Wanneer mag ek ŉ inbreker skiet?Argieffoto Prof. Callie Snyman, ŉ afgetrede strafregkenner wat voorheen aan Unisa verbonde was en die gesaghebbende boek Strafreg geskryf het, sê in beginsel mag mens nie sommer net iemand doodskiet nie, maar daar is uitsonderings op alle regsreëls. Prof. Snyman het raad gegee aan die hand van verskeie voorbeelde. Scenario 1: ŉ Onbekende persoon in jou erf Volgens prof. Snyman kan jy nie iemand in jou erf summier doodskiet nie. “Die beste opsie sal wees om ŉ waarskuwingskoot af te vuur en die persoon te probeer waarsku dat indien hy nie weggaan nie, jy hom gaan skiet.” Volgens Snyman het jy moontlik ook genoeg tyd om ŉ veiligheidsmaatskappy of die polisie te ontbied terwyl die persoon nog nie in jou huis is nie. “As jy agterkom die persoon steur hom nie aan jou waarskuwings nie en gaan steeds voort om by jou huis te probeer inbreek, mag jy hom skiet. As dit heeltemal duidelik is dat die persoon in jou huis gaan inkom, kan jy skiet en jy hoef nie te wag totdat hy in die huis is nie.” Scenario 2: ŉ Persoon is ongewapen in jou huis Volgens prof. Snyman sal dit baie moeilik wees om te bepaal of ŉ inbreker gewapen is of nie. “Dit hang baie van die omstandighede af. Is die inbreker ŉ groot man, lyk hy gevaarlik, is hy onder die invloed van alkohol? Veronderstel jy tref die inbreker in die kombuis aan en dit lyk op die oog af of hy nie gewapen is nie. “Dit is baie moontlik dat die inbreker vinnig ŉ mes kan gryp en dan is jou lewe in gevaar. Indien jy met sekerheid kan sê die persoon is nie gewapen nie en jou lewe is nie onmiddellik in gevaar nie, kan jy die persoon probeer in hegtenis neem of hom aanhou totdat die polisie of ŉ veiligheidsmaatskappy opdaag.” Snyman sê indien jy byvoorbeeld ŉ vroulike inbreker of ŉ kind in jou huis aantref, moet jy hom of haar eerder nie summier skiet nie. “Vra dan wat soek hy daar, maar hou byvoorbeeld jou vuurwapen by jou met jou vinger op die sneller. Sê vir die persoon om stil te staan en waarsku hom of haar jy gaan hulle skiet as hulle nie gehoor gee nie. As dit baie duidelik is dat die persoon onskadelik is, moet jy eerder nie skiet nie.” Volgens Snyman is daar wel ook die uitsondering van byvoorbeeld ŉ bejaarde vrou wat alleen woon. “Die reg gee so iemand meer reg om summier te skiet as byvoorbeeld ŉ jong man wat in die fleur van sy lewe is en gespierd is en ŉ vuurwapen by hom het.” Scenario 3: ŉ Persoon is gewapen in jou huis Snyman het gesê die howe verwag nie van mense om met hul lewe te dobbel nie. “Jou huis is jou kasteel. As die reg jou nie toelaat om jouself in jou huis te beskerm nie, is die reg oneffektief. Jy het meer regte om iemand binne jou huis dood te maak as buite. As ŉ inbreker in jou huis is en hy het ŉ vuurwapen of ander dodelike wapen soos ŉ staalpyp, mes of panga by hom, kan jy hom volgens my mening skiet. “Veronderstel jy tref ŉ inbreker in die kombuis aan en nou moet jy vir hom vra of hy asseblief so gaaf sal wees om die doel van sy besoek bekend te maak. Voor jy jou sin voltooi het, het hy al ŉ koeël deur jou lyf gejaag. Jy dobbel met jou lewe deur met die inbreker te praat.” Volgens Snyman gee die wet jou die reg om iemand anders dood te skiet, nie net ter beskerming van jou lewe nie, maar ook ter beskerming van jou liggaamlike integriteit. “As jy ŉ inbreker in jou huis moet skiet, moet jy die inbreker verkieslik nie dadelik in die kop of bolyf skiet nie. Probeer die inbreker eers in die bene of onderlyf skiet om hom buite aksie te stel aangesien jy dan ŉ goeie kans het om weg te kom.” Op ŉ vraag aan prof. Snyman oor die persepsie dat mens nie ŉ inbreker in die rug moet skiet nie, sê hy. “As hy in jou huis is, kan jy hom in die rug skiet. Wat as hy omdraai en jou skiet? Jy dobbel met jou lewe en die reg verwag dit nie van jou nie. As hy wel besig is om byvoorbeeld te vlug uit jou erf uit, moet jy hom nie in die rug skiet nie.” Wat gebeur nadat ek ŉ inbreker geskiet het? Volgens Snyman moet jy onmiddellik ŉ ambulans, die polisie en ŉ veiligheidsmaatskappy, indien van toepassing, ontbied. “Hierna word ŉ lykskouing gedoen. Dit is baie belangrik vir die polisie om te weet waar die koeël die inbreker getref het, byvoorbeeld in die kop, rug of bors. As dit lyk of die persoon in die bors geskiet is, dan kan dit aanduidend wees dat die kwaaddoener op jou afgestorm het.” Snyman sê nadat al die bewyse, verklarings en ander nodige inligting ingesamel en ondersoek is, word die dossier na die direkteur vir openbare vervolging gestuur om te besluit of die huiseienaar van moord, strafbare manslag of glad nie, aangekla moet word. “Voordat ŉ huiseienaar aan moord skuldig bevind word, moet die staat bewys dat hy of sy handeling die dood veroorsaak het. “Tweedens moet die staat kan bewys dat die handeling onregverdig was en die huiseienaar hom of haar nie op selfverdediging kan beroep nie. Dan is daar ook ŉ derde verweer dat jy geglo het jy is in gevaar. As jy sê jy het eerlikwaar geglo jy was in doodsgevaar, al het die omstandighede dit nie bewys het nie, moet die staat die teendeel kan bewys. Volgens Snyman word daar ook in die reg voorsiening gemaak daarvoor dat ŉ persoon iemand kan doodskiet om verkragting te keer. “Al blyk dit ná die tyd dat die inbreker fisiek swak was en nie ŉ wesenlike gevaar ingehou het nie, kan die hof beslis dat jy verkeerd opgetree het. Iemand kan dan wel aanvoer dat hulle subjektief en ter goeder trou geglo het hul lewens of dié van hul gesin was in gevaar en die staat sal die teendeel moet kan bewys.”