Goed gedop, hoog in die takke en 'n bloeddorstige jagter op die koop toe... hierdie bekende mooi besie is nie presies wat baie mense dink hy is nie!
Skilpadjie van die bome
Die liewenheersbesie of skilpadjie ('ladybird' of 'ladybug')
Geen insek is meer gelief by die mens as hy nie... die skildvleuelige kewerjie wat ons 'n liewenheersbesie of sommer 'n skilpadjie noem. Maar dis dalk meer oor sy voorkoms wat ons so gaande is as oor die wonderlik nuttige skepseltjie wat hy eintlik is. In werklikheid is hy 'n miniatuur-soldaatjie, wat onder die plantluise en ander plae maai wat ons kosproduserende gewasse en tuinplante sou vernietig het. 'n Enkele volwasse liewenheersbesie kan maklik met meer as honderd slagoffers op 'n dag klaarspeel...
Klein animasie regs onder: ARS / USDA
IE ganse sitrus-oes van die Amerikaanse staat Kalifornië kon daarmee heen wees—as iets nie gedoen kon word om 'n gevaarlike wolluis kort te vat wat besig was om verwoesting te saai nie. Dit was die jaar 1888 en enkele jare vantevore is die luis per ongeluk die streek binnegebring saam met 'n vrag sitrusplante vanuit Australië.
'n Kenner is na Australië gestuur om uit te vind wat die natuurlike vyand van die Australiese wolluis is—en die volgende jaar het 'n besending liewenheersbesies in Kalifornië aangekom. Die kewertjies is in die lemoenboorde vrygelaat. Saam met hul nasate en verskeie ander skeepsvragte van die besies uit Australië, het hulle 'n hewige oorlog teen die Australiese wolluise gevoer.
Binne anderhalf jaar is die stryd gewen en was Kalifornië se wolluis-plaag iets van die verlede. Die ywerige liewenheersbesie het sy vaardigheid as 'n omgewingsvriendelike plaagdoder bevestig en nogmaals diep in die hart van die wêreld se boere en tuiniers ingekruip. (In Suid-Afrika het Cecil Rhodes ook later liewenheersbesies ingevoer om skade aan lemoenbome te bestry.)
Van al die wêreld se insekte moet die liewenheersbesie stellig as die mens se gunsteling beskou word, en dis nie moeilik om te dink waarom ons voorsate hom dié naam gegee het nie. ''Dis die besie van onse liewen Heer,'' het iemand heel moontlik gesê—en die naam het bly steek.
Hy word ook die boomskilpadjie, skilpadbesie of sommer kortweg skilpadjie genoem—natuurlik weens sy skilpadagtige vorm. 'n Ander naam vir hom is halfmaantjie en nog een, in Engels, ''ladybird''. Die Engelse naam is glo ontleen aan ''Our Lady the Virgin Mary''. Omdat hulle boere help om landbouplae te vernietig, sou hierdie insekte in die Middeleeue beskou gewees het as instrumente van weldadige ingryping deur die maagd Maria.
Daar is na raming 4 000 verskillende soorte liewenheersbesies. Die meeste is rooi met swart vlekke, maar party is oranje, sitroengeel of selfs bruin of blou, en by 'n paar soorte is die merke gespikkel of streperig. Boonop kan een soort se vlekke verskillende variasies hê.
REGS: Praat van 'n geweldige en 'n kleurryke variasie. Selfs die bekende gespikkelde rooi boomskilpadjies lyk potblou in Hawaii!
Foto links: DLS
Foto regs: Forest & Kim Starr (USGS)
'n Mens sou dink die liewenheersbesie se opvallende kleure, soos rooi of geel, maak hom darem 'n alte maklike teiken. Die waarheid is dat hierdie kewertjies baie sleg smaak—en die kleure waarsku juis enige voornemende roofvyande om weg te bly.
Liewenheersbesies kom regoor die wêreld voor, buiten in die verre noorde en suide. Die meeste lewe egter in die gematigde streke. Daar is verrassend genoeg min van hulle in die tropiese reënwoude, waar daar soveel ander soorte insekte is.
Die winterkoue word met 'n winterslaap ontwyk, waarvoor 'n menigte besies dikwels saamtros. Partykeer sien 'n mens hulle waar hulle onder stukke bas of tussen die naalde van dennebome gaan wegkruip het, maar dikwels oorwinter hulle sommer so in die oopte.
REGS: 'n Elektronmikrograaf van die chitien-dop van 'n boomskilpadjie.
Die liewenheersbesie het 'n groot aptyt. Baie soorte se volwassenes vreet meer as honderd insekte per dag—elke dag, maand ná maand. Gulsig soos hulle is, is hulle egter ook uitsoekerige vreters. Party vreet slegs plantluise, sommige net sekere soorte plantluise, terwyl ander in dopluise, rooimyte en ander insekplae spesialiseer.
Alle liewenheersbesies, uitgesonderd die lede van een plantvretende genus, is vleisvretend. Die larwes, wat ook karnivore is, is selfs vraatsugtiger as die volwasenes.
'n Gesonde skilpadjie-bevolking hou dikwels plae biologies in toom en is gewoonlik 'n seker teken van 'n goed gebalanseerde omgewing.
Lewensiklus van die liewenheersbesie
IN die lente of vroeë somer lê die wyfies groepe piepklein eiertjies op beskutte blare, stingels of boomstamme, gewoonlik naby plantluis-kolonies. Etlike dae later verkleur die eiers tot grys; kort daarna kom die larwes uit die eiers te voorskyn.
Die larwes lyk op 'n manier soos miniatuur-krokodilletjies. Hulle vat dadelik koers na die plantluise toe en begin hul fees. Hulle groei baie vinnig en vervel in die proses verskeie kere.
Hierna volg die papiestadium. Die eierstadium en papiestadium is die enigste tye wanneer die liewenheersbesie nie kos verorber nie. Die papiestadium duur verskeie dae. In dié tyd verkry die besie al sy volwasse kenmerke.
Oplaas bevry die liewenheersbesie hom uit sy papie-gevangenis en kies hy nogmaals koers om sy aptyt vir plantplae—soos plantluise—te bevredig.