Gereformeerde Kerke onder die Kruis - Wikipedia
Die Gereformeerde Kerke onder die Kruis was 'n kortstondige Protestantse kerkverband in Suid-Afrika wat ontstaan het toe lidmate laat in die 19de en vroeg in die 20ste eeu die Nederduitse Gereformeerde Kerk om godsdienstige redes verlaat het. Dié kerkgroepering het ophou bestaan nadat die Kerke onder die Kruis deel geword het van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.
Die Gereformeerde kerk Strydenburg, gestig in 1897 as 'n Gereformeerde kerk onder die Kruis.
2.1 Die slapper houding teenoor die belydenisstukke
2.2 Die sterker opkomende Liberalisme in die Kerk
2.3 Opwekkingsdienste in die NG Kerk
3 Gereformeerde Kerke onder Kruis gestig
3.1 1. Strydenburg
3.2 2. Clanwilliam en 3. Ceres
3.3 4. Carolina
3.4 5. Mier (Gordonia)
3.5 6. Hoopstad
3.6 7. Lindley
3.7 8. Frankfort
3.8 Die "Scouts"-kerk
4 Die Kerke onder die Kruis en die Gereformeerde Kerk
4.2 Die bespreking van die saak en die besluit daaroor
5 Die Kerke onder die Kruis probeer 'n eie kerkverband stig
6 Gereformeerde Kerk en die Kruiskerke se bedieningsnood
7 Die Kerke verenig
8 Algemene Vergadering van die Vrystaat
8.1 Lindley en Frankfort
9 Algemene Vergadering van Transvaal
10 Algemene Vergadering van die Kaapkolonie
Die benaming "Kerk onder die Kruis" is in die geskiedenis van die kerk in Nederland nie onbekend nie; trouens, dit kom voor in verskeie situasies eers in die 16de eeu en later weer in die 19de eeu. Op die voetspore van die benaming in die 16de eeu is dit later weer gebruik, hoewel onder gewysigde omstandighede. In die geskiedenis van die Reformasie in Nederland het gedurende die 16de eeu as gevolg van die onderdrukkingsmaatreëls van Karel V en Philips II talle reformatories gesinde gelowiges hulle land verlaat en as vlugtelinge in die aangrensende lande tydelike gasvryheid geniet. Hierdie vlugtelinge is in die vreemde georganiseer in gemeentes, wat gewoonlik bekend staan as vlugtelingkerke, maar hulle het ook die naam Kerke onder die Kruis gedra. So blyk dit byvoorbeeld dat die handelinge van die eerste Sinode van die Gereformeerde Kerke in Nederland, wat as gevolg van die gevaarlike toestand in 1571 nog in Emden gehou is, die opskrif dra: "Acta ofte Handelinghen der versamelinghe der Nederlandsche Kerken die onder 't Cruys sitten".
Hieruit kan afgelei word dat die aanduiding "Onder die Kruis" moet heenwys op 'n toestand van geloofsvervolging en as gevolg waarvan die kerke verhinder word om 'n normale bestaan as gelowiges te voer. In dieselfde rigting dui die gebruik van die benaming "Gereformeerde Kerke onder die Kruis" gedurende die 19de eeu in Nederland, toe van staatsweë ook weer onderdrukkingsmaatreëls uitgevaardig is teen diegene wat hulle nie met die staatskerkgedagte in Nederland kon versoen nie. Die gebruik van die benaming "Gereformeerde Kerke onder die Kruis" in Suid-Afrika moet wel op 'n ietwat gewysigde vlak beskou word, want hier was destyds nooit sprake van geloofsvervolging van staatsweë nie, maar die gebruik van die naam is tog deur die betrokke persone soos volg geregverdig: "Die groot bedoeling daarvan is dolerende of treurende onder die kruis. Die vraag sou wel gevra kan word of daar dan 'n vervolging is? Daar is wel geen openlike vervolging nie, maar ons moes alles verlaat, kerkgoedere, ens., ook moes daar 'n onderskeid in die naam wees om nie met die tans bestaande Gereformeerde Kerk verwar te word nie. Ons sou ons ewe goed dolerend kon genoem het."
