PressReader - Weg! Platteland: 2015-12-01 - Nie vuil speel nie
Nie vuil speel nie
As dit by in­sek­te kom, het kos­tui­niers hul­le wit­brood­jies... en dan is daar die ram­pok­kers wat uit­ge­roei moet word. Maar soos in e­ni­ge an­der oor­log hou ’n a­toom­bom-be­na­de­ring vir nie­mand voor­de­le in nie. Va­nes­sa Ja­cobs wys die ho­lis­tie­se ma­nier om pes­te t
Weg! Platteland - 2015-12-01 - News - Va­nes­sa Ja­cobs is die ei­e­naar van die aan­lyn­win­kel en blog Sow De­li­ci­ous. so­w­de­li­ci­ous.co.za 044 873 3968 >
Daar’s ’n plan vir el­ke pes, maar jy hoef nie gif te ge­bruik nie. Ons toets ’n paar ra­te
‘Ek gaan die or­ga­nie­se pad loop!” het ek ge­spog die dag toe ek my eie groen­te­tuin plant. (Of soos die mo­de­be­wus­tes dit dees­dae noem: “kos­tuin”.) My doel? Om groen­te te kweek wat nie net smaak soos dié waar­mee ek groot­ge­word het nie, maar wat ook vol voe­ding­stow­we is wat die lig­gaam voed pleks van net bo in en on­der uit soos ’n Porsche deur Po­f­ad­der.
Om­dat ek van kleins af skrik­ke­rig was vir gif en nie eens skoon­maak­mid­dels met ’n am­mo­ni­ak­ba­sis wou ge­bruik nie (te bang ek sterf dalk van huis­skoon­maak), het ek be­sluit ek gaan nie gif op ’n plant spuit wat ek kweek met die i­dee om dit te eet nie. Om sáám met Moe­der Na­tuur pleks van téén haar te werk het soos ’n baie bak plan ge­klink. Maar ek het gou ag­ter­ge­kom soos in e­ni­ge an­der sap­pi­ge sto­rie kry jy in ’n groen­te­tuin ook boos­wig­te én hel­de; “twee vlieë met een klap” is nie al­tyd be­ter nie; en “or­ga­nies” be­te­ken be­slis nie jou tuin gaan nooit deur plae ge­teis­ter word nie...
1 Bou ge­son­de grond
Son­der goeie grond is tuin­maak – en ver­al ’n groen­te­tuin – ’n mors van tyd. Grond is soos Moe­der Na­tuur se baar­moe­der, waar al­le plan­te se kos van­daan kom. Grond is ook die al­fa en o­me­ga as dit kom by plant­siek­tes, pes­te en plae, swak ont­kie­ming en groen­te wat min voe­ding­stow­we be­vat.
Om ’n kwy­nen­de plant te dok­ter moet jy eers uit­vind of die plant siek is of ’n voe­dings­te­kort het aan­ge­sien die simp­to­me dik­wels die­self­de is. Ris­sie­plan­te kan by­voor­beeld ge­krul­de en mis­vorm­de bla­re ont­wik­kel weens ’n kal­si­um­te­kort in die grond óf om­dat hul­le deur lui­se aan­ge­val is. Vir eers­ge­noem­de ge­bruik jy do­lo­miet­kalk, ter­wyl ’n or­ga­nie­se in­sek­do­der (soos ons meng­sel op bl. 76) die lui­se in die bek sal ruk.
Net soos men­se het plan­te ook kos­voor­keu­re. Par­ty van ons is mal oor aar­beie, an­der ver­kies ert­jies; plan­te soos blom­kool hou van mo­lib­deen, ris­sies is weer gek oor kal­si­um. As dié voe­ding­stow­we nie in die grond be­skik­baar is so­dat die plan­te dit kan “eet” nie, kan hul­le dit nie op­neem nie. Dit be­te­ken ook óns kry dit nie in wan­neer ons die groen­te eet nie – en dis na­tuur­lik een van die ma­nie­re hoe ons siek word.
Tuis­ge­kweek­te or­ga­nie­se groen­te kan die ge­sond­ste, voed­saam­ste “vi­ta­mien­pil­le” wees om­dat die vitamiene, mi­ne­ra­le en an­der voe­ding­stow­we reg­streeks in die bloed­stroom op­ge­neem word as jou tan­de die plant­sel­le stuk­kend byt.
Or­ga­nie­se be­mes­ting­stow­we is ’n doel­tref­fen­de ma­nier om voe­ding­stow­we in die grond te kry, want dit word mak­lik op­ge­neem deur die grond­bak­te­rieë so­dat dit be­skik­baar is vir die plan­te wat dit no­dig het.
