Bybelskool » Die tweede gebod – ‘n paar ekstra gedagtes
Ek het nog ‘n navraag gekry oor die tweede gebod. Ek het al daaroor geskryf, maar ek gee graag ‘n paar ekstra gedagtes, omdat dit só ‘n belangrike deel van die boodskap van die Tien Gebooie is.
Die eerste drie gebooie roep ons op tot ‘n onverdeelde lojaliteit aan God. Jy mag geen ander god langs God aanbid nie. Jy mag geen afbeelding van Hom of iets anders maak of aanbid nie, ook nie in jou hart nie. Jy mag sy Naam nie sonder respek hanteer nie.
God is regverdig in sy gedrag teenoor ons. Gehoorsaamheid aan hierdie gebooie sal geseën word. Ongehoorsaamheid sal gestraf word.
Die tweede gebod spel dus die uitwerking van gehoorsaamheid of ongehoorsaamheid in die geslagte van die verbondsgemeenskap uit.
“4 Jy mag vir jou geen gesnede beeld of enige gelykenis maak van wat bo in die hemel is, of van wat onder op die aarde is, of van wat in die waters onder die aarde is nie. 5 Jy mag jou voor hulle nie neerbuig en hulle nie dien nie; want Ek, die HERE jou God, is ’n jaloerse God wat die misdaad van die vaders besoek aan die kinders, aan die derde en aan die vierde geslag van die wat My haat; 6 en Ek bewys barmhartigheid aan duisende van die wat My liefhet en my gebooie onderhou.”
Die Hebreeuse woord vir “besoek” is paqad. Dit kan vertaal word as “rekenskap vra” of selfs “ondersoek doen” waarvan laasgenoemde vir my eintlik die betekenis binne die konteks die beste oordra. In Engels kan dit met “dealing with” vertaal word. Dit beteken doodgewoon dat God ingryp in mense se lewens om hulle te seën of te straf na gelang van die verhouding wat hulle met Hom handhaaf of versaak. En dit het ‘n effek op die nageslag.
‘n Paar opmerkings is nodig om hierdie boodskap te kan toeëien.
Hierdie tweede gebod druk God se verwagting van onverdeelde lojaliteit aan Hom uit. Hy verwag dat mense Hom alleen sal dien soos die eerste gebod reeds geëis het. Daar is geen kompromie moontlik tussen Hom en ander gode nie. Enige kompromie lei onvermydelik tot ‘n verdeelde lojaliteit aan Hom.
Waar ‘n pa en ma dus hulle lojaliteit verbreek aan Hom, het dit ‘n onvermydelike effek op hulle kinders, want dit verbreek die verbondsverhouding. Soos Durham sê: “indifference to commitment is contagious, in a family or in a society.” Dit deurbreek die Godsverhouding en het ‘n destruktiewe effek op die komende geslagte. En ons moet dit op geen manier onderskat nie.
Die straf wat aan die tweede gebod verbonde is, is vir mense wat deel is van die geloofsgemeenskap, maar wat op ‘n punt in hulle lewe kom waar hulle God verwerp of begin haat. God “besoek” of “ondersoek” die misdade van die ouers aan die kinders.
Dit beteken waarskynlik dat God hulle “straf” deur sy seën van hulle te onttrek en hulle aan hulle eie lot oor te laat. Dit is soortgelyk aan wat ons in Romeine 1 ook sien waar God die hele mensdom “oorgee” aan allerlei sondes, omdat hulle Hom nie as God geëer en gehoorsaam het nie. God besoek en bestraf dié wat kies om Hom te verwerp.
Dit wil lyk asof die Here hier rekening hou met die feit dat sonde baie maklik oordraagbaar raak binne families. Dat dit in patrone of praktyke ontwikkel wat deur die geslagte lewend gehou word, bv familievetes of kulturele gebruike wat God en sy wil vir die lewe nie eerbiedig nie.
