Bulhoek, distrik Steynsburg – Afrikanergeskiedenis
Ongeveer 20 km noord van Steynsburg op pad na Venterstad aan die voet van die Suurberg is die plaas Bulhoek geleë. Hierdie plaas het besondere bekendheid verwerf omdat die vermaarde president Paul Kruger hier volgens oorlewering gebore is.
Oor die vraag of Paul Kruger te Bulhoek of dan wel op Vaalbank gebore is, is reeds meer geredekawel as oor enige ander faset van sy lewe. In 1936 het ’n Krugergeboorteplek-komitee te Steynsburg onder voorsitterskap van mar. Jan Bekker die huis op Bulhoek met 3,4 ha grond daaromheen aangekoop en by die Historiese Monumentekommissie daarop aangedring dat dit as geboorteplek van Paul Kruger tot ’n historiese gedenkwaardigheid verklaar word. Onmiddellik het daar ’n heftige pennestryd ontstaan, waarin die bewering dat Paul Kruger te Bulhoek gebore is, weerlê is en Vaalbank “aan Brakrivier” in die distrik Colesberg as sy geboorteplek aangedui is. Op versoek van die Kommissie het C. Graham Botha, destyds Hoofargivaris, die saak ondersoek en tot die gevolgtrekking gekom: “From a study … of the evidence adduced, it would appear that the weight is in favour of Bulhoek where President Kruger was born”. Die Kommissie het ook sy destydse voorsitter, sen. F. S. Malan, gevra om persoonlik na Steynsburg te gaan en die saak ter plaatse te ondersoek. Hy het tot dieselfde gevolgtrekking as C. Botha gekom. Die Kommissie het die bevindinge van hierdie here aanvaar en het in 1939 ’n bronsplaat by die deur van die huis te Bulhoek laat oprig met die woorde: “Geboorteplek van President S. J. P. Kruger, 1825-1904”.
Vir byna twintig jaar is die saak daarby gelaat. In 1958 het mnr. Herman Bekker egter weer die aangeleentheid opgehaal deur by die H.M.K. formeel aansoek te doen dat die huis te Bulhoek tot ’n historiese monument verklaar word. Weer eens het die stryd oor die geboorteplek van die President ontbrand. Die Kommissie het nou aan dr. A. Kieser, Direkteur van Argiewe, wat hom reeds in 1936 ten gunste van Vaalbank uitgespreek het, opdrag gegee om ’n grondige ondersoek oor die hele saak in te stel. Op grond van die getuienis van president Kruger self sowel as dokumentêre bewyse het hy bevind dat die President op Vaalbank nr. 381 gebore is.
Met hierdie gegewens tot sy beskikking het die Historiese Monumentekommissie dus besluit om die ou bronsplaat te Bulhoek deur ’n ander ter ere van die President se moeder te vervang. Dit lees soos volg:
“Hier het Elsie Steyn, dogter van Douw Gerbrand Steyn en sy vrou Alida Barendina (geb. v/d Walt) sedert 1809 gewoon. Hier het sy haar jeugjare deurgebring tot haar huwelik met Casper Jan Hendrik Kruger op 3 September 1820 en daarna het die egpaar van tyd tot tyd hulle intrek hier geneem. In Oktober 1825 het sy die moeder geword van Stephanus Johannes Paulus Kruger, die latere Staatpresident van die Zuid-Afrikaansche Republiek.”
Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, p. 187.