Naho hu uri hu na mvelaphanḓa kha ikonomi, phoḽisi nnzhi dza muvhuso, mbekanyamushumo dza tshitirathedzhi na dziṅwe thuso, u sa lingana ho vhaho hone tshifhingani tsha kale zwi khou bvela phanḓa kha ikonomi ya zwa vhulimi na u thivhela nyaluwo, mveledziso ya ikonomi, u bveledzwa ha mishumo na u fheliswa ha vhushai. Tshiṱalula tshihulwane u ya nga lushaka na mbeu kha u kovhekanya na u swikelela lupfumo, mbuelo kana muholo, zwikili kana vhukoni na u tholiwa tshi khou bvela phanḓa. Ngauralo, kushumele kwa sekithara yashu ku khou bvela phanḓa na u vha fhasi ha kwo lavhelelwaho.
Ndivho ya kubugwana kwa NAMC ndi u ḓivhadza vhashelamulenzhe vhoṱhe nga kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho kha u khwaṱhisedza uri sekithara yo ḓiimisela, i na vhukoni nahone yo khwiniswa kana u shandukiswa. U ṱuṱuwedza vhudavhidzani, ro netshedza thebulu dzi re na zwidodombedzwa nga vhuḓalo zwa madzangano o fhambanaho a zwa vhulimi na zwiimiswa zwa muvhuso.
Milayo ya vhuḓifari kha Bindu?
Tshikwama tsha Thuso ya Thekhnikhala ya Bindu?
Table 3- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa?
Table 5- Zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa foramu dza indas?
U eletshedza Minisa wa zwa Vhulimi na zwigwada zwi kwameaho thwii nga ha zwoṱhe zwi kwamaho u maketa ha zwa vhulimi na indasiri ya zwiḽiwa, hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vhashumisani navho?
U vha mueletshedzi a re na vhukoni kha Minisa, DoA na Indasiri kha u maketa zwibveledzwa zwa vhulimi?
U dzhiela nṱha ṱhonifho ya muthu na u fariwa nga nḓila i fanaho.
NAMC yo thomiwa u ya nga khethekanyo 3 na 4 dza Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi MAPA, wa vhu 47 wa 1996 sa zwe wa khwinisiswa zwone nga Mulayo wa vhu 59 wa 1997 na Mulayo wa vhu 52 wa 2001.
NAMC, musi yo humbelwa nga Minisa kana nga lufuno lwayo i o ṱoḓisisa tshiimiswa, u bvela phanḓa, u khwiniswa kana u fheliswa ha maga o vhewaho nga mulayo na maṅwe maga a ndaulo ane a kwama u maketwa ha zwibveledzwa zwa vhulimi, u ḓola u tea, u tea kana vhukoni ha maga na, arali zwo tea, u themendela tshiṅwe tshiimiswa, u bvela phanḓa, u khwinisa kana u fheliswa ha ḽiga o vhewaho nga mulayo kana ḽiga a ndaulo na u vhiga kha khathihi na u eletshedza Minisa nga nḓila yo teaho?
Khoro ya NAMC yo vhumbiwa nga miraḓo ya tshifhinganyana ya 10. Miraḓo ya zwino yo nangiwa nga a 1 Ṱhafamuhwe 2005 nahone tshifhinga tshavho tshi fhela mafheloni a Ṱhafamuhwe 2007?
NAMC i ita mishumo nga kha mbekanyamushumo dza thekhinikhala nna na mbekanyamushumo nthihi ya u tikedza ya u khethekanya mishumo.
Masia a mushumo a ndeme a iyi yuniti ndi Zwikimu zwa Makete/AgriBee, Mbambadzo na u pikisana hadzo. Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya Makete ndi mushumo wa ndeme wo sumbedzwaho nga NAMC une wa ṱuṱuwedza u katela vhorabulasi vhaswa kha sekithara ya zwa vhulimi ya zwa mbambadzo kana mabindu nga u ṱuṱuwedza u dzhiwa ha zwibveledzwa kha vhorabulasi vha vharema zwi tshi iswa kha makete. Indasiri dza nama tswuku na dzisitirasi dzo sumbedzwa sa Indasiri dza ndeme dza aya maitele kana vhuthomi nga tshifhinga tshipfufhi. Khethekanyo i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u eletshedza khoro nga ha mithelo na zwine zwa tshimbilelana na zwa mbambadzo na u ita ṱhoḓisiso dzo teaho kha iḽi sia. Tsha u fhedza, khethekanyo ya zwa U Maketa na mbambadzo i o ita mushumo wa ndeme wa u tshimbidza ṱhoḓisiso na nyambedzano malugana na ṱhoḓea kha sekithara ya zwa vhulimi nga maanḓa kha sia a zwa u maketa zwa vhulimi?