Omstandighede en faktore in die bestaan van die Nederduitse Gereformeerde Kerk gedurende die laaste deel van die 19de eeu bied die historiese agtergrond vir die ontstaan van hierdie kerkgroep. In die 19de eeu het daar 'n groot verandering in die Kerk aan die Kaap plaasgevind, onder meer die nuwe gees van verdraagsaamheid en die verengelsing van die kerklike lewe aan die Kaap. Daar was ook 'n slapper houding jeens die belydenisstukke van die Kerk, die sterker opkomende Liberalisme in die Kerk en die middels wat daarteenoor aangewend is, veral die opwekkingsdienste. Die nuwe gees van verdraagsaamheid hoef nie in sy wese verkeerd te wees nie, maar sodra dit volgens sommige te ver gevoer word, werk dit 'n baie groot mate van geestelike onverskilligheid in die hand, en word dit volgens hulle 'n baie groot gevaar in die kerk. As hierby gevoeg word die beleid van die Britse owerheid om Engels as taal soveel moontlik in die kerklike lewe te bevorder, word die aksente as vanself op ander sake gelê en moet daar 'n ander geesteshouding uit gebore word.
Die slapper houding teenoor die belydenisstukkeWysig
Met die totstandkoming van Ordonnansie 7 van 1843, waardeur aan die Ned. Geref. Kerk die reg verleen is om onder sekere voorwaardes self sy eie inwendige sake te beheer, is die Drie Formuliere van Eenheid verkeerdelik soos volg aangedui: Die Geloofsbelydenis van Dordrecht en die Heidelbergse Kategismus. Daar bestaan nie 'n belydenisstuk soos "die geloofsbelydenis van Dordrecht" nie, en dan is daar natuurlik drie belydenisstukke gewees: Die Nederlandse Geloofsbelydenis, die Heidelbergse Kategismus en die Dordtse Leerreëls teen die Remonstrante. Daar word wel aanneemlike verklarings vir hierdie foutiewe opgawe gegee, maar hoe dit ook al sy, dit bly tog 'n aanklag teen die Kerk dat hierdie belangrike ordonnansie in die Staatskoerant gepubliseer is en deur die Wetgewende Vergadering behandel is en daar nogal ten opsigte van die vermelding van die belydenisskrifte van die Kerk geamendeer is, sonder dat een van die kerklike leiers sy stem daarteen in protes laat hoor het. Daar was dus ongetwyfeld 'n mate van louheid in die Kerk ten opsigte van sy belydenisskrifte.
Die sterker opkomende Liberalisme in die KerkWysig
Dr. T.N. Hanekom in Die Liberale rigting in Suid-Afrika. 'n Kerkhistoriese studie verklaar die woord Liberalisme as volg: "Dit is 'n veelomvattende benaming waarin die moderne mens van die 19de eeu sy eie selfstandigheid, selfgenoegsaamheid en soewereiniteit tot lewensbeginsel verklaar het." Vanselfsprekend word hier net die gebruik van die begrip liberalisme bedoel soos dit in kerklik-teologiese verband voorgekom het. Die liberalisme het as geestesrigting ook weer sy eie geskiedenis, en slegs as dit in gedagte gehou word, is die gedagtegang by die voorstanders daarvan duidelik. Gedurende die 16de en 17de eeue het die Gereformeerde leer 'n bloeityd in Nederland belewe maar tog verstar in 'n soort dogmatisme, met die gevolg dat in die 18de eeu die verstand of rede die hoë woord gespreek het – gewoonlik word dit aangedui met die woord rasionalisme. Hierdie rasionalisme het met verwoestende krag om hom heen gegryp en gedreig om die lewe van die kerk te verstik sodat selfs toe ernstige bedenkinge daarteen ingebring is, dit tog nie in staat was om die mag te breek nie.
Tog kon die reaksie nie uitbly nie, want as die verstand so heerskappy voer, moet die gevoel van die mens daarteen in verset kom. Daarom kry, was daar in hierdie eeu ook die Piëtisme in Duitsland en die Metodisme in Engeland, wat weer die gevoelsgodsdiens laat spreek het. En nog 'n verdere reaksie vind was daar in die sogenaamde Verligtingsbeweging, wat 'n soort saamvoeging van die verstand en die gevoel was en wat eintlik in die groot filosoof Immanuel Kant sy apostel gevind het. Dit sou later sy voldrae vrug in die Franse Rewolusiegedagtes sien.
