Uploaded by hubertkrynauw
Description: Antwoorde op vrae in Versjoernaal
Antwoorde op vrae in Versjoernaal
AFRIKAANS HUISTAAL GEDIGTE 1. Nuus uit die binneland 2. 'n tipe epistemologie van water 3. Busrit in die aand 4. Een sprong vir … 5. Die huis luister 6. Sonsverduistering 7. Kwatryne 8. Finis 9. "last grave at dimbaza" 10. Die skedel lag al huil die gesig 11. staat 12. Gebed om leiding 13. Safari 14. die straatkind 15. Vroegherfs DIGTER Peter Blum Breyten Breytenbach Elizabeth Eybers Joan Hambridge Daniel Hugo PJ Philander Ina Rousseau Lina Spies Fanie Olivier Wilma Stockenström Niel van Tonder MM Walters DJ Opperman Linda Roos NP van Wyk Louw Bls .
p 2 p 4 p 7 p 12 p 14 p 16 p 18 p 21 p 23 p 26 p 28 p 31 p 34 p 36 p 40
Aantekeninge en vrae
Gr 12 Afr HT Gedigte 2011
Departement van Onderwys, GraaffReinet
3 Peter Blum (1925 – 1990) Digbundels: *Steenbok tot poolsee, 1955 *Enklaves van die lig, 1958 Hy het Suid-Afrika verlaat - en daarmee het die Afrikaanse literatuur in die besonder en die Suid-Afrikaanse geesteslewe as sodanig een van sy grootste talente en speurendste intellekte verloor. (J. C. Kannemeyer in Wat het geword van Peter Blum?) As digter lei Blum, in teenstelling tot die meeste van sy tydgenoete wat blote epigone van Opperman is of sterk in die ban van sy digkuns verkeer, 'n nuwe tradisie in die Afrikaanse poësie in en is hy die sterkste en selfstandigste nuwe digter van die vyftigterjare. GEDIG 1 Nuus uit die binneland
Vir Dirk Opperman 1 Soms in die winter as die reën sag stuif 2 op grasperke, dig en diep soos 'n tapyt 3 as hy die rotsige bergreeks wegskuif 4 agter 'n misgordyn as voor die ruit 5 popliere, eike en kastaiingbome 6 saamvloei, en ons versink in blaargroen drome 7 terwyl ons oor 'n ou beskawing lees 8 dan gryp die onwerklikheid ons met die loop 9 van waters wat kalmeer, en in die gees 10 vou grys en sat die graafskap Surrey oop. 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 Soms in 'n najaarsdag se skemerty stap ons in 'n stil straatjie en gewaar deur 'n ou bolig, kunstig uitgesny in vlegtende patroon van druif en blaar, die lig van verre dae: Ons word gesluk soos deur 'n mond; die luiterse getik van 'n ou horlosie vervang ons ontstoke harte se ritme in die kamerhoek, en ons gestaltes kwyn tot stywe spoke in die vernislaag van 'n Delftse doek. Maar as die bergwind so rukkerig waai en tussen ons rondkrap soos 'n stok in 'n miershoop in die palms blaai nes 'n barbaar in 'n keurige boek dan is ons rillend buite alle mure wat ons opstapel in redelike ure met doel en plan ruik ons droogte en brand, en gerug van sprinkaan, aardbewing en oproer op daardie skroeiende binnelandse lug - dan, dan weet ons op watter vasteland ons boer.
4 Nuus uit die binneland - Peter Blum (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 20-22) 1.
a) Die bekende digter, D.J. Opperman. b) Opperman het Peter Blum se bundel Steenbok tot Poolsee gekeur en Blum het groot waardering vir Opperman se natuurpoësie gehad. 2. a) Dit rym met "wegskuif" in versreël 3 en hou verband met "misgordyn" in versreël 4. b) Dit kalmeer hom, dit voel onwerklik. 3. a) "– as hy die rotsige bergreeks wegskuif/agter 'n misgordyn – " b) Gee 'n uitbreiding van die personifiërende beeld en beweging van die reën. 4. Die spreker en sy gesin in die gedig, waarskynlik ook 'n verwysing na alle Europeërs wat in Suid-Afrika bly. 5. Dit wat na die aandagstreep volg staan in kontras/teenstelling met dit wat voor die aandagstreep staan; lig uit dat die spreker terugdink en dat hy nou na die werklikheid in die volgende versreël teruggeruk word. 6. a) Die woord rym met "-sny" in versreël 13; die vroulike eindrym "-ty" suggereer 'n gedraenheid. b) Elisie, die weglating van 'n klank ter wille van rym en ritme. c) Stap deur 'n stil straatjie. 7. "gewaar/deur 'n ou bolig" 8. "verre dae"
a) Die spreker is omgekrap, ongelukkig. b) "luiterse"
a) "maar" b) Die harde r-klank wat versprei (begin, middel en einde) in die strofe voorkom, byvoorbeeld: "bergwind so rukkerig waai"; "rondkrap"; "rillend"; "redelike ure".
a) "rondkrap soos 'n stok" "in die palms blaai/nes 'n barbaar" b) droogte, sprinkaanplae, aardbewings, veldbrande
a) Versreël 31 b) "dan" is 'n beklemtoonde eenlettergrepige woord, die woord word herhaal en voorafgegaan deur 'n aandagstreep.
Engeland ("Surrey") en Nederland/Holland ("Delftse doek")
a) Dit is net in Afrika waar die natuurelemente so is. In reënweer en "skemerty" kan jy voel asof jy in 'n ander wêrelddeel is, maar as die bergwind begin waai, dan weet jy waar jy bly. b) Slotreël/versreël 32 a) Uitsteltegniek b) Maak ook gebruik van beeldspraak en bysinne. c) Spanning skep d) Die leser wil verder lees om uit te vind wat die nuus is.
'n Liriese gedig weerspieël die lirikus se emosie en gewaarwordinge; in die gedig is dit die spreker se emosies oor natuurelemente (wind en reën) en die omgewing (huise, bome, strate).
• Die lirikus wil die taal laat sing en maak dus gebruik van noukeurige woordkeuses en beeldspraak (byvoorbeeld "skermerty"; "nes 'n barbaar"; "bergsreeks skuif", ens.) Die gedig het 'n sterk sangerige styl as gevolg van die vele enjambemente, byvoorbeeld: versreëls 1 en 2; 3 en 4; ritme en herhalingselemente soos alliterasie, byvoorbeeld: "sag stuif" en "dig en diep".
'n tipe epistemologie van water - Breyten Breytenbach
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Die hemel was somber suf van die gietende reën skeef gearseer, gebuig deur windstrome . . . Dit was getint in vuur se kleure voortgebring uit bliksemskigte wat die wolke gereep en verfladder het, die fakkels waarvan die groot waters oor die oorspoelde valleie geslaan en oopgekloof het, en waar dié ontbloot is het die omgebuigde boomkruine sigbaar geword in die dieptes . . . dat jy daar kon sien saamgewriemel op die baie bergspitse allerlei diere die marmotjies die girafs die skuifelende reptiele oplaas getem met die peupel mans en vroue wat boontoe gevlug het met kind en kraai. En die landerye onder water se brandertoppe was besaai van tafels, katels, arke, balies, kosyne, stompe, karavane, vrieskaste, kateders, kroegtoonbanke en 'n flottielje vlotte saamgeflans in nood en vrees vir die dood (so glibberig, so log), waarop 'n norring vare en moere met kroos kon hurk terwyl hulle arpeggios eoniese krete en verwyte en jammerklagte uiter, lamgeslaan deur die wind se woede wat die waters laat rol laat rol laat rol het . . . tesame met die glinsterende groen lyke van die verdrinktes, 'n mompeling van dooie vleis weer en weer en weer . . .
6 'n tipe epistemologie van water - Breyten Breytenbach (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 32-33) 1.
a) Epistemologie b) 'n Filosofiese leer oor die ontstaan, aard en grense van menslike kennis – hier die kennis van water. a) "suf" beteken in konteks van die gedig "nie helder nie"; "gietende" beteken vinnig en aanhoudende reën wat val. b) baie; "gietende" c) somber suf a) die wind het baie sterk en met rukbewegings gewaai b) Ellips (beletseltekens) c) Ja – alles is "gebuig" as gevolg van die sterk wind. d) "skeef" en "gebuig" a) Die wolke (hemel) b) Die weerligstrale het soos skerp sonstrale geflits. a) Dit lyk asof die wolke verander na stroke as die weerligstrale flits. b) fladdering – onreëlmatige beweging van die wolke die baie reën/die vloed van reën "geslaan"/"oopgekloof"/"ontbloot" boonste gedeelte/top a) boonste gedeelte/top b) verskillende diere (soos groot- en kleinwild, reptiele) a) Komma b) Dit beklemtoon die aaneenlopendheid van die versreël./Dit ondersteun die idee van "saamgewriemel" – alles deurmekaar.
4. 5. 6. 7. 8. 9. 1 0.
1 1. 1 2. 1 3. 1 4. 1 5.
"gepeupel" – oproerige menigte
Nee, die beweging van die vloedwater is so sterk dat dit soos golwe lyk. "katels" – beddens se raamwerke (dikwels 'n ysterbed se raamwerk) "arke" – kiste (waarin allerlei goed gepak is) "balies" – vate/kuipe/mandjies/hol voorwerpe a) "flottielje" – letterlik 'n eskader van ligte oorlogskepe; hier verwys dit na al die vlotte wat op die water dryf. b) "kateder" – 'n praatstoel of sitplek
7 1 6. 1 7. 1 8. 1 9. 2 0. 2 1. 2 2. 2 3.
a) "saamgeflans" – sommer saamgevoeg b) die mense a) kinders b) Dit is 'n inlasgedeelte wat die vlotte beskryf.
"krete" – opeenvolgende, onmeetlike geskreeu van mense wat vrees hulle gaan verdrink Letterlik – so slaan dat verlamming intree. Figuurlik – magteloos maak. Vermensliking (woede) van die wind.
a) Die herhaling beklemtoon die aanhoudende voortrol van die water veroorsaak deur die sterk wind b) Die ellips suggereer die rolbeweging wat aanhou. a) As gevolg van al die plante, bome, ensovoorts, in die water. b) Jy praat binnensmonds. a) Dit beklemtoon nog steeds die aanhoudende voortrol van die water en nou die lyke in die water. b) Herhaling, agterplasing (versreël en die gedig) en die ellips.
Busrit in die aand - Elizabeth Eybers
1 Elk langs sy yl weerkaatsing in die ruit 2 sit hulle suf, met monde moeg gesluit, 3 die werkers van die stad wat huis toe gaan. 4 Skaduwee-skimme gly verby ... Dis laat 5 en lang ligvaandels wapper oor die straat 6 soos oor `n dam die blinkpad na die maan. 7 Ons ploeg deur stormsee met ons kaperskuit: 8 die stuurman aan die wiel, die passasiers die buit 9 wat ons as slawe huis toe bring vanaand ... 10 Die vaartuig waggel afdraand, om die draai, 11 met skril gekners en skommelende swaai, 12 en hyg en skok en snork en swoeg opdraand 13 terwyl ons, soos twee kinders opgetoë, 14 mekaar toelag met glinsterende oë ..... 15 Asof hul jammerlik hul lot kan raai 16 sit hulle suf, met monde moeg gesluit, 17 elk langs sy yl weerkaatsing in die ruit, 18 die werkers van die stad wat huis toe gaan. gedigte]
Busrit in die aand (Antwoorde op vare in Versjoernaal, bl. 67-68) - Elisabeth Eybers
"yl"; "suf"; "moeg" Dit beklemtoon die alleenheid/afgesonderdheid van die werkers. a) alliterasie: "sit hulle sif"; "monde moeg". b) Dit vertraag die tempo/beklemtoon die moegheid van die werkers. c) Dit ondersteun die beweging van die bus. 4. Ja, "slawe" suggereer gevangenskap; die werkers is gevange in 'n geroetineerde, uitsiglose stadsbestaan. Dit pas dus by die toonaard van die gedig.
9 5. 6. 7.
"gesluit" "ligvaandels" Die bus word metafories beskryf as 'n "kaperskuit" en die passasiers as die gekaaptes wat magteloos is om hulle uit die situasie te bevry. 8. Ja. Dit hou verband met die voertuig/bus. 9. Deur die alliterasie, assonansie, personifikasie, klanknabootsing en die polisindeton. 10. Lees versreëls 13 tot 15. a) Die "ons" voel soos gelukkige kinders. b) opgewek/vrolik/bly/gelukkig c) "jammerlik" d) Die kinderlike, verliefde werkers e) • Hulle is jonk. • Hulle is verlief. • Hulle is gelukkig. f) Die "ons" is gelukkig, vrolik; hulle lag terwyl die werkers moeg, suf en vasgevang in 'n roetine is. 11. Gepaste leerderrespons in konteks van die gedig. 12. Die gemoedstoestand van die werkers – hulle is moeg en suf. 13. Die herhaling gee afgerondheid aan die gedig/bind die gedig tot 'n eenheid. Dit wyk af omrede die reëlvolgorde omgeruil het. Daardeur word die stadsbeeld en die werkers weer uitgehef. 14. Die geroetineerde stadslewe kan die romantiek/vreugde/vrolikheid vernietig. 15. Herhaling 16. Leerdderresponse 17. Dis 'n reënerige aand. Stadswerkers is op pad huis toe per bus en in die busvensters kan die weerkaatsings van die passasiers gesien word. Die bus beweeg verby skaduwees en strepe lig soos 'n skuit wat deur 'n stormagtige see vaar. Die spreker in die gedig vergelyk die passasiers met slawe wat as buit huis toe gebring word. Die skommelende bus beur die opdraand uit. Die verliefdes lag opgetoë in teenstelling tot die werkers wat moeg en stil sit.
Bespreking deur: Elmarie van der Walt
Eybers (1915) is die eerste en merkwaardigste vrouedigter in Afrikaans. Haar poësie behoort tot die belangrikste uit die Afrikaanse, maar ook, ruimer, uit heel die Nederlandse literatuur: (P.H. Dubois). Sy skryf oor al die lewensomstandighede van vrouwees, maar ook met deernis oor die lewensomstandighede van ander soos uit hierdie gedig baie duidelik blyk. Sy het baie pryse al gewen, o.a. al twee keer die Hertzog- en die C.N.A.-prys. Sy woon reeds jare lank in Nederland vanwaar haar stem nog steeds in die digkuns gehoor word. Titel: 1. Die titel dui daarop dat die gedig oor 'n busrit gaan. 2. Daar is ook 'n tysdaanduiding in die titel, nl."aand". Tipografie: 1. Die gedig bestaan uit ses tersines, of driereëlige strofes. 2. Die reëllengtes is min of meer dieselfde.