Wan­neer jy ’n sak or­ga­nie­se be­mes­ting­ting koop, sal jy waar­skyn­lik sy­fers sien wat só lyk :3:2:3. Dit word di eN( s­tik­stof ): p( fos­for ): k( ka­li­um )­ ver­hou­ding ge­noem en ver­wys na die ver­hou­ding tus­sen dié drie stow­we wat as die drie ma­kro voe­ding­stow­we be­ken dis. Al drie speel ver­skeie rol­le in die grond en in plan­te, maar in die al­ge­meen help s­tik­stof met groei en bla­re, fos­for moe­dig wor­tel­groei aan, en ka­li­um is nood­saak­lik vir die ont­wik­ke­ling van blom­me en vrug­te. (’n Mak­li­ke ma­nier om dit te ont­hou is: boon­toe, on­der­toe, o­ral­oor.)
Grond en plan­te be­no­dig ook se­kon­dê­re voe­ding­stow­we – kal­si­um (Ca), mag­ne­si­um (Mg) en swa­el (S) – en mi­kro voe­ding­stow­we: boor( B ), sink( Z n ), man­gaan (Mn), ys­ter (Fe), ko­per (Cu), mo­lib­deen (Mo) en chloor (Cl).
2 Ver­my kuns­ma­ti­ge be­mes­ting
In­te­res­sant ge­noeg word voedingstekorte én pes­aan­val­le dik­wels deur die toe­die­ning van kuns
ma­ti­ge be­mes­ting­stow­we, ver­al >
s­tik­stof, ver­oor­saak. Fran­cis C­ha­bou­ssou, ’n Fran­se plant­pa­to­loog, het ont­dek pes­te kwyn let­ter­lik op ge­son­de plan­te. Vol­gens sy te­o­rie stuur on­der­voe­de plan­te ’n che­mie­se nood­sein uit wat pes­te lok. Hy het ont­dek pes­te flo­reer op plan­te met ’n oor­maat a­mi­no­su­re in hul­le sap. Dié ver­hoog­de a­mi­no­suur­vlak­ke kan ver­oor­saak word deur kuns­ma­ti­ge pes­of on­kruid­do­ders, of deur on­ge­ba­lan­seer­de voe­ding wat voor­kom as jy sin­te­tie­se wa­ter­op­los­ba­re kuns­mis ge­bruik wat te veel s­tik­stof be­vat.
Om sy hi­po­te­se te de­mon­streer het C­ha­bou­ssou aartappel­en ta­ma­tie­plan­te in a­par­te pot­te met on­der­skei­de­lik ge­ba­lan­seer­de en on­ge­ba­lan­seer­de grond ge­plant. Slegs die plan­te in die on­ge­ba­lan­seer­de grond het on­der skim­mel en lui­se deur­ge­loop. Die pes­te het glad nie toe­ge­slaan op die ge­son­de plan­te in die goeie grond nie, selfs al het die bla­re ge­raak aan dié van die be­smet­te plan­te in die on­ge­ba­lan­seer­de grond. Ewe on­ge­loof­lik was dat die­self­de ge­son­de plan­te wel aan­ge­val is die oom­blik toe hul­le te veel sin­te­tie­se wa­ter­op­los­ba­re stik­stof­be­mes­ting kry, ver­al as dit ook ammoniak be­vat.
3 Plant vol­gens die sei­soe­ne
Die By­bel sê: “El­ke ding in hier­die wê­reld het sy tyd... ’n tyd om te plant, ’n tyd om plan­te uit te trek”. Die mo­der­ne mens is heel­te­mal uit voe­ling met “plant­sei­soe­ne” om­dat die­self­de groen­te heel­jaar in die win­kels be­skik­baar is. Baie be­sef nie hier­die groen­te word in­ge­voer uit lan­de wan­neer dit daar in sei­soen is nie.
Net soos bos­le­lies en jas­myn net een keer per jaar blom, is groen­te ook ’n sei­soe­na­le ge­was wat net in spe­si­fie­ke maan­de van die jaar groei.
4 Plant ’ n ver­skei­den­heid
’n Po­ta­ger­tuin – ’n Fran­se term vir ’n kom­buis­tuin waar eet­ba­re en nie­eet­ba­re groen­te, kruie en blom­me saam ge­plant word – stel klein­skaal­se tui­niers in staat om ’n ver­skei­den­heid ge­was­se te kweek. Dit ver­be­ter die vrug­baar­heid van die grond, lok voor­de­li­ge in­sek­te, be­vor­der sa­me­wer­king tus­sen spe­sies wat die ge­sond­heid van al die plan­te be­voor­deel, en kan help om siek­tes en plae te ver­min­der.
