafapana tša mmušo tše di nago le dikgahlegelo le maikarabelo mererong ye e fapafapanego ya methopo ya tlhago ya lefelo - mohlala ke mabu le meetse, goba dikgwa le methopo ya ka lewatleng.
Magareng a ditšhaba, Mekgatlo ye e sego ya Mmušo le dikgoro tša mmušo - moo gantši Mekgatlo ye e sego ya Mmušo e biletšwago go kgonagatša lenaneo legatong la dikgoro tša mmušo.
Bontši bja mananeo a CBNRM bo ama bakgathatema ba ba fapafapanego bao ba šomago mmogo, gomme yo mongwe le yo mongwe o na le mošomo wa gagwe le boikarabelo lenaneong le (Seswantšho 1).
Dihlopha tša ka mafelong a magaeng - gantši di emelwa ke ditheo le mekgatlo ya badudi ye e lego gona, goba ke tšeo di hlomilwego go sepediša lenaneo la CBNRM. Mekgatlo ye e Hlometšwego Setšhaba (di-CBO) gantši e emela dihlopha tše di itšego badiding.
Mekgatlo ya go kgonagatša - gantši ke Mekgatlo ye e sego ya Mmušo, baeletši goba bahlankedi ba mmušo bao ba filwego mešomo ye e itšego, mohlala, 'kgonagatšo ya setšhaba', 'tlhabollo ya setšhaba', goba 'ditirelo tša leago.' Mabakeng a mangwe mafapha a diyunibesithi goba ditheo tša dinyakišišo, di ikhwetša di filwe maikarabelo a. Di šoma ka bokgauswi le setšhaba, gantši lebakeng le letelele.
Badirišani ba lekala la poraebete - gantši ba amana le matsapa a tša boeti, ba tla le bokgoni bja kgwebo le bja sethekniki, le methopo ya tša ditšhelete.
Dipušo tša Selegae le tša Ditereke tša Bommasepala - tše di na le khuetšo ye e bonalago ditirong tša selegae le maikarabelo a molao a go tsenywa tirišong ga maanotshepedišo a mantši a bosetšhaba ao a lego mabapi le tirišo ya methopo ya tlhago.
Dikgoro tša mmušo tša bosetšhaba le tša diprofense - gantši di thoma CBNRM bjalo ka mokgwa wa go tsenya maanotshepedišo a bosetšhaba tirišong mabapi le tshepedišo ya methopo ya tlhago le twantšho ya bohloki, goba (ka mo mo tlwaelegilego kutšwana) go tširogela dinyakwa le dikgopelo tša badudi ba kgauswi.
Dikemedi tša baabi - gantši ke mekgatlo ya boditšhabatšhaba yeo e nago le kgahlegelo ye maatla tlhabollong ya mafelo a ka magaeng le pabalelong ya diphedi tše di fapafapanego.
Ditsela tše tša tlhahlo di tsepamišeditšwe go badudi, badiriši ba bangwe ba CBNRM, le badiri ba maanotshepedišo. Seswantšho 1 se šupa bakgathatema ba, le maikarabelo a bona go CBNRM.
CBNRM ga se ya bababaledi ba tlhago le bahlokomedi ba tikologo feela, ka ge metheo ya CBNRM e ka dirišwa makaleng a mantši a go fapafapana. Mehlala e se mekae ya ka moo CBNRM e kgokaganego le merero ye mengwe le makala, e beilwe ka tlase. E mentsi ya mehlala ye e sa le magatong a yona a mathomo a tlhabologo gomme e sa šaletše ke tsela ye telele pele e ka begwa bjalo ka ye e atlegilego.
CBNRM e amagantšwa gantši kudu le pabalelo, gantši maemong ao a setšhaba se beetšego naga thoko gore e kopanyeletšwe ka mafelong ao a šireleditšwego. Ka mokgwa wa tlwaelo mabu a hirwa go setšhaba ke baemedi ba pabalelo, eupša bontši bja ditšhaba bo bjona bo ba le karolo tshepedišong ya mafelo ao a šireleditšwego ka kwano ya tshepedišo-mmogo. Ditšhaba tše dingwe di fetetše pele ka go re ka botšona, tša hloma mafelo a pabalelo ya diphedi tša naga le a boeti mabung ao a hlakanetšwego, ao a lego kgauswi le mafelo ao a šireleditšwego. Ka go kagodikgwa, Tshepedišo ya Kagodikgwa ka go Kgatha Tema - Participatory Forest Management (PFP) ke leano la pabalelo ya dikgwa, leo maikemišetšo a lona e lego go fa badudi ba kgauswi maatla a go tšea diphetho mabapi le methopo ya dikgwa, le go ba fa dikholego tše di bonalago. Badudi ba kgauswi ba ka dira dikgopelo tša go hwetša diphomete tša go buna methopo ye mengwe go tšwa dikgweng, gomme go na le ditšhelete tše di beetšwego thoko go ba thuša go hloma dikgwebopotlana.
Go tša Temo, dihlopha tša batho di ka bopa dikoporase moo di sepedišago le go bapatša ditšweletšwa tša temo goba leruo ka mohlakanelwa, ka thušo ya mmušo le mekgatlo ya sekammušo. Se gantši se sepedišana le mananeo a tlhokomelo ya mabu go swana le thibelo ya kgogolego le kaonefatšo ya megola. Go pušetšo ya mabu, ditšhaba tše di sekago mabu, gantši di nyaka thekgo ya go kgonthiša gore mabu ao a sa tšwago go abja a dirišwa ka mokgwa wo o tšweletšegago pele le wo o nago le ditšweletšwa. Bokgoni bja tšona bo swanetše go hlabollwa ka dithuto tša tlhahlo, le ka go di kgokaganya le baeletši le badirišani ba kgwebo. CBNRM e ka ba mathomo a mohola morago ga pušetšo ya mabu, go tiišetša metheo ya methopo ye e tšweletšegago pele le tshepedišo ya mabu, peakanyo ya tirišo ya mabu le tlhapetšo, le tlhabollo ya ditheo tša selegae tše di šomago.
CBNRM e maleba gape le go tša boeti le tlhabollo ya selegae ya ikonomi, moo ka mohlala, ditšhaba tše dintši di tsenetšego mešomo ya mohlakanelwa goba mehuta ye mengwe ya ditirišano le basepediši ba tša boeti. Gantši ditšhaba di hiriša ditumelelo tšeo di di abetšwego ke mmušo go rakgwebo, yo a tla dirago papatšo, goba di tsenela kwano ya go abelana dipoelo le khamphani ya poraebete yeo e tla bago le boikarabelo lehlakoreng la kgwebo la kwano yeo, mola setšhaba se tla be se hlokometše lehlakore la methopo ya tlhago le tshepedišo ya mabu. Tirišo ya CBNRM e sa le maleba go tshepedišo ya methopo ya meetse. Ditšhaba di ka ba karolo ya Mekgatlo ya Tshepedišo ya Bobolokelo bja Meetse, tša hloma Mekgatlo ya Badiriši ba Meetse, goba tša bopa Diforamo tša Tshepedišo ya Bobolokelo bja Meetse. Se se nyaka thušo ya mekgatlo ya mmušo ya go swana le Kgoro ya Merero ya Meetse le Kagodikgwa (DWAF) le Bommasepala ba Ditereke.
Legatong la Mmušo wa Selegae, tshepedišo ya methopo ya tlhago ke karolo e bohlokwa ya mananeo a Leano le le Kopantšwego la Tlhabollo (IDP) ao a laetšwego ke Molao wa Mananeo a Mmasepala le ka Maanong a Kopanyeleditšwego ao a Tšweletšegago pele, a Tlhabollo ya Mafelo a ka Magaeng. Dikokwane tše tharo tša IDP ke: phokotšo ya bohloki, tlhabollo ye e tšweletšegago pele ya bommasepala, le tshepedišo ye e phedilego ya tikologo. Se se kgokagana gabotse kudu le maikemišetšo a CBNRM: phokotšo ya bohloki; tlhabollo ya ditheo, le tirišo ye e tšweletšegago pele ya methopo ya tlhago. Ka lebaka leo, maikemišetšo a IDP le CBNRM a kwana kudu. Ntlha ya bobedi ya lenaneo la IDP leo le kgokaganago gabotse kudu le CBNRM, ke tlhapetšo ye e sa kgaotšego le tshekatsheko yeo e lego karolo ya di-IDP. Ka lebaka leo mokgwa wa go ithuta le go tlwaelanya, wo o nyakwago ke lenaneo la IDP o swana le mokgwa wa tshepedišo ya tlwaelanyo wo o tšweletšwago ka go CBNRM. Ka lebaka leo, IDP e tšweletša sebaka sa go tšea kgato ya pele tshepedišong ya methopo ya tlhago, legatong la selegae, ka mafelong ao methopo ya tlhago e bego e hlokomologilwe peleng (mehlala, mafelo a bodulo a kgauswi le ditoropo le metse, megola ya ka ditoropong-kgolo le mabu a mohlakanelwa ao a hlokometšwego ke mmasepala).
Ke kgonthe ye e nyamišago gore phepo ye mpe le malwetši a go swana le HIV/AIDS di ama maphelo a ditšhaba ka moka ka Afrika Borwa. Mathata a maphelo a na le khuetšo mererong ka moka ya maphelo a setšhaba, gomme diprotšeke tša CBNRM le tšona di a amega. Le ge matsapa a CBNRM gantši a huetšwa ka mokgwa wo o sa lokago ke mathata a maphelo ditšhabeng, CBNRM e na le bokgoni bja go fana ka thekgo ya kgonthe go ditšhaba. Ditheo le ditirišano ao a hlabollwago go thekga ditiro tša CBNRM, di ka fana ka motheo wa go hlokomela merero ya maphelo. CBNRM e ka kaonefatša le tšhireletšego ya dijo le maemo a phepo a ditšhaba, mehlala ke go sepediša methopo ya diphedi tša naga le dihlapi go tšweletša proteine ka mokgwa wo o sa kgaotšego le go sepediša methopo ya dibjalo bjalo ka dienywa tša naga le tše di bjetšwego, le merogo. Tirišo e bohlale ya methopo ya tlhago le tshepedišo, di ka thuša ditšhaba go lebagana le dikgatelelo tše di oketšegago tše di tlišwago ke mauba a go swana le HV/AIDS methopong ya tlhago, kudukudu magong ao a dirišetšwago mapokisi a bahu, dikgonye tša go gotša mollo mahung, le dimela tša go dira dihlare tša go alafa dika tša bolwetši bjo. Matsapa ao a sa senyego tšhelete a CBNRM a ka imolla dikgatelelo tša ditšhelete le tše dingwe go malapa. Go maatlafatša maloko a setšhaba ka matsapa a CBNRM ke tsela ye nngwe yeo ka yona re ka ba thušago go lebagana le mathata a maphelo.