3. Die eerste twee reëls van elke tersiene vorm 'n rymende koeplet, maar nogtans is die rympatroon gebroke en dit ondersteun die geestelike gebrokenheid van die reisigers. 4. Die eerste en die laaste strofes herhaal op min of meer dieselfde wyse en dit gee die gedig 'n sikliese (sirkelvormige) inslag. Dit vorm 'n eenheid en rond die gedig mooi af. 5. Hierdeur word die sentrale tema beklemtoon. Inhoud: 1. Moeë werkers gaan huis toe. Dit is reeds laat en die ligte ligte wapper oor die blinknat straat - dus dui dit daarop dat dit gereën het en die pad is nog nat. 2. In die derde strofe word die bus metafories beskryf as 'n kaperskuit wat die gekaapte insittendes soos slawe huis toe bring. Hierdie beeld ondersteun die "gevangenskap" van die stadswerkers en hulle magteloosheid om hulself uit die situasie te bevry. 3. Daar is skerp kontras tussen die ervaring van die stadwerkers en die twee verliefdes in die vyfde strofe. 4. Hierdie gedig sluit aan by die gedigte van die dertigers wat gekenmerk word deur die opstand teen verstedeliking. Stemming: 1. Daar heers deurgaans 'n morbiede stemming tussen in strofes 1,2,3,4 en vyf. 2. Die rymende koeplet in strofe 5 vorm 'n skerp kontras met ander strofes, omdat daar 'n baie vrolike stemming heers. 3. Die redes vir die werkers se moegheid is die feit dat hulle lang ure werk en laat huis toe gaan. 4. Hul omstandighede laat hul geen keuse nie. Beeldspraak: 1. Daar is heelwat vergelykings, metafore en personifikasie in die gedig. 2. Metafore o.a. in die tweede strofe is soos "skaduwee-skimme"; "ligvaandels" en "blinkpad". 3. Die derde strofe is in geheel metafories. 4. Verder is daar heelwat klanknabootsende woorde (anomatopee) in die gedig. Klankpatrone: 1. S-alliterasie wat die spel met lig, asook die beweging van die bus ondersteun, bv. "skaduwee-skimme"; "ligvaandels…straat/ soos…". 2. Die kontras tussen die twee verliefdes, "ons soos twee kinders…" en sit hulle suf met monde gesluit", word verskerp deur die herhalende s-klank. 3. Dit vorm 'n bindende element in die gedig en die skerpheid van die klank ondersteun die gedagte van die geslotenheid en gevanenskap. 4. Die metrum is hoofsaaklik jambies. Ironie: 1. Die hele situasie wat geskets word, is uiters ironies, omdat die werkers op die pad is huis toe. 2. Dit behoort die insittendes vrolik te stem. Tema: 1. Die tema sluit aan by die dieper betekenis, nl. dat die mens vasgevang is in sy daaglikse roetine. 2. Op die dieper betekenisvlak dui hierdie gedig op die gevangeneskap van die mens op sy lewenspad. 3. Hy kan nie van sy lot as gevangene ontsnap nie.
Bron vir die bespreking van die gedig was hoofsaaklik: Roux, R; Studiegids-Afrikaans Eerste Taal (Literêre werke Gr.12 Gauteng :1998-1999); Sunsetview Uitgewers; Hercules; 1998; p. 83-85
Voorbereiding van die Poësieles: 1. Kry 'n goeie opname van die liedjie "Die mense op die bus" deur Laurika Rauch op 'n CD. 2. Kry 'n A4 goeie fotokopie van die skildery "Third-Class Carriage" (1862) geverf deur Honore Daumier. (U sal dit kry in die boek "A history of Art- Revised and Enlarged Edition (1970)" deur H.W. Janson (Thames and Hudson Ltd, London); p.485, plate. 724). Maak 'n plakkaat daarvan of brand 'n duidelike en netjies transparant daarvan uit. 3. Maak genoeg kopieë van die gedig vir elke leerder. 4. Maak 'n transparant van die gedig. Leeraktiwiteite: 1. Wys 'n voorbeeld van die "Third Class Carriage" aan die leerders en laat die leerders in groepe bespreek wat dit voortsel (net vir so 5 min.) 2. Lees die gedig passievol aan die leerders. Die leerders het nog nie die gedig gesien nie/ voor hulle nie. 3. Speel die liedjie van Laurika Rauch "Die mense op die Bus". 4. Deel 'n gedig aan elke leerder uit. Sit die gedig wat op die transparant is, op en vra vir so 'n leerder wat goed lees en voordra om die gedig hardop te lees. 5. Bespreek nou die gedig in detail soos vir eksamendoeleindes. 6. Laat die leerders die vrae dadelik in die klas beantwoord en vir huiswerk voltooi.
Ekstra Inligting aangaande Elisabeth Eybers: Beeld; 12 Oktober 1987; Eybers het min woorde nodig"; p.8 Volksblad; 12 Junie 1981; Busrit in die aand Sarie 24 April 1974; Kruis of Munt Bronnelys: Roux, R; Studiegids-Afrikaans Eerste Taal (Literêre werke Gr.12 Gauteng:1998-1999); Sunsetview Uitgewers; Hercules; 1998; p. 78-80
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Haal uit strofe 1 `n woord(e) aan om te sê wie die "elk" is van wie daar in die eerste reël gepraat word. Haal twee woorde uit strofe 1 aan om te bewys dat hierdie mense `n moeilike dag agter die rug het. Watter aanduidings is daar in die tweede strofe dat dit gereën het? Waarmee word die bus vergelyk? Wie, in hierdie gedig, is die stuurman en die buit (strofe 3)? Om watter rede word hulle as slawe/buit gesien? In die gedig vergelyk die spreekster haar en haar metgesel met kinders. In watter opsig is hulle soos kinders? In strofes 4 en 5 word daar van die "lot" van die werkers gepraat. Wat is die lot van die werkers?        
9. Hoeveel van die passasiers in hierdie bus het die betrokke dag blykbaar nie hard gewerk nie? A. drie B. twee
C. vier D. almal 10. Ons kan sê dat die ligte in die bus brand omdat A. die straatligte of is. B. daar weerkaatsings in die ruit is. C. skaduwee-skimme verby gly. D. ligvaandels wapper oor die straat. 11 In dié gedig ontmoet ons eers werklik die mense in reël A. een. B. twee. C. drie. D. vier. 12 Watter woorde (in die tweede strofe) sê vir ons dat dit reeds laat is? A. dis laat B. ligvaandels wapper C. oor die straat D. blinkpad na die maan 13 Watter van die volgende woorde kan met `n kaperskuit in verband gebring word? A. wapper B. stuurman C. passasiers D. glinsterende 14 Waarop dui die woorde PLOEG en STORMSEE in die derde strofe? A. rigtingloosheid B. onstuimigheid C. armoede D. gevangenskap 15 Watter een van die volgende woorde beskryf die geraas van die bus? A. gly B. gekners C. weerkaatsings D. blinkpad 16 In strofe 2 word die woord blinkpad na die maan gebruik. Sou dit beteken `n A. soort pad? B. straal van die maan op die pad? C. pad wat blink geverf is? D. gewone pad wat blink is? 17 Waarop, dink jy, sinspeel glinsterende oë? A. gelukkig verlief B. maan skyn in hul oë
C. weerkaatsing van iets D. opgewondenheid. 18 "sit hulle suf, met monde moeg gesluit". Sou dit beteken hulle A. monde is toegebind? B. is suf gedink? C. praat nie met mekaar nie? D. is baie moeg? 
Verdere vrae: 1.
Haal gedeeltes uit die eerste strofe aan om die volgende te bewys:
1.1. Die werkers is op pad huis toe 1.2. Hulle verkeer in 'n morbiede stemming.
Waarom is die werkers so stil? Watter tyd van die dag is dit? Motiveer. Wie is die "ons" in reël 13? Beskryf hul verhouding. Bespreek die skerp kontras tussen die eerste twee reëls van strofe 5 en die Waarom pas die woord "slawe" (r.9) goed by die toonaard van die gedig? In die slotstrofe word teruggegryp na die openingstrofe. Watter funksie het die gemoedstoestand van die werkers? bewys dat die werkers besef hul kan nie van hul Die bus is wel 'n "kaperskuit", maar hier is geen poging om te ontsnap
res van die gedig.
dit in die uitbeelding van nie. Haal 'n reël aan om te lot ontkom nie.
Verduidelik die uitgebreide metafoor in strofe 3.
10. Noem die twee funksies van die enjambement van strofe 4 na strofe 5.
11. Dui die rymskema van die eerste drie strofes aan en benoem dit.
12. Gee 'n voorbeeld van alliterasie uit strofe 1. 13. Gee 'n voorbeeld van assonansie uit die tweede strofe.
14. Deur watter tegniek word die gedig as eenheid gebind? 15. Dui die verskille in die eerste en die laaste strofes aan. Watter funksie het dit?
16. Gee 'n voorbeeld van polisindeton uit die gedig. 17. Skryf die tema van die gedig in jou eie woorde neer.
(uit: Studiegids Afrikaans Eerste Taal (Gr. 12) deur Renate Roux en Augusta Jordaan)
15 GEDIG 4
Een sprong vir ... - Joan Hambidge 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Jy wil weet waarom herstel ek nie – want jy het my die maan, sterre en uitspansel beloof. Jy stuur my na die maan en à la Neil Amstrong beweeg ek in die lugdrukvrye atmosfeer karteer die kraters, die stil verwoesting wat jy saai, plant 'n vlaggie van rekapitulasie (dis verby, dis verby, dis …) op die klein silw'rige planeet. Danksy die verbinding tussen my en die lugskip van glas genaamd poësie, keer ek weer terug na die aarde, wys my foto's vir diegene wat wil sien, neem stukkies maankors saam en weet ná maande die maan is hiér. Jy wil weet waarom vergeet ek nie – omdat ek weet die maan is beslis nie van kaas.
ANTWOORDE OP VRAE IN VERSJOERNAAL (bl. 80-82)
1 a) Ek-spreker b) Die geliefde waarvan die spreker probeer afskeid neem. 2. a) Waarom die spreker ("ek") nie na die verhouding "herstel" nie. b) Al die mooi dinge volgens die spreekwoord "die maan/sterre en uitspansel". 3. a) Iemand die hemel of sterre beloof. b) Om aan iemand allerhande beloftes te maak wat waarskynlik nie nagekom kan word nie. 4. Die spreker kan nie van 'n afgelope liefdesverhouding "herstel" of "vergeet" nie.
5. Iemand wegjaag 6. Dit is 'n uittreksel uit Neil Armstrong se bekende woorde net nadat hy die eerste treë op die maan gegee het. "Een klein tree vir die mens, een groot sprong vir die mensdom." 7. Versreël 7: "lugdrukvrye atmosfeer"; versreël 8: karteer die kraters"; versreël 9: "plant 'n vlaggie" 8. "karteer die kraters"; die harde k-klanke beklemtoon die spreker se verbitterdheid oor die liefdesverhouding. 9. Die herhaling van die woorde in reël 10: "(dis verby, dis verby, dis ...)" 10. a) "silw'rige planeet" b) Waarskynlik a.g.v. ritme in die gedig. Volgens Kannemeyer in Verse vir Vraestel het dit nie 'n "noemenswaardige funksie" in die gedig nie. 11. a) metafoor b) poësie c) Net soos "'n lugskip van glas" jou 'n uitkyk op die wêreld om jou gee, so gee poësie vir die spreker ruimte om haar gevoelens uit te druk en as 't ware verslag te doen oor haar liefdesverhouding. 12. a) Dit dui op die spreker se herinneringe aan haar verhouding. Die verhouding het haar vreugde besorg maar nou ervaar sy hartseer en pyn. b) Sy dink aan die goeie dinge wat sy in die verhouding ervaar het, die foto's kan sy aan "diegene wat wil sien" wys. 13. a) Jy hoef nie geluk op ander plekke te soek nie, geluk en hartseer is "hiér" om jou ook. b) "die maan is hiér" 14. Beide strofes begin met 'n vraag: "Jy wil weet waarom herstel/vergeet ek nie" en eindig met 'n aandagstreep. Beide strofes bevat ook 'n metafoor van 'n spreekwoord wat met die maan verband hou. 15. a) Die maan is nie van kaas gemaak nie. b) Sy sal haar nie weer allerhande dinge laat wysmaak nie, sy besef nou waar sy haar geluk kan kry. 16. • Gebroke figuur met kop in posbus: Die spreker is hartseer en gebroke oor die liefdesverhouding wat beëindig is. • Fotoraampies: Die spreker se herinneringe aan haar liefdesverhouding. Sy wys dit vir almal wat dit wil sien. • Maanlanding: Verwysing na Neil Armstrong se maanlanding. Binne konteks vergelyk sy haar verhouding wat "na die maan is".
17 Die huis luister - Daniël Hugo 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 my kamers is hol soos 'n binne-oor ek hoor hoe die bewoners roesemoes liefde maak, verwyt, mekaar vertroos, skoor soek met die goor hede, nooit tevrede aanhou kibbel oor kon en sou en moes luister, ek bewaar julle verlede my fondamente kraak onder die las my plafonne raak voos van die eggo's te veel vloeke laat my pleisterwerk bars jare se trane laat my rame roes so word ons saam verweer deur dit wat was my dakplate en julle gebede fluister en knal al hoe harder om hulp ongehoord in elke nag se oorskulp
[Uit: Dooiemansdeur, 1991]
ANTWOORDE OP VRAE IN VERSJOERNAAL, bl. 84-86: 1.