Zwa zwino NAMC i khou bveledza mbekanyamushumo dzo fhambanaho dza Mveledziso ya makete dzine ndivho yadzo ya vha u vhuedza ikonomi ya vhuvhili ya zwa vhulimi. Ndivho khulwane ya Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya makete ndi u netshedza zwiṱuṱuwedzi kha makete u renga kha vhabveledzi vhane vha kha i vha vhaswa. Ndivho yavho ndi u bveledza na u shumisa zwikimu zwi si ho fhasi ha zwiraru nga ṅwaha. Izwi zwi vhonala sa mushumo wa ndeme wa u tikedza Tshitirathedzhi tsha Khethekanyo ya Mveledziso ya u Maketa na Mbambadzo ya zwa Vhulimi ya u thoma pulani dza Nyito dza Thundu nga Ṱhafamuhwe 2006. Mbekanyamushumo dza Mveledziso ya u Maketa i o ita uri hu vhe na u katelwa ha vhorabulasi vha vharema kha Pulani dza Nyito dza Zwibveledzwa?
Mbekanyamushumo dza mveledziso ya Makete kha indasiri dzine dza vha na mithelo/zwikwama zwa?
U vha hone ha lupfumo lwa tshenzhemo ya indas?
Mvelelo dza mveledziso.
Phoḽisi ya mithelo zwi amba u kombetshedzwa kana u fheliswa ha muthelo kha mbambadzo ya dzitshaka hu tshi itelwa u swikelela ndivho dza mveledziso ya muvhuso. Iṅwe ya ndivho khulwane dza phoḽisi ya mithelo ndi u tsireledza indasiri dzapo, u khwinisa tshiimo tsha mbadelo na u shandukiswa ha mithelo kha zwiṱunḓwa zwine zwa pikisana na thundu dzi fanaho na dzenedzo dza hayani kana dzapo. Ndivho ya NAMC kha Khethekanyo ya u Maketa & Mbambadzo hu o vha u vhumba vhushaka ha u shumisana ha tsinisa na ITAC na u shela mulenzhe nga nḓila yo teaho kha nyambedzano dza nga ha phoḽisi ya mithelo ya dza vhulimi. Tshithu tsha ndeme hu o vha u bveledza vhukoni ha nga ngomu vhune ra o vhu swikelela nga u thola vhoraikonomi vha zwa mbambadzo nga itshi tshifhinga tsha u vhiga?
Ndivho ya iyi khethekanyo ndi u bveledza na u rekhoda, nga u shumisa dzitsumbo, kushumele kwa thikhedzo ya vhorabulasi. Khethekanyo i o bveledza na u lingedza mimodele kana dzitsumbo dzine dza o ṱuṱuwedza vhuṱumani ha mabindu. Izwi zwi o ita uri Mabindu e kale a vha o thudzelwa kule a katelwe kha ikonomi ya vhuvhili kha sekithara ya zwa vhulimi ya vhubindudzi (ikonomi). Khethekanyo i?
Miṅwe ya mimodele ya ndeme ine khethekanyo ya?
Ramabindu u tea u ḓiimisela na u kona u dzhena kha zwa u kovhekana mbadelo kana mitengo zwa tshumelo i ṱoḓeaho kha phesenthe ine ya o tiwa nga NAMC?
Tshikwama tsha Thuso ya Thekhnikhala ya Bindu?
Ndivho ya NAMC ndi u vhumba tshikwama tshine ndivho yatsho ha vha u thusa vhoramabindu kha dathabeisi yayo ya vhanetshedzi u khwinisa tswikelelo kha mimakete u itela u alusa khathihi na u khwaṱhisedza mabindu avho. Iyi thuso i livhiswa nga maanḓa kha zwithu zwi no nga sa vhugudisi, mveledziso ya pulani ya bindu, mbekanyamushumo dza ṱhanziela dza vhuimo ha nṱha, vhueletshedzi, nz. Iyi thuso i o netshedzwa nga kha vhanetshedzi vha tshumelo vho akhiredithiwaho. Hu o bveledzwa phoḽisi yo dodombedzwaho ya tshumiso na ndangulo zwa tshikwama?
U engedzedza tswikelelo ya mabindu a zwa vhulimi kha mimakete i fulufhedzeaho nahone ine ya bveledza tshelede nnzhi.
U fhaḓa vhukoni ha vhorabulasi vhane vha o vhuelwa kha thandela u bva kha thandela dza vhuṱumani ha makete?
U netshedza vhugudisi kha vhorabulasi vhane vha?