Go tša thuto, ke mathomo a mohola a go fa bagodi thuto ya motheo. Batho ba ba swaraganego le matsapa a CBNRM ba nyaka tlhahlo go kaonefatša tsebo ya dipalo le ya go bala le go ngwala. Eupša le legatong la sekolo merero ya CBNRM e ka akaretšwa ka mohola kudu mananethutong a mabokgoni a bophelo, mmetse, thutaphedi le saense. Se se ama kudu dikolo tša ka magaeng, moo barutwana ba kgathilego tema ka katlego mananeong a go hlapetša le a go dira dinyakišišo. Go feta moo dikolo tša ka magaeng le barutiši ke badirišani ba ba swanelegago go CBNRM ka go fana ka mafelo a dikopano le go swara dithuto tša tlhahlo, go fana ka metheokgoparara ya dikgokagano le go aba mabokgoni ao a sa hwetšagalego gabonolo a go swana le go tseba dipalo, le go bala le go ngwala; e lego ao a sa hwetšagalego gabonolo ka mafelong ao a lego kgole le ditoropo.
CBNRM e ka fana gape le ka lefelo la go ntšha maikutlo la beng-karolo bao ba hlaselegago gabonolo, mohlala, basadi le bahloki ba magaeng, gore ba ntšhe tša mafahleng a bona le go kwalakwatša ditlhobaelo tša bona. Se se kgonagala ka lebaka la sebopego sa go kgatha tema sa CBNRM, le ka lebaka la gore dikarolo tše dintši tša CBNRM di amegile kudu ka bahloki le dikarolo tše di hlaselegago kudu tša setšhaba.
Peakanyo ye e phatlaletšego ya maanotšhomo, maanotshepedišo le ditsela tša tlhahlo tša go kgontšha motheo wo o dirago gore CBNRM e kgonagale.
Seswantšho sa 1.
Bontši bja dikgoro tša mmušo bo na le maanotshepedišo a a lekanego ao a šomanago le dikamano magareng a batho, bohloki le methopo ya tlhago goba tshepedišo ya setšhaba ya methopo ya tlhago (CBNRM). Le ge go le bjalo, go na le tlhokego ye kgolwane ya kwešišego ka ga go tsenywa tirišong ga kgonthe ga mananeo a CBNRM magareng a ditheo le mekgatlo ye e amegago kudu le mananeo a. Ka lebaka leo, gantši go na gape le tlhokego ya tirišano magareng a Dikgoro le bakgathatema ba bangwe makaleng a go fapafapana. Bahlankedi ba bantši ga ba kwešiše gore CBNRM e ka ga eng goba ba na le dikgopolo tše di fapafapanago mabapi le ka mo e swanetšego go tsenywa tirišong ka gona.
Godimo ga moo, go a kgonagala gore batho ba ka mafapheng a mantši a go fapafapanaga ba lemoge gore mošomo wo ba o dirago ke karolo ya mokgwa wo o nabilego wa tlhabollo, wo o bitšwago CBNRM. Maikemišetšo a ditsela tše tša tlhahlo ke go hlaloša kamego le maikarabelo a bahlankedi ba mmušo le ba bangwe mananeong a CBNRM.
Pego ya pejana ye e nago le hlogo ya 'An update of laws and policies that support community-based natural resource management (CBNRM) type programmes in South Africa'1 e lemogile gore go na le maanotshepedišo a a lekanego a go hlahla CBNRM, eupša ya feleletša ka sephetho sa gore. "Go bohlokwa go thala sehlopha se se itšego sa ditsela tša tlhahlo tša dikgoro tše dintši go šomana le batho bao ba dikilego ba hlokišitšwe dibaka, bao ba sepedišago methopo ka mohlakanelwa, le bao ba nago le tsebo ya setšo ya go ntšha karolo peakanyong le mananeong a tshepedišo ya methopo" (letlakala la 28). Tlhaelelo ya go tsenywa tirišong ga CBNRM ka go šoma, e dirile gore go be le sengwalwa se sa ditsela tša tlhahlo.
Mešomo le maikarabelo a beng-karolo ka moka ba CBNRM.
Go oketša dibaka tša go ba gona ga dipoelo tše di atlegilego tša mananeo a CBNRM.
Le ge go le bjalo, ga go na tiišetšo ya gore dipoelo tša matsapa ka moka a CBNRM e tla ba tše di atlegilego. Nepokgolo ke gore ditsela tše tša tlhahlo, le kaonefalo ya kwešišo ya rena ya CBNRM di ka lebiša kgonagalong ye kgolwane ya katlego gomme tša fokotša ditiragalo tša go palelwa ga matsapa.
Go hweditšwe boitemogelo bjo bogolo go CBNRM, setšhabeng, dileteng go putlaganya selete sa SADC le boditšhabatšhabeng, mengwageng ye 10 ya go feta, gomme bontši bja boitemogelo bjo bo dirišeditšwe go rulaganya ditsela tše tša tlhahlo. Kelo ye kgolo ya tshedimošo ye e tseneletšego ka ga mananeo a CBNRM e kgobokeditšwe ke banyakišiši le ba bangwe, gomme se le sona se bile le karolo. Ga se gwa kgonega go akaretša tshedimošo ka moka ye e lego gona. Ka lebaka leo, kgatelelo e go 'seo re tlogago re hloka go se tseba' le go 'seo re tlogago re hloka go se dira,' go dira gore CBNRM e šome bokaone.
Poelo e bohlokwa ya ditsela tše tša tlhahlo ke go hwetša tirišano ye kgolwane magareng a batho ba selegae, mebušo ya selegae, ditereke, diprofense le go mmušo wa bosetšhaba, baabi le lekala la poraebete.
Ditsela tše tša tlhahlo di diretšwe go fana ka tlhahlo le thekgo go batho ka moka ba ba amegago matsapeng a CBNRM. Makala a fapafapanago kudu a swaragane, goba a amega diprotšekeng tša mohuta wa CBNRM.
Tsepamelo ye kgolo mo, e tla ba go bao ba amegago 'motheong', ke gore bjalo ka ditšhaba, bakgonagatši le bahlankedi, goba badiriši, le go badiri ba maanotshepedišo. Bakgathatema ba bangwe ba go swana le baabi le lekala la poraebete le bona ba tla hwetša sengwalwa se se le bohlokwa kudu. Maikemišetšo ke go hlaloša ka mo go kwalago, mešomo le maikarabelo a beng-karolo ka moka.
Ke bjang, le gona ke neng mo go dirišwago ditsela tša tlhahlo?
Dikarolo tše di fapafapanego tša mehlala ya tlhahlo di fa batho ba makala a go fapafapana tshedimošo ye kgolo ye e hlokegago go phethagatša mešomo ya bona ka dipoelo kutšwana. Karolo ya mathomo e hlokomela metheo e bohlokwa le ditlhohlo tše di lego maleba go batho ka moka ba ba šomago go CBNRM. Karolong ya bobedi, metheo ya go šoma e a šupša dihlopheng tše tharo tše dikgolo tša bakgathatema; ditšhaba, badiriši le badiri ba maanotshepedišo.
Ditsela tša tlhahlo di swanetše go fana ka motheo o bohlokwa wa peakanyo le tshekatsheko ya mananeo a CBNRM. Di tla ba bohlokwa kudu legatong la 'go thomiša' la protšeke efe goba efe, ge maano a mathomo a hlabollwa. Ka ge matsapa a mangwe le a mangwe e le a moswananoši ka mokgwa woo a hlabologago ka gona, ga go kgonege go fana ka tlhahlo ya kgato-ka-kgato ya lenaneo ka moka. Le ge go le bjalo, ka go diriša ditsela tša tlhahlo legatong la go beakanya, le ka go latela mokgwa wa 'tshepedišo ya tlwaelanyo', tshedimošo mo e swanetše go laetša go ba maleba lebakeng ka moka la protšeke.
Go tsela ye nngwe le ye nngwe ya tlhahlo, yeo e lego maleba go lebaka leo le šomago ka lona, le ka botšiša potšišo: A re hlokometše ntlha ye ya lenaneo la go tsenya tirišong ka bokgoni?
Ge le le magatong a mathomo a go tsenya protšeke ya lena ya CBNRM tirišong, le ka diriša ditsela tša tlhahlo ka go botšiša: Re ka hlokomela ntlha ye bokaone bjang lenaneong la rena le le itšego?
Magatong a moragonyana ditsela tše tša tlhahlo di ka dirišetšwa go thuša tlhapetšo le tshekatsheko ka go šupa mabaka ao a dirago kabelo ya mohola le ye e se nago mohola go dipoelo tša protšeke. Mo o ka botšiša: "Ke dintlha dife tše di bakago mathata a magologolo" "Re ka dira eng go kaonefatša seemo?
Le ge e se tshedimošo ka moka ye e ka bonalago e le maleba lebakeng le le lebaganego le lona, go tla thuša kudu ithuta ka ga mešomo le maikarabelo a beng-karolo ba bangwe bao o kopanago le bona.
Ditheo ke melao e bohlokwa ye e swanetšego go latelwa ge go tsenywa CBNRM tirišong. Ke yona ye e hlahlago menagano ya rena le ditiro.
Batho ba tšwela pele go diriša molokoloko wa dikgonagalo go itirela tša boiphedišo. Ba bjala dijo, ba rua dikgomo, ba rekiša mae, ba dira ditšweletšwa tša matsogo, ba diriša mešomo ya bona, bakgoboketša dihlare tša kalafo, ba kga bjang bja go rulela le go hwetša dijo go tšwa lewatleng, ba abela baeti ditirelo, le tše dingwe gape tše dintši.