Jy kon my gehelp het. Jy sou nie geluister het nie, al het ek jou ook gesê! Jy moes nie vir hom daardie geld geleen het nie! 2. "hede" en "verlede" 3. Vuisvoos verwys na 'n bokser wat al te veel geboks het. Voos in sy figuurlike gebruik beteken "sonder lewenskrag". Die vuisvoos verbruiker verwys na die verbruiker wat al so moeg geworstel is met te hoë pryse, hulle kan nie meer nie. 'n Ander gebruik: Ek is al voos geleer./ Sy longe is al voos van al die rook. 4. Binne-oor; hoor; luister; ongehoord; oorskulp. 5. Negatief: hol, roesemoes, verwyt, skoor soek, goor, nooit, kibbel, las, voos, vloeke, bars, trane, roes, verweer, knal, ongehoord Positief: liefde, vertroos, gebede, hulp Gevolgtrekking: eie siening. 6. "my kamers is hol soos 'n binne-oor". Hol verwys enersyds na die letterlike vorm van 'n kamer wat vergelyk kan word met die holte in 'n oor. Andersyds verwys die woord binne-oor na die huis wat luister en nie uitpraat nie, wat die geheime binne hou soos 'n oor wat net binne die huis aanwesig is. Verder herhaal die woord ook die gedagte van luister soos dit in die titel gebruik word. 7. "die verlede" 8. Dalk verwyte, aanhoudende kritiek, verbale aftakeling, geestelike teistering, selfverwyt en enige ander moontlike antwoorde. 9. Albei wys na bo. 10. Die titel verwys na die algemene term "die huis", dan spreek hy die universele mensdom aan met die voornaamwoord "julle", dan verwys hy na die hulpgeroep wat "al hoe harder" word en ten slotte word dit "in elke nag se oorskulp" gefluister. 11. Dit beklemtoon dat dit 'n nimmereindigende proses is.
12. Bespreek in 'n opstel van ongeveer 200 woorde, die digter se fyn spel met woord en klank. Verwys na die volgende aspekte en verwerk elkeen in 'n aparte paragraaf: Sy spel met die woorde hoor en luister: • Dit begin in die titel: luister, dan versreël 1: binne-oor wat tegelyk drie betekenisse oordra: herhaling van luister; die binnekant van die oor en die oor wat slegs aan die binnekant van die huis is. Versreël 2: hoor. Versreël 6: luister; wat twee betekenisse behels, naamlik mense wat kibbel oor iemand wat kon en sou en moes luister en tweedens, die huis wat die versekering gee dat wat hy hoor altyd 'n geheim sal bly. Versreël 14: ongehoord wat ook twee betekenisse saamdra: die mensdom hoor nie wat gebeur nie en dit wat binne die huise gebeur, behoort nie te gebeur nie. Versreël 14: oorskulp verwys ook na die oor wat luister, maar hierdie keer is dit 'n aanklag wat in die ganse mensdom se oor gefluister word, maar dit val op dowe ore en die hele siklus begin weer van vooraf, die volgende hoofstuk in die volgende huis. So sluit die beeld dan weer aan by reël 1. Sy spel met klanke: • Die verwyte en skeltaal eggo deur die eeue, terwyl die mensdom daaroor swyg. Dit alles word hier beklemtoon deur die kleurvolle aanwending van klank. Die halliterasie in die titel en versreël 1 en 2, en uiteindelik weer in versreëls 13 en 14. Die herhaling van die oo-klank in die eerste en weer die laaste versreël. Die herhaling van die [f]-klank in versreëls 3 en 4, 7 tot 9, en die herhaling van die r-klank dwarsdeur die gedig. Eie siening. GEDIG 6
Sonsverduistering – PJ Philander
Langsamerhand, geruisloos skuif die vlek van skadu en verklein die sekelboog van son tot dreigend swart die kol daar hoog 'n koue vreemde skemerte laat trek wyd oor die vlakte waarvandaan, swygsaam, 'n vaal streep donkies oor die kortste pad oorhaastig stalwaarts swingel nog voordat die skape blêr-blêr na die kraal toe gaan. Oor gans die mensdom hang 'n skaduwee wat alle lig van God en Christus so verduister Sy pad onsigbaar is. En ons, aan hierdie duisternis gedwee,
19 13 14 het nie 'n skaap se voorgevoel of glo dat ons moet tydig Huiswaarts keer vir rus.
Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 176-177)
1. • Hy gebruik lang woorde met lang klanke wat die uitspreek van die woorde verstadig: "langsamerhand", "geruisloos". • Verder maak hy van enjambement gebruik (tussen versreëls 1 en 2, versreëls 2 en 3) sodat die reëls aanmekaar gelees word. • Die s-alliterasie gee 'n slepende effek aan die ritme. Albei staan direk onder mekaar met die voorsetsel "van" voor elkeen geskryf. Die komma voor en na die woord "swygsaam" laat die woord uitstaan omdat die leser sy leestempo onderbreek met die lees van 'n komma – dit omring die woord deur stilte, soos die inhoud (swyg) van die woord ook aandui. Hulle voel waarskynlik die vreemdheid van die situasie aan en voel onseker en wil daarom so vinnig as moontlik huis toe gaan. Dui die einde van die beeld aan – die wending gaan nou volg. "skaduwee" Die rymskema plaas elke strofe op sy eie – die eerste kwatryn vorm 'n eenheid (abba), so ook die tweede kwatryn (cddc) dan die eerste tersine (efg) wat met 'n hoofletter begin en met 'n punt eindig en die tweede tersine (efg) wat ook 'n sin op sy eie vorm. Tersine 1 "'n skaduwee" verduister lig van God en Christus "duisternis" Tersine 2 mense (ons) "tydig" "Huiswaarts"
Kwatryn 1 "vlek van skadu" verklein lig van die son "skemerte" Kwatryn 2 plaasdiere oorhaastig en met kortste pad stalwaarts en na die kraal
Waar die oktaaf die prentjie skets (beeld gee), maak die tersines dit van toepassing op die mens. Die enigste verskil is egter dat die mens nie besef dat hy ook gereed moet maak om gou na sy ewige huis te keer nie. 8. Die kontras begin al in die titel: son wat lewe simboliseer en verduistering wat die dood (werklike en/of geestelike) simboliseer. Daarna word hierdie beeld in verskeie vorms herhaal: skadu teenoor son, skaduwee teenoor lig. 9. Daar vind nou 'n fokusverskuiwing plaas. Die oktaaf gee 'n beeld van die natuur se reaksie op 'n letterlike sonsverduistering en die sekstet pas hierdie beeld toe op die mensdom wat 'n geestelike sonsverduistering ervaar en heeltemal anders reageer as die stomme diere. Die sonde keer dat die mens God se plan met ons lewens raaksien en dat ons die pad loop wat Hy vir ons bestem het. 10."ons" 11. Die donkies swyg, terwyl die skape blêr. Die donkies het ook eerste begin hardloop voordat die skape reageer het. 12.Die donkies beweeg agter mekaar in 'n ry. 13. Ja, want dit is nie plekgebonde nie, die tema kan enige plek in die wêreld van toepassing wees en die leser word by gebeure betrek.
20 14. •
"Sonsverduistering" staan in die tradisionele Italiaanse sonnetvorm. Uiterlike bou: Die gedig bestaan uit 14 reëls. Die rymskema is abba/cddc/efg/efg. Hoewel die veertien reëls aanmekaar geskryf is, word die strofes onderskei op grond van die rymskema. Die eerste 8 reëls vorm 'n eenheid (oktaaf) wat uit twee kwatryne saamgestel is. Die volgende ses reëls (sekstet) vorm twee tersines. Innerlike bou: Daar is 'n wending in die negende reël, wat die teenstelling tussen die oktaaf en die sekstet inlei. Die oktaaf gee 'n beeld van 'n sonsverduistering sodat dit onverwags donker word omdat daar 'n vlek voor die son inskuif. Dit lyk of dit skemertyd is en die donkies vat die kortste pad stalle toe omdat hulle dink dit word aand. Die skape besef ook dit word donker en keer blêr-blêr terug kraal toe. Die sekstet het betrekking op die mens. Daar is 'n duidelike teenstelling tussen die twee. In die sekstet word die beeld van die oktaaf, op die mens en die naderende oordeelsdag toegepas. Daar hang soos met 'n sonsverduistering ook 'n "skaduwee" oor die mensdom wat maak dat hy nie die lig van God kan raaksien en besef hy moet 'n skoon lewe lei en hom voorberei vir die Hiernamaals nie. Ironies genoeg, besef die diere dit. Die mens dink nie daaraan nie, want die lig van God word verduister deur die sonde.
Kwatryne: "Agter die skerms ..." - Ina Rousseau 10 1 2 3 4 11 1 2 3 4 12 1 2 3 4 13 1 Agter die skerms, lank reeds gegrimeer aanskou ek die verhoog se glans en kleur en wag dat u my toelaat om oplaas my rol te gaan vertolk, O Regisseur. As daar applous was vir die laaste maal en U die décor moeg na onder haal, sal U vir ons wat ons kostuums uittrek volgens ons moeite en geduld betaal? In hierdie klug vergeet soms 'n akteur heel onverwags sy reëls en loer versteur na die coulisses links en regs maar geen souffleur se stem dring tot hom deur. Ofskoon die saal se ligte nie meer brand
21 2 3 4 vra menigeen aan die verhoog se kant nog steeds: Is ek van hierdie klug die held of teen die agterdoek 'n figurant?
22 ANTWOORDE OP VRAE IN VERSJOERNAAL (bl. 198-200) 1. Hierdie kwatryne is deels eksplisiet en deels implisiet. Wat word deur die volgende
woorde geïmpliseer: a) Agter die skerms: Dit wat agter op die verhoog plaasvind wat die gehoor nie kan sien of van weet nie. b) lank reeds: Sy is al 'n lang tyd voorbereid en reg vir aksie. c) aanskou: Dit dui op afstand, sy is nie deel van die toneel wat voor haar afspeel nie. d) glans en kleur: Dit lyk aanloklik en pragtig – sy wil graag deel wees daarvan. e) toelaat: Sy het nie die reg om self te besluit nie. f) oplaas: Dui op afwagting, iets wat sy so graag wou gedoen het en uiteindelik het die tyd aangebreek en het dit toe gebeur. 2. Dit maak die ervaring meer persoonlik en betrek die leser. 3. Die woord "Regisseur" word ook met 'n hoofletter geskryf en die gebruik van die "O" in hoofletter, verhoog die gevoel van eerbied en grootsheid. 4. Dit bestaan uit vier reëls, met die rymskema aaba en die inhoud bestaan uit twee hoofstrome. Die eerste deel maak 'n waarneming en skets 'n beeld (Agter die skerms ... kleur) terwyl die tweede hoofstroom 'n wending bring, wat uitgroei tot die besef dat die mens nie altyd weet wanneer die tyd reg is om 'n verskil te maak nie, of dat die mens nie altyd in beheer van sy lewe is nie. Die derde reël (b-rymwoord) beweeg deur middel van enjambement in die laaste versreël oor. Die gedig het verder 'n definitiewe ritmiese klank. 5. "As daar applous was ..." 6. Eksplisiet: wanneer die speelvak van die verhoogstuk ten einde loop. Implisiet: wanneer ons aan die einde van ons lewe kom/wanneer die aarde tot sy einde kom/wanneer die dag van afrekening kom. 7. Dit dui respek aan en ons kan aanvaar dat dit na God verwys. 8. Word die mens in die hiernamaals beloon vir dit wat hy op aarde gedoen het – selfs vir klein opofferings soos ekstra geduld en ekstra moeite doen? 9. Digtheid verwys na die feit dat baie met min woorde gesê word. Die metafoor van die verhoog en die toneelwêreld wat gebruik word, is bekend aan meeste lesers en aangesien dit die lewe self is wat op die verhoog uitgebeeld word, is die metafoor baie geslaag. Met min woorde, word baie gesuggereer en met elke kwatryn word 'n spesifieke stelling/vraag aangespreek wat die leser tot denke stem. Omdat die kwatryne 'n eksplisiete en 'n implisiete betekenis het, kan dit as dig beskryf word. 10."In hierdie klug ..." 11. 'n Klug is 'n verspotte, oordrewe snaakse toneelstuk. Met hierdie woorde kan sy suggereer dat die lewe soms sonder enige sin of doel voorkom. Sy kan selfs bedoel dat die mensdom die lewe glad te ernstig opneem. 12.Die woord "maar" dui die wending aan omdat die teenstellende realiteit, naamlik dat die mens op sy eie is, hiermee ingelui en ook beklemtoon word. 13.In die toneelwêreld word die akteur wat sy woorde vergeet deur die souffleur gehelp. In die werklike lewe moet die mens sy probleme self oplos en is dit elke man vir homself – niemand gaan in die agtergrond staan en vir jou raad gee en "voorsê" soos 'n souffleur nie. Die verwysing na die akteur se "reëls" kan ook 'n dubbelbetekenis hê: dit kan ook verwys na die reëls van die lewe. 14.Ter wille van die rympatroon van die kwatryn. Deur die skuif van "soms" word die woord "akteur" in die rymposisie geplaas. 15."Ofskoon die saal ..." 16.Wanneer die toneelstuk moet begin, gaan die saal se ligte af sodat die lig op die verhoog die fokuspunt kan vorm. Dit kan ook beteken wanneer jou lewensloop/jou stukkie toneelspel hier op aarde begin.
17."menigeen" (kan op enige persoon betrekking hê) en "nog steeds" (maak dit tydloos) 18.Die woord "klug" dui aan dat hier ook van die lewe gepraat word. 19.Deur die dubbelpunt, die hoofletter en die gebruik van die vraagvorm (vraagteken). 20.Lang vraag: Bespreek die kwatryne in 'n opstel van ongeveer 250 woorde: • Die metafoor wat hulle bind: In al vier word die teaterwêreld as metafoor gebruik. • Die temas: Besin oor die lewe en die dood. Kwatryn 10: God besluit oor die mens se lewe. Kwatryn 11: Word die mens beloon vir dit wat hy op aarde gedoen het? Kwatryn 12: Die mens is somtyds op homself aangewys. Kwatryn 13: Is die mens so belangrik as wat hy dink? • Inhoud: Kwatryn 12 en 13 verwys albei na die lewe as 'n klug en kwatryn 10 en 11 spreek albei God aan. By kwatryn 10 en 11 kry die leser die besef van die mens se afhanklikheid van God, terwyl kwatryn 12 en 13 op die mens alleen toegespits is en 'n amper siniese kyk op die lewe het.
