feature – kyknetrapportpryse
Published on October 19, 2020 October 19, 2020 by nbuitgewers
Ek wens, ek wens – Zirk van den Berg – Fiksie 2020: Commendatio
Ek wens, ek wens is 'n boek wat die leser oplaas losruk "van hierdie aardgebonde verdomde lot" en die hoop laat vlam dat wense tóg waar kan word. Dit is die perfekte teenmiddel teen die Weltschmerz wat tans ervaar word en 'n waardige wenner van die kykNET-Rapport–boekprys vir 2020.
Prof. Thys Human, Noordwes-Universiteit
Published on September 16, 2019 September 16, 2019 by nbuitgewers
COMMENDATIO: KYKNET-RAPPORTPRYS (FILMKATEGORIE) 2019
Kinnes deur Chase Rhys (Kwela)
Die wenroman van vanjaar se filmprys het die beoordelaars opgewonde gemaak met sy vars aanslag, literêre meriete, relevante eietydse storie en opwindende visuele moontlikhede wat vir enige vaardige filmmaker 'n heerlike en uitdagende speelveld bied. Daarby speel dit af in 'n interessante milieu vol verskillende strukture en teksture wat tot nou toe afgeskeep is deur die Afrikaanse filmbedryf.
"Die kinnes van vedag dink rêrag hulle's in 'n movie, nuh," sê ma Mary na aanleiding van die dramatiese gebeure wat die jongmense in die verhaal moet deurmaak. En dit is hoe die lees van die boek ook voel met Chase Rhys se verwysings na die "songs" op die klankbaan wat die agtergrond verskaf. "Songs" soos "Summertime" wat jy op 'n afstand oor 'n karradio hoor speel. Rhys se skryfwerk is gedetailleerd en propvol filmiese verwysings. Die beelde wat hy gebruik, doem glashelder in die leser se verbeelding op – "net soes in 'n movie". Want Kinnes woon in Jurassic Park, êrens op die Kaapse Vlakte. Die naam spreek boekdele van die ongenaakbare plek met afwesige pa's waar bendes oorheers.
Die vier hoofkarakters van Kinnes is fyn geteken en met groot deernis gestalte gegee. Hulle staan op die rand van volwassenheid. Elkeen het sy eie individuele aksent wat die verskillende vorms van AfriKaaps – soos Rhys sy taal noem – op 'n interessante manier illustreer en grootliks help met karakterisering. Hulle word met soveel sterk visuele en emosionele verwysings uitgebeeld dat enige draaiboekskrywer sy hoed sal agternagooi om dié draaiboek met sy inspirerende rolverdeling op papier te kry. Mens stel jou maklik die plakkaat van die film met die afbeelding van die vier aantreklike "kinnes" voor. Elkeen met sy eie verhaal en houding, uitgetof in verpersoonlikte hip-hop-gewaad.
Anwaar Peter Brandt, beter bekend as Ahnie Brandt, is die leier van die Butcher Boys en bly by sy enkelouer, Mary. Sy sal enigiets vir haar kind doen en is die belangrikste volwasse karakter in die storie. Maar tog 'n ma wat maar anderpad kyk as dit moet. Nicole Lamb is die slim, stil skooldogter wat verlief raak op klasmaat Derick Delcarme. Kort voor lank is die twee verliefdes swanger. "Kinnes" wat kinders kry. Rolanda Fisher, die mooi en gewilde meisie wat elke jaar die modeparade by die skool wen, wil graag 'n Cape Kardashian wees. Sy roem haar op haar mooi voorkoms en dis dan ook haar karakter wat sorg vir die tragies-ironiese einde van die storie. Een en almal volronde karakters met vleis om die been, slaggereed om uitgebeeld te word deur 'n veelheid talentvolle bruin spelers in die plaaslike filmbedryf.
Daar is 'n hele paar klassieke films wat in hierdie "gangster"-filmgenre val: John Singleton se Boyz in the Hood, Martin Scorsese se Mean Streets, Sergio Leone se Once Upon a Time in America en selfs iets soos Robert Wise en Jerome Robbins se West Side Story. Maar Kinnes se storie laat mens veral dink aan die skitterende Portugees- Brasiliaanse film City of God wat in 2002 wêreldwyd deur Miramax versprei en vir vier Oscars genomineer is. Die film is 'n verwerking van die 1997-roman deur Paulo Lins en beeld die werklike gebeure rondom dwelmhandel en bendegeweld in die Cidade de Deus-voorstad in Rio de Janeiro uit.
