Reis saam met ons op die spoor van Afrikaans – vanaf haar ontstaan in ongenaakbare omstandighede as omgangstaal tot vandag.
Nelson Mandela tydens 'n besoek aan die ATKV in 1995
"Afrikaans is 'n taal wat uit die bodem van Suid-Afrika gegroei en ontwikkel het, gevoed deur die verskeidenheid van tale en kulture in ons land, gewortel in die soeke na eie identiteit en vryheid. Sy krag en hoop op die toekoms was nog nooit spesiale bevoorregting nie, maar as een van die tale van Suid-Afrika wat skouer aan skouer tesame met ander tale met respek en gelyke regte die toekoms tegemoet moet gaan."
Die ontstaan en ontwikkeling van AFRIKAANS
AFRIKAANS is 'n familie van dialekte.
Afrikaans is 'n familie van dialekte. Die Afrikaanse spreektaal lyk anders as Standaardafrikaans (wat ons ken as die Afrikaanse skryftaal). Afrikaanse flaaitaal, Kaapse Afrikaans en Noordwestelike Afrikaans lyk byvoorbeeld heel anders. Soos ons Afrikaans se voetspoor volg moet ons sover moontlik rekening hou met die tekens van al sy verskillende dialekte/variante.
Dit gaan dus nie net om die spore van hedendaagse Standaardafrikaans nie. Dis interessant om te weet dat die verskillende vorme van die Afrikaanse omgangstaal baie ouer is as Standaardafrikaans. Afrikaans was tot na die helfte van die negentiende eeu net 'n spreektaal. Toe eers is daar begin om Afrikaans op verskillende plekke, op verskillende maniere, en met verskillende oogmerke in gedagte, te skryf.
Reis saam met ons op die spoor van Afrikaans – vanaf sy ontstaan onder uitdagende omstandighede tot vandag – taal van miljoene mense waaroor opvattings steeds groei en verskuif.
Die stene waarmee Afrikaans gebou is, is in 1595 gelê.
"Die oud volk altyd zoo makum en daarom ons ook zoo makum." Met hierdie sinnetjie regverdig 'n segsman van die Khoi-Khoin in 1727 die behoud van hulle ou gebruike teenoor die reisiger Kolbe. Meer as 'n eeu voordat Kolbe hierdie sin neergeskryf het, het die Kaapse Khoi-Khoin begin om 'n nuwe kontaktaal te praat. Die taal het ontstaan uit die situasie wat ontwikkel het toe die Khoi-Khoin en die skeepslui van Nederlandse skepe, wat sedert 1595 die Kaap begin aandoen het, mekaar beter probeer verstaan het sodat hulle ruilhandel beter kon vlot.
Die Afrikaanse taalgeskiedenis begin dus na regte eerder in 1595 as in 1652. Hierdie aanleerderstaal van die Khoi-sprekers toon 'n verskeidenheid ooreenkomste met latere Afrikaans en word daarom as Khoi-Afrikaans beskou. Kennis van Khoi-Afrikaans uit hierdie tydperk word betrek in die gesprek oor die vorming van Afrikaans. Die Afrikaans van die Khoi kon nie uit Nederlands na Afrikaans verander het nie. Die Khoi het nooit Nederlands gepraat nie!
Daar is 54 gevalle van Khoi-Afrikaans voor 1652 opgeteken wat deur prof Christo van Rensburg behandel word met die bespreking van data wat tussen 1595 en 1652 gedokumenteer is.
Dit word deeglik bespreek deur prof Christo van Rensburg in sy navorsingsartikel oor die vroegste Khoi-Afrikaans in die Junie-uitgawe van die Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 56 No. 2.
'n Nuwe taal in Suid-Afrika
Reisigers het reeds in 1671 aangeteken dat die taal wat aan die Kaap gepraat word nie soos Europese taal klink nie. In die Kaapse nedersetting het daar reeds voor die sewentiende eeu kragte aan die werk gekom om nuwe taal, Afrikaans, tot stand te bring.
Afrikaans het nie ontstaan uit die Nederlands wat Jan van Riebeeck se sosiale groepering gepraat het nie, of die Nederlands van die Statebybel van die 17de eeu nie. Die eerste Afrikaans is gepraat deur die Khoi-Khoin wat van 1595 af met Nederlandse seelui in aanraking gekom het. Hulle het probeer om die seelui na te praat, sodat hulle ruiltransaksies beter kan vlot.
Die Khoi en slawe praat Afrikaans!
Van die vroegste Afrikaans is uit die mond van Khoi, en later ook die slawe opgeteken. Matrose, reisigers en belangstellendes het baie vroeg brokstukke opgeteken, in 'n klein klompie gevalle het 'n hofklerk later die getuienis van 'n Khoi of slaaf vir ons min of meer in die vorm gelaat waarin dit in die hof gelewer is. Die Khoi-Khoin wat Nederlands van 1595 af by besoekende seelui wou aanleer, het al begin om Afrikaans te praat.
Hoe klink die vroegste Afrikaans?
Die Aanleerdersafrikaans van die Khoi-Khoin het begin om hulle moedertaal te verplaas. Hierdie Khoi-Afrikaans skiet saad in die hawestad, en vind vrugbare grond in die mond van slawe en koloniste wat elkeen deeltjie daartoe bydra.