Finis – Lina Spies
1 Nou maak ek self nie meer so baie saak nie 2 want jy't bobbejaan na my gestuur met 'n briefie in sy bek 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 dit was geskryf op varkensblaar dit was 'n bietjie dof dit was om my en jou te nooi na die Apies se bruilof Jy het al die liedjies van my kindertyd weer in my laat sing en in my hart die Jakkalse elke dag laat trou Maar wat sal jy van my kan saamneem? Miskien wanneer die lewe met jou kotiljons en lekker wals op die Apies se bruilof sal jy onthou dat jy vir my Aprilmaand was – die wolke altyd bietjie voor die son – en ek ten spyte van die reën kon lag En jy sal lag
24 Finis - Lina Spies (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 214-216) 1. Hartseer: "Jakkalse ... trou"; "wolke ... voor die son"; "reën" Blydskap: "bruilof"; 2. Deur die aanhaling wil die spreker die pynlike werklikheid van die verbreking van
hul verhouding vermy. Die aanhaling bring die kinderwêreld ('n dierebruilof) na vore in die gedig. 3. Dit pas by die stemming van vreugde en geluk van die kindertyd. 4. Reën: "en in my hart die Jakkalse elke dag laat trou" – gesê as dit reën en die son skyn: reën = hartseer; sonskyn = blydskap. "Aprilmaand was/– die wolke altyd bietjie voor die son – " wolke = hartseer; son = blydskap. Versreël 14: "en ek ten spyte van die reën kon lag": ten spyte van die trane kon ek lag. Suggereer hartseer/trane. 5. Die kindertyd het deel van haar as volwassene gebly. Die vrolike, naïwiteit van 'n kind. 6. Dit is werklik 'n kinderliedjie wat ritmies gesing kan word. 7. Dit is aanhaling uit 'n kinderliedjie. 8. "en in my hart die Jakkalse elke dag laat trou": a-klanke, assonansie. 9. Speels ironies/wrang 10.Nee, dit is 'n toekomsblik in haar verbeelding: "Miskien". 11.Waarskynlik omdat sy lief was vir hom. 12. Versreël 14: 'n "lag" sonder bitterheid oor mooi herinneringe; 'n volwasse lag. Versreël 15: 'n Skrynende, siniese, oppervlakkige "lag". Hy besef die lewe speel nou met hom 'n wrange spel soos hy met haar gemaak het. 13.Deur die alleenplasing van versreël 15. 14.Die lag van versreël 14 word gelykgestel aan die lag van versreël 15. 15.Enjambement 16. "sal jy onthou dat jy vir my Aprilmaand was" Verduideliking: Wanneer jy ongelukkig/hartseer voel omdat die lewe met jou speel, sal jy die hartseer wat jy my besorg het, onthou. 17. Albei woorde staan nou in die teken van ironie. Alhoewel die woorde 'n oppervlakkige stemming van geluk en vreugde oproep, gaan die lewe ook die "jy" nie goed behandel nie. 18.... versreël 8: as dit reën en die son skyn, trou jakkals en wolf. 19.Afsluiting/beëindiging
Toekennings: Eugène Marais Prys en Ingrid Jonker Prys vir Digby Vergenoeg Boeke: • Digby Vergenoeg, 1971 • Winterhawe, 1973 • Dagreis, 1976 • Ontmoetings, Tafelberg, 1979 • Oorstaanson, 1982 • Van sjofar tot sjalom, 1987 • Die skaduwee van die son, 1988 • Hiermaals, 1992 • Kolonnade, 1992 • Majesteit die kat, Verhale en gedigte oor katte byeengebring deur Lina Spies, Queillerie, 1998 • Sy sien webbe roer, 'n keuse uit die werk van Afrikaanse digteresse (samesteller), Human & Rousseau, 1999 • Duskant die einders, Human & Rousseau, 2004 Gr 12 Afr HT Gedigte 2011
"kindertyd"; "sing"; "kotiljons"; "lekker wals"; "lag"
Vertaling van Anne Frank se dagboek: Die agterhuis, 2008 Lina Spies, Die skyn van tuiskoms - 'n Keur (Gedigte – 'n keur uit haat werk versamel deur Johann de Lange), Human & Rousseau, 2010 ***
last grave at dimbaza – Fanie Olivier
1. beauty douglas was born 2. op 'n wintersnag so all forlorn 3. omring deur die sterre se liggies 4. en koerante kaal klip 5. en nuuskierige hande 6. en tien ander gesiggies 7. a 'n dogter oplaas 'n dogter 8. om beeste te kry om die wêreld 9. te wei a dis lekker 10. om 'n vader te is te is 11. die ma het 'n briefie geskryf 12. aan haar man op die myne 13. om te sê van die kind en te vra van die geld 14. want dit was sy kind die dogter 15. was syne om te sê: o my man 16. my man ek het beeste gebaar 17. op 'n wintersnag so all forlorn 18. met die sterre soos goud en die mielies klaar 19. beauty douglas your daughter was born 20. sy hart het oopgeskiet tussen lae klip 21. opgeskiet boontoe en oopgevou 22. in 'n laatnagbrief: my vrou 23. my vrou sê aan beauty douglas 24. haar pa het haar lief. 25. hy't sy brief gepos met sy viersentseël 26. 'n lugposbrief aan beauty douglas 27. om te sê hy't haar lief 28. die adres wasmnxesha 29. oor kingwilliamstown kaap 30. saans as hy sy moegheid streel 31. het hy gedroom van sy meisiekind 32. en op 'n sonskynmiddag twee maande later
26 33. 34. 35. "last het 'n brief uit mnxesha hom teruggevind: "beauty douglas was born she died" grave at dimbaza" (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 156-158)
1. Die eerste versreël word in die voorlaaste versreël herhaal. Deur dit in die slot te
gebruik in die kennisgewing, wat haar doodsaankondiging inlui, is daar 'n ironiese terugverwysing na die begin, waar dieselfde woorde 'n vreugdeaankondiging was. Nou is dit 'n doodsaankondiging. 2. Dit is die naam van 'n BBC-program wat oor die negatiewe aspekte van apartheid gehandel het. 3. a)Versreëls 2 en 17: Dit gebruik dieselfde woorde as die lied wat oor die geboorte van die Christuskind handel. Daardeur word 'n verband getrek tussen die twee kinders wat albei in eenvoud en armoede gebore is en albei onskuldig gesterf het. b) Versreël 3: Dit verwys na die lied met die woorde: "al die kindergesiggies soos die sterre se liggies" wat verwys na Christus wat met sy wederkoms die onskuldige kindertjies kom haal. 3. Versreël 3 is positief met sy verwysing na die sterre en die lig wat die sterre uitstraal. Versreël 4 beklemtoon die armoede van die gesin: "en koerante kaal klip". 4. Die harde k-klank beklemtoon die armoede en ongenaakbare atmosfeer waarin hierdie mense moes leef. 5. "oplaas" (versreël 7) 6. Dit getuig van groot blydskap van die moeder. 7. Sy het 'n dogter gebaar wat eendag gaan trou en dan sal haar man beeste vir lobola ontvang. 8. Die laaste strofe 9. Deur die dubbelpunt in versreël 33, en deur die aankondiging in 'n koepletvorm alleen te plaas; deur die strofe in aanhalingstekens te plaas; deur die aankondiging in twee reëls te verdeel, waarvan die eerste (versreël 34) 'n ironiese herhaling van versreël 1 is, en die tweede slegs die twee woorde bevat: "she died". 10. Al die "positiewe dinge" in die gedig het in die nag plaasgevind en die negatiewe aankondiging van die kind se dood, het op 'n sonskynmiddag daar aangekom. Dit beklemtoon die ironie. 11. Die suggestie in die titel dat dit hier om die dood gaan; die herhaling van versreëls 1 en 34, versreëls 2 en 17, asook die herhaling van frases in versreëls 15 en 16. Dan is daar ook herhaling van gedagtes, beelde, en klanke. Die naam "beauty douglas" word vyf keer herhaal. 12. Opstel: Die agtergrond van die gebeure: Die gedig se titel verwys na 'n dokumentêre TV- program wat in 1974 deur die BBC gemaak is. Dit handel oor apartheid en die verskuiwing van swart mense na gebiede wat die NPregering destyds "die tuislande" genoem het. Dit was landelike gebiede ver van die ekonomies ontwikkelde stedelike gebiede en Dimbaza is 'n plek naby Queenstown in die Oos-Kaap waarheen 'n hele gemeenskap verskuif is. Daar was min basiese geriewe en by gebrek aan mediese dienste het talle kinders doodgegaan. Een van hulle was 'n dogtertjie genaamd Beauty Douglas, oor wie hierdie gedig handel. Die rol van kontras in die gedig: Die toon van die gedig wipplank tussen lig en swaarmoedig, tussen die vreugde oor die geboorte van 'n kind en die skokaankondiging oor die dood van dieselfde kind in die slotstrofe. Hoewel haar dood eers aan die einde
ter sprake kom, is daar vanaf die begin te midde van die vreugde, telkens 'n ironiese verwysing na die negatiewe. Dit begin by die titel. • Reeds in die naam van die dogtertjie lê daar 'n sterk ironie: "Beauty" – daar is geen mooiheid omtrent die tragiese verhaal van hierdie dogtertjie nie. • In strofe 1 word kontras aangetref tussen die koue gedagte van 'n wintersnag en die positiewe gedagte van die sterre se liggies. Die intertekstuele verbande met die Christuskind (versreël 2) en die kindertjies wat reguit hemel toe gaan (reël 3) is ook 'n negatiewe vooruitwysing. • In strofe 2 is die kontras tussen die goue sterre en hulle armoede opvallend en in strofe 3 staan die kontras tussen die vreugde van die pa en sy harde onsimpatieke omstandighede sterk uit. • Die ironiese kontras tussen lig en donker is dwarsdeur die gedig opvallend. Beauty is in 'n "wintersnag" gebore, haar pa skryf sy vreugdebrief in 'n "laatnagbrief" en "saans" het hy aan haar gedink ... maar dit is op 'n "sonskynmiddag" (die tyd wat met positiewe gedagtes verbind word) dat die tragiese nuus hom gevind het.
VRAE: 1. 2. Skryf die TITEL van die GEDIG neer. Die nuus oor die geboorte van beauty douglas kom uit ______. A. Kaapstad B. Mnxesha C. Kingwilliamstown D. Dimbaza 3. 4. Watter tyd van die dag is die dogtertjie gebore? Gee EEN WOORD as antwoord. Watter materiële dinge sou die dogtertjie se geboorte eendag bydra tot haar gesin se rykdom? Haal EEN WOORD uit strofe 1 aan as bewys van jou antwoord. 5. is"? A. Verbasing B. Blydskap C. Twyfel D. Wantroue 6. 7. Die ma se brief aan die pa op die myne bevat belangrike inligting. Wat was die belangrikste boodskap wat die ma in haar eerste brief vir die pa wou gee? "koerante kaal klip" en "die mielies klaar" verwys na die gesin se ______. A. armoede B. geletterdheid C. ploegmetodes D. kliphuis 8. 9. 10. 11. Beauty Douglas is nog te klein om te kan lees. Deur wie word die pa se boodskap aan Beauty ontvang? Hoeveel geld moes die pa betaal om sy brief gepos te kry? Hoe lank na die dogtertjie se geboorte ontvang die pa sy tweede brief van die Hoe weet ons dat beauty douglas se pa die ma se tweede brief ontvang het? Gee ? GEDEELTE VAN 'n SIN as antwoord. Watter emosie word weergegee in die woorde "a dis lekker om 'n vader te is te
Die skedel lag al huil die gesig - – Wilma Stockenstrom
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Eendag sal ek, weet ek, die dood met laggende skedel trotseer. Minstens my sin vir humor sal ek behou. Maar of ek soos oorlee mevrou Ples en soos die bloubok van my geboorteland ook 'n glaskas in 'n museum sal haal? 'n Seldsame dier is die mens nou nie juis. Tog, hoe slim tog is ons met ons innerlike uurwerkvernuf, hoe sterk die groot swaaiende hyskraangebare waarmee ons wolkekrabbers reghoekig neerplak in woon- en sakekomplekse. Merkwaardig ons grabbelende navorsing dwarsdeur dolomiet om ons arms diep soos skagte te sink en die grys erts te gryp en op te trek, te vergruis en te veredel tot staaf op staaf korfagtig gepakte kluise van belegging. A ja, wonderbaarlik ons vermoë om weggooisand tot vuurstof te verryk wat as ons wou alles onherhaalbaar in allerlaaste oplaaiing woes en skoon kan laat ontbrand. [Uit: Van Vergetelheid en van
23 Ek sê mos die skedel lag 24 al huil en huil die gesig. glans]
Die skedel lag al huil die gesig - Wilma Stockenström (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 221-223) 1. Die dood. Die spreker se skedel, net soos alle ander mense s'n, gaan uiteindelik lyk 2. Die spreker sal dit met "laggende skedel trotseer' – dit dus aandurf en die hoof
bied. Die spreker sal hom/haarself noodgedwonge daaraan blootstel. 3. By albei is daar sprake van lag/laggende. asof dit grynslag.