En toe die 19de eeu kom met sy groot opbloei van natuurwetenskaplike ontdekkinge en die groot geroep opgaan dat slegs die dinge wat geweeg, gemeet en bereken kan word, waarlik van belang is, dan word op teologiese gebied die stelsel bekend as die supranaturalisme ten tonele gevoer, wat moes dien as verdediging van die historiese Christendom teen die vervlakkende Rasionalisme aan die einde van die 18de en die begin van die 19de eeu. Verdedigers het die historiese Christendom wel nodig gehad, maar die sogenaamde eerbiedwaardige manne wat byvoorbeeld in Nederland die taak op hulle geneem het, het nie juis buitengewone sukses daarmee behaal nie. Dr. Hanekom wys hulle swakheid aan: "Hul bedoeling was suiwer; hulle wou die grondwaarhede van die christendom verdedig! Maar hul uitgangspunt was verkeerd. In plaas van stelling in te neem agter die geloof in die openbaring van God, het hierdie manne probeer om langs die weg van redenering die redelikheid van dié openbaring en geloof te bewys."
Gedurende die 19de eeu het die Liberalisme soos 'n stormvloed die verskillende lande van Wes-Europa oorspoel en het in 'n land soos Nederland op teologiese gebied verskillende rigtings geopenbaar, naas dié wat reeds tevore genoem is, ook die Groninger-rigting, die Liberalisme, wat in sy wese humanisties was, omdat dit sy teosentriese karakter verloor het en 'n gedagtesisteem van die mens geword het. En die inhoud van die denke kan goedskiks weergegee word met die woorde van prof. Scholten: Dit het nie meer die belydenis geëis dat die Skrifte van die Ou en Nuwe Testament self Gods Woord is nie maar dat die volkome leer van die saligheid of die Woord van God in die Skrifte vervat is; nie meer dat die mens deur die sonde geheel en al bedorwe en tot alle goed onbekwaam is nie maar dat hy deur sy sonde diep bedorwe is; nie meer dat ons om Christus wil of om sy verdienste die saligheid ontvang nie maar deur Christus, wat van Godsweë vir ons tot wysheid geword het.
Hierdie toedrag van sake in Nederland sou ook sy uitwerking hê op die kerklike lewe in Suid-Afrika, want ook hier het die liberalistiese denkbeelde weerklank gevind, en later sou van die jong manne wat in Nederland gestudeer het, die draers word van die gedagtes wat hulle gedurende hulle studiejare ontmoet het. En toe die voorstanders van die liberale gedagtes op teologiese gebied met vrymoedigheid hulle gedagtes in geskrifte en selfs vanaf kansels openbaar gemaak het, het daar in die sestigerjare van die 19de eeu 'n baie ernstige stryd in die Kaapse Kerk teen hulle ontbrand. En hierdie stryd is wel gewen deur die Sinode, wat die afwykende gedagtes veroordeel het, maar die predikante J.J. Kotzé en Thomas François Burgers, teen wie opgetree is, is deur die burgerlike hof gehandhaaf en kon sodoende aanbly in die gemeentes.
Opwekkingsdienste in die NG KerkWysig
Terwyl die NG Kerk in die stryd met die Liberalisme gewikkel was, het ook ander dinge in die Kerk begin posvat, naamlik die sogenaamde Herlewing en die Pinksterbidure vir die uitstorting van die Heilige Gees. In die tyd van geestelike louheid en ingesonkenheid van die geloofslewe is die hulp ingeroep van opwekkingsgeleenthede. Hierdie bekende metode van die Metodisme moes nou hier in die Kaapse Kerk aangewend word om nuwe geestelike lewe te bewerkstellig. En waar dit aanvanklik nog maar sporadies voorgekom het, het dieselfde Sinode wat die stryd teen die Liberalisme aangeknoop het, naamlik dié van 1862, oor hierdie saak besluit om sy offisiële goedkeuring aan die beweging te heg en die gemeentes opgewek om ernstig en gelowig te bid dat die Gees van die Allerhoogste in meerdere mate uitgestort mag word.
