Die aandrang op "onomkeerbaarheid" van die staatsorde waarop afgestuur word, hou duidelik verband met die plan om 'n Akte van Menseregte in 'n nuwe grondwet in te skryf.
Hierdie aspek van die saak is wesenlik aan die beplanning van 'n stelsel waardeur teenstanders van 'n rasgemengde staat onder 'n Swart rege­ring magteloos gestel moet word.
Die inkorporering van 'n Handves van Menseregte in die Suid-Afrikaanse Grondwet word bepleit vanuit sekere regsakademiese kringe. Daar word aangevoer dat so 'n verklaring 'n doeltreffende wyse sal wees waar­op beskerming gebied kan word aan individuele regte van alle persone. So 'n verklaring, lui die argument, staan bokant die tydelikheid, veranderlikheid en onvoorspelbaarheid van politieke wisselinge. Derhalwe sal geen individu enige rede tot kommer oor die stand van sy regte hê nie, omdat watter regering ook al die bewind voer, hy aan die bepalings van die menseregtedeklarasie onderworpe sal wees en binne die beperkings daarvan sal moet optree.
Die Verklaring sal verhewe staan bo ander wette weens die onbuigsaamheid daarvan: 'n twee-derde of selfs groter meerderheid (of 'n sogenaamde konsensusbesluit) word vereis om die bepa­lings ongedaan te maak. Derhalwe is dit geïnsuleer teen sosio-politieke veranderinge, onaangetas deur magsverskuiwings en bied dit 'n klinkklare en permanente beskerming van regte.
Die politieke swakhede van voormelde argument is so duidelik dat dit byna geen kommentaar behoef nie. Om te dink dat 'n blote grondwetlike dokument in die pad kan staan van politieke magte wat dit wat in die dokument vervat is, wil vemietig, grens onteenseglik aan wensdenkery. Po­litieke magsvergryp word nie voorkom deur teoretiese verklarings nie,, maar deur teenoorstaande politieke magte wat mekaar bedwing en balanseer.
Wat wel aandag verg, is die denkpatroon inherent by diegene wat Deklarasies van Menseregte voorstaan.
Die fundamentele vertrekpunt van protagoniste van die idee is dat bepaalde politieke instellings, soos die Parlement (waarin 'n bepaalde poli­tieke party dominant is) tot elke prys nie soewereiniteit mag uitoefen nie. Parlementêre of soortgelyke vorme van politieke soewereiniteit mag nie die fondamentsteen van 'n konstitusionle bestel wees nie.
Wat in die plek daarvan gestel word, is die beginsel van regsoewereiniteit, wat kortliks soos volg moet fungeer: die grondwet moet die beginsel uiteensit waarvolgens politieke besluite geneem moet word; die grondwet moenie net die strukture en prosesse beskryf waarop die poli­tieke besluite geneem moet word nie, maar ook die ideologiese prinsipe vervat, as synde 'n maatstaf waarvolgens beslissings geneem word ; die grondwet moet derhalwe duidelik nie slegs die wyse nie, maar ook die po­litieke inhoud van besluite bepaal.
Die grondwet moet ook gekenmerk word deur die onbuigsame aard daarvan, wat inhou dat dit uiters moeilik vervang of gewysig kan word, sodat die voor-die-handliggende implikasies daarvan is dat toekomstige regerings, ongeag of hulle met die beginsels in die grondwet saamstem of nie, verplig sal wees om daaraan gehoor te gee, die grondwet synde dan 'n regsdokument wat voorgee dat aan regsbeginsels daarin vervat uitvoering gegee moet word. Regerings, wat normaalweg kragtens die beginsel van politieke soewereiniteit oppermagtig is, word nou gereduseer tot agente, stewig gebind aan die voorskrifte van die grondwet en verplig tot die nougesette uitvoering daarvan. Nie die regering nie, maar die reg regeer nou.
