Hy was Suid-Afrika se eerste Joodse toetsskeidsregter. Sy regte naam was Motel, maar niemand noem hom Motel nie, sommer net Max. Perssku en beskeie soos hy is, gun hy my ’n eksklusiewe onderhoud. Hy aanvaar darem as ’n soort quid pro quo ’n getekende eksemplaar van Springbok Rugby-Vasvra. Ons praat openhartig oor die ou dae.
Max Baise se internasionale loopbaan as Suid-Afrika se beste skeidsregter het gestrek van 1963 tot 1976 – ’n allemintige 13 jaar.
“Kyk, in my dae het spelers soos Mannetjies Roux en Joggie Jansen-hulle teenstanders eenvoudig uitgehaal – maar binne die reëls”, vertel Baise my uit die staanspoor. Wie sal ooit Jansen se plettervat op Wayne Cottrell in die eerste toets teen Nieu-Seeland in 1970 vergeet? Baise weet waarvan hy praat, want hy het byvoorbeeld nie geskroom om die All Black Graham Thorne voor die eindfluitjie vir ’n vroeë stortbad te stuur nie.
Maar kom ons gaan diep nog ’n staaltjie uit die verlede: Ellispark, 27 Julie 1974. Die vierde toets. Suid-Afrika spook dit uit teen ’n formidabele Leeus-span wat reeds in 1971 die All Blacks op eie werf gaan afstof het. Willie-John McBride se Rooitruie het reeds die reeks gewen, maar die Suid-Afrikaners kan nog ’n oulap se rooi in hierdie laaste toetswedstryd red.
Die Leeus speel sonder hul Skotse bulslot, Gordon Brown, maar wen ’n bal uit die laaste lynstaan in die doodsnikke van die wedstryd. JPR Williams, sy bene besmeer van die olie, breek deur van die heelagterposisie. Dieselfde JPR wat die Vrystaatse eenoog-reus Johan de Bruyn in die bakleitoets in die Baai gejaag het dat dié Wallieser hol dat hy so klein word…
“Dit kan nie ’n drie wees nie, mnr. Baise,” sê Gerhard byna pleitend aan ontelbare luisteraars, almal deur die bank deurwinterde Springbok-ondersteuners. Suid-Afrika hou asem op.
Maar wie is hierdie Boerejood van die Vrystaatse Goudvelde? Sy voorsate was Litauers wat tydens die pogroms (georganiseerde moorde van veral Jode) na Suid-Afrika uitgewyk het, vertel die man in die middel in suiwer Afrikaans. Max se pa, Barney, ’n handelaar van beroep, emigreer in 1920 na Suid-Afrika. Max aanskou die eerste lewenslig op 24 Junie 1932 in Hoopstad. Die Baise-gesin beland in ’n dorpie genaamd Theron, agt kilometer van Theunissen.
Hy word kaptein van sy skool wat die Hepworth- en Van Heerden-bekers wen. Dat hy kon speel was duidelik, want hy het in dié dae Vrystaat Skole gespeel. Hy skakel heeltemal by die Afrikaanse gemeenskap in en word selfs ’n lid van die CSV. Kort voor lank raak hy verlief op ’n Boerenooi, die mooie Dorothy Roos. Hulle vry weliswaar ’n rukkie voor hulle in 1954 afhaak, met Dorothy skaars 16 en Max beswaarlik 21.
“Man, ek en my neef Solly was albei beseer, ek met ’n verswikte enkel.” Toe loop die neefs eendag in die Outspan Inn op Odendaalsrus in vir ’n bier. “Hoekom is hier so baie karre?” vra Max die kroegman. “Dis vir ’n skeidsregtersvergadering,” kom die antwoord. Die Blaise-nefies skryf hulle daar en dan in as aspirant-skeidsregter.
“En so betaal ek 5 sjielings vir ’n skeidsregterkursus. Dis die beste belegging vir 5 sjielings wat ek nog gemaak het”, onthou Max vandag sonder om groot te praat. Op 25 Augustus 1956 ontvang hy sy sertifikaat van die Eksamenraad van die destydse Rugby-skeidsregtersvereniging van die OVS en Basoetoland en hy mag amptelik wedstryde hanteer. Die res is geskiedenis. Motel en Solly word albei internasionale skeidsregters. Die volgende Suid-Afrikaanse Jood wat internasionaal as toetsblaser sou ageer, is Jonathan Kaplan. Max blaas sy eerste internasionale wedstryd op Nuweland, tussen die Wallabies van 1963 en die Westelike Provinsie.
In 1967 kies die Skotse Grensspan hom vir hul wedstryd teen Vrystaat. Dit was ’n skitterende wedstryd en Max onthou dat een van Dok Danie Craven se waarhede was dat jy nooit ’n goeie wedstryd sal sien met ’n swak skeidsregter nie. Hierdie Vrystater in murg en been word een van Suid-Afrika se mees gerespekteerde skeidsregters en tree uiteindelik in sewe toetse van 1967 tot 1974 op. In daardie dae was jy gelukkig as jou land vier toetse per jaar gekry het. Die Leeus van 1968 was so beïndruk met hom, dat hy seker ál vier toetse sou geblaas het as dit van hulle afgehang het. Hy blaas wel in die eerste toets op 8 Junie 1968 en die derde op 13 Julie 1968 – dieselfde dag wat sy seun Ronald sy bar mitzvah vier – die dag wanneer ’n Joodse seun ’n man word. As afrigter laat hy hom ook geld en Welkom Rovers praat vandag nog met lof van hom. In 1963 lees sy rekord by hierdie gedugte Noord-Vrystaatse span onder die kapteinskap van Springbok Chris de Wilzem soos volg: 22 wedstryde gespeel, 20 gewen en twee gelykop.
