Geskiedkundige gebeure | Bo-Karoo | Page 2
Posted on February 16, 2017 by Leonette Smit
Hierdie dam is die oudste staatsdam en is nog met pik en graaf gemaak
Ons dorp het ‘n dam. Ook ‘n doodlekker dam maar nie een waar meisies hulle hare was en kam nie. Dis te modderig. Flaminke en ander watervoëls gee egter nie veel om daarvoor nie. Tog is dit al vir baie jare ‘n lekker plek vir die dorpenaars om te gaan uitspan.
Ons dam is egter ouer as Boegoeberg se dam of die Vaaldam of die Gariep of enige ander staatsgeboude dam want ons dam staan al van 1884 af.
‘n Week terug ry ek en Johan dam toe vir ‘n sonsaksopie. Daar’s nie ‘n druppel in die dam nie. Al vir lank is die dam so droog.
Gisteroggend swem Toast Coetzer(van Wegry – Agterpaaie faam) lekker in sy onnie in die water, want die dag vantevore het dit in die omtes gereën en die dam het water so ver die oog kan sien.
Sien, hierdie dam is so slim ontwerp, dit kan enige plek in die omgewing reën, dan word die dam gevoed. Die koppies in die omgewing vorm ‘n natuurlike kom wat enige reënwater afvoer dam toe. Al lyk dit nie na ‘n indrukwekkend ontwerpte opvangdam nie.
Enige bui in die opvangsgebied se water vloei uiteindelik in die dam
‘n Skot met die naam van Garwood Alston kry al die lof vir hierdie stuk ingenieurwerk. Hy was ‘n landmeter wat hom ook as boukundige ingenieur bekwaam het.
In 1856 kom hy as 18-jarige na Suid-Afrika. Hy kry vir hom ‘n boere meisie, Lizabeth Peronella de Wit. Hulle trou in 1860 en 9 kinders word uit hulle huwelik gebore. Nadat hy ‘n hele klomp opmetingsprojekte gedoen het vir die spoorweg, kom woon hy en sy familie op ‘n plaas in die gebied van Vanwyksvlei. Dis hier waar hy die moontlikheid raaksien van ‘n opgaardam. Suid van die dorp lê die randte in ‘n formasie sodat dit ‘n groot opvangsgebied vorm.
Van bo van Frankieskop af, kan mens duidelik sien van waar orals die water dam toe vloei
En wyd om die dorp is die moontlikheid groot vir landerye wat met die opvangswater natgelei kan word. Hy lê ‘n konsep van die dam voor en dit word in 1879 ondersoek. Dit word goedgekeur en die bouery begin in 1882.
Die dam word gebou met pik en graaf. Osse, muile en donkies word ingespan om die dam te skraap. Bakskrapers en wielskrapers word gebruik. ‘n Wal van 9,7m word aan die westekant gebou met ysterklip wat per slee aangekarwei word uit die omgewing. Hierdie wal is 311m lank. Die hele dam word uitgevoer met potklei uit die omgewing wat ook per trekdier aangery moet word. Dit keer dat die water te gou weer wegsyfer.
‘n Toring word met klippe wat van Frankieskop af kom, gebou. Dit word met bokwaens en donkiekarre aangery. Die toring is hol en het ystertrappe aan die binne- sowel as die buitekant om teen die toring te kan opklim. Vyf staalsluise wat in 1883 Engeland gemaak is, word aangebring op die toring. Dit kan met sleutels wat 1m lank is, oopgedraai word. Hierdie sluise laat water deur aan die kant van die toring en onderdeur die toring. Teen die toring word ‘n gekalibreerde plaat aangebring waar die hoogte van die watervlak gelees kan word. Die hoogste merk staan op 8,2m.
‘n Probleem duik op om die toring te bereik as die watervlak met 4m styg. Daarom word ‘n staalbrug gebou om vanaf die damwal tot op die toring te strek. Hierdie konstruksie kom op Carnarvonstasie aan en word met donkiewaens aangery Vanwyksvlei toe. Die hele kontrêpsie word langs die dam aanmekaar gesit en met toue opgehys en in posisie vasgebout. Dis deesdae ‘n lekker plek om te gaan foto’s neem.
