Kabelo ya Tsebo ya Tlhago go ekonomi.
Morero wa Dipeakanyo tša Tsebo ya Tlhago (IKS) ke tlhako ya kgontšho ya go hlohleletša le go tiišetša kabelo ya tsebo ya tlhago go tlhabollo ya leago le ekonomi ka Afrika-Borwa.
Tiišetšo ya dikelo tša setšo tša Maafrika selebaneng sa lefasefatšo/klopalaiseišene - taelo ye e lego pepeneneng ge go lebelelwa nyako ya go hlatloša boitšhupo bja maleba bja Seafrika.
Go tlemagana le dipeakanyo tša tsebo, go fa mohlala, tsebo ya tlhago e dirišwa gammogo le payotheknolotši ya sebjalebjale lekaleng la bokhemise le makaleng a mangwe go hlatloša lebelo la phetogo.
Trasete ya Setšhaba ya IKS, go šoma bjalo ka moloti wa thoto ya kelelo, moo go lebanego, le bjalo ka moabi wa tirelo ya taolo le ya semolao ya mafelelo ya ditšhaba tša tlhago, gammogo le dihlopha tše dingwe tše di lotilego tsebo.
Mmušo wa Repabliki ya Afrika-Borwa o hlagiša boikgafelo bja wona mo go kamogelo, tlhatlošo, tlhabollo, tšhireletšo le tiišetšo ya IKS. Morero wo ke setšweletšwa sa ditherišano tše di nabilego, tsinkelo ya boithutedi, ngangišano le kgathotema go tšwa go bengdikabelo ba go fapana. Kgatotema ya bengdikabelo le baloti ba Tsebo ya Tlhago (IK) e bile bohlokwa kudu, hlohleleditšwe ke ditheo tša yunibesale le tša ditokelo tša botho gomme e tsenya gare dikelomotheo tša Maafrika tša go swana le botho(ubuntu) le batho-pele. Dikelo tšekhwi ke tšona di sedimošitšego katano kgahlano le aparteiti/kgethollamerafe gomme di swanetše go iša pele ka go sedimoša tokollo ya dipeakanyo tša rena tša tsebo go kgobogo le timelelo.
Dipeakanyo tša tsebo ya tlhago tše di hlabolotšwego le go lotwa ke batho ba tlhago ba Afrika-Borwa di tsenelela maphelong le dipeakanyong tša ditumelo tša karolo ye kgolo ya setšhaba sa naga. Tsebo ye bjalo ya tlhago e iponatša mahlakoreng a go tloga go meletlo ya setšo le ya sedumedi go ya go ditirišo tša temo le ditlhatlegelo tša maphelo. "Tsebo ya Tlhago" (IK) ka kakaretšo e dirišwa go swana le tsebo ya "setšo" le tsebo ya "tikologo" go farologantšha le tsebo yeo e hlabolotšwego ke, le ka gare ga ditšhaba tše di ikgethago tša tlhago go peakanyo ya tsebo ya "ditšhabatšhaba" yeo e hlagišwago ke diyunibesithi, mafelo a diphatišišo a mmušo le diintasteri tša praebete, mabakeng a mangwe e bitšwago ka phošo gore ke Peakanyo ya tsebo ya "Bodikela".
Ka fase ga Kgethollomerafe/aparteiti Dipeakanyo tša Tsebo ya Tlhago (IKS) ka Afrika-Borwa, gammogo le badiriši ba ba lego ka gare ga tšona, ba be ba beetšwe ka thokwana, ba gateletšwe gomme ba lebantšwe le kodutlo. Sekhwi se ile sa ba le khuetšo ye mpe malebana le tlhabollo ya ekonomi le setšhaba sa Afrika-Borwa, gomme ya feleletša e raragantšhitše tlhabollo ya leago, setšo le ekonomi ya bontši bja batho. Go putlaganya kgato ye nngwe le ye nngwe ya maemo a ekonomi le boiketlo, le go putlaganya dihlopha tša bogolo bjo bo fapanego, mabaka a thutafase le ka go bong, batho ba tlhago ba be ba beilwe maemong a mabe. Dipoelomorago tšeo ba lebanego natšo di na le kgonagalo ya go oketša le go tiišetša phapano gare ga makala a tlhago le a mangwe a setšhaba mengwagasome ye e tlago, ge e se fela go ka tšewa dikgato tše kgolwane gonabjale go lokiša ditlhokatekano tše di tšwelago pele, tše bonnyane ye nngwe ya tšona e lego tlhompho ya dipeakanyo tša tsebo tša ditšhaba tša tlhago le ditlwaelo tše ikgethago tša tsebo ya setšo ka gare ga tšona, bjalo ka mekgatlo ya dingaka tša setšo le tsebo ye ikgethago ya ditšo yeo e lego diatleng tša basadi ka gare ga setšhaba go fa mohlala.
Go logaganya le go keteka ditebelelo tša Maafrika ka go dipeakanyo tša tsebo ka Afrika-Borwa ga se taba fela ya tokišo. E ka thuša go hlola dipharataeme tše difsa tša phatišišo le mebepe ya monagano, gammogo le go humiša tše di lego gona. Ka papetšo le boithekgo le dinywagakgolo tša kgatelelo, go na le lehumo le sa belaetšego la IK yeo e swareletšego gomme mabakeng a mangwe, e bile e gotše ka gare ga mellwane ye e šireleditšwego ya ditšhaba le merafe ya Maafrika. Bogolo bja IK yeo e swareletšego e bopile le go sedimoša kgopolo ya Maafrika mo ditabeng tša go swana le. bokgabo, mmino, bodumedi le Thutatumelo, pušo, toka, maphelo le temo. Boitšhupo bja seng le bja setšo, go akaretšwa le dipeakanyo tša ditumelo tša leago, di dutše di tiile le gona di na le kgogedi ka tirišo ye e boeletšwago ya go sekegela ditheo tša IK, le ge go bile le moya wa bonaba wa leago le dipolitiki woo e bego e le leswao la bokoloniale le kgethollamerafe. Gantši basadi e be e le bona baloti ba dišego tšekhwi tša tsebo.
Phenyo ya temokrasi godimo ga kgethollamerafe e re hlohla gore re hlole tlhako ya setšhaba ya tlhabollo ya pele ga lebaka ya dipeakanyo tša tsebo ya tlhago. Tlhako yekhwi e kgontšhago e tla kgonthiša gore batho ba kgone bokaone go fihlelela makgoni a bona ka botlalo mo setšhabeng, gomme e bopa ditlabakelo tše bohlokwa tša kago ya phihlelelo ye e atlegilego ya ditebanywa tše dingwe ka moka tša setšhaba le diphišegelo.
Dikgato tša tirišo tša tlhabollo ya ditirelo tša kelo ya ekonomi tšeo di abjago ke beng ba tsebo ya tlhago le badiriši ba ba amegago.
Go tlemagana le dipeakanyo tše dingwe tša tsebo, go fa mohlala, tsebo ya tlhago e dirišwa gammogo le payotheknolotši ya sebjalebjale lekaleng la bokhemise le makaleng a mangwe go oketša lebelo la phetogo.
Morero wo o ama Dikgoro tša Mmušo tša go fapana, tše go ilego gwa rerišana le tšona malebana le maikarabelo a maleba a go dirišega go kgontšha phethagatšo ya merero le mananeo makaleng a go fapana. Maithomedi a maleba a mmalwa a makala (ka go Kgoro ya Maphelo go fa mohlala goba mabapi le phatišišo ka ga IKS ka tirišo ya NRF) a šetše a thomilwe. Nyakego mabapi le tlhako ya morero ye e nabilego ya go akaretša e šetše e lemogilwe gomme dikgato tša tirišo di šetše di lokišitšwe ka tšhomišo ya Komiti ya gare ga Dikgoro yeo modulasetulo wa yona e lego DST.
Ka fao morero wokhwi, o tšwela pele maemong a gore dipeakanyo tša tsebo ya tlhago, ka baka la tlhago ya tšona, di nyaka malebiša a "kopantšwego." Maithomedi a go thušana le kabelano ka go makala a mangwe a ka fase ga tlhabollo ya maleba gomme a swanetše go emela seswantšho se se tletšego sa tikologo ya IKS ya ka Afrika-Borwa.
Morero wa polelo wa setšhaba bjale o beakantšwe gomme ba gare ba thalathala melao. Tlhatlošo le go hlangwa ga tumelelo ya tirišo ya mmino wa setšo le didirišwa tša bokgabo di sa ntše di emela modiro woo o tšwelago pele. Molaokakanywa wa Dingaka tša Setšo o šetše o hlabolotšwe gomme o šišinya go hlomiwa ga Mokgatlotaolo wo o tlogo tsebja ka la Khansele ya Dingaka tša Setšo (Traditional Health Practitioners) yeo e tlogo laola ditiro tša dingaka tša setšo tša Afrika-Borwa tše e ka bago 200 000.
Go kgakala gore go ka se kgonagale kamanong ya tlhako ya morero wo go fa bahlami ba morero wo dintlha ka botlalo ka go makala ao a nago le diponagalo tše e sego tša mehleng tša ona.
Lehlakore le bohlokwa lekhwi la tlhako ya morero le tsoma go hlomiwa ga dipolatefomo ka Afrika-Borwa go tiišetša, go hlatloša le go ngangišana ka ga IKS, le go hlola moya wa boagi go putlaganya badiriši ba ba fapanego. Go tla nyakega gore go hlolwe mehola ye mmalwa go thekga phethagatšo ye e tletšego ya IKS ka Afrika-Borwa.
Mokgatlo wo o nago le temathekgi, mohlomongwe o le sebopegong sa trasete, go thuša ditšhaba go fihlelela, go šireletša le go phatlalatša mašokotšo a a tšwago go dithoto tša kelelo tše di swerwego ke setšhaba le ditokelo tše dingwe tša setšhaba godimo ga Tsebo ya Tlhago. Mabakeng a mangwe, baagi goba mekgatlo, ba ka kgetha go hloma trasete ya bona malebana le modiro wo, moo dikgahlego tše itšego goba dipoelo di nyakago sekhwi.
Elemente ye bohlokwa ya morero e tlo ba go hlolwa ga peakanyo ya semmušo ya go rekota ya IK. Ge e le gore Afrika-Borwa e kgetha go bea IK lehlakoreng la setšhaba goba e leka go hwetša tšhireletšo ye itšego, peakanyo ya go rekota e tloga e le bohlokwa kudu.