ATAF i khou kundelwa u shavhedza (tshikolodo kana ndinganyiso) kana u renga ndaka dzifhio kana dzifhio. Izwi zwi katela zwiendisi, zwishumiswa na zwifhaṱo, ATAF a i nga o shumiswa sa khadzimiso kana tshikwama tsha vhubindudzi nga nḓila ifhio kana ifhio. Tshikwama tsha AgriBEE tsha DoA tshine tsha o thomiwa hu si kale tshi o shavhedza thengiselano dzo teaho dzo bveledzwaho nga tshumiso ya ATAF?
(Phase 1) ḽiga,
(Phase 2) ḽiga,
(Phase 3) ḽiga,
(Phase 4) ḽiga,
(Phase 5)iga a 5: Fomo ya kon?
U bveledzisa dathabeisi ya mabindu e kale a vha o thudzelwa kule Afrika Tshipembe.
U kwakwanya kana u ṱumanya vhane vha vha kha dathabeisi na mimakete yo teaho.
U isa phanḓa kana u phuromotha vhurumelanna?
Tshisumbi tsha ndeme kha Khethekanyo ya Mveledziso ya Mabindu ndi u dzudzanya uri vhoramabindu vhane vha kha dathabeisi ya vhanetshedzi vha dalele ṱano a mbambadzo luthihi uri vha kone u vha na tshenzhemo. Madalo eneo a o shumiswa u thusa vhoramabindu vhe kale vha vha vho thudzelwa kule vhane vha vha kha dathabeisi ya vhanetshedzi nahone vho sumbedza u vha vho ḓiimisela kha mimakete ya Afrika Tshipembe u wana mimakete ya zwirumelwa nnḓa ine ya bveledza tshelede nnzhi?
Khethekanyo ya ED nga vhudavhidzani hayo i o ṱuṱuwedza vhuṱumani ha vharengi na vhanetshedzi. Ndivho ya iyi mbekanyamushumo ndi u engedzedza tswikelelo ya makete nga vhoramabindu vhane vha vha kha dathabeisi nga u dzhena kha bindu a vharengi vhahulwane vha zwibveledzwa zwa vhulimi Afrika Tshipembe?
Nga u angaredza hu?
Vhuṱumani ha vhanetshedzi vhu thoma nga zwine bindu a zwa vhulimi a bveledza zwone kana zwine a kona u zwi bveledza. Khethekanyo ya ED i o shumisa ATAF hune zwa vha zwo tea u ṱuṱuwedza vhuṱumani kha zwoṱhe zwa vhunetshedzi?
Vhuṱumani ha ṱhoḓea vhu thoma nga zwine makete wa zwi oa. Mabindu mahulwane a zwa vhulimi a oa uri vhabveledzi vhaṱuku vha vhe vhone vhanetshedzi vha zwibveledzwa u itela u swikelela zwine zwa ṱoḓea kha vhabveledzi kana konṱiraka dza vhanetshedzi na vhaphurosesi na vharengisi. Khethekanyo ya ED i o shumisa ATAF u tikedza ayo mabindu a vhulimi ane a o kona u shumisa vhuṱumani ho bveledzwaho?
Iyi Khethekanyo i shumana na zwinzhi zwine zwa tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo. Mulayo wa u Maketa Zwibveledzwa zwa Vhulimi, wa 1996, u netshedza maga maṱanu ane a tea u tevhedzelwa a mulayo, ane a vha mithelo ya zwa mulayo, dzirekhodo na dzimbuelo, vhuḓiṅwalisi, ndaulo ya u rumelwa nnḓa ha zwibveledzwa zwa vhulimi na u bveledza zwikwama. Zwa zwino hu na indasiri dza fumi dzine dza shumisa mithelo ya zwa mulayo, hone indasiri dza 14 dzi tshi shumisa dzirekhodo & dzimbuelo na vhuṅwalisi.
U ṱoḓisisa nga ha khumbelo ntswa dza u bveledzwa ha maga ane a tea u bveledzwa a mulayo na u ita themendelo kha Minisa malugana na maga a mulayo ane a tea u tevhedzelwa o kumedzwaho?
U ambedzana na zwigwada zwo kwameaho malugana na u ta levele kana vhuimo ha thikhedzo ya maga a mulayo o kumedzwaho.
U khwaṱhisedza uri indasiri dzo teaho dzi tevhedzela milayo ya u ṱanganedzwa ha maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo?
U bveledza phoḽisi ine ya tshimbilelana na maga ane a tea u tevhedzelwa a mulayo.
U ḓiṅwalisa na NAMC sa Tshigwada tshi Kwameaho Thwii.
