KAVANYISA KA 1: MANGHENELO 5 1.1Nkoka wa vandla ra sisiteme ya huvo ya/khoto ya ndhavuko eku hlayiseni 6 ku rhula ni ntshamiseko wa vaaki va ndhavuko. 1.2Xivono na xikongomelo xa rimba ra pholisi 7 1.
KAVANYISA KA 5: MINTLHONTLHO LEYI FANELEKE KU LULAMISIWA HI RIMBA RA PHOLISI 23 5.1Manghenelo 24 5.2Ku amukeriwa ka minkoka ya vumbiwa lebyintshwa 24 5.3Ku tirhisiwa ka mintirho ya vuavanyisi hi varhangeri va ndhavuko 24 5.4Ku hambanisiwa ka sisiteme ya vululami ya ndhavuko 25 5.
Varhangeri va ndhavuko va ni ntirho wa nkoka swinene eka vaaki va ndhavuko hi mayelana na mafambiselo ya vululami. I xiphemu xa ndzhaka ya mfuwo ya vanhu va Afrika naswona xi amukeriwa hi Vumbiwa.
Nawu wa ndhavuko a wu ri kona ku sukela khale naswona a wu amukeriwa eka sisiteme ya nawu ya Afrika Dzonga. Vanhu vo tala lava tshamaka eka vaaki va ndhavuko va landzelela milawu ya nawu wa ndhavuko no amukela sisiteme ya huvo ya ndhavuko leyi tirhisaka nawu lowu. Ku pimanyetiwa leswaku ku lava ku ringana mamiliyoni ya 14 wa vanhu va vumba xiphemu xa vaaki va ndhavuko eswifundzeninkulu hinkwaswo swa Afrika Dzonga loko ku nga katsiwi xifundzankulu xa Western Cape.
Ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko i swa nkoka eku tlakusiweni ka vun'we bya rixaka, ku rhula ni ku twanana eka vaaki. Eka xiyimo lexi xa mafambiselo ya vululami, varhangeri va ndhavuko va herisa minkanetano hi ku tirhisa tihuvo ta ndhavuko (Makgotla/ Inkundla). Nkoka wa tihuvo ta ndhavuko wu huma eka mhaka yo va ti ri ekusuhi na vaaki no tirhisa ririmi na maendlelo lama vaaki va ma twisisaka ku antswa ku tlula mafambiselo ya tikhoto ta ximfumo. Murhangeri wa ndhavuko ni vakhanselara va yena va tshama eka vaaki ("lekgotla"), va yingisela vumbhoni bya vamangari na vanhu lava "hehliwaka", no ololoxa mintolovelo ya ndhavuko ni mintolovelo leyi tirhisiwaka hi vaaki lava ku vulavuriwaka hi vona. Kasi loko swi pimanisiwa na sisteme ya khoto ya ximfumo, tihuvo ta ndhavuko a ti landzeleri milawu leyi lerisiweke kumbe leyi tsariweke ehansi. Ti leteriwa hi mfuwo na ndhavuko wa vaaki lava ti tirhaka eka vona. Hi ndlela leyi vululami byi endliwa hi ndlela yo olova na xihatla.
Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko yi tumbuluxiwile hi ku landza Nawu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko wa 1997 naswona yi tirha eka xiyimo xa rixaka, tafula leri landzelaka ri kombisa xiyimo hi mayelana na Tindlu ta Swifundzankulu ni ta Miganga leti kumekaka eswifundzeninkulu.
Ku simekiwile no tekeriwa enhlokweni huvo ya ndhavuko eka vaaki va ndhavuko van'wana ni van'wana lava kumekaka ehansi ka vulawuri bya murhangeri wa ndhavuko.
Xivono xa rimba ra pholisi leri i ku tiyisa/nyika matimba nkoka wa vandla ra vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, xikombiso ku antswisa mfikelelo wa vululami no hoxa xandla eku antswiseni vutomi bya vanhu hinkwavo.
Xikongomelo xosungula xa tsalwa ra pholisi leri i ku twananisa sisiteme ya vululami ya ndhavuko swin'we na Vumbiwa.
Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, lowu nga wona masalela ya masungulo ya xihlawuhlawu xa ku ya hi rixaka, wu herisiwile hi Hukuri 2005.2 Leswi swi tumbuluxe xilaveko xo wo siva hi nawu wa rixaka lowu lawulaka vutihlamuleri ni mintirho ya vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami. Swilaveko swin'wana swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima swi tshikiwile swi tirhisiwa ku fikela hi siku ra 30 Khotavuxika 2008. Rimba leri ra pholisi leri nga kona eka tsalwa leri ri na xikongomelo xo vumba masungulo ya nawu lowu nga ta swi siva laha wu nga ta nyika vutihlamuleri na mintirho ya vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami.
Tsalwa ra pholisi i mbuyelo wa ndzavisio wa matsalwa, ndzavisiso wo pimanisa ta vulawuri byin'wana ni ku tsundzuxana na varhangeri va ndhavuko, tindzawulo ta mfumo leti nga ni vutihlamuleri bya timhaka ta ndhavuko ni vakhumbeki van'wana lava kumekaka eka ntirho wa nawu wa ndhavuko. Holobye ni vatirhi van'wana va endle ndzavisiso wo xiyaxiya tisisiteme ta ndhavuko ta le India na le Botswana. Mahungu man'wana ya kumekile eka khoniferense ya matiko ya misava ya mavandla ya ndhavuko, leyi veke kona hi Mudyaxihi 2007, ni le ka Khoniferense ya Vamajisitarata leyi nga landzela leyi veke kona hi Ndzhati 2007. Etikhoninferenseni leti swivulavuri swa laha tikweni ni swa matiko ya misava swi avelanile mintokoto ya swona ya mavandla ya ndhavuko ni vutihlamuleri lebyi endliwaka hi mavandla lama eka mafambiselo ya vululami.
Minhlawulo ya xidemokirasi ya 1994 yi letele xidemokirasi lexintshwa. Xidemokirasi lexintshwa hi xona xi vumbeke masungulo ya ku kamberiwa ka milawu ni maendlelo lama a ma ri kona ku nga si fika 1994. Tsalwa leri ra pholisi ri kongomisa eka vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko ehansi ka mfumo wa xidemokirasi lowuntshwa, eka mafamabiselo ya vululami.
Ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko ku na ntirho wa nkoka swinene eka vutomi bya Vantima na hi ku ya hi matimu eka tipolitiki ta Afrika Dzonga. Ku angarhela ku hlayisiwa ka mfuwo, mindhavuko, mintolovelo ni minkoka ya vanhu va Vantima, kasi hi le tlhelo ku yimela swivumbeko swa masungulo swa ku vumbiwa ka rixaka ni mafumele. Kambe hambiswiritano loko Afrika Dzonga ri amukela Vumbiwa bya Nkarhinyana na le ndzhaku loko ri amukela Vumbiwa bya 1996, vanhu va ka hina va hlambanyile leswaku Rhipabliki ra Afrika Dzonga ra tifuma, i Tiko ra xidemokirasi leri tumbuluxiweke eka minkoka ya le misaveni hinkwayo yo hlaya, ku katsa na vukulukumba bya Vumbiwa. Leswi swi vumbe masungulo ya matimu lamantshwa/mfumo lowuntshwa.
Endzhaku ka minhlawulo ya 1994, mfumo lowuntshwa wu sungule ntirho wo hundzuluxa tiko ra Afrika Dzonga. Leswi a swi katsa ku hundzuluxiwa ka mavandla/minhlangano ya mafumele hi ku landza mfumo wa xidemokirasi lowuntshwa na milawu ya vumbiwa swo fana na ku ringana na ku pfumala xihlawuhlawu. Yin'wana ya mintirho leyi a ku ri ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko. Tanihi lava hi buleleke ndlela etikweninkulu ra Afrika, hi tikume hi langutane ni ntlhontlho lowuntshwa wo hlamusela xivandla ni vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko eka sisiteme leyintshwa ya mafumele. Vumbiwa lebyintshwa byi vumbe masungulo ya leswi no lava leswaku ku lerisiwa mfumo lowuntshwa leswaku wu tumbuluxa milawu leyi nga ta lulamisa mhaka leyi.
tlakusa vuswikoti bya ni ku engetela ku fikeleriwa ka tihuvo ta ndhavuko; na kumisisa vulawuri bya milandzu ya vugevenga na milandzu ya vaaki ya tihuvo ta ndhavuko ni ku hluvukisa mafambiselo lama lawulaka tihuvo ta ndhavuko.
Nawu 38 wa 1927. 2 Ku Herisiwa ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na Hundzuluxo wa Nawu wa Milawu Yin'wana (Nawu 28 wa 2005).
Ku swihoxo leswi nga kona eka sisiteme ya huvo ya ndhavuko ku fanele ku fambelanisiwa leswaku ku kota ku fikelela swilaveko swa vumbiwa leswintshwa.
Eka kavanyisa loku landzelaka (Kavanyisa ka 2), ku nyikiwile matimu ya vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko. Kavanyisa loku ku ringeta ku hlamusela no nyika masungulo ya vutihlamuleri lebyi a byi endliwa hi vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami loko Vumbiwa byi nga si sungula ku tirha. Ku kombisa hi ku komisa mfumo wa xikoloni, mfumo wa xihlawuhlawu, ku katsa na nkarhi wo tumbuluxiwa ka matiko-xikaya ni matiko lama tifumaka na nkarhi loko ku nga si sungula mafambiselo/mfumo wa vumbiwa lebyintshwa.
Kavanyisa ka 3 ku kongomisa eka dyondzo yo yelanisa ya tisisiteme ta vululami ta ndhavuko ematikweni lama hlawuriweke ya le Afrika na matiko man'wana ya le vupeladyambu, xikan'we na swihlawulekisi swo angarhela leswi fambelanaka na sisiteme ya ndhavuko ya Afrika Dzonga. Kavanyisa ka 4 ku languta minhluvukiso leyi tisiweke hi mafambiselo ya vumbiwa lebyintshwa, kasi Kavanyisa ka 5 ku nyika nkatsakanyo wa mintlhontlho leyi vurhangeri bya ndhavuko ku langutaneke na yona ehansi ka mafambiselo ya vumbiwa lamantshwa/lebyintshwa. Kavanyisa ko hetelela (Kavanyisa ka 6) ku kongomisa eka ku hlawula ka pholisi loku fambelanaka na sisiteme ya vululami bya ndhavuko ya Afrika Dzonga no nyika rimba ra milawu leyi nga ni xikongomelo xo nyika matimba rimba ra pholisi.
Kavanyisa ka 7 ku na mahetelelo lama nyikaka nhlamuselo yo koma ya endlelo ro tsundzuxana leri endliweke eku hluvukiseni rimba ra pholisi leri.
Vutihlamuleri bya mavandla ya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami i ya khale swinene/i khale ya ri kona. Bennet3 u hlamusela leswaku ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko a ku ri kona eminkarhini ya khale laha vaaki lava a va tshembela eka swilo swo fana na vuxaka a va nyikiwa misava leswaku va tshama eka yona no byisa swifuwo. Murhangeri a ri exitulwini xa le henhla xa mfumo wa ndhavuko kasi ehansi ka yena a ku ri na swiyimo swimbirhi swa vulawuri: murhangeri wa muganga/ndhuna na nhloko ya ndyangu. Murhangeri a ri na vutihlamuleri bya vurhangeri etimhakeni hinkwato ta vutomi bya vaaki, ku suka eka vaaki va le makaya ku ya eka ku rhangela masocha enkarhini wa tinyimpi no herisa minkanetano exikarhi ka vaaki. Mfumo wa ndhavuko a wu hambanile ni tinhlamuselo ta xidemokirasi ta manguva lawa. A wu nga tekeri enhlokweni nawu wo hambanisiwa ka matimba ni mintirho ya wona leyi hlanganisiweke hi mayelana na vuavanyisi, mafambiselo na vuswikoti bya milawu.4 Vutihlamuleri bya vandla i bya nkoka eku twisiseni mintlhontlho leyi langutaneke na vandla leri ehansi ka mfumo wa xidemokirasi lowu nga kona sweswi. Ku amukeriwa ka tihuvo ta varhangeri va ndhavuko, a ku vuriwa leswaku a ku ri kahle hikwalaho ko va ku landzelela sisiteme leyi loko ku tirhisiwa milawu ni maendlelo lama va ma toloveleke.
Ku fika ka xikoloni ku tisile ku cinca loku hetisekeke eka mafambiselo ya vululami bya varhangeri va ndhavuko. Mimfumo ya xikoloni na mfumo wa xihlawuhlawu yi nghenelerile eka swivumbeko swo fambisa vululami hi ku hluvukisa/tumbuluxa sisiteme yo hambanisa tihuvo ta vanhu va Vantima. Ku amukeriwa ka "Tihuvo ta Tihosi" enkarhini wa mfumo wa xikoloni a ku voniwa tanihi xiphemu xa nkoka xa mafambiselo ya xikoloni ehansi ka pholisi ya mfumo lowu nghenelelaka hi ndlela leyi nga kongomeki.5 Pholisi ya mfumo lowu ngenelelaka hi ndlela leyi nga kongomeki, ehandle ko va yi ri xilaveko lexi kotekaka xa mafambiselo xa ku humelela ka ndzingeto wa xikoloni, na yona a ku vuriwa leswaku a yi simekiwe eka miehleketo ya leswaku a ku ri na ku hambana/ku pfumala ku ringana mfuwo exikarhi ka vakoloni na vaaki va Afrika leswi a swi lava leswaku timhaka ta Vantima ti fambisiwa hi ndlela yo hambana eka minhlangano ni swivumbeko leswi a swi tekiwa swi ri swa xiyenge xa Valungu xa vaaki.
Hi ku ya hi Olivier, eku heleni ka nkarhi wa Xikoloni xa Britain eAfrika (exikarhi ka 1957 na 1967), a ku tirhisiwa milawu yimbirhi etikweni. Leswi a ku ri sisiteme ya tihuvo timbirhi leyi a yi katsa nawu lowu tundziweke (wa vupeladyambu) ni nawu wa ndhavuko.
Hambileswi Vanitima a va ha tirhisa tihuvo leti enkarhini lowu, a ku ri na swivilelo swa ndlela leyi a ti tirha hi yona. Tihuvo leti tanihi hi timhaka tin'wana ta vaaki va Vantima va ndhavuko a ti lawuriwa ngopfu hi vavanuna. Rimbewu a ku ri mhaka leyi a yi nga amukeriwi eku vumbiweni ka huvo. Eka vaaki van'wana vavasati a va nga pfumeleriwi ku fambisa kumbe nghenelela eka mafambiselo ya "Tihuvo ta Tihosi", ehandle ka loko va ri vamangari naswona ntsena loko va pfuniwa hi vavanuna.8 "Tihuvo ta Tihosi" a ta ha tekiwa tanihi ta nkoka no va endlelo leri lavekaka ro hatlisisa ku herisiwa ka minkanetano loko ku langutiwa ntumbuluko wa tona wo va ti fikeleleka hi ku olova no kala ti nga durhi (kumbe ku kala ti nga hakerisi mali) no va sisiteme ya vululami yo olova.
Endzhaku ka ku hlanganisiwa ka tikoloni ta mune hi 1910, "Tihuvo ta Tihosi" a ti tirhisiwa ku tlakusa swivongo. A ti nga amukeriwi hi nawu ku nga si fika 1927. Pholisi ya Britain ya mfumo lowu nga kongomeki a yi tirhisiwa ku lawula no hlohlotela matimba ya tona.
Hikwalaho ko pasisiwa ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, "Tihosi" ti hundzuke swivumbeko swa mfumo, laha a ti ri na matimba no vumba tihuvo, laha a ti nga ha ri emavokweni ya vanhu, kambe hi ku landza matimba ya mfumo wa nkarhi lowu. Ehansi ka sisiteme ya xikoloni ya mfumo lowu nga kongomeki ni le hansi ka mimfumo ya xihlawuhlawu "Tihuvo ta Tihosi" a ti lawuriwa ngopfu hi ku nghenelela ka mfumo hi ku tirhisa matimba ya mavonelo ya tona hi ku landza xiyimo, vutihlamuleri na mintirho ya "Tihosi" na "Tihuvo ta Tihosi" laha a ti tirhisiwa hi swikongomelo swo pfuna kumbe ku tsakisa mfumo.
Vona ZN Jobodwana, Tihuvo ta Tihosi na Timfanelo ta Ximunhu: Mavonele yo Yelanisa ya XiAfrika 15, Nawu wa Vaaki va Afrika Dzonga 26, p 34.
