Versindaba » Blog Archive Amanda Lourens. Lodewyk XVII en Victor Hugo se hemelpoorte. : Versindaba
Amanda Lourens. Lodewyk XVII en Victor Hugo se hemelpoorte.
Die onlangse gebeure in ons land – opstand, bloedvergieting, onderdrukking en daarmee saam 'n goeie skoot populistiese opportunisme – het my laat dink aan die waterskeidingsopstand wat die einde van die ou orde aangekondig het: die Franse Revolusie. En dit is moeilik om hierdie gebeure te kontempleer sonder dat die figuur van die laaste Franse koningin by jou opkom.
Die lewe van Marie Antoinette is moontlik in ons eie tyd 'n ietwat afgesaagde verhaal met nie al die elemente daarvan werklik verifieerbaar nie – soos die welbekende staaltjie van 'n jong Wolfgang Amadeus Mozart wat tydens sy besoek aan die Habsburgse vorstehuis onderneem het om eendag met haar te trou. Die berugte uitspraak dat die verhongerde Franse burgers koek moet eet, is volgens die biograaf Antonia Fraser histories foutief, en kan volgens Fraser eerder herlei word na Marie-Therese, eggenote van Louis XIV. Ander bronne reken weer dat Jean-Jacques Rousseau die skepper van hierdie berugte woorde was, naamlik in sy outobiografiese werk van 1782, waarin hy verwys na 'n onbekende "groot prinses": "Enfin je me rappelai le pis-aller d'une grande princesse à qui l'on disait que les paysans n'avaient pas de pain, et qui répondit: Qu'ils mangent de la brioche." Volgens die Fraser berus die koek-eet-mite in der waarheid ook op 'n foutiewe vertaling uit die (waarskynlike) oorspronklike Frans, naamlik "Qu'ils mangent de la brioche", wat letterlik "ryk, geel broodrolletjie" beteken.
Ongeag die werklike oorsprong van hierdie uitspraak, dui die geesdrif waarmee die "koek-eet-mite" deur die geskiedenis oorgedra is, op die geweldige mag van propaganda en populistiese opsweping waarvan die Franse koningin ongetwyfeld 'n slagoffer was, naas haar eie tekortkominge. Wanneer 'n volk honger genoeg is, maak hulle die heersers tot monsters (of tot groter monsters) deur die mag van mitevorming.
'n Biograaf soos Evelyne Lever bied 'n karakterskets van die Oostenryks-gebore koningin as oppervlakkig, nie-intellektueel en plesiersoekend, maar tog in haar meer volwasse jare 'n toegewyde ma en aristrokraat met 'n onwrikbare geloof in die absolute gesag van die monargie, alhoewel sy self min politieke ambisies gehad het (maar deur haar magtige Oostenrykse familie geboelie is om invloed te bekom). Uiteindelik was Marie Antoinette se ondergang waarskynlik die gevolg van die tragiese saamloop van verskeie faktore, maar waarvan haar eie gebrek aan insig in die veranderende Frankryk tesame met 'n kragtige propaganda-aanslag teen haar, die belangrikste was.
Natuurlik het die vraag by my opgekom of die Franse koningin dan volkome insigloos was, en nooit enige poging aangewend het om haar openbare beeld te verander nie. Klaarblyklik het sy wel pogings aangewend om die openbare persepsie van haar as die ydel, promiskue verkwister en manipuleerder te verander deur haarself as toegewyde moeder te posisioneer (wat sy klaarblyklik wel ook was). Dit mag dan ook wees dat Marie Antoinette, veral teen die agtergrond van jare van openbare vernedering vanweë haar onmag om swanger te raak, gereken het dat 'n fokus op haar as moeder haar openbare beeld kon verbeter. Die kunstenaar Elisabeth Vigée-Le Brun se dienste is dus bekom om die koningin spesifiek as moeder te skilder.
Marie Antoinette en haar kinders, 1788
In hierdie ikoniese skildery is Marie Antoinette saam met haar kinders in Versailles. Die portret was bedoel om haar met haar vier kinders – Madame Royale, die kroonprins, Lodewyk-Karel en Sophie-Béatrix – uit te beeld. Sophie is egter oorlede voor die portret voltooi is en dus is die wieg leeg.
