Politieke etikette só geskommelFrancois Fillon. Foto: Facebook. Die politikus wat die naweek deur die lede van die Franse Republikeine as presidentskandidaat in aanstaande jaar se verkiesing aangewys is, François Fillon, is in die Europese media beskryf as “regs”, “konserwatief” en “liberaal”. Vir Suid-Afrikaanse lesers kan dit teenstrydig klink. Hoe kan iemand sowel konserwatief as liberaal wees? Die vraag is natuurlik wat presies met die begrippe bedoel word. Ek wil vandag iets aan die orde stel wat byna op ’n verwarrende revolusie van begrippe neerkom. In Suid-Afrika was die woord liberaal tradisioneel baie na aan ’n vloekwoord. Liberaal was links (sleg), en konserwatief was regs (goed). Die liberalisme waarmee Afrikaners te make gekry het, was die Britse liberalisme, wat ’n aantal negatiewe konnotasies gehad het. Dié liberalisme het twee eienskappe verenig. Die een was ’n oortuiging dat rasse- en kultuurverskille irrelevant was, dat gelyke regte sonder onderskeid vir alle mense nastrewenswaardig was, dat ’n beleid soos apartheid immoreel was. Die tweede, wat – heel ironies teen die eerste ingedruis het – was ’n vanselfsprekende aanname dat die Engelse taal en kultuur meerderwaardig was. Daar is, al was dit soms onbewus, op die Afrikaanse taal en kultuur neergekyk. Om maar ’n voorbeeld te noem: In 1963 het die Britse ambassadeur in Suid-Afrika, sir John Maud, teen die uitdruklike wens van die destydse regering, ’n veelrassige onthaal by die ambassadeurswoning in Kaapstad gegee – ’n liberale uitdaging. In haar dagboek het lady Maud entoesiasties verwys na die “triumphant success”, en bygevoeg “the first since the peasantry took over in 1948”. Wat wys hoe die Britse liberalisme gepaardgegaan het met minagting vir die Afrikaners. En dit dra ook by tot die verklaring waarom die Afrikaners nooit vat aan dié liberalisme kon kry nie. Wat beteken die begrip liberalisme? Die woord word afgelei van die Latynse liber (vry) of libertas (vryheid). Die woord het ’n politieke betekenis begin kry in die 18de eeu, die era van die Verligting. Liberale was teen die heersende rigiede standestelsel, waarvolgens regte op grond van hiërargie toegeken is. Die adel was boaan die leer, dan het die ryk burgers gevolg, en onderaan die armes wat prakties sonder regte was. Die liberale van destyds was teen bevoorregting op grond van geboorte en ten gunste van die uitbreiding van demokratiese regte. Elke moderne demokratiese grondwet ter wêreld is in mindere of meerdere mate deur die liberalisme beïnvloed. Allengs het dit ook ’n sosiaal-ekonomiese betekenis gekry. Die liberalisme het ’n verdediging van die vryemarkstelsel geword, ’n oortuiging dat die owerheid hom so min moontlik met die ekonomie besig moet hou. Veral op die Europese vasteland is die kapitalisme mettertyd met onvryheid en verdrukking van die armes vereenselwig. Die “vryheid” van die kapitalisme is gesien as vals, soos uit dié bytende sarkasme van die 19de-eeuse Franse skrywer Anatole France blyk: “Die wet gee in sy majestueuse gelykheid elke man die reg om by die Ritz te dineer en onder ’n brug te slaap.” Dié oortuiging is deur revolusionêre soos Karl Marx en Wladimir Lenin verder uitgewerk tot die kommunistiese diktatuur van die proletariaat. Dít was ’n vryheid wat veel meer eg was as die valse vryheid van die kapitalisme, was hul standpunt. Tussenin het ’n rigting bekend as die sosiaal-demokrasie sy kop opgesteek. Die sosiaal-demokrate het die liberaal-demokratiese politieke stelsel aanvaar, maar wou dit koppel aan ’n sosiaal-ekonomiese benadering wat die armes sou bevoordeel. Teen dié agtergrond is die begrip liberaal mettertyd juis met konserwatief vereenselwig. In Nederland noem die Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) homself byvoorbeeld liberaal, maar met sy verdediging van die kapitalisme is hy in dié opsig eerder konserwatief. Dus sou die Britse party wat ideologies die naaste aan die VVD kom, juis die Tories wees. Daarom dat François Villon as “regs”, “konserwatief” en “liberaal” (in die sin van sinonieme) beskryf word. Daarom ook dat liberaal by linkses, ook in Suid-Afrika (maar om ’n ander rede as tradisioneel by die Afrikaners) baie na aan ’n vloekwoord is. Die verwarring hou nie hier op nie. In die afgelope jare het ’n nuwe rigting in die Weste kop uitgesteek, wat verteenwoordig word deur politici wat in mindere of meerdere mate as populisties beskryf kan word – mense soos Marine le Pen (Frankryk), Geert Wilders (Nederland), Frauke Petry (Duitsland), Nigel Farage (Brittanje), en nou ook Donald Trump in Amerika. (’n Mens moet natuurlik versigtig wees met die begrip populisme, want in sekere sin is elke politikus ten minste in beperkte mate populisties. Daar is haas geen politikus wat nié onhaalbare beloftes maak nie, een van die sentrale eienskappe van ’n populis.) Die interessante verskynsel nou aan die meeste Europese populiste is dat hulle in sosiaal-ekonomiese opsig juis links is. Die liberale (regses, dus) wil juis die sosiaal-demokratiese welsynstaat, soos dit sedert die beginjare van die 20ste eeu ontwikkel het, beperk. Met ander woorde, werkloosheidsuitkerings moet beperk word, die ouderdom vir staatspensioene moet verhoog word, die staat se finansiële bydrae tot siekefondse moet verminder word, ensovoorts. Dis alles sake wat stuit op die verbete teenstand van sowel tradisioneel linkse as nuwe “regs”-populistiese partye. Op sosiaal-ekonomiese terrein is daar byna geen onderskeid tussen – sê maar – Geert Wilders se Partij voor de Vrijheid en die behoorlik linkse Socialistische Partij nie. Laat ek lesers nou nóg verder verwar: Dit alles gaan bowendien gepaard met die “populiste” se begeerte om grootskaals van die gevestigde orde weg te breek en dit met iets volkome nuuts te vervang. Dit maak dié populiste nie konserwatief nie, maar juis radikaal. Wat alles daarop dui dat tradisionele begrippe en definisies deurmekaar begin loop. Die tradisionele grense tussen partye en ideologieë vervaag. Jy kan nie meer so maklik ’n etiket op ’n party of politikus plak nie. Dit lyk of daar ewenwel een terrein is waar ’n mens wel helderheid kan skep. Die “regse populiste” (ek gebruik dié hopeloos onvoldoende begrippe omdat ek nie aan ’n alternatief kan dink nie) is oorwegend etnies nasionalisties – Frankryk vir die Franse, Nederland vir die Nederlanders, en die res moet óf weg óf hulle volledig aanpas. Dit gaan, interessant genoeg, veral gepaard met ’n gevoel teen Moslems en immigrante uit die Midde-Ooste en Noord-Afrika, eerder as teen diegene (ook swartes) uit Afrika en die Karibiese gebied. In internet-kommentare sien jy hoe ons Afrikaners steeds te kere gaan teen “liberaliste” en die “liberalisme”. Ek het hier bo probeer aandui dat dinge nie so eenvoudig is nie. Finale alternatiewe antwoorde het ek nie. Maar dit alles maak die wêreld opwindend en fassinerend.