Onlus: Skade van miljarde word ál meerDie omvang van die skade wat die afgelope week aan die ekonomie berokken is, sal eers later heeltemal duidelik blyk. (Foto: Phill Magakoe/AFP) Skade wat aan Suid-Afrikaanse ondernemings en infrastruktuur aangerig is weens onluste wat die afgelope week in KwaZulu-Natal en Gauteng gewoed het, beloop reeds meer as R70 miljard. Dit neem nog nie eens in ag die indirekte verliese wat gely is weens vragmotors wat nie voorraad kon vervoer terwyl die N3 gesluit was nie. Terwyl kalmte weer stadigaan terugkeer na dele van dié provinsies, is daar groeiende kommer dat dié bedrag selfs verder kan toeneem en kenners meen die werklike ekonomiese trefslag van die onluste kan weke later eers gesien word. Sihle Zikalala, KwaZulu-Natalse premier, het vandeesweek gesê die “konserwatiewe skatting” van die skade wat dié provinsie weens die onluste en geweld gely het, beloop na raming meer as R1 miljard. Ekonomiese sentrums, infrastruktuur soos winkelsentrums, vragmotors, kleinhandelaars en selfs nasionale paaie soos die N2 en die N3 is spesifiek geteiken. In eThekwini het Mxolisi Kaunda, burgemeester, gesê voorlopige skattings dui op skade van sowat R1 miljard weens ŉ verlies aan voorraad en sowat R15 miljard weens skade aan eiendom en toerusting. Sowat 55 000 informele handelaars, asook 40 000 formele en kleinsakeondernemings in die provinsie is geraak en derduisende werksgeleenthede is in die gedrag. Die skade is egter nog nie gedaan nie. Mike Schüssler, ŉ ekonoom verbonde aan economists.co.za, sê die afgelope week se plundery gaan in die toekoms ŉ enorme probleem vir die ekonomie skep. Die skade wat aangerig is, gaan ook nie oornag ongedaan gemaak word nie. Hy sê na raming is sowat 200 winkelsentrums in die oproer beskadig, geplunder of gedeeltelik verwoes. Die skade aan infrastruktuur aan net die sentrums beloop volgens hom sowat R14 miljard. Die winkels in dié sentrums was egter nie leeg nie en die voorraad is gestroop en geplunder – ŉ bykomende verlies wat sowat R56 miljard beloop. En dan is daar die N3. Die pad is een van Suid-Afrika se belangrikste roetes vir die vervoer van goedere tussen die KwaZulu-Natalse kus en die res van die binneland, asook na talle van Suid-Afrika se buurlande. Dié pad, wat daagliks deur sowat 6 000 vragmotors gebruik word, was etlike dae lank gesluit en is laat Vrydagoggend eers weer vir verkeer oopgestel. Goedere van tussen R120 miljoen en R150 miljoen word daagliks op dié roete vervoer en as die pad gesluit is, kan geen vrag die onderskeie bestemmings bereik nie – ŉ probleem wat almal raak. “Die hele verskaffingswaardeketting is in ŉ gemors,” sê Schüssler. Volgens hom beloop die verlies weens vragmotors wat nie die N3 kon gebruik nie, sowat R600 miljoen vir die tydperk wat die pad gesluit was. Die sluiting het egter ook ŉ regstreekse uitwerking op onder meer vervaardigingsaanlegte wat nie hul voorraad ontvang nie en dus nie hul produkte betyds kan lewer nie. “Jou goeie naam aan daardie kant word dan ook geruïneer,” sê Schüssler. Die daaglikse verlies vir die vervoerbedryf beloop volgens hom sowat R150 miljard, met ŉ rimpeleffek op talle ander bedrywe wat na raming ook etlike miljarde rande beloop. “Dit gaan ŉ enorme probleem wees,” waarsku hy. Talle vragmotors is spesifiek geteiken en na raming is sowat 40 vragmotors die afgelope ruk verwoes. Indien die veronderstelling gebruik word dat ŉ vragmotor tussen R1,5 miljoen en R2 miljoen kos, beloop dié skade sowat R60 miljoen. Indien aangeneem word dat die vragmotors ook volgelaai was – en die waarde van die vrag sowat 10 keer meer is as die waarde van die vragmotor – beloop die skade weens goedere wat verwoes is, sowat R600 miljoen, sê Schüssler. “Die syfers is egter net ŉ gedeelte van ŉ veel groter prentjie,” sê hy. Tekort aan goedere Mense staan tou buite Alex Mall in Gauteng om by ‘n winkel te probeer uitkom. (Foto: Phill Magakoe/AFP) Omdat die verskaffingswaardeketting op talle plekke nou reeds dae lank lamgelê word, begin sommige goedere opraak. Daar is kommer oor tekorte aan brandstof, voedsel en medisyne in sekere gebiede en sommige hospitale het glo gesukkel om genoeg suurstof te ontvang. In sommige gebiede van veral KwaZulu-Natal staan mense reeds tou buite supermarkte om basiese voedselitems te koop. Vier van die land se raffinaderye het vandeesweek hul bedrywighede gestaak, wat tot paniekaankope van brandstof gelei het. Die opskort van bedrywighede by die