Oor die presiese plek en datum van ontstaan van die vyf punte en die akroniem is daar nie finale duidelikheid nie.1
Natuurlik is hierdie sentrale sake nie na willekeur gekies nie. Daar is 'n teologiese verhouding tussen hulle, een wat afkomstig is van die feit dat die Evangeliese beweging sy eie "tradisie" het. Volgens Runia (1997:195-196) kan daar ten minste drie "lae" in die tradisie onderskei word. Die onderste "laag" is die 16de eeuse Reformasie. Die tweede 'laag' het verskillende name in verskillende lande maar daar is 'n definitiewe verwantskap tussen hulle. In Engelssprekende lande is daar die Puritanisme, vir die Duitssprekendes is dit Piëtisme en vir die Nederlanders die sogenaamde Nadere Reformasie.
As Tim LaHaye, skrywer van populêre geestelike lektuur, se beoordeling van die boek enigsins 'n aanduiding is van die impak hiervan in ten minste sekere evangeliese kringe, kan dit nie ligtelik opgeneem word nie. Hy stel dit onomwonde:
In die lig van hierdie uitsprake deur gerespekteerde belydenisse binne die evangeliese wêreld kom die aanvalle op Nuwe Calvinisme geensins as 'n verrassing nie. Fahy (2014:3) stel dit duidelik in sy artikel, "New Calvinism is not like Calvin":
TULIP veroorsaak dus 'n probleem. As jy dit binne die evangeliese dampkring onderskryf of huiwerig is om dit onveranderlik te onderskryf, ontstaan die vraag of die wese van God en die wese van die mens nie op die een of ander wyse hierdeur aangetas word nie.
Dit is sekerlik nie moontlik om definitiewe uitsprake te lewer oor wat die oorsaak van genoemde verskynsels is nie, maar die vraag kom tog op of genoemde paragrawe in die WCF en die BCF die klimaat waarin die Skrif oor mense en die redding van mense praat laat deurskemer of weerspreek en of dit nie tog 'n invloed het op die praktyk van kerkwees in hierdie wêreld onder sekere evangeliese Christene en daarom ook onder sekere Nuwe Calviniste (New Calvinists) nie.
Het dit nie tyd geword om te herbesin oor God se verkiesing en die verband daarmee met Sy verbondsomgang met die mens nie? In hierdie studie word die oortuiging uitgespreek dat die oplossing vir die dilemma wat TULIP op verskeie vlakke veroorsaak effektief aangespreek en hanteer kan word deur 'n waardering en toepassing van die teologie van Heinrich Bullinger.
Bullinger met sy unieke klem op die verbond en sy Christologiese hantering van die verkiesing in samehang met die verbond, hanteer die uitverkiesing op 'n wyse wat nie die wese van God en die wese van die mens aantas nie.
Wanneer daar na Bullinger se werke gekyk word, is dit duidelik dat die verbond die dominante beginsel in sy teologie is, omrede hy die verbond as die hooftema van die Bybel sien.
• Derdens is die verbond die onderwerp van die hele Skrif wat die doelwit is wat die hele Skrif nastreef.
• Vyfdens is die Christelike geloof volgens hom die essensie van die verbond wat eerste met Adam gesluit is. Hy vat die belangrikheid van hierdie vyf punte van die verbond soos volg saam:
Dit is dus uiters belangrik om raak te sien dat die verbond 'n sentrale rol speel by Bullinger maar nie as 'n filosofiese of logiese konsep nie, eerder as 'n historiese een en boweal as 'n Christologiese konsep.
Dit is egter hier waar die inbring van die verbond deurslaggewend is. Die begrip verbond lê daarteenoor klem daarop dat God vir Hom 'n volk in die geskiedenis afgesonder het met wie Hy in 'n gemeenskap van liefde en trou wil verkeer. Dit is natuurlik self ook deel van sy vrymagtige genade. Die uitverkiesing staan agter hierdie verbond want die gemeenskap van God met sy volk in die geskiedenis spruit voort uit sy ewige liefde en is daarom daarop gemik om 'n ewige verhouding te wees.
By Bullinger is die verbond daarom eintlik 'n gestalte van die uitverkiesing. Dit is die gestalte van die uitverkiesing in die geskiedenis. So word God se ewige beslissing binne tyd gebring. So verleen die verkiesing aan die verbond sy karakter van vastigheid wat gegrond is in God se ewige keuse en trou, maar die verbond verleen weer aan die uitverkiesing die karakter van 'n dinamiese werklikheid wat in die geskiedenis van God se omgang met sy volk voltrek word. Uitverkiesing en verbond word dus op mekaar betrek en tog word ruimte gelaat vir die ongeloofsbreuk binne die verbond sonder om die verbondsbeloftes te relativeer (vgl. Jonker 1989:181,184).
