Resensent: Joan Hambidge Fine Music Radio, 25 November 2011
And some are hit-or-miss; But some – like telegrams – Deliver intelligence
Wie hom wil hê moet hom net daar pluk; teen sesuur bring hy ongeluk.
Ek eet my toast & drink my dooswyn
& in my hart word alles boos rein.
Ek besit nóú geen portret, maar is soos die bruin langstertjie klein, & my hare soos ’n kastaiingkwas
Hy is geheel dwars met die heelal, kêns,
& pluk ’n paar vermoeide note uit ‘n ontstemde springveermatras.
In 2009, bykans 14 jaar ná sy vorige bundel (Wat sag is vergaan, 1995), verskyn Johann de Lange se Die algebra van nood en naas hierdie keur uit eie werk, was De Lange in 2010 ook verantwoordelik vir die saamstel van Die skyn van tuiskoms, ’n keur uit die poësie van Lina Spies. In 2007 het hy homself ook gevestig as literêre vertaler met die vertaling van Wilma Stockenström se werk.
Naas gedigte uit sy agt digbundels sedert sy debuut met Akwarelle van die dors in 1982, sluit hy ook ’n tiental nuwe verse aan die einde van Judasoog in. Die titel van die versameling kom ter sprake in die kort gedig “Loergat” (65) wanneer na die loergat tussen twee toilette verwys word as ’n judasoog, maar dit roep ook onmiddellik die assosiasie op met Breyten Breytenbach se bundel Judas Eye (1988). Laasgenoemde is ’n tegniek wat grotendeels by De Lange voorkom wanneer hy die titel vanuit Engels oorsit in Afrikaans en dus binne die nuwe literêre konteks met ander betekenisse laai. Dit sluit natuurlik ook aan by die gesprekvoering met ander digters en kunstenaars wat deurlopend in De Lange se werk voorkom. Dawn Fritz het byvoorbeeld in haar doktorale proefskrif ingegaan op die familiegesprek wat in De Lange se oeuvre voorkom. Die deurlopendste gesprek is beslis met digtersfigure soos Sheila Cussons, Van Wyk Louw en Joan Hambidge, wat op haar beurt weer terugskryf na die De Lange-teks en so ’n broer-suster-relasie in Bloom se terminologie aktiveer.
De Lange is immers bekend as Afrikaans se openhartigste digter wanneer dit kom by die skryf van verse oor gay seksualiteit. By hom is daar nie ’n versluiering van die fallus nie. Oor hierdie aspek van sy poësie bestaan daar nie eenstemmigheid nie en sommige maak dit af as gay kitsch. Dit ten spyt, moet toegegee word dat De Lange oor die vermoë beskik om naas hierdie oopgevlekte realisme vorendag te kan kom met van die roerendste en mooiste natuurmetaforiek in Afrikaans. Vormvas en bedrewe is die beoefening van die poësie by hom.
Tematies verwoord sy poësie nie net ’n melancholiese versugting nie, maar die onderskeie bundels kan byna chronologies gelees word as ’n Vergillius se uitwys van die sirkels van die hel aan Danté. Van eensaamheid tot ontydige sterftes tot dwelmisbruik en sodomie. Dis gedigte wat bewoon word deur seuns, digtersfigure, reeksmoordenaars, popsterre wat te vroeg gesterf het, verliefdheid en verwerping. Onder die nuwe verse is daar weer ’n gedig oor Marilyn Monroe, die tragiese ikoon wat in die 80’s die middelpunt van etlike digters se werk gevorm het. Nou word sy onthou in ’n reeks afdrukke teen ’n muur in Berlyn en soos die gedig aandui, handel dit oor haar “liefdesgeskiedenis/tussen haar & ’n eks,/die intellektueel” – die dramaturg Arthur Miller.
Die versameling sluit ook “Google Golgotha” in wat ontstaan het nadat die digter ’n SMS van Hambidge ontvang het uit Jerusalem. Dit illustreer die globale besetenheid met tegnologie en die relativering van selfs die kruisiging. Relativering word reeds aan die orde gestel in die motto voorin die versameling: Daar is geen einde aan die skep van tekste nie. (Prediker 12:12)
De Lange tref met sy beeldvermoë Resensent: Joan Hambidge
Wordende naak en Nagsweet, uit 1990 en 1991 onderskeidelik, bly my twee gunstelingbundels. In die middel van die oeuvre – en al die ander bundels voorspel en keer weer terug na hierdie twee suiwer bundels. Die Orpheus-mite is ‘n belangrike sleutel vir die begryp van hierdie digkuns met sy vele “correspondances” en “blomme van boosheid”. Van die Tierra del Fuego tot aan die ysvlaktes van Groenland, van die Kaap tot Wladiwostok, vibreer hierdie gedigte met hul fyn toespelings op die Griekse mitologie en ou wyshede. “Daar is geen einde aan die skep van tekste nie,” lui die motto uit Prediker 12:12.
Johann de Lange is eweneens ‘n begenadigde vertaler (soos sy vertalings van Stockenström bewys het) en ‘n besóndere kortverhaalskrywer. Maar dit is in sy digkuns waar ons onder die indruk kom van ‘n suiwerheid:
Die sagste wat ons het, die taal, bestaan solank ons asemhaal.