• METGESELPLANTE Dié term word ge­bruik vir ver­skil­len­de plant­spe­sies wat na­by me­kaar ge­plant word om me­kaar se groei te be­vor­der of me­kaar teen pes­te te be­skerm. Voor­beel­de is om ba­si­lie tus­sen ta­ma­ties te plant om die smaak te ver­be­ter, of om knof­fel langs blaar­slaai te hê om lui­se af te skrik.
Boon­tjies, mie­lies en skor­sies staan be­kend as die Drie Sus­ters en al drie word be­voor­deel as jy dit na­by me­kaar plant: Die bo­ne voed die grond met s­tik­stof, wat die mie­lies laat ge­dy. Die
mie­lies dien as klou­ter­plek vir die boon­tjies, en die boon­tjie­ran­ke help weer om die mie­lies te sta­bi­li­seer so­dat die wind dit nie mak­lik om­waai nie. Die skor­sie­plan­te dien as le­wen­de dek­laag wat help om grond­vog vir al die plan­te te be­hou, en die ste­kels op hul­le stam help om in­sek­te af te skrik.
• WIS­SEL­BOU Hou jou grond vrug­baar deur ge­was­se af te wis­sel en dit nie el­ke jaar op die­self­de plek te plant nie. Só word die grond nie ge­stroop van al die voe­ding­stow­we wat een spe­si­fie­ke plant­groep no­dig het nie en dit keer dat ge­was­spe­si­fie­ke pes­te en siek­tes in die grond op­bou.
Daar is wel uit­son­de­rings. ’n Man het be­sluit om sy nu­we kool­saad som­mer in die ga­te te saai waar hy pas sy eer­ste kool­oes uit­ge­trek het. Tot sy ver­ba­sing was die twee­de klomp kool­kop­pe nóg gro­ter en ster­ker as sy eer­ste oes. Toe sy twee­de oes la­ter reg was, het hy be­sluit om die kop­ko­le af te sny, maar die wor­tels in die grond te los en die der­de oes se saad som­mer langs­aan te saai. >
Groot was sy ver­ba­sing toe dié kool­kop­pe nóg gro­ter was – al­les te dan­ke aan ko­lo­nies on­sig­ba­re grond­bak­te­rieë wat in ’n sim­bi­o­tie­se ver­hou­ding met pl­ant­wor­tels leef. Die or­ga­nis­mes breek or­ga­nie­se ma­te­ri­aal af en ver­an­der s­tik­stof in die lug in plant­op­los­ba­re voe­ding­stow­we wat hul­le na die wor­tels b­ring. Só word die plant dan ge­voed. Die ko­lo­nies het ses we­ke no­dig om hul­le in die grond rond­om die plan­te te ves­tig, en deur die wor­tels net so in die grond te los word dié pro­ses nie ver­steur nie (die mi­kro­bes brand dood as dit aan son­lig bloot­ge­stel word). Dit is ook hoe­kom sin­te­tie­se s­tik­stof en kuns­ma­ti­ge pes­do­ders so ver­nie­ti­gend is: Dit ver­woes hier­die mi­kro­bes wat net­net her­stel voor die vol­gen­de dosis kuns­ma­ti­ge gif hul­le tref.
5 Ver­my gif­stow­we
Het jy ge­weet die a­toom­bom het baie in ge­meen met kuns­ma­ti­ge be­mes­ting­stow­we en pes­do­ders? Teen die ein­de van die Twee­de Wê­reld­oor­log het hon­der­de pak­hui­se vol che­mi­ka­lieë ge­staan wat ge­bruik i som“wa­pens vir mas­sa ver­nie­ti­ging” te ver­vaar­dig. Vre­de het dié groot maat­skap­pye mil­jar­de dol­lar uit die sak ge­jaag – tot hul­le daar­in kon slaag om die­self­de che­mie­se stof (ammoniak) in ’n nu­we ge­daan­te te ge­bruik... Let­ter­lik oor­nag het’ n nu­we mul t i mil­jard dol­lar­be­dryf ont­staan, wat’ n nu­we wê­reld­oor­log in­ge­lui het. Dié slag is die gif nie op die oor­log­slag­vel­de ge­bruik nie, maar op die land­bou­grond waar ons kos ge­kweek word.