Tydens haar kort verhoor voor die Revolusionêre Tribunaal in Oktober 1793 was die skokkendste taktiek wat teen haar ingespan is, juis om haar integriteit as moeder te bevraagteken, en wel deur bewerings van 'n bloedskandige verhouding met haar seun wat op daardie tydstip slegs 8 jaar oud was. Die jong kroonprins, wat na Louis XVI se teregstelling saam met die res van sy gesin in die tempeltronk aangehou is, het meegedoen aan hierdie mitevorming: Hy het naamlik getuig dat daar 'n bloedskanige verhouding tussen hom en sy moeder was; ook is sy tante by die bewerings betrek. Die jong prins is waarskynlik deur revolusionêre bewakers voorgesê, maar nietemin was die kind se verraderlike getuienis die deurslag wat die koningin na die guillotine gestuur het. Sy suster, Marie-Thérèse het wel in haar moeder se guns getuig en haar broer se getuienis as leuens bestempel, maar die mite het reeds wortel geskiet: l'Autrichienne, wat reeds gebrandmerk is as permissief en spandabel, was ook skuldig aan bloedskande.
Die hedendaagse populêre geskiedenis se bemoeienis met Marie Antoinette eindig gewoonlik met haar laaste oomblikke, en die afbeelding van haar in 'n eenvoudige wit rok en kappie voor sy die trappies na die skavot betree het, is moontlik die laaste raam in die populêre narratief.
Maar tog is die gebeure na haar dood, en veral die geweldige trauma wat haar twee kinders beleef het, eintlik 'n veel meer aangrypende tragedie as die lewe en sterwe van die koningin.
Die jong prins, Lodewyk-Karel, was haar enigste oorlewende seun na die oorspronklike kroonprins op sewejarige ouderdom oorlede is ná 'n uitgerekte siekte. Eweneens was Marie-Thérèse die enigste oorlewende dogter na Sophie as baba dood is. Volgens Evelyne Lever se biografie was die jong Marie-Thérèse 'n onaangename en hovaardige meisietjie, maar Marie Antoinette het dit goedgedink om 'n burgerlike kind van dieselfde ouderdom, Ernestine de Lambriquét, saam met die prinses te laat grootword en te laat onderrig. Daar was spekulasie dat Ernestine (so gedoop deur Marie-Antoinette nadat sy die kind in haar sorg geneem het) in werklikheid Lodewyk XIV se buite-egtelike dogter by 'n kamermeisie was, maar daar is nie historiese bewyse wat hierdie feit ondersteun nie. Eerder was Lodewyk volgens alle bronne volkome toegewy aan Marie Antoinette en sy religieuse oortuigings.
Die hartseer verhaal van die jong Lodewyk-Karl word baie knap deur Naòmi Morgan in 'n 2007-artikel in Literator weergegee. Die seun is na sy ouers se dood onder uiters swak omstandighede in die Tempeltronk aangehou. Hy en sy suster is alle kontak met mekaar verbied, en Marie-Thérèse is ook nie toelaat om sy lyk uit te ken toe hy op 8 Junie 1795 op tienjarige ouderdom weens tuberkulose oorlede is nie.
Na die jong prins se dood het daar egter talle gerugte die rondte begin doen, waaronder dat hy nooit gesterf het nie, maar ná Robespierre se val deur sy nuwe, simpatieke bewaarder in 'n wasgoedmandjie uit die Tempeltronk gesmokkel is. Ook het die gerug ontstaan dat hy dood is, maar dat sy plek deur 'n ander kind ingeneem is. Deur die jare het talle persone dan ook na vore getree wat beweer het dat hulle die verlore prins is, en oor hierdie aanspraakmakers skryf Morgan dan ook baie onderhoudend in haar artikel. Volgens oorlewering het Marie-Thérèse lewenslank bly twyfel of haar broer werklik gesterf het, maar nietemin het sy tot met haar eie dood geweier om enige van die aanspraakmakers te ontmoet.