Die straf vir sonde is altyd persoonlik. So leer die wet (Deut 7:10; 24:16) en die profete (Eseg 18). Die verhaal van Korag se seuns is ‘n pertinente illustrasie daarvan. Korag sondig, maar sy seuns volg hom nie daarin na nie. Korag sterf dus vir sy sonde. Sy nageslag word egter nie net nie gestraf nie, omdat hulle gehoorsaam gebly het, maar besonderlik geseën en word die liturge van die volk (Num 16) soos ons uit die talle psalms wat aan hulle toegeskryf word, kan agterkom (Ps 42; 44-49; 84; 85; 87-88).
Die effek op vier geslagte moet veral in sy kontras met die seën vir duisende geslagte in die volgende vers gelees word. God is “vir altyd” (dit is in wese wat die “duisende” beteken!) goed vir dié wat aan Hom lojaal is en bly, dié wat sy wet/wil/woord/riglyn vir die lewe gehoorsaam. God gee besondere genade in geloofsgemeenskappe wat aan Hom getrou en gehoorsaam bly. God bewaar en beskerm dié wat kies om Hom te gehoorsaam van boosheid. Soos Psalm 118 sê: “aan sy liefde is daar geen einde nie.“
God word hier beskryf as regverdig in die wyse waarop hy gehoorsaamheid en ongehoorsaamheid hanteer. Trouens, sy barmhartigheid is oneindig meer as sy besoeking. Dit is ‘n sterk motivering om lojaal aan Hom te bly en afgodery te versaak.
Eksodus 34 vat dié gedagtes van die tweede gebod nog verder. Ek haal uit die Bybelskool aan vir dié wat die tweede gebod in ‘n breër Bybelse konteks wil verstaan:
Die belydenis van God oor Homself in Eksodus 34:6-7 bring die onpeilbare diepte van sy wese na vore. Ek gee my eie vertaling weens die onpresiese aard van die Nuwe Afrikaanse Vertaling. God verklaar oor Homself die volgende:
God se barmhartigheid (rǎḥûm) is al een keer genoem in die verbondsboek (Eks. 22:27), maar hier word dit beslissend uitgebrei as ‘n beskrywing van sy wese saam met die ander aspekte wat hier genoem word. Dieselfde geld God se genade (ḥǎnnûn). Dit is al een keer genoem in die gesprek wat Josef met sy broer Benjamin gehad het (Gen. 43:29 – – vgl. wat ek daaroor geskrywe het: Genesis 43 – Jakob stuur Benjamin na Egipte in die hoop dat God hulle barmhartig en genadig sal wees).
Die goue blom op Aäron se kop sou hierna ook God se genade en guns teenoor die volk uitbeeld (Eks. 28:38), maar hier word genade nog helderder uitgespel as deel van sy manier van werk met sy mense, iets waarop Moses homself alreeds in sy vorige intrede vir die volk se afvalligheid beroep het (Eks. 33:12-17).
In Nahum 1:3 word ook met hierdie konsep gewerk, maar ook die negatiewe impak van ongehoorsaamheid uitgespel, toe Nineve uiteindelik tog verwoes word, omdat die bekering in Jona se tyd nie gehou het nie.
Die negatiewe gevolge beteken natuurlik nie dat die kinders en kleinkinders boet vir hulle vaders en voorvaders se sonde nie, soos sommige verkeerdelik aflei uit hierdie beydenis. Die nageslag van die Israeliete het dit bv. reggekry om ná veertig jaar met die Intog die barmhartigheid van die Here te ervaar, selfs al het hulle ouers die oordeel van die Here ervaar, omdat hulle op die Here vertrou het en in gehoorsaamheid gehandel het. Vgl. bv. Esegiël 18 waar die Here kapsie maak teen enigiemand wat hierdie verkeerde idee vertroetel dat die vaders groen druiwe eet, en die kinders se tande stomp raak: “Dit is die mens wat sondig wat sal sterf. Wie wil leef volgens my wil, sal reg laat geskied en reg doen.”