Kelo ya mohlodi wa tlhago wo o lego gona ga e eme felo gotee feela, eupša e a hlatloga ka tshepedišo ya botse.
še dintši tše di melago matlapeng, mafelo a magolo a bjang bja boleng bjo bokaone, dimelana le mahlogedi a dibjalo tše di nyakegago di mela ka sekgweng, mola palo ya diphoofolo e gola.
Go na le melao ya selegae gomme e a dirišwa. Mokgatlo wa tshepedišo ya selegae o šoma gabotse le gona o phethagatša maikarabelo a wona ntle le lenyatšo. O šoma ka bokgauswi le maloko a setšhaba le badirišani ba ka ntle go kgonthiša gore matsapa a CBNRM a hola batho le methopo ya tlhago.
Batho ba putswa ka tshwanelo mabapi le matsapa ao ba a tšeago go hlokomela methopo ya bona ya tša tlhago. Ba swarelela kabelo yeo e kwanetšwego puno ya bona, ba hwetša ditheko tše dibotse tša mmaraka tša ditšweletšwa tša bona, gomme ba ikhweletša tšheletenyana ye e oketšegilego ka ka go katološetša mešomo ya bona le ka mafelong a mangwe. Bahlapetši ba setšhaba ba hlokometše dikgwa, megola goba letsha, go thibela batšwantle go tšea dimela goba diphoofolo.
Melao e a hlompšha le go dirišwa, gomme batho ba fiwa tokelo le maikarabelo a go itirela diphetho tša bona ka ga tirišo ya methopo ya bona. Dikabelo tša puno di bewa ke setšhaba ka keletšo ya go tšwa go ditsebi.
Setšhaba se šoma ka bokgauswi le Mokgatlo wa kgauswi wo e sego wa Mmušo, wo o kwešišago mabaka a leago le a setšo gabotse gomme o na le boitemogelo bja kgonthe tshepedišong ya methopo ka tikologong yeo. Mokgwa wa wona wa go šoma ke wa go abelana tsebo le go tutuetša setšhaba go fana ka boitemogelo bja sona le kwešišo.
Batho ba ba nago le khuetšo ye kgolokgolo setšhabeng, boetapele bja setšo le banna ba bagolwane ba tloga ba ikemišeditše go kgonthiša gore batho ka moka ba holega ka go lekalekanela ka mo go ka kgonegago. Ba šoma ka maatla go kgonthiša gore maloko ao a tiilego ga se wona ao a iphilego lenaneo le go feta a mangwe. Mang le mang o lemoga gore batho ba ba nago le khuetšo ye kgolokgolo ke bomang.
Go tsenya CBNRM tirišong mabakeng ka moka go ama go kopana le ditlhohlo tše dintšinyana. Tše dingwe tša tšona ke tše di tlwaelegilego kutšwana matsapeng ka moka a CBNRM.
Letelang kelo ye kgolo ya go se swane le go fapafapana tiragalong ye nngwe le ye nngwe.
Le se ke la diriša ditsela tše tša tlhahlo bjalo ka molao wo o sa fetogego. Ikemišetšeng go dira diteko le be le karolo ka tlwaelanyo. Eupša efogang go dira dilo ka mokgwa wo o fetofetogago wo o ka gakantšhago batho ka moka.
Letelang dithulano tša selegae. Mabakeng a mangwe CBNRM e swana gannyane le rebolušene. Ka lebaka leo, o se ke wa makatšwa ke thulano. Lekang go e bonela pele ka tlhapetšo ye botse gomme o leke go e thibela. Le se ke la tshwenyega ge e eba gona. Se se tlwaelegile. Ditšhošo le dimakatšo ke karolo ya mošomo wo.
Šomang ka tlhokomelo le dikamano tša selegae tša maatla. CBNRM gabotse ke lenaneo la batho. Mafelelong e tla tšhošetša ba bangwe. Mabakeng a mangwe se se ka se efogwe eupša leka go se efoga ge go kgonega.
Ka mo go sa thibelego go tla ba le ditšhitišo dinakong tše di fapafapanego matsapeng afe goba afe. Tlhohlo ke go swarelela tutuetšo ya bakgathatema ka moka mabakeng a a mathata.
Hlokomelang maatla a go 'nyatšanyatša.' Ge mabakeng a mangwe dilo di sa sepele gabotse ka karolo ye nngwe ya matsapa, go ba le kotsi ya gore maitekelo ka moka le maatla protšekeng ye a lebišwa tekong ya go rarolla bothata, e lego seo gantši se išago tlhokomelogong ya dintlha tše dingwe tše di nago le mohola le tšeo di atlegago.
Gantši batho ga ba rata go 'swarelela tše ba di tsebago' gomme gantši go ba le kganetšo ya dikgopolo tše diswa, le ge di ka bonala di lokile bjang goba bjang go bao ba nagannego ka tšona. Le se ke la makala ge go tšea sebaka se se telele gore dikgopolo tše diswa di amogelwe, le gore di se ke tša amogelwa le gatee.
Itokišetšeng go amogela ditsholo le ditatofatšo tše di sa lokago. Batho ka ditšhabeng, bao ba swaraganego le protšeke ya CBNRM gantši ba pharwa ka dipolelwana tše di sa lokago le ditsholo, gantši e le tšeo di tšwago go bao ba lego ka ntle ga protšeke. Ditsholo tša bjalo di ka fetša maatla kudu, gomme go ka senywa maatla a mantši le nako go lekwa go di lwantšha. Amogelang kgonthe ya gore se se tla direga, gomme le se ka la dumelela se go nyatša mošomo o mobotse woo lena le ba bangwe le o dirago.
Dumelelang go fapafapana ga tša boiphedišo. Batho ba ka mafelong a ka magaeng ba hloka go itirela tša boiphedišo ka ditsela tše dintši, gomme bontši bja malapa a ka magaeng a diriša maano a a fapafapanego a go itirela tša boiphedišo. Se se ba šireletša kgahlanong le kgonagalo ya go ba kotsing le tlhokego ya bonnete.
Gopolang gore batho ba bona mehola ya methopo ya tlhago ke mekgwa ye e fapafapanego. Ba bangwe ba amegile ka mehola ya ikonomi, ba bangwe ka mehola ya setšo, mola ba bangwe ba amega ka mehola ya pabalelo. Le se ke la tšea gore batho ba gae mabakeng ka moka ba nagana ka maano a go šoma goba ka go bea mabaka ka kgopolo ya dikhamphani tša kgwebo. Le gona le se ke la letela gore ba dule ba abelana mehola ye e sego ya tšhelete yeo babeakanyi ba pabalelo ba e beago mehuteng ya diphedi goba mananeong a tlhokomelo ya thekgano ya diphedi.
Tutueletšang batho ba ba nago le mobokgoni a a fapafapanego go ba le karolo. Akaretšang mehuta ye mentši ya tsebo le mabokgoni ka mo go ka kgonegago. Kgonthišang gore mekgatlo ya selegae e emetšwe ke dihlopha ka moka setšhabeng. Basadi ke badiriši ba bohlokwa ba methopo ya tlhago gomme ba na le tsebo ye ntši le mabokgoni ao ba ka a abago. Kgonthišang gore ba na le sebaka.
Tšweletšang tsebo ya setšo gomme o tutuetše phapano ya setšo. Phapano ya setšo e amana thwii le phapano ya mananeo a tšweletšo, go tšea diphetho le thabollo ya ditheo gomme e swanetše go hlohleletšwa.
Dirang gore go dule go na le dikgokagano magareng a badudi ba metsesetoropong le ba magaeng. Dikgokagano tše di bohlokwa, ikonoming le leagong.
Tliša maano a tshepedišo ao a fokotšago go fapafapana feela ka lebaka la gore a a kgonega.
Kgonthišang gore methopo ya tlhago e na le boleng bjo bo ka rekišegago, gomme bja fetošetšwa go kheše goba go dikholego tše dingwe tše di bonalago, le gore batho ba kwešiša le go lemoga boleng bjo.
Hlokomelang le go šireletša methopo ya tlhago. Ge e ka fela feela, ga go sa na CBNRM. Lokišetšang melao ya go laola gore ke mang a ka bunago methopo efe kae. Kgonthiša gore go ba le dikotlo go bao ba hlokomologago melao ye. Hlomang ditsela tša boitshwaro tšeo di thekgwago ke batho ka moka.
Tlhabollang leano le le kwagalago la tshepedišo ya methopo. Kgoboketšang kwešišo ya batho le tsebo ya methopo le tshedimošo ya go tšwa go bakgathatema ka moka go thala leano le le bonalago le le le šomago.
Hlapetšang tirišo le seemo sa methopo. Badiriši ba methopo ka bobona le ba bangwe ba go tšwa ditšhabeng ba swanetše go amega go hlongweng ga maano a tlhapetšo le go hlapetšeng.
Dirišang mokgwa wa tshepedišo wa tlwaelanyo. Beang dinepo, hlapetšang seemo sa methopo gomme le tšee sephetho ka magato ao a tla tšewago ge go na le maswao a temošo.
Bušetšang karolo ye e bonalago ya poelo efe goba efe tshepedišong ya methopo ya tlhago.
Tlhabollang bokgoni bja tshepedišo ya methopo ya tlhago. Hlahlang le go hlokomela batho ba ba nepagetšego, go ba kgontšha go rwala boikarabelo bja taolo ya tirišo ya methopo ya tlhago.
Tšea gore dikholego tša go tšwa methopong ya tlhago di tla tliša tshepedišo le taolo ka batho ba segae ka botšona.
Kgolwa gore CBNRM e ra go 'ba bonolo' phethagatšong ya molao.
Diriša mabaka a go ela hloko (go efoga kotsi) bjalo ka lebaka la go se dire selo.
Kgonthišang gore batho ka moka ba na le temogo ya gore ke tema efe ye ba swanetšego go e kgatha matsapeng a le maikarabelo a bona. Swarang dikopano tša nako le nako go kgonthiša gore mang le mang o a tseba ka mokgwa wo a ka bago le kabelo ka gona matsapeng le gore o dira se se kwanetšwego. Thalang molaotheo e sa le ka pela.
