Selfuitbeelding en Facebook: ’n estetika van verdwyning? | LitNet
Amanda du Preez 2013-01-21
Die selfportret beleef tans ’n oplewing aanlyn en word deur sommiges selfs as die volkskuns van die digitale era bestempel. Boonop maak die algemene toegang tot web- en selfoonkameras dit moontlik vir iedereen om hulle eie selfportret (of dan profile pic) aanlyn te kan skep en in stand te kan hou. Hierdie tendens kan beskryf word as ’n demokratisering van selfportrette, ’n genre wat eens slegs vir die aristokrasie en kunstenaars beskore was. Indien die kontemporêre aanlyn selfuitbeeldings met die tradisionele selfportret-genre vergelyk word, kan daar aangedui word dat daar bepaalde verskille is. In hierdie ontleding sal die verskille tussen die tradisionele selfportret soos onder andere vergestalt in die Duitse Renaissance-kunstenaar Albrecht Dürer se werk, in gesprek gebring word met kontemporêre selfuitbeeldings aanlyn, maar in die besonder op sosialemedia-netwerke soos Facebook. In die vergelyking sal daar voorgestel word dat die vroeë manifestasies van die selfportretkuns sekere ooreenkomste toon met wat Paul Virilio identifiseer as ’n “estetika van verskyning” in kontras met die wyse waarop die self in sosiale media vergestalt in wat bestempel kan word as ’n “estetika van verdwyning”. Kortweg verwys estetika van verdwyning na die wyse waarop beelde intyds op skerms afwisselend verskyn en verdwyn ten einde die self in ’n “alom-tele-teenwoordigheid”, of dan alomteleteenwoordigheid, te situeer.
Man, fascinated with himself,
constructs his double,
his intelligent spectre,
and entrusts the keeping
of his knowledge to a reflection.
2. Virilio se estetika van verdwyning
Een van die sleutelbegrippe in Virilio se teoretiese arsenaal is die verskynsel van dromologie (die wetenskap of logika van spoed) wat verwys na die kritiese ondersoek van die mag opgesluit in spoed in ’n kultuur onderworpe aan akute versnelling (1986). In hierdie verband identifiseer Virilio veral tegnologieë van oorlog en sig (vision technologies) as die agente waardeur die versnelling voltrek word (1994). Hy is dan ook in besonder geïnteresseerd in hoe spoed ons beliggaamde en fenomenologiese vermoëns tot sig beïnvloed en selfs verander. Volgens Virilio het die oormaat versnelling tot gevolg dat “tyd-materie” verdwyn en vervang word met “tyd-lig” (1997:123) of gevirtualiseerde spoed-ruimte (Armitage 2011:9). Voorts vervreem versnellingstegnologieë ons van diep tyd-ruimtelike ervarings, aangesien afstande verkrimp (the end of geography) en ruimte uiteindelik “gedeterritorialiseer” (nog ’n neologisme deur Virilio geskep) word.4 Virilio is dus besorg oor die verlies aan menslike of beliggaamde persepsie (Armitage 2011:9), wat in gedrang kom in ’n kultuur van versnelling. Soos Cronin (2011:87) die versnellingsfenomeen verduidelik:
Figuur 2. Albrecht Dürer, Self-portret (1500). Olie op houtpaneel. Alte Pinakothek, München. Wikipaintings.org.
As deel van die Christelike humanistiese tradisie verbeeld die selfportret dus bepaalde idees van wat dit beteken om mens te wees en wat, soos reeds genoem is, konsepte soos persoonlikheid en individualiteit insluit (Van Alphen 2005:21), maar meer nog ook ’n transendente dimensie inkorporeer. In die selfportret beeld Dürer homself uit na die gelykenis van Christus volgens die tradisie van die Imitatio Christi (“om Christus te volg“) (Smith 1975:34; Stumpel en Van Kregten 2002:16; Panofsky 1955, Koerner 1993); en nóg meer staan die selfportret ook in die tradisie van die conformitas Christi (“om soos Christus te word deur ’n heilige gawe”) (Bainton 1947:269). Sonder ’n sweem van godslastering (“devoid of any hint of blasphemy” (Smith 1975:34)) beeld Dürer die mistiese identifisering van die kunstenaar met God uit (Panofsky 1955:43). Deur die kunstenaar se genialiteit word hy dus soos Christus (in gelykenis), maar hy skep ook soos God, omdat hy ’n uitverkore verteenwoordiger van God se heilige skeppingskragte is. Die portret is dus ’n visuele analoog of representasie van die Goddelike skepping.
Figuur 3. Max Beckmann, Self-portret in pak (tuxedo) (1927). Olie op doek. Busch-Reisinger Museum, Harvard Universiteit, Cambridge, Massachusetts. Wikipaintings.org.
Daar tree dus mettertyd ’n duidelike verandering in in die wyse waarop die selfportret ontvang word deur toeskouers en die redes vir die skep daarvan. Breedweg kan die trajek waarin die selfportret hier bespreek word, aan die hand van die paradigmaverskuiwing vanaf die moderniteit na postmodernisme verstaan word. Ek poog dus om hier ’n bondige oorsig te gee vanaf die moderne subjek wat homself as onsterflik in sy selfportrette wou bevestig tot postmoderne selfportrette, wat enersyds verhandelbare items in roem en rykdom word, maar terselfdertyd die krisis in representasie verteenwoordig of – soos van Alphen vroeër daarna verwys het – die krisis in mimetiese referensialiteit vergestalt.
Figuur 5. Andy Warhol, Self-portret (1967). Syskerm. Alte Pinakothek, München. Wikipaintings.org.
Hoe pas hierdie kort bespreking van die selfportret in by Virilio se onderskeid tussen ’n estetika van verdwyning en ’n estetika van verskyning? Virilio (2003:36) eien met misnoeë die kuns van die 20ste eeu in Art and fear as ’n hartelose kuns (“pitiless art”) wat sy piëteit verloor het in die obsessiewe poging om te presenteer, met ander woorde gedryf word deur ’n drang na onmiddellikheid en nie meer belangstel om te representeer nie. Hoe pas dit in by Dürer en Warhol se verskillende selfuitbeeldings? Kan Warhol se beheptheid met die plat oppervlak en kompulsiewe gebruik van die syskerm en ander industriële metodes in sy Silwerfabriek verstaan word as tekenend van ’n estetika van verdwyning, die totale plooibaarheid van die self? Waar Dürer se selfportrette met piëteit op duursaamheid gerig was in die poging om sy unieke self (alhoewel problematies) in tyd en ruimte te posisioneer, werk Warhol se selfportrette enige duursaamheid, ook in tyd en ruimte, teë. Warhol se selfuitbeeldings kondig eerder die vervangbaarheid, verspreidheid en onmiddellikheid van die skerm aan.
Sessions, L.F. 2009. "You looked better on MySpace": deception and authenticity on Web 2.0. First Monday, 14:1–14.
(22 Maart 2012 geraadpleeg).