Die draaiboek van dié film is geskryf deur Bráulio Mantovani en 'n kragtige aanhaling kom daarin voor: "If you run, the beast catches you; if you stay, the beast eats you." Dit herinner sterk aan die karakters in Kinnes wat nie uit hulle omstandighede kan ontsnap nie. City of God se bende het bekend geword deur 'n foto van hulle wat in die koerant gepubliseer is, terwyl Kinnes se Butcher Boys hul bekendheid verwerf omdat hulle as ekstras in die internasionale film GangStar speel. Nadat hulle populariteit begin groei, begin hulle hul eie flieks maak op hulle selfone en hier begin realiteit en fiksie vervleg en bied dit 'n verskeidenheid interessante moontlikhede vir 'n filmmaker.
Dis 'n bonus dat Kinnes omskep kan word in 'n bekostigbare film wat ook kommersieel lewensvatbaar is. Die kwessies wat die storie aanspreek, is by uitstek relevant op die Kaapse Vlakte, waar die weermag al ingeroep is om vrede te probeer handhaaf in die bloedige "turf wars". Die positiewe wekroep wat die film kan uitdra, op die plakkaat en in die lokfilm, is een wat daagliks op die nuus te hoor is: "Ons kannie meer onse kinnes verloor nie …"
Met 'n Afrikaanse hip-hop-klankbaan hoor ek alreeds die Overbergse sanger Frazer Barry se rapliedjie: "Hy was oppad na die skool, Hy wou 'n dokter word, Maar die koeël van 'n gangster het sy lewe verkort. Hoor die stemme van ons mense wat huil, Oor die onnodige Grafte Oppi Vlakte." In Mercy Kannemeyer se resensie van Kinnes haal sy 'n ander Frazer Barry liedjie aan: "Die kind kry 'n kind, die kind se kind kry 'n kind en grootmense is kinders wat nooit eers kinders was nie."
Kinnes: 'n Onversuikerde, universele verhaal en 'n waardige, opwindende wenner van die kykNET-Rapport-filmpys vir 2019.
COMMENDATIO: KYKNET-RAPPORTPRYS VIR FIKSIE 2019
Die Dao van Daan van der Walt deur Lodewyk G du Plessis (Tafelberg)
Lodewyk G. du Plessis (Andries Buys) se Die Dao van Daan van der Walt (2018) is 'n bedevaart vir leesvermoeides – een van daardie uitsonderlike romans wat 'n mens intellektueel uitdaag, met aktuele vraagstukke konfronteer én uiteindelik ook emosioneel aangryp. Te oordeel aan die literêre pryse en akkolades wat dié roman reeds ingepalm het, wil dit voorkom asof Frederik de Jager se woorde op die agterblad – "Hierdie boek behoort 'n golf deur die Afrikaanse letterkunde te stoot" – inderdaad profeties was. En hééltemal verdiend.
Aan die woord is Daan van der Walt, 'n stoere Dopper en eertydse Kalahari-boer (van die plaas Ystervarkfontein), wat 'n vertigo-aanval kry op besoek aan sy seun in China. Wydsbeen oor 'n bruingevlekte sloot in 'n sementvloer, wankel die pilare wat hom al die jare vir die gemeenskap aanvaarbaar gemaak en aan hom 'n mate van sekuriteit en respek verleen het. Skielik verloor hy letterlik en figuurlik sy ewewig en stort ineen: "[M]y kop is op die Smal Weg na die hemel, my voete op die Breë Dao na die verderf en ek, my balans kwyt, is êrens tussenin" .