Go na le tlhokego ye e lego kgakala ya kamogelo le tšhireletšo ya tsebo ya tlhago le IKS ka Afrika-Borwa ka mabaka a setšo. Mabaka a aparetšago a mabedi a bonala a thibela kamogelo yekhwi. Lebaka la mathomo ke le le amanago le histori ya dipolitiki ya Afrika-Borwa gomme le tšwa go kgatelelo ya ditokelo tša botho yeo e theilwego godimo ga semorafe le godimo ga setšo. Dihlongwa tša tsebo tše di hlotšwego lebakeng leo le pele ga lona, di sa le tshepetšong ya go fetolwa go fa tlhagišo ya seriti sa kelelo sa Seafrika. Lebaka la bobedi le tšwa go lefasefatšo/klopalaiseišene ye e akgofago gomme e ama dipeakanyo ka moka tša tsebo ya tlhago lefaseng ka bophara.
Kgoro ya Bokgabo le Setšo e tla tlamega go aba boetapele bjo bo bonalago bja kelelo mabapi le bobedi bja maemo akhwi.
Afrika-Borwa e hlalalela tokologo le boipušo bja yona tšeo e di thopilego ka bothata go tšwa go kgatelelo ya dingwakgolokgolo tše ntši tšeo e bego e theilwe godimo ga kamogo ya methopo ya didirišwa tša batho ba tlhago. Ke ka go yona kamano yekhwi, moo tshepetšo ya setšhaba ya tokollo e ilego ya phegelelwa ka dipono tšeo di thekgilwego ke ditheo tša Molaotheo le dikelo tša temokrasi. Gare ga tšekhwi ke seriti sa motho, phihlelelo ya tekatekano, tšwetšopele ya ditokelo tša botho le ditokologo le phegelelo ya toka ya leago, tlhokakgethollo ya semorafe le tlhokakgethollo ya bong. Dikgopolo ka ga toka ya leago le tekatekano ka gare ga kamano ya Molaotheo wa Afrika-Borwa, ga se fela dikelomotheo le dikakanyo; di patagantšwe le ditlamego tša go tšea dikgato tše di phošollago tša maleba tša tokišo ka kakaretšo le ka nepišo. Go a nyakega gore go hlaolwe le go kgontšha ditlabelo tša morero go fa dipeakanyetšo tša Molaotheo kgontšho malebana le ditokelo tše bjalo.
Karolo ya 185 ya Molaotheo e nyaka tlhomo ya Khomišene ya Tšwetšopele le Tšhireletšo ya Ditokelo tša Setšo, Bodumedi le Dihlopha tša Polelo. Molao wa maleba wo o laolelago Khomišene o saenilwe go ba molao ka 2002. Ye nngwe ya ditebanyo tša motheo tša Khomišene ke go "tšwetša pele tlhompho ya ditokelo tša setšo, bodumedi le dihlopha tša polelo". Gape Khomišene e na le maatla a "go hlapetša, go eletša le go bega ditaba tše di amago ditokelo tša setšo, bodumedi le dihlopha tša polelo." Go kgakala gore mokgatlo woo o o tšwetšago pele goba o eletšago ka ga IKS go tla nyakega gore o šomišane sekgauswi le Khomišene. Morero wokhwi o nyaka go tšwetša pele ka boithomedi tshepedišo ya IKS ka gare ga kamano ya ditokelo tšekhwi tša ekonomi, leago le setšo le ditokologo.
Ka go tsena gape ga Afrika-Borwa ka gare ga arena ya lefase ka bophara, go na le bobedi dibaka le dihlotlo malebana le taolo ye bohlale ya IKS. Thotogelo ya Afrika-Borwa ka go peakanyo ya bjale ya jeokerafi le dipolitiki maemong a lefase ka bophara ga e hloke mathata ka ge kgopolo ya lefasefatšo/klopalaiseišene ka boyona e le lehlakore leo go lona go nago le phegišano.
Go ya ka mareo a ekonomi, lefasefatšo/klopalaiseišene e šupa go katologa le go teba ga moela wa kgwebo wa ditšhabatšhaba, ditšhelete le tshedimošo ka gare ga mmaraka o tee woo o kopantšwego wa lefase ka bophara. Poelo ya tshepetšo yekhwi ke go letefatša le go fokotša mapheko ao a hlolwago ke setšhaba, katološo ya kelo ya kapetlele le go hlatloga ga tšhutišo ya theknolotši. Khuetšo ya lefasefatšo/klopalaiseišene go dinagatšhaba e na le ditlamorago mabapi le boikemelo le makgoni a tšona a go hlama merero. Kgopolo yeo e tlogago e iponatša gabotse ke ya go re " dinyako tša go lokolla, go fokotša taolo ya naga godimo ga ekonomi le go praebethaesa" go iša go kotopano ya kamego ya mmušo bophelong bja setšhaba.
Ditlamorago tša setšo di tswalana le motswako gomme gantši go tsentšhwa ga dikakanyo le dikelo tša go fapana go hlola setšo se se swanago sa lefase ka bophara ka gare ga "motse wa lefase" (global village). Ditsela tše bohlokwa mo tshepetšong ye ke ditsenelelano tša ekonomi, phatlalatšo ya ditaba, le mahlakore a mangwe a dipolatefomo tša theknolotši ya tshedimošo ya sebjalebjale, yeo go fa mohlala, e felago e akgofiša go hlongwa ga ditirišo tša mohuta woo tša setšo tša moswananoši tše di tšweletšwago dijong, moopelong, tantshing, go bolela, go ngwala bj.bj. e lego seo se bopago tshwanofatšo (homogenisation) ya "motse wa lefase".
Tšhupetšo ya sephetho se sešoro sa lefasefatšo/klopalaiseišene ke go timelela ka lebelo ga phapano ya polelo go putlaganya lefase. Go akanywa gore go na le dipolelo tše di bolelwago tša magareng a 5000 go ya go 7000, tšeo go tšona tše 100 di timelelago ngwaga ka ngwaga. Go dipolelo tše di setšego tše e ka bago 2500 tšeo di bolelwago bjale mme di lego dikotsing, tša di phesente tše 32, ke tša Afrika. Lefasefatšo/Klopalaiseišene e hlaotšwe go ba sehlotletši mo timelelong ya tšona.
Ditšhaba tšeo di lego tlalelelong lefaseng ka bophara di ikarabetše mo kgogolegong ya dikago tša ditšo tša tšona ka ditsela tše di fapanego. Boikarabelo bjo bongwe e bile kgolo ya mokgatlo wa IK woo o hueditšego dikwano tša mahlakorentši tša mekgatlo ye megolo go tšwa tebelelong ya ditokelo tša botho. Mehlala ya dikwano¹ tše bjalo e akaretša Kopano ka ga Payotaebesithi (ka ga dimela le diphoofolo) le Leano la Tiro tše di kwanetšwego mo go Seboka sa Lefase ka ga Tlhabollo ye e Swarelelago ka Johannesburg. Malebiša a mangwe e bile a go gatelela gore batho ba setšo/tlhago ba lefase ba na le tokelo ya boithero gomme ge ba šomiša tokelo yeo, ba swanetše go amogelwa go ba bengkanoši ba thoto ya bona ya setšo le kelelo, go fa mohlala, bjalo ka go Mataatua Declaration ya 1993. Bobedi Tsošološo ya Afrika le Nepad (tokumente ya tšona ya tlhomo) di hlaotše tsebo ya tlhago bjalo ka tlamego ya motheo ya kontinente.
Kgatelelo e tla bewa godimo ga tšwetšopele ya dikgokagano tša ditšhabatšhaba ka go IKS go tšwa tebelelong ya go abelana tirišo ye kaone le boikarabelo go ditebanyo tše di akaretšago le badirišani bao dikgahlego tša bona di nyalelanago le tša rena.
Go ya ka Strathetši sa Kalafo ya Setšo ya Mokgatlo wa Lefase wa Maphelo (WHO), "Dihlare tša setšo di šomišwa ka bophara, ka gare ga peakanyo ye e golago ya maphelo mme di laetša bohlokwa bja tšona go ekonomi", Ka Afrika go fihla go 80% ya setšhaba e diriša dihlare tša setšo go kgotsofatša dinyakwa tša tlhokomelo ya maphelo. Kua Asia le Latin Amerika, ditšhaba di tšwela pele ka go šomiša dihlare tša setšo ka lebaka la mabaka a histori le ditumelo tša setšo. Kua Tšhaena, dihlare tša setšo di tšea seo e ka bago 40% ya ditirelo tša tlhokomelo ya maphelo ka moka.
Ka dinageng tše di hlaboplogago tšhomišo ye e nabilego ya dihlare tša setšo gantši go tšewa gore e hlolwa ke go fihlelelega ga tšona. Go fa mohlala, kua Uganda tekano ya badiriši ba dihlare tša setšo go setšhaba e gare ga 1:200 le 1:400. Se se fapana gagolo le khwetšagalo ya badiriši ba kalafo ya mehleng yeo tekanyo ya yona ka tlwaelo e lego 1:200 goba ka fasana. Go feta moo kabaganyo ya badiredi ba ba bjalo e ka no se lekalekane mme bontši bo hwetšwa ka ditoropong tše dikgolo goba mafelong a ditoropong. Ka fao go bothata go ditšhaba tša magaeng go ba fihlelela. Mabakeng a mangwe dihlare tša setšo ke mothopo o le noši wa tlhokomelo ya maphelo wo o ka fihlelelegago - kudu go balwetši ba ba diilago ba lefase.
Tirišo ye bohlale - go kgonthiša maswanedi le.
Mo temogong ya bohlokwa bja tema ya maleba ya dihlare tša setšo ka Afrika-Borwa, Kgoro ya Maphelo e thalathadile Molaokakanywa wa Dingaka tša Setšo. Molaokakanywa wokhwi o amana le magorwana a a lego lenaneong ka godimo gomme o šišinya go hlomiwa ga mokgatlo wa taolo.
Go na le nyakego ya go tiišetša modiro wa Phatišišo le Tlhabollo mo lekaleng lekhwi, kudukudu ka ge o amana le go rekota le thekgo ya dingaka tša setšo malebana le polokego le phihlelelego gare ga tše dingwe.