Enkarhini lowu ndhavuko ni mintolovelo wo kambela hi ku landza ndlela leyi murhangeri wa ndhavuko a fuma ku ya hi switsundzuxo swa vakhanselara va yena na hi ku landza mintsakelo ya vanhu va yena swi herisiwile no siviwa hi sisiteme leyi "Tihosi" a ti vekiwe ehansi ka vulanguteri bya Xandla xa Jenerali na le ndzhaku ehansi ka Phuresidente wa Tiko loyi a ri murhangeri wa hofisi ya Hosinkulu enkarhini wa mimfumo ya xikoloni ni mfumo wa xihlawuhlawu. Ku kota ku fambisana ni vulawuri ku tumbuluxiwile sisiteme hi ku landza tihuvo ta Vakhomixinara (leti a ti lawula Valungu) leti a ti tirhisiwa tanihi tihuvo to hetelela leti a ti ahlula milandzu leyi kanetanaka ni swiboho swa "Tihosi".
Vakhomixinara tona a ti fambisa vululami hi ku landza nawu wa ndhavuko. , Mihleketo ya "ximbirhi" yi veke "Tihuvo ta Tihosi" eka xiyimo xa le hansi loko ti pimanisiwa ni tikhoto ta ximfumo naswona a ti languteka ti ri na matimba yo ringana. Kambe hambiswiritano, mavonele yo angarhela ya vanhu vo tala a ya ri ya leswaku "Tihuvo ta Tihosi" a ti ri na xiyimo xa le hansi.
Tihvuo ta Vakhomixinara ti herisiwile hi 1986 laha ti siviweke hi Nawu wo Herisa Tihuvo Hlawuleka ta Vantima, 1986 (Nawu 34 wa 1986), kasi "Tihuvo ta Tihosi ni Tindhuna" tona a ti herisiwanga. Leswi swi vile tano hi ku landzela xibhumabhumelo xa Khomixini ya Hoexter hi 1983.
Ku tumbuluxiwa ka matiko-xikaya na matiko lama tifumaka swi tise ku cinca eka sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko. Matiko-xikaya ni matiko lama tifumaka a ya nyikiwe matimba yo lawula tisisiteme ta tihuvo ta ndhavuko ta wona. Leswi swi vange leswaku matiko-xikaya yo hambana ni matiko lama tifumaka ya amukela tisisiteme to hambana ta "Tihuvo ta Tihosi", leswi a swi hlohloteriwa hi mindhavuko ni mfuwo leswi a swi tirhisiwa etindhawini ta vona.
Ekhale ka mimfumo ya Transkei na Zululand, "Tihuvo ta Tihosi" a ti tirhisa matimba yo yelana naswona a ti ri na vulawuri byo yelana na tikhoto ta vamajisitarata. Swirilo ekhale ka mfumo wa le Transkei a swi suka eka varhangeri va ndhavuko ku ya eka vulawuri bya xifundza laha tihosi ni tihosikazi a ti ri na vuyimeri kona.
Ekhale ka mfumo wa Bophuthatswana, hi ku landza Nawu wa Tihuvo ta Ndhavuko wa Bophuthatswana, 1979 (Nawu 29 wa 1979), matimba yo tirhana na milandzu ya vugevenga ni milandzu ya vaaki a yi nyikiwile swivumbeko swa (mimfumo swivongo) ku nga ri varhangeri va ndhavuko vo karhi. Swirilo swo huma eka swivumbeko leswi swa ndhavuko a swi yisiwa eka xifundza xa majisitarata xin'wana ni xin'wana, lexi a xi vumbiwa hi majisitarata na swirho swimbirhi swo engetela (leswi a ku ri vativi va swivongo exifundzeni).
Ekhale ka mfumo wa Ciskei, "Tihosi" na tindhuna a ti ri na vulawuri bya xiviri byo tirhana na milandzu ya vugevenga ni milandzu ya vaaki leyi a yi huma eka nawu wa ndhavuko ni ntolovelo hi ku landza ku thoriwa ka tona tanihi varhangeri va ndhavuko.
Hambileswi ku pasisiweke nawu wa xifundzankulu, Nawu wa Ndhavuko wo Tengiwa ka Milandzu ya Vugevenga na Vaaki wa KwaNdebele ,1984, wa ha tirhisiwa eka swiphemu swa le Mpumalanga leswi a swi wela ehansi ka khale ka mfumo wa le KwaNdebele.
Ekhale ka mimfumo yaGazankulu, Lebowa na Qwaqwa, mfumo wu tumbuluxile ku tirhisiwa ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima. Hi ku landza Nawu lowu, Holobye a nyika matimba "Tihosi" na tindhuna matimba yo tenga milandzu ya vugevenga ni milandzu ya vaaki.
Ekhale ka mfumo wa Venda, swiyenge swa 24 na 25 swa Xitiviso xa Mafambiselo ya Varhangeri va Ndhavuko va le Venda, 1991 (Xitiviso xa 29 xa 1991), a xi nyika "Tihosi" na tindhuna matimba yo tenga milandzu ya vugevenga ni milandzu ya vaaki leswi a swi endliwa hi Khale ka Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Vun'we bya Rixaka.
Tihuvo ta ndhavuko ti yile emahlweni ti va kona no tirha ngopfu eka mfumo wa khale leswi a swi ri tano ku ya hi Nawu wa Mafambiselo ya Vantima ni milawu yin'wana ya Swifundzankulu. Vumbiwa byi pfumelela leswaku tihuvo leti ti ya mahlweni ti va kona no tirha hi ku landza Vumbiwa ni ku herisiwa kumbe ku hundzuluxiwa ka milawu hi valawuri lava nga ni vuswikoti. Nawu wa Mafambiselo ya Vantima wu hundzuluxiwile eka swiyimo swin'wana ku susa swilo leswi a swi kanetana na minkoka ya vumbiwa swo fana ni ku xupuriwa ka miri. Ku xupuriwa ka miri swi kumeke ku va swi lwisana na mfanelo ya ndzhuti wa ximunhu eka Nxaxamelo wa Timfanelo. Mfanelo yo sindzisa ku khotsiwa hi tihuvo/vulawuri bya swifundza ekhale ka mfumo wa Transkei swi voniwe ku kala swi nga ri mafambiselo ya kahle.
Ku herisiwa ka nkanetano ehandle ka huvo a hi maendlelo lamantshwa. Vaaki va le misaveni hinkwayo ku katsa na vaaki va ndhavuko eAfrika Dzonga i khale va ri karhi va tirhisa tindlela to kala ti nga ri ta vuavanyisi ta ndhavuko ku herisa minkwetlembetano. Tisisiteme ta ndhavuko ta le Botswana, Malawi, India, South Australia na Canada ti langutiwile ku vona sisiteme ya huvo ya ndhavuko leyi nga fanelaka xiyimo xa Afrika Dzonga.
Vulavisisi byo pimanisa bya tisisiteme ta vululami ta ndhavuko ta le Botswana, Malawi na le India byi hlamuseriwile hi ku komisa laha hansi tanihi swikombiso swa kahle leswi Afrika Dzonga ri nga dyondzaka swokarhi eka swona.
Botswana ri na sisiteme ya tihuvo timbirhi. Tihuvo ta ndhavuko ti tirha hi ndlela yo fana na sisiteme ya tikhoto ta ximfumo. Tihuvo leti ti tumbuluxiwa hi Holobye wa Mfumo wa Miganga hi ku landza Nawu wa Tihuvo ta Ndhavuko, 1974. Tihuvo ti hi swibvumbeko swinharhu: Huvo ya Ndhavuko ya Khomixinara, Huvo ya Ndhavuko yo Hetelela na tihuvo ta ndhavuko.
Eka xiyimo xa le hansi xa xivumbeko xa ku herisiwa ka nkanetano wa ndhavuko ku na ndyangu, lowu vumbiwaka hi wanuna, nsati wa yena ni vana. Mintlawa yi tala ku ringeta ku herisa minkanetano ya yona ngopfu-ngopfu timhaka ta mindyangu eka xiyimo xa le ndyangwini. Loko leswi swi tsandza yi nga yisiwa eka ntlawa wa ndyangu lowu talaka ku vumbiwa hi ndyangu wun'we kumbe yo tala leyi tshamaka eswiyindlwanini swo fana. Xiyimo xin'wana i xa ntlawa wa ndyangu, lexi vumbiwaka hi ndyangu wun'we kumbe mindyangu yo tala leyi nga ni vuxaka leyi tshamaka swin'we eka xiphemu xin'we xa le mugangeni. Laha ndyangu wun'we kumbe mintlawa ya mindyangu yi kumekaka no tshama swin'we eka ndhawu ya le kusuhi leyi nga ni mafambiselo ya kahle, leswi swi vitaniwa wadi. Tiwadi ti rhangeriwa no lawuriwa hi ndhuna loyi a talaka ku hlawuriwa hi ku landza ndyangu lowu a velekiwaka eka wona. Eka swivongo leswikulu swo tanihi hi swa Bangwaketse na Bamangwato, tindhuna ti hlawuriwa (ku suka eka A ku fika eka G hi mayelana ni leto sungula, na ku suka eka A ku ya eka K hi mayelana na leto hetelela). Eka swivongo swin'wana swo fana na Bakwena, Batawana na Bamalete, ku na tindhuna na tihosana. Eka xiyimo xa Bakwena, tihosana leti ti hlawuriwa ku suka eka A ku fika eka C. Vulawuri bya ndhavuko byin'wana ni byin'wana lebyi byi na matimba ya vuavanyisi lebyi yi nyikaka matimba yo herisa minkanetano. Tihuvo ta tindhuna leti nga tekeriweki enhlokweni ti tala ku vitaniwa Tihuvo ta Vulamuri ta Tindhuna, leswi talaka ku hlohloteriwa hi xiyenge xa 3 xa Nawu wa Tihuvo ta Ndhavuko.
Tihuvo ta ndhavuko, leti rhangeriweke hi vaphuresidente no thoriwa hi Holobye wa Mfumo wa Miganga ti tirha eka tindhawu ta le madorobeni ta nkoka etikweni (eGaborone, eFrancistown, eLobatse, eSelebi-Pikwe, eJwaneng, eGhanzi na le Kasane). Tihuvo leti ti tenga milandzu yo kala yi nga nyawuli leyi katsaka milandzu ya misava, timhaka ta vukati na minkanetano ya rifuwo. Vahlapfa va nga tengisiwa hi tihuvo ta ndhavuko. A ku na vuyimeri bya nawu lebyi pfumeleriwaka eka tihuvo ta ndhavuko naswona a ku na milawu yo karhi ya vumbhoni leyi tirhisiwaka. Vaavanyisi va Mimfumo-swivongo, va thoriwa hi murhangeri wa mfumo-xivongo kumbe ku hlawuriwa hi vaaki, ku tenga milandzu leyi nga kanetiwaka eka sisiteme ya huvo ya vaaki. Nkoka wa swiboho leswi fikeleriwaka eka tihuvo ta ndhavuko wu nga hambana hi tindlela to tala. Eka milandzu yin'wana vaavanyisi va mimfumo-swivongo va nga endla swigwevo swo fana ni ku xupuriwa emahlweni ka vanhu.
Nakambe ku na tikhoto ta ximfumo leti tumbuluxiweke hi Holobye wa Mfumo wa Miganga hi ku landza Nawu wa tihuvo ta ndhavuko. Nawu wu veka erivaleni vulawuri bya tihuvo hi mayelana na magoza lama ti nga ma tekaka xikan'we na mimpimo ya tindhawu leti ti tirhaka eka tona. Nakambe nawu wu lerisa mavumbelo ya huvo, swiyimo swa tona exikarhi ka swirho na matimba ni vutihlamuleri bya munhu un'wana ni un'wana loyi a nga thoriwaka leswaku a tirha tanihi mupfuna-muavanyisi.
Malawi, ra ha ku endla endlelo ro yelana ro kambela swivumbeko swa tihuvo ta rona naswona ri ringetile ku twananisa milawu leyi tirhisiwaka eka mafambiselo ya vululami ri na sisiteme ya mafambiselo ya vululami yo tsakisa. Tiko ri tumbuluxile tiforamu ta vululami bya ndhavuko, leti tivisiweke ku va ti lava ku ringana 24 000, eka xiyimo xa le migangeni. Tiforamu ta vululami bya ndhavuko leti tirhaka ehansi ka tisenthara ta tihuvo ta 217 ti fambisiwa hi vamajisitarata laha ti talaka ku herisa minkanetano ya le xikarhi ka 80 na 90% hinkwayo.
Charles Formbad, Tihuvo ta Ndhavuko na Vululami bya Ndhavuko eBotswana: Mintlhontlho leyi nga kona na Mavonele ya Vumundzuku, Vukamberi bya Nawu bya Stellenbosch, 2004, Vholumu 1, p 17.
Minkanetano yo toloveleka leyi talaka ku tengiwa eka tisenthara ta vululami ta ndhavuko i minkanetano ya mindyangu, minkanetano ya misava na timhaka ta rifuwo.
Tiforamu ta vululami ta ndhavuko ti langutana na minkanetano ya le ka xiyimo xa le migangeni no yi rhumela eka tisenthara ta tihuvo leti faneleke loko ti tsandzeka ku yi herisa.
Hambileswi sisiteme ya vululami ya le India yi nga lulamisiwa kahle, no va ni ndzhuti wa xiyimo xa le henhla, kambe tihuvo ti hlangana na swiphiqo leswikulu swa mune: nhlayo ya tihuvo na vaavanyisi eka tigiredi hinkwato yi le hansi ngopfu, ku na ku engeteleka lokukulu ka milandzu emalembeni lama ha ku hundzuka leswi vangiwaka hi ku engeteleka ka milawu leyi pasisiwaka hi mimfumo ya le xikarhi na mimfumo ya tiko, tihakelo leti hakeriwaka eka vuchuchisi kumbe vusirheleri bya nandzu ehubyeni ya nawu ti le henhla ngopfu hikwalaho ka tihakelo ta le hubyeni ta le henhla, tihakelo ta vagqweta na tihakelo leti nga tshukaka ti va kona, na ku hlwela loku nga kona eku tengiweni ka milandzu leswi vangaka ku va ni milandzu yo tala etihubyeni hinkwato.
Vanhu lava pfumalaka va tikeriwa swinene ku chuchisa kumbe ku sirhelela milandzu ya vona hikwalaho ka tihakelo ta le henhla ngopfu leti va faneleke ku tihakela. Vaavanyisi lava tivekaka ngopfu va Khotonkulu na tikhoto ta le henhla va tshikelele leswaku ku fanele ku va ni xilaveko xa xipfuno xa mahala xa swa nawu ku pfuna vanhu lava pfumalaka. Tindlela tin'wana leti tirhisiwaka, exikarhi ka tin'wana i, Lok Adalat (tihuvo ta vanhu), laha vululami byi tirhisiwaka hi ku komisa ehandle ko tshikelela ngopfu timhaka ta xithekiniki ta swa nawu.
Sisiteme ya Lok Adalat yi sungurile eGujarat hi Nyenyankulu 1982 kasi sweswi se yi tirhisiwa etikweni hinkwaro. Ku hundzuluxiwa ka sisiteme leyi a ku ri xiphemu xa qhingha ro susa ku tikeriwa lokukulu eka tihuvo leti ta ha faneleke ku tenga milandzu yo tala. Tihuvo leti a ti tumbuluxiwile ku tirhana na milandzu leyi nga si tengiwaka no pfuneta vamangari hi tindlela tin'wana.
Palamende ya le India yi pasisile Nawu wa Vulawuri bya Mintirho ya swa Nawu, 1987, naswona xin'wana xa swikongomelo swa Nawu lowu i ku lulamisa Lok Adalat ku tiyisisa leswaku ku tirha ka sisiteme ya nawu swi tlakusa vululami hi ku sungula hi ku khoma vanhu hi ndlela yo ringana. Nawu wu amukela milawu leyi faneleke ku tirhisiwa ku herisa minkanetano hi ku pfumelelana ni ku hakela hi ku tirhisa Lok Adalat. Khonsepe leyi yi tumbuluka eka sisiteme ya Panchayats, leyi tumbulukaka eka matimu na mfuwo wa le India.
Vamangari va kuma swipfuno swo tala swo huma eka Lok Adalat. A ku na tihakelo ta huvo loko nandzu se wu mangariwile eka huvo ya ntolovelo, hakelo leyi hakeriwaka ya tlheriseriwa loko nkanetano wu herisiwile eka xiyimo xo "kala ku nga hakerisiwa xa huvo". A ku tirhisiwi milawu ya mafambiselo na Nawu wa Vumbhoni loko ku asesiwa swivangelo swa nkanetano. Mintlawa leyi kanetanaka hambiloko yi yimeriwile hi vagqweta, yi nga swikota ku tihlanganisa na muavanyisi wa Lok Adalats xikan'we-kan'we no hlamusela xiyimo xa yona eka nkanetano ni ku seketela minkanetano ya yona, leswi nga taleki ku va tano eka tikhoto ta ximfumo. Minkanetano yi nga yisiwa xikan'we-kan'we eka Lok Adalat ematshan'wini yo ya eka khoto ya ximfumo kutani yi yisiwa eka Lok Adalat. Xiboho xa Lok Adalat xa boha eka mintlawa leyi kanetanaka naswona xileriso xa xona xi nga tirhisiwa eka endlelo ra nawu hinkwaro.