Die ontglippende en verganklike van die menslike bestaan en die gepaardgaande sug na vervulling word ingeklee in agt afdelings wat nooit werklik los van mekaar staan nie. Terwyl natuurgedigte optree as draers van liggaamlike smagting en belofte, word dwelm-trips ’n toestand van fisieke verrukking sowel as ’n “kopreis” van digterlike arbeid soos in “LSD, Seepunt”. Ook waar verse met ander digters en hul werk in gesprek tree, is die lyflike nie uit die diskoers gesluit nie. Die samehang tussen liggaam en woord word ’n tekensisteem of persoonlike “algebra” wat bestaan uit “formules, onbekendes & konstantes”. Hiermee wil die digter die menslike dilemma op- en oopskryf. Die titels en inhoud van twee afdelings wat spesifiek sinspeel op die skryfhandeling, “Ars poetica” en “Handgrepe van die hartstog”, skakel opsigtelik met dié van gedigte soos “Woord word vlees” en “Graffiti”. In die tipiese De Lange-idioom word taal uitgebuit om veelvuldige interpretasies moontlik te maak en soms religieuse dimensies daarby te betrek. Die duidelikste tekens hiervan is in twee gedigte wat verwys na Sheila Cussons. In ’n ander trant word die grusame maar treffende “Klaagsang van die patoloog” opgedra aan Hennie Aucamp. Die elegiese “Klaaglied vir Ralph” bring hulde aan Johannes Kerkorrel maar ook aan die werk en lewe van Ingrid Jonker. So dien De Lange se kennis van die literatuur deurlopend as boustof vir sy eie digwerk. Die trefseker aanwending van woord- en reëlbreuke sorg vir ’n elegante, ritmiese versbeweging en ’n verklanking van die spreker se gedagtegang. ’n Aftasting van taal en denke in “Die digter as inkvis” kan as emblematies van De Lange se werkwyse gesien word:
Die ampersand-teken (&) werk op die duur steurend, maar skakel moontlik met ’n bewuste klem op kodes of vervanging van een tekenstelsel deur ’n ander. In die soepel “Die digter as slangbesweerder” wat so “kloppend kwingkwang” demonstreer die spreker deur die “reikhalsende soensang” van sy eie gedig hoe “die gif trek deur sy sang.” ’n Verleidingspel van taal, beswering en liggaamlike betowering word ten aanskoue van die leser bedryf en beskryf. Ewe sterk is die visuele voorstelling van die lewende labirint van digterskap en liggaamlikheid in “Parende palings”. Hierdie verglyding van loer en bemin en dig en van stilte in beweging is die domein waarin De Lange sy stempel die sterkste afdruk. Dit word deurgevoer na die omdigting van visuele kuns in die kleurryke en sensuele “Papaja-eter”.
kerker van jou hart, wil ek vir oulaas oopbreek.
Met Die algebra van nood bevestig De Lange sy belangrike stem in die Afrikaanse poësie. Nie alleen is sy homoerotiese verse ’n blywende bydrae tot queerverse nie, maar getuig sy fyn gestruktureerde gedigte en vormtug van ’n invloedryke stem in Afrikaans. Hy demonstreer dat sy digkuns ’n jukstaposisie van aarselende soeke en sekere vind is van die nuanses van bestaan. Die ritme van sy verse pols verder as die noodvrees van verlies en die dood se spore. Na die lang stilswye van meer as ’n dekade stel hierdie bundel die leser voor aan Johann de Lange, die man met sy kop tussen sy hande met ’n spuitnaald/vulpen as stralekrans wat sy kop stut om te besin oor sy bestaan en om verdriet te verwoord. Wees hom ook genadig.
vir iets wat my onverwoordbaar klink … Uit hierdie penpunt huil
Tweedens, bring hierdie bloemlesing nuwe perspektiewe en sien die leser in die proses die tekste in ’n ander of ’n nuwe lig? Nog belangriker, ontdek die gesoute leser tekste waarvan hy nie geweet het nie of wat hy of sy vergeet het? Derdens, noem op wat daar is en wat nie daar is nie. Noem op waarvan jy persoonlik die meeste gehou het of nie gehou het nie. Is daar gebreke wat reggestel kan word? Vierdens, besluit of die publikasie waarde vir geld is en identifiseer die potensiële kopers. Die titel, die stuitige Walter Batiss-bladontwerp en die subtitel, is in hierdie geval reeds `n goeie aanduiding waarmee ’n mens hier te doen het. Die samestellers is boonop vriendelik genoeg om in hulle voorwoord (wat hulle “Nadraai” noem) verder eksplisiet uit te stippel wat “lyflike liefde” is. Die “erotiese” tekste is natuurlik niks minder nie as so wyd soos die Heer se genade. Adam en Eva is immers toegelaat om met hulle vyeblaarkennis verder die gramadoelas in te trek. Of soos die voorwoord dit wil hê: “Wat vir een persoon eroties is, is vir ’n ander pornografies en banaal” en “Daar is brutale erotika teenoor blote fluistering.” Dus: Smaak verskil, kwaak verskil. Een se doring is die ander se horing. Fyndraai is iets heeltemal anders as ’n nadraai. Maar die doel van die bloemlesing is darem edel ook, as ons die tweede deel van die inleiding moet glo. Bloemlesings kan help om die letterkunde te red sodat Afrikaans darem nie in die vergetelheid verdwyn nie, want “’n kwynende Afrikaanse mark maak die publikasie van nuwe stemme ’n riskante onderneming.”