Hlomang mekgatlo ya selegae. Gore go be le maikutlo a tiilego a go ba beng bja selegae, mokgatlo wa selegae wa tshepedišo o swanetše go swaragana le taolo gomme o tšee diphetho. Mokgatlo wo o tla hloka theko ya maleba le tlhahlo ye e swanetšego go phethagatša maikarabelo a. Mekgatlo ye e tla hloka tutuetšo le thekgo ye e tšwelago pele. Mabakeng a mangwe, ge go na le mathata a šoro, mekgatlo ye e swanetše go hlongwa leswa. Ka mo go ka kgonegago, dirišang mekgatlo ye e lego gona go ena le go hloma ye meswa. Eupša ebang le tsebo ye e sedimošitšwego mabapi le se, gomme le se ke la šitiša maikemišetšo a CBNRM ge mekgatlo ye meswa e nyakega.
Kgonthišang gore baemedi ke bao ba amogelegago, le gore ga se ba ikgetha. Baemedi ba swanetše go boledišana le dihlopha tše ba di emelago, le go di begela, gomme ba swanetše go fiwa nako ya go dira seo.
Kgonthišang gore go na le moetapele goba 'nkgwete' le sehlopha se se šomago mošomong o mongwe le o mongwe o mogolo goba temeng ya boikarabelo. Godišang dinkgwete tše diswa le baetapele gomme o hlokomele ba ba šetšego ba le gona.
Šomanang le tlhokego ya tekatekano setšhabeng. Lekang go kgotsofatša dihlokwa le tšhireletšego ya lebaka le letelele ya bahloki. Hlomang melao ye e kwalago ya mang le mang go kgonthiša gore batho ka moka ba kgatha tema. Kgonthišang gore mantšu a bahloki le bao ba se nago baemedi, kudukudu a basadi ba ba hlokago a a kwiwa.
Nepo ya gago a e be gore mafelelong o tla neela maatla a mangwe, goba maatla ka moka a maatla a go laela go bao ba dirišago methopo, ge ba se na go ba le tlhahlo ye e nyakegago le mabokgoni. Eupša kgonthišang gore ga go mokgathatema wa gae yo a tlogelwago.
Beang mabaka a a kwalago ao bakgathatema ba swanetšego go a latela pele ba ka hwetša ditokelo tša mabu le tša methopo. Akaretšang mabaka a leanong la tshepedišo goba molaotheong. Hwetšang thekgo ya go tšwa ka ntle ya bothekniki le ya molao ge go nyakega.
Efang batho tšhireletšego le ditokelo tša lebaka le letelele tša methopo le mabu. Batho ba hloka go tseba gore ba eme kae le gore ke sefe se se nyakegago pele ba ka beeletša nako ya bona le tšhelete tshepedišong ya methopo ya bona.
Kgonthišang gore batho ba tseba ka ga ditheo tše dingwe tše di šomago magatong a fapafapanego. Batho ba swanetše go lemoga maanotshepedišo a mmušo le dikwano tša boditšhabatšhaba tšeo di ka ba thušago goba tše di ka huetšago ditiro tša bona. Ba swanetše go kwešiša ka moo dikabelo tša bona di tsenago go šomeng go go phatlaletšego ga CBNRM ka nageng ye, ka Afrika le lefaseng ka bophara.
Nyakang tekatekano maikarabelong le khuetšong ya baetapele ba setšo. Ditšhaba di swanetše go tšea sephetho mabapi le gore dipušo tša setšo di a emelwa.
Hlalošang ditokelo tša selegae tša thoto ka mo go kwalago. Hlalošang gore ke mang yo a nago le ditokelo methopong efe le ka mafelong afe le gore ditokelo tšeo le maikarabelo ke dife.
Akareletšang ditheo tša selegae le tša setšo le mananeo a tsebo ya selegae lenaneong le ka moka. Tsebo ye e sego ya semmušo, go swana le tsebo ya semmušo, e swanetše go lekolwa pele e ka amogelwa ka botlalo. Lekang go kwešiša diphapano tša tumelo le tsebo magareng a bakgathatema ba go fapafapana.
Amogelang gore go hlabolla ditheo tše di kgonago ke lenaneo le le nanyago, le boima le le ka tšeago lebaka la go fihla go mengwaga ye lesome. Lenaneo la mohuta wo le nyaka thekgo ya lebaka le letelele le ye e tšwelago pele. Gantši CBNRM e ama diphetogo tše dikgolwane tša sepolitiki le tša setšo; se se tšea nako.
Dipušo tša selegae di swanetše go hloma dihlophatšhomo tše di šomago tša CBNRM, tšeo di emetšwego ke makala a go fapafapana go akaretšwa le lekala le e sego la mmušo, e le tšeo di swanetšego go ba le boikarabelo bja go beakanya le go tsenywa tirišong ga mathomo ga diprotšeke tša mohuta wa CBNRM legatong la masepala.
Hlomang sehlopha sa thekgo sa bosetšhaba sa CBNRM. Sehlopha se se swanetše go ba le boikarabelo bja go emela CBNRM mananeong a bosetšhaba ao a swaraganego le molao wa tikologo le leanotshepedišo gammogo le go fana ka thekgo ya sethekniki go bašomi ba diprofense le bao ba lego temeng.
Akareletšang dikhoso tša tlhahlo tše di itšego tša CBNRM mananeong tlhahlo a dikgoro le a dipušo tša selegae.
Tšeela godimo ka mo go fetago tekanyo bokgoni bja mekgatlo ya setšhaba bja go phethagatša mešomo ya yona.
Tšeela tlase tekanyo tema ye bohlokwa ya boetapele bja selegae le boemedi.
Tšeela tlase tlhokego ye kgolo ya tlhabollo ye e tšwelago pele ya mekgatlo.
Kwešišang seo se letetšwego le se se hlokwago go matsapa. Eba le pono ye e sekilego mabapi le se batho ba se ketetšego, eupša ebang ba ba lekalekanetšego mabapi le dikholego tše di ka bago gona.
Ebang ba ba lekalekanetšego mabapi le dikholego tše di ka bago gona go tšwa go matsapa afe goba afe. Dirang dinyakišišo tše di tseneletšego tša mabapi le dikgonagalo tša kgwebo ye e beilwego motheong wa methopo ya tlhago.
Beakanyetšang mehuta ye e fapafapanego ya dikholego, mohlala, tša lebaka le lekopana le lebaka le letelele, tše di bonalago le tše di sa bonalego.
Kgonthišang gore dikholego tše di yago thwii go batho ba selegae di bapetšega le ditshenyagalelo ka mokwa wo o holago go badudi ba selegae bao ba babalelago le go sepediša methopo ya tlhago. Kgonthišang gore se se na le mohola go bona gore ba neele naga le nako go CBNRM go ena le go merero ye mengwe.
Go swanetše go ba le mmaraka wa ditšweletšwa tša protšeke.
Hlamang mabokgoni a selegae a tša taolo, tshepedišo ya ditšhelete le kgwebo.
Amogelang gore dikholego tša go tšwa go CBNRM di ka se rarolle mathata ka moka setšhabeng.
Kgonthišang gore go ba le dikholego tša lebaka le lekopana, go tlatša sekgala pele dikholego tše kgolwane di thoma go tšwelela. Diprotšekeng tša CBNRM go fela go nyakega mošomo o mogolo pele go ka ba le dikholego tša kgonthe. Rerišanang le mekgatlo ya thušo ya ditšhelete mabapi le 'ditshenyagalelo tša mošomo' go khupetša ditshenyagalelo tša mathomo tša protšeke.
Bao ba tsenyago kabelo e kgolokgolo ba swanetše go holego go feta ba bangwe.
Tiišeletšang batho dikholego tše dingwe tše e sego tša tšhelete go swana le thekgo le tšhireletšego ya molao ya mafelo kgahlanong le ditšhošetšo tša go tšwa ka ntle, thekgo ya sethekniki, ditšhelete le ya sepolitiki ya ditiro tša batho ba selegae tša tshepedišo, kago ye e tšwelagopele ya bokgoni bja ditšhaba tša selegae, go ba thuša go sepediša mafelo a bona le methopo ka mohola, go kgonagatša ditirelo, phihlelelo ya dikadimo le ditšhelete tše dingwe tša go šoma, thušo mabapi le go rerišana ka ga dikwano le lekala la poraebete.
Thoma CBNRM moo mmaraka wa go tsenya tšhelete o ka se tšweletšwego pele.
Tsoša ditetelo tše di sa kgonagalego mabapi le dikholego.
Tshepa feela thekgo ya lebaka le letelele ya baabi go lokiša dipuku.
Nagana ka ga CBNRM mola go bonala gabotse gore dikgopolo le ditiro tša mokgatlo wa mmušo ga di thekge metheo ya CBNRM.
Tšea gore mabakeng ka moka batho ba selegae ba na le pono ya dikholego tše e sego tša tšhelete ya go swana le ya babeakanyi ba pabalelo mehuteng ya diphedi goba mananeo a thekgano ya diphedi.
Thoma tokišo ye e nago le lebakanyana le le kopana.
Dirang gore lenaneo la maanotshepedišo e be le le akaretšago, le tlwaelanywe, e be le lefetofetogago le mabaka. Amang ditšhaba sekeng sa go thoma thabollong ya maanotshepedišo. Go swanetše go kgonega gore maanotshepedišo a tlwaelanywe le mabaka le gore a beakanywe leswa go ya ka boitemogelo.
Dipampiri tša maanotshepedišo di swanetše go kwešišega gabonolo le go hwetšagala gabonolo. Dirang gore dintlhakgolo di be bonolo.
Hlamang maanotshepedišo ao a phatlaletšego ao akaretšago a bosetšhaba le a diprofense ao a ka fanago ka motheo wo go ka agwago melao ya selegae go wona.
Katološetšang go tsenywa tirišong go legato la tlasetlase la mmušo moo go nago le bokgoni: bahlankedi ba legato la selegae ba swanetše go hlahlwa go fana ka thušo tokišetšong ya ditšhišinyo tša ditšhaba tša diprotšeke.