Dit kan soos volg omskryf word. Die prediking het natuurlik as inhoud Christus. Die heil word dan ook ontvang in die werking wat die Persoon van Jesus Christus deur die Heilige Gees op die mens uitoefen. Die mens word hierdeur vrygemaak om in sy eie verantwoordelikheid in geloof en bekering te antwoord. Hierdie roeping is dan ook 'n gestalte van die uitverkiesing.
Anders as by die predestinasie vind die verwerping, volgens Bullinger se siening, ook in hierdie situasie plaas. Die mens kan op onverklaarbare wyse nee sê vir hierdie aanbod. Aangesien die geskiedenis nie 'n selfstandige party teenoor God is nie, staan ook hierdie ongeloof van die mens nie los van God se heerskappy nie. Dit gaan egter tog teen God se bedoeling in.
Die voordeel hiervan is dat die prediking 'n oop situasie word waarin Christus sy gemeente deur sy Woord en Gees versamel in 'n proses waarin die Woord skiftend en skeidend tussen die mense in die geskiedenis werksaam is.
Duidelik kan daar binne hierdie verstaansraamwerk nie oor die versoening op die manier van die partikularisme gepraat word nie. Die gedagte dat Christus se versoening tot 'n voorafbepaalde getal uitverkorenes beperk is, pas nie binne Bullinger se raamwerk nie. Inderdaad kan daar aan die universalistiese tekste van die Skrif alleen reg laat geskied word as dit verstaan word asof God se roeping tot alle mense uitgaan. Soos Berkouwer (1955:290) dit stel: In die antwoord op die algemene prediking van die heil word die vryheid van God se verkiesing sigbaar. Dit is nie meer nodig om aan 'n geslote aantal uitverkorenes te dink nie, aangesien die getal aan God se genade en beslissing oorgelaat word. Beide partikularisme en universalisme se polêre denke word in Bullinger se denke losgelaat. Die soewereiniteit van God en die verantwoordelikheid van die mens kan albei gehandhaaf word in 'n visie op die verband tussen genade en geloof waarin God die volledige inisiatief het en die menslike geloof suiwer reseptief en nie-kreatief betrokke is op God se roeping deur sy Gees en Woord binne die konteks van die verbond.
Hoe word jy ware kind van Abraham? As jy in die belofte glo, as jy in Jesus is. Dit is die wat geroep is. Wie uitgekies is.
Die inhoud van die verbond, "Ek sal vir julle 'n God wees, en julle sal vir My 'n volk wees" is dus Jesus Christus en dit word (in albei dele) in en deur Jesus Christus vervul!
• Bullinger se denke kan evangeliese Christene help om nie bewustelik of onbewustelik die Arminiaanse standpunt as die enigste alternatief vir TULIP te sien nie. Dit help om aan evangeliese Christene 'n alternatiewe gereformeerde beskouing te gee wat meer Skrifgetrou daar uitsien. Dit is duidelik dat die idee van 'n absolute dekreet vir Bullinger net so onaanvaarbaar as vir die Arminiane is. Hy verskil egter van die Arminiane en is meer Skrifgetrou hierin, wanneer hy nie die vooruitgesiene geloof in Christus as die grondslag vir die uitverkiesing sien, soos die Arminiane nie (vgl. Jonker 1989:71). Volgens hierdie denkrigting kry geloof in Christus 'n verdienstelike karakter met die oog op die uitverkiesing. Daarmee saam word daar ook geredeneer dat Christus God moes beweeg om sommige mense vir God te verkies. Die grond van ons uitverkiesing bly egter die liefdevolle, genade van God soos Bullinger dit oral leer (vgl. ook Bavinck 1928: Gereformeerde Dogmatiek 2.365-366).
• Voortvloeiend hieruit is Bullinger se hantering van verbond en uitverkiesing 'n teëvoeter vir skolastiese logika en rasionalisme binne die evangeliese Christendom. 'n Neiging wat juis kan lei tot al die aanklagte teen die huidige beweging. Hy probeer nie die vraag beantwoord oor die rede waarom God die wêreld sou skep sonder om presies vooraf te dink wat Hy daarmee gaan doen nie. Het God nie van ewigheid af alles besluit soos dit gebeur nie? Bullinger weier om ja te antwoord. Hy weier om oor God te praat op 'n wyse wat tot misverstande kan lei oor sy goedheid en heiligheid. Hy weier om tot die gevolgtrekking te kom dat God die sonde op dieselfde wyse in sy raadsplan opgeneem het as die skepping of verlossing. Sy denke vorm dus nie 'n presiese, geslote logiese geheel nie, maar juis daarom is sy denke meer Bybels! Dit alleen lei ook weer tot groter nederigheid in die spreke oor God en sy werk - iets waarby huidige Nuwe Calviniste (New Calvinists) geweldig kan baat.
• Bullinger behandel nie uitverkiesing onder voorsienigheid, soos selfs die WCF nie. Sy denke en pastorale gerigtheid binne die raamwerk van die verbond kan baie help met die beantwoording van die tergende vrae omtrent God en lyding op so 'n wyse dat God nie as die harde, onbeweeglike eerste oorsaak van alle ellende gesien word nie. Die mens as bondgenoot wat in vryheid en met die gevolge daarvan optree, kan sonder spanning by die problematiek betrek word.