30 4. Mev. Ples (of dalk eerder mnr. Ples) se skedel is een van die bes bewaarde skedels
van die Australopithecus africanus. Daar word gereken dat die skedel ongeveer 2,5 tot 2,75 miljoen jaar oud is. 5. Die spreker weet nie of hy/sy in 'n glaskas sal beland nie. Die spreker weet dus nie of hy/sy belangrik genoeg geag sal word nie. 6. In versreël 7 sê die spreker dat die mens nou nie 'n seldsame dier is nie. Ironies genoeg is die mens van 'n hoër orde as die bloubok en selfs mevrou Ples; tog word die mens nie so belangrik geag nie. 7. Albei is deel van 'n seldsame spesie wat uitgesterf het./Albei is 'n unieke vonds. 8. Die mens is slim en presteer op talle gebiede. Mev. Ples en die bloubok word egter bewaar in 'n glaskas. 9. Personifikasie. Die beweging van die hyskraan word vergelyk met swaaiende gebare van 'n mens. Dit sluit aan by die vergelyking in versreëls 14 en 15: "... om ons arms diep soos skagte ...". 10.slim; merkwaardig; wonderbaarlik 11.neerplak 12. Dis eerder sarkasties as bewonderend bedoel. Dit lyk dus asof die spreker tog nié die mens bewonder nie. 13.Die gierigheid van die mens wat rondgryp. "Grabbelend" impliseer hier "tastend rondsoek". 14. Die mens is in staat om 'n atoombom te laat ontplof wat die hele aarde in 'n "allerlaaste oplaaiing" totaal en dus "onherhaalbaar" kan vernietig. 15. Die dood in die vorm van die skedel is altyd aanwesig onder die mens se vel. Die mens kan die dood nie oorwin nie. Die mens beskik dus wel oor die vermoë om fantastiese dinge te skep, maar net so kan hy dit, én homself, vernietig. 16.Leerders se opsommings. RUBRIEK: Verse vir die vraestel
Die skedel lag, al huil die gesig - J.C. Kannemeyer
DIE Afrikaanse digters wat van die jare sestig aan die woord kom, is uiteenlopend van aard en toon soms - soos in die geval van Breyten Breytenbach - met hul aanwending van die vrye vers met die wisselende lengte van die reël en die gebruik van assosiatiewe beelde - 'n welkome afwisseling op die kwatryndreun en patroonmatigheid van die Opperman-epigone. Aan die ander kant word die Opperman- impuls juis voortgesit deur digters soos hy wat 'n sinvolle verkenning onderneem van Afrika met sy droë, harde landskap en sy voorgeskiedenis van ontdekkingsreise, primitiewe lewe, paleontologiese opgrawings en besondere siening van die mens in sy verhouding tot sy wêreld. Hierdie rigting word veral ontgin deur Wilma Stockenström wat naas die tematiese verwantskap ook aansluit by Opperman se kriptiek, uitbuiting van die enkele woord, opeenstapeling en inversie. Dit is in die besonder die geval in Van vergetelheid en van glans (1976), 'n bundel waarin sy feitlik die hele kollektiewe onbewuste van Afrika met haar saamdra om met behulp van die beeldwêreld, die folklore en die teleskopering van verskillende periodes uit die geskiedenis van die kontinent iets sinvols omtrent die mens in die algemeen en sy plek in die heelal te sê. Die afsydigheid van Afrika, die gebrek aan kommunikasie tussen die ek en sy vasteland en die aanslae wat die mens ten spyte hiervan op sy omringende wêreld geloods het, is een van die deurlopende temas in die
bundel, 'n tema wat ook in ''Die skedel lag al huil die gesig'' oorheers. As die spreker aan die begin sê dat sy eendag die dood ''met laggende skedel'' sal trotseer, dui dit op die sekerheid van die grynsende kopbeen wat sy uiteindelik sal wees, 'n sekerheid wat emfaties deur die verwisseling van werkwoorde in reël 1 (''sal ek, weet ek'') onderstreep word. Met hierdie grynsende kopbeen sal sy, blykens die tweede sin van die gedig, haar humorsin behou, al twyfel sy of sy so uniek sal wees om soos ''oorlee mevrou Ples'' ('n paleontologiese uitgrawing wat wêreldroem aan Robert Broom en Raymond Dart besorg het) of die uitgestorwe bloubok van die Suid-Kaap (Stockenström se streek van herkoms vandaar ''my geboorteland'') in 'n museum sal beland. Uit hierdie twyfel of sy 'n museum sal haal, kom die slotreël van strofe 1 voort, naamlik dat die mens nie 'n seldsame dier is nie. By wyse van onmiddellike kontras word die mens in sy hiperaktiwiteit en altyd durende werksaamhede in 'n lang uitgerekte tweede strofe uitgebeeld, 'n strofe waarin die sintaktiese patroon ingespan word om hierdie energieke dier wat die mens wesentlik is, in al sy belaglikheid voor te stel. Dit begin met 'n aanduiding van hoe vernuftig die mens met die tyd kan omgaan en van sy ''hyskraangeboue'' wat sowel die mens se grootdoenerigheid as sy oorhaastige nutteloosheid illustreer. Om hierdie ''hyskraangebare'' voor te stel, maak die digteres van 'n assosiatiewe sprong gebruik deur die ''hyskraan''-komponent in die ''wolkekrabbers'' wat feitlik oornag neergeplak word, te aktiveer. Nog subtieler word hierdie noeste ywer voorgestel as die ''grabbelende navorsing'' in die konteks sowel tot beeld van 'n navorser, meer spesifiek 'n paleontoloog, as die aktiwiteit in 'n myn en die goudproduksie lei. As die arms diep ''soos skagte. . . sink'', kan die vergruising en veredeling sowel op die taak van die navorsing as die mynwerker slaan en kan die ''staaf op staaf korfagtig/ gepakte kluise van belegging'' as 'n beeld van goudstawe, maar ook as produk van die ''grabbelende'' navorser gelees word. Opvallend is dat albei aktiwiteite vergelyk word met dié van 'n besige by wat sy korwe bou. So slim is die mens dat hy selfs uraan, die ''weggooisand'' en die afvalproduk van die goudmyne, tot ''vuurstof'' kan omtower wat tot 'n ''allerlaaste oplaaiing'' kan lei.Terwyl hierdie menslike dier in sy driftige ywer uitgebeeld word, handhaaf die sprekende ek egter deurgaans 'n ironiese afstand, iets wat uit die herhaalde ''hoe''- wendinge in die sinspatroon, die herhaling van ''tog'' aan die begin van die strofe, die ''a ja''-uitroep en die plasing van woorde soos ''merkwaardig'' en ''wonderbaarlik'' aan die begin van 'n reël of sinseenheid blyk. By hierdie ironie sluit ook die kort koepletstrofe aan die einde regstreeks aan, al gryp dit ook terug na die insetstrofe met sy grynsende kopbeen en voltooi dit daarmee 'n sikliese patroon in die gedig. Die grimmige humor en ironie bereik hiermee 'n laaste slotakkoord, ook deur die toespeling op die uitdrukking: Wie die laaste lag, lag die lekkerste. Die gedig gee dus 'n geestige kyk op die koorsagtige bedrywigheid van die mens, soos dit tot uiting kom in bouvernuf, goudmynbedryf en uraanontginning, maar ook in sy tevergeefse paleontologiese grabbeling na die verlede. Hierdie geestige kyk is egter in die laaste instansie blote skyn, want in werklikheid vertoon die mens pateties en droewig ten spyte van sy voortdurende ywer. Daarom dat die gesig aan die slot ''huil en huil''. (Kopiereg voorbehou)
staat - Neil van Tonder 1 2 jare nou al sit roerloos wit
3 4 5 6 7 8 9 'n krap in 'n gaterige wal roer 'n steeltjiesoog met tye waaksaam omhoog niemand sal ooit met sekerheid kan sê of 'n droë dood in hom lê
10 maar wanneer en hoé 11 het die swart mierbataljon 12 die parate pantser binnegekom? [Uit: As Hy weer kom, 1975] (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 240-241)
1. Wat 'n krap aanbetref, kan dit aandui dat die krap dood is omdat daar te min water
was. Hy is dus as gevolg van die droogte dood. Dit staan ook in skrille kontras met 'n skielike dood – dit was dus 'n langsame proses. Hy is dood sonder dat iemand iets agtergekom het. 2. Eerstens op die krap wat altyd waaksaam was en 'n digte harnas gehad het wat baie moeilik deurdringbaar was. Figuurlik gesproke dui dit op die staat wat altyd slaggereed en voorbereid was en gelyk het of hulle verdediging ondeurdringbaar was. Hulle het die massas met wetgewing regeer. "parate pantser" word beklemtoon deur halfrym: p-alliterasie en die aassonansie. Verder deur die gebruik van die voorafgaande aanwysende woord "dié" wat afwagting skep. 3. Dit verskaf die sleutel tot die inhoud van die gedig. Sonder die titel sal die leser nie die gedig begryp en waardeer nie. Dit maak die gedig ook universeel. (Kyk na vraag 12.) 4. Wit simboliseer gewoonlik die goeie/die skone/dit wat sonder foute is. As protespoësie van 1976, kan dit dui op 'n wit minderheid wat hulleself as meerderwaardig en foutloos beskou het. Swart simboliseer gewoonlik die negatiewe/die magte wat die regering wil omverwerp, maar gesien teen die agtergrond van die politieke bedeling van 1976, kan dit beskou word as die swart meerderheid wat onstuitbaar was. 5. Verklarings: a) "jare nou al" (versreël 1): Geen verandering, bly dieselfde vir jare b) "roerloos" (versreël 2): Stagnasie, geen ontwikkeling om by 'n veranderende wêreld aan te pas nie. c) "roer" (versreël 4): 'n Mens kan dit skaars agterkom; hy is so selfversekerd dat hy slegs 'n halfhartige poging aanwend om paraat te wees. d) "met tye waaksaam" (versreël 5 en 6): slegs nou en dan e) "niemand" (versreël 7): Maak dit universeel, nie net hierdie spesifieke geval nie; dui ook daarop dat daar onsekerheid is oor wat presies sy uiteinde veroorsaak het. f) "ook" (versreël 9): Daar is ook ander sulke voorbeelde; dit maak hierdie voorval dus universeel. 6. Eksplisiet dui dit daarop dat die vesting van die krap, waar hy veilig voel, nie baie sterk is nie. Die wal is vol gate en kan daarom maklik intuimel. Die implisiete betekenis dui op die moontlike verval van die regering, dat die fondamente waarop hy sy ryk gebou het, nie so sterk was nie, dat almal nie altyd saamgestaan het nie – daar is die spreekwoordelike "gate" in sy mondering. 7. Dit is ironies dat 'n groot sterk krap wat op die oog af onaantasbaar lyk, deur klein miertjies vernietig word. Dit is ook ironies dat die tegniek wat die krap gebruik het
om homself te beskerm (om stil te sit en te wag en te dink dat die onregverdigheid vir altyd kan voortgaan), juis tot sy ondergang gelei het. Dit is ook ironies dat die kleur wit wat gewoonlik die goeie simboliseer, hier die negatiewe simboliseer en dat swart wat gewoonlik die negatiewe simboliseer, hier die goeie voorstel. 8. Die eerste, tweede en derde versreël van elke strofe stem ooreen wat lengte aanbetref. Net strofe 2 wyk af, omdat die tweede versreël baie korter as die res is. Die spreker kry dit reg om hierdie tweede versreël so te beklemtoon – die krap was nie altyd waaksaam nie, net soms. 9. In versreël 10 word die woordjie "hoé" beklemtoon. Dit dui daarop dat dit onseker is wat werklik tot die vernietiging van die krap aanleiding gegee het. Het hy eers self gevrek voordat die miere hom bygekom het, of het die miere hom aangeval en doodgemaak? In versreël 12 beklemtoon die akuut op die woord "dié" dat die pantser van besondere gehalte was. 10.Dit dui teenstelling aan en berei die leser voor op die slotgedagte. 11. Hy maak gebruik van inversie om die woorde "jare nou al", in die bevoorregte posisie te plaas – die eerste versreël van die gedig. Verder maak hy gebruik van die bywoorde "nou" en "al" saam, wat 'n atmosfeer skep van amper verveeldheid met die situasie. Die a-assonansie wat veral in die langer woorde gebruik word, skep 'n eentonige en uitgerekte klank wat aansluit by die gedagte van 'n eentonige geroetineerdheid. 12. Hoewel hierdie gedig klaarblyklik op die politieke situasie in 1976 gemik was en die wit minderheidsregering wat die swart meerderheid onderdruk het in gedagte gehad het, kan dit vandag, meer as 30 jaar later, universeel beskou word. Omdat die titel sonder 'n lidwoord is, kan dit wyd van toepassing gemaak word. Die miere hoef nie noodwendig mense te wees nie, maar kan op negatiewe dinge dui (euwels) – korrupsie, misdaad, selfverryking, ens. Die titel is ook so gekies dat dit nie net op regeringstelsels dwarsdeur die geskiedenis van toepassing gemaak kan word nie, maar sorg dat die gedig ook wyer as bloot regerings geïnterpreteer kan word. Dit is ook van toepassing op enige situasie – dit kan van toepassing wees op byvoorbeeld: 'n huwelik wat 'n staat van liefdeloosheid bereik het of waar kommunikasie 'n probleem is/'n skool wat eens op 'n tyd 'n spogskool was en mettertyd tot 'n verleentheid verval het/'n maatskappy wat eens op 'n tyd sterk en voorspoedig was maar as gevolg van wanbestuur of korrupsie tot 'n val gekom het. Die voorbeelde is legio. 13. Laat leerders toe om hier van hulle eie voorbeelde gebruik te maak, maar die resep moet uit die gedig kom. As 'n gedig universeel is, beteken dit die inhoud kan op enige situasie dwarsdeur die wêreld toegepas word. Dit is ook nie aan tyd gebonde nie. • 'n Regering wat in selftevredenheid kan verval. Leerders kan selfs na spesifieke gevalle verwys. Behalwe Suid-Afrika van 1976, is daar ook voorbeelde van ander regerings. Dink aan lande soos Kommunistiese Rusland wat ook geleidelik tot 'n val gekom het, of Zimbabwe waar die regering ook die posisie van 'n krap ingeneem het. 'n Regering, wat eens op 'n tyd baie goed funksioneer het, kan maklik só tevrede met homself en die situasie raak, dat hy agteroor sit en nie meer moeite doen nie. As daar nie voldoende beheer is nie, as die staat nie regverdig oor almal heers nie, kan dinge begin verkeerd loop – as sy mense nie in opstand kom nie (soos Suid-Afrika in 1976) kan daar morele verval kom met euwels soos nepotisme, korrupsie, selfverryking. As dinge soos dienslewering, infrastruktuur en vernuwing nie volgehou word nie, loop dinge ook "skeef" en raak die inwoners van die land ongelukkig. Dit maak agterdeure oop vir verdere verval, dwarstrekkery, stakings, protesoptogte, ens.
• 'n Huwelik of 'n skool of enige ander voorbeeld waaraan leerders kan dink. 'n Skool: as daar nie gedurig gesorg word dat die dissipline in 'n skool reg is nie, kan dinge gou verkeerd loop – personeel en/of leerders kan byvoorbeeld laat vir skool opdaag of glad nie opdaag nie. Personeel/leerders kan byvoorbeeld ophou om voor te berei vir klas, ophou om huiswerk te doen, nie meer opdaag vir sportoefeninge of selfs wedstryde nie, begin oneerlik wees gedurende toets- en eksamentye. Mettertyd gaan ouers hulle kinders in ander skole inskryf sodat die skool naderhand nie meer genoeg leerders het en genoeg inkomste het om die standaarde te handhaaf nie. 'n Bose kringloop.
Gebed om leiding - MM Walters
Die leser wat hierin 'n aanval lees op enige spesifieke gemeente begryp die strekking van die gedig nie. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 Heer, u weet dat ek gelukkig is hier in die gemeente Stellenbosch-Sentraal, want veel seëninge ontvang ek op my werk: deur my huisbesoek op geselekteerde testamente is gemeentelike fondse reeds met duisende versterk. U weet hoe die lidmate vir ons sorg die vrieskaste bult buitentoe, oorvol is ons kelder van die goeie dade – ons drink rooiwyn wat sewe jaar gerus het saam met die vet braaivleis van genade. U weet die kinders moet universiteit toe en die koshuise is duur en vol en waar is daar 'n pastorie met sewe huurstudente? Net op Stellenbosch is so 'n kans vir dié goue gans toelaatbaar volgens kerklike reglemente. Ek speel in die eerste tennisspan en ons wen nou al drie jaar na mekaar. Maar 'n mens moet kompetisie hê – U weet: soos Satan elke Sondagmôre sy invloed teen u roepstem meet. U kudde val nou die kuns ten prooi want godslastering word verlig en letterkundig mooi, Hoe kan ek bly waarsku teen die bose spel as el nie sélf, met my komplimentêre kaartjie, my slagyster in die Thom gaan stel? (Die klein sondetjies met my buurvrou het ek alreeds voor U bely – net nou en dan bedien ons nog die skramente. Kan ek haar dan sommer só laat staan, sonder groetnis sê en komplimente?) Ag, en die akademiese omgaan en verkeer met al die professore, hoe kan ek dit ontbeer –
33 34 35 36 37 38 39 40 ék wat so graag delf in die duisterhede, so lank gewag het op 'n kweekskoolstem in antwoord op my broederse gebede. Nou kom U met dié beroep na die sendinggemeente op Merweville … vir mý, gereelde voorsitter van die Ring! Alle grappies op 'n stokkie, Meester, is U ernstig met die ding?
(Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 266-269)
1. Die titel begin met die woord "Gebed" en die gedig begin met die aanspreekvorm 2. Die subtitel verwys na die feit dat die inhoud van die gedig as 'n "aanval" gesien
kan word. Aangesien die gedig in die vorm van 'n gesprek (gebed) geskryf is, is dit duidelik dat die persoon aan die woord in die gedig, nie dieselfde persoon is wat in die subtitel aan die woord is nie. 3. Tog die gewone gemeentelid ook wat saamspeel met die predikant wat so in oorvloed lewe, asook diegene na wie hy verwys in strofe 7 – sogenaamde intellektueles en hooggeleerde vriende wat saambondel by die universiteite en die kweekskole. (Dit was alles dinge waaraan Walters 'n groot hekel gehad het, veral aan valse intellektualisme.) 4. "werk" en "versterk". Dit is sy werk om die gemeentelike fondse te versterk. Die ironie? Huisbesoek is om op persoonlike vlak met gemeentelede kennis te maak en hulle by te staan as hulle jou nodig het, met ander woorde om van jouself te gee. Hy gebruik dit om soveel moontlik te kry. 5. "Goeie dade" en "sorg" suggereer dat iets aan iemand gegee word wat dit bitter nodig het. Sewe jaar oue rooiwyn en vet braaivleis, bultende vrieskaste en oorvol kelders wyn is nie iets wat iemand bitter nodig het nie. 6. Gelê. Rooiwyn moet eers 'n paar jaar lê voordat hy op sy beste is. Hulle drink dus die allerbeste rooiwyn. Dit is gepas dat hy hierdie woord gebruik, omdat dit intertekstueel verwys na die sewende dag wat die "rusdag" is en dus verwys na iemand wat op 'n eerlike en harde manier sy brood (wyn) verdien. Tweedens pas dit in by die hoogdrawende taalgebruik van die predikant wat daarvan hou om belangrik te klink. 7. "bult buitentoe". Dit beklemtoon die oordaad. 8. Enige voorbeeld: "akademiese omgaan en verkeer"; "hoe kan ek dit ontbeer"; "delf in die duisterhede"; "in antwoord op my broederse gebede". 9. Deur taalgebruik wat amper platvloers inhalig klink teen die vorige hoogdrawendheid. Deur halfrym: galliterasie en a-assonansie: "kans vir dié goue gans". 10. Hy redeneer hier en spreek God aan deur 'n bevestiging – amper soos wanneer mens iets aan iemand verduidelik en dan kort-kort wil bevestig dat wat jy sê sin maak en dan "jy weet ..." telkens tussenin gebruik. 11. Jesus is die Goeie Herder en ons is sy skape. Die predikant se taak is om die werk van die herder op aarde te vervul. 'n Klomp skape word 'n kudde genoem en daarom het hulle in die verlede die gemeente dikwels 'n "kudde" genoem. 12.Die dinge wat in die teater gesê word is te boos vir sy gemeentelede, maar hy mag darem gaan luister. 13.Watter emosie word uitgebeeld: a) Teleurstelling of versugting
"Heer" wat suggereer dat dit die begin van 'n gebed is.
b) Verontwaardiging/geïrriteerdheid c) Verontwaardiging 14. Verhoog die afwagting by die leser./Beklemtoon die woord vooraf./Dit is amper asof die gedagte te ontstellend vir hom is om aan te gaan. 15.Toenemende minagting en verontwaardiging. 16.Eie mening 17.Langer vraag: • Verduidelik wat satire is: In 'n satire word menslike swakhede of wanpraktyke so belaglik gemaak, dat die leser of gehoor daarvoor lag. Dit word dikwels gedoen om hierdie swakhede onder mense se aandag te bring en in die proses te help dat dit nie weer gebeur nie. • Vir die satiriese inslag: • Oordrywing: Die hoogdrawende taal/die predikant se sondes en gulsigheid (voorbeelde moet hier gegee word). • Kontras tussen wat behoort en wat in die praktyk gebeur. Die predikant moet byvoorbeeld nederig wees, maar hy is vol van homself en sy eie belangrikheid. Tussen werk wat hy behoort te doen en werk waarmee hy homself besig hou. Tussen die hoogdrawende taal en die platvloerse uitdrukking. • Halfrym word gebruik om klem op sekere kernfrases te lê, bv. "kans vir die goue gans". Nog voorbeelde. • Leestekens soos die dubbelpunt, aandagstreep, uitroepteken en ellips word gebruik om sekere gedeeltes te beklemtoon – voorbeelde. • Woordkeuse word verder gebruik om die satire te beklemtoon, soos byvoorbeeld wanneer hy 'n sewe jaar oue bottel rooiwyn beskryf as "goeie dade" wat aan hom gedoen is, en vet braaivleis wat hy gereeld geniet as "genade".
GEDIG 13 Safari – DJ Opperman
SAFARI Niks staan stil — alles kry voete, beweeg in lang stoete: Grassteeltjies, kosyne, stede en treine; oor Sahara's en savannes die optog van alle paaie oor die wêreldrond na die gaatjie in die grond Ο
Sonder twyfel kan gekonstateer word dat die sig-sag-tipografie die menslike lewensreis tot by die dood visueel uitbeeld. Let daarop dat daar steeds 'n vloeiende ritme in die gedig is en dat daar selfs eindrym is wat woorde wat betekenisverwant is, saamsnoer. Die woorde voete en stoete rym en albei dui beweging aan, suggereer dus die lewensvoortgang van die mens. Die woorde gaatjie in die grond sinspeel op die graf.
Safari - D.J. Opperman (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 170-171)
1. a) Daar is twee betekenisse aan die woord "Safari" gekoppel: 'n Reis of trekgeselskap om te gaan jag. Dit is ook 'n ontdekkingsreis. b) "stoete" en "optog" c) Nee, alhoewel die betekenis van die woorde baie nou verwant is, is daar tog 'n graadverskil. 'n Optog beweeg met 'n ander doel as 'n safari of stoet. d) Die gedig se vorm lyk soos 'n optog of stoet. Dit lyk asof mense agter mekaar aankronkel. 2. a) Beklemtoon die kontras tussen "stil" en "alles" wat "voete" kry. b) Daar volg 'n verduideliking van die voorafgaande versreëls, wat bedoel word met "niks staan stil nie". 3. a) Alles beweeg. "[V]oete kry" beteken ook wegraak, gesteel word. b) Ja – dis personifikasie. Die natuur en lewelose voorwerpe word hier met 'n menslike eienskap uitgebeeld. c) Soos wat die spreker verby hierdie goed beweeg, lyk dit asof hy (die spreker) stilstaan en al die ander goed beweeg. Dit kan daarop dui dat die spreker vinnig verby meer as een van hierdie dinge beweeg. 4. a) Die Sahara is 'n groot woestynagtige gebied van Sentraal- en Noord-Afrika; die groot woestyn. b) Verskillende woestyne c) • "Saharas" dui op 'n wyd uitgestrekte gebied, 'n groot ruimte. • '"Savannes" is grasvlaktes met verspreide groepe bome. d) Tye/plekke wanneer en waar dit goed gaan teenoor tye of plekke wanneer dit nie so goed gaan nie. Die safari van die lewe bring jou dus in aanraking met verskillende omstandighede. 5. a) Alle lewenspaaie het dieselfde eindbestemming – die gaatjie in die grond, die graf. b) Wêreldrond verwys weer na die gaatjie in die grond, die sirkeltjie aan die einde van die gedig. Dit I mpliseer ook die hele wêreld – niemand word uitgesluit nie. Dit kan ook moontlik wys op die siklus van die lewe. 6. "voete" en "stoete"; "kosyne" en "treine"; "wêreldrond" en "grond" 7. a) Die graf of die dood. b) Binne konteks van die gediginhoud verwys dit na 'n spesifieke gaatjie, naamlik die graf. 8. Alleenplasing; die sirkeltjie/kringetjie aan die einde van die gedig. 9. Alle mense moet doodgaan; die graf wag vir almal. 10.Leerderresponse met motiverings.
die straatkind (Linda Roos) – p. 196
1 ek wou verbymik met die selfbewuste ongeërgde blik 2 wat ons vir bedelaars en pendelaars en hoere reserveer – 3 verby die kind wat eenkant om die vullisdromme snuif 4 wat sy skraal skouers gereed dra soos spiese 5 of 'n heining; maar agter dié heining 6 het sy vuil hemp skielik opgekrimp soos 'n ou roof 7 en 'n toegepleisterde wêreld 8 op die sypaadjie laat bloei 9 waar bome onder die skril bevel van sae steun 10 konyne spartel in steriele laboratoriums 11 en lammers teen die slagterslem 12 en daar was wysheid in die lug 13 (nes dié ander dag uit wolke) 14 maar soos van ou mans met klam monde op parkbankies 15 en kras soos kraaie 16 toe ek wegdraai was daar 'n geruis in my ore 17 en onverklaarbaar teen my wang die bloedveeg 18 van 'n vlerk Uit: 'n Hokvol dwase, 1986
die straatkind - Linda Roos (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 195-196) (Bybelse verwysings in dié gedig behoort as moontlikhede beskou te word, maar daar is ook ander moontlikhede. Leerders moenie voel dat hulle op teologiese vlak beïnvloed of gekonfronteer word nie.) 1. Die kleinletters beklemtoon die tema van verwerping, die nikswees en onbelangrikheid van die straatkind. 2. Die verbygangers; bevoorregtes 3. Bedelaars, pendelaars, hoere en straatkinders is randfigure, uitgeworpenes. Pendelaars is mense wat op gereelde basis heen en weer ry tussen, bv. hul woonplek en werk; dus gewone mense op pad werk toe, sommer net verbygangers. Dit is moontlik dat die spreker ook op dié mense neersien aangesien hulle nie van eie vervoer gebruik maak nie. Hulle is egter ook mense wat dikwels op die straat gevind kan word – op soek na 'n geleentheid. Die spreker behandel die minderbevoorregte, lydende mense op dieselfde manier. Die spreker behandel die lydendes in haar wêreld op dieselfde manier. 4. Die kind "snuif" of snuffel rond. Hy ruik rondom die asblik om moontlike kos uit te snuif. Dit is ook moontlik dat die kind a.g.v. al sy ontberinge buite op straat, 'n verkoue onder lede het en dus nou snuif aangesien hy nie 'n sakdoek het nie.
Hy is ook moontlik tranerig. Dit kan ook impliseer dat die kind verslaaf is aan gomsnuif – iets wat dikwels met straatkinders gebeur. 5. Die natuur wat verwoes word en kreun; onskuldige diere, soos konyne, wat deur die mens vir tegnologiese vooruitgang doodgemaak word; die kwesbare lammers wat geslag word tot die mens se voordeel. 6. Personifikasie 7. Navorsing word in wetenskaplike laboratoriums gedoen waar toetse op onskuldige diere (die konyne) uitgevoer word. 8. Met die verwysing na die "ou mans met klam monde op parkbankies" word moontlik na bedelaars verwys, dus wysheid van dié ou mans teenoor die wysheid van Christus uit die wolke (versreël 13). Hierdeur word die verhewenheid van die wysheid ook beklemtoon. 9. Die woord "maar" lei 'n kontras in. Die "wysheid" was "soos van ou mans met klam monde op parkbankies" en die klank daarvan was "kras soos kraaie". Die "ou mans op parkbankies" verwys moontlik terug na die bedelaars. Die verhewenheid word dus gekontrasteer met die terugverwysing na dié mense op wie die spreker neersien. Die boodskap/wysheid uit die lug is ook nie mooi nie – dit is kras. Heel moontlik nie 'n aangename boodskap nie. Kraaie is simbolies van die siel of van geestelike verhoging. Die kraai word ook dikwels geassosieer met die dood of met 'n onheilsboodskap. 10. Die "wysheid" was "soos van ou mans met klam monde op parkbankies" en die klank daarvan was "kras soos kraaie". 11.Gehoor. Die spreker het 'n geluid gehoor wat geklink het soos 'n geruis. 12.onverklaarbaar 13."skril bevel van sae steun"; "skraal skouers gereed dra soos spiese" 14.Leerders se antwoorde.