Soos self te begrype is, het die voorgaande toestande in die Kerk nie onopgemerk verbygegaan nie maar het daar ernstige stemme van protes en waarskuwing opgeklink. Hierdie protesstemme is die duidelikste gehoor vanuit die Paarl, waar ds. S.J. du Toit destyds die hoofwoordvoerder was teen die "nuwighede", soos dit genoem is. Du Toit was feitlik die geestelike leidsman was van die mense wat later die Gereformeerde Kerke onder die Kruis gestig het. Stephanus Jacobus du Toit is gebore op 9 Oktober 1847 en het opgegroei op die plaas Kleinbos naby die Paarl. Die ouerhuis waarin hy opgegroei hef, was eg ortodoks-gereformeerd, en die onderwys was in die dae maar erg primitief. Sy buitengewone gawes en veral sy sterk geheue het vroeg reeds die aandag getrek sodat hy sonder moeite preke wat hy gehoor het, kon sit en opskrywe.
Tydens sy bediening aldaar het hy in 1878 'n twaalftal lesings gehou oor die onvervulde profesieë, en dit het ook buite sy gemeente belangstelling gewek. Hy het verder 'n groot werkkrag geopenbaar, want saam met al sy ampspligte het hy nog aandag geskenk aan die onderwys, Bybelvertaling, taalstryd, Die Patriot en die Afrikaner-Bond; dus kerklik, kultureel en politiek-burgerlik. In 1880 het hy as gevolg van 'n ernstige keelkwaal 'n reis oorsee onderneem en toe kennis gemaak met Palestina as die land waar die profesieë in vervulling moes gaan, en verder ook met Nederland, waar hy kennis gemaak het met dr. A. Kuyper sr. en sy Vrije Universiteit, asook met die besondere stryd wat daar op kerklike gebied gestry is deur Kuyper en ander teenoor die "afwykende" teologiese rigtinge aldaar.
Teen hierdie agtergrond moet 'n mens die ontstaan van die Gereformeerde Kerke onder die Kruis sien en grootliks as die resultaat van die optrede van ds. S.J. du Toit, waar hy tydig en ontydig daarop gewys het: (1) dat die belydenisskrifte van die Kerk op die agtergrond gestel word, soos geblyk het dat die stukke in Ordonnansie 7 van 1843 nie sekuur weergegee is nie; (2) dat die gereformeerde kerkregering ondermyn word deur 'n verkeerde opvatting van kerk en kerkverband en die verkiesing van kerkraadslede nie reg gehandhaaf word nie en dat die tug verwaarloos word; (3) dat die gereformeerde erediens bedreig word deurdat die sakramente nie reg bedien word nie, preke in die Hollandse Kerke in Engels gehou word en allerlei nuwe dinge gesing word; (4) dat die gereformeerde geloofslewe benadeel word deur allerlei soort bidure, opwekkingsdienste, spesiale evangelieprediking, Pinksterbidure ter wille van die uitstorting van die Heilige Gees en versuim van die verklaring van die profesieë en (5) deur kritiek uit te oefen op die Kerk se houding ten opsigte van onderwys, sending, pensioenfondse, vereniginge en houding teenoor allerlei bewegings soos die "Afskaffersbeweging", die Heilsleër.
Gereformeerde Kerke onder Kruis gestigWysig
Hier het die eerste stigting plaasgevind en wel onder leiding van die Badenhorst-gesin, toe 'n groep lidmate van die Nederduitse Gereformeerde Kerk die gemeenskap van hulle Kerk opgesê het min of meer in die volgende trant: "Ons, die ondergetekendes, verklaar hiermee met ons naamtekeninge dat ons van plan is om aan te sluit by 'n Gereformeerde Kerk (onder die Kruis) wat opgerig staan te word as gegrond op Gereformeerde beginsels volgens Kerkleer, waarin tewens die regte van taal en nasionaliteit as onafskeidelik aan die godsdiens verbonde, erken word en die besondere roeping van die gelowiges in ons dae volgens die profesieë en tekens van die tye nie uit die oog verloor word nie."