Lodewyk-Karel, portret deur Kucharski
Interessant genoeg het die The British Medical Journal van 3 Oktober 1891 asook van 8 Julie 1893 heelwat redes aangevoer waarom die kind wat in die tempeltronk gesterf het, moontlik nié die kroonprins was nie: Die vrou van burger Simon, die prins se republikeinse "voog", het getuig dat sy gesien het hoe 'n ander (ragitiese) kind in die Tempeltronk ingebring word. Daarbenewens is twee artse, ene Dessault en Choppart, na die kind gebring. Albei artse is enkele dae na hulle besoek oorlede, en daar is gespekuleer dat Dessault die kind se vals identiteit aan die kaak wou stel. Nóg 'n arts, Doublet, is daarna geneem om na die seun om te sien, maar is ook kort na die besoek dood. Voorts wys beide artikels daarop dat die gedetaillerde verslag van die artse wat die lykskouing uitgevoer het – Pelletan, Dumangin, Jeanroy en Lassus – geen melding maak van die prins se naelbreuk nie. Hierdie breuk is eksplisiet in Junie 1793 in 'n verslag van die konsul-generaal van Parys vermeld: "The Council of the Temple reports that the son of the prisoners has a hernia, and submits a proposal made by the medical officer who has examined him that he should be attended by Citizen Piplé, bandage-maker."
Die raaisel rondom Lodewyk-Karel se lotgevalle is uiteindelik in 2000 opgelos. Wetenskaplikes het eers DNS van Karl Wilhelm Naundorff, die mees prominente aanspraakmaker dat hy die verlore prins is, vergelyk met DNS van twee lewende familielede van die ware kroonprins – prinses Anna van Roemenië en haar broer, André de Bourbon-Parme. Daardeur is gevind dat Naundorff se oorskot nié die van Lodewyk XVII kon wees nie. Verdere DNS-toetse op haarlokke van twee tantes van die jong Lodewyk-Karel, asook van Marie Antoinette self, het die bevindinge bevestig. Daarna kon wetenskaplikes voortgaan om toetse uit te voer op die versteende hart wat toe reeds vir meer as 200 jaar as relikwee rondgeswerf het, en vermoedelik die hart van Lodewyk XVII is wat op die dag van sy dood deur Pelletan verwyder is. Twee onafhanklike laboratoria het die mitochondriale DNS vergelyk met die genetiese sekwensie van Lodewyk se familielede, en die resultate bied sterk aanduidings dat die hart wel die jong Lodewyk s'n was. Die hart is oplaas in 2004 in Saint-Denis te ruste gelê.
Maar steeds is daar die skeptici. Sommige beweer dat die hart in werklikheid dié was van die eerste kroonprins wat reeds in 1789 gesterf het, alhoewel historici daarop wys dat die twee koningskinders se harte op verskillende maniere verwyder en gebalsem is. En immers het die genetiese toetse slegs bewys dat die eienaar van die hart en Marie Antoinette wel familie van mekaar was.
Die historikus Philippe Delorme, outeur van L'affaire Louis XVII [Louis XVII: the Truth] en organiseerder van die genetiese toetse, maak dan die uitspraak dat die gruwelike feite van die ongelukkige prinsie se lewe mense wil laat glo dat daar 'n gelukkige einde móét wees – dat mite oorneem wanneer die werklikheid te brutaal is.
En só wil dit dan lyk asof die mite telkens in die geskiedenis wil seëvier: hetsy om die volk se haat vir 'n uitlandse koningin te artikuleer (en by proxy selfs hulle woede vir hulle eie impotente jong koning), of om die volk se beskaamdheid by die besef van die onreg wat aan 'n kind gedoen is, te wil bedek.
Dit is dan op hierdie punt dat ek die (lang) gedig wil aanhaal waarin Victor Hugo die dood van die prins op 'n ander manier tot mite maak – naamlik deur hom in die hiernamaals as koning voor te stel, sy lyding soortgelyk aan dié van Christus, en só sin aan die kind se verskriklike lot probeer gee. (Of ons hierdie soort romantiese mitevorming durf aanvaar, is waarskynlik 'n vraag wat nie in ons eeu tuishoort nie.)
King Louis XVII (an ode)
Vertaling: Dublin University Magazine
("En ce temps-la du ciel les portes", 1822)
A fair child fleeing from the world's fierce hate,
And angels twined him with the innocent's crown,
The martyr's palm of glory.