Kanale vanaf die dam voer water na gebiede rondom die dorp waar daar sowat 9 morg grond per persoon uitgemeet word om te begin verbou. Dit is ‘n enorme groot taak om al die lande uit te meet, die kanaal groot genoeg aan te lê sodat die boere naastenby gelyktydig water kan kry omdat die plantseisoen bitter kort is. Dan moes daar nog ‘n ekstra opgaardam aan die eindpunt van die kanaal gebou word om al die oortollige waters op te vang vir gebruik vir mens en dier. Neem nou in ag dat hierdie gebied geen standhoudende rivier het nie. Buiten die kanaal wat die lande van water voorsien, word ‘n kanaal gebou wat die dorpsmense van leiwater moet voorsien het. Tientalle windpompe word aangebring in hierdie kanaal om water tot in elke erf se dam te pomp.
Daarbenewens word ‘n kanaal van bykans 12km vanaf die Carnarvonleegte aangelê. Hierdie kanaal voer meer as 44 000 kiloliter water na die dam die paar dae in die jaar wat dit wel loop.
Garwood Alston is nie net ‘n landmeter en ‘n bou-ingenieur nie, hy is beslis ook ‘n visioenêr. Maar hy word nooit ‘n miljoenêr nie, want die hele bou van die dam, die damwal, die toring en sy brug en al die kanale, met die besoldiging van al die werkers wat vir meer as drie jaar daaraan bou, kos die goewerment daardie jare glo net in ponde wat gelykstaande is aan R66 000.
‘n Kykie oor die dam se opvangsarea
Op Soek na sy Wortels
Posted on May 3, 2016 by Leonette Smit
Kobus en Nanette Victor reis deur Vanwyksvlei op pad Merweville toe. Hulle gaan die jaarlikse dankfees by Merweville se imposante NG-kerkgebou bywoon waar Kobus se oupa en ouma aan sy pa se kant boorlinge was. Sy oorgrootjie, Cornelius Petrus Snyman is derjare die voorsitter van die koopkommissie wat die grond vir die nuutgestigde gemeente, waar hierdie kerkgebou tans pryk, moet aankoop. Die oorgrootjie se kleindogter, Catharina Dorethea, word Kobus se ouma aan sy pa se kant toe sy in die huwelik tree met Jacobus Adriaan Victor.
Merweville se imposante kerkgebou
Maar Kobus soek sy ma se wortels in Vanwyksvlei waar sy grootraak – dit is die storie waaragter hy hier in Vanwyksvlei is.
Sy ma is ‘n nooi Esterhuizen. Die eerste kind van Charl Esterhuizen (uitgespreek ‘Sarel’) en Johanna Catharina ( nee Le Roux, bekend as Nonna). By sy ma se geboorte, sterf haar ma. Dit is 2 Maart 1921. Kobus se ma, ook Johanna Catharina Esterhuizen, word aangeneem deur haar grootouers Le Roux wat haar hier op die lande grootmaak. In die doopregister kan ek nie haar naam opspoor nie. Moontlik word sy in Willeston ten doop gebring waar haar eie pa woon.
Al is hulle haar grootouers, praat sy al die jare van hulle as haar ouers. Kobus word groot met die gedagte dat sy grootjies van Vanwyksvlei eintlik sy ouma en oupa is.
Kobus se ma – Johanna, soos sy bekend staan – gaan skool op Vanwyksvlei tot standerd 8 en matrikuleer in Carnavon. Die storie loop dat haar oorlede ma se broer, Koos le Roux, en se swaer Japie Esterhuizen haar al die jare op skool hou het omdat die oupa en ouma dit nie breed het nie.
Sy word aangeneem op 3 September 1938 en voorgestel op 28 Oktober 1938 deur Ds. B.H. Visser hier op Vanwyksvlei .