Regsoewereiniteit se tweede komponent is dat die howe die bevoegdheid kry om die wetgewing van die regering te toets aan die hand van be­ginsels uiteengesit in die grondwet. Sou dit enigsins bots met die begin­sels, verklaar die hof dit eenvoudig ongeldig, sorg dat die grondwet stiptelik nagekom word en verhoed dat regerings sodoende inbreuk maak op die regsoewereiniteit. Die hof word derhalwe die finale politieke besluitnemer binne 'n "regsoewereine" bestel. Dikwels word dan ook voorgestel dat sodanige toetsbevoegdheid nie deur gewone gemeenregtelike howe nie, maar deur 'n spesiale konstitusionele hof uitgeoefen moet word.
Die idee van 'n Deklarasie van Menseregte wat deel van 'n grondwet uitmaak, is een verskyningsvorm van die gedagte van regsoewereiniteit, oftewel die "rule of law". Die gedagte hier is dat die regte van individue in 'n dokument saamgevat moet word, duidelik uiteengesit moet word en derhalwe duidelik moet vasstaan sonder dat enige twyfel bestaan oor presies wat dit behels. Hierdie regte is dan eweneens verskans, en dit is spesifiek juis die regte waarvan regerings nougeset hulle hande moet afhou, en wat net so nougeset nagekom moet word deur die howe.
Die protagoniste van die beginsel van regsoewereiniteit argumenteer dat dit juis die reg is—en niks anders nie—wat hulle binne die politiek in swang wil sien. Die terminologie wat gebruik word, is ook regsterminolo- gie en die indruk wat geskep word, is dat sodanige Deklarasie van Mense­regte, soos trouens die hele idee van regsoewereiniteit, koud staan teenoor die politiek. Geen politiek ideologiese of morele idees word bevorder nie, nee, uitsluitlik die oppergesag van die reg.
Hierdie indruk wat sorgvuldig in stand gehou word en die ontkenning dat die "leerstuk" van regsoewereiniteit in 'n verklaring van regte enigiets anders as outentieke "reg" behels, kom egter onteenseglik neer op 'n stuk ooglopende intellektuele oneerlikheid.
In die eerste plek is dit opvallend dat ander soortgelyke deklarasies el­ders getuig van 'n onmiskenbare liberale inhoud. Hierdie deklarasies is 'n herkonstatering van die basiese liberale gelykheidsdogma, met sy eg universalistiese en egalitariese waardes en terminologie. Min of geen ruimte word vir pluraliteit gelaat nie en woorde soos volk, taal, ras en groep is vreemd aan sulke deklarasies.
In die tweede plek bestaan daar min of geen verskil van mening nie dat die hele "rule of law"gedagte gebore is uit 'n liberale filosofiese denkatmosfeer. Dit was naamlik die Engelse juris, Dicey, wat met die gedagte van "rule of law" bekendheid verwerf het. Hoewel hyself geen voorstander van Verklarings van Menseregte was nie, sluit sy gedagte na alles tog by die idees aan wat ten grondslag van sodanige deklarasies le in soverre as wat Dicey ook die reg as die soewereine instansie binne 'n politiek-grondwetlike sisteem voorstaan.
In die South African Law Journal van 1964 wys AS Matthews, destyds senior lektor in die regte aan die Universiteit van Natal, op die feit dat Di­cey inderdaad die bevordering van die liberalisme in grondwetlike verband bepleit het. Hy skryf onder meer; "He (Dicey) was not advocating the rule of any law, but the rule of law with a liberal content", 'n End verder laat die skrywer hom soos volg uit: "It is also true that because Dicey advocated not the rule of any law but the rule of a liberal law the expression rule of law is not entirely appropriate to describe the doctrine". En oor die onvermoë van Dicey om te besef dat hy hom in sy pleidooi vir 'n "rule of law" besig hou met 'n liberale "rule of law", se Mathews:
Dicey's weakness was not that he wore spectacles — we all do — but that he was unaware of his spectacles, or rather, less aware of them than he should have been".
Aansluitende by hierdie betoog van Matthews moet kennis geneem word van regter FN Broome, voormalige Regter-president van Natal, se deurdagte toespraak voor die Instituut van Stadsklerke in Mei 1964. Die titel van sy toespraak was "Menseregte", "Human Rights".