Daar is min­stens vyf re­des waar­om kuns­ma­ti­ge pes do­ders nié’ n goeie lang­ter­myn­op­los­sing i sin’ n kos tuin nie:
1 Hul­le is gif­tig en maak die pes­te én voor­de­li­ge in­sek­te voor die voet dood.
2 Pes­te pas blits­vin­nig aan – hul­le word vin­nig im­muun teen che­mie­se gif­stow­we en só ont­staan su­per­pes­te.
‘Het jy ge­weet die a­toom­bom het baie in ge­meen met kuns­ma­ti­ge be­mes­ting­stow­we en pes­do­ders?’
3 Pes­te het nie meer na­tuur­li­ke vy­an­de nie – die voor­de­li­ge in­sek­te pas nie so vin­nig aan soos die pes­te nie (of glad nie). Pes­be­vol­kings wat nie meer na­tuur­li­ke vy­an­de het nie, word plae. 4 Dit is nie wa­ter­op­los­baar of bio
af­breek­baar nie – teen die tyd dat ons weg­lê aan die kos wat ons ge­kweek het, is die gif­stof steeds op die plant. 5 Dit ver­oor­saak dat plan­te min­der
voed­saam is – grond­or­ga­nis­mes ver­an­der or­ga­nie­se ma­te­ri­aal en s­tik­stof in die lug in voe­ding­stow­we wat plan­te kan ge­bruik, en laat pa­ra­sie­te soos sny­wurms vrek. Son­der dit sal ons groen­te baie min­der voe­ding­stow­we be­vat.
6 Lok voor­de­li­ge in­sek­te
Om voor­de­li­ge in­sek­te na jou tuin te lok moet jy blom­me plant en die­re­mis (ver­al dié van per­de) en plant­aar­di­ge de­klae in jou tuin ge­bruik. Die vol­gen­de in­sek­te en an­der die­ra­sies is le­wen­de be­mes­ting én pes­do­ders; wees dus baie ver­sig­tig selfs wan­neer jy ons or­ga­nie­se pes­do­ders ge­bruik – ’n he­le paar van hier­die ra­te moet liefs in die aand ge­spuit word wan­neer die goeie ou­tjies ’n uil­tjie k­nip.
• BYE Dié ou­tjies help om blom­me te be­vrug so­dat dit vrug­te en groen­te kan word. Die mees­te plan­te kan nie hul­le­self be­vrug nie en het bye no­dig om stuifmeel van an­der blom­me aan te dra. Ap­pels, blou­bes­sies, a­vo­ka­do’s, uie en kom­kom­mers sal nie son­der bye kan voort­be­staan nie.
• ERDWURMS Erd­wurm­tee (goed, dis eint­lik hul­le pie­pie) is fan­tas­tie­se be­mes­ting wat oor­vloe­di­ge groei in plan­te ver­oor­saak. So­ge­naam­de red wrig­gler­erd­wurm­pla­se is tans ge­wild, of jy kan ge­wo­ne erdwurms in jou tuin­grond ver­wel­kom.
• BIDSPRINKANE Dié A­ma­so­ne­ag­ti­ge in­sek­te is do­de­li­ke kar­ni­vo­re, en as die man­ne­tjies sê “Moe­nie my kop af­byt nie”, be­doel hul­le dit! Bidsprinkane eet lui­se, blaar­sprin­gers, vlieë, sprin­ka­ne en krie­ke.
• SPIN­NE­KOP­PE Lang­been­spin­ne­kop­pe is dun­been­kre­a­tu­re wat aan ’t be­we gaan as jy te na­by aan hul­le kom. Hul­le is on­ge­loof­lik gif­tig, maar hul­le mond is te klein om men­se te byt. Hul­le smul graag aan lui­se, mie­re en dooie in­sek­te.
• WESPE Pa­pier­wes­pe lyk ’n bie­tjie soos Ro­mein­se swaard­veg­ters, en dié van ons wat al met hul­le swaar­de ge­kruis het, weet dis iets wat ons in die toe­koms eer­der sal ver­my! Die wespe lê graag weg aan rus­pes wat hul­le fyn­kou en dan vir hul­le lar­wes voer.
Rus­pes – die lar­wes van mot­te en s­koen­lap­pers – vreet vir die eer­ste span in dié sta­di­um van hul­le le­wen­si­klus en kan ’n groen­te­tuin in ’n oog­wink in fyn­ge­snip­per­de kant­werk ver­an­der.