A ku na xirilo lexi nga endliwaka eka xileriso xa Lok Adalat, kambe hambiswiritano eka tikhoto ta ximfumo ku tala ku va ni nkarhi wo rila eka foramu ya le henhla ku kanetana na xiboho xa ntengo wa khoto leswi vangaka leswaku ku va ni ku hlwela ka ku herisiwa ka minkanetano.
Endla Yini, p 42?
Ku simekiwa ka vuhosi ku tiyisisiwile hi Atikili 270 ya Vumbiwa bya Riphabliki ra Ghana, 1992. Nawu wa Tihosi wa 1970 (Nawu 370) wu lawula vuhosi eGhana no sungula tihuvo ta ndhavuko xikan'we na Tiyindlu ta Tihosi ta rixaka ni swifundza. Yindlu ya Rixaka ya Tihosi, Yindlu ya Swifundza ya Tihosi na tihuvo ta ndhavuko laha yin'wana ni yin'wana ya tona yi nga na tikomiti ta vuavanyisi laha ti nga ni matimba yo boha no herisa minkanetano leyi khumbaka vuhosi.
Hambileswi ku nga ni ku amukeriwa ka vuhosi, tihuvo ta ndhavuko a ta ha vanga kona endzhaku ka ntshunxeko. Vuhosi a bya ha ri na mintirho ya nawu, ya mafambiselo kumbe mintirho ya vululami/vuavanyisi. Kambe hambiswiritano tihosi ta ha ri kona, a ta ha ri na matimba, ta ha xiximiwa no va ni nkucetelo eka xiyimo xa le mugangeni no endla mintirho ya tona yo hambana ya vuavanyisi. Tihosi na tihuvo ta ndhavuko ta tona ti ndlandlamuxile vulawuri bya tona ku hundza timhaka leti yelanaka na vuhosi ku fika eka timhaka ta mindyangu na timhaka ta rifuwo, ku katsa na ku dlaya vukati, vuwundlo bya vana na minkanetano ya misava. Ti kanela milandzu leyi vitaniwaka efisem hi va Akans (leswi nga vulaka timhaka ta xihundla hi ririmi ro olova) kumbe milandzu ya vaaki (loko yi pimanisiwa na milandzu ya vugevenga). Minkoka ya sisiteme ya vululami bya ndhavuko yi hlamuseriwile kahle eka nawu wa milandzu wa le Ghana, naswona nawu wa ndhavuko wu tirhisiwa ngopfu exifundzeni ni le ka tihuvo tin'wana hi ku ya hi ntumbuluko wa nkanetano.
Muavanyisinkulu wa Riphabliki ra Ghana, Muavanyisi George Kingsley Acquahu tsundzuxile vayingiseri va yena leswaku "tihosi hi vona vahlayisi/vini va misava, naswona va tenga minkanetano yo tala ya misava. Hikwalaho ke tihosi ti ta tshama ti ri 'tihuvo leti tsakeriwaka' hi vanhu vo tala, ngopfu-ngopfu lava tshamaka emakaya. Nakambe ti tenga minkanetano ya le mindyangwini na nawu wa ndhavuko etindhawini ta tona. Ku pfumaleka ka ximfumo ka tihuvo leti swi endla leswaku ti tirhiseka no va ti tirhisiwa ngopfu hi vaaki leswi endlaka leswaku endlelo ri tsakeriwa ngopfu hikuva vanhu va ri vona ri ri ra vona, ematshan'wini ya swilo leswi va sindzisiwaka swi huma kun'wana."
Varhangeri va ndhavuko va hlayisile matimba ya vuavanyisi hambileswi ya nga riki ya ximfumo leswaku va kota ku ya emahlweni va ya tirhisa hambileswi ku herisiweke tihuvo ta ndhavuko emalembeni yosungula ya ntshunxeko. Dok. Seth Twum u kunguhatile leswaku hikwalaho ko va varhangeri va ndhavuko va ha ri na matimba lamakulu eka vanhu va vona no va swi tika no durha ku fikelela tihuvo ta ntolovelo, sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko tanihi laha yi tumbuluxiweke hakona ehansi ka Nawu wa Xifundzankulu wa Vulawuri bya Vatima , yi fanele ku tlhela yi tivisiwa.
Hambileswi Vumbiwa byi nga amukeleki huvo ya ndhavuko, varhangeri va ndhavuko na tihuvo ta ndhavuko va ndlandlamuxile vulawuri bya vona ku hundza timhaka ta vuhosi ku ya eka minkanetano ya le mindyangwini ni minkanetano ya rifuwo, ku katsa ni ku dlaya vukati, vuwundlo bya vana ni misava. Ndzawulo ya Vululami na Ndzawulo ya Gqwetankulu ti leteriwa hi endlelo ra ku tlhela ku tivisiwa ka sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko leti tumbuluxiweke ehansi ka Nawu wa Xifundzankulu wa Vulawuri bya Vantima . Vuleteri bya ADR na timhaka tin'wana leti fambelanaka na swipfuno swa nawu ti tshikeleriwile naswona rimba ra nawu leri faneleke ri ta tumbuluxiwa ku seketela endlelo leri ra nkoka. Ku tekeriwa enhlokweni ka vulawuri lebyi bya nkoka wa de facto, minhlangano ya vanhu yo tanihi Bangi ya Misava yi seketerile xilaveko xa vuleteri bya tihosi ta ndhavuko eka masungulo ya nawu na maendlelo ya ADR. Leswi swi pfunetile ku lulamisa minhlangano leyi eGhana.
Eka atikili leyi hangalasiweke eka Buletini ya Mahungu hi Mfumo wa Dzonga wa Australia, John Tomaino u tsale leswaku tihuvo ta vanhu-xidzi ta le Dzonga wa Australia, leti nga tona leti tumbuluxiweke rosungula tanihi mindzingeto hi 1999, ti vile kona hikwalaho ka ku pfumaleka ka ntshembo eka sisiteme ya vululami ya ximfumo. Vanhu-xidzi a va vona onge loko vamangari a va nga ri na matimba yo ringana yo hlohlotela endlelo ra vuavanyisi hi ku angarhela ni ku avanyisiwa. Nakambe va vone leswaku tihuvo a ti nga katsi mfuwo wa vona, a ti va siya ehandle no kala ti nga amukeli vaaki ni mintlawa ya mindyangu. U boxile swin'wana swa swihlawulekisi leswi tivisiweke ku herisa swivilelo swa vanhu-xidzi. Mintlawa hinkwayo yi le eka xiyimo xo ringana naswona yi le kusuhani na yin'wana ku kota ku kondtletela vuhlanganisi xikan'we-kan'we. Vamajisitarata va tshama na xirho xa vaaki va vanhu-xidzi lexi nga ni vutivi bya kahle bya mfuwo no kota ku tsundzuxa tihuvo etimhakeni to karhi. Ku tirhisiwa lokukulu ku endliwa hi ku tirhisa mahungu yo avanyisa ro sungula, ku katsa na swiboho swa ndzavisiso wa beyili, ku letela swiviko swa vuavanyisi. Tihofisi ta vuyimeri ta mfumo ni tihofisi ta vuyimeri to kala ti nga ri ta mfumo ta nghenela no pfuneta tikhasimende, laha ku vaka ni minkarhi yo pfuxetiwa ka mahanyelo. Vamajisitarata lava fambisaka tihuvo va aka vuxaka swin'we na vaaki va vanhu-xidzi lava hi tlhelo va dyondzaka vutivi bya timhaka ta le migangeni leswi hetelelaka swi vanga leswaku ku va ni swiboho swo antswa swa swigwevo swa xiyimo xa le henhla.
Hambileswi ntirho wa tihuvo ta vanhu-xidzi hi tindlela tin'wana ti yelanaka na tihuvo ta vaaki ta Afrika Dzonga kumbe ti fanele ku va tano, ku yelana ka tona na tihuvo ta ndhavuko swi le timhakeni to va ti amukela mfuwo, ku nghenelela ka vanhu hinkwavo lava nghenelaka mintengo na endlelo ra tona ro ringeta ku pfuxeta vululami.
Atikili 273 na 274 ya Vumbiwa ra Riphabliki ra Ghana. 18 Mbulavulo wa le eka khoniferense ya vululami bya ndhavuko eGhana hi siku ra 5 N'wendzamhala 2005.
Xiviko xa Nhlengeletano ya Tidyondzo ya Vunkombo ya Mafumele ya Rixaka, Vulawauri bya Ndhavuko na Mafambiselo ya Kahle eAccra.
Laha henhla, p 4-5.
Ku fana ni le Dzonga wa Australia, ku ve ni ku hluvukisiwa lokukulu ka sisiteme ya vululami ya vanhu-xidzi eCanada. Sisiteme ya le Canada yi simekiwile ngopfu eka ku pfuxetiwa ka vululami ku tlula ku twanananisa ka mfuwo swin'we na sisiteme ya tikhoto ta ximfumo. Eka tsalwa leri ra ha ku hangalasiwaka ra, Ku Tlhela ku Londziwa Vululami bya Vanhu-xidzi, Vutitivisi na Vaaki21, mutsari u sungula mbhurisano eka mbangu wa nawu wa le Canada wa leswaku xana ku ya hi ndhavuko wa vululami bya vanhu-xidzi a byi tala ku horisa, ku pfuxeta no va byi nga tali ku hakerisa.
Vululami lebyi pfuxetiweke byi nyika ndlela yo herisa miehleketo ya xikoloni ya vanhu-xidzi lava. Va lava ku suka eka ku anakanya, ni le ka miehleketo ya tinhlamuselo, ni le ka miehleketo ya le misaveni hinkwayo ya vululami eka ndhavuko wa vululami wa le Yuropa ku ya eka nhlamuselo ya vululami hi ku landza dyondzo ya vutivi bya vona, ndhavuko na minkoka. Ndlela leyi ya vululami yi vulavula hi ku tlhela ku dyondziwa 'leswi hi faneleke ku va xiswona' na 'ku tlhela hi dyondza vutihlamuleri bya hina bya ndhavuko' Swi voniwa swi ri ndlela yo hola hikuva mahanyelo yo homboloka ni vugevenga swi voniwa tanihi vuvabyi bya ripfumelo, bya ku titwa, bya miri na ntshamiseko wa miehleketo ya vanhu ni vaaki leswi faneleke ku tshunguriwa hi ku tirhisa tindlela ta ndhavuko. Xiphemu xin'wana xa endlelo leri xi katsa ku rivalela valumbetiwa/vahehliwa swin'we na ripfalo ra vona hi ku tirhisa switsundzuxo swa vakulukumba kumbe swirho swa vaaki swin'wana. Swi katsa ku rivalelana ni munhu kumbe ndyangu lowu dyoheriweke hi ku tirhisa ndlela yo va mudyohi a amukela vutihlamuleri na ku pfuxetiwa ka mahanyelo. Swi nyika vanhu matimba no va pfuna ku tlhela va londza vun'wini bya vaaki bya vululami swin'we na swirho swin'wana swa vaaki.
Ku kota ku fikelela swikongomelo swa ku pfuxetiwa ka vululami, Canada ri tumbuluxile Phurojeke ya Huvo ya Vaaki tanihi nongonoko lowu hambaneke, leyi nga ni swikongomelo swo lulamisa xiyimo xo sindzisiwa ka ku pfumala ku ringana ka minxupulo yo tika eka lava va siyiweke ehandle hi mahanyelo, ku papalata mhaka ya nkhumbo wa ku khotsiwa hikwalaho ka vugevenga, laha ku nyikiwaka tindlela to hambana to va vaendli va swiboho va hlawula exikarhi ko va va enerisa vululami bya vanhu lava xanisiweke ni vaaki, leswaku va kota ku ya emahlweni va hanya, va tirha ni timhaka leti fambelanaka na mahanyelo ya vugevenga ematshan'wini ya ku hlawula ko tala ku twisiwa ku vava.
Mintokoto ya le Dzonga wa Australia na Canada yi fambelana na tihuvo ta ndhavuko naswona yi tshikelela minkoka ya vululami bya ndhavuko leyi faneleke ku vumba tindlela leti ta vululami.
Swi le rivaleni ku ya hi vulavisisi lebyi laha henhla leswaku ku na swikombiso leswi kombisaka ku herisiwa ka minkwetlembetano eka vaaki va ndhavuko eAfrika, Asia, Australia na le Canada. Kambe hambiswiritano, ku va ni xivutiso xa leswaku xana swikombiso leswi swi fanerile hi tindlela hinkwato ku va swi nga tirhisiwa eka tihuvo ta ndhavuko ta hina?
Eka xikombiso xa le Botswana ku na ku nghenelelana exikarhi sisiteme ya tikhoto ta ximfumo na sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko.
Xikombiso xa le Malawi xi pfumelela vamajisitarata naswona ku nga ri varhangeri va ndhavuko ku fambisa tiforamu ta vululami bya ndhavuko.
Xikombiso xa le India xi pfumelela mintlawa leyi kanetanaka leswaku yi yimeriwa hi vagqweta naswona xi simekiwile eka tindlela tin'wana to herisa minkanetano.
eGhana vuhosi a byi na mintirho ya nawu, ya mafambiselo kumbe vululami.
eAustralia na le Canada i vamajisitarata ematshan'wini ya varhangeri va ndhavuko hi vona lava fambisaka tihuvo ta ndhavuko.
Laha henhla, p 81-82.
Vumbiwa byi amukela ku tirhisiwa, xiyimo na vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko hi ku landza nawu wa ndhavuko kambe leswi faneleke ku fambisana na Vumbiwa. Ri amukela leswaku vurhangeri bya ndhavuko lebyi landzelelaka sisiteme ya nawu wa ndhavuko byi nga tirha ntsena loko byi tirhisa milawu leyi faneleke ni mindhavuko.
Enkarhini wo tiyisisiwa ka mafambiselo, mhaka yo vula leswaku Vumbiwa byo hetelela byi tsandzekile ku tumbuluxa tihuvo ta ndhavuko (hilaha swi laviwaka hi kona hi Xinawana xa XIII xa Vumbiwa) yi bakanyeriwa etlhelo. Ehansi ka Vumbiwa byo hetelela tihuvo ta ndhavuko ti fanerile 'ku fana na huvo yin'wana ni yin'wana leyi tumbuluxiweke kumbe leyi amukeriwaka hi ku landza nawu wa Palamende'. Kambe hambiswiritano varhangeri va ndhavuko nakambe va tirhisa matimba ya nawu, ngopfu-ngopfu matimba ya valawurinkulu, ku vuriwa leswaku tanihi vaavanyisi a va tshunxekanga no voyamela tlhelo ro karhi tanihi laha swi laviwaka hi kona hi ti-FCs 156 . Eka Bangindawo na van'wana v Nhloko ya Vulawuri bya Xifundza bya le Nyanda na van'wana 1998 SA 262 (Tk), vaendli va swikombelo va tirhisile nhlamuselo leyi ku kanetana na Tihuvo ta Swifundza ta le Transkei. Khotonkulu yi bakanyele tlhelo ku kaneta loku hikwalaho ka swivangelo swo va swikambelo swa nawu wa ntolovelo swa ntshunxeko swi nga fanelanga ku tirhisiwa. Yi bohile leswaku eAfrika hambileswi ku nga riki na ku hambana loku nga erivaleni exikarhi ka mintirho ya vulawuri, vululami na milawu ya mfumo, a ku na munhu wa le Afrika loyi a twisisaka kahle loyi a nga vonaka ku ri na ku voyamela tlhelo ro karhi eka xiyimo xa varhangeri va ndhavuko hikwalaho ko va va tirhisa matimba ya valawurinkulu.
