Die bywoord met ’n houding: ’n Voorgestelde lesplanArgieffoto (Foto: Pezibear, Pixabay) Deur Nadine Fouché-Karsten “Die maklikste manier om vir leerlinge die bywoord van modaliteit te verduidelik….asb” [sic]. Dit is een van die antwoorde wat ontvang het, nadat ek op VivA se Facebookblad vir Afrikaansonderwysers, Taalonderwysersforum, gevra het met watter aspekte van die bywoord probleme ervaar word. In hierdie skrywe stel ek ’n lesplan voor wat gebruik kan word vir die onderrig van “bywoorde wat ’n betekenis van modaliteit kommunikeer” (soos wat daarna in VivA se Afrikaansgrammatikas verwys word) of “bywoorde van modaliteit” (soos wat daarna op skoolvlak verwys word). Die les volg ’n tipiese inleiding-ontwikkeling-konsolidasie-struktuur wat deur Lawrence et al. (2014:212-213) voorgestel word. Bywoorde wat die betekenis van modaliteit uitdruk of bywoorde van modaliteit is bietjie soos wat ek op sestienjarige ouderdom was: Hulle het ’n houding. Dit het jy gesien wanneer ek nog die vorige dag ’n bruin kapsel gehad het en dan die volgende dag met gebleikte oranje-geel hare by die skool opgedaag het. Oortuigingsvaardighede het ek dus nie kortgekom nie. Oor die spesiale vermoë om my ouers te laat twyfel, het ek ook beskik: Soms het ek aartappelslaai geëet, ander kere net aartappelwiggies, en soms net skyfies wat in die oond gebak is, al is die hoofbestanddeel van almal dieselfde. Boonop was ek soos menige tiener baie krities. Laat my ma tog net “thank you” as “thênk joe” in Engels uitspreek en ek het bloedrooi van skaamte geword. (Jammer vandag daaroor, Ma.) Gebruik bostaande konteks om die “tienerbywoord” (die bywoord wat ’n modale betekenis uitdruk, oftewel bywoord van modaliteit) in die klaskamer te behandel. Vra jou leerders of hulle iemand (bv. ’n ouer boetie/sussie/niggie/nefie/vriendin) ken wat bostaande eienskappe het. Dalk het die leerder nog self dié eienskappe. Verbind die metafoor met ander woorde met die leefwêreld van die leerders in jou klas. Jy sou al die begrip “konstruktivisme” iewers in jou onderwysloopbaan teëgekom het. Dit dui daarop dat leer voortbou op leerders se bestaande kennis en ervarings (De Jager, 2014:22). ’n Bykomende voordeel om jou les op hierdie wyse te begin, is dat die onderrigstrategie “front-loading grammar” (Pearce, 2022), waarvoor ons almal (ek ingesluit) so lief is, hokgeslaan word. Hierdie strategie word gebruik wanneer jy jou les begin met ’n eksplisiete fokus op taalstrukture en -konvensies. Ons doen dit dikwels deur die les aan te kondig, byvoorbeeld “Vandag gaan ons oor die bywoord van modaliteit leer” of deur vir leerders te vra wat hulle oor bywoorde kan onthou. Gee die volgende opdrag: Die onderstreepte woorde in die teks hier onder kan jou moontlik herinner aan hierdie sussie/boetie/niggie/nefie/vriendin wat nie skroom om hulle sê te sê nie. Die bostaande uittreksel is aangepas uit “Daar kom die spookwa” in Die beste Suid-Afrikaanse spookstories deur Maartens (2015). Watter houding dink jy druk elkeen van dié woorde uit? Pas die geskikte afleier (a, b of c) by elkeen van die onderstreepte woorde. Elke afleier kan slegs een keer gebruik word. Antwoordsleutel: Hierna kan die onderwyser voortbou op hierdie kennis. Die leerders moet nou self motiveer waarom die onderstreepte bywoorde “tienerbywoorde” met ’n duidelike houding is. Vra vrae soos “By watter woord kom die stem van die skrywer duidelik na vore?”, met ander woorde “Watter woorde oortuig jou, wek twyfel of wys hoe die skrywer voel?”. Die volgende verkorte teks kan gebruik word. 1. Natuurlik is daar duisende stories oor spookhonde. Swart honde en wit honde. Piepklein brakkies en reusehonde met pieringoë wat rooi in die donker gloei. 2. Spookhonde pla eintlik nie mense nie, al werk hulle soms op mense se senuwees. Hierdie mense kry dan ’n spookvanger. Al probleem is dat só ’n spookhond hom nie maklik laat vang nie. 3. Suid-Afrika het definitief ’n hele paar spookhonde. Een van hulle is vermoedelik spierwit met ’n lyf soos ’n skaaphond en ’n gesig soos ’n wolf. Hy woon in ’n kloof op die plaas Dronkfontein naby Aliwal-Noord. Miskien het jy al van hom gehoor. 