Nou veral laasgenoemde... Ag nee wat. Wat werklik ter sake is, word vroeër in die voorwoord genoem: die mate van sensuur wat die Afrikaanse geesteswêreld geknou het. Om nie aanstoot te gee nie, om veilig te wees, om lesers “na¨ef en volwasse” te hou. Hierdie sensuurmentaliteit is myns insiens die enigste werklike motivering vir die bestaan van Die Dye Trek die Dye Aan en ek kan my beswaarlik voorstel dat daar iemand gaan wees wat nie aan die bloemlesing plesier gaan hê nie. Nie aan al die dinge nie, want om te kan streep, is net so belangrik as om ’n streep te kan trek! Party mense hou daarvan om op toiletmure te skryf en ander onthou van gekke en dwase. ’n Knap bloemlesingresensent tel verder altyd die aantal tekste in die versameling. Ek kan in hierdie geval meld dat daar 190 bladsye gedigte en rympies en byna 300 tekste is. Verder is daar ’n inhoudsopgawe en ’n indeks van titels van gedigte of eerste reëls. Wat wel jammerlik ontbreek, is ’n indeks van outeurs en hul gedigte. Dit is tog immers een van die dinge wat die voorwoord ons belowe het. En hoe is ongepubliseerde tekste bekom? Alles in hierdie bloemlesing is beslis nie op standaard nie, maar ’n mens is vooraf gewaarsku dat jy nie op alles kan peil trek nie. Ek sukkel egter om sekere kloutjies by die oor te bring. Maak slegs die aanwesigheid van versreëls soos die volgende uit byvoorbeeld Jan Rabie se “Die vriend” van die gedig ’n vers oor lyflike liefde:
Ek twyfel. Nog ’n voorbeeld is Adam Small se “What about de lô?” Is die blote feit dat ’n seun en meisie oor die destydse kleurskeidslyn ’n verhouding aangeknoop het, genoegsame rede om dit in hierdie bloemlesing op te neem? Dui dit net daarop dat die dye die dye aantrek, word so ’n keuse ’n effense belediging vir die liefde van die twee. En dan natuurlik die afwesigheid wat dood geswyg word. Waar is die lyflike verse van ons groot lyfskrywer, Breyten Breytenbach? Nie ’n enkele woord word hieroor gerep nie, terwyl ek meen dat sy (klaarblyklike?) onwilligheid om mee te doen, minstens ook in verband met hoereerdery gebring sou kon word. Siedaar, die ondankbare resensent se taak is amper volbring. Wat oorbly, is die besluit of die publikasie waarde vir geld is en wie die potensiële kopers is. Ja, Die Dye Trek die Dye Aan is sonder enige twyfel uitmuntende waarde vir geld en ek kan my nie voorstel dat enigiemand wat lief is vir die Afrikaanse poësie nie hierdie bloemlesing op die rak of langs die bed sal wil hê nie. Dit is nie altyd die geskikste koffietafelboek nie, hoewel die optel daarvan beslis ’n gesprek of iets meer aan die gang sal sit. Prof. Olivier is ’n digter en die hoof van die Afrikaans-departement aan die Universiteit van Venda. ***
Resensent: Helize van Vuuren Die Burger, 17 Februarie 1999
Bloemlesings het “bewaringsprojekte” geword, sê De Lange en Krog in die voorwoord, en spreek die angs uit dat “die Afrikaanse letterkunde flink besig is om ’n uit-druk-letterkunde” te word. ’n Erotiese tekening van Walter Battiss op die voorblad dui op die tema van lyflike liefde waarom die versameling sentreer. Die titel is ontleen aan ’n Van Wyk Louw vers uit Nuwe verse (1954):
Dis duidelik dat die sintese waarna alles in die heelal hunker, in dié filosofiese vers veel meer is as bloot die erotiese drang. Maar baie verse kry deur die nuwe (erotiese bloemlesing-)verband ’n ander konnotasie. Soos die oënskynlik onskuldige volksraaisel: “Intel, tintel, tonteldoos / in die land hang daar ’n roos,/ vol van hare, vol van blare / intel, tintel, tonteldoos”. Die antwoord op dié raaisel word aan die einde van die rympie vermeld as “mieliekop”. Heelwat ou anonieme volksryme en -raaisels, of vroeë gedigte is ingesluit, dikwels met ’n sterk humoristiese inslag. Die twaalf afdelings waaruit die bloemlesing bestaan, bied telkens ’n klein “interne” bloemlesing rondom ’n sekere tema (nie almal egter duidelik onderskeibaar nie), soos nommer 8: “April! April!”, wat fokus op die ontwaking van (Europese) lente en liefde. ’n Eienaardige hiaat hier is Van Wyk Louw se Tristia vers, “Mei-fees in Amsterdam”:
Die verrassende van die bloemlesing is die afwisseling van nuwer en ouer poësie op ’n manier wat die kuise teenoor die hoogs gewaagde, die tradisionele vers teenoor die vrye, populêre of eksperimentele te staan bring. Dit het soms ’n humoristiese effek, en maak die leser attent op die spektrum van stemme, style en benaderings in die Afrikaanse poësie soos in die liefde! Krog, De Lange, Van Wyk Louw, Hennie Aucamp en Ernst van Heerden is van die sterkste stemme hier teenwoordig. Die groot hiaat in die bloemlesing is Breyten Breytenbach se liefdes- en erotiese verse (hy het oënskynlik toestemming geweier). Hiermee mis die leser al die liefdesverse van Lotus, en pragtige, speels-erotiese gedigte wat versprei deur sy ongeveer sestien digbundels lê, soos “iets om aan te peusel in my igloo:”:
Wat die bloemlesing ook boeiend maak, is die insluiting van talle ongepubliseerde verse wat òf in tydskrifte versprei was of altemit spesiaal vir dié uitgawe geskryf is. Daar is onder meer verse van Mark Behr, een van Koos Prinsloo, Wilhelm Knobel en ’n “in memoriam”-gedig vir Ingrid Jonker deur Adam Small. Die wye spektrum, tussen lig-speels (soos Ronnie Belcher se kort rymers, die Klipwerk verse van Van Wyk Louw) en verwikkelder poësie (Eybers, Van Heerden, Opperman) maak Die Dye trek die Dye aan ’n besonderse versameling. Daar is steeds afwisseling in toon en aanpak van gekanoniseerde digters tot anonieme of populêre skrywers soos André Letoit. Tog is dit die sterk ouer stemme wat steeds be¨ndruk soos Sheila Cussons se “Verlief in Venesië”:
'n Eienaardige insluiting is wel die lang passasie uit Leipoldt se “Die Bergtragedie” (byna vier bladsye) wat weinig met eksplisiete erotiek te make het. Waarom dan nie ’n gedeelte uit Peter Blum se “Die Klok in die Newel” (uit Enklaves van die lig) nie? De Lange en Krog bied met hierdie bloemlesing ’n verfrissende nuwe blik op bekende en onbekende verse, met veel plesier en verrassings vir die leser. Prof. Helize van Vuuren is verbonde aan die Departement Afrikaans aan die UPE. ***
Hierdie bloemlesing, met die subtitel Verse oor lyflike liefde, gee ’n uitstekende blik op erotiese gedigte in Afrikaans oor bykans ’n eeu heen. Die samestellers noem in hul “Nadraai” dat erotiese gedigte dikwels uit bloemlesings gelaat word sodat lesers nie “aanstoot” gegee word nie en dat wat vir die een persoon eroties is, vir ’n ander pornografies en banaal mag wees. Die dye trek die dye aan is dan, om uit die volgstuk te parafraseer, ’n bloemlesing oor lyflike liefde, van die vroegste volkse uitinge tot die moderne, en soms “volksvreemde manifestasies in die meer onlangse poësie”. (Lees in laasgenoemde verband Dan Roodt (onthou u hom nog?) se volksvreemd.)
Ontwikkeling en voltrekking van erotiese drifte word nagespeur deur die verskillende afdelings: van Eerste proeseltjie (met onder meer ’n paar variasies op Ou Tante Koba), Jy met jou groen lyf soos ’n bottel, Skommel maar die ding (say no more!), Anatomieles, O heerlike (effens retoriese) lywe, Ek sou jou graag net oppervlakkig wou leer ken het, Die dye trek die dye aan, April! April!, deur Hoe rits die kooi vannag, Ars erotica, Hoere, huurjongens en houvroue, tot die meer gedempte en melancholiese Beminde prooi na wie ons so smag en Laaglied. Bykans elke Afrikaanse digter word hier verteenwoordig, want, soos dit in “Nadraai” gestel word: “Daar is geen enkele skrywer van belang wat nie een of ander tyd erotiese tekste geskryf het nie.
Een van die vele verrassings van die bundel is die aantal ongepubliseerde verse van onder meer Peter Blum, Hennie Aucamp, Wilhelm Knobel, Mark Behr, Leon Strydom, Melanie Grobler, Johan van Wyk en Casper Schmidt. En wat ’n plesier om weer ’n deel uit Watermeyer se sensuele "Klein siklus" en uit Leipoldt se "Die bergtragedie", met sy klassieke doodserotiek, te lees.