Eka Mhlekwa v Nhloko ya Vulawuri bya Xifundza xa le Tembuland; Feni v Nhloko ya Vulawuri bya Xifundza xa le Vupeladyambu bya Tembuland 2001 SA 574 (Tk); 2000 BCLR 979 (Tk), huvo yi kanetanile na xiboho xa Tihuvo ta Vulawuri bya Swifundza. Huvo yi tshikelele mhaka yo va mintirho yin'wana yi katsa timhaka tin'wana leti nga kanetiwaka ta vaaki naswona leswi swi nga hetelela swi vanga miehleketo ya leswaku ku na vuxaka byo kala byi nga ri kahle swin'we na vulawuri. Eka tipharagirafu ta 616 - 7 na 1017 - 18 huvo yi bohile leswaku varhangeri va ndhavuko a va na vuhlayiseki bya vun'wini lebyi tiyisisiweke eka vatirhi va vuavanyisi van'wana hi ku ya hi xiyenge xa 177 xa Vumbiwa byo hetetelela. Nandzu wa Mhlekwa a wu hundzuluxanga nandzu wa Bangindawo, lowu a wu vilerisiwa ntsena hi vulawuri bya timhaka ta vaaki. Hi ku ya hi Bennet23, mbuyelo lowu wu lulamile hikuva eka milandzu ya vaaki, mhaka yo fambisana na Vumbiwa yi fanele ku pimanisiwa na mhaka yo fikeleriwa ka vululami. Ku herisa matimba ya vuavanyisi eka varhangeri va ndhavuko swi ta fana ni ku va ku tsoniwa vaaki va le makaya leswaku va va ni tihuvo ta le mugangeni leti eka tona va nga mangalaka minkanteno ya vona. Nandzu wa Mhlekwa wu tiyisisile mavonele ya Khomixini yo Hundzuluxiwa ka Nawu ya Afrika Dzonga eka tihuvo ta ndhavuko na ntirho wa vuavanyisi bya varhangeri va ndhavuko eka phepha ra nkanelo ra yona24 hi mayelana na vulawuri bya vugevenga bya tihuvo ta ndhavuko. Khomixini a yi tsakela ku hlayisiwa ka tihuvo ta ndhavuko. Khomixini yi vule leswaku mavonele yo voyamela tlhelo ro karhi na ntshunxeko a swi nga ri na nkoka lowukulu ku tlula mhaka yo tshunxeka eka ku nghenelela ka valawurinkulu. Lexi i xiphiqo lexi tikaka ngopfu eka milandzu ya vugevenga laha vafambisi va nga taleki ku voniwa va voyamela tlhelo ro karhi hi nkarhi wun'we loko va ri "mumangari", "muchuchisi" na "muavanyisi"25.
Hi ku landza mbalango wa Barbara Oomen26 endhawini ya le ka Sekhukhune, swirho swa vaaki endhawini leyi swi tsakela tihuvo ta ndhavuko loko ti pimanisiwa na tikhoto ta ntolovelo kumbe tikhoto ta vamajisitarata.27 Ku ringana makumetsevu ntlhanu wa vahlamuri eka vulawuri bya "Tihuvo ta Tihosi" va tsakela leswaku minkanetano ya vona yi tengiwa eka tihuvo ta ndhavuko. Leswi swi kombisa leswaku vanhu va le makaya va twa va tshamisekile hi ndlela leyi milandzu ya vona yi tengiwaka no herisiwa hi yona. Mhaka yin'wana leyi endlaka leswaku vanhu vo tala va tsakela tihuvo ta ndhavuko i ririmi leri tirhisiwaka, hikuva ri tiveka ngopfu eka huvo ya ndhavuko leyi khumbekaka.
Minkanetano ya ntolovelo leyi tengiwaka hi tihuvo ta ndhavuko i vukhamba, ku ba, ku onha rifuwo hikwalaho ka rivengo, timhaka ta misava, madzolonga ya le mindyangwini, vuloyi, timhaka ta vukati na crimen injuria (mindzhukano), kasi minkanetano ya vaaki ya ntolovelo yi katsa ku onhiwa ka swimilana hi tihomu leti nga pfaleriweki, ku xurhisa nsati wa nuna un'wana, ku xurhisa xinhwanyetana kumbe wansati, na minkanetano ya tihakelo ta ndzovolo.
82 of 1999: Phurojeke ya 90: Ku fambelanisiwa ka Nawu wa Ntolovelo na Nawu wa Ndhavuko: Tihuvo ta Ndhavuko na mintirho ya vuavanyisi ya varhangeri va ndhavuko.
Endhawini ya le ka Sekhukhune, un'wana wa vamajisitarata u kombisile leswaku i ndhawu leyi nga tsakiseki ku tirha eka yona hikuva vanhu va tenga milandzu ya vona emakaya.28 U vurile leswaku u tala ku va na ntshamo wun'we ntsena hi vhiki loko a tenga milandzu ya ku ba ni vukhamba, tanihi vatirhikulorhi va yena, u tala ku rhumela milandzu leyi voniwaka yi fambelana na timhaka ta nawu wa ndhavuko, minkanetano ya misava, tinyimpi ta mindyangu na mindzhukano eka "Tihuvo ta Tihosi".
Hikwalaho ko tumbuluka ka mfumo lowunsthwa wa xidemokirasi ku voniwile leswaku swi nga koteka ntsena ku hundzuluxa milawu leyi nga kona hi siku ra 27 Dzivamisoko 1994 hi ku famba ka nkarhi.
a Milawu leyi a yi ri kona eku sunguleni ku tirha ka Mavumbiwa lama yi ta ya emahlweni yi tirha etindhawini leti a yi tirha eka tona loko ku nga si sungula ku tirhisiwa Vumbiwa bya Nkarhinyana na Vumbiwa byo hetelela ku fikela loko yi hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa hi vulawuri lebyi nga na vuswikoti.
b Laha swi faneleke, mafambiselo ya milawu leyi nga kona ya ta nyikiwa vulawuri lebyi faneleke eka swiyimo leswi faneleke swa mfumo, tanihi laha swi anakanyiweke hakona hi mavumbiwa hi mambirhi. Xivangelo xa maendlele lama xi tumbuluka eka mhaka ya leswaku havumbirhi Vumbiwa bya Nkarhinyana na Vumbiwa byo hetelela a ya ri na mavonelo ya leswaku vulawuri bya nawu byi fanele ku va kona eka swiyimo swo hambana swa mfumo. Vuswikoti bya milawu bya swiyimo swa rixaka na swiyimo swa swifundzankulu swi hlamuseriwe kahle. Khonsepe leyi a yi nga hlamuseriwanga kahle eka mimfumo ya vumbiwa leyi nga va kona ku nga si fika 1994. Ku engetela eka leswi, khale ka matiko-xikaya na wona a ya ri na milawu ya yona, leyi yeke emahlweni yi tirha endzhaku ka siku ra 27 Dzivamisoko 1994 naswona a yi fanele ku fambisiwa eka xiyimo lexi faneleke xa mfumo ku nga ri ntsena endhawini leyi a yi tirhisiwa kona enkarhini lowu hundzeke.
c Huvo yin'wana ni yin'wana ku katsa ni tihuvo ta varhangeri va ndhavuko leti a ti ri kona loko Vumbiwa byi sungula ku tirha ti ta ya emahlweni ti tirha no tirhisa vulawuri bya tona hi ku landza milawu leyi faneleke, hi ku ya hi ku hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa ka milawu yoleyo.
Oomen, laha ehenhla p 207. 29 Oomen, p 206. 30 Xiyenge xa 229 xa Vumbiwa bya Nkarhinyana na xinhlokwana xa 2 xa Xedulu ya 6 ya Vumbiwa byo hetelela.31 Xiyenge xa 235 xa Vumbiwa bya Nkarhinyana na xinhlokwana xa 14 xa Xedulu ya 6 ya Vumbiwa byo hetelela. 32 Xedulu ya 6 ya Vumbiwa na Tixedulu ta 4 na 5 eka Vumbiwa byo hetelela.
Hambileswi ti yaka emahlweni ti tirha ehansi ka mfumo wa xidemokirasi, matimba ya tihuvo ta ndhavuko yi ya emahlweni yi hlangana na mintlhontlho ya vumbiwa ni matirhele. Ku na swihehlo swo tirhisiwa hi ndlela yo biha ka matimba ya vuavanyisi lama nyikiweke varhangeri va ndhavuko van'wana, ku voyamela tlhelo ro karhi ka vavanuna na ku siyiwa ehandle ka vavasati eka swivumbeko swa tihuvo ta ndhavuko na ku voyamelo tlhelo ro karhi eka vavasati lava nga vamangari kumbe mintlawa leyi nga kona eka mafambiselo swi ya emahlweni swi tekela ehansi ntirho wa tihuvo leti. Mintlhontlho leyi humaka eka minkwetlembetano ya sisiteme swin'we na minkoka ya vumbiwa swi nghenelelana na sisiteme ya vululami ya ximfumo, ku va swi aviwa hi swiphemu leswitsongo na ku landzeleriwi hi ndlela yo fana ni ku pfumaleka ka ku tshikeleriwa ka swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi kombisiwile eka tiparagirafu leti landzelaka.
Ku sungula ku tirha ka vumbiwa lebyintshwa exikarhi ka swin'wana swi herisile nawu wa vutshunxeki bya palamende.
Ndzhuti wa ximunhu, ku fikeleriwa ka ndzingano ni ku yisiwa emahlweni ka timfanelo ta ximunhu ni ntshunxeko.
Ku pfumala xihlawuhlawu no kala wu nga yi hi rimbewu.
Vukulukumba bya Vumbiwa na nawu.
Hikwalaho ka leswi, Vumbiwa i nawu lowukulu eRiphabliki naswona nawu wun'wana ni wun'wana lowu nga fambisaneki na rona a wu nge tirhisiwi.
Nxaxamelo wa Timfanelo i xiseketelo xa nkoka xa xidemokirasi eAfrika Dzonga. Wu sirhelela timfanelo ta vanhu hinkwavo no nyika matimba minkoka ya ndzhuti wa ximunhu, ku ringana na ntshunxeko, laha wu vulaka leswaku mfumo wu fanele ku xixima, ku sirhelela, ku tlakusa no hetisa timfanelo leti nga kona eka Nxaxamelo wa Timfanelo.
Ntlhontlho lowukulu lowu langutaneke na ku tirhisiwa ka vurhangeri bya ndhavuko i ku fambelanisa maendlele man'wana ya vurhangeri bya ndhavuko lama humaka eka mimfuwo ni mindhavuko laha minkoka yi nga masungulo na Vumbiwa swo tanihi ku pfumala ku ringana na ku herisiwa ka xihlawuhlawu xo kala xi nga ri kahle lexi simekiweke eka rixaka, rimbewu na vukhale. Xikombiso, xilaveko xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima xi lava leswaku varhangeri va ndhavuko va tenga minkanetano ya vaaki exikarhi ka vantima35 na milandzu ya vugevenga laha muhehliwa ku nga muntima, leswi nga ni xihlawuhlawu xa ku ya hi rixaka. Vutihlamuleri ni mintirho ya varhanger iva ndhavuko eka mafambiselo ya vululami swi fanele ku langutiwa ku ya hi masungulo lama.
Mhaka yin'wana ya nkoka eka vulawuri bya tihuvo ta ndhavuko i ku xupuriwa ka miri. Tihuvo ta ndhavuko a ta ha tala ku tirhisa nxupulo lowu hi tindlela to hambana ku suka eka ku xupuriwa hi nkhavi ku fika eka ku himeteriwa hi tihanyi letikulu.
Vumbiwa byi lava leswaku vatirhi va vuavanyisi lava thoriwaka eka huvo yin'wana ni yin'wana va va vavasati kumbe vavanuna lava thwaseleke ntirho lava naswona va nga vanhu lava hanyeke kahle no va ni mahanyelo ya kahle. Ku thoriwa, ku tlakusiwa, ku rhurhisiwa, ku hlongoriwa kumbe ku tshinyiwa ka vatirhi va vuavanyisi swi fanele ku endliwa ehandle ko ya hi ntsakelo kumbe ku ya hi nghohe. Loko vatirhi va vuavanyisi va nga si sungula ku endla mintirho ya vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ndlela leyi lerisiweke eka Vumbiwa leswaku va ta seketela no sirhelela Vumbiwa.
Hambileswi varhangeri va ndhavuko a va nyikiwe mintirho ya vuavanyisi ehansi ka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima, leswi a swi vuli leswaku va wela ehansi ka nhlamuselo ya mutirhi wa vuavanyisi loyi a anakanyiweke hi Vumbiwa. Vatirhi va vuavanyisi i vaavanyisi na vamajisitarata hi ku landza Vumbiwa na Nawu wa Vamajisitarata.36 Varhangeri va ndhavuko a va thoriwi eka swiyimo swa vuavanyisi, kambe va vekiwa exitulwini. Hikwalaho ka leswi, swilaveko swa mayelana na minthwaso no va va fanerile no va ni mahanyelo ya kahle, na ku tlakusiwa na ku hlongoriwa ka vatirhi va vuavanyisi a swi tali ku tirhisiwa eka varhangeri va ndhavuko.
Xiyenge xa 2 xa Vumbiwa. 34 Xiyenge xa 7 xa Vumbiwa. 35 Xiyenge xa 35 xa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima xi hlamusela "muntima" tanihi rixho ra rixaka-zidzi kumbe rixaka ra le Afrika. 36 Nawu 90 wa 1993.
Vumbiwa bya 1993 yi kombisile xilaveko xa ku tirhisiwa ka mafambiselo ya nawu eka xifundzankulu loko nawu wolowo exikarhi swin'wana wu wela ehansi ka xivandla xa ntirho lexi tivisiweke eka Xedulu ya 6 ya Vumbiwa bya 1993. "Vulawuri bya Ndhavuko" na "nawu wa ndhavuko na nawu wa ndhavuko" a yi kumeka exikarhi ka swivandla swo tirhisiwa leswi. Milawu yo tala hi mayelana na mafambiselo ya vululami a yi fanele ku tirhisiwa eswifundzeninkulu.
Ku endlela leswaku ku va ni rixaka rin'we ra milawu leyi tirhisiwaka etikweni hinkwaro (leswi hambaneke na milawu ya khale ka Riphabliki ra Afrika Dzonga na milawu ya khale ka matiko-xikaya leyi tirhanaka na timhaka to yelana kambe yi tirhisiwa etindhawini to hambana ta laha tikweni), endzhakunyana ka 1994 tindzawulo to tala ti tlakuse milawu ku ringeta ku yi fambelanisa na milawu leyi a ti ri na vutihlamuleri eka yona (h.l. milawu ya khale ka matiko-xikaya na milawu ya khale ka RSA). Ku hlamuseriwa loku ka milawu ku herisile milawu ya khale ka matiko-xikaya hi tindlela to hambana, leyi a ya tirhisiwa etindhawini toleto na milawu yo yelana leyi a yi tirhisiwa etikweni hinkwaro. Kambe hambiswiritano leswi a swi vanga tano eka milawu leyi a yi tirhana na vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami. Leswi swi endliwile hikwalaho ka ku tika na nkoka wa timhaka leti ku vulavuriwaka hi tona, xikan'we na mhaka yo va ku fambelanisiwa ntirho wa varhangeri va ndhavuko swin'we na mfumo wa vumbiwa lebyintshwa a swi ta lava endlelo ro kambela pholisi leri nga ta hetelela ri lava leswaku ku va ni nawu lowuntshwa.
Ku kota ku tiyisisa leswaku milawu leyi yo hambana leyi a yi ri kona hi siku ra 27 Dzivamisoko 1994 a yi langutiwa eka xiyimo lexi faneleke xa mfumo tanihi laha swi anakanyiweke hakona hi Vumbiwa bya Nkarhinyana, mafambiselo ya milawu yo hlaya a ya yisiwe ehenhla (ku ya eka xiyimo xa mfumo wa rixaka) kumbe yisiwa ehansi (eka xiyimo xa swifundznkulu swa mfumo). Eka endlelo leri, mafambiselo ya milawu hinkwayo leyi lawulaka vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, leswi enkarhini lowu a swi fambisiwa eka xiyimo xa swifundzankulu a swi vekiwile nkarhinyana eka xiyimo xa mfumo wa rixaka ehansi ka vutihlamuleri bya Holobye wa Vululami. Endzhakunyana ka leswi, mafambiselo ya milawu yo tala leyi yi tlhele yi nyikiwa swifundzankulu swo hambana. Milawu yo tala yi tlhele yi va ehansi ka mafambiselo ya Holobye wa Vululami ni Nhluvukiso wa Vumbiwa.
Milawu yo tala leyi boxiweke laha henhla leyi lawulaka mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, leyi sweswi se yi welaka ehansi ka mafambiselo ya swifundzankulu swo hambana, yi tumbuluka eka mimfumo leyi tumbuluxiweke hi swiyenge swa 12 na 20 swa Nawu wa Mafambiselo ya Vantima na milawu yin'wana leyi pasisiweke ekarhini wa mimfumo ya matiko-xikaya. Kambe hambiswiritano ku na ku hambuka ku suka eka Nawu wa Mafambiselo ya Vantima. Eka swifundzankulu swin'wana vulawuri bya vuavanyisi byi le mavokweni ya varhangerinkulu va ndhavuko, kasi eka swin'wana byi le mavokweni ya tindhuna kasi eka swin'wana byi le hansi ka tihuvo ta ndhavuko.