Sy seun, Jan-Willem, laai hom af by 'n monnikeklooster, 'n "koorsagtige bedryf van die Boeddha" (aldus Daan), waar meester Yang Ying Sheng hom die innerlike deel van gevegskuns leer ten einde sy liggaamlike en psigiese balans te herwin:
"I'm teaching you tài jí, Da Ni Eu," sê meester Yang, "to regain your balance: to float like a feather, fly like a leaf, hover like a dragonfly, soar like an eagle." Hy haal twee keer asem. "I want you suspended between heaven and earth. I want you to defy the pull of gravity." Sy spierwit wenkbroue wip. Die haartjies krul af oor sy oë wat vas in myne kyk. I am introducing you to the Dao. The Way."
As onwillige askeet "in die land van die feniks en die draak"), neem Daan hom voor om soos Herodotus en Augustinus van ouds sy persoonlike geskiedenis krities na te spoor en sy eie Historia neer te skryf. Hierdie "ondersoekende reis deur sy geskiedenis" vertoon die kenmerke van 'n belydenis, omdat Daan stelselmatig sy versuime en vergrype daarin openbaar en oplaas ook vergiffenis vra. Aanvanklik is sy relaas lighartig en moedswillig versluierend, maar soos sy inwyding in Boeddhistiese beginsels ontwikkel en sy psigiese proses van selfontdekking vorder, raak hy eerliker.
Vanuit die staanspoor neem Daan sy oorlede vrou, Magrieta, se raad om doelbewus by die sogenaamde "hedelyn" te hou ter harte. In bekentenisse aan sy lieflinghond, Kaspaas (lankal ingespit aan die voetenent van Daan se reeds uitgepleisterde graf op die plaas), en handgeskrewe briewe aan sy vrou, vertel hy oor sy die verblyf in "Die Tempel van Ewige Vrede" in Longshan, China, maar besin hy ook telkens uitgebreid oor gebeure uit sy Suid-Afrikaanse verlede – hier letterlik 'n "ander land": skuldbesmet en in geheimenis gehul.
Ten einde vorentoe te kan gaan, moet Daan leer om "agteruit te loop" – voetjie vir voetjie op die spoor van sy (soms ondraaglike) herinneringe. Hierdie verwysings na die verlede is, soos Willie Burger tereg uitwys, nie chronologies of sistematies nie, met die gevolg dat die skrywer op dié wyse vernuftig daarin slaag om afwagting te skep en algaande verrassende onthullings te maak wat 'n mens se aandag bly boei. Voorts gee dit ook daartoe aanleiding dat die beeld wat Daan van homself as "stil en sterk" Van der Walt voorhou, nie heeltemal strook met sy werklike ervarings en gewaarwordinge nie. Die leser raak eerder bewus van 'n oënskynlik onoplosbare spanning by Daan, en ontwikkel gevolglik ook simpatie en medelye met hom.
'n Belangrike deel van Daan se moeisame pad na insig (sy Dao), is om te leer hoe om saam met én deur ander mense te lewe. Hiervoor benodig hy 'n nuwe woordeskat (en hoe pragtig kreatief draai Du Plessis nie die krane in die roman oop nie!) wat hom in staat sal stel om vry te raak van sy innerlike spanning en om uit te druk wat hy nooit met sy gebrekkige Dopper-, volks- en regstaal gesê kon kry nie. Langsamerhand leer hy 'n ander, sagter taal aan wat die stiltes tussen hom en sy vrou, hom en sy seun, hom en sy vriende, oorbrug en 'n ander perspektief op sy wêreld oopmaak. Hy besef dat die weg wat hy tot op hede bewandel het, nié die enigste of selfs die ware weg is nie, en stel hom oop vir nuwe insigte ten opsigte van die sin van die lewe, liefde en die dood.
Deurdat Daan, vanweë sy vader se dood, nooit die geleentheid gekry het om as regsgeleerde te praktiseer nie, maar eerder teen sy sin gedwing is om die familieboerdery oor te neem, speel Die Dao van Daan van der Walt veelseggend in op die patroon van die Afrikaanse plaasroman; 'n bykans oorbekende gegewe wat danksy die China-raam verrassend "vreemd" en "nuut" gemaak word. Selfs nog meer verwikkeld as in die parodiërende plaasromans van Etienne van Heerden en Eben Venter word die verhouding tussen Daan en sy seun, Jan-Willem, hier op genuanseerde en uiteindelik aandoenlike wyse gedissekteer. Die enigsins voorspelbare gegewe van 'n gebiedende vader wat feitlik elke cliché van boer wees, manlikheid en Christenskap beliggaam, en die gay seun wat nie daarin kan óf wil slaag om aan die vereistes van sy vader te voldoen nie, word in dié roman besonder slim op die kop gekeer.
