Abraham Kuyper het deur sy ekklesiologie in Suid-Afrika baie invloed uitgeoefen, veral op die teologie van die Nederduitse Gereformeerde Kerk. Onder andere het by deur sy visie op die kerk en deur sy pluriformiteitsleer ’n instrument aan Suid-Afrikaanse teoloë voorsien waarmee hulle sedert die veertiger jare die konsep van aparte kerke vir aparte volksgroepe teologies probeer onderhou het. Maar het dit werklik ten regte geskied?
Om hierdie vraag te kan beantwoord, is dit belangrik om te probeer verstaan wat Kuyper presies bedoel het. Hy het uiteraard in ’n totaal ander situasie gedink en geskryf as dié wat tans in Suid-Afrika bestaan. Sy teologie moet verstaan word teen die agtergrond van die spesifieke kerklike stryd waarin hy betrokke was en die teologiese klimaat waarin hy geadem het.
Daarom ken Kuyper maar een groot begeerte, en dit is om van die volkskerk en sy valse, uiterlike en ongeestelike eenheid weg te kom, sodat die ware geestelike eenheid van egte gelowiges ervaar kan word in ’n kerk waarin die suiwer gereformeerde belydenis die band sal wees wat hulle saambind. Omdat hy dit onmoontlik ag om die massakerk te kan reformeer sodat dit weer ’n suiwer kerk van Christus kan wees, wil hy dit liewer prysgee. Hy het egter prinsipiële besware daarteen dat sonder meer van die bestaande kerk afgeskei en ’n nuwe kerk gestig moet word. Dit mag alleen gedoen word as ’n mens die volkskerk tot valse kerk kan verklaar waarvan daar om Christus ontwil uitgegaan moet word. Kuyper het egter nie die vrymoedigheid gehad om van die Nederlandse Hervormde Kerk, selfs in sy toestand van verwording en deformasie, te verklaar dat dit ’n valse kerk is nie.
Daarom sien hy slegs een oplossing: die volkskerk moet opgelos word in ’n aantal vrye kerke wat gevorm word deur diegene wat van dieselfde oortuiging en gevoel is. In sy studie Tractaat van de reformatie der kerken (1884) werk hy die strategie uitvoerig uit wat daarby gevolg moet word, sodat daar nie sprake is van die stigting van ’n nuwe kerk nie, maar van die reformasie van die bestaande. Daarby het hy veral op die oog dat kerkrade tot reformasie moet oorgaan deur hulle van die bestaande organisasie van die volkskerk los te maak en tot die instelling van ’n nuwe kerkverband te kom, wat vir sy besef iets anders is as afskeiding van die bestaande kerk (Kuyper, 1884:134 ev).
Die teenstelling wat Kuyper tussen die kerk as organisme en die kerk as instituut konstrueer, is hier van groot gewig. Onder die kerk as instituut verstaan Kuyper iets uiterliks wat nie tot die wese van die kerk behoort nie en niks anders is nie as ’n “instituut voor den dienst des Woords” (Kuyper, 1893:134). Dit val nie met die kerk saam nie, want die kerk is die organiese grootheid wat bestaan uit die individuele gelowiges. Die instituut is deur die kerk vir die kerk ingestel as ’n noodsaaklike instrument om die diens van die Woord in stand te hou, niks meer nie. Die kerk het wel die institutêre vorm nodig om ’n geformeerde kerk te wees, maar dit is kerkisme om die sigbare instituut as behorende tot die wese van die kerk te beskou (Kuyper, 1893:146). Die wesenlike eenheid van die kerk kom dus volgens Kuyper nie in gedrang deur die bestaan van ’n groot aantal kerklike institute naas mekaar nie.
Die sigbare eenheid is volgens hom selfs nie iets wat op die aardse bestaan van die kerk van toepassing is nie. Dit sal eers eskatologies gerealiseer word. In sy toespraak oor De eenvormigheid, de vloek van het moderne leven (1869) gaan Kuyper uitvoerig hierop in. Hy gaan daarvan uit dat die eenheid die einddoel van al Gods weë is, maar dat dit eers gerealiseer sal word as God uit die bonte veelheid en verskeidenheid van die skepping en die geskiedenis alle stryd sal verwyder in die komende koninkryk van die hemel. Dit is die lis van die sonde en die boosheid om die mens te verlei om reeds hier op aarde die ideaal van eenheid te wil bereik. Die eenheidstrewe van die moderne lewe is selfs ’n vloek, want dit beoog ’n valse eenheid wat die verskeidenheid dooddruk en alles nivelleer. Terwyl God bedoel dat daar in sy skepping ’n harmonie tussen al die verskeidenhede moet bestaan, wil die valse eenheidstrewe juis alle verskeidenheid wegskaaf en die vryheid vernietig.