Do homage–"'Tis a king."
"I am an orphan and no king at all;
My father's murderers fed my soul with gall.
Say, shall I find her here?"
The angels said: "Thy Saviour bids thee come,
Scenting the blood of kings."
He cries: "Then have I finished my long life?
Wake me to pain, this blissful vision o'er?
"For none can tell what cause I had to pine,
"Yet far off in dim memory it seems,
"They cast me living in a dreary tomb,
'Neath blood-red hands my young life withered there.
It is for them I call."
The angels sang: "See heaven's high arch unfold,
Shalt rock the cradle where some mother's tears
Are dropping o'er her restless little one,
Shalt kindle some cold sun."
"O king, I kept thee far from human state,
And wounded with the fetter's cruel trace,
"Child, life and hope were with thee at thy birth,
His sceptre was a reed."
In 'n volgende inskrywing kyk ek weer na die lewe van Madame Royale, en die mites wat rondom Lodewyk XVII se oudste suster ontstaan het.
Fraser, A. 2001. Marie Antoinette: The journey. N.A. Talese/Doubleday.
Jehaes E., Decorte R., Peneau A., Petrie J.H., Boiry P.A., Gilissen A., Moisan J.P., Van den Berghe H., Pascal O., & Cassiman J.J. 1998. Mitochondrial DNA analysis on remains of a putative son of Louis XVI, King of France and Marie-Antoinette.Europen Journal of Human Genetics 6(4): 383-395.
Jehaes, E., Pfeiffer, H., Topak, k., Decorte, R., Brinkmann, B. & Cassiman, J.J. 2001. Mitochondrial DNA analysis of the putative heart of Louis XVII, son of Louis XVI and Marie-Antoinette. Europen Journal of Human Genetics 9(3): 185-90.
Heart of Louis XVII gets royal funeral. 2004.
http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-06/03/content_336254.htm [3 Maart 2004].
Lever, E. 2001. Marie Antoinette: The last queen of France. St. Martin's Press.
Morgan, N. 2007. Van Tempeltronk tot katedraal: die kruisweg van Lodewyk XVII. Literator 28(2): 47-69.
The fate of Louis XVII. 1891. British Medical Journal 2(1605): 759-760.
The death of Louis XVII 1893. British Medical Journal 2(1697); 86.
Tags: Lodewyk XVII, Marie Antoinette
Friday, October 5th, 2012 | Amanda Lourens, Binneblik.
4 Kommentare op "Amanda Lourens. Lodewyk XVII en Victor Hugo se hemelpoorte."
October 6th, 2012 at 06:44
Ek is toevallig besig om Johan van Wyk se 'Heldedade kom nie dikwels voor nie' te annoteer met die oog op 'n langerige artikel. Heelparty van die skilderye waaroor hy skryf sinspeel op, of speel af teen die doek van die Franse rewolusie. En een van die dinge wat my opval is hoe tersaaklik die bundel stééds is gegee ons politieke situasie. Hy het dit natuurlik ook geskryf teen die agtergrond van die Soweto-onluste etc, so daar is boeiende parallelle wat hy trek. Jou artikel kom net op die regte tyd. Ek glo mos nie aan toeval nie.
October 7th, 2012 at 16:49
Dankie Amanda dit was hoogs interessant. Enkele gedagtes oor die prinsie se aantygings van bloedskande: dit is bekend dat mens vals "herhinneringe" in kinders se geheue kan plant, soos tot redelik onlangs gesien is in die sogenaamde "recovered memory" spektakel wat in die VSA afgespeel het – een van die gevolge van Freud se totaal vals idees oor sogenaamde repressie. Heel moontlik was dit die geval met die prinsie gewees. As jy meer oor hierdie verskynsel wil weet, lees: http://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Loftus
October 8th, 2012 at 08:29
Dankie Johann en Leon, vir julle reaksies. @Johann: Ja, ek loop al 'n paar maande lank met Marie Antoinette in my agterkop, maar het eers baie onlangs die parallelle met ons eie situasie besef. Ek sien baie uit na jou artikel.
