Piet Uys (1797-1838) – Afrikanergeskiedenis
Piet Uys (1797-1838)
Piet Uys is die enigste Voortrekkerleier wat in konflik met swart stamme gesterf het. In die algemene geheue is sy seun, Dirkie, eintlik bekender as sy pa, omdat hy so dapper aan sy pa se sy gesterf het. Selfs mense wat die geskiedenis van die Groot Trek redelik ken, dink gewoonlik aan Uys as ’n leier wat moeilik met ander saamgewerk en as gevolg daarvan tragies gesterf het. In hierdie profiel sal ons sien dat daar waarheid insteek, maar dat daar ook veel meer is om van hom te weet.
Petrus Lafras Uys se geboortedag is onbekend, maar hy is op 23 Oktober 1797 in Swellendam gedoop. Sy pa was ’n baie godsdienstige man en het die bynaam van Koos Bybel gehad. Die gesin het later na Uitenhage getrek, waar Koos Uys verskeie besighede besit het. Hulle het ook naby die huidige Humansdorp geboer.
In April 1837 het Uys met ’n geselskap van omtrent 100 mense uit die Kaapkolonie vertrek. Hy het by die ander Trekkers aangesluit. Hoewel hy geglo het dat die Trek Natal toe moes lei, het hy ingesien dat Hendrik Potgieter se beplande veldtog teen die Matabeles in die latere Transvaal, noodsaaklik was. Potgieter en Gerrit Maritz het reeds met ’n vorige veldtog oorwinnings oor die Matabeles behaal, maar hulle was steeds ’n bedreiging vir alle ander mense, swart en wit, op die Hoëveld van die latere Transvaal en Vrystaat. Uys het dus saam met Potgieter op ’n uiters suksesvolle veldtog vertrek, waartydens Silkaats (of Mzilikazi, die Matabele-koning) sê, mag gebreek is. Die hele stam het noord van die Limpopo in die huidige Zimbabwe hervestig.
Met die twee leiers se terugkeer na die gekombineerde Voortrekker-geselskap, het hulle dit verlate gevind. Die Trek het reeds Natal toe vertrek. Uys en sy Trek het nie deel van die aanvanklike vestiging in Natal geword nie. Na koning Dingaan van die Zoeloes die Voortrekkers se “goewerneur”, Piet Retief, vermoor en ander Trekkers aangeval het, het Uys en Potgieter albei Natal toe vertrek om ’n strafekspedisie te onderneem.
Die samestelling en verloop van hierdie ekspedisie word in die volgende afdeling bespreek. Hier word net genoem dat dit tot ’n skermutseling met ’n groot Zoeloemag op 11 April 1838 gelei het, waartydens Piet Uys gesneuwel het. Sy seun, Dirkie (15 jaar oud), het volgens oorlewering geweier om sy pa alleen te laat, toe hy sien dat hy noodlottig gewond is en het uiteindelik saam met sy pa gesneuwel. ’n Ietwat grusamer oorlewering is dat hy lewend gevang is. Omdat hy so dapper was, is sy liggaamsdele na bewering deur Zoeloe-kragdokters gebruik. Daar is geen bewyse vir hierdie oorlewering nie.
Die hoof van die Uys-trek was eintlik Piet Uys se pa, Jacobus, of Koos Bybel. Piet was egter ’n dinamiese persoon en kragtige karakter, terwyl sy pa teen die tyd van die Trek al effens bejaard was. Piet was dus in praktyk die leier. Soos verskeie ander Trekleiers, het Uys sy naam as aanvoerder in die Grensoorloë aan die Kaapse Oosgrens gemaak. Hy kon ook nie verstaan dat die Britse regering telkens die maatreëls wat volgens die grensboere noodsaaklik vir rus en vrede was, teruggetrek het nie.