Afrikaans brei uit
In die 18de eeu het twee groepe Afrikaanssprekendes oor die Hottentots-Holland-berge getrek die binneland in - die Khoi-Khoin wat nie meer Khoi nie, maar hulle aanleerderstaal Khoi-Afrikaans, gepraat het en die Veeboere wat Veeboerafrikaans gepraat het. Hulle het mekaar se dialekte van Afrikaans beïnvloed, en teen die middel van die 18de eeu, was Afrikaans op die Voorposte 'n nuwe taal met 'n eie identiteit. Die Voorposte het die bakermat van Afrikaans geword. In die 19de eeu het Afrikaans in kontak gekom met Engels en die tale van die verskillende swart groepe in die binneland. Hierdie tale het veral na die agtiende eeu ook 'n invloed op die ontwikkeling van Afrikaans gehad
Die negentiende eeu: Afrikaans op papier
Een van die vroegste Afrikaanse skole
Na die tweede Britse oorname in 1806 het Engels geleidelik die amptelike voertaal aan die Kaap geword en 'n streng verengelsingsbeleid is ingestel om Engels die enigste taal van Suid-Afrika te maak. Die sprekers van Afrikaans het min kontak met die Engels van die boonste sosiale lae gehad, en die beleid kon nie slaag nie.
Afrikaans was nie Nederlands nie.
Paarlse predikant, ds Van der Lingen, het in 1858 'n private skool met Nederlands as voertaal gestig om Afrikaanssprekende kinders te onderrig. Die skool was De Gimnasium en een van die onderwysers was Arnoldus Pannevis, 'n Nederlander, wat in 1866 in die Paarl aangekom het. Die kinders het Afrikaans gepraat, en kon nie vat kry aan Nederlands nie. Daar was maar min gewone mense wat Nederlands met mekaar gepraat het.
Ons wil lees in Afrikaans!
Arnoldus Pannevis was 'n diep godsdienstige persoon en was baie gretig dat die Bybel in Afrikaans vertaal moes word. Hy het aan die Britse en Buitelandse Bybelgenootskap geskryf. Die Bybelgenootskap het SJ du Toit opdrag gegee om ondersoek in te stel of daar werklik só 'n groot behoefte aan 'n Afrikaanse Bybel bestaan. Du Toit het 'n groep vriende en familie vir 'n vergadering byeengebring om só 'n vertaling te bespreek.
Dan maar liewer Afrikaans skryf
Wie was die GRA?
'n Afrikaanse koerant
Twee van die maniere waarop die GRA hul taak onderneem het, was deur die publikasie van 'n Afrikaanse koerant, Die Afrikaanse Patriot en deur die stigting van 'n Afrikaanse skool, die Gedenkschool der Hugenoten.
Eerste volwaardige skool
Die Gedenkschool der Hugenoten is in 1882 op die plaas Kleinbosch in Daljosafat tot stand gebring. DF du Toit was die eerste onderwyser. Soos reeds gesien is, was hierdie skool nie die eerste skool waar daar van Afrikaans gebruik gemaak is nie; dit het egter wel 'n belangrike rol gespeel by pogings om Afrikaans as 'n amptelike skooltaal erken te kry.
1902 Afrikaans kry baie Nederlands in sy reëls – Die vernederlandsing van Afrikaans.
1905 Afrikaans verbreed sy horison
1908 Die Taalstryd vat vlam
1908 Afrikaans floreer in die kunste
1909 Hoër ideale
1910 Eerste tydskrifte
1912 Eerste Kinderbybel
1914 Amptelike skooltaal
1919 Eerste vroueblad
Afrikaans is amptelik 'n landstaal!
1926 Afrikaanse Woordeboek
1929 Terminologie vir nis areas in Afrikaans
1930 Die eerste tweetalige woordeboek
1931 Rolprent- en langspeeltreffers
Die eerste amptelike Afrikaanse Bybelvertaling het in 1933 verskyn.
Die eerste Afrikaanse sangbundel verskyn – Die FAK Sangbundel.
Die eindvertalers van die 1933-vertaling van die Bybel in Afrikaans: dr JD du Toit (Totius), prof EE van Rooyen, dr JD Kestell, proff HCM Fourie en BB Keet.
Afrikaans as studietaal
Afrikaans is gevestig by vier universiteite as Wetenskapstaal.
Afrikaans was gevestig in die staatsdiens, geregshowe, letterkunde, rolprente en uitsaaibedryf.
1975 'n Monument vir Afrikaans
1976 Onluste oor Afrikaans
Afrikaans word 1 van 11 amptelike landstale
Ná 1994 het Afrikaans een van elf amptelike landstale geword.
2010 Afrikaans word beskryf as 'n taalwonderwerk
2015 Protes teen Afrikaans as voertaal op kampusse
2016 Daar word steeds gestry
FW de Klerk en Nelson Mandela op 10 Mei 1994. Die foto is geneem tydens die eerste presidensiële inhuldiging na Suid-Afrika se eerste demokratiese verkiesing. Die foto is geneem in Pretoria voor die Uniegebou. Foto: REUTERS - Juda Ngwenya.
LEES MEER oor die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans hier:
Bredero se tekste
Bredero het die Suid-Hollandse omgangstaal kleurryk en boeiend neergepen. Lees sy tekste hier... dis waar Afrikaans oorspronklik sy wortels vind. Hier reeds sien ons ooreenkomste.
Navorsingsartikel oor die vroegste Khoi-Afrikaans in die Junie-uitgawe van die Tydskrif vir Geesteswetenskappe, Jaargang 56 No.