Hy sê-- onder andere:
"Nie almal wat in Suid-Afrika oor menseregte praat, word deur sinistêre bedekte motiewe aangespoor nie. Die meeste van hulle is waarskynlik edelmoedige mense wat slegs die goeie vir hulle medemens begeer. Maar laat ons nogtans op ons hoede wees. Ons moet nie die growwefout begaan om te veronderstel dat elke liberaal 'n vermomde kommunis is nie, maar ons moet versigtig wees vir wat die President van 'n Amerikaanse universiteit onlangs 'onondersoekte liberalisme' genoem het en wat, na ek veronder­stel, vae, filosofiese liberalisme beteken wat geen verband met die praktiese werklikhede van die lewe het nie".
Soos die Regskommissie se voorgestelde Menseregte-akte in Werkstuk 25 bevestig:
Die leerstelling van menseregte is niks anders as onondersoekte liberalisme in hierdie sin nie".
Hiermee is die liberalisme en die universeël egalitariese inhoud van die "rule of law" doeltreffend blootgele.
Die protagoniste van die "rule of law" is dus inderdaad pleitbesorgers vir die liberale politiek.
Liberale dogma verskans
Na Dicey en met die ontwikkeling van die gedagte van regsoewereiniteit om ook tegelyk die idees van 'n onbuigsame grondwet, 'n Deklarasie van Menseregte en 'n toetsingsbevoegdheid van die howe te bevat, is die politiek nog dieper be tree. Hierdie stelling kan gesubstansieer word deur 'n beeld te kiy van hoe die grofldwetlikolitieke stelsel sou fungeer indien bogenoemde idees verwerklik sou word.
In so 'n stelsel sou die politieke beleidsrigtings van die politieke partye oorbodig wees of ten minste 'n groot mate aan tersaaklikheid inboet. Watter standpunt die regering ook al op die politieke spektrum inneem, vanaf verlinks tot verregs — hy sal verplig wees om die beginsel van die Deklarasie te gehoorsaam. So 'n regering sal aan die Deklarasie gebonde wees, ongeag of hy die beginsels daarvan voorstaan en ongeag of hy die meerderheidsteun van die kiesers geniet, al dan nie. Deur die onbuigsaamheid van die grondwet en die toetsingsbevoegdheid van die howe sal hy verplig word om die Deklarasie gestand te doen. Met die instel en verskansing van die Deklarasie word 'n eenmalige politieke oorwinning behaal. Hierna is liberale dogma en egalitariese beginsels in die posisie van regering: is dit permanent amptelike staatsbeleid. Diegene wat dus 'n liberale politieke standpunt huldig, se probleem is finaal opgelos. In plaas van gedurig aan die politieke stryd deel te neem en die risiko's van politie­ke klimaatsveranderinge te trotseer, moet hulle nou slegs 'n enkele poli­tieke oor^vinning behaal en die nodige kontitusionele strukture daarstel. Sou die politieke klimaat verander en 'n groep aan die bewind kom wat die idees van die Deklarasie teenstaan en wil verander, word so 'n groep tot politieke magteloosheid gereduseer. Nieteenstaande hulle oorwin­ning en nieteenstaande hulle standpunt ten gunste van 'n ander politieke program is hulle steeds verplig om die liberale idees van die Deklarasie uit te voer.
Die voormelde konstitusionele wysigings wat voorgestaan word deur ondersteuners van 'n Deklarasie van Menseregte is derhalwe 'n politieke strategie wat wesenlik verskil van die patroon van politiek, byvoorbeeld die parlementere demokrasie. Na die konstitusionele veranderinge is die liberale gedagte vir alle praktiese doeleindes op vaste en permanente voet geplaas. Enige politieke misstappe van toekomstige regerings word eenvoudig deur die regbank — die hoofkwartier van die liberale idee — ongedaan gemaak deur dit aan die hand van die Deklarasie ongeldig te verklaar. Onaantasbare "reg" word dus gemaak van 'n paar politieke idees.
Die ironie is duidelik. Die idee van regsoewereiniteit spring weg as 'n liberale gedagte, maar loop uiteindelik uit op 'n verstarde vorm van ondemokratiese totalitarisme en 'n dogmatiese konserwatisme wat probeer om as insulasie teen die fluktuasies van die geskiedenis te dien.