raffinaderye het ook ŉ uitwerking op alles, van die vervaardiging van margarien en verf tot die verskaffing van olie vir verhitting of kosmaak. Schüssler sê wêreldwyd is die verskaffingsketting reeds in ŉ moeilike posisie. Die Covid-19-pandemie en die onlangse opeenhoping in die Suez-kanaal het ŉ groot uitwerking op die vervoer van goedere wêreldwyd gehad. Schüssler sê die koste vir die huur van ŉ vraghouer het die afgelope jaar internasionaal boonop met 400% toegeneem, ŉ byna ongekende styging. As die houer nou in ŉ hawe vasgekeer is, kos dit ŉ in- of uitvoerder selfs meer geld. Talle verspreidingspakhuise het ook deurgeloop. Dit beteken die voorraad moet nie net aangevul word wanneer dit weer beskikbaar is nie, daar moet ook nou gesoek word na nuwe pakhuise en vragmotors om die goedere te vervoer. “Dit gaan nie net ŉ week of twee duur voordat alles weer terug op skedule is nie,” waarsku hy. Werklike uitwerking later eers gesien Duisende soldate is ontplooi om die situasie in bedwang te hou. (Foto: Guillem Sartorio/AFP) Hugo Pienaar, hoofekonoom van die Buro vir Ekonomiese Ondersoek aan die Universiteit Stellenbosch, sê ook die werklike uitwerking van die oproer – en dit boonop bykomend tot die verskerpte inperkingsregulasies weens die derde vlaag Covid-19-infeksies – gaan eers later gesien word. “Dit is baie moeilik om ŉ rand-en-sent-berekening te maak, maar dat dit ŉ geweldige uitwerking op die BBP in die derde kwartaal gaan hê, is ongetwyfeld só.” Die rimpeleffek is in dié stadium byna onmoontlik om te bepaal en is boonop wydverspreid. En dan is daar die kwessie van vertroue. “ŉ Mens moenie die beleggersvertroue wat in die proses geskaad is, onderskat nie,” sê Pienaar. Mike Brown, uitvoerende hoof van Nedbank, stem saam dat die uitwerking van die onluste op Suid-Afrika se vermoë om beleggings te lok, ŉ groot bron van kommer is. “As mense nie die sekuriteit van die oppergesag van die reg as basis het nie, gaan hulle bloot net nie die kans waag [om te belê] nie – en regtens só,” het Brown vandeesweek aan CapeTalk gesê. Byna 50 van die bank se takke en naastenby 300 kitsbanke is in die oproer beskadig en vroeër vandeesweek is alle Nedbank-takke in KwaZulu-Natal en sommige in Gauteng tydelik gesluit. Pienaar sê Suid-Afrika se misdaadprobleme is nie ŉ verrassing nie en mense – ook beleggers – is deeglik bewus daarvan. “Dit het vantevore egter meer oor individuele veiligheid gegaan. Ek dink nie daar was tot op hede die persepsie dat, as jy ŉ fabriek in Suid-Afrika bou, die kans bestaan dat iemand dit gaan afbrand nie.” Hy waarsku die oproer kan ŉ betreklike knou wees vir sogenaamde regstreekse buitelandse investering in die land. “Beleggers het reeds twee keer gedink om hul geld hierheen te bring. Hierdie kwessie gaan jou nog meer skugter maak om geld hier te belê,” maan Pienaar. ‘n Groep sakelui van Gauteng wat vroeër vandeesweek brood na KwaZulu-Natal geneem het nadat mense in die provinsie toenemend begin sukkel het om basiese kositems in die hande te kry. (Foto: Facebook) Business Leadership South Africa (BLSA) het die openbare geweld ten sterkste veroordeel en gesê die “plundery en sinnelose verwoesting van eiendom is kommerwekkend”. Busi Mavuso, uitvoerende hoof van BLSA, het vandeesweek ook gewaarsku dat die oproer verdere “skade berokken aan ŉ ekonomie wat reeds op die afgrond staan en op die punt is om ŉ mislukte staat te word”. Terwyl die miljarde rande aan verliese bereken word, byt gewone Suid-Afrikaners reeds die spit af. Adolf Oosthuizen, ŉ sakeman van Margate in KwaZulu-Natal, sê dorpe soos Port Edward en Umkomaas het veral sleg deurgeloop. En waar winkels aangeval is, is dit soms nie net eens geplunder nie, selfs die teëls op die vloere van sommige winkels is stukkend geslaan deur vernielsugtige stropers. “Die trauma en emosionele uitwerking daarvan is redelik hoog,” sê Oosthuizen. Oosthuizen sê daar het ŉ senuweeagtige gevoel by winkelsentrums geheers, omdat “jy nie weet wie jou vriend of vyand is nie”. Hy sê dorpe aan die Suidkus, veral dié tussen Port Shepstone en Trafalgar, het grootliks die plundery vrygespring. Die gemeenskappe daar het vinnig kragte saamgespan en self ingespring om patrollies te doen om hul dorpe saam met wetstoepassingsowerhede te beveilig. Die gebied steun swaar op die toerismebedryf wat weens die Covid-19-afsonderingsregulasies reeds in die moeilikheid is. “Wie gaan in hierdie omstandighede hier wil kom kuier? Mense is onrustig.”