Tel jou woorde: Is en wasArgieffoto Een van die groot kwessies in skryftaal is die gebruik van was en is om die verlede tyd aan te dui. Dit is vir leerders ŉ nagmerrie, vir onderwysers ŉ kopseer, en vir taalgebruikers onthutsend om te verneem dat hulle blykbaar nie hulle moedertaal behoorlik beheers nie, want elke kort-kort is daar een of ander taalnazi wat hulle kritiseer oor die verledetydsaanduiding in hulle skryfwerk. Hierdie blog is ŉ poging om so ŉ bietjie lig in die duister te bring. Eintlik is die reël vir die verlede tyd in Afrikaans baie eenvoudig. Voeg die hulpwerkwoord van tyd in die sin in, voeg ŉ ge- by die werkwoord en skuif die deelwoord na die einde van die sin. Siedaar, verlede tyd: Hy eet elke oggend papaja vir ontbyt. -> Hy het elke oggend papaja vir ontbyt geëet. Maar soos met alles wat taal aangaan, is daar mos altyd ŉ paar uitskieters wat die netjiese reël deurmekaarkrap. Een so ŉ uitskieter is die liewe is. Dié oënskynlik onbenullige woordjie is verantwoordelik vir ŉ klomp rooi kringe in opstelle, en dit kos soms kophou om die ding mooi netjies uit te pluis. Eintlik is daar net twee beginsels om te onthou: Goed, een stap terug. As is ŉ hoofwerkwoord is, is dit ŉ koppelwerkwoord (dit koppel die onderwerp en ŉ eienskap van die onderwerp). Die verledetydsvorm van die koppelwerkwoord is is was. So lyk dit in ŉ sin: Hy is moeg. -> Hy was moeg. Hy is sy ma se oogappel -> Hy was sy ma se oogappel. Hy is die eerste man op die maan. -> Hy was die eerste man op die maan. Maar hier kom die vangplek: Is hoef nie ŉ hoofwerkwoord te wees nie, dit kan ŉ medewerkwoord wees. In so ŉ geval is daar ŉ ander hoofwerkwoord in die sin en is is net daar om die tyd aan te dui. Dit kry ons in passiefkonstruksies (ander naam: lydende vorm). Dit lyk so: Hy word om die bos gelei. -> Hy is om die bos gelei. Hy word van diefstal beskuldig. -> Hy is van diefstal beskuldig. Hy word afgedank. => Hy is afgedank. In die laaste stel voorbeelde is daar telkens ŉ ander hoofwerkwoord (gelei, beskuldig en afgedank) en die is is in elke sin die passiefhulpwerkwoord. Die fout wat baie taalgebruikers hier begaan, is om daardie is soos ŉ koppelwerkwoord te hanteer en dit dan ŉ was te wil maak: Hy was om die bos gelei. Hy was van diefstal beskuldig. Hy was afgedank. Die probleem wat vir die leser van ŉ teks ontstaan, is dat so ŉ konstruksie nie grammatikaal verkeerd is nie, maar dat dit iets anders beteken as wat jy bedoel. As jy so skryf, lei jy met ander woorde jou leser op ŉ dwaalspoor, want wat jy eintlik hier te kenne gee, is dat daar ‘n ding gebeur het, maar dat hierdie ding nie meer so is nie: Hy was om die bos gelei (maar hy weet nou wat die waarheid is). Hy was van diefstal beskuldig (maar die klagte is teen hom teruggetrek). Hy was afgedank (maar hy is weer in diens geneem). Onderwysers en teksredakteurs wat oor die korrekte gebruik van was en is neul, is dus nie maar sommer net ŉ pyn in die oor nie, hulle beskerm die arme leser teen verdwaling in ŉ betekenisdoolhof. Onthou dus jou twee beginsels: Mag dit vir jou, jou leser en jou redakteur tot stigting wees! VivA-groete Sophia