As dogmatiese konserwatisme probeer dit 'n enkele politieke oorwinning vir 'n idee wat juis eie aan 'n tydvak is, verewig asof dit wat in die Deklarasie vervat en in die konstitusie verskans is, vir altyd die gevoel van 'n veranderde gemeenskap en veranderde politieke magte weerspieel. In plaas van om gedurig deel te he aan die politieke stryd en so belange te be- vorder en te beskerm, word gepoog om deur die enkele politieke oorwinning finaal 'n utopië aan sekerheid te bewerkstellig en aan die onvoorspelbaarheid van die geskiedenis te ontsnap.
Vrees vir verandering is hier die voor-die-hand-liggend implikasie. Verandering moet voorkom word deur die eenmalige samevatting van politieke idees in 'n Deklarasie en die skep van konstitusionele instrumente om daaraan gevolg te gee.
Presies dieselfde beskuldiging as wat gewoonlik teen die Afrikaner gemaak word — dat hy homself angsvallig wil beskerm deur statutêre reëlings — kan ingebring word teen voorstanders van 'n Handves van Mense­regte. Sou daar enige angsvalligheid verbonde wees aan selfbe- skermende statutere maatreels, is die voorstanders van so 'n Deklarasie angsvallig in die oortreffende trap, want waar 'n gewone wet bloot deur 'n gewone parlementêre meerderheid verander kan word, word 'n veel groter meerderheid vereis vir die wysiging van 'n verskanste grondwet. Verder handel 'n wet net oor enkele sake, terwyl 'n Deklarasie van Mense­regte 'n omvattende dokument is wat fundamentele beginsels oor 'n wye veld bevat.
Ten spyte van waarskynlik heftige ontkennings staan die voorstanders van verskanste deklarasies ook vyandig teenoor die demokrasie. Geen ruimte word gelaat dat ander politieke magte wat op demokratiese wyse aan die bewind kom, die bepalings van die verskanste grondwet en dekla­rasie kan verander nie. Die meerderheid se wil kan ongedaan gemaak word, net solank daar 'n meerderheid iewers in die verre verlede daarvoor was toe die grondwet en die Deklarasie aanvaar is. Afhangende van perspektief kan hierdie toestand beskryf word as of 'n liberale meerderheidsregering uit die graf, of 'n klein liberale oligargie wat die septer swaai.
Dit is wat inderdaad in 1937 in die VSA gebeur het. Die destydse Roosevelt-regering wou wetgewing aanneem wat na die mening van die Amerikaanse Hooggeregshof gebots het met die verskanste grondwet. Die meriete van die Roosevelt-politiek daar gelaat, is dit 'n feit dat Roose­velt meerderheidsteun geniet het. Tog het die Hooggeregshof verskeie kere met 'n meerderheid van vyf teenoor vier die wetgewing ongeldig verklaar omdat dit volgens hulle met die grondwet gebots het. Die demokraties verkose Roosevelt-regering het hom vasgeloop teen 'n vorm van oli­gargie.
Hoewel protagoniste van verskanste grondwette en menseregverklarings hoog opgee oor die demokratiese waardes waaraan hulle getrou sou wees, bly hiervan dus weinig oor in die praktyk, meer nog, as daarop gelet word dat hulle nie op gelyke voet in gesprek tree met diegene wat hulle teenstaan en ander politieke standpunte huldig nie. In plaas daarvan word die liberale opinie in wetgewing opgeneem en met regsterminologie versier ten einde 'n hoër gesag daaraan te verleen. Benewens baie ander dinge is die beweging vanaf liberaal-egalitariese politieke dogma na 'n konstitusionele verklaring van menseregte 'n maneuver waardeur die liberale politikus politieke debat verruil vir juridiese uitspraak en waar­deur van teenspraak, wat eg deel van die politiek is, tot alleenspraak be- weeg word. In die proses word die opponent wat nie die liberale egalitarisme aanhang nie, gekriminaliseer, want nou verskil die opponent nie van liberale politiek nie, maar van die (liberale) "reg".
Die oorsprong van verskanste konstitusionele waarborge, deklarasies van menseregte en dies meer is die fundametele liberale dogma. Dit loop egter uiteindelik uit op 'n selfbeskermende ongelykheid en 'n verwerping van die demokrasie.