Go fela go ngangišanwa gore go se be gona ga tlhakantšho ka go IKS go šupa gore tsebo e dula e le ya motheo gomme e ka se kgone go tšweletša kgolo ya makroekonomi. Tlhalošo ya seemo sa go se gole sa IK ke go hlokega ga ditsela le dikgwaletšo tša go abelana ga tsebo ka go IKS². Mo go Lekala la ditseno tša fasana la temo, bahlami ba fo "itlhokomologa", ka lebaka la go hlokagala ga dikgwaletšo le tšhireletšo ya go tsebagatša tsebo ye bathong. Ka go lekala la ditseno tša godingwana la maphelo, ba na le "sephiri". Ka kakaretšo, dinaga tša Afrika ga se be tša bea merero ya dikgwaletšo madulong yeo e kago thuša go fihlelela " phetogo ye e oketšegago ya go tšwelela" ka go IKS. Dibopego tša setšo gape di bonala di se tša itokišetša sekhwi. Ka fao, diphetho tša go hlatloša kgolo ya IKS di dula e le tša minimale, di thekga kgopolo ye e fošagetšego ya gore IK ga e fetoge. Ka fao go hlolwa ga ditsela tša kgwaletšo gio swanetše go ba leswika la motheo la morero wa Afrika-Borwa wa IKS.
Le ge go le bjalo go hlokega ga dikgwaletšo tše di beakantšwego, kudu malebana le dihlare tša setšo, le temo ya setšo, e lego tšeo di emelago tiro ye e bonalago ya ekonomi ka Afrika-Borwa, tsebo ya tlhago e sa ntše e kgatha tema ye bohlokwa mo go maiphedišo a a swarelelago a bontši bja setšhaba sa Afrika-Borwa. Go na le kgopolo, yeo gantši go phegišanwago ka yona, ya gore temo ya setšo ke peakanyo ya go kgotlelela ekholotši le tšweletšo ya dibjalo ya maleba yeo e bontšhitšego kgotlelelo pakeng tše ditelele. E hlatloša tšhireletšo ya tšweletšo ka tirišo ya kamantšho go tikologo ya gae. Tšhireletšo ya dibjalo e kgonthišiwa ka tlhabollo ya peakanyo ye e raraganego yeo e amago dintlha tša go swana le mehutahuta ya dibjalo, pšalo ye e palakantšwego, methopo ye e fapanego ya dipeu, temo ya minimale le go fetoša tatšo ya mašemo, gammogo le go abelana dijo le modiro. Ditirišo tše bjalo di fela di eba maikarabelo a maleba go maemo a tikologo, gomme e ba dikamantšho tše maleba go dikotsi.
Ka Afrika-Borwa, Dipeakanyo tša Tsebo ya Tlhago "ke tša" gomme di fa ditirelo go batho bao ba šaparegilego bao ba felago ba lebana le bohlokamodiro. Ka fao tlhokomelo go nyakega gore e fiwe tema yeo e ka kgathwago ke tlhako ya modiro. Lenaneothwalo leo le šišinywago la go theiwa godimo ga IKS le tla tlaleletša goba la bewa ka gare ga Lenaneo la Mediro ya Setšhaba le le Theilwego Baaging mme le hlabollwago ke Mmušo. Sekhwi e tla ba ye nngwe ya diprotšeke tše ntši tšeo di nepišitšwego tšhomišong ya IKS go fediša bodiidi.
Tsenelano le dipeakanyo tše dingwe tša tsebo e fa dibaka tše bohlokwa tša ditšweletšwa tše difsa le ditirelo tšeo di ka se tshedišwego mahlo. Kgwebo ya ditšhabatšhaba ka ga methopo ya peu e ama dikabelo tša godimo tša ekonomi lehono. Thekišo ya dihlare ye e theilwego godimo ga dihlare tša setšo fela e fihla ka godimo ga US$ 32 bilione ka ngwaga. Go akanyetšwa gore ka go rerišana le batho ba setšo bakopodi ba bophelo ba ka oketša tekanyo ya katlego ka diteko go tloga go disampola tše 10,000 go ya go tee ka go pedi, le gore tsebo ya tlhago e oketša bokgoni bja go kopola dimela go hwetša dipharologantšho tša dihlare ka diphesente tše di fetago 400.³ Ka ntle le kabelo ya tsebo ya tlhago, ditšweletšwa tše ntši tše bohlokwa tše di dirišwago kudu lehono, di be di ka se be gona. Pele ga 1992, Tsebo ya Tlhago le methopo di be di bonwa bjalo ka bohwakakaretšo bja batho bohle. Go be go se na le melao (mme ka go bontši bja dinaga e le ya setšhaba) ya ditšhabatšhaba ye e laolago phihlelelo ya methopo ya peu. Go tšwa tebelelong ya phegišano ya setšhaba, mo lefaseng leo le sepedišwago ka ka go oketša ke tsebo, dipeakanyo tša tsebo tšeo di sa fihlelelwego ke ba bangwe di fa kholo ye e kgonagalago ya phegišano. Bjalo ka naga re ka se kgone go hlokomologa IKS lebakeng lekhwi.
Tlhago ya bonoši ya mebušo ya thoto ya kelelo e hlola ditharagano tše ntši, ge e dirišwa go ditšhaba tša tikologo. E šitwa go ela hloko taba ya gore ditšhaba tšekhwi di na le malebiša a botlotla mabapi le tikologo ya tšona gomme ga di farologantšhe methopo yeo maiphedišo a tšona a tšwago go yona go ya ka matlotlo a a fapanego a ekonomi le leago. Go feta moo, na motho o hlalošiša phetogo le mofepša ditšhabeng tša tikologo bjang, ge go na le nyako ya go kgonthiša bofsa le seo se sego pepeneneng Mabakeng a mangwe, go na le dihlophana ka gare ga setšhaba bjalo ka dingaka tša setšo le batho ba tiroatla bao ba boelanyago le go hlabolla IK magareng a bona, go ena le setšhabeng ka bophara. Bothata bjokhwi bo raragantšhwa go fetiša mabakeng ao tsebo e tee goba ye e swanago ya tlhago e dirišwago ke ditšhaba tša go fapana go putlaganya lefase?
Ditaba tšekhwi di ka kopanywa ka go šoma ka gare ga tlhako ya TRIPS ka go diriša dibopego tše di fapanego tša ditokelo tša thoto ya kelelo. Tšekhwi di akaretša ditšhupetši tša thutafase, kgopolo ya ditokelo tše di theilwego setšhabeng le dibopego tša mohuta wo ikgethago tša tšhireletšo go tlaleleletša peakanyo ya bjale ya Thoto ya Kelelo.
Taba ye e tswalanego le yona ya go ama peakanyo ya bjale ya Thoto ya Kelelo ya ditirišo tša tlhago ke nyako ya go di ngwala. Gore go tle go thibelwe Tsebo ya Tlhago ye e šetšego e le ya setšhaba gore e se swaiwe (pheitentwe) bjalo ka tlhamo ye mpsha ka nageng ye nngwe, go bohlokwa go fa tokumentheišene yeo e ngwadilwego ya ditirišo tše bjalo. Ka tsela ye bjalo ditšhaba tša setšo/tlhago di ka hlotla ge Thoto ya Kelelo e fiwa ba bangwe mola e le ditirišo tšeo ka setšo e lego tša tšona. Bokgobapuku bja Dijitale, (TDKL) (Traditional Knowledge Digital Library) (India) bja Tsebo ya Tlhago bja Ayurveda bo hlomilwe ka nepo ya go thibela go fiwa ga dipheithente tša dihlangwa tšeo di sego tša ngwadišwa go TK ya India, go tloša mapheko a polelo gammogo le a fomate, le go hloma tlhopho ya sebjalebjale, go nyaka le go hwanyolla ditlabelo go TK. Go tlaleletša, go hlomiwa ga direjistara tša setšhaba, selete le ditšhabatšhaba tša Tsebo ya Tlhago go ka thekga kabelano ya dikholo gare ga intasteri le ditšhaba tša tikologo, bjalo ka ge go thomilwe ka India. Kgauswinyana ka Afrika-Borwa, CSIR e fihleletše kwano ya histori le setšhaba sa Ma-San mabapi le kabelano ya dikholo tše di kgonagalago tša go tšwa go sehlare sa go gatelela kganyogo ya dijo se se tlogo hlabollwa go tšwa go semela sa Hoodia. Re tla hlola tlhako ya semolao yeo e tlogo laola dikwano tše bjalo ge di fihleletšwe ka tsela ya go hola mahlakore ka bobedi go ena le go tlogelela taba yekhwi go thibollo ya sentšwelakae le bopelonolo.
Gore go tle go šireletšwe ditokelo tša tsebo, peakanyo ya go rekota go nyakega gore e bewe madulong moo ditšhaba, mekgatlo le baswari ba bangwe ba IK ba kago rekota dišego tša bona tša tsebo ka nepo ya go thuša kgahlego ya bona ya ka moso ya dikholo tša ekonomi le mohola wa leago wo o theilwego godimo ga IK.
Molao wa go kgonthiša maemo a minimale ka go Dikwano tša Tšhutišo ya Tshedimošo le Didirišwa mabapi le phatišišo ya IK.
Phetošo ya Molao wa SA wa Dipheitente go gatelela IK pele ga kgoeletšo ya tiroatla.
Molao wa SA wa Dipheitente o swanetše go fetošwa gore o tle o goeletše semolao tšhomišo ya IK goba tšhutišo ya didirišwa tše di tšwago go tirišo ya tlhago pele ga tlhalošo ya tiroatla mabapi le dipheitente le meakanyetšo. Go šitwa go dira ditlhalošo tše bjalo go tla hlola tahlegelo ya tšhireletšo ya pheitente. Kgopolong ya DST, ditlhalošo tše bjalo di ka dirwa go tšwa morago ka tumelelo ya lebaka le le kwalago la kwano. Godimo ga tšeo, tšhomišo ya Dikwano tša Tšhutišo ya Tshedimošo le Didirišwa (ITAs and MTAs) tše bjalo di ka kwanago le maemo a minimale di swanetše go nyakega go bafatišiši ka moka lekaleng la IK go kgonthiša motheo wa kabelano ya dikholo ya ka moso ge go se na le peakanyo ya go rekota.
Kgoro ya Saense le Theknolotši e tla ikarabela go IKS bjalo ka ge e amana le mpshafatšo le tlemagano le dipeakanyo tše dingwe tša tsebo go tsenywa gare phatišišo, gomme Kgoro ya Kgwebo le Intasteri e tla šomana le tlhabollo ya ditaba tša thoto ya kelelo le tlhabollo ya SMME.
Kamano gare ga IKS, Peakanyo ya Setšhaba ya Mpshafatšo (NSI) le Peakanyo ya Thuto ya Setšhaba ke ya segwera ya go logaganywa. IKS e ka gola le go atlega mo poledišanong le tsenelelano le dipeakanyo tše dingwe tša tsebo. Ka thokong ye nngwe, ga go le e tee ya dipeakanyo tše pedi tšekhwi yeo e kago gola le go atlega ge e se ge di theilwe godimo ga tšhireletšo le tšwetšopele ya IKS.