@Leon: Dankie ook Leon, vir die verwysing, ek het gaan lees en dit is uiters interessant. As 'n mens so lees oor die tragiese gebeure klink dit beslis moontlik dat vals herinneringe deur die seuntjie se oppassers by hom geplant is. Klaarblyklik het hulle probeer om die kind se agtergrond heeltemal uit te wis, en was die sogenaamde "heropvoeders" ook maar gure karakters.
January 5th, 2014 at 14:48
Dankie Amanda, dit is baie interessant! Leon, jou bron was ook baie insiggewend.
J. Neimark(1996), 'n bron op die Wikipedia artikel, noem Elizabeth Loftus die "diva of disclosure". Ek dink nie 'n mens sou Derrida 'n divo van "disclosure" kon noem nie – volgens Wikipedia verwys diva en divo tans na "much-admired celebrities" – Derrida is volgens my nie "much-admired" nie.
Dit is egter baie interessant hoe die regte dit wat Derrida aan die lig probeer bring het en wat o.a. eenvoudig beskryf kan word as "verskoon my ek het nie bedoel om iets (waar) te sê nie (pardon de ne pas vouloir dire, "pardon for not meaning (to say) [any thing]"), op konkrete empiriese vlak raakloop. Vergelyk byvoorbeeld Derrida se teks "The Laws of Reflection: Nelson Mandela, In Admiration" (1987) – hy verduidelik hierin o.a. die enigma van die vou ("fault", vou in geologiese terme, 'n noodwendige il faut vou) gekenmerk deur "the line of a reflection" (14), 'n "terrifying dissymmetry" (22), en dui op "a violence that cannot and must not be reduced, because otherwise there would be no more culture" (Derrida 2001:91)), sowel as die ""conflict between the law and our conscience"" (28, ditto).
As 'n mens met Husserl se werk begin bekend word, word dit duidelik dat dit wat Derrida aantoon ook beskryf kan word as 'n sekere verstommende interaksie/spel tussen intensie en intuïsie – die een word die ander, is die ander net verskillend-uitgestel. Die sisteembouer/storieverteller/puntmaker doen op 'n sekere punt presies wat hy nie bedoel het om te doen nie, maar in die proses vang hy ook 'n sekere groter waarheid vas sonder om dit self raak te sien of te besef. Hoe goed kan regters hierdie gekheid raaksien? Hoe bereid is hulle om hulself toe te laat om dit raak te sien?
Dat die letterkunde steeds absoluut nuttig is as vakgebied behoort dus duidelik te wees, veral as 'n mens in gedagte hou dat die dekonstruktiewe gebeurtenis ook letterkunde in die geheim genoem kan word soos Derrida dit in The Gift of Death and Literature in Secret probeer duidelik maak. Ek het laas jaar skool gegee in 'n skool waar geskiedenis nie as vak beskikbaar is vanaf graad 10 nie – dit het my baie laat wonder oor wat kinders vertel en nie vertel word nie, maar veral ook oor 'n geleentheid om te skryf wat nie beskikbaar is nie. Letterkunde en geskiedenis leer 'n mens dat jy niks vir soetkoek kan opvreet nie.
Koek, van ou Noorse kaka. Bron: http://www.etymonline.com/index.php?term=cake&allowed_in_frame=0. Amanda, dit is volgens hierdie bron in Jean-Jacques Rousseau se "Confessions", voltooi in 1769, n.a.v. 'n gebeurtenis wat circa 1740 plaasgevind het, dat hy praat van "laat hulle koek eet".
Dit is moeilik om met taal huis te hou, taal is letterlik en konkreet unheimlich, dit gaan die verstand letterlik te bowe. In hierdie land met sy baie tale het ons volgens my nog 'n baie lang pad, 'n sekere letterlike kruisweg, om ontsag vir taal en vertaling (in die volle sin van die woord) te kweek.
Om Hugo weer aan te haal en 'n sekere gruwelike geweld aan te doen in die laaste reël n.a.v. Husserl se metode van eidetiese reduksie wat behels het om dinge toe te laat om te verskyn, soos 'n iemand wat hallusineer, (spoke sien?), om die eidos/essensie/vorm van iets te kan sien: