29) 'n Engelse duim is 2,54 ... 30) 'n Engelse acre is 40,5 ...
Download 29) 'n Engelse duim is 2,54 ... 30) 'n Engelse acre is 40,5 ...
'n Engelse duim is 2,54 sentimeter lank.
'n Engelse acre is 40,5 are.
'n Engelse sentenaar of hundredweight is die gewig van 100 pond van
elk 453 gram.
Tekening deur Dr. H. T. Wangemann gemaak van die sendingstasie Botshabelo van die
Berlynse sendinggenootskap by die huidige dorp Middelburg in Oos-Transvaal. Op die
koppie is die Fort Wilhelm, deur die stigter sendeling Alexander Merensky na die Duitse
keiser van sy tyd genoem; op die vestingtoring waai die vlag van die Duitse keiserryk. Die
fort is later Fort Merensky na die sendeling genoem.
Tekening in H. T. Wangemann, "Ein Reisejahr in Sud-Afrika 1866/67" (1868) opgeneem.
Dr. wangemann 1 ) se reis in Suid-Afrika 1866-1867*
Na 'n kort verblyf in die Kaapkolonie waar hy op 17 September 1866 geland het, en na die besoek aan die digby gelee
sendingstasies het Dr. Wangemann die suidelike kusprovinsies
van die Kaapkolonie tot Brits Kaffraria bereis. Daarna het
hy hom noordwaarts na die Oranje-Vrystaat en die Transvaalse
Republiek begewe. Laat ons die uitvoerige berigte oor die
sending buite beskouing dan bevat sy aantekeninge solank hy
in die Kaapkolonie vertoef het, min wat aardrykskundige belangstelling kan wek.
Slegs enkele kort aantekeninge kan
hier aandag kry.
'n Oerwoud aan die Suidkus - By Uitenhage naby die Algoabaai en dus digby die lewendige handelstad Port Elizabeth
het die reisiger nog oorblyfsels van Afrikaanse oerwildernis
aangetref, want uit 'n naby gelee oerwoud het olifante die
tuine van inboorlinge binnegedring en alles verwoes. Dit was
plotseling, so vertel hy, 'n geheel ander toneel wat ons omring het. Die hele heuwelige vlakte waarvan die rante lyk op
die Thuringer Woud, ongeveer die streek van Meiringen,
deur groen bos omgewe. Dit is egter nie hoer as 15 tot 20
voet en bestaan uit euforbia's, spekbome,kaktus, agawe en
allerlei slingerplante. Dit is in so 'n digte weefsel gevleg
dat 'n menslike voet daar nie deurheen kan dring nie. Aangesien die sapryke plante dit nie toelaat dat die wildernis
verbrand nie, is hier nog plek vir wild. Selfs die olifant
en buffel word hier nog in kuddes aangetref. Die aanblik van
hierdie immergroen berge met hul volstrek uitheemse plantegroei is baie aantreklik, hoewel die wildernis selfs deur
die vee nouliks benut kan word, sodat die distrik tot die
armste behoort, ook al is die plantegroei daarin van die
(Aldus Dr. Wangemann.)
Oorblyfsels van die Duitse legioen - In Brits Kaffraria
het Dr. Wangemann dikwels oorblyfsels van die ontbonde Duitse legioen aangetref wat soos bekend is na die Krimoorlog na
die grens van Kafferland verplaas is.
Vanuit geestelike standpunt kan hy begryplikerwys nie
veel roemryks daaroor berig nie. Tbg het dit hom goed gedoen
om in Berlyn, Potsdam en ander Duitse nedersettings in sy
*Noot een, Aanhangsel (Byvoegsel) - Uittreksel uit die boek
"Ein Reisejahr in Sud-Afrika, Ausfzuhrliches Tagbuch uber
eine in den Jahren 1866 und 1867 ausgefuhrte Inspektionsreise durch die Missions-Stationen der Berliner Missions-Gesellschaft von Dr. Wangemann, Missions-Director" (in Reisjaar in
Suid-Afrikaj uitvoerige dagboek oor 'n in die jare 1866 en
1867 gemaakte inspeksiereis langs die sendingstasies van die
Berlynse Sendinggenootskap deur Dr. Wangemann, sendingsdirekteur) wat onlangs as uitgawe van die sendinggenootskap in
Berlyn verskyn het en ryk geYllustreer is.
moedertaal te preek. Die klein dorp Potsdam is wondermooi
tussen doringkoppies gelee, maar In groot aantal huise van
vroeere legioensoldate Ie in puin en slegs drie of vier is
nog bewoon. In Meneer Von Herzberg, agterneef van In voormalige minister, is skoolmeester. In Graaf Lilienstein bewerk
sy tuin weens armoede sonder daglonerhulp met eie hande en
is voorsitter van die kerkraad. Die kerk is in die hut van
In voormalige legioensoldaat ingerig. Ook Berlyn is heel
mooi gelee: die uitsig van Berlyn na die teenoor liggende
Charlottenburg en in die diep doringklowe was pragtig wat
lig, hemel en uitsig betref. Ek sou wil dat ons sendingsentrum in die Duitse Berlyn - Sebastiaanstraat 25 - in hierdie
klein Afrikaanse Berlyn sou staan om daar by die drie bestaande, effektief bewoonde huise die vierde te wees.
Berlyn is ongeveer 12, Potsdam 18 Engelse my 1 van Kingwilliamstown gelee.
In Stutterheim het die generaal van die Duitse legioen
van wie die plek die van dra, In indrukwekkende paleis gebou, maar In vreeslike storm het die werk verwoes. Die ysterdak is duisend tree ver geslinger en die mure is uitmekaar
gestoot. Wat nog bruikbaar was, het die mense weggesleep,
sodat van die trotse praggebou slegs In onaansienlike puinhoop oor is. Merkwaardig is ook die algehele verdwyning van
die digby gelee taamlik groot dorp Grey town met al die ten
dele mooi huise. Tien jaar gelede is dit vinnig gebou, sedert vyf jaar is dit verlate en nou is daarvan slegs nietige, met gras begroeide hoogtes oor.
Karakteristiek van swartes en Hottentotte - In die Kaapkolonie en Brits Kaffraria het die reisiger dikwels geleentheid gehad om vergelykings tussen die twee rasse van inboorlinge te maak en hy skryf daaroor In besondere aantekening:
Die onderskeid tussen swartes en Hottentot - Hierdie
naam as In versamelnaam vir die gekleurdes in die ou Kolonie
gebesig, is die algemeenste. Die Hottentot het geen gevoel
vir nasionaliteit nie; hy vorm met 360 000 van sy gelykes
op geen manier In yolk nie,
terwyl by die swartes slegs In
paar honderd by mekaar hoef te woon om hulle as swartes te
laat voel. Die Hottentot is van geboorte In slaafs . gesinde
mens wat in die blankes sy meester sien, wat hy weI sou wil
belieg en bedrieg maar wat hy altyd slaafs gehoorsaam.
swarte daarenteen sien in die Europeer In indringer wat hy
vrees en haat, wie se juk hy graag sou afwerp, maar aan wie
hy hom nie as slaaf sou wil onderwerp nie. Die Hottentot is
swak, slap van karakter, die swarte is slu, taai vashoudend
aan sy mening. Die Hottentot ken geen nasionale tradisie
nie, die swarte word daardeur tot in sy binneste weefsels
beheers. Hy het sy stamhoofde wat hy blindelings volg en wie
se mag hy erken, selfs waar hy deur die Engelse gebreek is.
Hy het In familiebewussyn, In intense liefde vir sy bloedverwante. Slegs met moeite raak hy gewoond aan die denkbeeld
dat die hele land nie meer sy eiendom is nie.
Die Hottentot let nouliks op die waarde van die geld,
en wanneer hy In bietjie geld besit, sit hy dit dadelik in
klerasie en allerlei prulle om; wanneer die sendeling maar
die goeie tydstip kan afwag, dra die Hottentot graag gewillig en ryklik tot die kerk en die sending by. Die swarte
daarenteen hou sy besit taai en gierig bye en en glo dat hy
die sendeling nog In genoee doen as hy hom met die sakramente laat bedien. Geen Hottentot sou dit waag om parmantig en
ongehoorsaam teen die leraar op te tree nie, maar dit gebeur
maklik by swartes in heftige oomblikke.
In Opvallende teenstelling tot hierdie trots en selfbewussyn van die swarte is sy neiging tot bedel. Hul koning
sowel as die gering~ kneg skaam hulle nie om te bedel nie.
Koning Sandile 2 ) het by my gebedel om In sixpence (5 Sgr)
vir tabak, om In selfde bedrag as die hawelose bedeljongs in
Sankt Vicenz vra. Die swarte is hard van hart en vashoudend
en vorm daarom In beter natuurlike akkergrond vir die sendeling as die week, slap Hottentot, hoewel dit andersyds ongewoon moeilik is om in so In hart van klip binne te dring.
(Die redakteur haal daarna Dr. Wangemann soos volg
Die vermoede dat die swartes van die Jode afstam, ongeveer as mengvolk van Ismaeliete en negers, vind bevestiging
nie slegs in die taal en sedes nie, maar ook in die gelaatstrekke van die swartes. Verskeie gesigte, onder andere ook
van Sandile, dra uitgesproke Joodse trekke. Ek het In swartman gesien wat wanneer hy Europees gekleed in Berlyn sou
rondstap" deur In ieder as Jood beskou sou word; hy het
selfs van sy landgenote die naam "Jood" gekry. Die singende
gelispel van die taal her inner eweneens dikwels aan die gebabbel van Jode in familiegesprek. Die verbod van eet van
vleis met bloed, die 10bola,3) die verbode grade van bloedverwantskap by huwelike, die besnydenis, die uitgesproke familiebewussyn bevestig die vermoede.
Oranje-Vrystaat - Op 26 Februarie
In boeredorp wat tot
vier jaar gelede In Franse sendingstasie was, die Oranjerivier oorgesteek wat hier soos die Elbe by Dresden slikkerig
en kleierig rimpelend voortstroom, maar nietemin so diep is
dat selfs perde en osse daaroor moet swem. Van Bethulie het
hy hom regstreeks na Bethanie 5 ) beg ewe en van daaruit besoek
hy verskeie plekke, soos Paardekuil, die bekende hoofstat
van die Barolong Thaba Ntsjoe, Bloemfontein, regeringsentrum
van die Vrystaat, en ten weste van Bethanie Fauresmith. Tydens die verblyf in hierdie streek leer hy die toestande in
die Vrystaat enigsins ken.
Die staatkundige ordening skyn nog nie volledig gevestig te wees nie: wie invloedryke verwante in die goewerment
het, word spoedig In man van aansien, wie weerloos is, word
gepluk. Die boer staan in die algemeen op In laere ontwikkelingspeil as in die Kaapkolonie. Die staatsfinansies is in
wanorde, daar is amper geen kontantgeld nie, hulle betaal
hier met Ilbluebacks", dit is papiergeld wat tien persent
minder waarde as die nominale waarde het, of met wol wat
(1867) het Dr. Wangemann by Bethulie 4 ),
altans in Port Elizabeth in kontant omgesit kan word.
groot koopman en hoteleienaar maak sy eie papiergeld.
Nog tien jaar gelede was dit maklik om ryk te word,
maar tans hang baie van bloedverwantskapsbetrekkinge af.
Geen boer sou dit waag om by In ander koopman te koop wanneer hy reeds met een in verbinding staan nie. Die koopman
sorg daarvoor dat sy afnemer tot In bepaalde bedrag by hom
in die skuld staan. Sou hy nou na In ander koopman wil gaan,
dan dreig die eerste om die skulde met een slag in te vorder, wat die boer weens die gebrek aan kontantgeld skielik in
verleentheid sou bring. Nou moet hy koop, kontantgeld bring
hy nie saam nie, maar in plek daarvan wol of graan. Natuurlik maak die koopman daarop In dubbele wins. So word dit egter vir die beginner in die huidige tyd nouliks moontlik om
In bedryf te stig in die buurt van In reeds gevestigde enigsins beleidvolle en energieke koopman. Bowendien het die beginnende koopman In aansienlike kapitaal nodig, want die
winkelbedryf is in die Vrystaat in die algemeen In ingewikkelde saak. Die koopman verdien behoorlik aan die goedere in
natura wat hy in plaas van geld ontvang. Daarteenoor moet hy
egter aIle denkbare ware in sy bedryf in voorraad he om te
voork9m dat sy klante na ander winkeliers gaan. Dit vereis
In omvangryke kapitaal. Veel goedere bly onverkoop en bederf
en tal Ie skuldenare betaal nie, sodat teenoor buitengewone
wins nie seIde buitengewone verlies staan nie. Daarby kom
dat die handel in wol, die hoofproduk van die Vrystaat, altyd riskant is. Dikwels is in Suid-Afrika die wolpryse nog
hoog terwyl hulle in Engeland reeds gedaal het, en die koopman kan op hierdie wyse duisende ponde sterling per dag verloor.
Die sending onder die Koranna's, Pniel aan die Vaalrivier - Van Fauresmith het die reisiger sy weg noordwaarts
oor Poortjesdam (vroeer Vogelstruiskuil) en Boshof na Pniel
gevolg. Pniel Ie in die suidwestelike hoek van Transvaal
teenoor en bo die linkerwal van die Vaal. Hierdie rivier is
hier ook by gewone waterstand so diep dat hy nie deurwaadbaar is nie, en hy styg by hoogwater met 50 voet. Die water
het In gee 1 kleur en die rivierbed is nie breer as die Elbe
by Dresden nie, maar op die walle groei hoe wilger- en kareebome, sodat hy langs sy hele loop In baie lieflike aanblik bied. By Pniel omring rye koppies;
In halwe kring van
nie al te steil aflopende grond wat geskik is vir aanleg van
damme en tuine. Van hierdie grond is In deel kalkagtig of
swawelhoudende brakgrond. Dit is weliswaar nie besonder vir
tuine geskik nie, maar is begroei met soutplante wat uitstekende skaapvoer is. In Ander deel bestaan uit sand en pottebakkersklei wat goeie landbougrond is en wat gras en struikgewas vir beeste dra. Langs die rivierwalle is daar ruimskoots hout. Kortom, die grond om Pniel is heel goed vir
skaapteelt en kan ook beeste ruim voldoende voer verskaf. In
Suid-Afrika is egter aIleen die skaapteelt winsgewend omdat
hy wol voortbring, wat oor die see vervoer kan word,
daar vir melk, botter en vleis 6f geen afsetmark te vinde is
nie, of waar in die stede en dorpe so 'n mark weI aanwesig
is, die prysverhoging weens die vervoerkoste te groot is.
Die Berlynse sendinggenootskap het aan hierdie stasie
veel geld en moeite bestee sonder daarvoor dank van die daar
gevestigde Koranna's te ontvang. Die Koranna's is 'n Hottentotstam en 'n merkwaardige nasie. Hulle is trots op hul nasiewees, jaloers oor hul onafhanklikheid, stadig by die
werk, leef slegs van veeteelt, bowendien eerlik sodat diefstal by hulle nouliks voorkom, vir sover misleiding deur Europeers hulle nie verlei het nie, onbetroubaar wat betref
opgedrae arbeid en toevertroude goed, minder geneig tot egbreuk as ander stamme, maar baie teuelloos in hul kleding,
goedmoedig, tegemoetkomend, hulpvaardig - dit is die hooftrekke van hul geaardheid. Hul onafhanklikheidsin dryf hulle
steeds verder weg van die woninge van blankes, want hulle
wil geen ~negte wees nie. Hulle neem die Evangelie nie al te
moeilik aan nie, hoewel hulle nie uitblink in die goeie vrugte daarvan nie.
Die land tussen die Vaal- en Hartsrivier - Toe Dr.
Wangemann op 11 April (1867) Pniel teenoor die gebied van
die Transvaal-Republiek betree, is hy nie baie aangenaam
deur die doringstruike ontvang nie wat hulle daar tussen die
verskillende soorte doringdraende struike getel, die een nog
boosaardiger as die ander, met weerhake aan die dorings wat
na aIle kante uitsteek, sodat jy so 'n struik nouliks kan
aanraak sonder om vas te haak. Hy het langs 'n moeilike pad
sendingstasie Saron. Daar het hy afgedraai en noordwaarts
deur die sogenoemde Leeuveld na Manusa gery. Die land was
merendeels gelyk, eers by die laasgenoemde plek het die
terre in heuwelagtig begin word.
Hier was op die koppies
talle krale van Koranna's en Betsjoeana's. Die woninge van
die eersgenoemdes onderskei hulle van die van laasgenoemdes
deurdat die van Betsjoeana's eirond en bo-op gewelf is,
terwyl die van die Koranna's spits toeloop, altyd in
groepies by mekaar staan en 'n hof vorm wat deur heinings
van riet in afdelings verdeel is.
Ten ooste van Manusa styg die land - 'n groot, kaal grasvlakte met hier en daar doringstruike en kameeldoringbomesienderoe trapsgewys. Jy glo voor jou die rand van 'n heuwel
wat hom breed langs die horison uitstrek, te sien. Het jy
egter die heuwel bereik dan gaan jy nie verder afdraande nie
maar 'n soortgelyke rand begrens weer die horison. Op die
vlakte beweeg troppe blesbokke, springbokke en wildebeeste
rondo Eenmaal het 'n trek van meer as 'n halwe uur lengte in
rasende vaart Yerby gestorm, miskien agtervolg deur 'n leeu
of wilde honde.
Die Betsjoeana's gebruik die wilde honde om die wild
deur hulle te laat opdryf. Sou aIleen die honde 'n wildebees
jaag dan sou hy hom verdedig, maar as die mens saamjag dan
loop die dier weg en word deur die honde gestop en deur die
Daarom is -die wilde hond vir die
Betsjoeana's 'n heilige dier en wie so een doodmaak, sou
stellig ook gedood word as hulle sou kon. Hulle beeld die
jag van die wilde honde op die wildebees in hul spele uit.
Die skare dogters is die wildebeeste, die seuns die wilde
honde. Die dogters bly in In groep en loop deur mekaar soos
die wildebeeste, die seuns omring hulle soos wilde honde. Af
en toe loop In wildebees uit die groep na In hond om hom te
stoot en daarna in die groep terug te keer en so verder.
Hier en daar het lieflike plekke in die land die reisiger aan die Duitse landskap herinner. So het die streek by
Hartebeestfontein veel gemeen met Freienwalde aan die Oder,
hoewel die bree Oderrivier en die fris, sappige weivelde
ontbreek en die mimosabosse lank nie so mooi as die Freienwalde is nie.
Potchefstroom en die grot van Wonderfontein - Dr. Wangemann het Potchefstroom op 20 April (1867) bereik. Dit Ie aan
die Mooirivier wat reeds as In sterk stroom uit In klein
rotskrans tevoorskyn weI sodat hy In menigte erwe in die
dorp kan bewater. Die dorp is weI In halfuur lank en omdat
om al die erwe hoe borne geplant is, steek dit soos In groot
park in die omgewing af, waarin slegs seIde In dak tussen
die borne sigbaar is.
In die omgewing Ie talle boereplase, amper digter by
mekaar as in die Vrystaat, en op talle daarvan getuig die
huise van die besitters se welstand. Oor die algemeen is die
land veel mooier as in die Vrystaat. Pleks van die wye, waterlose vlaktes van daarginds is hier oral sterk stromende
spruite sodat die aanle van damme in It geheel nie nodig is
nie, oral is voedsame dik gras en pleks van die afsonderlike
koppies in die Vrystaat is hier klein rante wat steeds hoer
styg, tot 1000 en 1500 voet bo die vlakte.
In Boereplaas, noordwes van Potchefstroom, Wonderfontein genaamd, het beroemd geword deur die uitgebreide druipsteengrot wat vier jaar gelede ontdek is en waarvan die
gange hulle ure ver uitstrek. Toe ek daarin gaan, so vertel
die reisiger, was ek verbaas dat in die gelyk land waarvan
die koppies hier nouliks 50 voet hoog is, In holte voorkom.
Ons moes eers amper op die top van hierdie koppie gaan en
het daar onder skaduryk, hoe borne In gat gevind waarin ons
sowat 30 voet diep nie sonder moeite nie ondertoe gekruip of
geklouter het. Benede het ons klein sale van 15 tot 30 voet
hoogte aangetref. Tog was die gemiddelde hoogte van die
gange slegs 10 tot 12 voet. Die grot is wat betref die
grootsheid van die sale nie te vergelyke met die Kangogrot
in die Swartberge van die Kaapkolonie nie, maar bied nietemin veel merkwaardigs en interessants. Die druipsteen was
hier en daar blinkend wit soos wit marmer en vertoon behalwe
die gewone yskeelvormige stalagtiete ook gordynagtige vorme
sodat horisontaal teen die muur gerig hier en daar vlakke van
3 tot 5 voet breedte en een duim dikte van bo na onder
strek. Die druipsteen kom ook voor in vorme van borde, geheel gelyk aan die klankbord van In kansel aan die muur gekleef. Die orige,druipsteenvorme lyk op die in die Baumannsen Bielsgrot, in die
Kangogrot en in Muggendorf
5treitberg, hoewel hulle neg in veelsydigheid neg in grootte
die grotte kan ewenaar. Helaas het die boer wat hierdie grot
ontdek het, in die druipstene aanvanklik slegs bruikbare
kalk gesien en aIle groot en mooi keelvormige druipstene afgeslaan, sodat daarvan slegs die boonste dele oor is. Daarvan afgesien is die vorme van die grot as geheel merkwaardig, hy lyk op In uitgebreide myn of bergwerk met ongewoon
hoe gange waarin jy deur In ingang wat op In skuins skag
lyk, afdaal. Benede vertak die gange hulle soos are na aIle
rigtings en vorm hier en daar groot sale waaruit die afsonderlike gange met hul dwarsgange loop. Die dwarsgange is ten
dele so kort en loop so dig langs mekaar dat jy hulle nie
ver kan volg nie en die einde spoedig te sien is. Hier en
daar lei die gange na In waterloop waarin die water tot
kniehoogte reik, wat ruisend weg in die grond vloei. Die waterloop Ii meestal so diep dat jy nie maklik daarin kan afklim nie,
ja, dit ook nie duidelik kan sien nie (aldus
Verder in die rigting van Pretoria het die reisiger die
loop van In taamlik vol spruit gevolg wat plotseling in die
grond verdwyn het. Op ander plekke het hy sterk spruite uit
die klippe sien opwel. Die grond is so vol gate dat spruite
heeltemal daarin wegsyfer en net soos in die Wonderfonteingrot hul loop In tyd lank ondergronds voortsit. 50 is dit
byvoorbeeld met die Limpopo. Hy breek tevoorskyn uit In nie
baie hoe maar met pragtige borne roman ties versierde kliprant
en verdwyn enkele honderde tree verder heeltemal onder die
grond, sodat jy oor horn ry sonder om In spoor van horn te
Die bergland suid van Pretoria, die Hoeveld Intussen
het die reisigers in In egte bergland aangekom. Die berge
het moontlik 1500 tot 2000 voet bo die heuwelige vlakte opgerys. Die bergtoppe het die steil, getande vorme van die
hooggebergte getoon en die vleie het soos in egte gebergtes
vanaf die hoogtes gedaal. Ook Pretoria Ii in In dalketel wat
aan aIle kante deur groot en klein berge begrens word maar
noordwaarts daarvan brei die Hoeveld horn uit wat weI In 6000
voet bo die seevlak Ii. Tussen sagglooiende rante Ii vleie
of dale, wat ten dele klein spruite, ten dele diep moerasse,
ten dele albei in hul diepste profiel verberg. Die berge
styg nie al te hoog bo die vlakte nie. Hoewel bo-op mooi
gras groei, maak hierdie geheel die reis in die land baie
moeilik, omdat In mens die vleie bokant die oog van die bron
moet passeer of met groot moeite deur die moerassige dele
moet ry. Groot troppe wild, ook troppe volstruise, trek op
die Hoeveld rondo
Na die kant van Botshabelo, die reisigers se volgende
doel, het die landskap weer bergagtig geword. Met name die
Olifantsrivier en die Mohlotsi, In syrivier daarvan, stroom
tussen diep, steil walle, ten dele wildromantiese rotsvorme.
In die besonder by Botshabelo self is daar ook weer enkele
klein bosse, na Kaffraria en die Vaalrivierwalle die eerste
na die lang reis oor die lee, kaal steppevlaktes.
Botshabelo - Op hierdie sendingstasie.wat tans 650 bewoners tel, het sendeling Merensky 6) met sy swartes op In
hoe bergtop In fort gebou as beskerming teen die dreigende
aanvalle van die hoofmanne Sekoekoeni en Mapog en dit Fort
Wilhelm genoem. 7 ) Rondom hierdie vesting Ie In kring van
hutte van swartes, waarin hulle woon wat in sekere sin as
lyfwag in geval van nood dadelik die fort kan beman terwyl
die kralet. va~ orige bewoners tussen die ryk mielievelde van
die vlei leo Lede van drie verskillende stamme het na die
beskerming van hierdie vesting gevlug, merendeels gedooptes,
om aan die willekeur van heidense hoofmanne te ontsnap.
Diefstal kom glad nie onder hulle voor nie. Van egbreuk was
daar in die twee jaar van die bestaan van Botshabelo een geval. Gebreke uit die voorgaande tyd van heidendom oorgeneem,
is gebrek aan energieke arbeid, ondankbaarheid vir ontvange
weldade en gebrek aan egte familieliefde.
Die boere in die distrik Lydenburg - Hulle is amper almal arm. Hulle is In vreemde soort mense, in hul hart is hulIe koppig en vreesagtig. Hulle woon op grond wat die heerssugtige Matabelehoofman Mapog sonder regsgrond tot sy eiendom verklaar het. Mapog setel in sy rotsnes, die boerekommando leer hom voor die rots, en het hom so ver uitgehonger
dat sy mense soos geraamtes rondsluip. Maar intussen kom die
ploegtyd vir die boere, hulle kan nie langer aan die veldtog
deelneem nie en moet onder aIle omstandighede huis toe gaan,
as hulle nie eerskomende jaar honger willy nie. Daarom
onderhandel hulle met Mapog,8) erken hom die oorwonnene as
heer van die grond en betaal hom In tribuut aan vee. 9 )
Die betrekkinge met die ander boere van die Republiek
is heel gering. Wanneer laasgenoemdes geen Ius het nie stuur
hulle geen kommando as hulp nie en die rower Mapog hou met
sy 700 gewapendes In hele boeredistrik in skaakmat. Daar is
boere wat sonder lang nadenke swartes neerskiet, onderdruk
en kwel waar hulle glo dit ongestraf te kan doen, maar hulle
is tog te slap om so In kerel op die regte tyd te tugtig.
Die swartes begin dit reeds te bemerk en wanneer nie spoedig
ferm opgetree word nie, kan dit gebeur dat die bestaan van
hele boeredistrikte soos Zoutpansberg en Lydenburg in gevaar
kom. Botshabelo ontvang van die Boereregering eintlik geen
behoorlike beskerming nie. Sou mense van daar vermoor word
dan sou nouliks daarna gevra word, veral wanneer die moordenaar In boer sou wees. Andersyds is selfbeskerming verbied
omdat Botshabelo onder die gesag van Pretoria staan. Die
swartes wat in 1865 enkele mense van Botshabelo vermoor het,
is tot nou toe ongestraf omdat die boere in die omgewing
hulle nie as arbeiders wil verloor nie. Dit is In vreemde
gevoel om in sulke Middeleeuse toestande waarin In ieder hom
so ver laat geld as sy energie of moed hom toelaat, te lewe.
Die wildernis in die Noorde - Die spore van die gevegte
tussen Mapog en die boere was ten noorde van Botshabelo nog
duidelik te sien toe Dr. Wangemann sy reis noordwaarts vervolg het. Oral het hy verbrande boerehuise, verwoeste tuine,
onberybaar geworde paaie en vreesagtige boere asook hele benDigitised by the University of Pretoria, Library Services, 2011
des wat met hul wilde gesigte in die land rondtrek, waargeneem. Die streek was voorheen veel meer bebou, ook Gerlachshoop10) Ie tans in puin, deur gras en onkruid oorgroei.
Tot nou toe het die reis oor romanties mooi, maar klipperige en moeilike bergpaaie gegaan. Toe het egter die eintlike Bosveld en leeuveld begin, waarin In mens agt dae lank
geen menslike woning kon verwag nie. Die heuwelagtige land
is geheel met doringbossies begroei, maar hulle staan in die
algemeen so ver van mekaar dat die wa daar tussendeur kan ry
sonder hulle aan te raak. Somtyds is hulle so dig dat die wa
daaroorheen moet ry of In mens moet met die byl In deurpad maak. Nie seIde pak die doringtakke die watent en as dit
nie sterk en nuut is nie dan skeur hulle dit onbarmhartig
In die algemeen is die grond gelyk, maar af en toe kom
reenvore van tot 30 voet diepte of klein riviere met steil
walle voor, wat die reisigers nie seIde noodsaak om ure lank
die rivier se loop te volg om In geskikte drif te vind nie.
Erger nog is die moeras wat geen ompad toelaat nie wanneer
dit enigsins breed is, met die risiko om dae lank te bly
vassteek. Dit duur totdat jy jou uitgegrawe het, die wa afgelaai en leeg daaruit gery het en die lading stuksgewys
deurgedra het. Daar is ook enorme klippe op die pad waarop
die wa moet ry, en ten slotte nog In magdom van vanggate wat
die boere en swartes wat in die Bosveld jag, so dig moontlik
by die waspore en paaie maak. Dit is diep kuile met steil
wande wat selfs die daarin gevalle koedoe wat deur die grasbedekking bedrieg is, die ontsnapping belet. Saans egter
moet die nagverblyf sorgvuldig afgeperk en met wa, doringtakke en vuur In soort skans gevorm word sodat geen leeu die
trekosse sal aanval nie.
Mahlaleberge en die Nyl - Deur die wildernis wat deur
die Olifantsrivier of Lepalule deurstroom word, het die reisigers by die sendingstasie Mahlale gekom wat skilderagtig
tussen berge Ie. Die hele gebergte daar bestaan uit verbrokkelde granietklippe wat as stapels met die verrassendste
vorme verrys. Daar is nou eens plate van verskeie honderde
vierkante voet, dan weer afgestorte los rotsblokke, dan weer
sierlike piramides of vestingagtige koppies. Die groepe
klipformasies is deur klowe van mekaar geskei wat amper tot
die dalbodem gaan, die gebergte splyt, oral baie skilderagtige aanblikke lewer en bowendien met weelderige boom- en
plantegroei versier is. Deur so In spleet he en sien jy die
Blouberg, ongeveer 10 my 1 weg, en die Zoutpansberg, ongeveer
15 my 1 ver. Die streek is dig bewoon deur Basoetoes, Matabeles en In groep Banjai wat van die Zambezi hierheen geemigreer het.
Weswaarts van hierdie bergland strek die vlakte van die
Nyl hom uit, In wye speelplek vir buffels, olifante en kameelperde, aan die ander kant deur die pragtige kliprante
van die Hangklipreeks begrens. Die vlakte is vir bebouing
stellig te warm en deur koors bedreig.
Hoe die naam van die Nyl in hierdie wildernis gekom
het, is soos volg te verklaar. In Groep boere het enkele jare gelede opgetrek om -noordwaarts gaande Jerusalem te bereik
wat volgens hul vermoede nie ver was nie. Hulle word tans
nog die Jerusalemgangers genoem. Hulle het In volk wat met
pyl en boog skiet, ontmoet en hulle het in hulle die boogskutters wat in die Heilige Skrif vermeld word, gesien. Bowendien het hulle verneem van groot stadsmure met veel skatte en van die ruines van Christelike tempels - waarskynlik
oorblyfsels van In Portugese fakt ory 11) - hierdie vir Jerusalem gehou en geglo in die groot, met rietwalle omgewe rivier wat deur In bree vlakte stroom, die Nyl voor hulle te
sien. Daarom heet die rivier nog steeds die Nyl.
Die moordhole van Makapanspoort - Waar die Nyl deur die
gebergte van Makapanspoort breek,
is die openinge van twee
bero~mde grotte wat deur Dr. Wangemann met In paar
begeleiers op 8 Junie (1867) besoek is. Aan die ingang van die eerste grot het hulle regs In amper loodregte gat, amper soos
In bron, gevind en die diepte daarvan op 40 tot 60 voet geskat. Links egter lei In bree, grootse saal na In geleidelik
afdalende grot. Puin en rolklippe het die grond in skuins
helling bedek. In Soort voetpad het na onder toe geloop,
waarbo links en regs skanse opgerys het. Nadat hulle die bodem van die grot bereik het, het hulle die smal ingang na
die binneste vertrekke van die berg gesien en water opgemerk
wat die bodem ondiep bedek het. Hulle het daardeur gewaad
hoewel die water spoedig hul bors bereik het, en so deur In
smal ingang in In tweede, taamlik omvangryke saal, 20 tot 30
voet hoog, gekom. Verder na agter liggende, ontsaglik hoe
grotte met mooi afhangende druipsteenvorme kon weens die
steeds dieperwordende water nie besoek word nie.
Deur doringstruike, oor skerp klippe en moerassige
spruite, bergop, bergaf het die tog na die skilderagtige,
amper loodregte kliprant gegaan waarin die tweede grot is.
Nadat hulle In 20 voet hoe skans van los klippe wat die ingang versper, beklim het, het die reisigers in In ruim 100
voet diep in die berg skuins aflopende, enorme rotsgewelf
gekyk. Nog verskeie skanse het die pad na benede toe verspero Benede was behalwe In groot veekraal ruimte vir honderde en duisende diere, maar daar het ook hope menslike gebeente, kopbene, ribbe en ledemate gele.
Dit kan in die jaar 1852 gewees het dat Makapan,12) die
koning van die hier wonende swart stamme, uit wraak vir In
moord deur In boer op In swarte, In boerewa aan die brand
gesteek en man, vrou en kinders vermoor het. In Tydjie later
het hy op In trek van vyf boerewaens geloer en hulle dieselfde lot laat ondergaan. Die drif aan die Nylrivier waar
dit gebeur het, heet nou nog Moorddrift en die dorp wat In
paar uur daarvandaan gebou is, voer behalwe die naam Makapanspoort ook die van Piet Potgietersrust omdat die boerekommandant Piet Potgieter by hierdie geleentheid ook vermoor en
hier begrawe is. 13 )
Toe het die boere 'n sterk kommando uitgerus om wraak
op Makapan te neem. Die hoofmanhet met sy yolk in die grotte gevlug. Toe in die eerste grot die water opgeraak het en
die boere voor die ingang iedereen neergeskiet het wat na
buite wau kom, het Makapan 'n dronk water aangeneem wat die
boere hom aangebied het, maar daaraan gesterf omdat daarin
vergif was. Daarna het die boere die origes beloof om hulle
te ontsien wanneer hulle na water buite wou kom, maar hulle
het almal doodgemaak wanneer hulle na buite gekom het en weI
die vroue en kinders tegelyk met die mans,omdat ook kinders
en vroue van die boere deur Makapan se mense vermoor was. 14 )
Die tweede kompleks grotte geld egter in die swartes se
oe as heeltemal oninneembaar, sodat hulle na bewering spottend die boere gidse gegee het om hulle daarheen te lei.
Maar die boere het vuur voor die ingange aangesteek sodat
die daarin verskuildes ellendig moes verstik. Behalwe die
200 tot 300 geraamtes wat in die hoofgrot Ie, is daar nog
allerlei gerei wild deurmekaar: karosse, matte, kalbasse,
lepels, korwe, tabakdose, kledingstukke en sierade. alles in
wild deurmekaarspul met mensebene vermeng, sodat jy werklik
die indruk kry dat dit die graf van 'n hele yolk is, hoewel
die aangegewe aantal van 20 000 tot 30 000 mense wat in die
grot omgekom het, te hoog geskat is. 15 )
Met die groot grot is deur smal gange nog ander groter
Warmbad - Toe Dr. Wangemann van Makapanspoort suidwaarts na Pretoria gereis het, het hy ook die beroemde Warmbad, die Teplitz en Karlsbad van die republiek Transvaal,
aangedoen. Daar borrel heel dig by mekaar twee fonteine uit
die grond, een kristalhelder en koud, en een eweneens amper
smakeloos maar warm, uit 'n rietbos tevoorskyn. Die waterloop van laasgenoemde, waarin jy eiers kan kook en hoenders
kan stoof, is as 'n reglynige kanaal uitgegrawe en aan albei
kante daarvan kan kunsmatige klein kuile as badkuipe dien.
Oor elke kuil is 'n allesbehalwe wind- en trekdigte klein
riethut gebou. Daarin is buite die ongeveer 2 voet diep badkuil in die kleigrond slegs 'n beskeie plekkie waarop jy gebuk kan uit- en aantrek. Origens bied die bad niks aan gerief nie, geen gemeenskapshuis, nie eens 'n enkele woonhuis
nie. Die pasiente wat uit aIle dele van die land hierheen
kom, bring hul wa en miskien ook hul tent saam om daarin te
woon, al die orige moet onder die bloot hemel gebeur. BadsaIon is die vars lug, nagverblyf, kombuis, waloods, gemeenskapslokaal, plek van vermaak - alles die bloot hemel. Daarby kom weiveld vir die osse en vir die goeie skuts bied die
nabye Springbokvlakte af en toe 'n stuk wild. Dit is die beroemde Warmbad wat volgens die mening van die mense aIle
kwale genees: ou wonde, tering, nier- en ander steenklagte,
jig ensomeer. Daar was toe 10 tot 12 waens op besoek wat
reeds vir 'n omvangryke badbesoek gehou word.
Militere sake - Op pad na Warmbad het die reisigers 'n
kommando boere ontmoet wat vir die oorlog teen 'n stamhoof
van die Zoutpansberg byeengeroep was. Dit het bestaan uit 80
tot 100 ossewaens, het dus meer as 1000 trekosse by horn gehad, daarby meer as 400 boere en meer as 100 swartes. Ook is
bykomende watrekke van verder weg verwag. Kornrnandant-generaal Paul Kruger had In heel eenvoudige tent waarin slegs In
tafel en enkele stoele was. 'Van uniform was geen sprake nie
hoewel die generaal sy adjudant en sy krygsraad had. Almal
is boer, elkeen bring sy wapens saam so goed as hy hulle besit. Kan hy In perd in die hande kry, dan bring hy dit saam,
anders ry hy in In ossewa en veg te voet. Enkele boere het
In fatsoenlike voorkoms gehad, sornrnige het egter haweloos
uitgesien, sornrnige het op oermense gelyk met lang hare,
breedgerande hoed en so meer, andere het listige, skelmagtige gesigte gehad, nog andere was vet menere wat stellig
baie moeite sou he om In halwe my I te marsjeer, andere was
hoog bejaarde grysaards - In bonte deurmekaarspul.
Die aanvoering van so In kornrnando vereis baie geesdrif
en nie weinig selfbeheersing nie. In die dae van optrek bestaan nog enkele bande van militere dissipline. Maar as die
kornrnando In tyd lank teenoor die vyand gestaan het, kry hulIe genoeg van die saak en hulle begin die een na die ander
te vertrek. Wanneer die kornrnandant streng sou wil optree,
sou die hele boeregemeenskap verontwaardig wees omdat dit
geen manier is om met mense om te gaan nie. Van die krygslui
doen elkeen op eie hand wat horn goeddunk en die meerderheid
vind dat dit nou tyd is om huis toe te gaan. Of die doel van
die kornrnando bereik is of nie, of hulle deur hul vertrek heIe groepe families en hele landstreke aan die vyand prysgee,
dit alles is beskouings van ondergeskikte belang. Op die
eerste plek staan die onomstootlike bewys dat die meerderheid geen Ius het om verder te veg nie. En hulle gaan wegdie andere volg. Die kornrnandant bid en smeek, besweer, huil,
maar dit alles baat nie, die kornrnando gaan huis toe. Daarby
is die kornrnandant verantwoordelik vir elke man wat daar val,
want geen boer reken daarop, wanneer hy op kornrnando gaan,
dat hy in die oorlog ook kan sneuwel nie. Die boer skiet
baie noukeurig en seker, ook op groot afstande, hy is daarom
In gevaarlike teenstander, maar hy moet nie die kans loop om
self doodgeskiet te word nie. As hierdie kans horn voordoen,
gaan die boer vas en seker uit die pad en dis juiste 'taktiek
vir horn om die deur vir die aftog oop te hou. Sou die deur
vir horn gesluit word dan sou hy horn nie soos die swarte laat
verwurg nie, maar horn dapper as In leeu verdedig tot die
Dit kom egter seIde so ver dat In kornrnando ook maar op
die been gebring word. Wanneer die Staatspresident die kommando sou opgeroep het, ondersoek die meeste baie nougeset
of dit wettig of weI onwettig is. Skyn die geleentheid om op
die krygstog vee of swart kinders te buit nie baie gunstig
nie, dan is spoedig In rede te vind om die kornrnando onwettig
te verklaar en dan kom hulle eenvoudigweg nie op kornrnando
nie. Is daar werklik In aantal by mekaar en kan daarom die
generaal sy oproepe reeds nadruk gee, dan kry die weieragtiges boete, 3 pond sterling en nog eens 3 pond sterling. Maar
dan gaan wee~ In geskreeu van verontwaardiging op dat dit
geen manier 1S om met die mense om te gaan nie, dit sou hulIe die goewerment weI toon ensomeer. Gewoonlik word dan die
inning van die boete uitgestel tot na die kommando se veldtog en dan ontbreek seIde In gemoedelike rede om die boete
6f kwyt te skeld 6f tot In minimum te verlaag.
Onafhanklikheidsin van die boere en gewilde trekkerySy vrydom van gebondenheid gaan by die boer bo alles. Om
hom onder In gereelde en gedetailleerde wetgewing te stel is
vir hom ondenkbaar. Die wet is vir hom slegs van waarde' in
sover hy die andere op In afstand kan hou en hy onder beskerming daarvan iets van andere kan verlang. Die gevoel om
by In staatsverband te behoort,
In vaderland te he, is hom
volledig vreemd. Daar bestaan geen Transvaalse yolk nie maar
slegs klieke van afsonderlike families wat mekaar help in
sover eiebelang daarby voordeel het. Die boere het weg van
die wetlike instellings van die Engelse in die ou Kolonie in
die Vrystaat gevlug en uit die Vrystaat na die Republiek.
Sou tans hier In wetlike volledig gereelde toestand tot
stand gebring word, en weI so streng dat moord, kinderroof,
afpersings van aIle soorte jeens die swartes met objektiewe
regverdigheid gestraf sou word, dan sou In groot deel van
die boeregemeenskap buite staat wees om dit te verdra. Die
boer sou "trek", dit wil se na die Zambesi om In nuwe tuisland te soek, daar geen vaderlandsliefde hom aan sy grond
hier bind nie.
Die boer het in die algemeen In sterk neiging tot sulke
trekke. Toe Dr. Wangemann in Junie (1867) van Warmbad suidwaarts deur die Bosveld gery het, het hy regs en links boerewaens en kuddes vee gesien. want in die winter bied hul
plase geen voer nie en trek die boere die warm Bosveld in.
Daar verloor slegs enkele borne tydelik hul blare sodat hulle
ook midde in die winter nog altyd groen vind, en daarby In
redelik warm verblyf, voldoende gras vir die diere en genoeg
wild, soos fisante,
tarentale, poue, patryse, springbokke,
rooibokke ensovoorts vir die eettafel. Dit is In lewe wat
die boer geval, heeltemal onafhanklik op grond en veld wat
nie aan hom behoort nie maar tog deur almal gebruik word, In menigte boere met dieselfde doel in die nabyheid sodat
daar geleentheid vir besoeke en gesprekke is. So trek die
boer met vrou en kind, osse en bokke, swart personeel en
honde uit sodra die winter begin. Sy wa is sy huis, die kaal
grond sy kombuis, die struikgewas sy houtskuur, die vrye
veld sy weiveld, die wild sy koso As sy geldmiddele ruim is,
het hy In tent by hom.
Posverkeer - Met sulke primitiewe sosiale toestande is
ook die kommunikasiewese in ooreenstemming. Die pos byvoorbeeld word by die boere deur swartes in In oop ransel besorgo Daar geen swarte die reg het om hom teen die boer te
verset gebeur dit volstrek nie seIde dat onderweg In boer
die posransel oopmaak, elke private brief na goeddunke uitneem, dit lees en dit met oblie digplak en verder stuur,
onderskeidelik weggooi nie, of dat hy die koerante wat hom
interesseer, uitneem en sommer een of twee maande by hom hou
voordat hy hulle deurstuur. Dit is In waar geluk dat die
leesvaardigheid van die meeste boere en hul vroue nogal swak
is, anders sou die saak nog bedenkliker weeSe Selfs in Pretoria vind die versending van die pos geensins gereeld plaas
nie maar word dit na omstandighede twee tot drie dae uitgestele Die poswese verskaf op geen enkele wyse sekerheid en
daarom word.dit ook seIde gebruik.
Die distrik Lydenburg - Na sy terugkeer oor Pretoria na
Botshabelo het Dr. Wangemann vandaar uit In groot deel van
die distrik Lydenburg ooswaarts tot die hoofdorp en noordwaarts tot Sekoekoeni se kraal ten ooste van die Loloeberge,
3000 voet bo die vlakte oprysend, bereis. Hy het talle klagte gehoor oor die toestande in die distrik wat vroeer In
selfstandige republiek was en eers enkele jare gelede deur
die Transvaalse republiek gedwing is om hom daarby aan te
sluit. In stryd met gesluite verdrae is die grense van die
republiek verander, nog ongebruikte grond is vir In groot
deel verkoop en die land is met papiergeld oorstroom,hoewel
niemand dit wil aanvaar en slegs met In korting van 30 persent aanneem, maar wat In gedwonge koers van die vol waarde
by aIle openbare transaksies het. Binnekort sal die geld,
waarvoor geen middele as waarborg meer beskikbaar is nie,
waardeloos en die land bankrot weeSe
Die Lydenburgers word vir aIle algemene laste stewig
aangespreek, maar daar gebeur niks vir die welvaart, ja, die
redding van die land nie. Mapog se swartes word daeliks vrypostiger en sit nog ongestoord in hul grotte sonder dat die
regering In hand verroer. Ook Sekoekoeni 16 ) word oormoedig
sonder dat hy afgeweer word. So kan die boer glad nie meer
veilig op sy grond woon nie. Daarom het In groot aantal
reeds weggetrek en die mooiste plase Ie leeg en onbebou.
Maar hoe meer boere wegtrek, des te swakker word die verdedigbaarheid van die land. Die beste sou wees dat die Lydenburgers op grond van nie-nakoming van die verdrae deur Pretoria hulle weer sou afskei en In eie republiek stig. Die
distrik Lydenburg is vrugbaar en In geseende land wat egter
volledig plat Ie. Die dorp self is arm.
Die Hoeveld in die winter - Tussen Botshabelo en Lydenburg het die reis oor In hoogvlakte - die Hoeveld - gegaan
wat in Junie, dus midde in die winter, In treurige ges1g opgelewer het. Dit bestaan uit lang, boomlose bergreekse, ten
dele stadig, ten dele steil aflopend. Hulle word afgewissel
met langgestrekte vleie, dit is dalgronde. Onderin is klein
spruite of diep moerassei slegs met groot moeite kom die wa
daar vooruit en die trekdiere moet snags sorgvuldig teen die
aanvalle van die talryke leeus beskerm word.
Van aIle somerse skoonheid en van die pragtige, groenige gras ontbloot, strek die swartgebrande vlaktes hulle na
onafsienbare verte uit. Slegs hier en daar het hulle by die
afbrand In plek gespaar om die winterreisiger tog skamele
voedsel vir die trekdiere te laat kry. Uit die swart vlakte
staar die kaal klipgruis of die droe bodem sodat die geheel
die beeld van die gruwel van verwoesting oplewer, en daarby
die lang rit deur die woesteny waar 'n mens oor afstande
van 15 Duitse myle geen enkele boereplaas aantref nie. Daarby kom die gevoelige nagkoue wat in Botshabelo die water met
vingerdik ys bedek, en waarmee die bloedige warmte van die
middagure 'n gevoelige teenstelling vorm. Dit alles het die
winterreis oor die Hoeveld 'n weinig aangename werk gemaak.
Daarenteen bied die wild wat in enorme troppe vorentoe
storm en die groen grasplekke soek, 'n mooi gesig. Honderde
zebra's, wildebeeste, springbokke, blesbokke ensomeer, hardloop Yerby: die zebra, mooi soos 'n perdi die wildebees
half bees half perd, wat soos die Wilde Jag voortstormi17~
die springbok, veerkragtig en mooi soos 'n rubberbal wat
nouliks die grond aanraak om dit weer met spronge van 20
voet te verlaat - dit alles bied 'n pragtige skouspel en
talle jagters sou hier 'n jagtersparadys vind waar in geringe verte vir die moediges ook leeus, olifante, volstruise
en buffels aangetref word.
Ook die uitgestrekte Hoeveld wat die reisiger op die
terugweg van Botshabelo na die Vaal deurgetrek het, was nou
grotendeels 'n kaal, swart woesteny.
Die Drakensberg - Anderkant die Vaal in die rigting van
die grens met Natal het hy spoedig die Drakensberge genader
wat soos 'n massa onordelike, deurmekaar gegooide klippe uitsien, maar wat 'n mens met 'n bietjie fantasie in drie ewewydige reekse kan groepeer. Die eerste reeks heet die Versamelberge wat die pad kruis op 'n plek wat "Grasnek" heet.
Die tweede reeks heet die Oudhoutboschrand, wat eweneens ongeveer 2500 voet bo die vlakte rys. Die derde, vee I
rant heet die eintlike Drakensberge. Vanaf die tot 700 voet
hoe hoogvlakte aan hul westelike voet gesien, lyk hulle nietig want slegs die hoogste toppe steek 'n bietjie uiti des
te indrukwekkender daal hulle ooswaarts na die warm Natal
By die laaste strale van die son het odie reisigers die
laaste reeks van die Drakensberge bereik en kon hulle nog 'n
blik ondertoe werp op die see van rotskoppe in Natal wat
deur die skerp getande Biggarsberge begrens word. Daarna het
pylsnel die nag gekom en het alles bedek. Maar toe het hy 'n
nuwe skouspel gebring: die gesig op 'n verligte land. Dit
was juis die tyd waarin hulle daar gewoond is om die gras te
brand en sulke grasbrande is vee I grootser as enige kunsvuurwerk. Een brand strek hom dikwels 'n halfuur ver uit,
trek stadig vorentoe bewegende vuurlyne oor swart berge en
vlaktes en werp snags 'n helder vuurskynsel teen die hemel.
Hulle het van bo af tien verskillende bergbrande getel sodat
die halwe horison rooiagtig gegloei het. Die mees nabye
brande het die vorm van 'n lawastroom gehad wat uit 'n hoe
rotskop tevoorskyn wellend hom vanaf 'n berg uitgiet.
Op 3 Augustus (1867) het hulle aan die wal van die Buffelsrivier gekom wat Natal aan die noordekant begrens, en op
26 September na besoeke aan tal Ie sendingstasies het Dr.
Wangemann in Durban hom op In
terug na Europa sou bring.
stoomskip ingeskeep wat
Verwysings van C. de Jong by die reisverslag van Dr. H.T. Wangemann
Dr. Hermann Theodor wangemann kyk "Suid-Afrikaanse Biografiese
Woordeboek" , deel een, Kaapstad-Pretoria 1968, p.900-901.
Sandile 1820-1870, opperhoof van die Rarabestam in Transkei, kyk
"Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek", deel 2, Pretoria 1972
(herdruk 1986), p.,630-632.
Lobola is die bruidskat wat 'n swartman wat in stamverband
trou, aan die ouers van 'n swart bruid moet gee, meestal in
vorm van 'n gestipuleerde aantal beeste, in ons tyd somtyds in
Bethulie was 'n sendingstasie van die Berlynse sendinggenootskap in
die suidelike Oranje-Vrystaat, genoem na die stad Bethyla in die
apokriewe Bybelboek Judit.
Betanie was 'n sendingstasie van die Berlynse sendinggenootskap
Bloemfontein, genoem na die dorp Betanie by Jerusalem, meermale
deur Jesus Christus besoek.
Alexander Merensky kyk "Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek",
deel een, 1968, p.556-559.
Fort Wilhelm by die sendingstasie Botshabelo van die Berlynse sendinggenootskap is so vernoem deur sendeling Alexander Merensky na
die Duitse keiser Wilhelm I en is later Fort Merensky na die
Mapog, ook Mapoch en Mapok gespel, in Noord-Sotho Maboko, is die
naam van 'n Ndebelestam in Oos-Transvaal. Die boere het die hoofde
van die starn ook Mapog genoem. Die Mapoghoof wat die Tranvalers soveel moeite besorg het, het Nyabele geheeti hy is gebore tussen 1825
en 1830 en oorlede in 1902. Kyk "Suid-Afrikaanse Biografiese
Woordeboek", deel een, p.624-626.