Ditheo tša Molaotheo tša temokrasi, toka ya leago le tekatekano, tlhokasemorafe, tlhokakgethollo ka bong, ditokelo tša botho le seriti sa motho di thekga dikelo tšeo go tšona peakanyo ya setšhaba ya thuto e akantšwego. Manifese wa Setšhaba wa Dikelo o tiišetša dikelo tša ka godimo ka go hloma dikelo tša maikarabelo, pušo ya molao, setšhaba se se lokologilego le poelanyo bjalo ka ditshegana tša tlaleletšo tšeo godimo ga tšona peakanyo ya Thuto ya setšhaba e theilwego.
Pegosemmušo ka ga Thuto le Tlhahlo e hlaloša tebanyomotheo ya morero wa thuto ya setšhaba le tlhahlo bjalo ka ge e le "go kgontšha mang le mang go ela, go ba le phihlelelo go, le go atlega mo thutong le tlhahlong ya bophelo ka moka ya boleng bjo bo botse". Bokgoni bja theknolotši bja go swarelela bo hlaotšwe bjalo ka ge bo nyaka peakanyo ya thuto yeo e fetotšwego, ya maleba le kgontšho. Kgopolo yekhwi e ageletšwe ka go Pegosemmušo ya Saense le Theknolotši . Pegosemmušo ka ga Bokgabo, Setšo le Bohwa e tšea thuto bjalo ka karolo ya setšo, gomme e amogela gore setšo ka bosona se sepedišwa ke thuto.
Go na le papetšo ye bohlokwa gare ga dikelo tše di boletšwego ka godimo le tšeo di laolago dipeakanyo tša tsebo ya tlhago, yeo e bopilwego ka batho, mahlakore a thuto le dithekniki le ditheknolotši tšeo di sepedišago tsebo. Ka fao, go bohlokwa gore go kgonthišwe gore strathetši sa thuto ya setšhaba se nyalelana le kgodišo ya IK. Mo go tlhabollo ya Ditlhalošo tše Difsa tša Kharikhulamo, go bile le phegelelo ye e tiilego go ya kamogelong le tiišetšong ya tema ye bohlokwa ya IK, kudu malebana le thuto ya saense le theknolotši.
Peleng, kgopolo ya kamogelo le tiišetšo ya semolao ya IK e be e se ya hlabollwa ka gare ga peakanyo ya tsebo ya Bodikela. Ke karolo ye bohlokwa ya tokišo le poelanyo ya gore ditirišo tše bjalo di a amogelwa, lebantšhwa le go fetolwa ka mešogofela. Morero wo o phegeletše go hloma tšwetšopele le thekgo ya maithomedi go kgonthiša tiišetšo le kamogelo ya IK ka go logaganya mohola wo ka go mehola ye mengwe ya dihlongwa tšeo di šetšego di le gona go tiišetša le go amogela tsebo, kudu ka go Tlhako ya Maithutelo ya Setšhaba.
Ka tlhago ya yona IK e a gola, gomme e fetola semelo sa yona go ya ka phetogo ya dinyakwa tša batho. Gape e bile e hwetša mafolofolo ge e bitietšwe ka gare ga maphelo a batho. Phetolo ya mananeo a thuto go tloga go malebiša a go lebelela dikagare go ya go a tharollo ya mathata e hlola kgatelelo ye nngwe ya kamogelo ya gare ya IK. Sekhwi se tla nyaka gape gore ditsela tše maleba le mekgwa ya go kgoboketša tsebo ya tlhago ka go dikamano tše di fapanego tša go ithuta, di hlaolwe le go dirišwa.
Tlhako ya Maithutelo a Setšhaba NŠF e akaretša theo ya go ithuta ga bophelo ka moka, gomme e amogela gore ga se dikolo fela, dikholetšhe le dihlongwa moo o ka ithutago gomme wa hwetša boithutelo. Tiišetšo ka NŠF le dibopego tše di amanego nayo di ka katološetšwa go dibopego tša go fapana tša go ithuta, gomme di swanetše go tsenya gare tiišetšo ya tsebo yeo e ithutilwego le go dirišwa ka sebele mo go ditšhaba tša tlhago; tsebo yeo gantši e phatlalatšwago ka molomo. Se ka bosona se tla buša sa hlola setlabelo sa morero sa go lotwa le bohlokomedi bja lehumo la tsebo kudu mo lekaleng la payotaebesithi dimela le diphoofolo ya baagi bao ka setšo ba tšewago gore ke ba magaeng le gona ba ba diilago go tša ekonomi.
Pono ya Saense le Theknolotši ya Afrika-Borwa ke ya go kgontšha tlhabollo ya leago le ekonomi ka go tsentšha distrathetši tša S &T ka gare ga phegelelo ye kgolwane ya go lebiša go phihlelelo ya Peakanyo ya Setšhaba ya Mpshafatšo gomme se se hlagišitšwe ka go Pegosemmušo ka ga Saense le Theknolotši ye e phatladitšwego ka 1996. NSI e amogela gore mpshafatšo e ka tla fela go tšwa go batho ba bangwe le go ditšhaba tšeo di nago le moya wa maithomedi ka gare ga tikologo yeo e kgontšhago yeo e hlohleletšago boitlhamedi mo tharollong ya dikgakanego. Dihlongwa, mekgatlo le merero di gapeletšega go šomišana ka tshwanelo gore di tle di kgone go tšweletša tsebo ye mpsha le tšhutišo ya ditheknolotši. Poelo ya ka morago ya dipeakanyo tše bjalo tša mpshafatšo e akaretša tlhatlošo ya boleng bja bophelo, e tšwetša pele phegišano le go hlabolla methopo ya badiredi.
Tlhago ya dipeakanyo tša IK e ukama gore e tla ba lefelo le le nonnego la mpshafatšo, k.g.r. dipeakanyo tša IK di tloga di theilwe bathong, di a fapana, di diriša theknolotši ya tlholego ya tikologo ka dikgokagano tše di tiilego. Disampola tše mmalwa tša lefase ka bophara di gona moo IK e bilwego le kabelo ye e atlegilego go dipeakanyo tša mpshafatšo, mohl. Japan, India, Singapore, Malaysia le Korea-Borwa. Mo go mabaka akhwi ka moka le ge go le bjalo, IK e šomile bjalo ka peakanyo ya tsebo ye e lego ka thokwana yeo e sego ya logaganywa ka go moelamogolo wa tsebo. Go tla ba maswanedi go IKS gore e logaganywe ka botlotla ka go Dipeakanyo tša Setšhaba tša Mpshafatšo.
Mpshafatšo ka gare ga IKS ya Afrika-Borwa ke tshepetšo yeo e tšwelelago mo boikarabelong go dinyako le maemo a a fetogago a baagi. Yona tiro ya tsebo goba tšhutišo ya theknolotši mo dinakong tšeo di fetogago ka lebelpo, e ka ba tiro ya mpshafatšo ka boyona. Tlhatlolo ye e tiilego ya mmušo e bohlolwa mo thekgeletšong ya lebelo la tlhabollo ya IKS ya setšhaba. Nolofatšo ye e ukangwago ya kgathotema ya maleba ya Lekala la praebete mo tlhagišong ya dikholo tša ekonomi tša IK e bohlokwa mo kamanong ya histori ya Afrika-Borwa ya thulano le tlhalkefetšo gare ga baagi ba setšo le mmušo wa Kgethollamerafe.
Strathetši sa Setšhaba sa R & D se amogetšwe ke Kabinete ka June 2002. Ka gare ga Strathetši sekhwi go na le nyako ya go hlabolla lenaneotšhomo le le hlalošitšwego gabotse la phatišišo la IK, le le theilwego godimo ga tlhalošo ya ditlapele tše di nyakegago tša phatišišo le ditšweletšwa. Gape go sa na le nyako ya go hlabolla ditlhako tša tiišetšo ya tsebo tšeo di sedimošago peakanyo ya thuto.
Palomoka ye e akantšwego ya ditshenyegelo tša phatišišo le tlhabollo ya setšhaba e fihla go seroto se e ka bago 0,7% sa GDP, mme se e ka bago seripagare sa polokelo ye se e tšwa go sekhwama sa setšhaba. Go thekga phatišišo ya IK ka tšhelete go hlagiša sebaka se e sego sa mehleng sa gare ga dithuto, phatišišo ya mahlakorentši a thušano le kgathotema go humiša peakanyo ya setšhaba ya mpshafatšo. Go šetše go na le mananeo a bohlokwa ka gare ga Dikhasensele tše di fapanego tša Saense, kudukudu Khansele ya Phatišišo ya Temo. Khansele ya Phatišišo ya Saense le Intasteri, Khansele ya Phatišišo ya Disaense tša Batho gammogo le Khansele ya Phatišišo ya tša Kalafo. Mokgatlo wa Phatišišo wa Setšhaba le wona o thomile go hlohleletša phatišišo ka go peakanyo ya thuto ya godingwana ka go diriša lenaneo la R10 ka ngwaga le le hlametšwego mohola wokhwi.
Tšhomišano gare ga lekala la semolao la praebete le IKS ga se be ya hlwa e ribollwa ka tshwanelo.
Go bopa ditirišano le baagi ba tlhago tšeo di theilwego godimo ga ditšweletšwa tše difsa tša IK, go fa mohlala ka go diintasteri tša bokhemise le mmino.
Baetapele ba Setšo ke baswareledi ba dikelo tša setlwaedi sa baagi, tšeo go ya ka histori le ka molaotheo di beilwego magetleng a bona. Go ba gona ga Boetapele bja Setšo ka go tshepetšo ya tlhabollo ya IK, ka fao e bohlokwa kudu. Nnete ke gore ga go strathetši sa tlhabollo sa IKS se se ka šomago ge baagi ba setšo le ba tikologo le baetapele ba bona ba sa amege thwii le ka mafolofolo. Ka go dinaga tše dingwe tše dintši ka Afrika, go ile gwa lemogwa morago ga ditšhitego tše dintši tša diteko tša tlhabollo tša tikologo, gore baetapele ba setšo le malaodi a a setšo di bopa letlotlo le bohlokwa mo go tshepetšo ya tlhabollo.
Tsela ye e kwanetšwego ye e amago Baetapele ba Setšo le Kantoro ya Setšhaba ya IKS e tla swanela ke go hlongwa go kgonthiša gore bafatišiši ba hwetša phihlelelo go baagi ba setšo le ba tikologo maemong a a tiilego a go swarelela. Phihlelelo go baagi mabapi le IK e tla swanela go ama ditherišano le dibopego tša boetapele bja setšo.
