Die woordrivier: 'n Model ter bevordering van gemeenskapseie woordkuns | LitNet
Anneretha Combrink 2012-10-11
Daar is 'n gebrek aan stemme, stories en skrywers in Suid-Afrika wat verteenwoordigend is van verskillende tale, kulture en gemeenskappe. Gemeenskapseie woordkuns is woordkuns, hetsy fiktief of nie, wat uniek is aan spesifieke gemeenskappe. Sodanige woordkuns is 'n uitbeelding van die unieke ruimte en identiteit van diverse taal- en ander gemeenskappe in die land. Die verskeidenheid taal- en kulturele gemeenskappe in die land het naamlik verskillende literêre behoeftes, uniek aan elke gemeenskap. Een van die kernoorsake van die genoemde gebrek is die spanning tussen die mondelinge en skriftelike tradisie wat daar steeds in baie gemeenskappe heers, en bykomend ook 'n sogenaamde sekondêre orale tradisie. Die leesproblematiek wat onder die hedendaagse jeug gevind word, vorm deel van die kompleksiteit van die saak. Indien tekste geskryf word wat 'n verskeidenheid ruimtes en identiteite reflekteer, waarmee meer Suid-Afrikaners vanoor die hele geletterdheidspektrum kan identifiseer, sal dit waarskynlik help om dié problematiek aan te spreek. Gemeenskapseie woordkunsprojekte kan 'n nuwe belangstelling in boeke, lees en skryf stimuleer, maar kan ook dien as refleksie van 'n verskeidenheid identiteite en ruimtes in Suid-Afrika. Hierdie oorsigartikel gaan van die standpunt uit dat dié genoemde spanning tussen geletterdheidsfere eerder ontgin behoort te word as om dit te probeer vermy of uit te wis. Dit is die doel van die artikel om 'n model uiteen te sit, bestaande uit basisbeginsels wat by die bevordering van gemeenskapseie woordkuns in gedagte gehou behoort te word. Dié model behels 'n aantal veranderlikes en is in teorie gefundeer op drie teoretiese velde, naamlik: (1) identiteit en ruimte, (2) die woordkuns met spesifieke verwysing na oraliteit, en (3) gemeenskapsontwikkeling. Die gevolgtrekking waartoe gekom word, is dat elke projek en inisiatief uniek is en dat beginsels by die situasie aangepas behoort te word. Hoewel baie reeds op die gebied van Afrikaanse en ander woordkunsprojekte gedoen word, is nuwe inisiatiewe nodig wat die woordkuns-potensiaal van veral opkomende gemeenskappe in Suid-Afrika ontgin. Daar word verder bevind dat beide oraliteit (primêr en sekondêr) en identiteit 'n sentrale rol in gemeenskappe se woordkuns speel. Identiteit en oraliteit speel dus ook 'n onontbeerlike rol in die aanpak van inisiatiewe ter bevordering van gemeenskapseie woordkuns.
The river of words: A model for the promotion of community-specific word art
Wanneer gemeenskapseie woordkunsprojekte geïnisieer word, behoort nie net die individuele konsep van kreatiwiteit in ag geneem te word nie, maar ook die gemeenskap se eie siening. Daar behoort dus ook, waar van toepassing, na groepskreatiwiteit en uitvoerende kreatiwiteit (performance creativity) gekyk te word (Sawyer 2006:7). Domeinverwante kennis (ook inheemse kennis) is baie belangrik en behoort in die ontginning van die gemeenskap se verhale gebruik te word (Amabile 1996:33). In dieselfde sin as waar literatuur tot stand kom, behoort die inisieerder van die projek ook te onthou dat kreatiwiteit oor die algemeen eweneens nie in in 'n vakuum gebeur nie, maar deel van 'n sosiale konteks is (Sawyer 2006:28).
Die eerste besluit wat deur die iniseerder geneem moet word, is ten opsigte van die teikengroep. Die eerste fase van die besluit, naamlik in watter gemeenskap die projek uitgevoer gaan word, is dikwels reeds teen die tyd dat die inisiatief van stapel gestuur word, geneem. Die publikasie Sonvangers (Gilfillan en Collen 2009) is byvoorbeeld die uitvloeisel van 'n projek wat in 'n tehuis vir gestremdes in Wellington uitgevoer is. Daar is vooraf besluit wie die teikengroep sou wees. In ander gevalle word daar eers besluit om 'n woordkunsverwante projek/inisiatief te loods voordat daar na geskikte teikengemeenskappe gekyk word.