2. Clanwilliam en 3. CeresWysig
Tussen die jare 1903 en 1907 het geen verdere gemeentes onder die Kruis tot stand gekom nie, selfs ook nie toe die Kerkrade van Strydenburg, Ceres en Clanwilliam in 1905 besluit het om 'n "Sendbrief" te stuur aan die verstrooides, dit wil sê persone wat blykens briewe en berigte net soos hulle oor kerklike sake dink maar wat nie uit die NG gemeentes bedank het nie. In 1907 egter het broeder G.J.R. Nel die leiding in sy omgewing (Witbank-Ermelo) geneem. Sy predikant, ds. P.W. Ennis, het in 1905 ook as gevolg van besware teen die Ned. Herv. of Geref. Kerk (Die Transvaalse NG Kerk) uitgetree en tot die Ned. Hervormde Kerk oorgegaan.
Op 29 Oktober 1906 het gemelde broeder Nel die Kerk bedank en 'n versoek gerig aan ds. Du Toit om na Transvaal te kom en hulle te besoek. Aan die begin van 1907 het ds. Du Toit een van sy herderlike reise onderneem om op Breyten die sogenaamde "Scoutskerk" te besoek, en daarna het hy verder gegaan en Nel besoek. Op 15 Januarie 1907 is op 'n vergadering onder voorsitterskap van ds. Du Toit besluit om 'n Kerk onder die Kruis daar te stig. In teenstelling met die persone in Ceres en Clanwilliam het hierdie mense nie die sienswyse van ds. Du Toit aangaande die oorlog gedeel nie; dus was dit inderdaad by hulle ander motiewe wat hulle tot die stap gedryf het. Hierdie kerk is in 1914 in die Gereformeerde kerkverband opgeneem as die gemeente Breyten/Carolina.
5. Mier (Gordonia)Wysig
In die jaar 1909 het daar nog twee gemeentes onder die Kruis tot stand gekom, te wete Mier in die verre Noordwes-Kaapkolonie (in Gordonia) en een op Hoopstad, Vrystaat. Binne die gemeentelike grense van die NG gemeente Upington het ook 'n groep mense gewoon wat gesimpatiseer het met die rigting van die Kerke onder die Kruis. Aangesien hulle graag wou sien dat die jongmense wat belydenis van die geloof aflê, vaster verbind moes word aan die belydenisskrifte, het hulle hul predikant gevra om dit op die een of ander wyse te doen. Toe hy egter sy medewerking in hierdie saak geweier het en na bewering selfs die belydenisstukke verskeur het, het dit hulle sodanig geskok dat hulle nie meer in die Kerk wou bly nie. 'n Tyd lank is hulle tog weer teruggehou van die daad van afskeiding, maar op 20 Mei 1909 het 'n groepie van 14 lidmate tog onder leiding van ds. Du Toit 'n Kerk onder die Kruis op Mier gestig.
Ds. T.C. Dönges, vader van die kabinetsminister Eben Dönges, was leraar van Hoopstad toe die Kerk onder die Kruis daar gestig is.
Uit die Gereformeerde kerke onder die Kruis op Ceres en Clanwilliam het 'n aantal lidmate verhuis na die distrik Hoopstad. Op hulle versoek het ds. Du Toit hulle daar kom besoek en dienste gehou. Hierdie dienste is ook bygewoon deur lidmate van die NG Kerk. As gevolg hiervan het die predikant van die NG Kerk, ds. T.C. Dönges, ds. Du Toit aangekla by die waarnemende moderator van die Vrystaatse Kerk, sodat die geval deur die Sinode behandel is en ds. Du Toit se optrede veroordeel is en die gemeentes van die Vrystaat teen hom gewaarsku is. Verder is besluit om die gedrag van ds. Du Toit ter kennis te bring van die Algemeen Sinodale Kommissie van die Kaapse Kerk.
Hierdie optrede van die Sinode het presies die teenoorgestelde uitwerking gehad as wat blykbaar die bedoeling daarmee was, want 'n dankadres is onderteken deur meer as 200 lidmate van die gemeentes Fouriesburg, Lindley, Heilbron, Frankfort en Hoopstad, waarin duidelik verklaar word dat hulle die Here dank vir die optrede van ds. Du Toit en hom uitnooi om by hulle te kom kerk hou. Die lidmate van die genoemde Kruisgemeentes wat op Hoopstad woonagtig was, het ook 'n verklaring oor die geval uitgereik, waaruit blyk dat ds. Dönges ten volle bewus was dat hulle nie by die NG Kerk te Hoopstad aangesluit het nie en dat dit op hulle aandrang was dat ds. Du Toit daar kom optree het en tydens sy tweede besoek aldaar selfs kinders van Kruislidmate gedoop het. En hierdie verklaring is ook onderteken deur 'n paar lidmate van ds. Dönges, om daardeur te verklaar dat die feite daarin vermeld, volkome waar is.