Dr. H.J. Pieterse is dosent in die departement Afrikaans, Unisa. ***
Erotiek en poësie lê lepel in tema-bundel Resensent: Bernard Odendaal
G’n wonder dat sommige literêr ingewydes van die erotiek van skryf en lees praat nie. Van stuitige volkse rympies tot die teerste verse oor die erotiese liefde, van skokkende gedigte oor seksuele geweld tot half-suggestiewe kleuterverse, van die werk van digters uit die eerste taalbeweging tot voorheen ongepubliseerde werk van hedendaagse digters dit is alles in die dertien rubriserings van hierdie bloemlesing aan te tref. ’n Mens moet die samestellers komplimenteer vir die talle verrassings wat hulle kon opdiep. Dit is seker moeilik om gedigte wat oorspronklik nie vir die doeleindes van so ’n bloemlesing geskryf is nie, te orden. Dit blyk weer uit die boek. Die samestellers het gekies om die gedigte is onder sub temas gerubriseer, ’n aanhaling van ’n titel of frase uit een van die gedigte is onder so ’n rubriek as (sub-) tematiese noemer gebruik, en die gedigte binne rubriekverband alfabeties volgens die digters se vanne gerangskik.
Hier en daar is die (sub-)tematiese rubriserings myns insiens ietwat willekeurig, en die afdelingstitels nie altyd ewe verhelderend of onderskeidend nie. Dit doen egter nie afbreuk aan die geboeidheid wat die bloemlesing my besorg het nie. Dit is ’n bundel wat jou, nou ja, op meer as een manier prikkel. Dit is ook die uitgewersprys van sowat sewentig rand dubbel en dwars werd.
Wat lê langs die wraklyn gebied dat jy kyk en neerskryf, opteken, voor die bene verbleik.
met sy lang wit baard en sy hande op ons almal
en wywaters van die doop op ons tonge laat reën.
Dié gedig gee aan die seksuele aktiwiteit ’n religieuse konnotasie wat nie alleen die godsdienstige belewenis in ’n parallelle lyn plaas met seksuele ekstase nie, maar wat die intense kommunikasie tussen die seksueel-aktiewes verhef van die liggaamlike tot die geestelike. In “Kommunie II” word gepraat van “die nagmaal van die vlees”, en elders:
van my gebed? Kan U my voel deur die fyn membraan? Ek hoor jou laatnag huil, en Een wat sê: Dit is voldaan.
Iets van die “eroticism of death” is ook opgesluit in die offertematiek, veral in ’n gedig soos “Drenkelinge”. Hoofsaak is dat in die suiwerheid van erotiese oorgawe ’n religie voltrek word. Seksualiteit word metafoor vir die oorgee van die liggaam as offer, maar terseldertyd as die ervaring wat ’n verlossing bewerkstellig. Per slot van rekening. . . “we were not left rounded off in ourselves. . . we were crucified into sex” (ná D.H. Lawrence). Die verloop van die bundel word ’n subtiele inventaris van die “vleesgeworde woord”, maar nie in ’n godslasterlike sin dat die ervaring van Christus en sy goddelikheid-in- mensgestalte geparodieer word nie. Vleiswond word ’n verslag van die “vlees” wat woordgestalte kry. Met die religieuse-erotiese tematiek van die openingsgedigte as parameter, volg daarin die menslike ervaring van liefdesontrou, die besef van tydelikheid en verganklikheid en die verhaal van liefde-in-doodloopstrate. In hierdie verband verdien die verruklike gedig “Etienne Leroux (1922-1989)” spesiale vermelding. Deur gedigte rondom diere word gekyk na ontwykende erotiek, en deur die kuns en die digkuns word die menslike register as 't ware geraam tot portret van geleidelike verval en verganklikheid. Die gedig oor die beroemde fotograaf “Robert Mapplethorpe” dien in dié verband as ’n sintese waar die portrette van dié kunstenaar die mens verstil:
vlees: die perfekte dooies só gelaai met lewe.
Die bekoring en die romantiek van die seksuele word wreed versteur deur die ontering van die uiteindelike liggaamlike offer. Daarmee keer die religieuse tema weer terug in die slot, en sluit die parameter sy grense. Johann de Lange se hoogstaande talent is beslis reeds bevestig deur sy vroeëre bundels. Met Vleiswond bereik hy nuwe hoogtes wat hom vestig as ’n belangwekkende digter van uiters hoë kaliber.