VRAE UIT VRAESTELLE VRAAG 1 1.1 Wie is die spreker in die gedig? (1) 1.2 Waarom word die woord "verby" in reëls 1 en 3 herhaal? (1) 1.3 Watter woord in strofe 2 dui aan dat die straatkind dierlike eienskappe verkry? (1) 1.4 Dui die alliterasie in reël 4 aan en verduidelik die funksie daarvan. (2) 1.5 Verduidelik reël 7 en 8 in jou eie woorde. (2) 1.6 Wat het bome, konyne en lammers in reëls 9 tot 11 met mekaar in gemeen? (1) 1.7 Wat is die funksie van die parentese in strofe 3? (1) 1.8 Waarvan word die moderne mens in hierdie gedig aangekla? (1)  ANTWOORD 1.1 1.2 'n Verbyganger/ 'n waarnemer/ 'n eerstepersoonsverteller/ 'n gegoede Persoon √ Om die vermyding te beklemtoon/ Die spreker wou nie betrokke raak nie √ PUN T 1
1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 'snuif' √ 'sy skraal skouers gereed dra soos spiese' √ Dit beklemtoon die straatkind wat gereedmaak om aan te val/ sy vyandigheid teenoor die samelewing/ Sy pogings om hom teen die samelewing te beskerm. √ Dit wat verskuil/ toegepleister was, √ is nou openbaar. √ Hulle sterf/ ly onskuldig. √ Ekstra/ meer inligting word gegee oor die wysheid in die lug. √ Onbetrokkenheid √ 1 2 2 1 1 1
VRAAG 2 2.1 Wat is die funksie van die herhaling van die woord "verby"? (1) 2.2 Watter ooreenkoms is daar tussen bedelaars, hoere en pendelaars? (2) 2.3 Verduidelik die personifikasie in reël 7. (2) 2.4 Waarom kan ons sê die kind se seerkry word in reël 7 meer universeel? (1) 2.5 Wat het die straatkind, lammers en konyne in gemeen? (1) 2.6 Die spreker kom tot 'n sekere insig na sy interaksie met die straatkind. Hy sê egter dat sy insig beskeie is in vergelyking met ander groot insigte of wysheid. Bespreek hierdie stelling. (3)  ANTWOORDE 2.1 Dit beklemtoon dat die spreker die straatkind wil vermy/nie raaksien nie. (1) 2.2 Die gemeenskap sien hul nie raak nie / wil hul nie raak sien nie. (2) 2.3 Die wêreld steek sy seerkry weg en dit kan na die skynheilige wêreld verwys. (2) 2.4 Daar word van die "wêreld se seerkry" gepraat. (1) 2.5 Almal is weerloos / onskuldiges wat ly. (1) 2.6 Sy wysheid is skraal soos die ou boemelaars wysheid het wat met ouderdom kom, en dit word verskraal deur die drank. Die ou omies syne deur hoë ouderdom. (3)  BESPREKING Nel en Vermaak gee 'n verslag van die stand van straatkinders in SA op pp. 133 -136. Linda Roos het een digbundel gepubliseer en by uitgewers gewerk. Die bundeltitel, 'n Hokvol dwase, sluit aan by die idee dat die mens in baie opsigte dwaas is; die persoon wat die straatkind sien, is ook aanvanklik "dwaas" deur die kind te ignoreer, maar verkry mettertyd insig in die situasie as die straatkind aanspraak maak op die mens se gewete. Titel: Die woorde is alles in kleinletters, wat kan dui op hoe onbelangrik so 'n kind is;
43 die feit dat sy dan juis oor so 'n kind skryf, maak dit ironies, want hy word dan in haar oë belangrik. Een van SA se groot probleme word in die gedig aangespreek, nl. die geweldige hoeveelheid kinders wat nie vandag in ouerhuise bly nie, maar op straat.
Hierdie gedig herinner mens onwillekeurig aan twee liedere met 'n soortgelyke tema: "The streets of London" van Ralph McTell en "Another day in paradise" van Phil Collins. Dit sal interessant wees om die kinders se reaksie op die tekste en liedere te toets (beide is maklik om in die hande te kry). Ook straatbewoners al is hul nie meer kinders nie. Wêreldwye verskynsel... Strofe 1: Die spreker wou eers die persoon ignoreer deur net te groet en by die probleem verby te kyk; ons verkies eerder om nie betrokke te raak nie, want dit ontstel ons en kan tot verdere betrokkenheid aanleiding gee. Let op die oksimoron "selfbewuste ongeërgde". Sy/hy ignoreer dus die kind op dieselfde wyse waarop ons by prostitute, bedelaars en pendelaars verbyloop: net 'n effense knik omdat dit verwag word, maar ons stap verder aan, praat liewer nie en kyk in die oë nie. Strofe 2: Hoe harder die spreker die kind probeer ignoreer, hoe meer raak sy/hy van hom bewus, veral omdat die kind nie haar/sy aandag soek nie, maar die kind weet sy sien hom. Sy lyf is skraal en sy skouers skerp asof hy gereed is om homself te verdedig (vergelyk met spies wat ook wapen is), maar hy keer mense weg van hom, asof hy agter 'n heining leef. Die kind hou hom weerbaar omdat hy so vreeslik weerloos is. Hy is alleen en soek kos omdat hy vir sy eie oorlewing verantwoordelik is. Hy snuif, amper soos 'n hond wat kos soek (hy kan natuurlik ook siek wees). Skielik raak die spreker bewus van die kind en die mens binne die vuil hemp, besef sy/hy die letsels wat die lewe op straat jou toedien. Sy hemp word vergelyk met 'n "roof" en hy het al so dikwels beledigings en verwerping ervaar, dat hy heinings om hom gebou het om die oorlewing draagliker te maak. Hy leef in 'n "toegepleisterde wêreld op die sypaadjie" en skielik kyk die spreker met ander oë na hom. Hierdie beeld sluit ook aan by die "roof", dit maak toe en steek iets weg. Bevoorregtes ken nie die wêreld op straat nie, want hulle verkies om weg te kyk, hulle pleister dit toe. Dit kan verwys na hoe die kind op homself aangewese is. Nou sien die spreker hom bloei soos 'n wond waarvan die roof afgetrek is; sy sien hom en alle ander slagoffers in ons daaglikse bestaan wat bloei: die bome wat afgesaag word, proefkonyne in laboratoriums, lammers wat geslag word. Dit is asof die spreker besef dat die wêreld huil – "skril bevel van sae steun", "konyne spartel", "lammers teen die slagterslem". Onskuldige slagoffers betaal sodat ons kan leef. Strofe 3: Hierdie besef bring die spreker tot wysheid: dit is net soos Christus wat opgevaar het (Matt. 17), Hy was ook slagoffer sodat ons kan leef. Die verskoppelinge van die wêreld moet geoffer word, die straatkinders, die lammers, die bome, die proefkonyne, die "ou mans met klam monde op parkbankies" wat eensaam is en "kras soos kraaie", boemelaars of eensames. Die gedig sluit ook aan by Luk. 9:28-36 waar na die transfigurasie van Christus verwys word waar Hy Homself uit die hemel openbaar en die spreker herken Sy beeltnis in die straatkind. Matt. 25:35 – 40 is ook 'n moontlike verwysing, saam met Heb. 13:2 en Gen. 18. Alles handel oor Christus wat sê as ons ander mense gevoed en geklee het, ons Hom ook gevoed en geklee het. Abraham het onwetend drie
engele gehuisves. Volgens Cirlot is kraaie ryk aan simboliek. In Christelik simboliek verteenwoordig die kraai eensaamheid ("allegory of solitude" – Cirlot, 1978:71). Strofe 4: Daar kom 'n verandering by die spreker, want toe sy/hy omdraai om weg te loop van die toneel af, word die kraai 'n boodskapper. Die persoon hoor die geruis van vlerke en voel die "bloedveeg van 'n vlerk" teen die wang. Bloed is lewe, maar ook die offer van lewe. Die spreker is aangeraak deur 'n boodskapper van God wat die persoon se lewe aangeraak het deur hierdie toneel van mense wat op straat lewe en die spreker se lewe sal nooit weer in hierdie opsig dieselfde wees nie. God het Sy engel gestuur as boodskapper om die wysheid van Christus sodoende te openbaar; die bloed is die offer. Hier gebeur die bonatuurlike as hierdie persoon op hierdie manier Christus se boodskap ervaar. Let op na: Bybelse verwysings, gebruik van kleinletters, die gebruik van "ons", die uitbuiting van die mens, kontraste, sintuie, alliterasie, vergelykings. Slot Poësie is 'n wonderwêreld wat vir leerders ontsluit moet word – daar is baie wat dit self kan ontdek, maar baie het leiding en hulp nodig. Wees u daardie sleutel deur self deur die ontdekkingswêreld van hierdie genre te gaan. Baie leerders haat gedigte omdat hulle dit nie verstaan nie. Gee hulle 'n rede om u altyd te onthou omdat u hul emosionele wêreld spesiaal maak. Soos een van my leerders in 2009 gesê het: "Dit gee mens jou eie 'mind'." Sterkte!!!
Nr. 2 Vroegherfs 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Die jaar word ryp in goue akkerblare, in wingerd wat verbruin, en witter lug wat daglank van die nuwe wind en klare son deurspoel word; elke blom word vrug, tot selfs die traagstes; en die eerste blare val so stilweg in die rook-vaal bos en laan, dat die takke van die lan populiere al teen elke ligte môre witter staan. O Heer, laat hierdie dae heilig word: laat alles val wat pronk en sierraad was of enkel jeug, en vér was van die pyn; laat ryp word, Heer, laat U wind waai, laat stort my waan, tot al die hoogheid eindelik vas en nakend uit my teerder jeug verskyn.
Vier gebede by jaargetye in die Boland — N.P. van Wyk Louw Vroegherfs (Antwoorde op vrae in Versjoernaal, bl. 249-252)
Die oktaaf gee 'n beskrywing van die begin van a) herfs in die natuur. Al die oordadigheid van die somer word nou b) gestroop. Dis herfstyd in die c)Kaap want daar word verwys na die d) wingerde wat verbruin, die lug word helderder en e) ... witter en al die blomme word nou f) vrugte. Daar is dus 'n g) rypwordingsproses aan die gang. Die blare wat van die bome begin afval dui ook 'n h) stropingsproses wat plaasvind. In die sekstet volg 'n i) gebed. Die natuurbeeld word op die mens oorgedra. Die spreker in die gedig vra dat die mens ook j) gestroop word van alle k) pronk en sieraad. Die mens se l)voortvarendheid wanneer hy jonk is, staan in die pad van m) suiwering. Net soos die wind die bome van hul dooie blare stroop, net so vra die spreker dat God die mens van sy n) eiewaan en o) hoogmoed moet stroop om p)nakend, gestroop van alles te staan en weer te word soos in sy jeug. 2. "... witter lug wat daglank deurspoel word van die nuwe wind en klare son ..." Die gesegde "deurspoel word" staan nie op die gewone plek nie – dit het weggeskuif van die onderwerp af (uiteenplasing) en wek sodoende spanning. 3. heldere/duidelike 4. Beeldspraak: a) Versreël 1 "word ryp" – goue akkerblare: metafoor
b) Versreël 5 "traagstes" – personifikasie c) Versreël 6 "rook-vaal" – metafoor d) Versreël 12 "laat ryp word/laat U wind waai" – figuurlik bedoel en dus 'n metafoor e) Versreël 14 "nakend" – personifikasie 5. Funksies van leestekens: a) Die kommapunt in versreëls 4 en 5 – skei elke blom wat vrug word sintakties van die voorafgaande proses/beelde van herfs. b) Die punt in versreël 8 – sluit die oktaaf (natuurbeeld) af. c) Die dubbelpunt aan die einde van versreël 9 – verduideliking volg van hoe die dae geheilig moet word. d) Die kommas in versreël 12 – voor en na die aangesprokene; tussen bysinne. 6. Dit hef die aanhoudende kringloop en groeiproses in die natuur uit./Dit bind die sonnet tot 'n hegte eenheid. 7. "Stort" word nie net deur die metrum en ritme van die gedig uitgehef nie, maar ook deur die rym. Dit is belangrik vir die verwesenliking van die tema: "... laat stort/my waan". Dit verwys na die innerlikeproses van rypwording in die mens, maar dit word ook sterk geassosieer met die natuur. Dit gryp terug van die "val" van die blare in versreëls 5 en 10 en wat die rym betref na "heilig word". 8. In die oktaaf is die toon rustiger omrede die spreker verwonderd staan voor die skoonheid in die natuur (veral die Bolandse natuur). In die sekstet raak die toon persoonlik en intens, 'n biddende versugtende toon. 9. Aanspreekvorm: "Heer"; "laat" herinner aan die "Onse Vader". 10. Kleurwoorde wat voorkom is "goue", "verbruin", "witter". Die kleurwoorde verander almal tot wit – simbolies die kleur van suiwerheid, skoonheid en heiligheid. 11.Verwysings na die Bybel: "O Heer"; "heilig"; "laat". 12. Dié woord word baie gebruik in die sonnet (versreëls 1, 4, 9, 11 en 12). Enersyds hou dit verband met die natuur – alles verander want die winter kom nader: die bome se blare verkleur, sommige bome word kaler want die blare val af, groei in die natuur word stiller en stadiger. In sekstet gaan dit oor die figuurlike betekenis van "wording" – die mens se stroping van vertoon, oordadigheid, voortvarendheid tot suiwering en geestelike naaktheid. 13. Uiterlike bou: Bestaan uit veertien versreëls: 'n oktaaf (twee kwatryne – 4 versreëls elk) en 'n sekstet (twee tersines – drie versreëls elk); die rymskema is abab/cdcd//efg/efg gee aan die gedig 'n sterk ritmiese karakter. Innerlike bou: In die oktaaf is die uiteensetting en gewoonlik verhalend (epies) – 'n natuur-beeld uit die alledaagse lewe; dan volg die wending aan die begin van die sekstet – die punt waar die verdieping van betekenis intree en dis gewoonlik liries van aard. Die sekstet gee die toepassing van die beeld beskryf in die oktaaf. Saam vorm die oktaaf en sekstet 'n ritmiese eenheid.