Mengwageng ya kgauswi, go bile le kgahlego ye e golago ka ga IKS le tema yeo basadi ba e kgathilego mo go tlhabollo le boswareledi bja tsebo. Go thomilwe go lemogwa ka mešogofela ke bafatišiši le badiredi ba gae ka go swana, gore mo ditšhabeng tše dintši basadi ke bona balaodi ba methopo ya tlhago ya praemari, le gore ba na le tsebo ye e tebilego ya tikologo. Dinyakišišo tše ntši tša go swana le tšekhwi di laeditše gore mabakeng a diphetogo tša lebelo bjalo ka dikgakgano tša tikologo, ditiro tše di fetogago tša ekonpomi, le dithušo tša mmušo, basadi ba kgatha tema ye bohlokwa go lota maiphedišo, tšwetšopele ya setšo le kgohlagano ya setšhaba.
Kamogelo ya tsebo ya basadi e lebiša go sephetho sa gore basadi ba swanetše go kgatha tema ye bohlokwa bjalo ka batšeadiphetho mo go hlongweng ga malebiša a phatišišo le mananeo a phatišišo. Go kgatha tema ga basadi go tloga mathomong le gona magatong ka moka, go bohlokwa kudu. Kgathotema e kwešišwa gore e amana le boikarabelo, kholofelo le tšhomišano, e sego fela therišano go thuša go šomiša dimpshafatšo tša ka ntle ka kgontšho. Sekhwi se šupa matlafatšo ya basadi, ba fiwa boikemelo bjo bogolwane le maatla a go tšea diphetho godimo ga maphelo le mabaka a bona.
Kabelo yeo e dirilwego ke basadi bjalo ka mabolokelo a karolo ye kgolo ya IK e tla amogelwa. Gape go bile go tloga go le bohlokwa gore tema ye kgolo yeo e kgathilwego ke basadi mo tšhomišong ya tšweletšo ya dijo, tlhokomelo ya maphelo, go lota kgohlagano ya malapa le mahlakoreng a mangwe a IKS e tloga e amogelwa ka botlalo gomme go tšewa dikgato tša go tiišetša kwešišo ya bona mo mahlakoreng akhwi.
IK ke lehlakore le bohlokwa la nepišo la dikgoro tša mmušo tše mmalwa. Tše dingwe tša Dikgoro tšekhwi ke: Temo, Saense le Theknolotši; Thuto; Ditaba tša Tikologo le Boeti; Maphelo; Kgwebo le Intasteri; Mmušo wa Profense le wa Tikologo; Ditaba tša Naga; Merero ya Meetse le Dikgwa le Ditaba tša Ntle. Tema ya DST e bile ya go tlemaganya gare ga dikgoro tše di fapanego go kgonthiša gore go na le malebiša a a lokologanego go ditaba tše di amanago le IKS. Sekhwi se dirilwe ka go hlomiwa ga komiti ya gare ga dikgoro ka ga IKS. Go šišinywa gore komiti ye e bege ka molomo wa DG wa DST go Setlamo sa Ekonomi sa FOSAD (FOSAD Economic Cluster). Lenaneo la Dikgoro tša Mmušo tše di hlaotšwego ka godimo ga se la felela; dikgoro tše dingwe di ka no tsenywa ka komiting ge tema ya tšona ka go IK e hlalošišwa ka tshwanelo..
Tlhomo ya kantoro ya Setšhaba ka ga IKS le mohola wa yona ka gare ga DST (Karolo 4.2).
Tlhomo ya Khanselekeletšo ya Setšhaba ka ga IKS, yeo e tlgo eletša Tona Karolo 4.
Go hlomiwa ga Sekhwama sa Trasete sa Setšhaba sa IKS seo se tlogo eletša Tona mo ditabeng tše di tswalanego le Ditrasete tša IKS le ditšhelete tše di amegago moo. Karolo 4.
Tsebagatšo ya molao wa go šireletša IK mogongwe ka gare ga taolo ya thoto ya kelelo ye e sego ya mehleng gore e laolwe ke DTI (Karolo 4.5).
Go ka no ba le dibaka tše di lego gona ka gare ga Tlhako ya Maithutelo a Setšhaba (NŠF) mabapi le tiišetšo ya baswari ba IK. Kantoro ya Setšhaba ka ga IKS ka gare ga DST e swanetše go lokiša dielemente tša IK tšeo go sego bonolo go di akaretša ka go NŠF. Go swanetše go lekwa ka mešogofela go kwantšha tshepetšo ya setšhaba ya tiišetšo le ditshepetšo tša ditšhabatšhaba. Mehola yekhwi e tla dirwa ka mohlakanelwa ke DST le DOE.
Kantoro ya Setšhaba ka ga IKS e hlomiwe ka gare ga DST.
Khanselekeletšo ya Setšhaba ka ga IKS ye e nago le taolelo ya go eletša Mmušo mabapi le ditaba ka moka tše di amago temogo, tšwetšopele, tlhabollo, tšhireletšo le tiišetšo ya IK le dipeakanyo tša tsebo; e bega go Tona ya ACST mme e laolwa ke DST.
CIPRO e fiwe bokgoni bja go laola rejistreišene ya tsebo ya baswari ba IK gammogo le go fetoša Molao wa bjale goba go hlabolla Molao mabapi le tšhireletšo ya IK go fa mohlala, peakanyo ya moswananoši ya tšhireletšo, Melao yekhwi e tla tlaleletša melao ye e lego gona ya go laola dipheitente, ditshwaokgwebo, moakanyetšo, ditokelongwalollo, ditšhupetši tša jeokerafi, ditokelo tša babjadi ba dimela le ditokelo tša ngwaga tša batswadiši ka go fa tšhireletšo ye mpsha ya baswari ba IK.
Go na le tlhokego ya go hloma Kantoro ya Setšhaba ka ga IKS.
Go hlama ditsela tša tlhago le bonabo bja dikamano gare ga baswari ba IK le setšhaba sa phatišišo le taolo ya maemo a dikwano tša tšhutišo ya tshedimošo le didirišwa; tše di amanago le IK.
Go eletša baagi ba tlhago/tikologo/motho mo ditabeng tša phapano. Sekhwi se tla dirwa ka tšhomišano le baetapele ba setšo le bengdikabelo ba bangwe ba IKS.
Go hloma bonabo bja IK le IKS tšeo di swerwego ke baswari ba tsebo ya tlhago, boitšhupo bja bona le dibopego tša mekgatlo ya leago go akaretšwa le tema ya basadi, le ditaba tšeo di amanago le go hlolwa ga peakanyo ya go rekotega ya IK le IKS le rejistara ye e ikgethago ya setšhaba, ge e le gore e a šoma.
Go nyakišiša le go hlaola ka therišano le baagi ba tlhago dibopego tša go fapana tša IK, ditsela tše di lego gona tša tšhireletšo ya IK le IKS go ya ka dipeelano tša ditirišo tša setlwaedi le melao ya ditšhaba tše di bjalo; le go akanyetša dipeakanyo le ditshepedišo tše di nyakegago tša kamogelo le tšhireletšo ya sebopego se sengwe le se sengwe tša bong le ditheo le ditšhupatsela tša kabelano ya dikholo.
Mohola wa Khanselekeletšo e tla ba go šoma bjalo ka mokgatlo wa keletšo wo o nago le dikgahlego tša baemedi ba bengdikabelo, wa dihlongwa, baagi, baswari ba IKS le badiriši. Batho ka mong bao ba bewago ka go Khansele e swanetše go ba baetapele ka makaleng a bona a go latelana gomme ba ikemišeditšego go fetišetša keletšo go mmušo mo ditabeng tše di lebanego tša IKS. Khansele e tla fiwa maatla a go tšea maikemišetšo botšišiša, dinyakišišo le ditherišano le mabapi le go šoma ga IKS tša setšhaba.
E fiwa bongwaledi le tekanyetšo ya tšhelete yeo ka yona e kago laeletša ditiro tše maleba, go akaretšwa phatišišo ya morero.
Go fa ya Tona ya Bokgabo, Setšo, Saense le Theknolotši keletšo ya morero, yoo ka boyena a tlogo phatlalatša tshedimošo ye bjalo gare ga bamphato ba gagwe bao ba nago le kgahlego ka go IKS.
Sekhwama sa Trasete sa IKS se swanetše go hlongwa bjalo ka tsela ya go diriša ditseno ka tirišo ya diprothokholo tša kabelano ya dikholo ka go ditiro tša ekonomi tše di tšwago go IK legatong la baagi ba setšo ba Afrika-Borwa moo go nyakegago. Ditšhelete ka moka tše di lefilwego ka go Sekhwama sa Trasete sa IK ke tšhelete ya trasete go ya ka tlhathollo ya karolo 13 (f) (ii) ya Molao wa Taolo ya Tšhelete ya Setšhaba. Nepo ya Trasete ye ke go rerišana le go laola mašokotšo a a tšwago go tsebo ya tlhago yeo e swerwego ya baagi ba Afrika-Borwa, ge e le gore baagi bakhwi ba nyaka tirelo ye bjalo. Ge dikholo di eba gona go baagi ba itšego, baagi ba bjalo ba tla hloma Trasete ya bona ya tikologo. E tla be ya ba le maatla a go kgoboketša tšhelete go thekga ditiro tša tlhabollo tša IKS..
Go akanywa gore Trasete ye e tla nolofatša kgokagano le phihlelelo ya mananeo a a lego gona ao a tlogo tlaleletša dimpshafatšo tša metheo ka go aba dibaka tša teko, nameletšo, tlhabollo ya tšhupetšo le go hlomiwa ga infrastraktšha ye maleba, bjalo ka GODISA, Tshumisano, NAMAC le mananeo a DTI.
Go ka se be le dikamego tša ditšhelete mo go hlongweng ga Trasete, fela moo go nyakegago setafo sa tlaleletšo go sepediša le go laola Trasete, sekhwi se tla nolofatšwa ke Kgoro ya Saense le Tsheknolotši.
Baswari ba Tsebo ya Tlhago le bengdikabelo ba bangwe ba swanetše go kgona go hloma ka boikemelo, mekgatlo yeo e tlogo tlabakelela kudu dinyakwa tša bengdikabelo ba itšego (go fa mohlala Trasete ya IKS ya SA le San Hoodia Benefit Sharing Trust). Mekgatlo yekhwi e ka dira dikgopelo tša tšhelete go Ditrasete tšekhwi goba go hwetša thekgo go Kantoro ya Setšhaba ka ga IKS.