Afdeling 3 bring 'n reeks dierebeelde, terwyl Afdeling 5 reisindrukke bevat. Afdeling 6 bring met verwysing na die invloed van 'n vaderfiguur enkele koersbepalende grepe uit die digter se jeug, terwyl die slotafdeling met die aksent op konkrete gevalle en situasies en die verwysing na bepaalde lokaliteite beelde van die minnaar bring en as't ware die liefde in aksie toon. 'n Aansienlike tematiese verskeidenheid dus. En tog het ons hier van afdeling tot afdeling eintlik maar met 'n aksentverlegging te make, want eintlik gaan dit in hoofsaak oor die werklikhede van die homoërotiek: die aard en openbaringsvorme daarvan, die spanning, pyn en hartseer wat soms daarmee gepaard gaan. Afdeling 1 is die mees besonne en ook die mees ambisieuse afdeling. Aansluitend by 'n sitaat van Walt Whitman wat voorin as teks aangebied word (''Divine am I inside and out, and I make holy whatever I touch''), is hierdie afdeling 'n uitgesproke poging om, met verwysing onder meer na die lyding van Christus en die sakrament van die kommunie, aan verskillende aspekte van die homoseksualisme 'n religieuse dimensie toe te voeg, om byvoorbeeld kwetsure van die liefde spel tot stigmata van die kruisiging te verhef. Vandaar die verskillende ''Kommunie''- en ''Stigmata''-gedigte. Ook 'n gedig soos ''Park'', waarin ons lees: ''ek vind... in die letsels op jou rug/God se kruiswonde terug.'' Op verskillende maniere probeer die digter liggaamlike ervaring tot 'n geestelike vlak oor te hewel. Maar so 'n opdrag vereis 'n metaforiese krag wat hier ontbreek. Die formules wat die digter wel aanwend, soos byvoorbeeld ''sakrament van die fallus'' (''Kommunie I'') en ''nagmaal van die vlees'' (''Kommunie II''), maak 'n uitgedinkte, beredeneerde indruk. Die gevolg is dat ons hier pleks van 'n vergeesteliking van seksuele aangeleenthede eerder 'n vergedrewe sekularisering van godsdienstige waarhede kry. Hoe ver De Lange in sy beelding hier te kort skiet, word enigsins duidelik as ons van die voorbeelde in hierdie afdeling naas die ''Waatlemoen''-gedig uit Opperman se Kristien-reeks lê. Veel gelukkiger is De Lange in die oproep van konkrete figure en situasies, of die opwek van 'n bepaalde stemming. Voorbeelde hiervan kom ons in feitlik elke afdeling teë, baie duidelik byvoorbeeld in Afdeling 3 met sy skerpgetekende diere, soos die Alpebok, die Kat en die Krokodil. In Afdeling 4 is veral ''Robert Mapplethorpe'' te noem, waarin daar via 'n reeks afbeeldings 'n aangrypende proses van aftakeling en doodsverlange gegee word. Of ''Vlees van die berg'', waarin die uitstalling van die gemartelde menslike liggaam oor die eeue met grepe uit die geskiedenis en die kuns opgeroep word. Onder die reisgedigte is dit veral ''Reisiger in Amsterdam'' met sy triestige slotakkoord wat die aandag trek; ook ''Storm'', waarin die geteisterde strandhuis geleidelik die gestalte van 'n bedreigde boot aanneem 'n bewys dat die digter wel op geslaagde wyse tot 'n metaforiese omskakeling kan kom. Die slotafdeling bevat ook sy kwota treffende gedigte. So is daar byvoorbeeld ''Tweeluik'' waar vroulike fynheid en manlike ruheid byna hermafrodities in een liggaam onderdak vind om so 'n innerlike konflik en gespletenheid te suggereer. Ook ''Orpheus langs die swembad'', waarin die menslike liggaam taalmatig tot beeldhouwerk verstrak. Of ''Graaff se poel II'', waar dood én skoonheid, vreugde én hel as die dubbele lot van die kwesbare mens gesien word. Daar sit spanning in hierdie poësie, konflik wat ook deurwerk in die slotgedig, ''Gelykenis'', waarin die seksmaat simbool tegelyk van hoop én lyding word. Dis nie toevallig dat die gedig figuratief in die vorm van 'n kruis afgedruk staan nie. Daar is gedigte in hierdie bundel wat beeldend nie oortuig nie, ander wat kru momente bevat, maar daar is ook genoeg mooi gedigte in die bundel, genoeg talent aanwesig om die digterskap te bevestig wat ons uit die vorige werk van De Lange leer ken het.
Johann de Lange se Wordende naak is sy beste bundel tot dusver en 'n baie groot vooruitgang in sy werk. Dit is 'n besondere bydrae tot die Afrikaanse poësie van ons tyd. Wat 'n mens van die begin af opval in die gedigte en 'n belangrike toonaard in die verse aangee, is die verwysings na afstand doen, verminking, verwonding, almal verwysings na weerloosheid. Die weerloosheid en verwording roep egter hul teendeel op, naamlik verweer en bewapening, die soldaat of skutter, die sterk manlike, byna verliggaamlikte figuur. Selfs die seksuele daad is 'n vorm van verweer, maar soos die skutter en soldaat is die erotiese figuur tegelyk die gestalte van weerloosheid en verwording. Die twee elemente is pragtig verenig in die briljante gedig ''Kusdorp'', waar die see verower, maar sy verowering hou verwering in, en eintlik is laasgenoemde die oorheersende elment in die gedig.
Parallel met die see se verowering, wat verwering inhou, is dan die seksdaad teen die einde, waar elke versreël van die slotkoeplet een van die twee opponerende of korrelatiewe elemente stel. ''Kusdorp'' is 'n toonaangewende gedig in Wordende naak. Die gegewe van die verval word voortgesit in ''Strandhuis'', wat soos die vorige gedig 'n verkenning is van 'n gebied op die grens tussen twee wêrelde. Nog verder word die verval, die aanvreting, die stryd tussen twee kragte voortgesit in ''Strandwandeling''.