Kgoro ye nngwe le ye nngwe e swanetše go hlapetša kobamelo ya melao, maanotshepedišo le dikwano tša selegae. Di swanetše go hlapetša gape ka bokgauswi mošomo wa bahlankedi ba dikgoro.
Maanotshepedišo a swanetše go ba le maatla. Dikotlo le dikgalemelo tše dingwe di swanetše go tiišwa ka mo go oketšegago ge melao e hlokomologwa. Dumelelang bahlankedi ba ba lego legatong la tlase go tšea diphetho ka mo ba bonago ka gona ge ba diriša molao. Maemo a mangwe le a mangwe ke ao a fapanego.
Hlamang mabaka a a bonalago go batho ba selegae pele maatla a go laela a methopo ya tlhago a ka rolelwa go bona. Tše di akaretša go ba le bolaodi bjo bo kgethilwego bja tshepedišo, go hloma mokgatlo wa semolao wa go swana le Traste, Mokgatlo wa Thoto ye e Kopanetšwego goba khamphani ya Karolo ya 21, go laetša bokgoni bja minimamo bja tshepedišo, go hloma lenaneo la tlhapetšo. Kgonagatšang go ba gona ga thekgo ya bothekniki ya go tšwa ka ntle go thuša ditšhaba gore di hlome se.
Hlomang sekhwama sa CBNRM sa tlhahlo go tšwela pele ka go hlabolla mabokgoni a badiriši ba selegae a go sepediša methopo ya bona le ya bakgathatema ba bangwe ba selegae, go akaretšwa dipušo tša bommasepala, go dula e le karolo ya lenaneo le.
Hlahlamollang mapheko magareng a mekgatlo goba le hlome matšibogo a go tshela mapheko ao. Mokgatlo o mongwe le o mongwe o swanetše go hlaloša boikarabelo bja wona tirišong ye e kopantšwego ya mabu, gomme o kwešišege mabapi le ka mo o ilego go phethagatša boikarabelo bja wona. Mekgatlo e swanetše go hloma dikgoba tše di kgethegilego tša CBNRM magatong a go fapafapana, gomme e fane ka tlhahlo ya maleba le thekgo ya ditšhelete mabapi le se. Dihlophatšhomo tša mekgatlo ya go fapafapana ya CBNRM di swanetše go hlongwa magatong a bosetšhaba le a diprofense.
Nyakang thekgo ya CBNRM magatong a bolaodi bja bosiniara lelegatong la sepolitiki mmušong le lekaleng la poraebete. Go bohlokwa gore go dirišwe maano a go ganetša twantšho ya bahlankedi ba bangwe ya maikemišetšo a pono le a maanotshepedišo a CBNRM. Ntle le thekgo ya go tšwa godimo, go ba thata le go feta go fenya mapheko a magolo ao a thibelago diphetogo.
Hwetšang tshedimošo ye e lokilego pele le ka saena dikwano tša semmušo. Kgonagalo ya tša ikonomi le tikologo ya dikwano tša go abelana dipoelo, tshepedišo ya mohlakanelwa le phetišetšo ya mabu le dithoto tše dingwe, e swanetše go ba dilo tše di sa belaetšego.
Šupang maanotshepedišo ao a kgontšhago ditšhaba go godiša dikholego tša tšona tša ditšhelete go tšwa go CBNRM. Kgonthišang gore tše di a obamelwa.
Fanang ka ditsela tša tlhahlo tša intaseteri tša go fihlelela ditšweletšwa tša diphedi tša go fapafapana, ka go dirišana le ditšhaba tša selegae. Šomang ka bokgauswi le dikgao tše di lego gona tše di kgonagatšago dikgwebo tša setšhaba.
Tsepamela kudu peakanyong ya kgato-ka-kgato le tshepedišo ya protšeke. Lenaneo leo le beilwego ka kakaretšo ke lona le le nyakegago, e le leo le nago le dikarolwana tše di fetofetoga kudu go ya ka seemo.
Katanela go swana: mehlala ya tlhahlo e swanetše go hwetša tekatekano magareng a go lokišetša go fetofetogale go kgonthiša gore go na le seemo seo se amogelwago ke bohle, melao ye e amogelwago ke bohle le mareo ao a amogelwago ke bohle.
Bona diprotšeke e le tše di ikemetšego ka botšona, e le tšeo go katanelwago tšona. Go kaone go di bona e le dikarolwana tša lenaneo la CBNRM le le tšwelago pele le le kopantšwego magatong a setereke, profense le bosetšhaba.
Kgonthišang gore boleng bja maemo a godimo le kgonagatšo e 'bonolo' di a hwetšagala. Se ga se a swanela go bagona feela magatong a mathomo a matsapa, eupša le lebakeng le letelele. Kgonagatšo e ka ba gona ka 'modirišane' yo a ikemišeditšego ka sebopego sa Mokgatlo wo e sego wa Mmušo, moeletši goba kgoro ya mmušo.
Tlhabollang sebopego sa selegae sa bokamoso. Morago ga moo kwanang ka lenaneo leo le thekgwago ke bakgathatema ka moka, go šomela pono ye.
Dirang sebaka sa gore go hlabollwe tshepano magareng a bakgathatema ka moka.
Dulang le gomaretše lenaneo le, gomme le itlwaelanye le mokgwa le botebo bja thušo ya bona ge matsapa a fetoga.
Hlokomelang gore batho ba ba sa kgonego go bala le go ngwala, e ba karolo ya lenaneo le. Se se ka fihelelwa ka mekgwa ye e sa hlokeng go bala le go ngwala, go swana le Go Ithuta ka go Kgatha Tema le Tiro, goba Temogo ya Selegae ya go Kgatha Tema.
Diriša dithušapono tše dintši ka mo go ka kgonegago. Mebepe, divideo, diswantšho le maeto a go iponela ke tša mohola go bakgathatema ka moka, sego feela batho ba ba sa kgonego go bala le go ngwala.
Išang tlhokomelo ye kgolo kudu go diphaphano tša maleme le ditšo magareng a bakgathatema. Bakgathatema ba go fapafapana ba swanetše go ikwa ba lokologile go ka ntšha maikutlo a bona ka dika tša bona tša polelo, gomme mabakeng a mantši, se se tla hloka phetolelo.
Efogang 'melaetša' ye e ka tlago ka kgopolo ya gore batho ba bangwe goba dihlopha tše dingwe, di ka godimo ga tše dingwe. Se se akaetša leina la matsapa, dithaetlele tše di fiwago dinkgwete tša go fapafapana, le dika tša go bontšha tirelo, go swana le go fana ka mafelo a go dula, dijo le peakanyo ya go lokišetša go ja, diaparo tše di aparwago ke bakgonagatši le bahlankedi, ditlhaloso ka mmele, le dinamelwa tše di dirišwago.
Hlohleletšang bakgonagatši gore e be 'bommaditsela'le gore e be bahlahli.
Efang batho ba selegae sebaka sa go kgonagatša mananeo a selegae a go swana le dikopano tša dikomiti tša tlasana le dihloiphatšhomo.
Swarelelang mararankodi a tirišano le bakgonagatši ba ba šomago ka mafelong a mangwe. Mathata a go swana gantši a itemogelwa mafelong a go fapafapana.
Lemogang gore go bolelwa feela ga go kgatha tema, go tla tsoša ditetelo tša batho. Se ga se efogege, gomme se swanetše go sepedišwa go tloga mathomo. Dikhoso tša tlhahlo gantši di tsoša ditetelo tša go hwetšwa ga mešomo.
Itokišetšeng go dula le amegile lebaka le letelele.
Kgoboketša 'ditšhaba' go tee, se gantši se lebiša dithulanong. Ditšhaba di itlhalosa le go itlhalosa leswa mabakeng ka moka, gomme ditšhaba ka moka di na le dikgao tša tlasana tše di nago le dihlokwa tša go fapafapana le ditlhologelo.
Fetišetša bakgonagatši ba ba nago le mabokgoni ka pela ge ba se na go tšweletša dipoelo.
Senya boetapele bja Selegae ka kgonagatšo e maatla kudu ya go tšwa ka ntle.
Letelang gore ka phetišetšo efe goba efe ya maatla go na le kotsi ya gore go tla ba le sehlopha se sengwe sa batho ba maemo, ba ba tla dirišago maatla a go ikhola, se se ka direga magarenga balekgotla ba mmušo wa selegae, goba legatong la setšhaba ka dikomiting-phethiši tša mekgatlo ya setšhaba.
Agang mekgwa ya go šomana le go ipha maatla ka go molaotheo wa mekgatlo ye e fapafapanego ya tshepedišo.
Šupang baetapele ba ba fapafapanego ba go dira mešomo ye e fapafapanego. Se se phatlalatša mošomo wa boetapele le go lekalekanya maatla.
Kgonthišang gore baemedi ba setšhaba ke ba ba amogelegago le gore ga se ba ipea. Tsenyang ka go molaotheo wa mokgatlo wa tshepedišo senyakwa sa gore baemedi ba swanetše go boledišana le dihlopha tše ba di emelago. Baemedi ba swanetše go fiwa nako ya go dira seo.
Tšweletšang molokoloko wo o phatlaletšego wa baemedi. Mekgatlo ya selegae e swanetše go re ka mo go lekanego e emele go fapafapana ga batho ba selegae le dihlopha, gomme e swanetše go ela hloko diphapano ka setšhabeng se se itšego gammogo le diphapano magareng a tšona.
Šomanang le dithulano tša dikgahlegelo gomme le šome ka go lebelela dinyakwa le dihlokwa setšhabeng. Kgonthišang gore bakgathatema ba tseba maikemišetšo a bona le dinepo.
Efang batho ba selegae ditokelo tše maatla tša molao tša methopo, gore ba diriše molao go šireletša methopo ya bona kgahlanong le batšwantle.
Hlokomelang borakgwebo ba ba sa tshepegego. Sehlopha se, se bopega ka gare le ka ntle ga setšhaba, gomme se laeditšwe bjalo ka seo se tlišago tšhošetšo e šoro tshepedišong ya methopo legatong la setšhaba. Batho ba ba na le mokgwa wa go ba le maatla, gantši ba hlokomologa melao ya selegae le mekgwa ya taolo, gomme gantši ba ka nyatša mešomo ya ditheo tša setšhaba.
