Basiese inkomstetoelaag: edel gedagte, slegte idee?Prof. Waldo Krugell (Foto: Verskaf) Die daarstelling van ŉ basiese inkomstetoelaag is nou gereeld in die nuus. Die betaling van die R350 “Covid-toelaag” is hierdie jaar verleng, maar verval aan die einde van die regering se finansiële jaar in Maart 2023. Daar is uiteenlopende voorstelle oor hoe dit omskep kan word in ŉ basiese inkomstetoelaag. Daar is diegene wat sê dat Suid-Afrika nie kan bekostig om dit te doen nie, en ander wat sê dat ons skaars kan bekostig om dit nié te doen nie. Ek dink ons is dit eens dat R350 per maand, per persoon nie baie geld is nie. Dit is nie soveel dat iemand sal kies om werkloos te bly daarvoor nie. Dit is ook nie soveel dat dit die minimum bedrag waarvoor mense bereid is om te werk veel sal verhoog nie. Daarby het navorsing uit die NIDS-CRAM-projek gewys dat dit ŉ groot verskil gemaak het om te keer dat mense honger ly. Die idee om die armste mense te help is ŉ goeie een, maar “there ain’t no such thing as a free lunch”. Die vraag is of die staatskas en die ekonomie die koste kan dra. Bekostigbaarheid gaan oor die volhoubare betaling van so ŉ toelaag. Die regering het die laaste twee jaar meer belasting ingevorder as waarvoor hulle begroot het. Hierdie meevaller maak dit moontlik om vir ŉ jaar of twee aan te hou om ŉ toelaag te betaal. Wat van die jare daarna? Die konserwatiewe siening is dat wanneer kommoditeitspryse afkoel en uitvoerverdienste en belastinginkomste daal, daar nie geld in die bestaande fiskale raamwerk is om ŉ inkomstetoelaag te betaal nie. Die onderliggende probleem is dat die ekonomie (en die belastingbasis) te stadig groei. Die voorstaanders van so ŉ toelaag argumenteer dat die bestaande fiskale raamwerk te eng is en buitendien nie plek het vir enige nuwe besteding nie. Hulle sê dat ŉ dapper stap geneem moet word met so ŉ toelaag. Die besteding van die toelaag sal ŉ vermenigvuldiger-effek hê wat ekonomiese groei sal dryf, indiensname bevorder, en belasting-inkomste verhoog. Min van die verslae hieroor verduidelik die makro-ekonomiese dinamiek van so ŉ inkomstetoelaag. ŉ Onlangse besprekingsdokument, gepubliseer deur Economic Research Southern Africa, gee meer insig in ŉ model van hoe so iets inmekaar sou steek. Om te verduidelik wat die impak van so ŉ toelaag op huishoudings, besighede en die begroting sou wees, moet jy ŉ idee hê van hoe ŉ reuse klomp veranderings gaan uitspeel. Gestel 33 miljoen mense kry elkeen R840 per maand (dit is die bokant van die voedselarmoedelyn). Dit sal R333 miljard per jaar kos en is verseker te veel vir die bestaande fiskale raamwerk. Die vraag is egter, gaan elkeen die volle toelaag bestee, of gaan daar ŉ deel gespaar word? Gaan alles op Suid-Afrikaanse produkte bestee word, of gaan ŉ deel aan ingevoerde produkte bestee word? So ŉ groot inspuiting van geld gaan verbruikers se totale besteding verhoog, maar gaan pryse dieselfde bly? Watter sektore gaan voordeel trek uit hierdie besteding? Hoe lyk die insette van hierdie sektore – is hulle arbeids- of kapitaalintensief, watter deel van hulle insette word ingevoer, gaan produksie uitgebrei word en meer mense in diens geneem word, wat dan weer inkomste kry en dit bestee? Die geld vir die toelaag gaan ook nie net uit die lug val nie en die finansiering van sulke bykomende besteding kan ook uiteenlopende impakte hê. As belasting verhoog word, gaan dit ander besteding demp. Is dit so eenvoudig dat belasting aan die een kant van die ekonomie onttrek word en dan weer aan die ander kant ingespuit word as ŉ toelaag? As inkomstebelasting op hoë-verdienste individue verhoog word, gaan hulle minder bestee. So hoe lyk hulle besteding en watter bedrywe sal geraak word? As BTW verhoog word, sal ons almal se besteding geraak word. As die toelaag dalk deels met staatskuld gefinansier word, wat sal die impak wees op rentekoerse en op beleggers wat dan teen hoër rentekoerse sal moet leen? Wat is die impak daarvan op produksie en indiensname? Die punt is dat daar nie duimsuig-antwoorde hiervoor is nie. ŉ Goeie ontleding vereis heelwat besonderhede oor hoe die ekonomie werk, gebaseer op historiese data, saamgevat in ŉ dinamiese model. Dit is juis wat Hylton Hollander, Roy Havemann en Daan Steenkamp se ontleding bied. Hulle gebruik ŉ dinamiese stogastiese algemene-ewewigsmodel van die ekonomie, wat vir die Nasionale Tesourie ontwikkel is, om drie beleidsopsies te toets: Die ander groot veranderlike is natuurlik hoeveel mense sal kwalifiseer. Die finansieringsopsies is kombinasies van verhogings in staatskuld, persoonlike inkomstebelasting, en BTW. Grootskaalse herprioritisering van ander owerheidsbesteding lyk nie lewensvatbaar nie, en is nie as ŉ opsie beskou nie. Die bevinding is dat die stimulus van die besteding van die toelae teengewerk word deur die hoër belasting en hoër rentekoerse wat investering verdring en rentebetalings op die staatskuld wat ander owerheidsbesteding verdring. In al die gevalle is die negatiewe impakte groter as die positiewe toename in besteding. Byvoorbeeld, om die voedselarmoedelyn van R585 per persoon per maand aan 10,5 miljoen mense te betaal, sal ongeveer R74 miljard kos. Om dit te finansier, sal die staatskuld tot BBP-verhouding met 8 persentasiepunte moet verhoog, BTW met ŉ halwe persentasiepunt, en die effektiewe persoonlike inkomstebelastingkoers met 5,3 persentasiepunte. Ekonomiese groei sal 1,3 persent laer wees en rondom 200 000 werksverliese word verwag. Daar is baie permutasies moontlik, maar eindelik gaan dit oor wat vir ons as ŉ gemeenskap belangrik is en wat ons bereid is om daarvoor te betaal. Die besprekingsdokument beklemtoon dat die enigste manier om enige toelaag volhoubaar te kan betaal, is met vinniger ekonomiese groei. Dit vereis egter ingrypende ekonomiese hervormings – die hervormings waaroor so baie van ons skryf. Kortom kom dit daarop neer dat die staat uit die privaat sektor se pad moet kom. Los die kollektiewe bedinging, die SEB-vereistes, die plaaslike-inhoudsvereistes, en al die ander rompslomp wat besigheid aan bande lê. Dereguleer markte en laat die ekonomie groei!