Voor die Sesde Grensoorlog in 1835 uitgebreek het, het Uys op ’n kommissietrek, oftewel verkenningstog, Natal toe vertrek. Hy is deur sy vrou en nog ’n aantal ander familielede vergesel. Daar word vertel dat, toe hy dié streek die eerste keer gesien het, hy gesê het dat slegs die paradys mooier kon wees. Die geselskap het Port Natal (later Durban) besoek en voorlopige onderhandelings met die Zoeloe-koning, Dingaan, aangeknoop.
Die geselskap is vriendelik deur Dingaan ontvang. Die gedagte dat grond permanent verkoop kan word, het nie in die Afrika-tradisie bestaan nie. Verblyfreg kon wel teen vergoeding gegee word. Dit was waarskynlik wat Dingaan in gedagte gehad het. Uys het vertrek om die goeie nuus in die Kaapkolonie mee te deel. Een van Uys se seuns is by Dingaan agtergelaat, as ’n teken dat hulle bedoelings opreg was. Hierdie seun het egter so verlang, dat Dingaan besluit het om hom vry te laat. Twee getroue soldate moes Uys junior vergesel tot hulle die geselskap ingehaal het.
Dit het die Uyse langer as verwag geneem om Natal toe terug te keer, omdat hulle eers aan die Sesde Grensoorlog deelgeneem het en daarna kopers vir hulle plase moes vind. Teen 1837 het die Uys-Trek uit die omgewing van Uitenhage vertrek. Hulle goeie verhouding met die Britse Setlaars, wat sedert 1820 in die Oos-Kaap gevestig het, is bewys met die skenking van ’n Engelse Bybel. Dit was ’n afskeidsgeskenk wat ’n groot getal Setlaars tydens ’n plegtige seremonie aan Uys oorhandig het.
Teen hierdie agtergrond het Uys besluit om eers vir Hendrik Potgieter, die ander trekleier wat tot geen posisie verkies is nie, na die land oorkant die Vaalrivier te vergesel. Potgieter het geglo dat die Trek in daardie rigting moes gaan, maar dat die Matabeles onder Silkaats se mag eers gebreek moes word. Die twee leiers het vertrek en in hulle doel geslaag.
Met Potgieter en Uys se terugkeer na die Voortrekkerlaer, het hulle tot hulle skok gesien dat die groot laer sonder hulle na Natal toe vertrek het. Potgieter het besluit om in die latere Vrystaat agter te bly, maar Uys het tog na die ander Voortrekkers te vertrek. Daar het hy egter so onwelkom gevoel, dat hy na Potgieter teruggekeer het, al het hy geglo dat die Trek Natal toe moes lei.
Die nuus van die moord op Piet Retief en sy manne, sowel as die aanvalle op Voortrekkerlaers, het Uys en Potgieter bereik. Hulle het hulle Natal toe gehaas, om aan ’n moontlike strafkommando deel te neem. Sommige lede van die Uys-trek was deel van Retief se geselskap, wat ernstige emosies uitgelok het.
Tydens Uys en Potgieter se veldtog teen Silkaats, of die maande daarna in die Vrystaat, moes daar verwydering tussen hulle ingetree het. Nie een was bereid om die veldtog teen Dingaan onder die ander se leierskap aan te pak nie. Uiteindelik is besluit dat elkeen aan die hoof van sy eie manne, maar in een kommando, sou uittrek. Uit die staanspoor was daar meningsverskille, wat nie ’n besonder suksesvolle veldtog voorspel het nie.
Hoewel Piet Uys dood is, het sy familie uit geharde mense bestaan. Hulle het verder aan die Groot Trek deelgeneem en prominente burgers van die latere Boererepublieke geword.
Dit is moeilik om ’n persoon soos Piet Uys te bevoordeel. Daar is sterk getuienis van sy aangename geaardheid, sterk karakter en bekwaamheid. Daar is net sulke sterk getuienis van sy eiesinnigheid. Dit sou gehelp het as Uys self, of iemand na aan hom, dagboek gehou het. Nou is geskiedkundiges van ander bronne, dikwels nie so goedgesind nie, afhanklik. Wat ’n mens nogtans kan sê, is dat hy van die karaktertrekke getoon het wat Afrikaners in volgende geslagte ook sou kenmerk.