Xikombiso eNorth West (ekhale ka Bophuthatswana), vulawuri byo tirhana na timhaka ta vaaki ni timhaka ta vugevenga byi vekiwe emavokweni ya swivumbeko (mimfumo-swivongo) naswona ku nga ri eka varhangeri va ndhavuko vo karhi.37 Swirilo swo huma eka swivumbeko swa ndhavuko swi yisiwa eka tihuvo to hlawuleka eka xifundza xa majisitarata xin'wana ni xin'wana, leswi vumbiwaka hi majisitarata na swirho swimbirhi swo engetela (leswi ku nga va vativi vo huma eka vaaki va le xifundzeni). Kasi ekhale ka le Ciskei, tihosi na tindhuna ti na matimba ya xiviri ya vuavanyisi byo tirhana na timhaka ta vaaki ni vugevenga leti tumbulukaka eka nawu wa ndhavuko na ntolovelo hikwalaho ko thoriwa ka tona tanihi varhangeri va ndhavuko. Swirilo swo huma eka varhangeri va ndhavuko swi yisiwa eka vulawuri bya swifundza, laha tihosi na tihosikazi ti nga ni vuyimeri.
Ehandle ka nseketelo lowukulu wa vululami bya xivumbeko xa ndhavuko, ka ha ri na vanhu lava nga tshembeki leswaku ku va ni tihuvo ta ndhavuko, laha va vulaka leswaku ti tsandzekile ku endla mintirho ya tona, ngopfu-ngopfu eka mfumo lowuntshwa. Swihehlo swo tirhisiwa ka matimba ya vuavanyisi hi ndlela yo biha hi varhangeri va ndhavuko van'wana, ku voyamela tlhelo ra vavanuna ntsena, na ku kala ku nga katsiwi vavasati eka swivumbeko swa tihuvo ta ndhavuko na ku voyamela tlhelo eka vamangari va vavasati kumbe mintlawa eka mafambiselo swi ya emahlweni swi tekela ehansi ntirho wa tihuvo leti. Eka xiyimo lexi wansati a tekaka wansati (wanuna) leswaku a velekela nuna wa yena vana, a tshinyiwa leswaku tanihi wansati loyi a tekiweke a nga fanelanga ku vulavula a yimile.
Nawu wa Tikhoto ta Tihosi ta Bophuthatswana, Nawu 2908, 1979.
Hambileswi ntirho wa vurhangeri bya ndhavuko na tihuvo ta ndhavuko a wu vumba yin'wana ya mavandla lama tirhisiweke hi mfumo wa xihlawuhlawu ku hlayisa sisiteme yo hambana ya vantima, a ri nga pfunetiwa hi timali to nyawula hi mfumo. A ri hanya hi swibalo swa mimfumo-swivongo ni mindziho leyi a yi hakerisiwa hi tihuvo ta ndhavuko, tanihi leswi a yi vitanisiwa xiswona ku kota ku tshama yi ri kona. Eka tlhelo lerin'wana, tihuvo ta Vakhomixinara a ti pfunetiwa hi timali hi mfumo naswona vakhomixinara va valungu lava a va langutela varhangeri va ndhavuko a va amukela muholo wo engetela hi xivumbeko xo hakeriwa xiengetelo xo tikeriwa. Mhaka yo va sisiteme ya ha ya emahlweni yi tirha ehandle ka ku va yi pfunetiwa hi timali ta ximfumo to ringana i vumbhoni bya ndlela leyi vaaki a va seketela sisiteme hi yona. Mfumo wu sungule ku yi pfuneta hi timali ntsena endzhaku ko sungula ku tirha ka vumbiwa lebyintshwa, leti to tala ta tona ti humaka eka mimfumo ya swifundzankulu leyi nga yona leyi nga ni vutihlamuleri bya mafambiselo. Mhaka ya nkoka i mintirho ya vutihlamuleri leyi yi sunguleke na ku pfunetiwa hi timali. Leyi ku nga mhaka leyi a yi nga ri kona enkarhini wa mfumo wa xihlawuhlawu. A ku nga ri na swilaveko swokarhi swo tumbuluxa sisiteme ya vutihlamuleri bya kahle byo amukela no tirhisa swibalo swa mimfumo-swivongo, na miholo ya "Tihosi", tindhuna na maphorisa ya mimfumo-swivongo a ya rhangisiwa emahweni ku tlula mintsakelo ya vaaki. A ku nga ri na muholo lowu a wu hakeriwa eka ku nghenelela mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko. A swi tekiwa ku ri ntirho wa vaaki.
A ku na mingongoko ya vuleteri leyi a yi tirhisiwa ku dyondzisa vurhangeri bya ndhavuko hi matirhele ya vumbiwa lebyintswa. Minkoka na tisisiteme leti veke kona hikwalaho ka mfumo wa xidemokirasi a ti nga tiviwi eka ndlela ya ndhavuko yo endla swilo. Ku tirhisiwa ka timali ta vaaki hi ku hakerisa swibalo swa mimfumo-swivongo swi susiwile emavokweni ya varhangeri va ndhavuko naswona timali to pfuneta a ti nyikiwa hi mavandla ya mfumo. Timhaka ta mafumele a ti kondleteriwa hi ku tirhisa Tindlu ta Varhangeri va Ndhavuko leti ta ha ku tumbuluxiwaka. Vandla a ri nga nyikiwi vatirhi lava nga ni vuswikoti ku ri seketela enkarhini wo cincela eka mfumo wa xidemokirasi. Vanhu van'wana lava a va tinyekerile ku endla mintirho eka tihuvo ta ndhavuko a va nga katsiwanga eka vutirhela-mfumo hikwalaho ko pfumala minthwaso leyi lavekaka.
Ku biwa ka miri, leswi a ku ri nxupulo lowu toloveriweke ngopfu lowu a wu tirhisiwa hi tihuvo ta ndhavuko, ku tshikiwile hikwalaho ko kala ku nga fambisani na mfanelo ya ndzhuti wa ximunhu eka Nxaxamelo wa Timfanelo, naswona ku tirhisiwa ka maphorisa ya mimfumo-swivongo na kona ku herisiwile hikwalaho ko va ku nghenelelana na mintirho ya maphorisa, lava nyikiweke matimba hi nawu ku va va khoma vanhu. Ku tekeriwa matimba ka maendlele yo landzeleriwa ka milawu ehandle ko tivisiwa ka maendlele man'wana lama a ma fambisana na Vumbiwa, swi hungutile vuswikoti bya tihuvo ta ndhavuko.
Vumbiwa byi tivisile mavandla yo fana na Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga, Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu ni Musirheleri wa Vaakatiko lama nga ni matimba ya nawu yo lavisisa ku tluriwa ka nawu eka Vumbiwa. Mavandla lama hi ndlela yin'wana ya nyikiwile mintirho yo yelana na ku herisiwa ka minkwetlembetano na vulamuri bya minkwetlembetano leswi humaka eka Nxaxamelo wa Timfanelo no va swi phikizana na tihuvo ta ndhavuko eka swiyimo swin'wana.
Ku na ku nghenelelana ngopfu-ngopfu eka vulawuri exikarhi ka tihuvo ta ndhavuko na tihuvo ta vamajisitarata hi mayelana na timhaka tin'wana, xikombiso vukhamba byo kala byi nga nyawuli na mindzhukano (crimen injuria), naswona leswi swi vanga leswaku ku va ni swigwevo swo kombisa ku tsakela vanhu vo karhi. Leswi swi tlhela swi nyanyisiwa hi vutihlamuleri bya tihuvo ta ndhavuko tanihi vahlayisi va mahanyelo ya kahle ni mfuwo.
Ku vile na nkanetano hi Mhawuri 1997 emugangeni lowu vitaniwaka Mononono exikarhi ka mfumo-xivongo wa Bakgatla-ba-Kgalefa lowu welaka ehansi ka vulawuri bya Hosi Pilane. Wansati u loveriwile hi wanuna kutani u arile ku landzelela ntolovelo wo n'wi rilela wa Bakgatla leyi lavaka leswaku a chela murhi lowu vitaniwaka 'mogaga' endleleni ya yena nkarhi hinkwawo loko a huma endyangwini wa yena. U arile ku endla tano hikwalaho ka ripfmelo ra vukhongeri ra yena leri nga tekeleki enhlokweni ndhavuko lowu. U yisiwile emahlweni ka huvo naswona u xupuriwile ku tshama endyangwini wa yena ku ringana tin'hweti ta 12. Noni ya le Mononono a yi swi tiva leswaku yi tshama emugangeni exikarhi ka Bakgatla-ba-Kgalefa, a fanele ku landzelela ndhavuko wa Bakgatla. Kambe hambiswiritano Vumbiwa bya Afrika Dzonga byi na xilaveko xo va vanhu va ri na matimba yo tirhisa timfanelo ta vona. Xiphiqo lexi xa tika hikuva xi katsa tisisiteme ta ripfumelo timbirhi to hambana. Noni yi tikume yi ri na xiphiqo xo kwetlembetana ka ndhavuko wa nuna wa yena na vukhongeri bya yena. Ku engetela eka ku tika ka mhaka leyi, mfumo-xivongo wa Bakgatla wu n'wi xupurile leswaku a tshama endyangwini wa yena ku ringana tin'hweti ta 12 wu nga ri na mhaka yo tekela enhlokweni vukhongeri bya yena.
Barbara Oomen u endlile ndzavisiso wa milandzu endhawini ya le ka Sekhukhune.39 Wu kambisise nkanetano lowu herisiweke eka huvo ya le ka Mamone eka Sekhukhune exikarhi ka mindyangu yimbirhi, ndyangu wa ka Magakala ni ndyangu wa ka Monagedi. Eka nandzu lowu, wanuna wa le ka Magakala a xungetile ku dlaya nsati wa yena. Ndyangu wa nsati wa yena wu yisile papila eka murhangerinkulu wa le mugangeni, laha ku twananiweke leswaku mindyangu hi yimbirhi yi ta landzelela fambiselo ro mangala nandzu eka huvo ya murhangerinkulu. Nkanerisano wu bumabumele leswaku wanuna u fanele ku xixima nsati wa yena; a nga fanelanga ku ba nsati wa yena naswona va fanele ku tshama hi ku rhula. Eku heteleleni Nkulukumba Magakala u khensile nandzu wa yena. Loko a fanele ku xupuriwa ku ve ni ku tsandzeka ku twanana exikarhi ka vakhanselara. Van'wana a va lava leswaku a xupuriwa hi ku n'wi ba kunene, kasi van'wana a va lava leswaku a rihisiwa.
Ndzavisiso wa nandzu wa vunharhu nakambe lowu lavisisiweke hi Barbara Oomen, a wu lavisisa/kambisisa nandzu wa Jerry Lethamaga. Nkulukumba Lethamaga a seketela Nkulukumba Mohlahla, loyi a lweke na manana wa hosi hi mhaka ya vuhosi emalembeni yo tala swinene lama hundzeke. Tanihi ndhuna, u sungule ku xavisa switandi eMokwete, laha na kona a ku ri na ndhuna leyi a yi vekiwe hi hosi. Hi Mudyaxihi 1999, Nkulukumba Lethamaga u yisiwile ehubyeni laha a nga biwa no boheleriwa eka murhi wa mitwa leswaku a lumiwa hi rimenyo tanihi ndlela yo ya emahlweni a twisiwa ku vava. U tlhele a rihisiwa ku hakela R3 500 naswona vanhu lava a va xavisele switandi a va fanele ku suka emugangeni.
Loko hi languta mindzavisiso ya milandzu leyi nga laha henhla, swi le rivaleni leswaku rimba ra pholisi ri fanele ku ringeta ku lulamisa mintlhontlho yo karhi leyi nga kona eka tihuvo ta ndhavuko, yo tanihi tinxaka ta milandzu leyi mangariweke, minxupulo leyi bohiweke na ku tirhisiwa ka tindlela tin'wana to herisa minkanetano na ku pfuxetiwa ka vululami, ndzingano wa rimbewu na nxupulo wo biwa ka miri.
Vutihlamuleri bya vandla ra vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami a byi le ka ku herisa minkanetano ntsena. Vutihlamuleri lebyi byi hi swivumbeko swimbirhi, xikombiso vutihlamuleri byo tlakusa vun'we bya rixaka, ku hanya swin'we, ku rhula na ku twanana; na ii vutihlamuleri byo angulana byo herisa minkanetano leyi nga kona.
Minkoka ya mfuwo, leyi humaka eka nawu wa ndhavuko na ntolovelo i ya xiviri eka vaaki va ndhavuko. Leswi nga kona endzeni ka minkoka leyi i maendlelo ya ndhavuko lama lavaka ku ringeta no tlakusa vun'we bya rixaka, ku hanya swin'we, ku rhula na ku twanana, leswi minkarhi yo tala swi talaka ku vitaniwa ubuntu, hi ku dyondzisa nxiximo wa kahle wa nawu na ndzhulo/ku pfumaleka ka ku rhula eka tlhelo rin'we na vulawuri eka tlhelo lerin'wana. Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko a ku ri byona muhlayisi wa minkoka leyi naswona byi fanele ku ya emahlweni byi endla tano. Ri na vutihlamuleri lebyikulu eku yi tlakuseni, ku yi hundzuluxeni na le ku yi hluvukiseni laha swi faneleke. Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko byi endleriwe ku endla vutihlamuleri bya nkoka eku hundzuluxeni kumbe ku hluvukisiwa ka minkoka ni maendlelo lama.
Ku na minkarhi leyi ku nga ni ku kanetana loku ehleketeriwaka ni ka xiviri exikarhi ka yin'wana ya minkoka leyi na maendlelo na minkoka leyi sirheleriweke eka Vumbiwa. Vumbiwa byi hlanganisa tihuvo hinkwato, ku katsa na tihuvo ta ndhavuko, tihuvo kumbe tiforamu, loko ku hlamuseriwa yin'wana na yin'wana ya milawu ni loko ku hluvukisiwa nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa ndhavuko, ku tlakusa moya, ku hlayisa na swikongomelo swa Nxaxamelo wa Timfanelo.
Maendlelo yo angarhela na swiendleko swa mfuwo leswi tivekaka ku va swi aka no tlakusa vun'we, swo tanihi tinhlengeletano ta vanhu vo tala ku khongelela ku rhula kumbe mpfula kumbe ku endla minkhuvo yo basisa endzhaku ko va vaaki va weriwile hi makhombo kumbe ku tsundzuka masiku yokarhi na tindhawu ta ndzhaka ku tlangela swiendleko swa matimu (xik. Siku ra Shaka).
Ku tlakusa minkoka ya mindyangu, vutswari lebyi nga ni vutihlamuleri na ku pfuxetiwa ka mahanyelo, hi ku tirhisana swin'we na swivumbeko swa mfumo swa xiyenge xa vaaki.
Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko byi nga ya emahlweni byi va ni vutihlamuleri eka ku tirhisiwa ka tipholisi na minongonoko leyi nga ni ntirho wa nkoka eka mafambiselo ya vululami. Xikombiso eka minongonoko yo tanihi Ntwanano wa Vaxanisiwa, vandla ra vurhangeri bya ndhavuko byi nga nyikiwa matimba leswaku byi nyika matimba vaaki va ndhavuko hi ku tirhisa mapfhumba ya tidyondzo leswaku va kota ku tirhisa timfanelo na swifundzho leswi nga kona eka Ntwanano.
Sisiteme ya vululami bya ndhavuko yi fanele ku tlakusa no hlayisa minkoka ya vululami ya XiAfrika, leyi simekiweke eka ku rivalelana na ku pfuxetiwa ka vululami. Vumbiwa byi sirhelela timfanelo ta mimfuwo na vandla ra vurhangeri bya ndhavuko. Varhangeri va ndhavuko hi vona vahlayisi va mfuwo na ndhavuko lowu. Ku averiwa ka vutihlamuleri na mintirho ya vandla ra vurhangeri bya ndhavuko swi fanele ku endliwa hi ndlela leyi hlayisaka minkoka leyi vandla ra vurhangeri bya ndhavuko byi simekiweke eka yona.
Tihuvo ta ndhavuko ti hambanile na tikhoto ta ximfumo hikwalaho ko va ti fikeleleka hi ku olova, ti tirha hi ndlela yo ringeta ku tlherisela no aka vuxaka exikarhi ka vanhu va ndhavuko, naswona ti tiveka ngopfu hikwalaho ko va ti ri na endlelo leri nga erivaleni ro endla swiboho laha eka rona ku nga ni ku nghenelela ka vaaki. Tikhoto ta ximfumo hi tlhelo lerin'wana ti landzelela milawu ya nawu yo tika no kongomisa eka ku hakerisa.