Go swanetše go ba le ditsela tša tomaganyo le maikarabelo gare ga Kantoro ya Setšhaba ka ga IKS, Khanselekeletšo ya Setšhaba ka ga IK, Khansele ya Setšhaba ka ga Mpshafatšo le CIPRO (Pta), ga re ga tše dingwe. Go feta moo go ukangwa gore diinfrastraktšha tšeo di šišintšwego di tla abelana kamano ya tshepedišo le dibopego tše dingwe tše di hlomilwego.
Dibopego tša IKS di tla tsenelelana le dibopego tše maleba tša setšhaba, di-NGO, dihlongwa, mekgatlo le ditsebi tše dingwe mo maemong a tšhomišano, tirišano goba tšhomišano ka nepo ya go latela meholamotheo ya tšona..
Le ge go tšerwe dikgato tše mmalwa go akaretša phatišišo ya IK ka bophara ka go dihlongwa tša phatišišo tše di šetšego di hlomilwe bjalo ka Dikhansele tša Saense, ka maarogi a itšego go sa ntše go na le tlhobaelo mabapi le se go bonalago nke ke tlhokego ye bohlokwa ya IK ka go dikgwebo tša tšona tša motheo. Phatišišo ya IKS e šoma ka fase ga tlhokomelo ya Lekgotla la Setšhaba la Phatišišo National Research Foundation NRF. Tshekatsheko ya sephetho sa lenaneo la NRF e tla tšewa kgauswinyana.
Kgonego ya dihlongwa tše kgolo tša phatišišo go tšwetša pele koketšo ya kelo go IK ke ye kgolo. Bjalo ka ge go diregile mo tabeng ya CSIR le San Hoodia Benefit Sharing Trust, dithulaganyo tša semolao di ka fihlelelwa tšeo di kgotsofatšago bobedi ditebanywa tša setšhaba le tša baagi.
Bjalo ka dipeakanyo tše dingwe tša tsebo, IKS e nyaka thušo ya tšhelete ya boikgafo ya setšhaba. Gape go bile go lemogilwe gore ditšweletšwa tša peakanyo ya IKS le ditebanywa tša morero wa IK di nolofaditšwe ka maatla ke ditlabelo tše maleba tša kabo ya ditšhelete.
Basepediši ba bohlokwa ba IKS bjalo ka ge go hlalošišitšwe ka go Kgaolo ya 1 ba ukama gore go be le tomaganyo ya botlotla le tšhomišano ya bengdikabelo ka moka le methopo ka go peakanyo ya IK.
Go letetšwe gore Mmušo le badirišani ba wona e tla ba mothopo wa motheo wa thušo ya tšhelete ya mehola ya ka godimo, kudukudu mo dikgatong tša mathomo tša go tšwetša pele le go tiišetša peakanyo ya IK. Le ge go le bjalo, methopo ye mengwe ya thušo ya tšhelete le yona e tlo ba bohlokwa, bobedi ya go tšwa setšhabeng le ditšhabatšhabeng.
Afrika-Borwa e nyaka go kgonthiša gore dikholo tša mpshafatšo ye e tšwelelago ye e tswalanego le IK di kgobokeletšwa baswari le badiriši mola di bile di hlatloša tlhabollo ya leago le ekonomi.
Morero wokhwi wa IKS o sedimošitšwe ke merero ye mengwe, gare ga yona, merero ye e amanago le thoto ya kelelo, tšhutišo ya theknolotši, payotheknolotši le methopo ya payolotši le ya peu/jenetiki, polokego ya dijo, setšo, bohwa, thuto, bj.bj. Ka katološo, melao ka moka ya IKS e tla sedimošwa gare ga tše dingwe, ke peomolao ka ga ditokelo tša thoto, payotheknolotši, payotaebesithi (ya dimela le diphoofolo), methopo ya peu (jenetiki) le payolotši.
Mekgatlo ka moka ya semolao ye e šomišanago natšo ka go latelana.
Mananeo a peomolao a mmalwa a a tlemaganago, a šoma mabapi le IKS gomme a tlo laolwa ke Dikgoro tše mmalwa. DEAT e mo maemong a go hlama Molaokakanywa wa Payotaebesithi. Molaokakanywa wa Payotaebesithi o beakanyetša Bolaodi bja Setšhaba bjo bo tlogo fa ditumelelo tša phihlelelo go, le kgoboketšo le tšhomišo ya methopo ya payolotši, Kgoro ya Kgwebo le Intasteri (DTI) (bona karolo 4.5) e tla re ge e thalathala melao ya go hlokomela dibopego ka moka tša tšhireletšo ya ditokelo tša baswari ba IK, go tsenywa gare dipušo tša moswananoši moo go lebanego. Kgoro ya Maphelo (DoH) e thalathadile bobedi Molaokakanywa wa Dingaka tša Setšo le Molaokakanywa wa Taolo ya Dihlare. Molaokakanywa wa Dingaka tša Setšo o beakanyetša go hlongwa ga Khansele ya Lebakana ya Dingaka tša Setšo ya Afrika-Borwa, tlhakotaolo ya go kgonthiša kgontšho, polokego le boleng bja ditlhokomelo tša maphelo tša setšo; go beakanyetša taolo godimo ga rejistreišene, tlhahlo le tirišo ya Dingaka tša Setšo. Ka tiirišo ya Molao wa Setšhaba wa Methopo ya Bohwa, Kgoro ya Bokgabo le Setšo (DAC) e ka nolofatša tlhabollo ya IK bjalo ka karolo ya bohwakakanywa le dilo tša bohwa tšeo go tšona go nago le ditlwaelo tša bomolomo tše di swaragantšhitšwego le bohwa bjo bo phelago. DST e tla laola peomolao ye e matlafatšago Kantoro ya Setšhaba ya IKS, Khanselekeletšo ya Setšhaba ya IK le Dikhwama tša Trasete tša IK gomme e tla ikarabela mo go tomaganyo le tsebagatšo ya IKS.
Afrika-Borwa ke mosaeni go TRIPS, gomme tšhireletšo ya mahlakore a IKS ka gare ga kamano ya ditshwaokgwebo e a kgonega ka gare ga tlhako yekhwi. Tšhireletšo ya IKS le yona e a kgonagala ka gare ga peomolao ya moswananoši mabapi le ditokelo tša baswari ba tsebo ya tlhago.
Le ge bong bja seboka bo ka šireletšwa ka gare ga tlhako ya TRIPS tšhireletšo ya go ya go ile ga e kgonege. Ditaba tša kabelano ya dikholo, bong bja mohlakanelwa bja bengdikabelo le taetšo ya naga ya botšo moo didirišwa di hwetšwago ga se be tša lebelelwa ka botlalo.. Ka fao tšhireletšo ya IKS e a kgonagala ka tlase ga Kwano ya TRIPS, fela tšhireletšo ya tlaleletšo ya moswananoši e a nyakega ge kwano e tshetšwe. Tšhireletšo ya ditshwaokgwebo, dithopa tša kgwebo, methopo ya peu/jenetiki le payolotši, ditaba tša setšo le bohwa, di a kgonagala. Ka tlase ga molao wa ditšhupetši tša jeokerafi/thutafase. Ditaba tša ka moše ga mellwane di ka ukangwa ka tirišo ya dikwano tša mahlakorepedi le tša mahlakorentši go laola mahlakore akhwi.
India e thomile datapeise ya tsebo ya tlhago ye e nepišitšwego go dihlare tša Ayurvedic ka Sanskrit, ka go realo e bea tsebo yekhwi lefelong la mang le mang. Akhwi ke maitekelo a go thibela dikhamphani di šele go swaya (pheitenta) dihlare tšeo di tšwelelago tša tlhago le dijo tšeo di bego di dirišwa ka setšo ditšhabeng tša India. Bokgobapuku bjokhwi bja Dijitale (Digital Library) bo rekota ditaba ka botlalo tša go fihla go dimela tša dihlare tša go fihla go 4, 500, ka go datapeise ye e nyakišegago gabonolo go dumelela bao ba kgopelago dipheitente go lekola ge e le gore "tlhamo" ya bona ke "tiroatla ya kgale" yeo gabotse go sa kgonegego go hwetša pheitente ya yona. Leano lekhwi le fokotša dikholo tša thwii go baswari ba IK le ge datapeise ka boyona e ka kgona go tliša ditseno.
Kgauswinyana Khansele ya Diphatišišo tša Saense le Intasteri (CSIR) KA Afrika-Borwa le setšhaba sa Ma-San sa Kalahari di rumile kwano ya Trasete (San Hoodia Benefit Sharing Trust) go abelana dikholo tšeo go letetšwego gore di tla tšwa go katlego ye e kgonagalago ya kgwebo ya Pheitente yeo e latetšego phatišišo le tlhabollo ya theknolotši ye mspha ye e amanago le semela sa sehlare. Mo tabeng yekhwi tsebo e swerwe bjalo ka letlotlo la setšhaba seo se lebanego, gomme e šutišeditšwego go sehlongwa gomme ya hlabollwa go ya pele.
Tsela ya datapeise e ka fa mokgwa wo bohlokwa wa go thekga phišegelo ya setšhaba ya go diriša IK mo tlhabollong ya intasteri ya tikologo ya bokhemise yeo nepo ya yona e lego go tšweletša dihlare tše di turago. Le ge go le bjalo, ga e fe ditšhaba maatla ka ge tsebo ya bona e beilwe ka ntle le go fihla lefelong la setšhaba. Kua India go ba gona ga "tokumente" ya Sanskrit ka ga IK go dira gore go tsebega ga datapeise yeo go be pepeneneng. Fela ka Afrika-Borwa, ga re na le phihlelelo go tsela yekhwi ya totišišo.
Tsela ye bohlokwa ya lefase ka bophara ya tšhireletšo ya thoto ya kelelo ke Mokgatlo wa Lefase wa Thoto ya Kelelo World Intellectual Property Organisation WIPO. Ditebanyokgolo tša WIPO ke go šireletša le go tšwetša pele thoto ya kelelo IP, le go aga bokgoni bja dilete tše e lego maloko go buna kholo ya ekonomi go tšwa go thoto ya kelelo ya bona.
Poledišano malebana le tšhireletšo ya IKS le seo se bopago "thoto" ka go tebelelo ya IK ga se be sa hlwa se sedimoša sebopego le mohola wa dihlongwa tša ka godimo.
