Lembe leri nga hela hi nkarhi wo fana na lowu maphepha-hungu, swiyanimoya na tithelevhixini a swilo pyii hi swiviko swa ku khirhiwa ka nhlawulo wa miganga hi vanhu va ka Malamulele hinkwayo. Hi twile hi xikoxo xa ku ala ku katsiwa ka Malamulele na Thohoyandou ku vumba mfumo wun'we wa muganga.
Swivangelo swo hambana-hambana swi longoloxiwile kambe andzi nga rhandzi ku nghena hi vuenti eka mhaka leyi hikuva yi yisiwile emahlweni ka huvo ya nawu. Kambe eka swivangelo sweswo va nga swi hlaya va katsile na leswaku n'wina vanhu va ka Malamulele mi chava ku katsiwa na Thohoyandou hi ku chava leswaku nhluvuko hinkwawo lowu nga tata hile ka mfumo wu ta endliwa eThohoyandou ntsena, eka Malamulele ku sala kunga hluvukisiwi.
Leswi ndzi rhandzaka ku swi vula hi mhaka leyi hi leswaku ku hava rixaka leri nga ta tekeriwa ehenhla ku tlula tinxaka tin'wana, ntsena loko ka ha fuma mfumo lowu nga hi tisela ntshuxeko laha tikweni ra hina. Hi fanele ku tsundzuka kuri xikongomelo xa ku va hi hlawule ku lwela ntshuxeko hi kala hi ya evuchavela-hwahwa van'wana va dlawa van'wana va khomiwa akuri ku lava ku herisa xihlawu-hlawu lexi axi ri enawini hi nkarhi wa mfumo wa apartheid.
Loko kuri na munhu loyi aha ehleketaka kuri mfumo wa hina wunga tisa xihlawu-hlawu aa cince miehleketyo yaleyo. Hambi kuri Thohoyandou, loko kuri na munhu loyi a ehleketaku kuri ku tisiwa ka hofisi ya mfumo wa muganga eka vona swi nga va swi vula ku mintiwa ka rin'wana rixaka hi rin'wana, o tixisa.
Xa ku tsakisa hi leswaku vanhu vo tala va fanele vari karhi va swi vona kuri hambileswi miganga leyi yi nga hlanganisiwa ku vumba mfumo wa muganga wun'we, nhluvuko wa haya emahlweni ematlhelweni hinkwawo.
Ku akiwa ka thangi ritshwa edorobeni ra ka Malamulele leri nga ta endla kuri vanhu hinkwavo lava nga fikeriweki hi mati edorobeni va kota ku ya kuma, kun'we na ku pfuxiwa hi vuntshwa ka sewerage hi vumbirhi bya swona swi durhaka ntsengo wa ku tlula R5,3 wa timiliyoni. Kasi na le Altyn na Lombard eka Mtititi nale ka Xigalo na Mafanele tiprojeke to hambana-hambana ta mati ti karhi ti ya emahlweni.
Leswi ixikombiso xa leswaku mintirho ya mfumo yi ta ya emahlweni la ka Malamulele hambi ko humelela yini kumbe yini. Namuntlha hi hlanganile nakambe ku ta yisa mintirho ya mfumo wa hina leyinene emahlweni, hi ku ta nyiketa tindlu ka vanhu lava nga hlaseriwa hi ndhambi lembe leri nga hundza.
Ndzi rhandza ku vula kuri ndza tinyungubyisa hi ndlela leyi mfumo wa hina wu korhokelaka vanhu hi yona. Swo sungula eka matimu ya tiko ra hina kuri mfumo wu pfuna vanhu hi tindlu loko va humelele hi khombo. Mi ta tsundzuka kuri mimfumo yo tala ematiweni yo hambana-hambana ya misava yi hetelela hi ku nyiketana hi matende kumbe vutshamo bya xinkadyana etiholweni nale tikerekeni, kutani va mi tshika mi tivonela kuri mi ta huma njhani. Hina ha swiendla sweswo kambe hi tlhela hi ya emahlweni hi pfuna vanhu va ka hina ku tipfuxa na ku aka miti ya vona hi vuntswa.
Hi tlhela hi ya emahlweni ku endla leswaku leswi swi humeleleke lembe leri nga hundza hi ringeta ku swi papalata eka nkarhi lowu taka. Hi karhi kuta na pfhumba leri nga ta endla kuri tindhawu tale makaya na tona ti kuma tindlu leti tiyeke handle ka nongonoko wa hina wa ku aka tindlu emakaya lowu hi nga na wona sweswi.
Hi lava leswaku hi endla kuri mali ya hina yo pfuneta ku aka tindlu (housing subsidy) yi kota na ku pfuna vaaki va le makaya hi ku aka tindlu ta hina ta xintu (kunga marhandzavula na swihahisa).
Eka n'wina mindyangu leyi nga ta amukela tindlu tintshwa namuntlha ndzi rhandza kuri mi tiva na ku twisisa kuri tindlu leti mfumo wu mi akelaka tona i masungulo. Hi rhandza kuri mi aka mi ya emahlweni mi engetelela leswi hina hi mi akeleke swona.
Hi na minongonoko yo hambana-hambana leyi nga pfunaku vanhu ku aka tindlu. Wun'wana wa yona i people's housing process kumbe tsima. Lava lavaka ku amukela mali ya mpfuneto va amukeriwa ku tirhisa nongonoko lowu kasi na lava lavaka ku akeriwa hi developer na vona va amukeriwa. Sweswi-ke lava amukeleke mpfuneto ka mfumo va khuthaziwa ku engetela tindlu leti hi voxe. Vanhu vanyingi masikulawa va hlayisa mali ku kota ku aka kumbe ku engetela hi yona tindlu ta vona, hi ku tirhisa nongonoko wa ku hlayisa mali yo aka hi yona lowu tumbuluxiweke hi mfumo.
Hi endlile vuxaka na tibangi to hambana-hambana leti tiyimiseleke ku teka timali tintsongo hin'weti ku endlela ku pfuna na lava va kumaka swimalana swintsongo hi n'hweti.
Xo hetelela, ndzi rhandza ku khensa swinene va Nyarhi Housing Developments lava nga tinyiketa swinene eka ku hluvukisa tindhawu ta hina. Ndza swi tiva kurhi ku na tiprojeke to tala leti va ti seketelaka kambe ndzi rhandza ku va khensa loko va nyikerile hi tiklasi timbirhi to dyondzela eka tona eka Xikolo xa Sekondari xa Homula.
Leyi I mintirho leyinene eka rixaka ra hina naswona ndza tshembha kuri na van'wana va ta landzela mintirho leyi eka nkarhi lowu taka.