Ds. Du Toit het ook in Stemmen des Tijds 'n antwoord gepubliseer teen die optrede van die Sinode.) Grootliks deur die optrede van ds. Dönges teen ds. Du Toit het daar op 25 November 1909 'n Gereformeerde Kerk onder die Kruis op Hoopstad tot stand gekom, en hierdeur het daar 'n einde gekom aan die verwarring wat daar geheers het.
Ds. Marthinus Postma van die Gereformeerde kerk Johannesburg (Fordsburg) het Lindley se versoek geweier om kerkraadslede te bevestig, maar Frankfort s'n toegestaan.
In 1911 is nog twee Kerke onder die Kruis gestig en wel op Lindley en Frankfort. Nog voor Lindley-gemeente gestig is, het ds. Du Toit alreeds 'n paar keer binne die grense van die NG kerk in hierdie omgewing opgetree. Van die kerkraad is verlof gevra hiernatoe, maar dit is geweier met 'n verwysing na die besluit van die Sinode. As leier van die beswaardes het opgetree ene C.J.J. du Plessis. Op 3 Januarie 1911 is 'n voorlopige byeenkoms gehou en 'n kommissie benoem om die name van diegene wat wou uittree uit die NG Kerk, op te neem. Toe daar op 18 Januarie 1911 weer 'n vergadering gehou is ten huise van P.C. Oosthuizen, het dit geblyk dat daar sowat 100 persone was.
Op die vergadering is 'n brief van ds. Du Toit voorgelees waarin by twee moontlike weë aan hulle voorgehou het, naamlik om direk by die Gereformeerde Kerk aan te sluit of om 'n Gereformeerde Kerk onder die Kruis te stig. Na oorweging is besluit om die laasgenoemde weg op te gaan. Op 18 Januarie 1911 is 'n brief gerig aan die kerkraad, onderteken deur 32 persone, waarin versoek word om die daarondervermelde name van die lidmaatregister te verwyder, aangesien hulle besluit het om van die Kerk af te skei. Ds. Du Toit kon weens siekte nie die kerkraadslede kom bevestig nie, en toe getrag is om ds. Marthinus Postma van die Gereformeerde Kerk te Fordsburg, Johannesburg, vir dié doel te kry, het hy gesê dat hy nie aan die versoek kon voldoen nie, aangesien die predikante van die Gereformeerde Kerk hulle nie kon help nie maar dat hulle 'n ouderling van die Kerk onder die Kruis moes laat kom om hulle te bevestig. Op die ou end het broeder P.C. Oosthuizen die kerkraadslede in hulle ampte bevestig.
Behalwe hierdie woelinge was daar ook nog ander wat ontevrede was met die gang van sake in die NG Kerk. Juis in dié tyd het daar 'n aantal gesinne, lidmate van die Kruis-gemeente van Strydenburg, die distrik binnegetrek. Ds. Du Toit het hulle kom besoek en ook Woord en Sakramente aan hulle bedien, waaraan ook lidmate van die NG Kerk deelgeneem het. 'n Ander rede waarom dit uiteindelik tot aparte kerkstigting gekom het, was die eienaardige optrede van die kerkraad teenoor 'n sekere broeder C.M. de Beer, wat as gevolg hiervan vervreemd geraak het van die Kerk en later die leiding geneem het om 'n Gereformeerde Kerk onder die Kruis te stig.
So het daar op 13 Februarie 1911 'n aantal lidmate die Kerk bedank sonder dat die kerkraad enige pogings aangewend het om hulle tot ander insigte te bring. In die brief word die gronde vir hierdie stap aangedui, naamlik dat hulle nie die Kerk van die vaders verlaat nie, maar dat die NG Kerk nie meer die Kerk van die vaders is nie en nie meer die tekens van die ware kerk vertoon nie, maar meer dié van die valse kerk volgens die geloofsbelydenis. Op 23 Februarie 1911 het hulle op die plaas Weltevrede saamgekom en 'n gemeente gestig. Ds. M. Postma van Johannesburg, wat kort tevore nog aan Lindley berig het dat die predikante van die Gereformeerde Kerk hulle nie kon help nie, was nou gewillig om die kerkraadslede te kom bevestig. So het die laaste Gereformeerde Kerk onder die Kruis tot stand gekom.