Al speel die aflegging van dinge, die wegwerping van bagasie en die losraak van aardse drange so 'n deurslaggewende rol in Daan se relaas, is Die Dao van Daan van der Walt in die eerste plek 'n lewenswerk: dit asem wysheid en ervaring waaraan 'n leeftyd versamel is; dit gooi byna halsstarrig (maar ook hartgrypend mooi) wal teen verlies; én dit huldig die komplekse verhoudings wat ons ondermaanse staning so kosbaar (en kostelik) maak.
Dit is 'n roman wat 'n onuitwisbare indruk op die leser maak, en in alle opsigte 'n waardige wenner van die kykNET-Rapportprys vir Fiksie in 2019.
Published on October 19, 2016 October 19, 2016 by nbuitgewers
Commendatio: Dr Irma du Plessis
Die bedrieglik eenvoudige standaardvlag van Carel van der Merwe se Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog versteek die meer verwikkelde, selfs verraderlike lading onder die dek. Van der Merwe skryf 'n nis oop binne 'n gewigtige, gevestigde korpus oor hierdie Afrikaanse skrywer wat verrassende nuwe insigte oor Marais oplewer en terselfdertyd wegkalwe aan ander sekerhede, literêr en polities, waarvan die implikasies breër uitkring om met die kontemporêre Suid-Afrikaanse problematiek te resoneer. Dit plaas Donker Stroom in die kader van die "betrokke teks". Donker stroom se statuur berus op verbeeldingryke en vasberade argiefnavorsing, gerugsteun deur knap en soomlose integrasie van sekondêre literatuur, noukeurige en oorwoë ontledings, en die handhawing van 'n onderspeelde, geloofwaardige outeurstem.
Van der Merwe slaag daarin om onder die juk van bestaande werk uit te beur sonder geringskatting of onkritiese lof. Onthef van die verantwoordelikheid om 'n magistrale werk te produseer, skep sy fokus op 'n onderbeligte greep uit Marais se lewe die ruimte om die narratief maatskaplik en persoonlik dieper in te bed. As 'n politieke biografie met 'n psigososiale inslag sal hierdie werk die wyse waarop die bestaande korpus gelees word wesenlik beïnvloed.
Hierbenewens lê Donker stroom se krag in die herbesoek aan die vooroorlogse ZAR tot met Uniewording – 'n tydvak wat in Benedict Anderson se terminologie gekenmerk word deur die sleutelrol van Afrikaanse drukkapitalisme in die geboorte van die verbeelde gemeenskap van die nasie – maar op 'n wyse wat konseptueel en temporaal in die tradisie van transnasionalisme aangebied word.
Die jong Marais wat uit Donker stroom na vore kom, is 'n subjek met 'n vroeë narsissistiese verwondheid, 'n verknoopte en gekompromitteerde binnewêreld, en 'n ongewone dryfveer om maatskaplik-sosiale betrokkenheid en 'n etiese politieke projek na te streef. Marais se binneworsteling het terselfdertyd 'n sosiaal-maatskaplike teenhanger wat dit moeilik maak om in die drama wat uitspeel die interne en eksterne breuklyne netjies van mekaar te onderskei. In die verwronge en gekorrupteerde politieke wêreld van die ZAR en in die skadu van Britse Imperialisme word grense verwater en keuses tussen samewerking en inkorporering; kritiese lojaliteit en verraad; binnestander en buitestander; projeksie en herkenning onduidelik. Marais word dus ingeskryf in die representasie-register van die truukster, die bedrieër, die verklikker, die joiner, die impimpi wat telkens in historiografiese en literêre opgawes van die verskeie bevrydingstryde in Suider-Afrika opduik en die skerp onderskeid tussen patriot en verraaier bevraagteken en vertroebel.
