Werkers hul werk kwyt; hoenders na hul dood bemagtig‘n Skermskoot uit ‘n video van die hoenderplaas wat aan dr. Dirk Hermann gestuur is. Foto: Verskaf. “Hulle het die hoenders aan die pote vasgehou en hul koppe is met ŉ mes afgesny” My skoonpa, Gert, is die seun van ŉ myner en skoonma Petro se pa was ŉ bouer wat maar arm grootgeword het. “Ons was dalk arm, maar ons was bitter netjies en kon baie hard werk,” het skoonma altyd vertel. Skoonpa en -ma het linne van deur tot deur verkoop vir ŉ inkomste. Skoonma se pa het ŉ ou verwaarloosde hoewe buite Brakpan gekoop. In daardie stadium was die hoewe blykbaar niks anders nie as ŉ ashoop met ŉ vervalle huisie waarvan die dak gelek het en die wind kon deur die mure waai. Skoonma vertel dat as die wind so deur die huis waai en die dak lek tydens ŉ reënbui het haar pa vir haar ma gesê: “Vrou, kom ons ry,” met haar ma wat antwoord: “Ons ry nie nou nie, ons bid.” Skoonpa het later die hoewe gekoop en besluit om met hoenders te boer. Hy het oral tweedehandse staal en draad gekoop om ŉ hoenderhok mee te bou. Hy het maande lank gesukkel om die staal reguit te buig en die draad met ŉ beitel te kap, want met ŉ tang sou die punte te skerp wees. Skoonma moes die pot aan die kook hou en sy het by die telefoonfabriek gaan werk. En toe, uiteindelik, kon hulle hul eerste kuikens koop. Hulle het ŉ ou 1940-boek van die departement van landbou in die hande gekry. Dié het gehandel oor hoe om met hoenders te boer. Die begin was allesbehalwe ŉ grap. Daar was nie elektrisiteit op die hoewe nie en paraffienlampies moes in die kuikenhok gebruik word. Die lampies het in die nag doodgegaan en my skoonouers het in die kuikenhokke geslaap om te sorg dat dit nie gebeur nie. Só het hulle die eerste hoenders grootgekry. Groot was die vreugde toe hul boerdery sy eerste eier opgelewer het. Oupa Tok se Volkswagen Kewer het toe die afleweringsvoertuig, die kosaankoopvoertuig en nog wat geword. Vyf-en-veertig jaar later en wat as ’n ashoophoewe begin het, is stuk-stuk, oftewel kuiken vir kuiken, opgebou tot ŉ spoghoenderplaas met 40 000 hoenders. Skoonpa het sy vere vir aftrede begin regskud en het die boerdery in die mark gesit. Die regering het hom genader om ŉ bemagtigingstransaksie met hom aan te gaan. In November 2015 is die boerdery aan die bemagtigingskandidaat oorgedra. Toe die transaksie afgehandel is, kry skoonpa ŉ SMS waarin hy bedank word vir sy bydrae tot bemagtiging in Suid-Afrika. Skoonpa het nog ŉ tyd lank op die plaas gehelp met die oorgang. In November 2016, presies ŉ jaar nadat die oordrag plaasgevind het, praat ek met een van die plaas se werkers. “Dirk, jy moet ons help, man asseblief man.” Hy klink byna histeries. “Al die hoenders is dood.” Die DBV in Gauteng het die laaste 3 000 hoenders op die plaas van kant kom maak. Hulle was so maer hulle het soos kuikens gelyk. Vir drie weke het hulle nie kos gekry nie. “Hulle het die hoenders aan die pote vasgehou en hul koppe is met ŉ mes afgesny. Jy moet sien hoe lyk die hokke, dis net bloed. Die hoenders is op ŉ groot hoop buite die hoenderhuis gegooi.” Ek wou toe weet wat van die ander 37 000 hoenders geword het. “Van die hoenders is vir kontant verkoop, maar die hoenders het al van Januarie af begin vrek. Ons het bakkievragte vol na die asgat toe aangery. Jy weet, daardie rooi bakkie met die geel ‘canopy’ was vol dooie hoenders. Hulle het tien sakke hoenderkos hier gekoop en tien sakke daar. Die krag is afgesny, so daar is nie ligte in die hokke nie. Dis ŉ nare prentjie.’’ Nou is 23 werkers en hul gesinne hul werk kwyt en duisende hoenders is na hul dood toe bemagtig. Die meeste van die werkers het nog kinders op skool. “Hoe sê jy vir ŉ dogtertjie van ses daar is nie kos nie, ou Dirk? Naweke hou die nuwe eienaar groot partytjies. Hulle het see toe gegaan en die lewe geniet, terwyl ons krepeer. Hulle steek die kontant in hul sakke en nie in die besigheid in nie. Ons het vyf maande laas ons lone gekry. Hulle wil ons nie afdank nie, want hulle wil nie pakkette betaal nie. Hulle sê hulle gaan volgende jaar Junie weer ‘opstart’. Hier gaan egter niks aan nie. Die hokke lewer nie meer ŉ enkele eier op nie. Die voertuie se registrasiedokumente het verval. Alles is toegegroei. Dis lelik Dirk, dis lelik!” “Kan jy nie help nie? Kan die regering nie die plaas eerder vir ons werkers gee nie? Ons ken die plaas; ons weet hoe dit werk. Kom kyk net sodat jy kan sien wat ek bedoel.” Ek wil nie gaan kyk nie; ek wil eerder onthou. Ek wil onthou hoe ŉ hoenderplaas se sorteerkamer se vloere geblink het; hoe skoonpa self van kliënt tot kliënt gegaan het om vir hulle persentjies te gee om hul lojaliteit te behou. Ek wil die positiewe werkers onthou wat die ekstra myl gestap het. Ek wil skoonma onthou wat fanaties gewerk het om haar gesondheidsinspeksies met vlieënde vaandels te slaag. Ek wil die plek onthou waar my vrou vry was en my kinders in ŉ diepblou swembad baljaar het. Ek wil die plek onthou waar ons Kersfees gevier het en die Here se seën ervaar het. Ek wil ŉ plek onthou wat oor ’n tydperk van 45 jaar stukkie vir stukkie opgebou is en ek sou graag die plek, wat in ŉ kwessie van een jaar afgebreek is, wou vergeet. Die prentjie van dooie hoenders wat op ’n hoop lê en die benoude stem van ŉ werker wat Kersfees honger gaan ly terwyl die bemagtigde ŉ reusepartytjie gaan hou, wil egter nie wyk nie. Ek voel of ek dit van ŉ dak af wil skreeu: Hulle het grond, Julius; hulle het niks nie!