Gape go tloga go le kgakala gore ditaelo tša morero wa dipolitiki le ekonomi tšeo di nyakegago go hlahla tšhomišo ya tšhireletšo ya IP (go tsenywa gare tšhireletšo ya IK) ga se tša swanela go ahlogantšhwa le tša ARIPO le OAPI. Go fa mohlala, kua Yuropa, European Union (EU) e fa taelo ye bohlokwa ya morero malebana le go šoma ga Kantoro ya Thoto ya Yuropa (EPO).
Go ruma, Afrika-Borwa, ka tirišano le dinaga tše dingwe tša Afrika, e swanetše go 'nyakišiša kgonagalo ya go hloma mekgatlo ye e kopantšhago ya kontinente goba ya selete yeo e ka se lekoleng tšhireletšo le ditokelo tša Peakanyo ya Thoto ya Kelelo fela, eupša e tloga e dira go feta moo ka go hlabolla ditlabelo tše dingwe tše maleba tša tšhireletšo ya IK.
IKS e lemogwa bjalo ka mothopo wo mogolo wa setšhaba, ka fao e swanetše go logaganywa ka go Strathetši sa Tlhabollo ya Methopo ya Badiredi ya Setšhaba (HRD), Strathetši sa Setšhaba sa Tlhabollo ya Makgoni, gammogo le Strathetši se se Logagantšwego sa Tlhabollo ya Magaeng. Togaganyo ye bjalo gare ga tše dingwe, e tla šoma go lokiša ditlhokatekatekano tše di fetilego.
Mmušo o tla hlabolla leano la go hlatloša temogo ya setšhaba le kwešišo ya bohlokwa bja IKS.
IKS e bopilwe ke tsebo ye e nabilego yeo e dutšego e iphihlile go moelamogolo wa thuto, mpshafatšo, intasteri le kgwebo.
Ka go sepelelana le Strathetši sa HRD le ditheo tša RDP, tlhabollo ya methopo ya badiredi ya IKS e tla dirwa gore e swarelele ka tirišo ya tshepetšo yeo e laolwago ke batho le distrathetši tšeo di šomišwago magatong a tikologo, a profense le a setšhaba go dirišwa le go agelela godimo ga infrastraktšha yeo e lego gona.
Strathetši sa Tlhabollo se se theilwego ga Baswari ba IK: Baswari ba IK ba swanetše go amega ka mešogofela mo lenaneong magatong ka moka, kudukudu mo go tshepetšo ya tšeosephetho. Ba swanetše go ba ba itokišitše ka botlalo ka tirišo ya thuto le tlhahlo malebana le ditema tše di tšwelelago tša go fapana, peakanyo, tšeosephetho, tšhomišo, tlhabollo ya makgoni, go ikarabela go dibaka tša mediro tše difsa le go laola le go buša IKS.
Kgotsofatšo ya dinyakwa tša thuto le tlhahlo: Morero wa IKS o amogela bohlokwa bja tiišetšo ya baswari le badiriši ba IKS. Kgoro ya Saense le Theknolotši e tla tlamega go hlabolla tirišano le Dikgoro tša Thuto le Mediro go fa baswari ba IK ditlabelo tša go hwetša thuto le tlhahlo tše di ikgethago. Bonabo bjohle bja tsebo bo swanetše go akaretšwa ka strathetši se se nepišitšwego go tlhabollo ya Methopo ya Badiredi ka go Saense, Boentšenere le Theknolotši, le Saense tša Ekonomi le Taolo.
Tlhabollo le Kgolo ya Ekonomi ka go hloma IKS ye e theilwego godimo ga di-SMME: Go hlongwa ga di-SMME, kudu mafelong a magaeng, tšeo di theilwego godimo ga tlhabollo ya phatišišo, mpshafatšo le kgwebofatšo ya IKS di tla buša tša thuša go bea gare baswari ba IK ka go tshepetšo ya tlhabollo ya Methopo ya Badiredi. Ka ge baswari ba IK ka bontši ba dula mafelong a magaeng, leano lekhwi le tla thuša go aga ekonomi ya magaeng.
Ka Afrika-Borwa nyako ya dihlare tša setšo le ditirelo e godingwana kudu ge e bapetšwa le nyako ya ditirelo tša tlhokomelo ya maphelo tša bodikela, gomme e a gola ka lebaka la kgolo ya setšhaba, bodiidi le ditumelo.
Bjalo ka Tšhaena le India, bontši bja phatišišo le thekgo ya tlhabollo go tšwa go mmušo le kgwebo ka Afrika-Borwa e lebišitšwe go kopolo ya dimela le diphoofolo le dinyakišišo tša bokhemise, go latišišwa tlhabollo ya ditšweletšwa ke dikhamphani tše kgolo tša bokhemise. E fo ba maitekelo e se makae ao a lebišitšwego go tlhabollo ya mebaraka ya bjale, ditšweletšwa tše di amanago nayo, infrastraktšha le baraloki ba mebaraka. Go na le tlhokatekano ya thekgo ya dihlare tša setšo. Ka ge bontši bja dipolokelo bo lebišitšwe go nyakišišo ya dikhemikale tše mohola kgwebong ka gare ga dimela tša dihlare, mola go se na le polokelo ye nnyane goba go se na le polokelo ye e lebišitšwego go toto goba koketšo ya dikholo, tšeo mebaraka ya bjale e šetšego e di fa setšhaba. Mmaraka wa Afrika-Borwa wa dihlare tša setšo o be o ka gola ka ditsela tša go swana le tša Tšhaena le India, ge go lebelelwa nyako ye e nabilego ya tšhomišo ya tšona ke setšhaba ka kakaretšo. Go feta moo go na le dibaka tša ditšweletšwa tša boleng bjo bokaone ka gare ga ponagalo ye e nabilego ya IKS le ditheknolotši tšeo di amanago nayo mme di tlemaganego le dijo le dihlare bjalo ka maiphedišo a ditšhaba tša tikologo ka Afrika.
Tlhokomelo ye e ikgethago e swanetše go fiwa kamego ya baswari ba IK, basadi le bafsa ka go mananeo ao a amago tlhabollo ya bogwebi le kgwebo. Godimo ga moo, tshepetšo yekhwi e swanetše go ama tlhabollo ya kelelo ya bafatišiši ba nago le makgoni a godimo le balaodi ba IKS bao ba kwešišago phatišišo le tlhabollo ya IK gammogo le mpshafatšo, tšhutišo ya theknolotši le phatlalatšo go tšwa go ditebelelo tša intasteri, mmušo le akademia. Diponagalo tše bohlokwa tša pharologantšho tša tlhabollo ya Methopo ya Badiredi ya IKS ke tebanyo ya go beakanyetša thuto le tlhahlo ya botlotla, boitsebelo bja bogwebi ka phatišišo ye e kopantšwego, mpshafatšo ya tlhabollo le kgwebofatšo.
Kgethollomerafe e šomile go se hlabollwe le go senya IKS, yeo bjale e khupeditšwego ke leuto la khupamarama gomme e tšewa bjalo ka go se be molaong ke bobedi Maafrika le bao e sego Maafrika ka go lekana. Mathata a magolo mabapi le sekhwi a nyaka dikgato tše di beakantšwego tša go a lokiša.
Mpshafatšo le phatlalatšo ya theknolotši, ditlabakelo le tsebo, kudu maemong a mannyane, di fa kgonego ye kgolo ya go lokiša mathata a tlhabollo ya mafelo a magaeng le a ditoropong ka bobedi, le phokotšo ya bodiidi. Mafelong a magaeng, theknolotši ye maleba e ka thuša go bobedi koketšo ya tlhagišo ya ditseno ye e sego ya polaseng, bogwebi bjo bonnyane le go hlatloša tšweletšo ya tša temo. Go na le mathata mo makaleng akhwi, fela dimpshafatšo tša theknolotši tša dikgwebo tše nnyane tša magaeng e ka ba le ditlamorago tše mpe tša tšhilafatšo ya tikologo, khwanyollo ye kgolo ya methopo ya tlhago le ditlamorago tše di sa tsebjego tša tlhokatekano ya magaeng le kimollo ya bodiidi.
Go tšwetša pele ditiro tša tlhabollo ye e swarelelago tšhomišo le taolo ya methopo ya tlhago (meetse, mabu, enetsi. lewatle, bj, bj,), go thibela dikotsi tša tlhago le go fokotša ditshenyegelo, go šireletša dipeakanyo tša ekholotši ya dihlakahlaka le mabopo a mananana, go lwantšha leganatafatšo, tšhireletšo ya payotaebesiti (dimela le diphoofolo) bj.bj., bjalo ka kabelothwii mo go phokotšo ya bodiidi le go hlatloša maiphedišo a magaeng le a ditoropong, tšwetšopele ya thuto ya saense le thuto ya theknolotši, ditheknolotši tše di kwanago le tikologo le tšhomišo ya botsebi bjo bo theilwego go IK tšeo di lego maleba go dinyako tša kamano tša bahumanegi ba magaeng le ba ditoropong, tšwetšopele ya tšhomišo phatišišotirišwa, tšhutišo le phatlalatšo ya dimpshafatšo ka go theknolotši ya maleba, tlhabollo ya ngangišano ya lefase ye e sedimošitšwego ya go lekalekana ka ga dikholo tše di kgonegago le dkotsi tše di hlagišitšwego ke dikgatelopele ka makala a mangwe a a ikgethago a saense le theknolotši, mohlala payotheknolotši.
Tlhabollo ya IKS ke sebaka sa moswananoši sa go lemoga le go lokiša ditlhokatekano tše di hlotšwego ke merero ya kgale ka Afrika-Borwa.
Tšwetšopele ya kago ya bokgoni bja phatišišo ka diyunibesithing. Sekhwi se tla agelela godimo ga boitsebelo bjoo bo hweditšwego go tšwa go dItekolo tša Theknolotši ya Tlhago tša Komiti ya Potfolio ya ACST tšeo di di dirilwego gareng ga mengwaga ya bo-1990.
Go thekga maithomedi a theilwego dikolong le thutong ya motheo ya ba bagolo yeo e nepišitšwego mo kgoboketšong ya tsebo ya tlhago dikamanong tša ditšontši tša go ithuta.
Boikgantšho bja bohwa le setšo ke ditlhobaetšo tša mebušo lefaseng ka bophara. Mehla ye e fetilego ya Afrika-Borwa ye bohloko le diphetho tše di senyago setšo tša lefasefatšo/klopalaiseišene e dira gore go nyakege temogo ye e kaonafaditšwego ya IK le IKS gare ga setšhaba ka kakaretšo. Sekhwi se tla kgontšha baagi go kwešiša ka botlalo le go lemoga khuetšo ye e kgonagalago ya IKS maphelong a bona a ka mehla.
