Nuuskommentaar: Die regte manier vir Afrikaans is…Argieffoto. Komende Saterdag sal dit presies 90 jaar wees sedert Afrikaans (as wetlike sinoniem vir Nederlands) ’n amptelike taal van Suid-Afrika geword het. Só na aan die 100-jaar mylpaal is daar egter groot kommer – nie net oor die amptelike voortbestaan van Afrikaans nie, maar ook oor die regte van die gemeenskappe wat Afrikaans as moedertaal koester. Die jaar 1994 staan hierin duidelik uit. Daar was gou tekens dat die grondwetlike bepaling oor 11 amptelike tale sterk uitgedaag sou word. Die waghond-liggaam, Pansat, is sedert sy instelling grootliks tandeloos en deur swak aanstellings onmagtig gelaat, maar het nogtans vroeg in sy bestaan bevind dat die staat self die grootste oortreder van die grondwetlike taalbepalings was. Maar wanneer laas is iets anders as interne moeilikheid van Pansat verneem? Intussen het die kommissie vir die beskerming en die bevordering van die regte van taal-, godsdiens- en kultuurgemeenskappe ook as Hoofstuk 9- instelling van die grondwet tot stand gekom, maar is uit die staanspoor deur die Mbeki-administrasie as “nasiebou-liggaam” gekaap. Swak aanstellings het ook hierdie liggaam feitlik tot nulliteit gedwing, en eers met die aanstelling van die huidige kommissarisse was daar hoop op beterskap. Maar die skynbare algehele afwesigheid en stilswye te midde van die Puk-krisis en byvoorbeeld die “beeldestorm” strek dié liggaam ook tot oneer. Selfs die meestal lendelam en polities-gedienstige menseregtekommissie is meer sigbaar op terreine wat duidelik die terrein van die kommissie is wat moet omsien na die regte en belange van taal-, godsdiens- en kultuurgemeenskappe. Intussen hou die staat sy lyf skynbaar onverbiddellik lord Charles Somerset en lord Milner. In die Wes-Kaap is die polisie byvoorbeeld vroeg reeds opdrag gegee dat alle radio-kommunikasie slegs in Engels mag wees – dit terwyl doeltreffende polisiëring ’n provinsiale funksie is, en die Wes-Kaapse grondwet ander taalbepalings bevat. Meer onlangs: Die departement van onderwys se voorneme om slegs Engels vir alle geleenthede behalwe klaskamer-onderrig te gebruik, en die Suid-Afrikaanse Ruimte-agentskap se voorgenome wegdoen met Afrikaans, maar insluiting van Zoeloe en Pedi, is onlangse voorbeelde. Afrikaans is die enigste inheemse taal in Afrika wat oor ’n volledige stel ruimteterme beskik en ook minstens een woordeboek daarvoor het. Die private sektor tou op ’n streep die regering agterna, en Afrikaanssprekende kliënte het hulle al met telefoniese navrae by banke, mediese fondse en ander vasgeloop. Die Bloemfonteinse skou was vanjaar wat kennisgewingborde, webwerf en program betref net Engels, met hier en daar komiese spelfoute op die borde. Te maklik word geargumenteer dat dit onprakties is om al 11 amptelike tale te gebruik, ’n duidelike strategie van die ANC se onderhandelaars by Kodesa. (Daar word gerieflik vergeet dat die provinsies ook hul amptelike tale het – gewoonlik drie – wat byvoorbeeld heel maklik deur die Bloemfonteinse skou ingespan kon word. Voeg hierby die feit dat dit hoofsaaklik die Afrikaanssprekendes is wat die kort lootjie trek met die regering se rasgebaseerde wetgewing. Voorts word, binne die konteks van hierdie rasgepolariseerde gemeenskap wat die regering skep, van blankes verwag om tot in ewigheid (skynbaar) boetvaardig te wees oor apartheid. Kortom, die klimaat is reg vir ’n teenreaksie uit Afrikaanssprekende geledere. Hierdie reaksies het op hul beurt weer ’n twisappel geword. Sommige benaderings, soos die platvloerse slegsêery op die internet, is kontraproduktief en doen die saak van Afrikaans groot skade aan. Hieroor stem skynbaar almal met die spreekwoordelike twee of meer breinselle saam. ’n Tweede metode is om die handdoek in te gooi en Afrikaans binne gesinsverband uit te faseer. Enkele jare gelede, toe die ANC danksy die opslurp van die NNP die Wes-Kaap regeer het, wou die provinsie se minister van onderwys, Cameron Dugmore, ’n Afrikaanse skool wat tot boordensvol toe vol was, dwing om ook ’n Engels-mediumbaan in te stel. Hy het die saak, ook op appèl verloor. Maar toe die uitspraak deur die regter in Engels gelees is, moes iemand dit vir die ouers van die “Engelssprekende” leerlinge in Afrikaans tolk sodat hulle kon verstaan. Soms kan ’n mens in ’n poging om ghrênd te wees, eintlik vreeslik kômmin wees. Die groot debat handel egter nou oor twee