Die bediening van al hierdie Kruisgemeentes het op die skouers van ds. S.J. du Toit gerus. Hy het hulle uit beginsel sonder 'n vaste traktement bedien en was tevrede met die vergoeding van sy reiskoste en wat die kerkrade hom verder gegee het. Vir hulle geldelike inkomste was die gemeentes afhanklik van vrywillige offers en kollektes by die eredienste. Ds. Du Toit het van tyd tot tyd herderlike reise vanuit die Paarl onderneem om die verskillende gemeentes te bedien; en afgesien van die gestigte gemeentes het hy ook 'n aantal "Broederkringe" besoek en dienste gehou.
Saam met hierdie bedieningswerk het ds. Du Toit nog een Kerk bedien, naamlik die Nederduitse Gereformeerde Kerk van Transvaal of die sogenaamde "Scouts"-kerk, soos dit in die omwandeling bekend was.
Afgesien van die groep Gereformeerde Kerke onder die Kruis wat ds. Du Toit bedien het, het daar nog in Transvaal vanaf 1905 'n groepie gemeentes los van die Ned. Herv. of Geref. Kerk bestaan onder die naam Nederduitse Gereformeerde Kerk van Transvaal, en eers vanaf 1910 het hulle die naam Gereformeerde Kerk onder die Kruis aanvaar. Die ontstaan van hierdie Kerk gaan direk terug na die Engelse Oorlog. Weens die verbittering en verwydering tussen die twee groepe lidmate, naamlik die "bittereinders" onder die boere en "scouts", wat wapens opgeneem het saam met die Engelse teen die Boere, het die kerk 'n uiters moeilike taak gehad om vrede en versoening tussen hulle te probeer bewerkstellig. Laasgenoemde groep was eintlik in twee afdelings, naamlik diegene wat van mening was dat na inname van die hoofstede van die Republieke die oorlog gestaak moes word – vandaar dat sommige van hulle toe huis toe gegaan het – en die ander deel wat wapens opgeneem het teen die boere en in die wandeling "scouts" of "joiners" genoem is.
Ds. Hercules Enslin du Plessis het in 1902 uit die NG Kerk getree en in 1908 daarna teruggekeer. In 1903 het hy kinders van beswaarde lidmate op Vlaklaagte, Bethal, gedoop.
Die Kerke onder die Kruis en die Gereformeerde KerkWysig
Algemene Vergadering van die VrystaatWysig
Lindley en FrankfortWysig
Die Kerk onder die Kruis op Hoopstad is in 1914 ingelyf by die Gereformeerde Kerk waarna dié kerkverband 'n gemeente op Bultfontein gestig het, die Gereformeerde kerk Bultfontein, waarvan Hoopstad sedertdien deel vorm.
Op die Algemene Vergadering van die Transvaal, gehou op 4 Februarie 1914 op Potchefstroom, het Wolmaransstad reeds gevra dat die Algemene Vergadering van Transvaal by die Algemene Vergadering van die OVS moes aanbeveel om 'n gemeente op Hoopstad te stig, en 'n besluit is inderdaad in dier voege geneem. Toe kort daarna die Algemene Vergadering van die OVS gehou is op 21 Februarie 1914, het die saak van Hoopstad daar gedien. 'n Kommissie van prae-advies is benoem om nog gedurende hierdie sitting die Algemene Vergadering van advies te dien.
(In 1914 is toe wel 'n Gereformeerde gemeente in dié deel van die Vrystaat gestig, maar onder die naam Bultfontein, nie Hoopstad nie. Die kerkgebou is ook op Bultfontein.)
Daarmee was die besluit van die Algemene Sinode van 1913 in sover dit die Kerke onder die Kruis in die OVS betref, voorspoedig uitgevoer.
Die gemeente Ceres het net 12 jaar bestaan, want dit het in 1926 ontbind.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Gereformeerde_Kerke_onder_die_Kruis&oldid=1881829"