Mongo wa sisiteme ya vululami bya ndhavuko yi le eka ku nghenelela ka vaaki eku heriseni minkanetano ya vona. Leswi swi hambanile na sisiteme ya vuavanyisi ya ximfumo laha minkanetano yi rhumeriwaka eka tihuvo leswaku yi avanyisiwa hi vatirhi va vuavanyisi lava endlaka swigwevo leswi anakanyiwaka kunene. Tindlela ta ndhavuko to herisa minkanetano a ti nga mangariwi etihubyeni tanihi laha ti twisisiwaka hakona eka khonsepe ya vululami ya le Vupeladyambu. Vaaki a va hlangana eka makgotla ku herisa minkanetano ya vona, naswona hosi tanihi laha Sachs a hlamuselaka hakona, a yi tala ku tirha tanihi, muvulavuleri wa vakhanselara va yona, lava hi tlhelo a va ringeta ku seketela no tshikelela milawu leyi tumbuluxiweke ya rixaka.
Lexi hi xona xiyimo lexi hosi leyinene a yi tiveka hi xona laha ehandle ko chavisa a kota ku hlohlotela kumbe kombisa matimba ya yena, kambe vutshila bya yena byo kota ku endla vanhu va twisisa vululami (vunene) bya vaaki lava nga ni vun'we, leswi a swi katsa ku va a tirhisa milawu leyi amukeriwaka emisaveni hinkwayo na swikombiso swa minkanetano yo karhi hi ndlela leyi faneleke
Vumbiwa byi sirhelela "mfanelo ya vanhu hinkwavo yo va va herisa nkanetano wun'wana ni wun'wana lowu nga herisiwaka hi ku tirhisa nawu hi ndlela ya kahle na ntengo wa vaaki wa le hubyeni kumbe laha swi faneleke hi ku tirhisa foramu yin'wana leyi ntshunxekeke ni foramu leyi nga voyameleki tlhelo ro karhi". Hi ku landza vumbiwa xivumbeko xin'wana na xin'wana xa khoto, xa huvo kumbe foramu xi nga tumbuluxiwa ku herisa minkanetano yokarhi, ntsena loko khoto yoleyo, huvo kumbe foramu yi fikelela swilaveko leswi sirheleriweke eka vumbiwa no kala yi nga voyameri tlhelo ro karhi.
Vurhangeri bya ndhavuko a byi ri ku fambiseni ka vululami eka vaaki va ndhavuko malembe-xidzana yo tala lama hundzeke. Loko ku nga si fika vakoloni, minkanetano ya vugevenga ni ya vaaki a yi tala ku herisiwa hi ku tirhisa nawu wa ndhavuko eka xiyimo xa vaaki xa inkundla kumbe lekgotla, leti a ti fambisiwa hi murhangeri wa ndhavuko. Hambileswi swiboho a swi tala ku endliwa hi ku tirhisa minkanerisano ya xidemokirasi, sisiteme a yi nga hetisekangi, laha xidemokirasi lexi hetisekeke a xi twisisiwa hi ku tirhisa miehleketo ya manguva lawa, leswi a swi vangiwa ngopfu hi mhaka yo va vavasati eka maendlelo man'wana ya ndhavuko va nga pfumeleriwi ku nghenela no kanerisana endzeni ka lekgotla.
Nawu wa rixaka wu fanele ku tiyisisa mavandla ya ndhavuko kumbe tiforamu leti tirhaka tanihi tihuvo ta ndhavuko laha varhangeri va ndhavuko va tirhisaka vutihlamuleri bya vona ni mintirho leyi yelanaka na mafambiselo ya vululami. Nawu lowu anakanyiweke wu fanele ku nyika mafambiselo lama nga ta landzeriwa hi tihuvo ta ndhavuko.
Tipholisi leti kunguhatiweke eka rimba ra pholisi leri ti fanele ku tiyisisa tindlela leti ta ndhavuko ta mafambiselo ya vululami lama nga kona eka minkoka ya le ndzeni ya vaaki va laha tikweni/vaaki va ndhavuko. Sisiteme leyi a yi fanelanga ku siva sisiteme ya vuavanyisi ya ximfumo. Xikongomelo xa yona i ku pfuneta no seketela sisiteme ya vuavanyisi. Hikwalaho ke munhu u fanele ku tivonela leswaku a nga hlamuseri milawu leyi hi ndlela leyi yi nga fambisaneki na sisiteme ya vululami ya ndhavuko eka xiyimo xa endlelo leri faneleke tanihi laha ri tirhisiwaka hakona kumbe ku twisisiwa eka sisiteme ya vululami leyi hakerisaka. Xikombiso munhu loyi a hehliwaka tanihi laha a hlamuseriweke hakona eka Nawu wa Mafambiselo ya Vugevenga, 1977, u na nhlamuselo yo hambana ni munhu loyi a hehliwaka eka xiyimo xa sisiteme ya vululami ya ndhavuko. Eka xiyimo lexi munhu loyi a hehliwaka eka sisiteme ya vululami ya vugevenga u ni mfanelo yo va ni vuyimeri bya nawu, kasi munhu loyi a hehliwaka eka xiyimo xa sisiteme ya vululami ya ndhavuko a nga byona.
Tipholisi leti ti na xikongomelo xo tlakusa ku fikeleriwa ka vululami hi mintlawa ya vaaki leyi nga nyikiweki ntirho hi ndlela yo ringana kumbe hi ndlela ya kahle hi sisiteme ya vululami ya ximfumo - leswi swi nga ta hetelela swi hunguta tihakelo na nkarhi lowu tirhisiwaka ku herisa minkanetano yo kala yi nga nyawuli. Ku kombisiwa lokukulu ka minkoka ya vaaki eka milawu na maendlelo yo herisa minkanetano, swi ta endla leswaku endlelo ri xiximiwa ngopfu hi swirho swa vaaki va ndhavuko.
Sisiteme ya vululami ya ndhavuko yi sungula eka xiyimo xa ndyangu kumbe xa le mugangeni. Vakulukumba endyangwini va ta ringeta ku herisa nkanetano. Loko va tsandzeka ku endla tano, va nga swi yisa eka xiyimo xa le mugangeni (ndhuna kumbe ndhunakazi). Ku herisiwa ka minkanetano eka xiyimo xa mindyangu kumbe xiyimo xa le mugangeni swi lawuriwa hi nawu wa ndhavuko. Ku yisa mhaka eka huvo ya ndhavuko swi tala ku voniwa tanihi endlelo ro hetelela naswona swi endliwa ntsena endzhaku ka loko ku ringeta ku herisa nkanetano swi tsandzile.
Muavanyisi Moseneke eka Khoniferense ya Vamajisitarata ya siku ra 15-16 Ndzhati 2007.
Mhaka yi yisiwa ntsena ehubyeni ya ndhavuko tanihi endlelo ro hetelela naswona loko maendlelo man'wana ya tsandzekile. Xivilelo xi sungula eka xiyimo xa ndyangu naswona loko xi nga herisiwi eka xiyimo lexi xi yisiwa eka xiyimo xa ndhuna/ndhunakazi leswaku xi herisiwa. Loko mhaka yi tsandza ku herisiwa hi ndhuna/ndhunakazi mhaka yi yisiwa eka murhangerinkulu wa ndhavuko loyi a rhambaka huvo ya ndhavuko. Swivilelo ni minkanetano swi tengiwa etihofisini ta mfumo-xivongo, ku nga ehofisini ya hosi kumbe holo ya vulawuri bya ndhavuko. Swivilelo leswi swi tengiwa hi ndlela yo kala yi nga ri ya ximfumo na ku katsa minkanerisano exikarhi ka mintlawa hinkwayo leyi khumbekaka laha ku katsiwaka na murhangeri wa ndhavuko na swirho swa huvo ya ndhavuko. Va amukela maendlele yo herisa minkanetano no ringeta ku fikelela ntwanano exikarhi ka mintlawa hinkwayo leyi khumbekaka. Loko ku nga fikeleriwi ntwanano, ntengo wu hundzuka wa ximfumo laha wu tengiwaka ehubyeni ya ndhavuko.
Ntshamo wa huvo wu ngheneriwa hi swirho swa vaaki leswi pfumeleriwaka ku nyika mavonele ya swona no vutisa mintlawa hinkwayo swivutiso. Emakumu ka ntengo murhangeri wa ndhavuko u tivisa xiboho lexi endliwke hi huvo ya ndhavuko. Etindhawini leti varhangerinkulu va ndhavuko va welaka ehansi ka hosi kumbe hosikazi, ku na mfanelo yo endliwa ka xirilo lexi kanetanaka na xiboho xa huvo lexi yisiwaka eka hosi kumbe hosikazi.
Ku herisiwa ka nkanetano eka xiyimo xa ndyangu na xiyimo xa ndhuna/ndhunakazi swi lawuriwa hi ku hetiseka hi nawu wa ndhavuko. Nawu lowu anakanyiweke wu ta lawula ntsena ku herisiwa ka nkanetano endzhaku ka loko nkanetano wu rhumeriwile ehubyeni ya ndhavuko.
Ku sukela na khale varhangeri va ndhavuko a va ri na tindlela to herisa minkanetano, leti a ti swikota ku herisa minkanetano ya vaaki va le makaya. Xikongomelo xo sungula xa tihuvo ta ndhavuko i ku fiekela ndzivalelano exikarhi ka mintlawa.
Kasi hambiloko swi ri ntiyiso leswaku huvo ya ndhavuko loko yi herisa nkanetano, yi boha "xigwevo" (h.l yi vona munhu un'wana nandzu kumbe ku kala yi nga n'wi voni nandzu), nakambe i ntiyiso leswaku xikongomelonkulu xa mafambiselo i ku herisa minkanetano na ku tlherisela vuxaka bya kahle exikarhi ka mintlawa. Timhaka ta nkoka ta ku pfuxetiwa ka vululami leti vonakaka ti ri ta manguva lawa eka sisiteme ya vululami ya ximfumo a ti ri kona ni khale ek sisiteme ya vululami bya ndhavuko.
Hi ndlela leyi hambaneke na tihuvo ta ximfumo laha vamajisitarata na vaavanyisi va thoriwaka ku tirhana na mintirho ya vuavanyisi yokarhi, vandla ra varhangeri va ndhavuko ri na mintirho yo tala leyi humaka eka mfuwo na ndhavuko, leyi ri nyikiwaka yona hi nawu. Hi ndlela yo hambana na vatirhi va vuavanyisi, varhangeri va ndhavuko a va thoriwi eka swiyimo swa vona hi ku ya hi vutivi kumbe vuswikoti bya vona, kambe va vekiwa exitulwini ku siva van'wana. A va thoriwi kambe i va "velekiwa va ri varhangeri".
Varhangeri va ndhavuko va tirha mintirho ni vutihlamuleri bya vona ekusuhani ni vaaki. Nawu wa Rimba ra Mafambiselo na Vurhangeri bya Ndhavuko wu lerisa leswaku mfumo wu nyika swipfuno leswi lavekaka eka varhangeri va ndhavuko leswaku va kota ku endla mintirho ya vona. Wu hlamusela leswaku vandla rin'wana ni rin'wana ra mfumo ri fanele ku tiyisisa leswaku ku averiwa ka vutihlamuleri byin'wana na byin'wana kumbe ntirho eka vandla swi fambisana na swipfuno leswi lavekaka, naswona ri fanele ku vona leswaku ku na sisiteme ya vutihlamuleri leyi faneleke. I swa nkoka ku tumbuluxa mbangu lowu nga ta kondletela ni ku tlakusa endlelo leri hlanganisiweke eku endleni vutihlamuleri ni mintirho leyi tsemakanyaka swiyenge swa mfumo hinkwaswo. Hi ku ya hi xiyimo lexi, Ndzawulo ya Vululami ni Nhluvukiso wa Vumbiwa yi languteriwa ku nyika matimba na swipfuno leswi nga ta laveka ngopfu-ngopfu eku endliweni ka vutihlamuleri ni mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, swo tanihi swilaveko leswi lavekaka swo kota ku nyika vuleteri na nseketelo wa mafambiselo eka tihuvo ta ndhavuko.
Hi 1999, Khomixini ya ku Hundzuluxiwa ka Nawu ya Afrika Dzonga yi endlile ndzavisiso wo ringeta ku hlanganisa milawu yo hambana na swilaveko leswi lawulaka tihuvo ta ndhavuko ku ringeta ku tifambelanisa na milawu ya xidemokirasi na minkoka leyi nga kona eka Vumbiwa. Ndzavisiso wu hetelele hi ku hangalasiwa ka phepha ra nkanerisano leri thyiweke Tihuvo ta ndhavuko na mintirho ya vuavanyisi ya varhangeri va ndhavuko. Ku tsundzuxana ko enta ka le ka xiyimo xa rixaka, xiyimo xa swifundzankulu na xiyimo xa mimfumo ya miganga swi landzerile endzhaku ko hangalasiwa ka phepha ra nkanerisano leri. Leswi swi hetelele hi ku hangalasiwa ka xiviko xo hetelela na mpfampfarhuto wa nawumbisi.
Ndzawulo yi fanele ku pasisa milawu, ku tumbuluxa tihuvo ta ndhavuko leti nga ni vulawuri bya timhaka ta vaaki ni timhka ta vugevenga tanihi laha swi lerisiweke hakona eka Nawu, naswona ku fanele ku vekiwa ntsengo wa mali hi mayelana na vulawuri bya tona bya milandzu ya vaaki.
Milawu yi fanele ku boxa xilaveko xa vuyimeri/ku nghenelela ka vavasati eka thuvo ta ndhavuko.
Vuyimeri bya nawu a byi fanelanga ku pfumeleriwa eka mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko.
Tihuvo ta ndhavuko ti fanele ku rihisa mindziho na swigwevo leswi yimisiweke.
Vasirheleri eka mafambiselo ya le tihubyeni ta ndhavuko va fanele ku va ni mfanelo yo tihlawulela ku yisa milandzu ya vona eka tihuvo ta ntolovelo.
Swirilo swo kanetana na swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi fanele ku yisiwa eka huvo ya ndhavuko yo hetelela leyi tumbuluxiwaka ku tenga swirilo swa tihuvo tosungula.
Vuavanyisi bya tihuvo ta varhangeri va ndhavuko byi fanele ku tirhisiwa eka tikhoto ta vamajisitarata.
viii Ku fanele ku tumbuluxiwa rhijistara ra tihuvo ta ndhavuko exifundzeninkulu xin'wana na xin'wana ku nyika nseketelo wa mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko exifundzeninkulu.
Hambileswi xiviko xi nga ni swibhumabhumelo leswi ringetaka ku hundzuluxa no seketela mfumo wa tihuvo ta ndhavuko, swin'wana swa swibumabumelo leswi, ngopfu-ngopfu leswi fambelanaka na ku tirhisiwa ka swigwevo swa le khotsweni leswi yimisiweke, swirilo na ku hlayisiwa ka tirhekhodo ta mafambiselo ya tihuvo swi simekiwile eka tikhoto ta le Vupeladyambu naswona swi nga voniwa swi nga fambisani na minkoka ya vuluami ya XiAfrika.
Holobye u fanele ku nyika tihosi, tihosikazi na varhangerinkulu va ndhavuko matimba yo tirha tanihi vafambisi va tihuvo ta ndhavuko leti tumbuluxiweke ehansi ka vulawuri bya tona leti hlamuseriweke hi ku landza milawu.
Nawu wa rixaka wu fanele ku vula leswaku ku nyikiwa matimba ku fanele ku tsariwa ehansi. Ku nghenela minongonoko ya vuleteri swi fanele ku va xin'wana xa swilaveko swa murhangeri wa ndhavuko leswaku a nyikiwa matimba yo endla mintirho ni vutihlamuleri bya yena eka mafambiselo ya vululami. Hi ndlela yo fana, milawu yi fanele ku vula leswaku ku nyikiwa matimba ku ta tlhentlhisiwa laha ku nga ni swivangelo swo tirhisiwa ka matimba lama nyikiweke hi ndlela yo biha.
Ndhuna/ndhunakazi kumbe xirho xa le vuhosini na vona va nga nyikiwa matimba yo tirha tanihi vafambisi leswaku va endla mintirho ya murhagerinkulu wa ndhavuko loko murhangerinkulu a nga ri kona.