'n Gedig soos hierdie wys egter weer vir ons dat die korrespondente of die korrelate, nie altyd op die positiewe uitloop nie: in die eerste strofe is daar volop skeppingskrag, in erotiese beelde beskryf, maar in die slot loop dit uit op toeslikking. Hierdie gedig is weer een van die toonaangewende hoogtepunte in die bundel. Die seksuele neem 'n belangrike plek in in hierdie verse van kragte meet, van skepping en dood. Die seksuele is soos alles in die digter se wêreld tegelyk kreatief en verwonding. ''Vlug van die koninginby'' is daar 'n pragtige getuienis van, tot in die ritme en klank van die gedig, wat eksplosief in die eerste twee strofes is en stol in die slot.
''Tierblom'' is 'n ander pragtige voorbeeld van hierdie sinlike oopbloei en tewens sinlike instorting. Voortdurend maak die gedigte hierdie paraboolbeweging en weeg die twee kragte teen mekaar op. Die titel ''wordende'' naak vir die bundel is uitstekend gekies, met 'n goeie insig wat De Lange in sy eie werk het: daar is voortdurend 'n proses aan die gang, wat nooit eintlik voltooi word nie, 'n weegproses wat nie altyd finaal na die een of ander kant toe beslis word nie.
Ek dink ook aan die beskrywing van die vriendin in ''Vakansiebrief'': sy's skerp,
Dit is in een enkele sin 'n bundel van goedversorgde, delikate, diepsinnige en uiters mooi verse. Slegs enkele korter gedigte weeg nie op teen die meerderheid nie, maar die uitstekende bundel kan hulle verdra. ***
Die titel van Johann de Lange se jongste bundel is ontleen aan ’n nagelate gedig van Van Wyk Louw. In die titelvers is die spreker die digteres Sheila Cussons wat – met talle reminissensies aan haar eie en Van Wyk Louw se verse – haar lewe terugmymer: haar lewe in ’n Mediterreense land, die “skraal man” wat nie vir sy bier opdaag nie, ’n versaakte huwelik en ’n “vuurproef”, met die vraag aan die slot of dit alles die moeite werd was vir ’n “spookgesig”... in elke slaaplose gedig”. Albei dele van die gedig is gebaseer op foto's van Cussons, laasgenoemde met twee perspektiewe op dieselfde figuur wat verskillende hoeke belig. Die “wordende naak”-motief word voortgesit in die daaropvolgende verse, agtereenvolgens – weer met die kamera as optiese waarnemer – met die aksent op ’n seun wat in sy “ongeskonde liefdesvont” vermink is (“Skerpskutters”) en op die soldaat wat só gepantser is dat ’n mens jouself kan afvra of hy hoegenaamd verwondbaar is, ’n uitbeelding wat ’n kontras vorm met Van Wyk Louw se “Armed vision”. Op hierdie verse volg die tweede afdeling van die bundel, wat in sy geheel ’n verslag van ’n vakansie is, telkens met doelbewuste inspelings op verse van ander digters: “Vertrek” waarin die aarde se swaartekrag soos in Ernst van Heerden se “Vliegtuigrit” (Reisiger) getors word; “Strandwandeling” waarin daar met die toespeling op ’n afwysing ’n verwantskap met Stockenström se “By L'Agulhas ’n wandeling” is, al kom hierdie afwysing nou van die see en al spreek die “antieke vrede” van Marsman se Tempel en kruis aan die slot mee; en “Vakansiebrief” , wat aan Opperman se gelyknamige gedig laat dink, al word dié assosiasie nie bevestig nie en word met die briefgegewe eerder Joan Hambidge en Wilma Stockenström betrek. Die bevredigendste vers in dié afdeling is “Kusdorp”. Uit die insetreël van dié gedig kom ’n hele katalogus dinge sinryk los wat deur die see aangetas word, met die verhouding tussen twee mense en hul “seminale reuk” as kontrasterende slotakkoord. Alhoewel die seksuele reeds van meet af aan in dié bundel ’n markante plek inneem, is dit sterker aanwesig in die derde afdeling waar dit telkens met die natuur verbind word – enersyds gesien as die lokkende én die verswelgende (“Tierblom”), andersyds as ’n “welige krag” , wat met die jare taan (“Correspondences” met sy rivierbeelde aan die slot).