Daarby bring Van der Merwe se slotsom oor die oorsprong van Marais se sleutelgedig "Winternag" – as die indrukke van 'n boere-brandwag in die Suid-Afrikaanse veld wat van ver af kyk na Mapoch se nedersetting wat in ligte laaie staan – 'n betekenisvolle en onthutsende perspektiefwending te weeg, juis op 'n moment wanneer vuur weer 'n hoofrepertorium van politieke stryd in Suid-Afrika is.
Donker stroom is 'n vlot, fasetryke, en gesofistikeerde teks wat die burgerlike gespreksruimte verruim en dus 'n waardige wenner van die kykNET-Rapportprys vir 2016.
In Brandwaterkom bring Alexander Strachan nie net die Anglo-Boereoorlog en die Grensoorlog opwindend in een verband saam nie, maar bring hy ook oorlogstemas en die strukturele eksperiment van sy hele oeuvre tot 'n nuwe verdieping. Die beoordelaars was dit eens dat hierdie roman die hoogtepunt van sy werk tot dusver is.
Die Brandwaterkom in die Oos-Vrystaat is terrein wat goed verken is in die Afrikaanse fiksie, veral weens die kapitulering van die onbevoegde generaal Martinus Prinsloo. Strachan ondersoek egter nie in die eerste plek wat daar gebeur het nie, maar neem 'n lesing van hoe daaroor vertel word.
'n Geskiedenisstudent, die fiktiewe Esther Emmenes, vestig haar op Fouriesburg om navorsing te doen oor die werklike veldkornet Fanie Vilonel wat hom later by die Engelse magte aangesluit het. Die karakter Bullet uit Strachan se vorige roman, Dwaalpoort, kom soos 'n dwaalkoeël daar aan om haar met haar navorsing by te staan. Hy is een van die versaakte soldate wat in die jare sewentig na Angola gestuur is. Catharina Venter, weer 'n historiese figuur en een van die vroue wat in die holkranse van die hoogland geskuil het, probeer ook om Esther se gedagtes te beïnvloed.
Daar ontvou 'n meervoud verhale van verraad. Eerstens oorlogsverraad – onder Catharina se famililede, by Vilonel die joiner, maar ook die implisiete verraad van die apartheidsowerheid teenoor die soldate soos Bullet. Verder skryf die fiktiewe Esther huweliksverraad fiktief in by haar historiese relaas oor Vilonel. Uiteindelik is dit verraad wat onderliggend aan die hele boek lê, naamlik die bedrieglike spel van 'n komplekse stel verhoudings tusssen verteller en teks, en tussen teks en leser.
Een van die dinge wat Strachan onderskei, is hoe hy sy medium – die roman – vervorm tot geskikte draer van wat hy wil sê. Hy gebruik een verteller uit die werklike geskiedenis saam met een wat suiwer fiktief is en nog een (of dalk twee) wat op geheimsinnige wyse in- en uitmekaar skuif. Hy bring 'n verteller (een met 'n geskrewe teks in sy sak) uit sy vorige roman by hierdie roman in – een wat ook met biografiese elemente van Strachan self oorvleuel. Hy laat 'n historiese persoon op 'n fiktiewe persoon influister oor haar werk oor 'n ander historiese persoon. Die wedersydse inspeel op mekaar van vertellers en verteldes gebeur dus op oormekaarliggende vlakke in historiese tyd. En wanneer dit gebeur in 'n konteks van verraad, wanneer vertellers beheer oor hulle karakters verloor, en wanneer historiese relaas onbewustelik oorgaan in fiksie, staan geskiedskrywing self in nuwe lig gekaats en vra ons die vraag: wat is geskiedenis?
Vir die betowering van die raaiselagtige wat hy met soveel presisie, integriteit en gravitas uitgeskryf het, is hierdie skrywer vele male bekroon. Die noukeurigheid van sy skryfwerk, die selfvertroue van aanpak, die opwindende besinning oor die aard van sy medium, sy oortuigende karakters en sy vorentoe stuwende prosa … dit alles maak van Strachan een van ons skerpste en subtielste skrywers en een wat, soos hier, 'n deksels vernuftige storieverteller is. Een wat in elke opsig verdien om bekroon te word met die kykNET-Rapportprys vir 2016.