ander benaderings – een ’n benadering wat nou blykbaar hoofsaaklik deur akademici in Potchefstroom gedryf word en wat in breë trekke daarop neerkom dat konfrontasie met die owerhede vermy word, en belangrike ampsdraers “geteiken” word om deur fatsoenlikheid ’n aanspraak op rede te doen. Op die oog af lyk dit of die strategie eerstens ten doel het om die NWU-rektor / visekanselier te bearbei, maar dat gemeen word dieselfde tegniek is landwyd in ander situasies wenslik. Ter wille van maklike identifikasie word hulle die kopstreel-groep genoem (op die internet word heelwat onvleiende name ingespan). Uiteraard voel dié groep dat die metodiek van die vierde groep wat nou in die kollig is, hul strategie op die sinkplaatpad laat beland. Dis ’n groep wat meen die grondwetlike bepalings behoort in ’n grondwetlike demokrasie darem punte te tel, en kan nie maar bloot deur ideologiese oorwegings uitgeploeg en as rommel weggegooi word nie. Die eerste aanspraak hier is ook op redelikheid en fatsoenlikheid, maar as dit geminag word, word die howe en ander werkende instellings ingespan. Die een hand is in ’n satynhandskoen geklee terwyl die ander die swaard vashou. Hierdie groep het ook ’n afkeer aan die smerige tegnieke van die internetghwarre, en dis onbillik om hulle, soos soms gebeur, onder dieselfde kam te skeer. Wat sake vir die kopstreelgroep baie bemoeilik is dat terwyl steun op die Puk-kampus gewerf word, die aanslag teen Afrikaans elders gewoon onverpoosd voortgaan. Hierdie metode sou veel minder “gegogga” word as die regering en ander rolspelers tot ’n moratorium op die wegvee van Afrikaans sou instem, en duidelik woord hou. Môre se doen-beraad van die Solidariteit Beweging staan duidelik in die dampkring van die satynhandskoen en swaard. Uit verskeie oorde word pogings aangewend om die beraad vooraf verdag te maak, of om dit as kontra-produktief voor te hou. Rapport het gister betreklik breedvoerig oor die doelwitte van die beraad berig. Oorkoepelend oor die debat oor die regte metode is dit opvallend dat verskeie kere reeds in rubrieke voorbrand gemaak is om terug te keer na die inspan van politieke korrektheid. Sommiges vra vir ’n beperkte terugkeer hierna, en meen die regstreekse konfronterende aanspreek van wydlopende persepsies by swart mense gaan die situasie net verhard of verder polariseer. ’n Teenargument is dat dit juis die era van politieke korrektheid is wat die wanpersepsies kans gegee het om wortel te skiet. Die probleem is uiteraard veel meer kompleks as dit en verg veel groter insigte in die sosiologiese en sielkundige onderstrominge wat uiteenopende standpunte rondom rasselyne konsolideer. Is daar nog hoegenaamd sin in om die grondwet te probeer inspan? Die spoor na die grondwetlike taalbepalings loop terug na die grondwetlike beginsels waarop by Kodesa ooreengekom is, en in toekomstige grondwette neerslag moet vind. Hierin word na die uitbou van die amptelike tale verwys, nie die inkorting daarvan nie. Die oorgangsgrondwet het ook bepaal dat geen taal van regte ontneem mag word wat dit voor 1994 gehad het nie. Met die opstel van die nuwe grondwet was die ANC oor hierdie bepaling onverbiddellik dat dit moet waai. Die bykans volledige uitrangeer van Afrikaans op die SAUK se oop TV-kanale het só moontlik geword. Tog bepaal die nuwe grondwet dat die inheemse tale uitgebou moet word. Rolspelers verskil daaroor of Afrikaans as inheemse taal beskou behoort te word. Maar is Afrikaans, wat lank in die grondwet as ’n sinoniem vir “Hollands” gebruik is, ’n inheemse taal? Tegnies is Standaardafrikaans ’n ouer taal as die Standaard-Nederlands wat nou in Nederland, Vlaandere en verskeie ander lande in gebruik is. In Nederland self het die meeste Nederlanders eers teen die 50-gerjare Standaard-Nederlands onder die knie gehad. Toe het Afrikaans reeds amptelike status geniet, en was nog langer in gebruik. Terwyl Standaard-Nederlands hoofsaaklik deur die taal van die elite van die provinsie Holland gevorm is, het Afrikaans heelwat uit ander Nederlandse dialekte, maar ook ander tale soos Maleisies oorgeneem. Teen die 1950’s het Afrikaans reeds ’n enorme literêre skat gehad, asook vakkundige boeke oor haas enige vakgebied. Dit sou ’n groot onreg wees om Afrikaans van sy inheemse karakter te stroop en sodoende grondwetlik meer bloot te stel. Afrikaans en sy sprekers verdien (grondwetlik) beter as wat hulle nou te beurt val.