Kgoboketšang tshedimošo ye e tseneletšego ya histori, go kwešiša dikatano tša maatla tša mabaka a fetilego le tša bjale le dihistori tša sepolitiki le tša setšo.
La letela "go loka" goba boteego ditšhaba tša ka magaeng go feta go sehlopha sefe goba sefe se sengwe.
Tšea mahlakore phatlalatša dikatanong tša maatla, ditlamo tša selegae di ka fetoga ka pela.
La gogwa ke lethabo la botee le kholofelo ya legato la mathomo.
Nepang go arolelana taolo le boikarabelo. Go dira diphetho ka go kgatha tema le tholelo ya maatla a taelo motheo wa CBNRM, go re go 'tlogela' le go neela maatla a taelo. Se gantši se iša dipoelong tše di bego di sa letelwa goba di sa ikemišetšwa. Tše ga se gore di mpe go feta maikemišetšo a botšong, eupša di ka tšweletša tlhohlo ye kgolwane go bao batlwaetšego go laola maemo.
Sekasekang le hlapetše mabakeng ka moka. Tshekatsheko e swanetše go bonwa e le karolo ye e ka se aroganywego le lenaneo le ka moka. Go swanetše go dirwa dinyakišišo tša maleba tša tšhomego pele go ka thongwa ka matsapa afe goba afe, gomme mananeo ao a kwalago a 'tshekatsheko' a swanetše go akaretšwa tlhamong ya matsapa afe goba afe CBNRM. Mokgwa wo o swanetše go ba wa go 'kgatha tema' o ame mang le mang le gona e be wa 'tshedimošo' go sedimoša ka diphetogo lenaneong.
Boledišanang pepeneneng, ka mo go kwalago le gantši, gomme le swarelele se lenaneong ka moka. Go swanetše go bulwa ditsela tša semmušo tša dipoledišano mathomong, gomme go swanetše go ba le sebaka sa dikopano tše di oketšegilego tša go se be tša semmušo.
Ikemišetšeng go fetogafetoga le maemo le go swanelana le maemo ao a fetogago. Itokišetšeng ditiragalo tše le sa di letelago le dimakatšo tše le ka se kgonego go di laola ka mo go nyakegago.
Tlogang le šoma ka boprofešonale le ka maikemišetšo mabakeng ka moka. Se se swanetše go katološetšwa mererong ka moka, go akaretšwa go tla dikopanong ka palo ye e tletšego le go sepedišana le mananeo a mangwe ao a kwanetšwego a boitshwaro, go tlišwa ga dipego, go fana ka thekgo ye e nyakegago le ye e kwanetšwego, le tshekatsheko ya mešomo ya batho le maikarabelo.
Elang hloko maikemišetšo a botho. CBNRM e ka ga batho le methopo ya tlhago. Batho ka moka ba na le maatla le mabofokodi, dikholofelo le maikemišetšo, dihlokwa le dinyakwa. Go tliša batho ba bantši ba ba fapafapanego felo gotee gore ba tle ba šomele nepo e tee e tloga e le tlhohlo e kgolo, gomme ga go bonolo. Matsapa ka moka, kudukudu ao a amago thekgo ya ditšhelete le kgonagalo ya go tsenya tšhelete, a tsenya batho tekong ya go tšweletša dikgahlegelo tša bona. CBNRM ga se yaswanela go ba sedirišwa sa go tšweletša dikgahlegelo tša botho goba tša sepolitiki, tša batho goba tša dihlopha lekaleng lefe goba lefe.
Ebang pelotelele go feta ka mo go tlwaelegilego. Letelang gore tshepedišo ya go kgatha tema ya methopo ya tlhago e ile go ba lenaneo le le nanyago, le le oketšegago. Baabi le mekgatlo ya mmušo, ba swanetše go amogela gore lenaneo la go hlaloša le go ngwadiša mekgatlo ya setšhaba, le go hlabolla ditheo tše di nago le bokgoni ke lenaneo le le nanyago, le boima, le le ka tšeago lebaka la mengwaga ye lesome, leo le nyakago boikemišetšo bja nako e telele le thekgo ye e tšwelago pele.
Hlomphang ditumelo tša selegae. Elang hloko histori, bodumedi le diphaphano tša ditlwaedi le ditšo, gomme le se ke la letela gore batho ba selegae ba tla dula ba beakanya maano a go šoma le go bea mabaka ka kgopolo ya batho ba bodikela. Kwešišang mananeo a selegae a boitshwaro, gomme le naganele mekgatlo ya pušo ya selegae le ya setšo moo go lego maleba. Hlomphang mananeo a tshepedišo a selegae le a setšo, eupša mabakeng ka moka le kgonthiše gore a lekotšwe.
Agang tshepano gomme le šome ka maatla go e swarelela.
Godišang dinkgwete, baetapele, baemedi le bahlokomedi ba mananeo, ditheo, mananeo a diphedi, dikgopolo le tsebo ye e amanago le CBNRM. Phatlalatšang boikarabelo gomme le dire sekgoba sa gore baetapele ba ba tšwelelago ba iponagatše.
Hlokomelang le go šireletša methopo ya tlhago. Ge e ka fela go ka se sa ba le CBNRM. Hwetšang lenaneo la boitshwaro le leano la tshepedišo leo le thekgwago ke mang le mang. Šomang le badirišani ba bangwe go hlabolla leano le le kwagalago la tshepedišo ya methopo. Kgoboketšang kwešišo ya batho le tsebo ya methopo le tshedimošo ya go tšwa go badirišani go thala leano le le kwagalago le le le šomišegago. Akareletšang lenaneong le, melao yeo e kwanetšwego ka ga tirišo ya methopo. Akareletšang gape le leano la go hlapetša tirišo le seemo sa methopo. Le swanetše go amega dintlheng ka moka tša tlhabollo le go tsenywa tirišong ga leano le, le tlhapetšong.
Šomang le batho ba bantši ka mo go ka kgonegago. Go bohlokwa gore mantšu ka moka a kwiwe le go hlomphiwa magatong ka moka. Kudukudu dihlopha le batho bao ba se nago khuetšo ye e bonalago ba swanetše go tutueletšwa gore ba tliše dikgopolo tša bona. Hlokomelang dihlopha tše maatla le batho bao ba ka lekago go diriša matsapa a bona go ikhola. Go tloga go le bohlokwa go kgonthiša gore ke bomang ba ba amegilego tirišong ya methopo ya tlhago. Kabelo ya bona e tla ba bohlokwa, gomme dikgahegelo tša bona di swanetše go emelwa gabotse.
Dirišang mokgatlo o maatla le wo o nago le boemedi bja kgonthe go swana le komiti go emela batho ba selegae. Ge setheo se maatla go swana le Traste ya Tlhabollo, seo se laeditšego gore se šoma gabotse, se šetše se le gona, gona dirišang sona. Ge se se gona, kgethang batho ba ba tshepagalago, ba mafolofolo le ba ba nago le boikemišetšo go tšwa makaleng a a fapafapanego setšhabeng go eta lenaneo pele legatong la setšhaba.
Kwešišegang kudu mabapi le seo se letetšwego le se se hlokegago matsapeng a. Hlomang pono ye e sekilego ya seo se letetšwego, eupša ebang ba ba lekanetšego mabapi le dikholego tše di ka bago gona. Kgonthišang gore badirišani ka moka ba go tšwa ka ntle ba kwešiša le go amogela pono ye. Hlokomela gore dikgopolo tša lena ga di hlokomologwe goba tša gatakelwa ke badirišani ba bangwe.
Lemogang gore go na le mehuta ye e fapafapanego ya dikholego, le gore tše dingwe ke tša lebaka le lekopana, mola tše dingwe e le tša lebaka le letelele. Ka tlhago batho ba bantši ba tla ba le kgahlegelo ya go hwetša dikholego tša ditšhelete ka mokgwa wa thwii, e sa le ka pela. Dikholego tše dingwe tše di sa bonalego gabonolo di ka akaretša: tikologo ye kaone yeo go ka phelwago go yona, tlhabollo ya mabokgoni ka go dira le ka go ithuta, tirišano ka gare ga setšhaba, le ba bangwe, le dibaka tše di kaonefaditšwego tša tša go iphediša. Dikholego tše di ka tlago ka theko ya mmušo, moabi goba ya Mekgatlo ye e sego ya Mmušo di akaretša tšhireletšego ya lebaka le letelele le ditokelo tša mohlodi le naga, tšhireletšo kgahlanong le ditšhošego tša go tšwa ka ntle, phihlelelo ya dikadimo le thušo ditherišanong le lekala la poraebete. Boledišanang go hwetša tše gomme le kgonthiše gore di hlaloswa gabotse go mang le mang mathomong a protšeke.
Amogelang gore dipoelo tša go tšwa go CBNRM di ka se rarolle mathata ka moka setšhabeng. CBNRM e ka fana feela ka dibaka tše di sego kae tša go thuša batho gore ba kgotsofatše dihlokwa tša bona. E swanetše go bonwa bjalo ka yeo e tlaleletšago mekgwa ye mengwe yeo maloko a setšhaba a itirelago tša go iphediša ka yona. Batho ba swanetše go tutueletšwa go tšwela pele ka ditiro tša bona tše di fapafapanego, e sego go ithekga ka botlalo dikholegong tša CBNRM.
Bao ba tsenyago kabelo ye kgolokgolo ba swanetše go holega go feta ba bangwe. Bao ba tla lobago kudukudu ka lebaka la ka moo CBNRM e fetošago mokgwa wa bona wa go diriša methopo, ba swanetše go thekgwa gore ba hlabolle mešomo ye mengwe ya go tsenya tšhelete. Ba ka amogela le phumolameokgo mohlomongwe ka go thwalwa protšekeng. Ge setšhaba ka moka se ile go amega, setšhaba ka moka se swanetše go holega. Batho ba bangwe ba tla dula ba holega go feta ba bangwe, gantši ka ge ba ka be ba thwetšwe ka mokgwa wo mongwe. Maloko a setšhaba ao a ntšhago setseka se segologolo lenaneong le, ba swanetše go letela go holega go feta ba bangwe. Se se swanetše go rerišanwa le go kwanelwa go tloga mathomong, ka se ka tsoša dithulano ge se ka tlogelwa go fihla moragonyana.