U ya nga khethekanyo ya 20 ya MAPA, NAMC i tea u ṱhogomela na u vhona uri redzhisitirara ya zwigwada i tshimbila na tshifhinga ṅwaha muṅwe na muṅwe, zwine zwa kwamiwa kana zwine zwa o kwamiwa nga Mulayo thwii. Izwi zwigwada hu nga vha zwigwada zwa vhabveledzi, vhaphurosesi, vhashumi, vhamaketi na vhashumisi vha tshibveledzwa tshenetsho?
Vhudavhidzani havhuḓi vhukati ha NAMC na zwigwada zwine zwa kwamea thwii.
Ndivho ya NAMC ndi u bveledza na u ṱhogomela dzangano a ṱhoḓisiso a u maketa zwa vhulimi a u thoma. NAMC i o netshedza matshudeni kana vhagudi vha zwa vhulimi kha Yunivesithi dzoṱhe dza Afrika Tshipembe ndambedzo. Nga kha hoisio na masia o sedzeswaho ane a tea u swikelelwa o sumbedzwaho kha iyi khethekanyo, NAMC i?
NAMC i o shumisa mbetshelwa i re kha khethekanyo ya 7 ya Mulayo wa u Maketa u ita ṱhoḓisiso dza komiti ya khethekanyo ya 7. Iṅwe ya mbuelo dza Komiti ya Khethekanyo ya 7 ndi uri kha Komiti yeneyo, vhaimeleli vha zwigwada zwoṱhe zwi kwameaho thwii kha ndeme vha nga fara nyambedzano nga ha zwithu zwo teaho nga murahu vha ṅwala muvhigo wa u eletshedza na dzithemendelo vha rumela kha Khoro. Nga murahu ha musi vho ambedzana nga hayo, Khoro i nga i rumela kha Minisa?
NAMC i o sedzulusa na u monithara u shumiswa ha themendelo dzoṱhe u bva kha mivhigo ya komiti ya Khethekanyo ya 7 yo fhiraho. Ho bveledzwa ḽiṅwalo i re na dzithemendelo dzoṱhe dza tshifhinga tsho fhiraho?
NAMC i o vhumba Tshikwama tsha ṱhoḓisiso tsha R3,4 milion ine tshipiḓa tshayo tsha o shumiswa kha zwikwama zwa miholo nga ṅwaha wa 2005/06 wa zwa masheleni, mugaganyagwama wa 2005/07 na ndambedzo u bva kha madzangano a ṱhoḓisiso a dzitshaka. Nga kha itshi tshikwama, NAMC i o humbela yunivesithi dzoṱhe na zwiṅwe Zwiimiswa zwa ṱhoḓisiso zwine zwa kwamea kha ṱhoḓisiso ya mveledziso ya u maketa u rumela makumedzwa malugana na u ita ṱhoḓisiso-
Mvelelo dza ṱhoḓisiso dzi?
Eletshedza Minisa, DoA na Indas?
Sa tshitirathedzhi tsha u kuvhanganya tshikwama tsha u ḓadzisa, NAMC i o shumisa R3,5 milioni u itela u ṱuṱuwedza zwiimiswa zwi no nga sa hirasithi dza Indasiri, Dziforamu, Mazhendedzi a Ndambedzo u kuvhanganya tshiṅwe tshikwama tsha ndambedzo?
DZIBASARI: Tshipiḓa tsha Tshikwama tsha ṱhoḓisiso ya Ikonomi tshi o shumiswa kha u fhaḓa vhukoni ha matshudeni a zwa vhulimi nga vhugudisi kha Yunivesithi dzo fhambanaho dza Afrika Tshipembe. Tshikwama tshi o netshedza matshudeni dzibasari vhane vha khou guda M. Sc na PhD kha Agriculatural Economics. Vhagudi kana matshudeni hu o lavhelelwa uri vha ite thesisi nga ha ṱhoho dzine dza o kwama zwo sumbedzwaho kha thero dza ṱhoḓisiso- Ndivho hu o vha u bveledza tshigwada tsha vhathu vha re na ndalukanyo vhane vha o shuma kha NAMC na vhashumisani navho kha mishumo yo fhambanaho?
Vho - M.
Nama tswuku, Mafhungo a zwa vhashumisi, Mutengo wa zwiḽiwa, Phoḽisi ya Mitengo na Mbambadzo, maluvha.
Vho - D.
Vho - A.
Vho - F.
Vho - Phurofesa. J.
Vho - L.
Vho - C.
Vho - Z.
Indasiri ya zwiḽiwa zwa ma?
SA Mango Growers?
SA Avocado Growers?
Subtropical Fruit Growers?
SA Flower Growers?
KwaZulu Natal Sugarcane Growers?
SA Cane Growers?
National Emerging Red Meat Producer?
Red Meat Producers?
National Wool Growers?
Vunu a Kapa Vhubva?