A ku na maendlele yo tiyisisa leswaku varhangeri va ndhavuko va kota ku endla mintirho ni vutihlamuleri bya vona eka mafambiselo ya vululami eka swipimelo swa nawu. Ku pfumaleka ka endlele ro tiyisisa leswaku varhangeri va ndhavuko va kota ku endla mintirho ni vutihlamuleri bya vona eka mafambiselo ya vululami hi ku landza swilaveko swa Vumbiwa na nawu i mintlhontlho yo tika swinene. Hi ndlela yo fana ni hilaha swi laviwaka hakona hi nawu wa rixaka leswaku vaavanyisi na vamajisitarata va fanele ku hlambanya emahlweni ka mutirhinkulu wa vuavanyisi, swi fanele ku va tano ni le ka varhangeri va ndhavuko lava nyikiweke matimba yo fambisa leswaku na vona va hlambanya emahlweni ka majisitarata ekhoto ya majisitarata endhawini ya vulawuri bya huvo ya ndhavuko.
Nawu wa rixaka wu nga lava leswaku ku hluvukisiwa khodi ya matikhomelo ya varhangeri va ndhavuko lava nyikiweke matimba yo endla mintirho ni vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, naswona wu fanele ku lerisa magoza lama nga ta tekiwa loko murhangeri wo karhi wa ndhavuko a tlula khodi ya matikhomelo leyi. Magoza lama ya fanele ku katsa swibhumabhumelo swo va va nghenela nongonoko wa vuleteri wokarhi kumbe ku tekeriwa matimba lama nyikiweke nkarhinyana kumbe hi ku hetiseka loko ku tluriwa loku ku ri na swivangelo leswi lavaka leswaku va tekeriwa matimba.
Varhangeri va ndhavuko va fanele ku nghenela minongonoko ya vuleteri leyi exikarhi ka yin'wana yi nga katsaka, minongonoko ya timfanelo ta ximunhu, ku hambana na xiyimo xa mahanyelo leswaku va kota ku nyikiwa matimba yo tirha tanihi vafambisi eka tihuvo ta ndhavuko. Vuleteri byi fanele ku ndlandlamuxiwa ku fika ni le ka tindhuna, tindhunakazi kumbe xirho xin'wana na xin'wana xa le vuhosini lexi nga nyikiwa matimba yo tirha tanihi mufambisi.
Milawu yi fanele ku nyika minongonoko ya vuleteri leyi (hi ku tsundzuxana na Kholichi ya Vululami) hilaha swi nga lavekaka hakona leswaku tihuvo ta ndhavuko ti kota ku tirha kahle. Minongonoko ya vuleteri yi fanele ku katsa, dyondzo ya timfanelo ta ximunhu, ku hambana na vuleteri bya xiyimo xa mahanyelo.
Enkarhini lowu nga hundza, tihuvo ta ndhavuko a ti voniwa ti ri na vuswikoti byo tirhana na minkanetano leyi humaka eka mintolovelo ya ndhavuko ntsena. Nawu wa ndhavuko i nawu lowu nga tsariwangiki naswona wu hambanile ku suka eka endhawu yokarhi ku ya eka yin'wana ni le xikarhi ka vaaki va ndhavuko vo hambana. Nawu wa ndhavuko i ntlawa wa mintolovelo, milawu, mavandla ni minkoka leswi tirhisiwaka hi vaaki va ndhavuko.
Ku hambana exikarhi ka minkanetano leyi humaka eka nawu wa ndhavuko ni leyi humaka eka nawu wa ntolovelo a ku tala ku va erivaleni. Hi ku ya hi Sachs, mindzilekano exikarhi ka ntolovelo na nawu wa ndhavuko a ya ha vonaki no va yi ndlandlamuxeka. U vula leswaku hambileswi matheme lama ma tirhisiwaka hi ndlela yo hambana eka Vumbiwa, ya nga voniwa ya tirhisiwile eka nhlamuselo-hava, ematshan'wini yo tirhisiwa hi ndlela ya nawu na minkhenekanyo.
Hi mambirhi ka wona ya fanele ku katsiwa eka minkoka ya Vumbiwa. Eminkarhini ya xihlawuhlawu a ya hambanisiwile hi ku ya hi tinhlamuselo na mavandla. Namuntlha a ku na xivangelo xo kala ma nga amukeriwi no hoyozeriwa leswaku rin'wana na rin'wana ra wona ri nghenelelana na rin'wana no nyikana matimba. Ku yisa emahlweni, hi mambirhi ka wona ya ni nkhumbo lowukulu eka nawu; loko hakunene ku ve tshama ku va ni marito ya xiviri ya nawu wa ntolovelo na nawu wa ndhavuko, a ya ha ri kona namuntlha.
Ku ndlandlamuxiwa ka vulawuri bya timhaka ta vaaki ni timhaka ta vugevenga ku ya eka tihuvo ta ndhavuko swi nga tisa mintlhontlho eka vumbiwa. Ku na ku hambananyana exikarhi ka vugevenga lebyi humelelaka eka nawu wa ndhavuko ni mintolovelo na leyi humelelaka eka nawu wa ntolovelo. Hi ku landzela ndzavisiso emhakeni leyi, a ku na milandzu ya vugevenga leyi tivekaka eka nawu wa ndhavuko loko yi pimanisiwa ni leyi humaka eka nawu wa ntolovelo. Leswi swi tano hikuva nawu wa ndhavuko wu nga tsariwanga naswona wu hambana ku suka eka vaaki vokarhi ku ya eka vaaki van'wana. Hambileswi eka nawu wa vaaki ku nga na minkanetano yin'wana leyi simekiweke eka nawu wa ndhavuko ntsena, i swa nkoka ku kumisisa mpimo lowu ha wona tihuvo ta ndhavuko ti nga nyikiwaka vulawuri byo tenga minkanetano ya vaaki na milandzu ya vugevenga ya nawu wa ntolovelo. Ku ndlandlamuxiwa ka vulawuri bya milandzu ya vaaki ni milandzu ya vugevenga swi fanele ku fambisana na swilaveko swa Vumbiwa.
I swa nkoka leswaku tihuvo ta ndhavuko ti nyikiwa matimba ya vulawuri byo tenga milandzu ya vugevenga leyi nga tikeki na minkanetano ya vaaki leyitsongo leyi humaka eka milandzu ya nawu wa ndhavuko na milandzu ya nawu wa ntolovelo.
Vulawuri bya tihuvo ta ndhavuko byi fanele ku va byi yelana na milandzu na minkanetano leyi humelelaka endhawini leyi huvo ya ndhavuko leyi khumbekaka yi nga na vulawuri.
Holobye u fanele hi minkarhi hinkwayo a endla xitiviso eka Gazete, ku kumisisa nkoka wa mali wa minkanetano kumbe minondzo leyi nga ta tengiwa hi tihuvo ta ndhavuko. Minkanetano yo tika yo fana ni madzolonga ya le mindyangwini na ku ba hi ndlela ya tihanyi a yi fanelanga ku tengiwa hi tihuvo ta ndhavuko.
Hikwalaho ko va Afrika Dzonga ri nga ri na sisiteme yin'we ya nawu wa ndhavuko, tihuvo ta ndhavuko ti na mintlhonltho naswona ti ta ya emahlweni ti hlangana na swiyimo leswi ti faneleke ku boha leswaku hi yihi eka tisisiteme letimbirhi kumbe to tala ta nawu wa ndhavuko leyi faneleke ku tirhisiwa eka timhaka ta nkanetano lowu nga ku tengiweni. Hi ntolovelo minkwetlembetano yo tano yi tala ku herisiwa hi ku twanana exikarhi ka mintlawa leyi kanetanaka. Loko ku nga twananiwi exikarhi ka mintlawa leyi kanetanaka, nawu lowu faneleke i nawu wa vaaki va ndhavuko va le ndhawini leyi khumbekaka, kumbe nawu lowu nandzu wu fambelanaka ngopfu na wona.
Tihuvo ta ndhavuko a ti fanelanga ku tirhisa ndlela yin'wana na yin'wana yo khotsa kumbe swigwevo leswi yimisiweke.
Hi ku ya hi matimu, varhangeri va ndhavuko va nga tirhisa minxupulo yo tika yo fana ni ku caca etikweni kumbe ku hlongoriwa eka vaaki. Kambe hambiswiritano, minxupulo leyi a yi nge vi yi lulamile hi ku landza Vumbiwa.
Tihuvo ta ndhavuko ti nga tirhisa mindziho kumbe mindziriso ya mali. Hi ku ya hi tihuvo ta ndhavuko, a ku tala ku kongomisiwa eka ndzivalelano na ku pfuxetiwa ka vululami ematshan'wini yo twisiwa ku vava. Ndziho wu voniwa ku ri ndlela yo amukela nandzu naswona ndziho wu tala ku vekiwa hi munhu loyi a dyoheke.
Loko munhu a vona a endlile nandzu kumbe loko swi ri erivaleni eka yena leswaku swirho swa ndyangu wa yena swi n'wi vona tano, a nga boha ndziho wo hakela hi nyimpfu, mbuti kumbe homu ku kombisa ku tisola ka yena no tihlantswa vito. Ukuzidla loku minkarhi yin'wana ku tala ku tirhisiwa ni le hubyeni ya ndhuna, leswi vulaka ku khensa nandzu. Ku tiveka tanihi imali yo ku zithandanzela (mali yo kombela ku rivaleriwa) naswona i xikombiso xo kombisa ku tisola ehubyeni. Eka xiyimo lexi munhu loyi a tivonaka nandzu a tipimelaka ndziho wa yena laha swirho swa inkundla swi vonaka wu nga ringananga leswi swi nga voniwa tanihi ndzhukano naswona swi nga engetela ndziho; kasi eka tlhelo lerin'wana loko a tirihisa ndziho lowukulu ngopfu swi nga wu hungutanyana.
Tihuvo ta ndhavuko ti fanele ku nyikiwa matimba yo tirhisa minxupulo ya vaaki ya ximanguva lawa, ngopfu-ngopfu minxupulo leyi nga ta kondletela ku pfuxetiwa ka vululami, leyi fambisanaka na vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko. Hi ku ya hi matimu, varhangeri va ndhavuko a va ri na vutihlamuleri byo hlayisa ku rhula ni ku twanana eka vaaki va vona. Nawu lowu lawulaka ku ringana ka tihuvo wu nga nyika xiletelo lexi nga pfunaka swinene emhakeni leyi, xikombiso leswaku ku komberiwa ku khomeriwa loku nga hava swipimelo kumbe ku lerisa munhu loyi a hehliwaka ku ririsa munhu loyi a n'wi hehlaka eka ku lahlekeriwa loku a veke na kona, laha ku nga vekiwaka swipimelo.
Nawu wa rixaka wu fanele ku nyika Holobye matimba yo kota ku boha ndziho wa le henhla lowu nga hakerisiwaka hi huvo ya ndhavuko. Ndziho wu fanele ku va hi xivumbeko xa mali. Mindziho yo ririsa yi nga va hi xivumbeko xa mali na swifuwo. Mali leyi hakeriwaka tanihi ndziho yi fanele ku va xiphemu xa xibalo xa mfumo naswona yi fanele ku tirhisiwa hi ndlela leyi lerisiweke.
Endzhaku ko sungula ku tirha ka mfumo lowuntshwa wa xidemokirasi sisiteme ya maphorisa ya ndhavuko leyi a yi ri ya nkoka eku tirhiseni swiboho swa tihuvo ta ndhavuko yi herisiwile. Yin'wana ya mintirho ya maphorisa ya ndhavuko a ku ri ku nyika switiviso, laha ku lerisiwaka mintlawa na swirho swa vaaki ku nghenela tihuvo no langutela ku tirhisiwa ka swiboho swa huvo. Hikwalaho ko herisiwa ka maphorisa ya ndhavuko, i swa nkoka ku va ku nyikiwa matimba yo va ku endliwa ntirho lowu.
Timfanelo ta vuyimeri bya ndhavuko eka tikhoto ta ntolovelo swi landzelela xiyenge xa 35 xa Vumbiwa naswona mfanelo i mfanelo ya nkoka swinene. Kambe hambiswiritano eka sisiteme ya vululami bya ndhavuko mfanelo ya vuyimeri bya ndhavuko yi hambanile na ya tihuvo ta ntolovelo leti anakanyiweke hi Vumbiwa xiyenge xa 353c. Xikongomelo xa tihuvo ta ndhavuko i ku khotsa hi ndlela yo ringeta ku pfuxeta ntwanano na ndzivalelano.
A ndzi susumeti leswaku tihuvo ta vaaki leti kumekaka emakaya leyi rhangeriwaka hi varhangeri va ndhavuko no tirha hi ku landza mafambiselo yo kala ya nga ri ya ximfumo ya nawu wa ndhavuko ti nyikiwa matimba yo yisa vanhu ekhotsweni. Kumbe ku vula leswaku ti fanele ku nyikiwa matimba yo tirhisa ku biwa ka miri. Loko munhu un'wana a twa a chavisiwa hi ku lahlekeriwa hi ntshunxeko, ku fanele ku va ni endlelo ra nawu leri nga tirhisiwaka, vagqweta va nawu, mapapila ya swihehlo, sisiteme yo rila na mafambiselo ya ximfumo. Leswi hi swona leswi laviwaka hi Vumbiwa. Kambe ku herisa minkanetano ya vaakelani na milandzu yo ba switsongo na vukhamba byo kala byi nyawuri swi lava tindlela ni maendlelo ma'nwana.
Vuyimeri bya nawu a byi fanelanga ku pfumeleriwa hikwalaho ko va tihuvo ta ndhavuko ti nga tirhani na swivutiso swa xithekiniki leswi lavaka ku hlamuseriwa hi vagqweta.
Vuavanyisi na swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi tala ku simekiwa eka ku pfumelelana ka musirheleri/munhu loyi a hehliwaka, naswona swiboho leswi fikeleriwaka swi hundzuka swiboho swa vaaki hikwalaho ko va vanhu hinkwavo va pfumeleriwa ku nghenela eka herisiweni ka minkanetano. Khonsepe ya ku rila a yi tali ku tirhisiwa eka sisiteme ya huvo ya ndhavuko. Yi tivisiwile hi xikoloni na tisisiteme ta xihlawuhlawu leti eka tona xivumbeko xa mfumo xa le vupeladyambu a xi langutela vurhangeri bya ndhavuko. Swirilo swi endla endlelo ra nawu ri salela endzhaku.
Eka swiyimo swo hlawuleka xirilo lexi yisiwaka eka khoto ya majisitarata leyi nga ni vulawuri xi fanele ku pfumeleriwa loko xi pimanisiwa na swileriso swo hakela swa mindziho ya le henhla ngopfu kumbe ndziriso.
Swiboho swa tihuvo ta ndhavuko swi fanele ku kamberiwa hi tikhoto ta vamajisitarata leti nga ni vulawuri na hikwalaho ka swivangelo swo kambela leswi boxiweke eka nawu. Swivangelo leswi swi fanele ku katsa ku pfumaleka ka vulawuri eka huvo, ku tsandzeka ku landzelela nawu, ntsakelo eka xivangelo na ku voyamelo tlhelo ro karhi.
Ku ya eka Ntshunxeko ni Nhlunga-vuhosi wa Nawu wa Ndhavuko, laha henhla p 14.
Swi fanele swi koteka ku va timhaka tin'wana ti rhumeriwa ku suka eka huvo ya ndhavuko ku ya eka khoto ya majisitarata leyi nga ni vulawuri loko hi ku vona ka huvo ya ndhavuko, mhaka leyi nga ku tengiweni yi tika ngopfu laha yi faneleke ku rhumeriwa eka khoto ya ximfumo.
Hi ndlela yo fana, mhaka yi fanele ku kota ku rhumeriwa eka huvo ya ndhavuko hi muchuchisinkulu kumbe muchuchisi loyi a lawulaka loko hi ku vona ka yena mhaka yi wela ehansi ka vulawuri bya huvo ya ndhavuko.
Tihuvo ta ndhavuko ti fanele nakambe ti tirhisiwa tanihi minongonoko yo hambana laha milandzu leyi susiweke eka tihuvo ta ntolovelo, hi ku tirhisa sisiteme ya vululami ya vugevenga ya ximfumo leswaku yi langutiwa hi ku tirhisa tindlela tin'wana to herisa nkanetano kumbe ku pfuxetiwa ka vululami.
Ku nghenelela ka muxanisiwa na ku tlakusiwa ka ku enerisiwa: Tihuvo ta ntolovelo ti voniwa ti kongomisa ngopfu eka mudyohi naswona muxanisiwa a nga tekiwi a ri wa nkoka tanihi leswi vugevenga ku nga xidyoho eka mfumo. Matshalatshala yo pfuxetiwa ka vululami ya kongomisa eka vona hi vambirhi muxanisiwa na mudyohi.
Ku amukela vutihlamuleri: Ku bhurisana exikarhi ka mudyohi ni muxanisiwa swi nyika nkarhi wo va mudyohi a pfumela swidyoho swa yena no amukela vutihlamuleri byo swi lulamisa.