Tannie Johanne se naam in die lidmaatregister – aangeneem en voorgestel
Na matriek gaan werk sy in Merweville by die poskantoor. Daar sien Kobus se pa, Joachim Jan Hendrik Victor, haar raak en die twee trou op 5 April 1944 hier in Vanwyksvlei in ons einste kerkgebou. Die enigste getuie aan Kobus se pa se kant by die plegtigheid is sy neef Abraham Victor wat al die pad vanaf Merweville met ‘n stoomaangedrewe motorkar hierheen reis.
Die nuwe egpaar Victor gaan woon en werk in Carnarvon, waar Kobus gebore word in 1945.
Die enigste persoon wat nog die familiegeskiedenis ken hier op die dorp is Marie Esterhuizen van Platdam. Sy is ‘n skoondogter van ‘n suster van sy ma se ma wat getoud is met ‘n broer van sy ma se pa, ene Japie Esterhuizen van Platdam – twee susters wat met twee broers getroud is.
Marie is al vir 27 jaar weduwee en bedryf nog steeds die plaas Platdam op die ouderdom van 79 met die hulp van Gert, die plaasvoorman. Sy en Kobus lê die geskiedenis uit.
Kobus en Marie – haar skoonma was Kobus se ouma se suster
Kobus se ma se eie pa, Charl Esterhuizen, is weer getroud en daar word vier kinders gebore uit daardie huwelik. Met hulle behou Kobus se ma nie dieselfde kontak as met Kobus se pa se familie nie. Gevolglik kos dit hom om na al die jare die geskiedenis hier op Vanwyksvlei te kom navors omdat dit nooit in haar jare oorgedra is nie. Sy is sowat 2 jaar gelede oorlede en is begrawe in Pretoria
Ons verbintenis met Kobus en Nanette strek al 34 jaar vanaf Maart 1982 waar ons mekaar leer ken op Katima Mulilo toe Kobus aangestel word as bevelvoerende offisier van 701 Bateljon in die Caprivi.
En hier, in die verlate Bo-Karoo, loop ons mekaar weer raak…
Posted on January 12, 2016 by Leonette Smit
Die eertydse huise is almal gebou met modderstene wat met strooi gemeng is
Tydens een van ons oggendstappies, kom ek en Rina by die eertydse steengroewe uit aan die oostekant van die begraafplaas. Mens kan onmiddelik sien dat hier eens op ‘n tyd stene gevorm en gebak is. Rina vertel dat die grond aan oom Doupie behoort en dat Lionel, van die slaghuis, se pa die steenmaker was.
Ek spoor Lionel se pa op. George Adams maak nie meer vandag stene nie. Hy is ‘n pastoor by een van die Pinksterkerke in die woonbuurt, Die Herbouers, en verdien verder sy brood deur deel te wees van ‘n bouspan wat regeringshuisies oprig – of moet ek sê opgerig het, want sedert November 2015 gaan daar steed nog niks aan nie. En … geen werk, geen geld. Hy het so ver terug as 1975 by Oompie Mat Klein geleer stene maak wat in die meent sy steengroewe gehad het. Al Copperton se huise is destyds gebou met stene wat hulle hier gemaak het.
George Adams, steenmaker en tans pastoor
Daarna maak die lewe met hom ‘n paar ander draaie totdat Deon Oberholzer vir hom die deure oopmaak in 2002 om op sy pa, oom Doupie se grond vlak buite die dorp, met ‘n besigheid te begin.
George verduidelik die proses van steenmakery: Potklei word met pik en graaf losgemaak. Dit word met kruiwaens aangery na die menger. Die menger is ‘n 200ℓ drom. Binne-in is ‘n as gemonteer met vier sparre wat die klei moet brei. Dié is verbind met ‘n disselboom wat deur ‘n donkie in die rondte gedraai word om die potklei te meng met sand en as. Die sand word verkry van die rooisloot naby die skougronde. As word verkry van die reeds uitgebrande steenoond.
