Dis inderdaad so dat die esoteriese aspekte van die verlede deur romanskrywers soos Schoeman ondersoek en vernuftig verwoord word; aangebied op ’n wyse dat die publiek ook aan die geskiedenis blootgestel word en selfs leer om daaroor te dink en hulle eie gevolgtrekkings te maak. Waar die historikus verhinder word om soos ’n roman- of rubriekskrywer openlik subjektief met die verlede om te gaan, kan lewenslesse uit historiese gebeure deur skrywers bespreek word, en op ’n manier wat akademici nie noodwendig gegun word nie. Dit sluit indringende karakterontledings en vergelykings tussen historiese figure in, asook alternatiewe voorstelle oor wat kón gewees het, wanneer die romanskrywer “Wat sou gebeur het as ...?” vra.
Die romanskrywer kan sy lesers meevoer deur sekere skryftegnieke te implementeer en met kleurvolle beskrywings van milieu en dies meer, en die leemtes in kennis met dialoog te vul en met fiktiewe karakters te bevolk. Hoewel die historikus ook van verbeelding gebruik moet maak – geen skryfwerk is sonder verbeelding en literêre vaardighede moontlik nie – het die romanskrywer ’n wyer keuse van onderwerpe en invalshoeke.
Ook hoef die romanskrywer nie so diep te delf in die beskikbare data nie, en kan hy/sy na willekeur van ramingstegnieke (wat word belig, wat word weggelaat) gebruik maak. Schoeman praat van die “wiegende gordyn” wat sy karakter in Verliesfontein (1998) kan sien – en wat hy as skrywer kan lig om na binne te kyk. So het hy as skrywer ook ’n vrypas om na binne te beweeg, ook in wyer en verder binnereise, waar die historikus dalk voor die geslote tuinhekkie bly staan.
Soos Schoeman, is ook Snyman ’n waarnemer en in ’n sekere opsig ’n buitestander (is alles skrywers nie?), want dis makliker om terug te staan en so onbetrokke as moontlik te probeer wees. Uiteraard is volkome objektiwiteit menslik onmoontlik, want selfs dit wat die skrywer weglaat, kan dui op persoonlike voorkeure en ’n gebrek aan begrip, maar hierdie skrywers probeer immers om aan die lesers die geleentheid te bied om anders te kyk en nuwe gevolgtrekkings te maak.
As ‘n tolk of interpreteerder, hoewel ’n ander soort as wat romanskrywers en joernaliste is, moet die geskiedenisstudent sy vak gedurig bedink en sy/haar eie agendas eerlik in oënskou neem. ’n Mens kry die gevoel dat dit is wat Karel Schoeman sy lewe lank wel gedoen het, en dit is daardie mengsel van afstandelikheid en insiggewendheid wat sy woorde laat voortleef.
Die bydraes van die skrywer en die historikus behoort tesame in ’n perspektief geplaas te word wat ons as ’n “historiese raamwerk” kan beskou. Vir Suid-Afrikaners kan ’n Nasson of Grundlingh aan die een kant en ’n Schoeman of Snyman aan die ander kant saam veel meer werd wees as in aparte hokkies of rame.
Uittreksels uit 'n artikel deur Willie Burger oor Karel Schoeman, “Sy oeuvre 'n bolwerk teen vergetelheid” (Die Burger, bl 9, 27 Oktober 2014).