Ku hungutiwa ka ku tlhelela eka vugevenga: Mindzavisiso leyi endliweke yi kombisa leswaku ku tlhelela eka vugevenga ka hunguteka loko ku tirhisiwa endlelo ra ku pfuxetiwa ka vululami, loko swi pimanisiwa na tindlela ta ntolovelo ta ndzulamiso wa vugevenga.
Endlelo ro ololoxa xiphiqo eka vugevenga: Ku nghenelela ka maphorisa eka tikhoniferense ta ku pfuxetiwa ka vululami swi pfuna maphorisa na tihofisi ta vuyimeri bya ndzulamiso wa vugevenga ku twisisa swivangelo swa matikhomelo ya vugevenga eka swivandla swin'wana na endlelo leri va nga ri tirhisaka loko va endla mindzavisiso ya vona.
Matimba yo engetela: Ku nyika vaseketeri eka endlelo ra ndzulamiso wa vugevenga nkarhi wo nghenela no endla swiboho eka tikhoniferense ta ku pfuxetiwa ka vululami swi nyika matimba.
I xithsembiso xa nkoka xa ku pfuxetiwa ka vululami leswaku swiboho swa ndlela yo tirhana na mimbuyelo ya vugevenga swi fikeleriwa endzhaku ko komberiwa no langutiwa ka mavonele ya vangheneleri. Endzhaku ka ku langutiwa na ku kondleteriwa, ku ta va ni nkanerisano wa ntlawa naswona ya ta tirhisiwa. Hi ndlela leyi, swa koteka ku va mintlawa leyikulu ya (vadyohi, vaxanisiwa na maphorisa) va titwa va ri na vun'wini bya mbuyelo wa khoniferense.
Vandla ra vurhangeri bya ndhavuko, hi ku tirhisa tihuvo ta ndhavuko ri na vutihlamuleri bya nkoka emhakeni yo hlanganisiwa no tirhisiwa ka nongonoko wo pfuxetiwa ka vululami eku herisiweni ka minkanetano.
Milawu yi fanele ku nyika ntumbuluko ni mpimo wa tirhekhodo leti hlayisiwaka eka mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko. Tirhekhodo leti hlayisiwaka ti fanele ku va ti ringanile ku kota ku kombisa rhekhodo ya xiboho na swivangelo swa xiboho xa huvo ya ndhavuko (ku kota ku pfumelela ku tirhisiwa ka mfanelo yin'wana na yin'wana, xikombiso swirilo leswi kanetanaka na swileriso swin'wana swa huvo kumbe mfanelo yo lava ku ringeta ku kambela mafambiselo ya huvo).
Hi ku tirhisa dyondzo ya timfanelo ta ximunhu na minongonoko ya vuleteri ya swiyimo swa mahanyelo, varhangeri va ndhavuko va fanele ku dyondzisiwa hi ndzingano wa swa rimbewu eku tengiweni ka minkanetano leyi khumbaka vavasati na swirho swin'wana swa vaaki leswi nga sirheleriwangiki hi nawu na ku xiyaxiyiwa ni ku xiximiwa ka timfanelo leti sirheleriweke eka Nxaxamelo wa Timfanelo.
Hambileswi ku nga na ku tiyimisela ko herisa ku ya hi nghohe eka vavasati ka nkarhi lowu nga hundza na ku siyiwa ehandle ka vona ku va va nghenela eka swivumbeko swa tihuvo ta ndhavuko, ka ha ri na ku pfumala ku ringana lokukulu na ku pfumala ku twisisa eka sisiteme ya huvo ya ndhavuko.
Milawu leyi lawulaka tihuvo ta ndhavuko yi fanele ku tiyisisa mfanelo ya ku ringana leyi sirheleriweke eka Vumbiwa naswona yi fanele ku nyika minongonoko leyi nga ta tiyisisa leswaku ku na ku nghenelela ko hetiseka ka vavasati, lavantshwa na vanhu lava tsoniweke eka tihuvo ta ndhavuko.
Mafambiselo ya vululami i vuswikoti bya rixaka, leswi vulaka leswaku a ku na swivandla swa mintirho leswi fambelanaka na mafambiselo ya vululami leswi nga rhurhisiwa eka Vumbiwa ku ya eka swiyimo swa mfumo wa swifundzankulu ni swiyimo swa mfumo wa muganga. Swifundzankulu swi na vuswikoti bya nawu etimhakeni leti fambelanaka na nawu wa laha tikweni na nawu wa ndhavuko, hi ku landza Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa, naswona a swi na vuswikoti bya nawu etimhakeni leti fambelanaka na mafambiselo ya vululami tanihi laha swi hlamuseriweke hakona eka Kavanyisa ka 8 ka Vumbiwa.
I swa nkoka ku pasisa nawu wa rixaka ku tiyisisa leswaku ku na mimpimo yo fana leyi tirhisiwaka etikweni hinkwaro.
Malulamiselo ya nkarhinyana ya fanerile ku nyika matimba mfumo wa tihuvo ta ndhavuko leti kunguhatiweke eka rimba ra pholisi leri naswona leswi swi ta langutiwa eka nawu lowu anakanyiweke. Leswi landzelaka i swivandla leswi malulamiselo ya nkarhinyana ya faneleke eka swona.
Hikwalaho ka ku tirhisiwa ka nawu wa khale ka matiko-xikaya eka swifundzankulu swo hambana hi 1994, milawu yo hambana a yi tirhisiwa etindhawini to hambana ta Riphabliki. Swifundzankulu swin'wana swi herisile milawu ya swifundzankulu leswi yi nyikiweke swona, loko milawu leyi ya ha tirhisiwaka eka tindhawu tin'wana ta le Mpumalanga na le Eastern Cape, xikombiso Nawu wa Mintengo ya Ndhauvko ya Milandzu ya Vugevenga wa le KwaNdebele, 1984, na Nawu wa Tihuvo ta Swifundza, 1982, a yi fanelanga ku tirhisiwa eMpumalanga na le Eastern Cape. Ku na xilaveko xo endla Nawu wa Palamende lowu nga ta lawula vutihlamuleri ni mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami. Leswi swi ta lava leswaku ku herisiwa milawu hinkwayo leyi fambisiwaka hi mfumo wa rixaka na milawu yin'wana na yin'wana ya swifundzankulu leyi lawulaka vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami naswona leyi nga herisiwangiki hi tihuvo to endla milawu ta swifundzankulu leswi khumbekaka. Ku na xilaveko xo kondletela ku herisiwa ka swiphemu swo hambana swa milawu ku endlela leswaku ku herisiwa rimba ra milawu leri nga kona na ku simeka Nawu wa Palamende wun'we lowu faneleke ku tirhisiwa eRiphabliki hinkwaro. Swifundzankulu swi fanele ku nyikiwa nkarhi lowu ringaneke ku herisa milawu ya swona emhakeni leyi.
Loko ku herisiwa milawu yo hambana, leyi lawulaka vutihlamuleri na mintirho ya varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami, ku ta laveka leswaku tihuvo ta ndhavuko ti nyikiwa nkarhi wo tenga milandzu hi ku landza milawu leyi nga kona loko milandzu leyi yi sungula. Swirilo leswi nga si tengiwaka kumbe leswi nga si langutiwaka loko mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko lamantshwa ma nga si sungula ku tirha swi fanele ku fambisiwa hi ku landza milawu leyi a yi tirhisiwa loko mafambiselo lamantshwa ma nga si sungula ku tirha.
Ku kota ku tiyisisa ku ya emahlweni, varhangeri va ndhavuko lava nyikiweke matimba yo tenga milandzu ya vaaki ni milandzu ya vugevenga a va tekeriwanga matimba hi ku landza swilaveko swa Nawu wa Vantima, 1927, kumbe nawu wun'wana na wun'wana, va fanele ku pfumeleriwa leswaku va ya emahlweni va tenga milandzu tanihi vafambisi ku fikela loko va nyikiwa matimba ku ya hi mafambiselo lamantshwa. Varhangeri lava va ndhavuko va fanele ku nyikiwa nkarhi lowu ringaneke ku nghenela vuleteri lebyi lerisiweke no hlambanya kumbe xitiyisiso emahlweni ka hofisi leswaku va kota ku ya emahlweni va tirha ehofisini. Varhangeri lava va ndhavuko va fanele ku nyikiwa nkarhi lowu ringaneke lowu va nga kotaka ku nghenela vuleteri no hlambanya kumbe ku endla xitiyisiso xo tirha ehofisini. Nkarhi lowu wu fanele ku pimiwa ku sukela siku leri tivisiweke, ku endlela leswaku va nyikiwa nkarhi wo ringana ku va va landzelela swilaveko swa mafambiselo lamantshwa.
Rimba leri ra pholisi ri lava ku pfuxeta no nyika matimba sisiteme ya minkoka ya vululami ya ndhavuko leyi nga ya nkoka eku fikeleleni xikongomelo xo fikeleriwa ka vululami. Tsalwa leri i mbuyelo wa ndzavisiso wo enta na ku tsundzuxana swin'we ni vaseketeri lava tirhaka eka mafambiselo ya vululami endzeni ni le handle ka Riphabliki. Ri vumba masungulo ya nawu lowuntshwa lowu kunguhatiwaka lowu nga ni xikongomelo xo tirhisa swilaveko swa Nawu wa Rimba ra Mafambiselo na Vurhangeri bya Ndhavuko, leswi lerisiweke Ndzawulo tanihi vandla ra mfumo, ku avela vutihlamuleri ni mintirho eka vandla ra vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya vululami. Nawumbisi wa Tihuvo ta Ndhavuko wu ta tlakusiwa ePalamende ku nyika matimba swilo swa pholisi leswi faneleke ku langutiwa leswi nga kona laha eka rimba.
Khoniferense yaRixaka ya Majisitarata leyi rhambiweke hi Ndzawulo hi Ndzhati 2007 leyi engheneriweke hi varhumiwa vo tlula 500, ku katsa vaavanyisinkulu, vamajisitarata na Vaholobye ni vatirhi va vuavanyisi vo huma eka matiko lama hlawuriweke ya SADC, yi kanerile eka yin'wana ya tikhomixini ta yona, hi nkoka wa vutihlamuleri bya vurhangeri bya ndhavuko eku tlakuseni vun'we bya rixaka na ku tirhana na ku herisiwa ka minkanetano. Khoniferense yi vone pholisi na matshalatshala ya milawu leswi endliweke hi ku tirhisa endlelo leri tanihi tidyondzo ta nkoka leti nga ta pfuneta eku akeni vun'we bya rixaka na ku tlheriseriwa ka vun'wini endzhaku ka minkwetlembena ya le matikweni.
Khoniferense leyi a ku ri masungulo ya n'wangulano wo tika swinene hi vutihlamuleri bya tihuvo ta ndhavuko yi landzeriwile hi ku tsundzuxana kun'wana loko Ndzawulo yi hlangana na Yindlu ya Rixaka na Tindlu ta Swifundzankulu ta Varhangeri va Ndhavuko ku kanela hi matshalatshala ya pholisi leswi a swi fanele swi vumba masungulo ya nawu lowu anakanyiweke.
Hi siku ra 23 Hukuri 2007 eDurban (laha a ku ri na vayimeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eKwaZulu-Natal); na vii Hi siku ra 12 - 13 N'wendzamhala 2007 eGauteng laha a ku ri na vayimeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eka Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko na muyimeri un'we wa Yindlu ya Varhangeri va Ndhavuko ya Xifundzankulu laha va hlanganeke na Ndzawulo ku kanela hi xiviko lexi hlanganisiweke xa swibhumabhumelo leswi endliweke eka tinhlengeletano ta tidyondzo ta le swifundzeninkulu, xikan'we na mpfampfarhuto wa Nawumbisi wa Tihuvo ta Ndhavuko.
Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko a yi yimeriwile eka yin'wana ni yin'wanaya tinhlengeletano ta tidyondzo to tsundzuxana hi swirho swa Komiti ya Nhluvukiso wa Vumbiwa swa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko. Nhlengeletano yo tsundzuxana yin'wana na yin'wana yi pfuriwile hi Mutshami wa xitulu wa Yindlu ya Varhangeri va Ndhavuko ya Xifundzankulu leyi khumbekaka. Ehandle ka vaymeri va varhangeri va ndhavuko vo huma eka xifundzankulu xin'wana na xin'wana, a ku rhambiwile na vayimeri va vulawuri bya vuchuchisi, Mavandla ya Kavanyisa ka 9 na Nhlangano wa Mimfumo ya Miganga wa Afrika Dzonga (SALGA), laha va veke kona no enghenela mafambiselo. Swiyenge swa tindzawulo ta swifundzankulu leswi nga ni vutihlamuleri bya timhaka ta ndhavuko naswona swi vile kona no nghenela eka tinhlengeletano ta tidyondzo.
Xikongomelo xa nhlengletano ya tidyondzo.
endlelo leri nga hetelela ri endla leswaku ku hetisiwa rimba ra pholisi na mafambiselo ya vululami bya ndhavuko leri fambelanaka na Vumbiwa tanihi laha swi boxiweke hakona eka Kavanyisa ka 1.
mintlhontlho leyi sisiteme ya vululami bya ndhavuko leyi nga kona sweswi yi langutaneke na yona tanihi laha swi boxiweke hakona eka Kavanyisa ka 5.
tindhawu leti tivisiweke laha ku nga va ka na ku nghenelela ka pholisi tanihi laha swi boxiweke hakona eka Kavanyisa ka 6.
Ku avana hi mintlawa (tikhomixini), laha swivandla leswi tivisiweke swa ku nghenelela ka pholisi swi kaneriweke kona hi vuxokoxoko.
Swiviko leswi nga ni vuxokoxoko/mahungu hi khomixini yin'wana na yin'wana na ku kanerisana ko yisa emahlweni ko angarhela eka ntshamo.
tiyisisa nkoka wa vutihlamuleri na mintirho ya vandla ra varhangeri va ndhavuko eka mafambiselo ya vululami; na kombela mavonele ya swivandla leswi faneleke ku langutiwa eka pholisi.
Endzhaku ka nhlengeletano ya tidyondzo yo tsundzuxana yin'wana na yin'wana vangheneleri va komberiwile no khutaziwa ku ya emahlweni va kombela ku tsundzuxiwa endzeni ka swivumbeko leswi seketelaka sisiteme ya vurhangeri bya ndhavuko etindhawini ta ka vona no nyiketa swibhumabhumelo swo engetela leswi langutiweke etimhakeni leti kaneriweke eka Ndzawulo.
Ku suka eka mavonele lama nyiketiweke eka nhlengeletano ya tidyondzo na minyiketo leyi amukeriweke endzhaku, a swi tikomba ku ri na ku pfumelelana eka swivandla swo hlaya hi mayelana na sisiteme ya tihuvo ta ndhavuko, ku nyikiwa matimba ka varhangeri va ndhavuko tanihi hi vafambisi va tihuvo ta ndhavuko leswi faneleke ku simekiwa eka ku enghenela nongonoko wa vuleteri lowu lerisiweke, ku hluvukisiwa ka khodi ya matikhomelo ya varhangeri va ndhavuko lava nyikiweke matimba loko va karhi va endla mintirho ya vona leyi fambelanaka na mafambiselo ya vululami, xilaveko xa sisiteme yo rila endzeni ka xivumbeko xa vandla ra vurhangeri bya ndhavuko, ku siyiwa ehandle ka vuyimeri bya swa nawu eka mafambiselo ya tihuvo ta ndhavuko na ku tirhisiwa ka minongonoko yo tlakusa ndzingano wa swa rimbewu. Kambe hambiswiritano a ku ri na miheleketo yo hambana exikarhi ka swifundzankulu, xikombiso swifundzankulu swin'wana a swi vona mhaka ya swirilo yi fanele ku langutiwa hi tikhoto ta vamajisitarata.
Mavonele ni minyiketo hinkwaswo ka swona swi endliwile enkarhini wa tinhlengeletano ta tidyondzo to tusndzuxana ni le endzhaku ka tona hi mayelana na vandla ra vurhangeri bya ndhavuko swi langutiwile eka makungu lama nga kona eka rimba ra pholisi.
Muavanyisi Moseneke loko a hlaya phepha eka Khoniferense ya Vamajisitarata hi siku ra 15-16 Ndzhati 2007.
W Scharf , "Tisisiteme ta Vululami to Kala ti nga ri ta Ximfumo eDzongeni wa Afrika: Ndlela leyi Mimfumo yi Faneleke ku Hlamula hi yona" phepha leri hlayiweke eka Senthara ya Ndzavisiso wa Madzolonga na Khoniferense ya Ndzivalelano eka Khoniferense ya Vululami?
Nawu wa Tihuvo ta Ndhavuko ta le Botswana wa 1974.
Vumbiwa bya Riphabliki ra Ghana bya 1992.