Loko u ri ni vuvabyi bya nkarhi wo leha (byo fana na TB, Khensa kumbe AIDS) I swa nkoka ku dya swakudya leswi fuweke. Loko wo titoloveta ku dya kahle u ta kota ku lwa ni mavabyi. Ku dya swakudya leswinene a swi vuli ku xava swakudya swo durha ngopfu! Ku dya swakudya leswinene swi vula ku hlawula swakudya hi vutlharhi leswi swi nga ta enerisa mirhi wawena. Phamfulete leyi yi ta ku pfuna ku hlawula madyele lamanene hiku tirhisa swakudya leswi u nga na swona.
Ringeta ku dya swakudya swo hambana hi tindlela hinkwato. Leswi swi ta ku pfuna ku kuma swakudya leswi miri wawena wu swi lavaka hinkwaswo. Ku ni tinxaka to hambana ta swakudya, ku nga phirotheyini, khabohayidireti, mafurha, tivhitamini ni timinerali. Ku hava xakudya lexi xi nga na minchumu leyi hinkwayo eka xona, hikwalaho u fanele ku dya swakudya swo hambana.
Swi kahle ku dya hi minkarhi ya ntolovelo. Ringeta ku dya kanharhu hi siku. Loko u swi kota , ringeta ku dya ni le xikarhi ka minkarhi leyi ya ntolovelo, ngopfu-ngopfu loko eka minkarhi leyi yinharhu u nga koti ku dya sw akudya swo tala.
Endla leswaku swakudya leswi tolovelekeke ngopfu swi tala ku tlula leswin'wana nkarhi hinkwawo loko u dya. Swakudya leswi ku nga ha va mugayo, xinkwa, rhayisi, mazambhani kumbe swin'wana swakudya leswi swi nga na xitachi leswi u nga vaka u ri na swona.
Swo tala swa swakudya leswi a swi durhi. Ku endla swakudya leswifuweke, engetela ni swin'wana swakudya leswi u nga vaka u ri na swona eka leswi swa xitachi swofana ni matsavu, tinyawa, matandza kumbe mihandzu.
Matsavu ni mihandzu swi na tivhitamini ni yin'wana minchumu leyi miri wu yi lavaka ku tiyisa sisiteme ya nsawutiso wa vuvabyi. Ringeta ku dya matsavu ni mihandzu swo hambana siku rin'wana ni rin'wana. Matsavu ni mihandzu leswi swa xitshopani, ni swa rihlaza swo fana ni xipinachi, muroho, kwembe, tikherotsi na mapapawa swi na vhitamini A. Vhitamini A yi pfuna ku tiyisasisitemeya nsawutiso wamavabyi. Ringeta ku dya matsavu kumbe muhandzu wun'welowu nga na vhitamini A hi siku.
Matsavu ni mihandzu swin'wana na swona swi na vhitamini C yo tala, leyi pfunaka ku lwa na mavabyi. Xikombiso I mihandzu-xilamula yo fana ni malamula, swinerekisi, swipapalamusi na maswiri xikan'we ni matamatisi, mimangwa, magwavha, khavichi na matapula. Ringeta ku dya mihandzu ni matsavu leswi nga na vhitamini C siku rin'wana ni rin'wana.
Ringeta ku dya ntlhanu wa matsavu kumbe mihandzu siku rin'wana nirin'wana. Ku vaswi nga ku durheli, sungula ku byala swimilana swa matsavu ni minsinya ya mihandzu wun'we kumbe mimbirhi sweswi. Aswi lavi ndhawu leyikulu ku endla leswi, naswona hambi xi ri xithinani xi nga tirhisiw a ku byala matsavu eka xona.
Loko ku nga ri na ndhawu ekaya, u nga kombela ku nghenela phurojeke ya xirhapa ya vaaki, kumbe u tinyiketa ku pfuna ku sungula phurojeke ya xirhapa ekliniki ya le kusuhinile ka n'wina. U nga tlhela u sungula xirhapa xintsongo ni vanghana vawena.
Loko mihandzu yi durha ngopfu, xava matsavu ku ri ni ku xava mihandzu. Kwembe, mazambhani, minhlata, tikherotsi, xipinachi ni matamatisi swichipile naswona swi ni tivhitamini ni timinerali swotala. Chela mati mantsongo loko u sweka matsavu. Mati lawa u nga tlhela u ma tirhisa ku endlamuthotho - kumbe u ma n'wa leswaku swakudya leswiswi nga endzeni ka mati wolawoswi ngacukumetiwi. Miroho ya nhova yo fana ni thyeke ni sepatlapatla leyi khiwaka enhoveni na yona yi kahle . Vanhu vo tala va xava matsavu nimihandzu epatwini. Nkarhi wun'wana swi chipile ku tlula ku xavaevhengeleni naswona yi fikeleleka hiku olova.
xava leswi ku nga nkarhi wa swona hikuva swiva swi chipile.
Swakudya leswi swi humaka eka swiharhi swi nga dyiwa masiku hinkwawo. Hambiswiritano, swin'wana swa swakudya leswi ku fana ni huku, hlampfi na nyama swa durha swinene.