4. Salome Saul is een van die mense wat hierdie hond al gesien het. Hy het blykbaar so vinnig weggehardloop dat hy homself amper verbygesteek het. 5. ’n Ander persoon wat die spookhond gesien het, is Wynand Pienaar. Hy en sy pa, Wouter, het een aand in hul bakkie gery. Sy pa het by ’n plaashek gestop en Wynand het uitgeklim om dit oop te maak. Toe hy sy oë uitvee, staan die hond reg langs hom. So kan dit nie aangaan nie, het Wouter besluit en spookvangers laat kom. Die spookvangers het saamgestem dat daar iets vreemds op die plaas aan die gang is. “Julle is verniet bekommerd,” het hulle gesê. Die spookvangers het egter met arms vol wind weggeloop, omdat die spookhond telkens snuf in die neus gekry het. Bron: “As Woefie spook” (verkort en aangepas uit Die beste Suid-Afrikaanse spookstories deur Maartens, 2015) Die antwoorde van die leerders gaan wissel, maar gebruik die volgende as vertrekpunt: Stel nou die definisie van die term “bywoord van modaliteit” – soos wat dit op skoolvlak gebruik word – tesame met ’n definisie bekend. Ek gee ’n paar definisies waaruit jy vir jou bepaalde graadgroep kan kies, maar dalk het die handboek wat jy tans gebruik reeds ’n goeie definisie hiervoor. Laat die onderstreepte woorde in die tabel weg, en vra vir die leerders hoe die betekenis vir hulle verander het. Gee ’n voorbeeld, byvoorbeeld in die sin “Ek kan ongelukkig niks daaraan doen nie”, bring die weglating van “ongelukkig” (naamlik “Ek kan niks daaraan doen nie”), na my mening, mee dat die persoon hard na vore kom. Geen emosie word tydens die uiting uitgedruk nie. Die lesinhoud moet volgens Lawrence et al. (2014:213) gekonsolideer word. Lawrence et al. (2014:213) redeneer dat die konsolidasiefase moet fokus op die fisiese gebruik van die taalstruktuur: “So word die taalstruktuur verinnerlik en word daar nie net seker gemaak dat leerders dit kon hoor en sien nie, maar ook nou kan skryf en aanbied.” Afhangend van die ouderdom van die leerders in jou klas is sosialemediabeïnvloeders (of “influencers”) dalk ’n geskikte tema. Ek hoop dat hierdie lesuiteensetting ’n alternatiewe en hopelik kreatiewe blik bied op die onderrig van die bywoord wat die betekenis van modaliteit kommunikeer (oftewel die bywoord van modaliteit). Miskien sal die les deur leerders geniet word. Onthou dat die vasstel van bywoorde se betekenis baie subjektief is (vergelyk Biber et al., 2018:385). Woorde in die blog wat ek as bywoorde van modaliteit geklassifiseer het, kan jy dalk assosieer met wyse of graad. Vergelyk die onderstaande meem wat vanaf Taalonderwysersforum, VivA se Facebookblad vir Afrikaansonderwysers, geneem is. Jy kan dit dalk in jou klaskamer gebruik om hierdie punt te illustreer. VivA-groete Nadine Fouché-Karsten Bronnelys Anker, J., Vermaak, A., Banda, C., Du Plessis, S., Du Toit, E., Gouws, R., Hugo, J., Janse van Rensburg, C., Julies, G., Le Cordeur, M., Nel, M. & Jansen van Nieuwenhuizen, I. 2012. Platinum Afrikaans Huistaal Graad 11 Leerderboek. Kaapstad: Maskew Miller Longman. Cronje, D. (@Meester). 2017. Kan jy glo? Die polisie het laas nag by ouma en oupa betrap. https://www.facebook.com/Meester-526907010657770/?ref=page_internal Datum van toegang: 15 September 2022. De Jager, T. 2014. General Subject Didactics. Pretoria: Van Schaik. Departement van Basiese Onderwys. n.d. Afrikaans Huistaal Graad 12 Hersieningsgids. http://taalarsenaal2.yolasite.com/resources/MTG%20HT%20HERSIENINGSGIDS.pdf Datum van toegang: 14 September 2022. Fouché, N., Kapp, S., Pilon, S., Luther, J. 2021. Bywoorde. Taalonderrigportaal. Virtuele Instituut vir Afrikaans. https://viva-afrikaans.org/portale/taalonderrigportaal/afrikaansgrammatika?link=Afdeling-Woordsoorte%2FBywoord%2FAAG_Woordsoort_ADV_Inleiding.html Datum van toegang: 15 September 2022. Lawrence, D.. Le Cordeur, M., Van der Merwe, L., Van der Vyver, C. & Van Oort, R. 2014. Afrikaansmetodiek deur ’n nuwe bril. Kaapstad: Oxford University Press. Maartens, W. 2015. Die beste Suid-Afrikaanse spookstories. Pretoria: LAPA Uitgewers. Lury, J. 2017. Understanding and Teaching Grammar in the Primary Classroom Subject knowledge, ideas and activities. New York: Routledge. Pearce, L. & Aarts, B. 2022. What to avoid! Future Learn. Online course: University College London. (Study notes, Teaching English Grammar in Context).  Die idee vir hierdie aktiwiteit word aan Lury (2017) ontleen.