Max Baise was betrokke by verskeie historiese oomblikke in Suid-Afrikaanse en wêreldrugby. Hy onthou ’n paar. In die eerste toets in 1968 – toe Frik du Preez die Leeus-kaptein Tom Kiernan soos ’n vrot vel laat spat het op pad na sy droomdrie – smeer die biltongtaaie Jan Ellis die begaafde Walliese losskakel Barry John so hard op Loftus Versfeld aarde toe, dat sy sleutelbeen morsaf breek. John word vervang deur die Ierse legende, Mike Gibson. Dit was die eerste amptelike plaasvervanging in internasionale rugby. In 1972 blaas Max Baise die geskiedkundige wedstryd tussen Engeland en die eerste swart Suid-Afrikaanse span – die Luiperds. Hy tree ook op in Suid-Afrika se eerste provinsiale wedstryd onder spreiligte – tussen Vrystaat en SWD op 21 September 1966 in die Vrystaatstadion
Geen ander skeidsregter het meer toetse tussen die Bokke en die Leeus hanteer nie. Sy rekord van vier Leeustoetse staan nog steeds. Max bou ’n reputasie van objektiwiteit en regverdigheid op wat hom vandag nog erkenning laat geniet. Sy slagspreuk: “Bemeester die reëls, sorg dat jy fiks is om by te bly, laat die spel vloei en blaas net wat jy sien. En moenie vergeet om die voordeelreël toe te pas nie.”
En Max Baise het altyd geblaas wat hy sien. Suid-Afrikaners blameer hom egter vandag nog vir die feit dat die Springbokke nie daardie vierde toets gewen het nie. Hoekom dan? Daar was nóg ’n omstrede insident in daardie dramatiese toets: bobaas Leeu-oondskoonmaker Gareth Edwards kry net-net hand by toe Bok-skrumskakel Paul Bayvel ’n bal uitslinger na sy agterlyn. Die bal beland in die doelgebied. Al wat Max sien, is die duikende Leeu-flank Roger Uttley. Daar is spelers tussen die skeidsregter en die bal. Leeu-spelers appelleer vir ’n drie. En hul pleidooie werp vrugte af. Hulle kon lekker praat, daardie Leeus. Slattery was nie verniet ’n afslaer nie. Dit was die einste Slattery wat flank Herold Verster vlak voor my vasgehou het om Mervyn Davies toe te laat om van ’n skrum ’n drie teen Vrystaat te druk. Vrystaat het daardie wedstryd terloops orals gewen behalwe op die telbord en die Leeus het self erken dat hulle bitter gelukkig was. Ene Leon Schuster sit op die bank vir die Wittruie en bid dat André Bestbier tog “net so ’n klein bietjie” moet seerkry sodat hy teen die Leeus kan speel. Vroeër daardie jaar – 1974 – haak Schuster vier vaskoppe teen Piston van Wyk, gesoute Springbokhaker in Vrystaat se wedstryd teen die Junior Springbokke. Max ken Uttley se “drie” toe. Die Bokke is kwaad. En met reg ook. ’n Latere foto bewys dat regtervleuel Chris Pope duidelik die bal dooddruk voordat Uttley daarop duik.
’n Eerliker man as Motel “Max” Baise skop jy nie agter elke bos uit nie. Hy erken vandag dat Uttley se “drie” glad nie ’n drie was nie, maar dit was in die dae voor TV-skeidsregters en vandag se moderne tegnologie.
“Al wat ek gesien het, was Uttley wat duik en sy hand op die bal kry”, kom dit van Baise waar hy vandag in die Fynbos-park 21 op Riversdal digby Osler-straat met my ’n tydjie afknyp. Terloops, onthou julle Bennie Osler, die Bok-kaptein en moontlik ons beste losskakel? Max vertel voort en hy erken ook dat Slattery moontlik die bal langs Cronje se bene kon gedruk het nadat hy sy fluitjie geblaas het, maar beslis nie voor die tyd nie. Volgens Baise moes die Bokke daardie toets gewen het.
In 1976 besluit die flambojante Baise om sy stewels op te hang. Ek was bevoorreg genoeg om hom in sy laaste wedstryd in aksie te sien – dié van Wouter Hugo se Vrystaters teen Andy Leslie se Nieu-Seelandse toerspan. Die Swarttruie is altyd moeilik, maar hulle loop hulle daardie dag vas teen ’n omgekrapte Vrystaatspan wat in 1976 die eerste keer in die geskiedenis die Curriebeker sou wen. Die Witspan stuur die All Blacks met 15-10 met die kous oor die kop huis toe – net soos in 1960, toe hulle die All Blacks met sterre soos Colin Meads, Wilson Whineray, Peter Jones, Kevin Tremain en Don Clarke in hul geledere, streepsuiker gegee het. Ene Louis Luyt sak op slot vir Vrystaat. In die 1976-stryd suiker Gerrie Germishuys in die hoek oor vir sy drie – die tweede van drie drieë wat hy in sy loopbaan teen die Nieu-Seelanders sou druk. Bloot te oordeel na wat ek daardie dag in Bloemfontein gesien het, was Max Baise ’n uitstekende skeidsregter.
Was daar in 1974 en het heelbo op ‘n tydelike pawiljoen gesit ,met die bome wat klein van bo af gelyk het.Dit was moeilik om te sien of Slattery wat deur,soos ek dit onthou,deur die lynstaan gebars het,wel sy drie gedruk het.