Oktaaf Verandering van die lug en natuur wanneer Inhou dit vroegherfs is d Rustige toon Wordingsproses in die natuur (rypwording Beeld van blom tot vrug, stroping van blare, lug e word witter) Lang a-klanke ondersteun die rustige Klank stemming
Sekstet Verandering in die mens wat strewe na suiwering en vernuwing Persoonlike, godsdienstige toon Wordingsproses in die mens (stroping van waan, pronk en sieraad tot naaktheid) Lang a-klanke ondersteun die persoonlike, intense toon
Joernaal: Dit word herfs. Al die akkerbome verkleur tot goud en die blare van die wingerd word bruin. Die lug begin witter lyk. Gedurende die dag waai 'n koel wind, terwyl die son nog helder en warm skyn. 'n Digter gebruik baie minder woorde nodig om dieselfde te sê. Hy druk hom baie bondiger uit. Die beknoptheid van die versreëls suggereer meer as wat mens met die eerste lees vermoed. VERDERE AANTEKENINGE Louw sluit sy tweede bundel, Die Halwe kring, wat in 1937 verskyn het, af met die sonnettesiklus. Hierdie gedigte word nog steeds beskou as die mooiste natuurpoësie in Afrikaans. Die skoonheid van die natuur is die mag wat aan die chaos sin gee; wat die mens in staat stel om sy bestaan sinvol te maak. Die drie sleutelwoorde van die titel is "gebede", "jaargetye" en "Boland". Eerstens word die geheel geplaas binne die gebedsfeer. Wat opval, is die intieme verhouding tussen God en die spreker: in die eerste instansie word God geloof, maar ook word daar gevra vir genade. Tweedens: alhoewel daar vier sonnette is, geniet slegs twee seisoene voorrang, nl. herfs en winter, soos die ondertitel ook wel aandui: Mei-Julie 1937 (die halwe kring van die jaar). "Vroegherfs" het as belangrike element die oorgang van die somer tot die herfs. Derdens gaan dit hier om 'n spesifieke geografiese gebied: die Boland met sy besondere herfs en winterse natuurprag. Aangesien ons kennis van die bou van die sonnet beslis bydra tot die verstaan van die inhoud van die gedigte, is dit belangrik dat ons op hoogte is van die algemene beginsels wat vir die sonnet geld. "Vroegherfs" toon die algemene kenmerke van die Italiaanse sonnet, terwyl die res van die sonnette in die siklus, veral wat uiterlike vorm betref, die kenmerke van die Engelse sonnet openbaar. "Vroegherfs" bestaan uit veertien vyfvoetige jambiese versreëls. Na aanleiding van die rymskema (abab; cdcd; efg; efg) is daar 'n oktaaf wat bestaan uit twee kwatryne en 'n sekstet van twee tersines. Kyk jy na die innerlike beweging in die gedig, is dit duidelik dat dié boupatroon planmatig uitgewerk is. In die oktaaf is daar dikwels 'n beeld, 'n waarneming of voorstelling terwyl die sekstet gewoonlik 'n toepassing word van dit wat in die oktaaf waargeneem is. Die skeiding tussen die oktaaf en die sekstet bring dan ook die wending wat met 'n dieper betekenis of 'n verinnerliking gepaard kan gaan. Die volgende drie sonnette bestaan elk uit drie kwatryne en 'n rymende eindkoeplet (volgens hul bepaalde rymskemas). Wat dikwels hier gebeur, is 'n waarneming of beskrywing oor drie kwatryne heen wat oploop tot 'n hoogtepunt in die eindkoeplet. Bespreking van die sonnette: Die belangrikste gegewe waarmee in "Vroegherfs" omgegaan word, is die voortdurende proses van verandering in die natuur. Alles in die oktaaf staan in die proses van voortdurende beweging; dus: 'n wordingsproses. Die jaar word ryp; die wingerd verbruin; witter lug wat deur die son deurspoel word; elke blom word vrug. Hierdie wording of verandering word waargeneem in konkrete natuurdinge, soos die akkerblare, wingerd, lug, blomme en blare wat val. In die eerste kwatryn gaan hierdie verandering telkens met kleurwisseling gepaard. Opvallend in die oktaaf is die woorde wat die beweging aandui: "deurspoel", "val." Verder val dit op hoe die rustige en geleidelike veranderingsproses in die natuur op meer as een
wyse verstegnies ondersteun word. Die enjambemente verseker 'n vloeiende versbeweging: "die lug/ wat daglankdeur die son deurspoel word"; "die blare val/ so stilweg ..." Die vloeiende versbeweging word ook aangehelp deur die assonansie (die herhaling van die lang aa-klank). In die sekstet word die natuurwaarneming van die oktaaf verinnerlik in die vorm van die gebed en deur die gedrae gebedsatmosfeer. Die digter vra dat "hierdie dae heilig word", m.a.w. dat hierdie oorgang van somer na herfs vir hom 'n dieper betekenis moet verkry. Dan, na die dubbelpunt bekragtig hy dié versoek. Die geestelike groei waarvoor gevra word, val nou saam met die rypwordingsproses wat in die natuur plaasvind. Opvallend in die sekstet is die talle terugkerende motiewe. As die digter in die eerste tersine sê : "laat alles val wat pronk en sieraad was", slaan dié woorde terug op die eerste blare, die "goue akkerblare", maar nou betrek op sy eie lewe. Ook die motief van die wind keer terug, wanneer die digter sê; "Laat u wind waai". In reël 14 vra die digter dat hy tot naaktheid gestroop word, net soos die populiere se takke "witter", dus suiwerder, reiner gestaan het. Hy wil dus van alles wat oneg is ("die pronk en sieraad", die "waan" en "hoogheid") gestroop word. Hierdie suiweringsproses gaan egter met pyn gepaard, want pyn word gesien as die voorvereiste vir die innerlike groei. VROEGHERFS – NP VAN WYK LOUW Vroegherfs is een van die gebede uit die siklus VIER GEBEDE BY JAARGETYE IN DIE BOLAND. Siklus: Die gedigte volg mekaar streng in die tyd op: 'n sekere proses word in die opeenvolgende gedigte voltrek en kom tot 'n voltooiing in die slot. In Vroegherfs is 'n duidelike verband tussen OKTAAF en SESTET. OKTAAF Reë l 1 "Die jaar word ryp …" 3 "witterlug/wat daglank …/deurspoel word" 3 "die nuwe wind…" 1 "Die jaar word ryp …" 4 (deur die) "son deurspoel word; elke blom word vrug" 5 "die eerste blare val" SESTET Reë l 12 "Laat ryp word, Heer …" 9 "laat hierdie dae heilig word" 12 9 12 10 "Heer, laat U wind waai" "laat hierdie dae heilig word" "Laat ryp word …" "laat alles val" "laat stort/my waan"
In die OKTAAF word vertel van 'n STROPINGSPROSES in die natuur wat tegelyk rypwording en suiwering is (alles word goud, klaar, witter – verse 2 & 8), en die sestet is 'n gebed dat daar net so in die mens 'n stropingsproses en vernuwing, rypwording en suiwering (heiliging) moet kom. Alles moet naak word (dit dui op 'n geestelike ontkleding – staan in jou suiwerste vorm voor God). Die eerste kwartyn is vol wordende dinge: merk dit in die herhaling van word en in woorde soos verbruin, daglank en witter). Die groei na wit en ligte dinge word voortgesit tot in die laaste vers van die oktaaf. In die eerste vers van elk van die 2 tersines word gevra dat die gees van die bidder ook so moet word: tot iets wat heilig en ryp is.
Die suiwerende mag by die mens is die pyn: deur pyn word 'n mens gesuiwer; gelouter. Die oktaaf gee 'n beskrywing van die natuurproses, terwyl die sestet 'n persoonlike wending bring: 'n gebed om rypwording, om stroping totdat slegs die waardevolle en essensiële oorbly. In die oktaaf val die aksent op langsame verandering: let op die herhaling van "word" en op die woorde "traagstes" en "stilweg". Ook die vergelykende trap "witter" aksentueer die onvoltooidheid van die proses. Die natuur bereik volheid en hierdie proses kom tot 'n hoogtepunt in die woord "vrug"; daarna begin die kaalword van die bome, die helder-word van die lug.
Aantekeninge oor spesifieke reëls: Reël 1: "Die jaar word ryp in goue akkerblare": die seisoene kom tot volheid, word ryp in die herfs wanneer die akkerblare goudbruin word en afval. (Die winter is die rusperiode voor die nuwe lewe in die lente begin.) Reël 1: "goue akkerblare": a.g.v. kleur, rykheid, rypheid, assosiasie met "pronk en sierraad" (metafoor) Reëls 1 – 3: blare, wingerd en lug dui op 'n wordingsproses. Reël 2: "wingerd wat verbruin": word al bruiner Reël 2: "witter lug": minder blou in die herfs as in die somer, meer vogtigheid/wolke in die lug. Reël 3: "nuwe wind": ander wind as in die ander seisoene. Reël 3: "klare" beteken "helder (Ndl. betekenis) Reëls 4 & 5: " … elke blom word vrug,/tot selfs die traagstes": die proses van verandering gaan onkeerbaar voort, die wat die langste vat Reël 6: "rook-vaal bos en laan": vroegoggend hang daar sos 'n mistigheid tussen die bome wat soos rook lyk Reël 8: "witter staan": populiere lyk witter - het minder blare - sien wit stam en takke al duideliker. Reëls 9 – 14: stropingsproses voortgesit sodat alles ten slotte "witter" en naak daar staan. Spreker bid dat alle sierrade, oorbodighede, oppervlakkighede soos die blare van die bome van ons afgestroop moet word, sodat net dit wat gelouter is; net die wesenlike oorbly. Waarneming van die digter sterk visueel/sintuiglik: sien dit in woorde soos goue, verbruin, witter, rook-vaal. Het dus te doen met 'n kleurevolusie van donker na helder: "witter lug" impliseer dat alles helderder word; ook "klare son". Reël 9: Mens maak sy eerste intrede in die gedig – begin van sestet – "O Heer" Reël 11: "pyn": sterk suiwerende mag by die mens. Reël 12: "Laat U wind waai": die wind se funksie: help met die stropingsproses. "U" = God is die krag wat ons stroop van alles. Reëls 12/13: Waarom "stort" en nie val" nie? "stort" het sterker gevoelswaarde as "val"; ook figuurlik gebruik; pas klankmatig beter is sestet, vgl assonansie met "word"; ons dink ook meer aan gestroop word. Reël 14: "teerder jeug": ontvanklik en sensitief – ook voordat pyn ervaar is, BOU: • Italiaanse sonnet: abab, cdcd, efg efg • Oktaaf afgesluit met 'n punt: einde van beeld; nou volg wending en toepassing. • Funksie van dubbelpunt (r. 9): nou word verduidelik hoe hierdie dae heilig moet word. • Funksie van enjambement: help om proses van geleidelike verandering te demonstreer
1. Waarom is dit betekenisvol ten opsigte van die tema dat die digter praat van "goue akkerblare? 2. Skryf al die woorde of frases neer wat op wording dui. 3. Dui al die woorde aan wat met suiwering te doen het. 4. Verduidelik hoe die wordingsproses, wat in die natuur plaasvind, van toepassing op die mens gemaak word. 5.1 "laat stort my waan" 5.2 Wat noem ons die verskynsel waar die woordorde omgekeer word? 5.3 Watter funksie het dié omgekeerde woordorde in die gedig? 6. Watter funksie van die enjambement kan jy hier aantoon? 7. Skryf neer die woorde wat die verdieping of wending in die gedig inlei. 8. Wat veroorsaak dat die takke van die populiere "witter" staan? 9. Watter woorde in die oktaaf kan in dieselfde lig gesien word as die "pronk en sieraad" van die sekstet? 10. Wat bedoel die digter met "hierdie dae"? 11. Van watter woord in die oktaaf is "nakend" in reël 14 die toepassing? 12. Op hoe 'n wyse kan die mens volgens die digter tot suiwering kom?
GEDIGTE WAT U MOONTLIK AS ONGESIENE GEDIGTE KAN GEBRUIK ?
SEFAPANO Kruis na die opslaan ons oë waarheen ons op die berg ditapole mekopu poone dikgoho dipodi dipere dikgomo vir reën gaan bid sing met 'n stok agter die moruti werksklere mans in komberse vroue met kopdoek stofbesaai deur die suurveld beweeg begin die stoet kom hulle bymekaar van Hlomisa aan die voet [Hoeveel van u het dalk dadelik gesnap dat dié gedig van onder na bo gelees moet word en dat die sig-sag-tipografie die bewegende swart pelgrims voorstel?] ERKENNING 1 Jy bepleit die lewe se saak: 2 3 4 5 6 jy jy jy jy jy ontpit vir my die granaat, ontgraat vir my die brasem  ontstrik vir my die knoop, ontkern vir my die knop, ontkroon vir my die kwaad, my 10 in jou liefde, elke leed. Brasem is 'n riviervis in die noordelike halfrond met 'n
ruitvormige liggaam, lang stertvin en silwer-agtige loodkleur. Die vis vertoon groenagtig agter op die rug en witterig op die buik.
SONNEBLOM - TT Cloete 1 2 3 4 5 6 7 8 9 die sonneblompit weet die sak saad weet die sonneblomplant weet wortels en stronk en blom en blaar die hele oes weet die saad binne wit buite swart in elke land van Rusland tot Modderfontein dat die son geelgroen oos opkom
TENNISSPELER – TT Cloete 1 hy moet kan voorspel 2 in die spel 3 die kampioen 4 moet kan antisipeer 5 as hy dit reg wil raketteer 6 moet hy dit doen
7 soos in die gedig kom 8 woorde polskal 9 op hom 10 afgebal [Die hy kan as die skerpsinnige, antisperende
leser (kampioenleser) beskou word wat 'n teks teen die agtergrond van sy eie verwagtingshorison benader. So vinnig as wat die tennisballe op die tennisspeler afgeslaan word, word die leser van 'n gedig met die woorde in die teks gekonfronteer.
Die kortheid van hierdie gedig het tot gevolg dat dit vinnig gelees word. Dit kan die flinke balspel, asook die skielike tussenposes tussen bal en opeenvolgende bal (woord na woord in die teks) aandui. ]
7 jy neem uit my hande ferm 8 en ontleed, 9 ont-leed en ontleed en ont-leed vir Gr 12 Afr HT Gedigte 2011
18 slaap soet. Kinders 19 moet gehoor, nie 20 gevoel word.
MET 'n BOSSIE BERGBLOMME 1 2 3 4 nederige blomme van 'n vreemde berg vir jou verjaarsdag sodat jy berghelder kan lag en jou hande kan klap by die venster
1 daar was eendag 'n woud 2 aan die kant van die son, 3 die maan is 'n flou olielamp, 4 saans brand honderde kersies, 5 die volgende môre word die kindertjies 6 afgelaai by die heks se huisie 7 hulle huil tot vanaand 8 na-vyf, na-werk kom die 9 stiefmammies en -pappies hulle haal 10 met 'n ysterswaan 11 die nuutste model blaas rook 12 en jaag oor riviere teer 13 tot by kelders parkering 14 dan word hulle opgehys 15 gebad en gevoer in 'n hok 16 moet hulle soet gaan slaap 17 eennag het hansie en grietjie 18 weggeloop, bo-oor die tralies geklim 19 en fyn en flenters geval 20 op die paadjies sement 21 ver van die huis af
5 pers blomme — die angeliere van dwerge 6 om ons huis se skaduwees te terg, 7 skurwe klein kelkies van kyk 8 wat die wind en die vog in hul dra 9 hulle brand net vir jou 10 want jy is mos jarig, 11 hulle geur net vir jou 12 hulle berge soet geur 13 oeillets du poète: klein oë van die digter, 14 en as jy lank genoeg daarín kan kyk 15 sal hulle nog dieper en vuriger blom, verryk 16 tot die vlerke waarmee jy óór skaduwees gaan vlieg 17 na die vreemde berge deur die venster
Gelukkig is julle wat slaap hermeties verseël 'n toe vuis. Nooit sal pyn se perforasie (stigmata op die polse) wys.
9 'n Bus verpas, 10 'n sinnelose 11 reis, nie weer. 12 Nimmermeer 13 die wagwoord tussen mense 14 verleer. Nee. 15 Die ontoereikendheid 16 van ouers vergeef. 17 Slaap rustig,