Die outeur van die lewenskets van Nyabele in "Suid-Afrikaanse biografiese Woordeboek", deel een, p.625, skryf: ""Die Boere omsingel
hom en honger sy volk uit tot hulle soos geraamtes ronddwaal, maar
die kommando draai te gou om, huis toe, en van 'n oproep van 'n
tweede kommando kom niks, sodat die Lydenburgers verplig is om vrede met Mabhogo te sluit, selfs 'n jaarlikse skatting aan vee aan
hom te betaal en hom as baas van die gebied te erken. Hy raak vermetel, beskou ho~ as oorwinnaar van die Boere en bly uitdagend en
trots." Die outeur haal hier blykbaar letterlik Wangemann se reisverslag 1866/67 aan, soos weergegee in my vertaling, of anders
moontlik H.T. Wangemann se artikel wat deur hom as bron vermeld
word: "Die Erstarkung der Transvaalregierung gegen die Eingeborenen", in "Allgemeine Missionszeitschrift", deel 9, jaargang 1864. Hy
vermeld die uitgebreide veediefstalle deur Nyabele, nie aIleen van
vee van die buurvolk die baPedi nie, maar ook van die boere en die
Berlynse sendinggenootskapi vandaar Wangemann se afkeuring van
Nyabele se gedrag en van die slap houding van die Lydenburgse boere
Gerlachshoop was 'n stasie van die Berlynse sendinggenootskap in
Mapogland in Oos-Transvaal en is deur die Mapogvolk verwoes. Dit
was vernoem na generaal Leopold von Gerlach, 'n hoe Pruisiese offisier en 'n vooraanstaande bestuurslid van die Berlynse
sendinggenootskap in die eerste jare na die stigting daarvan. Kyk Julius
Richter, "Geschichte der Berliner Missionsgesellschaft, 1824-1924",
Die gerugte oor stadsmure en Christelike of nie-Christelike tempels
in die ver en onbekende noorde het miskien hul oorsprong gevind in
die bouvalle van bouwerke wat waarskynlik deur swart stamme in
Noord-Transvaal gestig is, byvoorbeeld by Njelele, en wat in Rhodesie (die huidige land Zimbabwe) opgerig is, byvoorbeeld die bouwerke by Zimbabwe. Die verwysing na restante van 'n Portugese faktory
of handelsnedersetting lyk my ongegrond.
Makapan of Mokopane kyk "Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek",
deel 2, Pretoria 1972, p.488-489.
Wangemann doel hier op die moorde deur volk van Makapan gepleeg op
boeregesinne by Moorddrift in September 1854 - nie 1852 nie, soos
Wangemann onnoukeurig berig. Een van die vermoorde gesinne was die
van veldkornet Hermanus Potgieter, broer van die Voortrekkerleier
Andries Hendrik, met vrou en kinders. Kommandant Piet Potgieter,
seun van genoemde Andries Hendrik, is nie vermoor nie, hy het gesneuwel tydens die beleg deur die Boere van Makapan en sy volk in
die Makapangrot in Oktober 1854. Kyk J.J. Oberholster, "Die historiese monumente van Suid-Afrika", uitgegee deur die Kultuurstigting
Rembrandt van Rijn op versoek van die Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede, Kaapstad 1972, p.319-320.
Volgens die lewenskets van Makapan of Mokopane in "Suid-Afrikaanse
Biografiese Woordeboek", deel 2, p.489, het die baPedi-volk Makapan
en sy stamgenote verskeie male beoorlog en in die Makapangrotte gedryf en beleer en hulle daar groot verliese toegebring. Die bene
van Makapan se volk afkomstig in die grotte aangetref, is dus nie
aIleen van slagoffers van die boere as beleeraars nie, maar ook van
die ba-Pedi as beleeraars. Verhale van die gruwelike taferele in
die grotte het aandag in Europa getrek, onder meer in Groot-Brittanje en Duitslandi hulle is te vinde in hoofstuk een van die bekende jeugboek "Pieter Marits", wat deur die Duitse skrywer August
Niemann in die jare '80 gepubliseer is en in Duitsland en Nederland
talle lesers gevind het.
Wangemann en ander Europeers het kenlik die voorstelling van sake
by die beleering van die Makapangrotte van die swartes se kant oorgeneem en nie die voorstelling van sake van die Transvalers se kant
Sekoekoeni, hoofman van die baPedi-volk, kyk "Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek, deel 2, 1972, p.683-685.
Wangemann sinspeel op die Wilde Jag in die volksgeloof in Wes-Europa; dit was In stoet van berede jagters wat in stormagtige nagte
langs die hemelgewelf storm onder aanvoering van die Wilde Jagter;
hy was in die voorgaande heidense tyd die Germaanse krygsgod Wodan.
voetnote in die oorspronklike Duitse teks
Noot een - verwysing een
In Planimetriese berekening, gebaseer op die kaart van Jeppe en Merensky, in die instituut van Perthes het 5152 Duitse vierkante my 1 as
Baie onlangs het die Republiek Transvaal sy grense weer aansienlik
uitgebrei deur uitvaardiging van In proklamasie wat die hele gebied van
die Wes-Betsjoeana's tot In lyn van die Ngamimeer na die Langeberge
noord van die Oranjerivier as binne die grense gelee aandui, en wat in
die ooste In landstrook aan die walle van die Umzuti en Pongola tot die
mond van die Oelagoabaai annekseer. Spoedig sal blyk of hierdie aansprake onaangevogte sal bly.
Die proklamasie het in die Staats-Courant van 29 April 1868 verskyn
en lui soos volg:
Staats Courant der Zuid-Afrikaansche Republiek No. 243
Pretoria, Woensdag, April 29, 1868, Vol (ume) XI (bls. een)
PRO C LAM A TIE
Ik Marthinus Wessel Pretorius, Staatspresident der Zuid-Afrikaansche Republiek, handelende met advies en toestemming van den Hoog-Ed(el)
Achtb(aren) Volksraad van gezegde Republiek:
proclameer bij dezen, dat de grenslyn der Republiek zal zyn als
Gedeeltelyk ten Oosten, ingevolge overeenkomst getroffen tusschen
de Republiek en de Kafferkoning Umswaas d.d. 25 July, 1846, en 21 July,
1855, van de onderste poort van Comatie Noordwaarts al onder den berg
langs tot aan de onderzyde van de poort aan Olifantsrivier,
Noord van Olifantsrivier op de Pokioenieskop, vandaar met eene regte lyn Noord-Oostwaarts tot aan de Limpopo of Krokodilrivier, alwaar Paforis rivierinloopt, ten Noorden van deze Rivier op tot waar het gebergte Spelonken aan de Limpopo of Krokodilrivier schiet, met dit gebergte tot waar hetzelve Noordwaarts naar de rivier de Zouga draait, van
dat Westelyk punt of die hoek van het gebergte met een regte lyn naar de
rivier Kuway waar de rivier Shangalie in dezelve loopt, en met de zouga
tot in het Meer Ngami ten westen van het genoemde Meer met eene regte
lyn tot aan het Noordepunt van Langeberg en met dit gebergte tot aan de
lyn tusschen de Republiek en de gronden behoorende aan Mahura, Gazibon
en Jantje, insluitende de gronden geproclameerd door de Republiek by
proclamatie van 1858,
Verder wordt geproclameerd, van de onderste punt van Comati, al met
de lyn van nu wylen Umswaas op, tot aan de rivier Umzutie, met inbegrip
van de Pongala rivier en de Umzutie rivier tot waar dezelve zich ontlast
aan de Oostkust van Afrika in Zee, insluitende een my 1 gronds aan weezyden der rivier.
M.W. PRETORIUS, Staatspresident
J.W. SPRUYT, Gouvernements Secretaris.
..0 1 ~
- -------~- --- - ---- ----l!:
Uitbreiding van die grense van die Zuid-Ajrikaansche Republiek volgens die Proclamatie van Staatspresident M. W. Pretorius op 29 Apri11868. Die uitbreiding het nooit
werklikheid geword nie.
Met dank aan: "Geskiedenis-Atlas vir Suid-Afrika, opgestel deur AJ. Boeseken en
andere", Nasionale Boekhandel Bpk, Kaapstad - Bloemfontein - Johannesburg 1948
Voorwoord-Dreyer Die outeur, professor J.P. Oberholzer, kies om