H.P. van Coller, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
Die uitgangspunt van hierdie artikel is dat die sogenaamde middelmoot-literatuur ’n problematiese kategorie binne enige literêre veld is. In die eerste plek veronderstel dit ’n onderskeid tussen “hoë” en “lae” vorme van kultuur/literatuur – ’n onderskeid wat in die postmodernistiese era voorkom. Vervolgens word aangetoon dat smaak in hoë mate sosiaal verankerd in historiese verband is. Die begrip intrinsieke waarde word sterk deur aanhangers van ’n funksionalistiese benadering tot tekste bevraagteken. So ’n benadering gaan daarvan uit dat die begrip letterkunde histories bepaald is en neerkom op individuele oordele van literatore. In hierdie artikel word so ’n benadering as ekstreem bestempel, omdat dit relativisties of “historisisties” (n.a.v. Wellek 1960:10) is. Om die oordeel van wat literêr sou wees totaal oor te laat aan tydgenote, impliseer prysgawe van die eie historiese posisie en veronderstel dat die waarde-oordele van tydgenote aanvaar moet word. In hierdie artikel word ’n tussenin-posisie nagestrewe: die begrip literêr is histories verankerd, maar berus telkens ook op intrinsieke eienskappe van tekste. In die Wes-Europese literatuurteorie sedert die Russiese Formaliste het die opvattings oor hierdie intrinsieke eienskappe gestabiliseer. Daarom kan aanvaar word dat die middelmoot-literatuur nie slegs ’n kategorie is wat buite ’n bepaalde literêre kanon val op grond van ekstrinsieke oorwegings nie, maar ook intrinsiek onderskeibaar is van wat op ’n gegewe moment as “literêr” beskou word. In die artikel word uitgegaan van die hipotetiese aanname dat die middelmoot-literatuur nie net die literêre sisteem en kanon wil binnedring deur die volg van bepaalde strategieë nie, maar dat dit ook dikwels vanuit die periferale posisie wat dit binne ’n literêre veld inneem, kommentaar lewer op die kanon. Drie Afrikaanse romans uit verskillende historiese periodes word vervolgens ontleed as voorbeelde van sodanige “terugskryf” teen die kanon.
3. Die middelmoot, “middelmaat” of “middlebrow”
Dit is veral die middelmoot-literatuur (Engels: middlebrow literature; Nederlands middelmaat-literatuur) wat altyd gesien is as gevaar in vermomming.
9. Drie Afrikaanse middelmoot-romans as voorbeeld van ’n “counter-discourse”
In die Afrikaanse letterkunde is daar heelwat tekste wat hulle óf aanbied as middelmoot óf as sodanig geklassifiseer word, én wat uitsprake maak oor “hoër” kunsvorme, veral die letterkunde. Hier onder word drie sodanige tekste bespreek.
9.1 Onder bevoorregte mense
Marie Linde (skuilnaam van Elise Bosman) se debuutwerk Onder bevoorregte mense (1925) het in 1924 ’n prosawedstryd gewen. Roos (1992:44) verwys na Rob Antonissen en P.C. Schoonees se aanvanklike resepsie daarvan: hoewel hulle besprekings patroniserende kensketsings van hierdie roman – wat dan ligte leesstof vir dames sou wees – bevat, word die kritiek (selfs van Schoonees, wat aanvanklik vleiend was) algaande krasser.
Skrywe oor enigiets wat esoteries is, want resensente is dol daaroor – “kak soos intertekstualiteit en so aan […] resensente is mal daaroor en dit laat hulle slim voel as hulle dit raak sien. Veral Joan Hambidge is goed daarmee en miskien gooi sy ’n bietjie van Umberto Eco en die semiotiek in. En as jy gelukkig is, dan fok sy jou nie op met ’n verwoestende resensie nie.”
“Die ander formule is om ’n moderne weergawe van ’n ou storie te doen.”