Burgert A Senekal - 2011-06-15 Die digitalisering van NALN se knipselversameling: Die bemiddeling van 21ste-eeuse navorsing in die Afrikaanse letterkunde Burgert A. Senekal, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
Opsomming Digitalisering het vele voordele, insluitend die wêreldwye beskikbaarstelling van inligting, die aanvulling van ’n museum se bergingsfunksie deur getroue kopieë aan navorsers te verskaf sonder dat die oorspronklike dokumente aan die elemente en slytasie onderwerp word, en tydbesparings vir personeel wat hulle in staat stel om meer aandag aan die versameling, ontsluiting en bewaring van dokumente te bestee. Verder bemiddel digitalisering die gebruik van inligtingstegnologie vir navorsingsdoeleindes, soos reeds in die buiteland onder andere in die leksikografie, linguistiek, historiografie, en heelwat in die letterkunde onderneem is. Sodoende kan die ontleding van datastelle onderneem word wat veel groter is as wat ’n menslike navorser kan hanteer, en in die buiteland het navorsers binne wat as die digitale geesteswetenskappe bekend staan, hulself onlangs begin beywer om inligtingstegnologie beter binne geesteswetenskaplike navorsing te integreer. Ten einde gevorderde sagteware te kan benut om hierdie groot hoeveelhede inligting te hanteer, moet ’n beduidende korpus analoogdokumente egter digitaal beskikbaar wees. Crane, Babeu en Bamman (2007:120) skryf: “We need to increase physical and intellectual access to every type of content and we need methods that are automated and can be applied to large bodies of content.” Die Universiteit van die Vrystaat se digitaliseringsprojek by die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) in Bloemfontein het pas sy voete gevind, maar bo en behalwe die voordele wat dit vir die museum inhou, kan die projek ook daartoe bydra om die Afrikaanse letterkunde stewiger in die globale inligtingsnetwerk te vestig én nuwe moontlikhede vir navorsing binne die Afrikaanse letterkunde skep. Binne die raamwerk van sowel buitelandse digitaliseringsprojekte as die digitale geesteswetenskappe bespreek hierdie artikel die vordering wat binne die eerste jaar gemaak is, die lesse wat geleer is, en die potensiaal wat digitalisering binne die Afrikaanse letterkunde inhou.
Crane, Babeu en Bamman (2007:117) glo akademici moet radikaal nuwe tegnologie en sosiale konvensies ontwikkel om te kan bou op die “sterrestelsels data” wat nou vorm aanneem, en beperkte vordering is reeds gemaak: universiteite het toegang tot hoëspoed-internet en aanlyn-argiewe van akademiese joernale wat navorsing bespoedig; kommunikasie geskied vinniger deur middel van e-posse; en navorsing word vinniger in ’n publiseerbare formaat verwerk deur middel van woordverwerkingsprogramme. Die gebruik van inligtingstegnologie het sowel kwantitatiewe as kwalitatiewe implikasies: aangesien minder tyd spandeer word om deur argiewe te soek sonder dat enigiets gevind word, kan meer tyd spandeer word om die inhoud van dokumente te ontleed (Bingham 2010:229).
Digitale dokumente kan deur ’n wye verskeidenheid media versprei word, insluitend CD’s en DVD’s, asook geheuestokkies en inderdaad papieruitdrukke. Dit maak inligting makliker oordraagbaar en gevolglik meer vryelik beskikbaar, wat Malhan (2006:6) ’n “demokratisering” van inligting noem: “Everyone having connectivity to the Internet can access the same information at the same time using search engines. Scientists in the developing countries can access research journals at the same time their counterparts do in the developed countries.” Die elektroniese opspoor van dokumente, asook die soek vir inligting binne dokumente, is eksponensieel vinniger. Digitale dokumente wat op ’n persoonlike rekenaar of op ’n bediener gestoor word, kan byvoorbeeld met behulp van elektroniese soekfunksies opgespoor word. Sien ook Malhan (2006:5) in dié verband.
Eerstens kan ’n elektroniese transkripsie gemaak word, wat by uitstek die mees kompakte vorm van ’n teks is en gevolglik die minste geheue van die rekenaar en bediener opneem, wat ook beteken dat dit die maklikste oor netwerke versprei kan word, selfs wanneer die eindverbruiker ’n stadige internetkonneksie het. Die mees akkurate benadering volgens Deegan en Tanner (2004:494) is die sogenaamde hertik-tegniek (rekeying-tegniek): twee of drie tiksters tik die betrokke dokument oor, en dan word sagteware gebruik om die verskille tussen die drie weergawes te bepaal (Microsoft Word 2007 kan byvoorbeeld so ’n vergelyking doen). Die kanse dat drie tiksters dieselfde fout sal maak, is minimaal, maar die nadeel hiervan is dat dit tyd- en gevolglik geldrowend is, en die formaat van die dokument gaan ook verlore. Tweedens kan ’n digitale beeld geskep word in formate soos TIFF of JPEG (sien hier onder), maar dit het die nadeel dat voltekssoektogte bemoeilik word. Derdens bestaan die opsie van ’n geënkodeerde teks, gewoonlik in Text Encoding Initiative (TEI), wat uitstekende toegang tot die inligting verleen, maar soos die eerste opsie tyd- en geldrowend is, en ook die formaat van die dokument vernietig. Die vierde opsie word deur die Gutenberg-projek gevolg en behels die enkodering van inligting in die eenvoudigste vorm moontlik: ’n gewone teksdokument (.txt). Dieselfde nadele van die eerste en derde opsies geld, maar projek Gutenberg se stigter, Michael Hart, glo hierdie opsie skep die grootste waarskynlikheid dat die digitale dokument steeds in die afsienbare toekoms leesbaar sal wees. Die vyfde opsie is om ’n soekbare PDF met behulp van karakterherkenningsagteware te skep. Alhoewel die akkuraatheid swakker is as byvoorbeeld by die eerste opsie, is die kostebesparings noemenswaardig, en soos hier onder in meer besonderhede verduidelik word, is hierdie opsie vir die digitalisering van NALN se knipselversameling gekies.