Die volgende aanhaling uit Pine (1996:35) is 'n gepaste afsluiting vir hierdie artikel en onderstreep waarskynlik die logika agter die gebruik van Bullinger ook vir die tyd waarin ons onsself bevind:
6 Dordtse Leerreëls II.3-4, 8 wys daarop dat die versoening genoegsaam is vir die wêreld maar net effektief is in die lewe van die uitverkorenes.
11 Die implikasie hiervan is natuurlik dat Jesus die twee kante van die verbond, naamlik: "Ek wil vir jou 'n God wees" en "Jy moet vir my 'n volk wees" oorneem en vul tot die volheid wat God daarvoor bedoel het.
12 Ons sien egter al reeds by Melancthon 'n afwyking van Bullinger se verbondsiening. Diemer (1935:23-30) toon aan dat hy reeds teruggryp na die skolasties-Aristoteliaanse natuur/genade paradigma. Waar Bullinger van een genadeverbond praat, maak Melanchton nou onderskeid tussen 'n algemene verbond (foedus generale) wat God met die mens en die skepping vóór die sondeval gemaak het en waar die natuurwet geld, en 'n spesiale verbond (foedus speciale) wat van ewigheid geld en wat opgerig is met die uitverkorenes op 'n basis wat deur God alleen bepaal word. Dit is egter Ursinus wat die gedagte van 'n dubbele verbond (Doppelbund) sedert 1562 vaslê. Zacharias Ursinus (1534-83), wat aanvanklik onder Philip Melanchthon in Wittenberg studeer, word in 1562 die eerste teoloog wat in sy Kategismus onderskei tussen 'n foedus naturale (natuurverbond) wat by die skepping van die mens tussen God en die mens tot stand gekom het, en die foedus gratia of genadeverbond wat ná die val in werking tree. Hy gebruik dus 'n pre-lapsariese verbond as 'n manier om Genesis 1 tot 3 se verhaal van die mens voor die sondeval te interpreteer, in teenstelling met Bullinger wat net werk met die genadeverbond as 'n post-lapsariese verbond wat met sondaars ná die val gesluit is. Die belofte daarvan is, soos reeds gesien, vervul in Christus (Torrance 1994:21). Vir die eerste keer in die gereformeerde tradisie is die term foedus gebruik om die skepping en menslike bestaan vóór die val te interpreteer. Ursinus se medeprofessor, Kaspar Olevianus (1536-87), leer ook dat God met Adam 'n verbond aangegaan het, en noem dit weer die foedus creationis, of skeppingsverbond (Jonker, 1989:84; McCoy & Baker, 1991:39). Vir sowel Ursinus as Olevianus is die konsep van 'n verbond egter nog nie 'n koördinerende beginsel in hul teologie nie. Daar is geen verwysing daarna in die Heidelbergse Kategismus of in Pareu se kommentaar op Ursinus se Kategismus nie (Torrance 1994:23).Voor die einde van die 16de eeu verkry dit egter juis so 'n oorheersende funksie onder die Engelse Puritanisme en in die Skotse verbondstradisie. In 1585 publiseer Fenner sy Sacra Theologia, met 'n voorwoord deur Thomas Cartwright. Volgens Torrance (1994:24) is dit die eerste werk waarvan ons weet wat die term "covenant of works" (foedus operum), of "the covenant of law," gebruik. Dat die hele federale gedagte van die leer van die twee verbonde al belangriker word, word ook duidelik deur die feit dat James Ussher (1581-1656), saam met Perkins en Ames van die toonaangewende Federaliste aan die begin van die sewentiende eeu die sogenaamde Ierse Artikels van 1615 saamstel. Hierdie artikels is in effek die eerste geloofsbelydenis wat eksplisiet die "verbond van werke" terminologie gebruik. Hierdie artikels berei nie net die weg voor vir die opstel van die Westminster Confession, wat betref die federale gedagte nie, maar voorsien ook die basiese orde en struktuur van die Westminster Confession (Mitchell 1838:117). Om die waarheid te sê was dit nie tot en met die daarstelling van die Westminster Confession of Faith van 1647 dat die verbond 'n prominente rol in Gereformeerde belydenis begin speel het nie.
16 Calvyn se definisie van die predestinasie lui soos volg: "Predestinasie noem ons die ewige besluit van God waardeur Hy by Homself vasgestel het wat Hy wil hê van elke mens moet geskied. Want alle mense word nie onder dieselfde toestand geskep nie, maar vir sommige is die ewige lewe, vir andere die ewige verdoemenis bestem. Namate elkeen dus vir die een of ander doel geskep is, sê ons dat hy of vir die lewe of vir die dood voorbestem is" (Calvyn 1984: Inst. 3, 21,5). Tog maak hy ook die uitspraak dat Christus as die spieël van die uitverkiesing verstaan moet word (Calvyn 1984: Inst.3.24,5-6)