In die vierde afdeling word die seksuele met die kunstenaarskap verbind in die vraag of die digter werklik iets kan skep of uitgelewer is aan die onkeerbare wegsink in die niet (“Kriptomnesie”). “Male Muse” is hier veral ’n voortreflike gedig. Die vraag ontstaan of daar vleeslike kontak gaan plaasvind met die seun wat die digter op papier tot lewe wek, of gaan – met ’n toespeling op Auden – hierdie verpersoonliking van die liefdesgod ’n blote “standbeeld in ’n binnehof” word, gereduseer tot iets stofliks wat nooit ’n werklikheid kan wees nie. Die daaropvolgende groep verse handel oor die erotiese en die eensaamheid, telkens met natuurbeelde gevoed soos in “Groen” en “Ent”. “Almanak” is ’n wrang voortdigting op die wysie van Villon se “Ballade van die dames van weleer” in Krige se vertaling, maar nou binne ’n uitgesproke homoërotiese raamwerk en met ’n elegiese slot. Iets van die elegiese is ook aanwesig in die bitter insig in “Teiresias praat met homself” in afdeling VI (“ons is ewig/teen onsself/verdeel/en van mekaar verstoke”), terwyl die sewende afdeling in aansluiting by ’n aantal sterk gedigte in Snel grys fantoom oor niks anders as die dood praat nie. Soos in sy voorafgaande bundel skryf De Lange ook hier oor gestorwe kunstenaarsgestaltes, onder andere oor Ingrid Jonker aan wie hy reeds in Waterwoestyn ’n vers gewy het. Hier neem dit met die vraag-en-antwoord-tegniek en die herhaling die vorm aan van ’n ballade, al sluit dit ook ten nouste aan by die tradisie van die fabel met sy dierewysheid soos in Leipoldt se “Die koperkapel kom uit sy gat” en Opperman se “Wie't mossie doodgemaak”. Die elegiese oorheers ook in die treffende drieluik “Aan ’n onbekende seun”, “Begrafnis”, die “Selfmoord”-tweeluik en in die agtdelige siklus “Ruïnebesoek” waarmee die bundel sluit. Alhoewel ’n mens voel dat De Lange nie altyd daarin geslaag het om alle literêre verwysings in Wordende naak sinvol in sy eie verse te benut nie en ’n kragtiger stem dikwels sy eie woord verdof, toon die bundel in sy geheel met die sterk vormgewing en beeldende vermoë ’n vooruitgang op Snel grys fantoom. Die eksplisiete beelding van sy eerste bundel en die estetisering wat Waterwoestyn en sy digterskap as sodanig bedreig het, is hier heeltemal afwesig. Tematies toon die bundel wel nie enige noemenswaardige vernuwing nie, al vind die homoërotiek deur die verbinding met natuurbeelde en die motief van die eensaamheid hier sterker gestalte.
Herinnering, soos die motto van Mishima sê, is vir die digter soos ’n fantoom, ’n sinnebeeld. Die verhouding tussen illusie en werklikheid word eksplisiet uitgewerk in die gedig “Dood van James Dean” - met die subtitel fata morgana. Die motor was ’n “snel grys fantoom” omdat mense hulle verbeel het dat hulle nog jare daarna die spookmotor van James Dean sien ry het op dieselfde plek as waar die ongeluk gebeur het. Maar ook Dean is ’n snel grys fantoom, ’n mite wat aanhangers op die “flikkerende silwerdoek” bly vasvang. Die fata morgana-motief word verderaan ook aangetref, bv. in die verse “Pa” , “Swart weduwee” , “Al gaande” en ’n vers oor die digter Ernst van Heerden waarin menslike fantoom-belewings vergestalt word. Samehangend met die ontdekking van ’n eie stem, is etlike gedigte behep met die self, die ontdekking van die nuwe mense (onder meer knap verwoord in “Laatherfs” se tweede afdeling). Die skryfproses word ook met spieëls verbind en eksplisiet aan onanisme gelykgestel soos in die openingsgedig “Piromaan”. ’n Mens tref ook ’n gay-wêreld aan in hierdie bundel en van die kragtigste verse ontstaan oor (self)liefde, ontnugtering en die soeke na ’n geliefde. Ondanks die “Biker” se hardekwashouding en die spreker in “Impasse” se oënskynlike ongeërgdheid, is byna alles in hierdie bundel herleibaar na ontnugtering, kan Snel grys fantoom gelees word as ’n “diagnose van verlies”. Die belydenis in “geel dag”: “ek kan maar net by benadering leef,/net die voortekens van die volheid weet,” en die uitspraak in “Al gaande”: “die dag is alreeds skadu-beduimeld,” is sekerlik die belangrikste sub-tekste in die bundel. Juis daarom handel soveel gedigte oor gefnuikte begeertes, is die verganklikheidsmotief só opvallend. Die volgehoue hantering van die vuur- en maan-simbole (en hiermee samehangend water) bevestig De Lange se poëtiese vernuf. Nooit word die simbool énkelduidig of finaal besê nie, maar die aardse elemente word ragfyn verbind, sodat maan verwys na die geboorte van die nuwe mens (á la Jung); verganklikheid; die tydloosheid van die seisoene; én die simbool van liefde . . . Die hele vierde afdeling is ’n kunsteoretiese besinning. “Oor blomme en bomme” dig oor die spel met verhoudings en kom tot die siniese ontdekking dat poësie nét ’n bloeiwyse is, terwyl “-skap” ’n landskap herlei tot “’n singende boomdiagram”. “Op een snaar en meerstemming” speel op ’n T.T. Cloete-snaar en in “Die wanner” word die skryfdaad gesien as stroping. In die laaste afdeling is daar knap sketse oor Emily Dickinson, James Dean, Billie Holliday en twee Afrikaanse digters: Pieter Claassens en Ernst van Heerden. Die gedig oor die digter Pieter Claassens is ’n tour de force omdat die belangrikste bundelmotiewe hier saamgesnoer word. Die digter se dood word beskou as ’n maansverduistering:
soos bloed in sy oog, en minnaars lê gevlegsel, opgesluit in mekaar se droefheid. Wat oorbly na alles, is liefde.