Die gedagte was van die begin af om ’n boerdery in ’n ander omgewing op die been te bring waar hulle ’n langtermyngewas, soos sitrus of pekanneute, kon verbou om hul risiko só te versprei. Die Weipe-omgewing waarvoor hulle lief is en waar hulle die landboutoestande goed ken, was buite die kwessie.
Daar het hulle pekanneutverbouing gesien, wat hulle geïnteresseer het. Johan en Pieter het dus gaan kyk toe hulle hoor van ’n plaas aan die oewer van die Mogolrivier naby Vaalwater wat op die mark was en moontlik gunstig kon wees vir die verbouing van pekanneute.
Op grond van ’n nabygeleë sitrusboerdery se boorde kon hulle aflei dat sitrus wél in die omgewing sou aard, maar teen groter risiko as in die Weipe-omgewing. In hul soeke na grond het Pieter en Johan vroeër ook na ’n makadamiaboerdery in Levubu gekyk, en die neutmark het ál aanlokliker gelyk.
Die Waterberg is nie geskik vir makadamias nie, maar ná ’n bietjie huiswerk oor neute het hulle saamgestem dat die diep, sanderige grond van Vaalwater, die koue winters en goeie reënval moontlik gunstig vir pekanneute kon wees. As die boorde eers gevestig is, is pekanneutbome baie geskik vir meganisasie, ’n belangrike oorweging vir Overvlakte.
Pieter het Suid-Afrika platgereis. Hy het by kenners in die Noord-Kaap en ook by ander pekanneutboere, soos mnr. Ivan Otto van Nylstroom wat die Suid-Afrikaanse pekanneutprodusentevereniging se verteenwoordiger vir Limpopo is, gaan kers opsteek.
Alles – van boomspasiëring tot die installering van ondergrondse hooflyne vir besproeiing (met die hulp van kundiges, soos Aqua Instrumente) — is met ’n toekomsvisie vir die minimum bestuur en met die oog op meganisasie gedoen. Mikrobesproeiing is ’n moet weens die sandgrond en die hoeveelheid water wat die bome benodig.
“Ons soek nie ’n yslike groot boom nie. Ons is uit en uit op hoër plantdigtheid ingestel. Met die sitrus het ons gesien jy verhaal jou inkomste baie vinniger teen ’n hoër digtheid. Ons kan later ook elke tweede boom verwyder as ons sien ons bome is te na aan mekaar. Ten minste is ons dan al in produksie en ontwrig ons net ’n halwe boord vir ’n jaar of wat,” sê Johan.
“Ons was maar bang vir die suikermielies weens die landwye probleem met kommandowurm. Ons het katoen op die proef gestel, want dit is wat ons ken. Dis net die sandgrond van hierdie omgewing wat ’n groot probleem is.”
Hulle het gevind Vaalwater se koeler nagte as dié by Weipe is baie gunstig vir tamaties. Die vrugset en die grootte van die vrugte is ook veel beter as by Weipe, maar die hoër reënval kan lol. Suikerboontjies en grondboontjies is ’n gevestigde gewas in die area.
Die suikerboontjies is net nog ’n kontantgewas waarmee Overvlakte seker maak die boerdery se kontantvloei bly veilig en geen grond lê onbenut nie. Hulle het dit verlede jaar vir die eerste keer geplant en het 2,5 ton/ha geoes. Vanjaar skat Johan die oes op sowat 3 ton/ha, ’n goeie gemiddelde boontjie-oes.
Dit word aan ’n verwerker naby Roedtan gelewer teen ’n vooraf ooreengekome kontrakprys. “Ons gaan nie ryk word daaruit nie, maar ons weet wat ons gaan kry en ons hou daarvan om ons somme vooruit te kan maak. Vaalwater is tans vir ons ’n groot leerskool en ons kan baie leer by die lank gevestigde en groot, suksesvolle boere in die omgewing.”
Voorlopig benut hulle hawer en ander toelaatbare middels wat aalwurm onderdruk, al is dit nie spesifiek middels om aalwurms te bekamp nie. ’n Ewe groot prolbeem is die bestryding van herfskommandowurm by suikermielies. Die fabriek van Rhodes Food Group vir wie Overvlakte suikermielies plant, keur ’n hele vrag af as daar een lewende wurm op ’n enkele mieliekop gekry word.
Die suikermielies word met die hand geoes; elke kop word oopgemaak en die plukker maak seker daar is nie wurmskade of – nog erger – ’n lewende wurm op die mieliekop nie. As die puntjie van die mieliekop beskadig is, word dit afgebreek en die mielie word weer toegevou in sy blare, want dit is hoe die fabriek dit wil hê.
“Ons ideaal is om uiteindelik ’n eksklusiewe groep mense te hê wat op bystand is as ons tydelike werksmag. ’n Mens werk altyd makliker met mense wat jy ken en wat reeds opgelei is. “Ons wil op lang termyn hier bly en ons glo en droom om in die toekoms verder uit te brei. Ons wil dus die mense wat hier saam met ons werk, ook saam met ons laat groei en vooruitgaan,” sê dié twee boere.
Die feit dat kontantgewasse, soos suikermielies en tamaties, so arbeidintensief is, het Pieter en Johan laat besef hulle sal ’n heeltydse bestuurder op die plaas moet aanstel. Daar was ook die kwessie van ’n vakansieoord wat reeds op die grond gevestig was. Die twee vennote moes besluit of hulle hul nou ook in die toerismebedryf gaan begewe.
Die vakansieoord het nogal ’n kopskuif geverg, sê Johan. “Ons dink aan onsself as boere. Ons het nie regtig geweet of ons kans sien vir die oord nie, maar die plek en die natuur is so mooi – ’n mens gun dit graag vir ander mense.”
Om nie pessimisties te raak oor die politiek in Suid-Afrika nie. Dit keer ’n mens om uit te brei en te vorder. Nog probleme is die goeie bestuur van water en arbeid.