‘n Mengsel van 3 kruiwaens potklei en twee kruiwaens sand en as (wat 50:50 gemeng is) word die dag vooraf gemeng met water in ‘n diep kom. Oom Hans Goeieman ry die water aan met ‘n waterkar vanaf ‘n gatdam daar naby (later neem Oom Hans Mostert oor as drywer van die waterkar).
Twee werkers vul die 200ℓ drom met hierdie mengsel. Soos wat dit suksesvol gebrei word deur die donkie wat geduldig al in die rondte loop, stoot die voorbereide kleimengsel aan die onderkant van die drom deur ‘n poort van so 12’’X 12’’ en val op ‘n bank van so heuphoogte waar die vormdraers dit kom opskep. Hierdie skepproses werk so: ‘n vorm wat 4 stene op ‘n slag maak, word volgeskep en met ‘n plank afgeskraap. Dit word dan gedra na die baan waar dit uitgedop word. Nog ‘n werker strooi dan uitgebrande as bo-oor sodat die stene nie maklik bars tydens die uitdroogproses nie. Dan doop die vormdraer sy vorm in ‘n 20ℓ emmer water om dit skoon te kry, strooi soutsand binne-in die vorm soos wat mens ‘n koekpan met meel bestrooi om te verhoed dat die koek vasbrand in die pan. Tot 6 000 stene word per dag so gelê deur 4 vormdraers.
In hierdie einste drom is voorheen klei gemeng waarmee stene gevorm is
Die volgende dag krap hulle die sykante van die stene met ‘n skaapskêr reguit en plaas die stene op ‘n ander sykant om verder te droog. Na 24 uur pak hulle die stene in windblokke om die drogingsproses te bespoedig. As dit lyk na reën, word seile bo-oor die vars stene getrek
Sodra die stene kurkdroog is, word dit in formasie gepak vir die vuringsproses. Dis ‘n ingewikkelde stelsel waar daar in die bodemlaag gangetjies gelaat word tussen aangrensende rye stene. Hierdie gangetjies vul hulle op met steenkool. Die tweede laag stene word dwars gepak bo-oor hierdie gangetjies en staan sy teen sy, sodat daar luggange vorm en die een steen die volgende een kan brandmaak om so die hitte te versprei reg deur die kolom stene. Agtereenvolgens word laag vir laag so gepak. Uiteindelik, as al die stene op hierdie manier gestapel is, bou die manne ‘n skermmuur reg rondom die kolom stene en begin by ‘n poort ‘n hoop steenkool brand te maak. Hierdie gloeiende kole word in die gangetjies ingestoot met ‘n lang koleskraper sodat die kole in die gangetjies die hitte kan kry. Geleidelik begin die hele kolom stene te brand. George sê die stene gloei naderhand na ‘n week deurskynend so witwarm word hulle. Dan neem dit nog ‘n paar weke voordat daardie hele kolom stene sodanig afkoel dat mens dit met die hand kan afpak.
George demonstreer hoe die stene in formasie gepak is vir die vuringsproses
In hierdie ou foto van George kan mens nog die waterkar, die drom met sy disselboom, die bane waarop stene uitgekeer is en die formasie waarin die gedroogde stene gepak is om te brand, duidelik sien.
Vroeër jare is die huisies met ongebakte kleistene gebou wat versterk is met strooi. Orals is die oorblyfsels van hierdie modderhuise nog sigbaar. Hierdie nuwe gebakte stene word die boustene van meeste van die huise wat tans nog staan in Vanwyksvlei. Al die nuwe regeringshuise word met gebakte stene gebou en groot hoeveelhede stene word verkoop in Prieska en Kenhardt.
“Wanneer het hierdie bedryf dan opgehou werk, George?”
“2007 het ons die laaste stene gebrand, Mevrou.” Dit wil vir my voorkom asof die deure vir hom toegemaak is deur diegene wat nie dieselfde politieke sentiment as hy deel nie.
“Wat het jy nodig om met jou kennis en vaardigheid weer so ‘n bedryf te begin?”
“Grond, Mevrou. Grond, water en steenkool. Die bedryf sal homself betaal.”