U nga ha kuma phurotheyini eka swo chipa swo fana nixivindzi, tinsu, timbilu, byongo, tincondzo, muhodi, hlampfi ya le thinini, masonja, madumbe na matandza.
Loko u twa u ri ni ku tikeriwa ku dya swakudya leswi ringaneleke, engetela masi ya phawudara eka vuswa, tiya, mazambhani yo gayiwa, muthotho kumbe eka swin'wana swakudya ni swo n'wa. Hi ndlela leyi, ntsengowa phrotheyini wu ta andza handle ka ku engetela sw akudya.
U nga chela tinyawa, tierekisi, tilentele na leswi nga ni soya eka tisupu ta nyama ni le ka tisupu tin'wana ni tin'wana kumbe ku swi sweka swi ri swoxe ku endla swakudya leswifuweke. Swakudya leswi swi ni phurotheyini, hikwalaho swi nga tirhisiwa ku siva nyama. Xana hikwalaho ka yini u nga bylali xiluva xa dyambu ku rhendzela yindlu - Xi sasekile swinene naswona ehandle ka ku nandziha ka tinyungu ta kona, xi tlhela xi ku nyika phurotheyini na matimba?
Loko u vabya naswona swi tika ku dya swakudya leswi ringaneke, chela nyana mafurha, oyili ni/kumbe chukele eswakudyeni. Leswi swi ta nyanganyisa swakudya swa wena ni ku endla leswaku u kuma matimba u nga dyanga swakudya swo tala ngopfu.
Ringeta ku chela munyu wuntsongo ni ku tidyondzisa ku nandziheriwa hi swakudya swi nga cheriwanga nchumu. Munyu wo tala wu nga engetela ntshikelelo wa ngati naswona leswi swi nga va ni nghozi swinene. U nga engetela munyu ntsena loko u chuluka kumbe ku hlanta leswi swi nga ku endlaka leswaku u lahlekeriwa hi munyu emirini.
Titoloveti ku n'w a ngopfu mati ni ku ma rhandza - ma chipile ku tlula tiya na kofi. Loko u nga ri ni ntiyiso wa leswaku mati ya tengile ma virise u nga sima n'wa kumbe u nga sima tirhisa.
Ku xava byala I ku tlangisa mali naswona I ku rhoba miriwawena eka swakudya leswinene. Swa antswa u tirhisa mali ya wena ku xava swakudya leswifuweke. Unga tshuki u n'wile byala loko u ri karhi u n'wa mirhi yo tshungula mavabyi.
Gingirika swinene loko u nga vabyi. Leswi swi ta pfuna ku tiyisa tinyama ta wena. Mintirho yo fana ni ku famba himilenge, ku tirha exirhapeni kumbe ku basisa yindlu a swi nga endlileswaku u tiyela ntsena, kambe swi ta ku pfuna ni leswaku u titwa u hanyile kahle.
Nkarhi wun'wana swi kahle ku tirha u kombela ku holeriwa hi swakudya. U nga pfuneta exikolweni, ekerekeni, khixi ra tisupu kumbe eka mabindzu man'wana u kombela leswaku va ku hakela hi swakudya.
Hlawula swakudya leswi u swi tsaakelaka naswona swi kumekaka hi ku olova.
Sweka xitampu ni tinyawa kutani u swi chela eka xiculu. U nga ha chela ni tierekisi ku tatisa loko u sw i lava.
Loko u twa u nga naveli swakudya, sweka vuswa lebyi nga ni matimba ya le henhla swinene. Leswi u nga swi endla hi ndlela leyi: Endla khapu yin'we ya mukapu. Chela malepula manharhu ya masima phawudara, lepula rin'we ra oyili kumbe majarini nimalepula mambirhi ya chukele u hakasela sw inene.
Katinga tinyala emafurheni, chela soya kutani u chela ni thini ra tinyawa leti nga na soso ya tamati. Leswi u nga swi dya na xinkwa, rhayisi kumbe vuswa.
Katinga tinyala, matamatisi na khavichi leswi humaka exirhapeni xa wena xa matsavu, chela tiphisisi ta huku kutani u swi virisa. Chea swipayisi ku nandzihisa kutani u phama na swakudya swa xitachi leswi u swi tsakelaka.
Dyana swakudya leswi fuweke swo hambana-hambana leswaku swi ta ku pfuna ku tiyisa sisiteme ya nsawutiso wa mavabyi ni ku sivela switsongwatsongwana.
Dyana swinene leswaku u nga ondzi. Loko u ondza a swi olovi ku va sisiteme ya nsawutiso wa mavabyi yi tama ya ha tiyile ku lwa ni switsongwatsongwana ni mavabyi.
Vonisisa leswaku u siva mati ni munyu leswi nga vaka swi lahlekile hikwalaho ka ku hlanta ni ku chuluka.
Tiphini hi swakudya leswi u kotaka ku swi dya - hlawula swakudya leswi u nga swi kondelelaka, ku sivela khwaxu.
Dyana swakudya hi swintsongo-ntsongo loko u nga koti ku dya swo tala hi nkarhi wun'w e.