Mense wat in die Oos-Kaap reis, verwonder hulle baiemaal aan die abakwetha met hul spierwit gesmeerde gesigte en liggame wat hulle plek-plek raakloop. Maar presies wie is hierdie mense en waarom is hulle so vreemd vermom?
ANNEER word ’n kind ’n grootmens? Jy sal baie verskillende antwoorde kry as jy begin rondvra. Die een sal sê dis op 18 jaar, die ander eers op 21, terwyl die 90-jarige ouma dalk voet by stuk sal hou dat haar middeljarige kind op 50 nog pure snuiter is. Feit is dat die Westerse mens nie werklik vaste en afgebakende grense vir sy verskillende oudersdomsgroepe erken nie.
Neem nou ’n Suid-Afrikaanse bevolkingsgroep soos die Xhosa met sy hartland in die Oos-Kaap. En hul inlywing van die seuns by die manne—die inisiasieskool, die Ulwaluko. ’n Maand tot ses weke lank of langer word Xhosa-seuns van 13 tot 16 jaar eenkant afgesonder. Hier word hulle geleer van en gebrei vir die grootmenslewe wat hulle hierna sal betree.
Die ouderdom van die rekrute is weliswaar nie so belangrik nie en kan grootliks wissel. Partymaal kan ’n kadet, ’n umkhwetha, selfs ’n hardebaard wees, ’n man van tot 25 jaar tussen die tieners. Dit kon gebeur het dat omstandighede verhinder het dat só ’n kêrel vroeër die inisiasie kon deurloop, miskien omdat hy ver weg op die myne moes gaan werk.
Daar is sekere duidelike verskille in verskillende vertellings van wat alles in die inisiasieskole gebeur. Een rede is bes moontlik omdat die tradisie voorskryf dat die inisiasiepraktyke geheim moet bly en nie aan die groot klok gehang mag word nie. Daarby moet ’n mens egter ook in ag neem dat die verskillende inisiasiepraktyke nie oral in alle opsigte eenders toegepas word nie. Maar die onderstaande beskrywing bevat wellig tog ’n aantal basiese feite.
In hierdie inisiasieskool word hulle streng gedissiplineer en doelbewus aan ontberings blootgestel, soos om honger te ly en selfs te lewe van wat daar in die vrye natuur beskikbaar is. Geen vrou mag hulle ook hier besoek nie. Hulle word egter eweneens geleer van lojaliteite teenoor die gemeenskap, van die dinge wat van hulle verwag sal word sodra hulle die skool as volwassenes verlaat. Hulle word onderrig in baie rolle wat hulle in die grootmenslewe sal moet vertolk, ook in die huwelik.
REGS: In die afgesonderheid moet jy maar lewe van wat jy kan vind. As jy nie kos het nie, eet jy die bessies en knolle van die bos. As jy nie ’n hoed het nie, maak jy miskien vir jou een van blare...
Die besnydenis vorm ’n belangrike deel van die inisiasieseremonie by die Xhosa en word tradisioneel met ’n assegaai uitgevoer. Fyngemaakte blare van sekere plante of die skutblare van die bolle van ’n ander plantsoort wat uit die grond gegrawe word, word op die wond geplaas om dit te ontsmet, en daar word beweer dat dit ’n belangrike rol in die genesingsproses speel. Om te toets of dit werklik so is, het Suid-Afrikaanse geleerdes die verskillende plante ontleed. Daar is gevind dat die blare van die plant Helichrysum pedunculatum die grootste inhiberende uitwerking gehad het op al die bakterieë wat in die toetse gebruik is.
BO: ’n Xhosa-bruid. Dit is gebruiklik dat die jong manne trou vier jaar nadat hulle die inisiasieskool besoek het.
• Xhosa-meisies ondergaan ook ’n inisiasieseremonie om die lewe as volwasse vroue te betree. Hulle word eweneens afgesonder, maar vir ’n korter tydperk. Hulle word nie besny nie (daar is wel sekere gemeenskappe in Afrika wat glo nog die vroulike besnydenis toepas, wat eerder ’n tragiese vroulike verminking genoem behoort te word).