Letelang gore go tla ba le go se iketle le dithulano. Sehlopheng se sengwe le se sengwe sa batho, kudukudu moo go amegago tšhelete, goba moo go hlongwago ditsela tša go laola mokgwa wo ka wona batho ba dirišago methopo, go tla tšwelela dithulano. Itokišetšeng se, gomme le ikemišetše go šomana le sona pele seemo se šorofala. Se se thuša go dira gore dipoledišano di dule di lokile gomme di bulegile, le go dumelela batho go ntšha ditlhobaelo tša bona le dipelaelo. Tše di swanetše go rerišanwa mabakeng ka moka phatlalatša le go arabelwa ka mekgwa ya maleba.
Kgonthiša gore mang le mang o na le bonnete bja gore ke tema efe ye a swanetšego go e kgatha matsapeng a, le gore maikarabelo a gagwe ke afe. Swarang dikopano nako le nako go kgonthiša gore mang le mang o tseba ka mo a swanetšego go tsenya setseka matsapeng le go dira seo se kwanetšwego. Thalang molaotheo le dikwano tša ditšhupetšo tša maikarabelo a go fapafapana e sa le ka pela.
Ikopanyeng ka bokgauswi le setšhaba le badirišani ba ka ntle. Go swanetše go ba le dikgokagano tše dibotse magareng a batho ka moka ba ba amegago mabakeng ka moka. Godimo ga dikopano tše dingwe tša semmušo, baemedi ba bagolo ba setšhaba ba swanetše go hwetšagala gabonolo go maloko a mangwe a setšhaba le go badirišani. Se se tla thuša go šomana le mathata goba ditiragalo tše diswa ge di eba gona.
Amogelang gore go tla tšea nako gore dikholego tše dikgolo di tšwelele. Diprotšekeng tša CBNRM, gantši go nyakega mošomo o mogolo pele ga gore go be le dikholego tša kgonthe. Mošomo o bohlokwa wa baemedi ba setšhaba ke go dira gore setšhaba se dule se hlohleleditšwe ebile se amegile mola go se na dikholego tša ditšhelete. Kgabagareng, rerišanang le mmušo le badirišani ba bangwe gore go be le dikholego tša ka pejana.
Kgonthiša gore batho ba lemoga ka moo mabu a bona le methopo di tsenago maanotshepedišong a bosetšhaba le a boditšhabatšhaba. Nyakang thušu ya badirišani le ya mekgatlo ye e le thekgago go fihlelela se. Batho ba swanetše go lemoga le maano a mmušo mabapi le methopo ya tlhagole tirišo ya yona le tshepedišo. Batho ba swanetše go kwešiša ka moo dikabelo tša bona di tsenago tshepedišong ye e phatlaletšego ya CBNRM ka nageng ye, ka Afrika le lefaseng ka bophara.
Dirang gore dikgopolo tša lenao di dule di bulegile gomme le godiše go fapafapana magatong ka moka. Molokoloko wa methopo ye e ka dirišwago, mehuta ye e fapafapanego ya mešomo ye e nago le kabelo go CBNRM le methopo e mentši ye e fapafapanego ya letseno la lapa, di thuša setšhaba go kgotlelela. Mabaka a, a ba thuša gape go ikemiša leswa morago ga diphetogo tša sepolitiki, ikonomi le tša tikologo, ka ge ba sa holofela mohlodi o tee.
Sepedišang le go hlapetša methopo ya tlhago ka kelohloko. 'Motheo wa methopo ya tlhago' ke wona motheo wa go aga CBNRM. Ge motheo wo o ka senywa, go ka se sa ba le kgetho ya go diriša CBNRM. Hwetšang tshedimošo ye e tshepegago mabapi le mekgwa ya go diriša mohlodi go dirišwa eng, e dirišetšwa eng, e dirišwa ke mang, e dirišwa ga kaakang le gona e dirišwa ga kae le bokgoni bja tšweletšo bja tikologo pele le ka tsenela dikwano tša semmušo. Bušetšang karolo ye e bonalago ya maleba ya poelo efe goba efe go tshepedišo ya methopo ya tlhago. Boitemogelo bo laeditše gore dipersente tše 10 go ya go tše 20 tša poelo gantši ke tšona di lokilego. Go re ke bokae go tla ya le mabaka.
Hlamang mekgatlo ya selegae. Gore go be le maikutlo a maatla a go ba beng ba tša selegae, mokgatlo wa tshepedišo ya selegae o swanetše go swaragana le tša taolo gomme o tšee diphetho. Ka mo go ka kgonegago, dirišang mekgatlo ye e lego gona go ena le go hlama ye meswa. Eupša dirang diphetho go ya ka tsebo mabapi le se, gomme le se ke la tshwenyana le maikemišetšo a CBNRM ge go nyakega mekgatlo ye meswa. Mokgatlo wo o tla hloka thekgo ya maleba le gantši, tlhahlo ya maleba gore o phethagatše maikarabelo a. O tla swanela go hlokomelwa ka mo go sa kgaotšego. Hlokomela gore kago ya bokgoni, mabakeng ka moka, ke lenaneo la lebaka le le telele.
Kgonthišang gore CBNRM e tšweletša dipoelo tša kgonthe, bjale le moragonyana, go batho ba selegae. Kgonthišang gore dikholego tša thwii go batho ba selegae di bapetšega ka mokgwa wo o holago le ditshenyagalelo tša selegae tša go babalela le go sepediša methopo ya tlhago. Batho ba selegae ba dula ba swaregile, gomme go na le tlhaelelo ya mabu. Ba ka se beeletše nako, mabu le methopo ye mengwe go CBNRM ntle le ge go na dikholego tše di swanago tše di bonalago gabotse le tše di tlago thwii. Kgonthišang gore go na le mmaraka wa diphahlo tše di tšweletšwago goba ditirelo tše di abjago go tšwa go CBNRM. Hlabolla leano la kgwebo le le sekilego la protšeke ye. Leano le le swanetše go hlokomela le merero ya kgonthišo ya boleng, le kabo ye e sa kgaotšego goba ye e tlago ka dihla tše di itšego.
Letelang gore go tla ba le go fapafapana go gogolo lebakeng le lengwe le le lengwe, gomme le sepediše seemo se sengwe le se sengwe ka mokgwa wo o swanelago sona feela. Hlomang melao ya selegae, mananeo a boitshwaro le 'mekgwa ya go dira,' ka go ithuta ka go se kgaotše, le go tlwaelanya. Eupša lemogang maanotshepedišo a bosetšhaba, a diprofense le a selegae le maano a go šoma, gomme le a diriše ka mokgwa wo le tla holegago. Ga go na molao wo o sa fetogego go CBNRM. Dirišang dithuto tše le ithutilego tšona maitemogelong a go feta, gomme le hlapetše nako le nako.
Beakanyang leano la tshepedišo. Thoma ka leano la motheo leo le tšweleditšwego gae, sehlopha sa melao, goba molaotheo, gomme le age godimo ga lona. Hwetšang keletšo ya go tšwa go ditsebi, eupša kgonthišang gore leano leo le kgotsofatša dihlokwa tša selegae.
Dirišang bakgonagatši ba ba nago le bokgoni le bathekgi ba bangwe le baeletši ba le ba ba tshepago lebakeng ka moka la mošomo. Nepo e nyakegago ke gore matsapa a CBNRM e be ao a tšweletšegago pele ntle le bakgonagatši ba go tšwa ka ntle, eupša se se ka tšea lebaka le letelele kudu. Mabakeng a mangwe, ditirelo tše di kgethegilego tša go swana le tša papatšo di ka abja mabakeng ka moka ke modirišane wa go tšwa ka ntle. Se se diragala maemong a mantši a kgwebo.
Kgonthišang gore batho ba ba nepagetšego ba amega go CBNRM. Amang batho bao ba nago le mabokgoni, mafolofolo le go naganela, bao ba ikopanyago le ba bangwe gabonolo. Mokgathatema yo mongwe le yo mongwe ditšhaba, bakgathatema ba mmušo, bathekgi o swanetše go hloma 'nkgwete' ye e ikemišeditšego mošomong o mongwe le o mongwe o mogolo goba kgatong. Oketšang mohodi wa boetapele ka go fa batho ba ba se nago boitemogelo maikarabelo, gomme le ba fe thekgo ye e lekanego le tlhokomelo.
Letelang dithulano le dikgakgano tša go baka maatla, gomme le beakanyetše tše, pele di direga. Dikgakgano tša selegae tša go baka maatla di tšwelela ge feela go ena le dikholego tše di bonalago, gomme ditšhaba di sa teefatšwa ka botlalo. Šomanang le dithulano e sa le ka pela.
Dirang bothušani le badirišani ba ka ntle gomme le šome ka maatla go bo swarelela. Šomang le mekgatlo ye mengwe mmušong le lekaleng la poraebete, gomme le e direle sebaka. Kgonthišang gore le yona e holega ka go dirišana le lena, eupša lemogang gore se se ka thoma mathata a maswa. Ge badirišani ba ka ntle dihlopha tša boraro ba amegile dintlheng tša motheo tša lenaneo, go swana le go buna methopo, šomang ka bokgauswi le bona go sepediša le go hlapetša ditiro tša bona.
Dirang ditekanyetšo ka mokgwa wo o lekalekanego. Go nyakega nako ye e oketšegilego le tšhelete go dirang gore go kgatha tema le go dirišana di šome. Bosepediši bja mohlakanelwa bo bitša tšhelete ya godingwana, le gona bo tšea nako ye telele go feta bolaodi bjo bo tlwaelegilego, eupša bo na le dipoelo kutšwana mafelelong. Kholego e kgolo ke gore bolaodi bja mohlakanelwa bo fana ka dipono tša go fapafapana le gona bo thuša ka go kopanywa ga ga dintlha tše dintši tša CBNRM.