Daar is verskillende opsies en kombinasies wat betref die vlak tot waar die projek gevoer kan word. Dit strek oor die hele spektrum van die uitgeeketting, vanaf die skep van die teks tot by die verspreiding en mediëring van die produk (byvoorbeeld indien 'n gemeenskapsbundel uit die projek volg). Gemeenskappe, hulle behoeftes en vaardighede verskil. Dié behoeftes en vaardighede kan telkens op unieke wyse ontgin word om die talent en uiteindelik die woordkuns in die gemeenskap te bevorder. Die inisieerder van die projek moet vooraf besluit tot op watter vlak die projek gevoer gaan word. Moontlikhede wat in gedagte gehou kan word, sluit in:
9.1 Filosofie, benadering en beginsels van die projek
Die filosofie en benadering van die projek is die bril waardeur die projek beskou word. Dit beïnvloed die hele projek. Die inisieerder kan byvoorbeeld besluit om soveel moontlik mense by die projek te betrek, ongeag die kwaliteit van die verhale wat gegenereer word en die opleiding wat plaasvind (indien opleiding ter sprake is), of om 'n keuse van deelnemers en bydraes te maak. Die filosofie en benadering kan nie losstaan van die identiteit en ruimte van die gemeenskap nie. Verder moet die projekinisieerder ook 'n keuse maak ten opsigte van die benadering tot gemeenskapsontwikkeling waarvolgens die projek aangepak gaan word, hetsy deelnemend of andersins.
Wanneer die projekinisieerder op die benadering en beginsels van die projek besluit het, behoort daar ook aan die praktiese aspekte van die projek, die bestuur, aandag gegee te word.
Waar 'n projek op 'n deelnemende grondslag aangepak word, behoort gemeenskapsleiers groot insae in die bestuur van die projek te hê. Dit beteken dat ook die tydsbestuur in samewerking met die gemeenskap gedoen moet word. Hier kom die interkulturele aspek weer aan die orde, waar verskillende kulture en gemeenskappe verskillende sienings van tyd het. In baie gemeenskappe in Afrika is die fokus op verhoudinge eerder as op take, terwyl dit in die Westerse samelewing andersom is – die lewe is meer tydgedrewe vir Westerlinge. Die tydsbestuur van woordkunsprojekte kan 'n uitdaging bied, veral waar gemeenskapsleiers hul insette lewer. Dit is baie moontlik dat indien die projekinisieerder 'n Westerling is, hy/sy die projek gouer sal wil afhandel, terwyl die gemeenskap (indien dit 'n gemeenskap met 'n Afrika-tydsbeskouing is) nie noodwendig die tydsdrukte sal begryp nie. Hier sal dan weer eens wys te werk gegaan moet word en die projekfasiliteerder behoort te onthou dat die verhoudings in die projek baie belangrik is, veral in 'n deelnemende benadering.
Die laaste uitdaging wat hier aangespreek word, is die kwessie van befondsing. 'n Gebrek aan befondsing kan die potensiaal van 'n woordkunsprojek ondermyn en uiteindelik daartoe lei dat die visie van die projekinisieerder nooit realiseer nie. Daarom is dit belangrik dat die inisieerder hom/haar voor die aanvang en loodsing van die projek vergewis van moontlike bronne vir befondsing. Daar bestaan verskeie regerings- en nieregeringsinstansies wat hulle beywer vir die bevordering van die kunste, onder andere die woordkuns in Suid-Afrika. Terselftertyd is dit belangrik om vooraf 'n volledige begroting op te stel van die projek en dan daarby te hou. Dit is wel so dat daar soms tydens 'n projek onverwagte onkoste (byvoorbeeld onvoorsiene taalversorgingsonkoste) opduik, maar daar behoort ook in die begroting daarvoor voorsiening gemaak te word.
Nair, K.S. en S.A. White. 1993. The development communication process: A reconceptualization. In Nair en White (reds.) 1993.