Afrika-Borwa e swanetše go hloma ditsela tša taolo tše maleba, tšeo di kago hlabolla diprothokholo le dikhouto tša boitshwaro ka ga tokumentheišene le tšhomišo ya methopo ya IKS. Ke moka IK e ka ngwalwa, ya bolokwa ka elektroniki gomme ya bewa go tlhopho ye maleba ka gare ga datapeise ya Tlhopho ya Dipheitente ya Ditšhabatšhaba International Patent Classification IPC, gore go tle go be bonolo go e fatišiša, go tsupolla le go šireletša.
Ditsela le maemo tšeo di dirišwago mo go hlolweng ga didatapeise di swanetše go dirišwa le dipeakanyo tše dingwe tša ditšhabatšhaba gore tšhupetšoputlanyi e tle e kgonagale. Mafelelong go hlolwa ga didatapeise go tla thuša mohola wo o nabilego mo kabong le tlhatlošong ya bokgoni bja yona bja mpshafatšo, go elwa hloko, le ge go le bjalo, ditsela tša tšhireletšo ya IK bjalo ka ge di hlalošitšwe ka go Karolo 6.2. Maemo a kakaretšo a tla kgontšha togaganyo ya ditšhupetšo tše di gašanego le go phatlatšwa ka bophara ka ga sebopego seo se ka tsupollwago gape. Sekhwi se tla šoma bjalo ka moratho gare ga dipeakanyo tša tsebo ya tlhago le tša tsebo ye nngwe.
Makgobapuku a kgatha tema ye bohlokwa ka go IKS. Makgobapuku a theknikale ke mothopo wo bohlokwa wa badiredi ba phatišišo le boraditheknolotši, gomme di swanetše go lotwa ka mehla le go bewa seemong sa sebjalebjale. Go feta moo, ka go beakanyetša le go tšwetša pele ka nako ditaetšo, dipontšho le maeto, ka go amogela go ba gona ga ditšo tša tlhago, le ka go hwetša ka mafolofolo didirišwa tše di tšweleditšwego ke, le ka ga batho ba setšo, makgobapuku a diyunibesithi a tla hlagiša ditirelo tše bohlokwa tšeo di hlatlošago kwešišo ya ditaba tša tlhago.
Go diriša theknolotši ye mpsha ka maithomedi go thekga tlhabollo ya batho ba setšo.
Go feta moo, go swanetše go hlabollwa distrathetši tša kabelano ya selete ya methopo ye bjalo le go thekga makgobapuku a ditsebi ka go thuto ye itšego. a a beilwego a bokgoni a dithuto tšeo. Makgobapukuy a kakaretšo a ka kgatha tema ye bohlokwa ka go thuto ya batho ba bagolo ka kakaretšo le mo kwešišong ya setšhaba ya IKS ka boyona. Go bohlokwa gore badiriši ba maleba mo lebakeng lekhwi ba a thekgwa go fa infrastratšha ye e nyakegago ka nepo ya go tšwetša pele tsebo le tokumentheišene ye e amegago.
Go na le dimuseamo tša go feta 400 tšeo di amogelago tšhelete ya setšhaba ka go boMmasepala ba Afrika-Borwa.. BoMmasepala ka diprofenseng ba thekga bontši bja yona. Le ge go le bjalo, tše dingwe, kudu tše di kgolwane di hwetša thušo ya tšhelete go setšhaba. Dimuseamo tša Afrika-Borwa di phethagatša mehola ya moswananoši ya phatišišo le tirelo, kudu ka go disaense tša taksonomi le forensiki.
Ditšhabatšhabeng, dimuseamo ke dikgathatema tše bohlokwa ka go phatišišo ya IKS. Ka Afrika-Borwa, tema ya phatišišo ya dimuseamo e swanetše go hlalošišwa le go hlohleletšwa. Dimuseamo gape di kgatha tema ye phosithifi ya go bonala mo kgodišong ya temogo ya setšhaba ya IKS. Mabapi le sekhwi, kgonagalo ya go hloma museamo wa IKS wo o nago le temogo ya phahlogelo ye e tiilego ya setšhaba e swanetše go nyakišišwa.
Dibopego tša bomolomo tša IK tšeo di fetišeditšwego go tloga molokong wo go ya go wo mongwe di kotsing ya go timelela ka lebaka ditlwaelo tša bodikela (bodikelafatšo) le tlhabollo ya theknolotši. Go swanetše go bewa madulong ditsela tša go tsupolla le go babalela dibopego tša bomolomo tša IK gore di thuše didirišwa tša diakhaebe tša setšhaba. Sekhwi se tla dirwa ka therišano le Protšeke ya Histori ya Bomolomo (Oral History Project) le Diakhaebe tša Setšhaba.
Ka tirišo ya DAC, ditaba tše di amanago le dibopego tša bomolomo tša IKS di tla fatišišwa, tša hlabollwa gomme tša tšwetšwa pele bjalo ka karolo ya bohwa bjo bo sego diatleng bja Afrika-Borwa.
Ye nngwe ya ditiro tše bohlokwa ya Kgoro ya Saense le Theknolotši e be e dula e le go hlaola le go tšwetša pele mafelo a ka pele le a ditlapele a Phatišišo le Tlhabollo (R & D) ka go dithuto tše di fapanego tša saense le theknolotši. Ka go amogewla tema ye bohlokwa yeo theknolotši e e kgathago mo tlhabollong ya setšhaba, dilaboratori di swanetše go hlomiwa ka nepo ya mahlakore a mabedi, e lego, ka nepokgolo ya go hlabolla theknolotši ya tlhago le go kgonthiša gore monego ye e kgontšhago le kamantšho ya theknolotši ya go tšwa ntle ka go tsepamiša, kopanya go, le go e kgohlaganya le baswari ba tsebo.
Dilaboratori tšeo e sego tša mehleng di swanetše go hlomiwa mabapi le tlhabollo ya IK, godimo ga go logagantšha phatišišo ya IK ka gare ga dihlongwa tša phatišišo tše di lego gona. Dilaboratori tša tlhago di ka šoma bjalo ka mafelo a botseno mo nyakong ya dikgetho tša tikologo le malebiša a a nabilego go mpshafatšo ya ditheknolotši le taolo ya methopo ya tlhago. Dilaboratori tša IK di swanetše go thekga ditiro tša batho ba setšo bao ba thušago go lota le go šireletša tsebo ya tikologo, kgoboketša temogo le pušetšo malebana le mpshafatšo le dikabelo tša kelelo tšeo di dirilwewgo ke batho ba setšo. Dilaboratori tšekhwi di tla thuša go ditiro tše di bonalago boemong bja baagi bjoo bo tšwetšago pele tlhabollo ye e swarelelago ya ditšhaba tša setšo, phatišišo ka, le gona ya baagi ba setšo, le kago ya bokgoni go hloma direro tša ditlapele tša phatišišo le go sepediša ditiro tša phatišišo. Mo phethagatšong ya mehola ya tšona, dilaboratori tše di tla gatelela tebano ya tsebo ya tlhago le dimpshafatšo tše di tswalanego le pušo le taolo ya methopo maemong a setšhaba.
Go šišintšwe gore tlhomo ya Mafelo a IKS ka gare ga dibopego tše di lego gona bjalo ka diyunibesithi, mafelo a setšhaba bj.bj. go tla šoma bjalo ka tsela ya go nolofatša le go kgontšha, gomme ditirelo tša ona, mananeo le diprotšeke, di swanetše go ama kgathotema ye e nabilego le tšhomišano le maloko a baagi ba tlhago. Mafelo a Tsebo ya Tlhago a tla nepiša ditiro tša ona pabalelong le tšhomišong ya tsebo ya tikologo ya baagi ba tlhago ka gare ga mellwane ya Afrika-Borwa. Mafelo a IKS ka tšhomišano ya sekgauswi le baagi ba tikologo a tla gafelwa mo nolofatšong ya tšhomišano gare ga dihlongwa tša thešiari, di-NGO le baswari le badiriši ba IKS bao ba šomago ka tlhabollong le tšwetšopeleng ya IKS.
Go thuša mo tlhamong ya merero le go akanyetša mananeo a thušo ya theknikale a a theilwego go tsebo ya tlhago.
Morero wokhwi wa IKS ke wa histori ka lebaka la gore o tiišetša dikelo tša setšo tša Seafrika selebaneng sa lefasefatšo/klopalaiseišene. Dipeakanyetšo tša wona di nepišitšwe go tiišetša, go amogela, go šireletša, go tšwetša pele le go hlabolla tsebo ya tlhago yeo e swerwego ke batho ba tlhago le baagi ba tikologo ka nepo ya kgodišo ya ekonomi le tlhabollo ya leago. O thekgilwe ke basepedišibagolo bjalo ka kabelo ya tsebo ya tlhago mo go ekonomi le tsenelano ya IKS le dipeakanyo tše dingwe tša tsebo.
Tokumente ya morero e hlabolotšwe ka gare ga kamano ya Peakanyo ya Setšhaba ya Mpshafatšo. E šišinya go hlomiwa ga dibopego tša go fapana tša dihlongwa malebana le tiišetšo, temogo, tšwetšopele, tšhireletšo, le tlhabollo ya dipeakanyo tša tsebo ya tlhago. Go fa mohlala, Kantoro ya Setšhaba ka ga IKS e tla nolofatša tsenelelano gare ga bengdikabelo ba go fapana gomme ya thekga ka kabo ya ditšhelete ya phatišišo le modiro wa tšwetšopele ka go IKS. Trasete ya Setšhaba ya Tlhabollo e tla ikarabela mabapi le tšhireletšo, tšwetšope le tlhabollo ya IKS, le go hlaola diprotšeke tša maswanedi.
Ka mo re bonego tlhomo ya dibopego tša ka godimo le tlhago ya go putlaganya ya IKS, morero wo o hlaola ditema tše di fapanego tše dikgoro tša setšhaba tše di šomago le IKS di tlogo kgona go di kgatha. Go fa mohlala, DTI (IPRs), DoH (lehlakore la taolo malebana le dingaka tša setšo), DEAT (payotaebesithi, phihlelelo, kabelano ya dikholo), Thuto (togaganyo ka go kharikhulamo), le DAC (mahlakore a setšo le bohwa a amanago le IKS), gomme DST (mpshafatšo le togaganyo le dipeakanyo tše dingwe tša tsebo), le dikgoro tše dingwe tšeo di šomago ka lekaleng la dipeakanyo tša tsebo ya tlhago.