Ebang bao ba se nago bosephiri gomme le tshepagale. Dirišang nako ye ntši le ditherišanong, gomme le leke go fihlelela dikwano tše di tshepagalago. Eupša le se ke la ba le maikutlo a go hlokomologa seo se ka bakwago ke dihlopha tše di nago le dikgahlegelo tša tšona. Boledišanang ka maikemišetšo a lena, maano le mekgwa ya go šoma gantši, le kamo go kwalago, le mang le mang go tloga mathomong. Hlohleletšang go bulelana sa mafahleng, go botšišana le go naganišana mabakeng ka moka. Kgonthišang gore maikutlo a go tšwa dihlopheng ka moka a kopanyeletšwa dipeakanyong tša ka moso.
Dira gore lenaneo la leanotshepedišo e be leo le akaretšago, le tlwelanywe gomme le fetofetoge go ya le mabaka. Ama ditšhaba legatong la mathomo la tlhabollo ya leanotshepedišo. Dira matsapa a a kgethegilego go akareletša tsebo ye e netefaditšwego ya selegae le ya setšo ka go maanotshepedišo mo go lebo maleba. Go swanetše go kgonagala gore maanotshepedišo a tlwaelanywe le go kaonafatšwa go ya ka boitemogelo.
Dipampiri tša maanotshepedišo di swanetše go kwešišega gabonolo le go hwetšagala gabonolo. Dira gore dikarolo tše bohlokwa di be bonolo. Efoga mantšu a bothata le ditaelo tše di raraganego.
Hlamang maanotshepedišo a a phatlaletšego, ao a akaretšago, a bosetšhaba le a diprofense ao a swanetšego go fana ka motheo wo go wona go agiwago melao ya selegae. Kgokaganyang melaotshepedišo ya selegae le lenaneo la IDP, gomme o ame dipušo tša selegae. Dipušo tša selegae le kudukudu lenaneo la IDP, di fana ka motheo wa kopanyeletšo legatong la selegae. Morago ga se tlogelang sekgoba sa gore batho ba selegae ba itirele melawana ya bona, ka go diriša tsebo ya tša selegae le ditlwaelo.
Nepišang gore mafelelong le rolele maatla a go laela go badiriši ba methopo, ge ba se na go ba le tlhahlo ye e nyakegago le mabokgoni. Efang batho tšhireletšego ya lebaka le letelele le ditokelo tša methopo le tša naga. Batho ba hloka go tseba gore ba eme kae le gore go nyakega eng pele ba ka beeletša nako ya bona le tšhelete tshepedišong ya methopo ya bona.
Akaretšang bakgathatema ka moka ba selegae bao ba ka huetšago lenaneo le, goba bao ba angwago ke lenaneo le. Amogelang mošomo wa baetapele ba setšo ka mafelong ao ba nago le khuetšo.
Kgoro ye nngwe le ye nngwe e swanetše go hlapetša kobamelo ya melao, maanotshepedišo le dikwano tša selegae. Di swanetše go hlapetša gape le mošomo wa bahlankedi ba dikgoro ka bokgauswi.
Maanotshepedišo a swanetše go ba le maatla. Dikotlo le dikgalemelo tše dingwe di swanetše go thatafatšwa ka mo go oketšegago ge melawana e hlokomologwa. Dumelela gore bahlankedi ba tlasana ba diriše dikgopolo tša bona ge ba diriša molao. Amogela gore seemo se sengwe le se sengwe se fapane le tše dingwe.
Hlamang mabaka a a sekilego a batho ba selegae pele ga gore maatla a go laela ka ga methopo ya tlhago a ka rolelwa go bona. Tše di akaretša go ba le pušo ye e kgethilwego ya tshepedišo, go hloma mokgatlo wa molao wa go swana le Traste ya, Mokgatlo wa Thoto ya Mohlakanelwa, goba khamphani ya Karolo ya 21; go laetša kelo ya minimamo ya bokgoni bja tshepedišo le go ba le lenaneo la tlhapetšo. Dirang tokišetšo ya gore go be le thekgo ya sethekniki ya go tšwa ka ntle go dira gore ditšhaba di kgone go hloma se.
Agang bokgoni. Hlomang sekhwama sa tlhahlo sa CBNRM, go hlabolla mabokgoni a badiriši ka go se kgaotše gore ba kgone go sepediša mehodi ya bona ya tlhago, le ya bakgathatema ba bangwe ba selegae, go akaretšwa dipušo tša bommasepala, gore e be karolo ya lenaneo le.
Hlahlamollang mapheko magareng a mekgatlo, goba le age matšibogo a go feta ka godimo ga mapheko ao. Mokgatlo o mongwe le o mongwe o swanetše go hlaloša tema ya wona tirišong ye e kopanyeditšwego ya mabu le gona o kwagale mabapi le ka mo o ilego go kgatha tema ya wona. Mekgatlo e swanetše go hloma dikgoba tše e sego tša mehleng tša CBNRM magatong a go fapafapana, gomme e fane ka tlhahlo ya maleba le thekgo ya ditšhelete go tšona. Dihlophatšhomo tše di dirišanago mekgatlong ya go fapafapana ya CBNRM, di swanetše go hlongwa magatong a bosetšhaba le a diprofense.
Hwetšang tshedimošo ye e lokilego pele le saena dikwano tša semmušo. Kgonagalo ya tša ikonomi le ya tikologo ya go abelana dikholego, bolaodi bja mohlakanelwa le phetišetšo ya mabu le dithoto tše dingwe e swanetše go ba tšeo di sa belaetšego.
Dirang gore go be bonolo go ditšhaba go hwetša dikholego tša ditšhelete go tšwa go CBNRM. Mehlaka e akaretša go dumelela phetišetšo ya dithoto tše di ka rekišwago go ditšhaba, go dumelela diphomete goba dilaesense go rekišetšwa dihlopha tša boraro bjalo ka modirišane wa lekala la poraebete, mabakeng a mangwe; go nolofatša taolo ya ditšhelete go dihlopha tše dingwe kudukudu tšeo di sa tsebego Seisemane.
Tiišeletšang batho dikholego tše dingwe tše e sego tša ditšhelete, go swana le thekgo le tšhireletšo ya molao ya mafelo kgahlanong le ditšhošetšo tša go tšwa ka ntle, thekgo ya sethekniki, ditšhelete le ya sepolitiki ya ditiro tša batho ba selegae tša tshepedišo ya bona, kago ya bokgoni ye e tšwelago pele ya ditšhaba tša selegae go di thuša go sepediša ditikologo tša bona le methopo ka bokgoni, ditirelo tša kgonagatšo; phihlelelo ya dikadimole ditšhelete tše dingwe tša go šoma, tlhušo ya go boledišana ka ga dikwano le mekgatlo ya poraebete.
Mokgwa wo CBNRM e 'šomago' ka gona, le diploko tša yona tše di fapafapanego tša go e aga di ka nolofatšwa ka sethalwa (Seswantšho 1).
Ploko ye kgolo ya go aga ya CBNRM ke la mananeo a thekgano ya diphedi le batho (lepokisi la 1 go Seswantšho sa 1). Diploko tše dingwe tša motheo tša go aga ke: ditheo tša selegae (ke gore mananeo a boitshwaro, melao); mabokgoni le bokgoni bja kakaretšo bja bakgathatema ka moka e swanetše go ba karolo ya CBNRM, le didirišwa tše bohlokwa le ditlabakelo tšeo go 'dirwago mošomo' ka tšona. Tše ke ditsenywa tša CBNRM tšeo di fepago mananeo a CBNRM.
Mananeo a CBNRM a huetšwa ke mabaka a mararo: ditiragalo tša ka ntle, ('dilo tše di diragalago go tšwa ka ntle') go swana le mafula, dikomelelo, le dimakatšo tša sepolitiki (Lepokisi la II go Seswantšho sa 1), ditsenatseno tša go tšwa ka ntle, go swana le maanotshepedišo, dikabelo, ditherisano, le tirišo ya molao (Lepokisi la IV go Seswantšho sa 1) le ditiro tša tshepedišo ya selegae le maano a go šoma - dilo tšeo batho ba selegae ba di dirago ka methopo ya tlhago. (Lepokisi la III go Seswantšho sa 1).
Dintšhwa (dilo tše di tšweletšwago) go tšwa go CBNRM ke mohlala, lehumo, tšhireletšego ye kgolwane ya methopo, thuto ye kaone, maatlafatšo, tša go iphediša tše di kaonefaditšwego le tshwaragano ya thekgano ya diphedi ye e kaonefaditšwego. (Lepokisi la V go Seswantšho sa 1). Dikarolo tše tša go fapafapana di a dirišana mabakeng ka moka. Maatla a tšona le mabofokodi a tšona le bontši bja tšona le boleng bja tšona di dula di fapane. Ka lebaka la se, dintšhwa le tšona di dula di fetoga. Katlego ya CBNRM ga e eme felo gotee le gona ga se tšwelopele yeo e lebilego felo gotee.
Bakgonagatši, baabi, batho ba selegae le badiri ba maanotshepedišo, go ya ka kelo ye nngwe, ba ka huetša dintšhwa tša CBNRM ka ditsenelo tša bona le ka ditiro tša bona tša tshepedišo le maano a go šoma. Eupša bogolo bja seo se diregago ka go CBNRM bo ka godimo ga taolo ya bakgathatema ba selegae (ditiragalo tša ka ntle go Lepokisi la II). Mehlala ye ya tlahlo e ikemišeditše go thuša bakgathatema ba CBNRM (ditšhaba, bakgonagatši, le badiri ba maanotshepedišo) go diriša ka botlalo dintlha tša CBNRM tše ba ka di huetšago, le go kgotlelela ditiragalo tša ka ntle tšeo ba nago le khuetšo ye nnyane ya tšona goba tšeo ba sa kgonego go di huetša.
Ka ge go na le mabaka a mantši le bakgathatema bao ba amegago bontšing bja mananeo a CBNRM, go na le kgonagalo ye kgolo ya gore dilo di ka no se sepele gabotse. Morero o mongwe o mogolo wa ditsela tše tša tlhahlo ke go thuša bakgathatema go šupa se e ka bago mohlodi wa mathata, go beakanya go efoga mathata le go fenya ao a diragalago.
Ditheo: dikwano tša boditšhabatšhaba, diprotokolo le dikwano.
Seswantšho sa 2. Seswantšho sa mananeo sa ka moo CBNRM e šomago ka gona.