Photo 4: Dikhunkhwane di senya dihlogo tša sonoplomo kudu mme ge e hlaselwa go fetiša e ka se kgone go tšweletšwa ka mohola.
Gare ga dikhunkhwane tše di hwetšwago dibjalong tša sonoplomo ke tše dingwe fela tšeo di ka bitšwago disenyi - tše ntši ga di senye dibjalo tše le gannyane. Dikhunkhwane tšeo di ka senyago sonoplomo di phela ka go ja peu ye e bjetšwego, dibjalwana tše di thomago go mela, dibjalwana tše di tšweletšego mmung, dibjalo tše di golago, medu goba peu ye e enywago.
Taolo ya dikhunkhwane e sepelelana kudu le dibolayakhunkhwane (dikhemikhale tšeo e lego mpholo go dikhunkhwane) tšeo di swanetšego go dirišwa ka nako ya maleba, go ya ka bokaakang bjo bo nyakegago, le gona, seo se lego bohlokwa go fetiša, ka go kgetha mpholo wo o nepišago sesenyi se se itšego. Go na le dibolayakhunkhwane tše di ngwadišitšwego go dirišwa malebana le dikhunkhwane tšohle tšeo di hlaselago sebjalo sa sonoplomo - ge o diriša dibolayakhunkhwane tše di ngwadišitšwego go ya ka bokaakang bjo bo nyakegago di ka go tšwela mohola. Ka tlwaelo mokgwa wo mokaone wo o kgontšhago wa go laola dikhunkhwane ke wo o logaganego (integrated approach) - mekgwa ya go fapana e kopantšhwa go gatelela palo ya dikhunkhwane le go fokotša tshenyo ye di e hlolago.
Go na le dikhunkhwane tša go fapafapana tšeo di jago peu le dibjalwana tše nnyane tša sonoplomo, go swana le diboko tše di bitšwago "wireworms", diboko tša khunkhwane ya "spotted maize beetle" le dibokosegi (go šupa di se kae fela). Dikhunkhwane tše di fokotša palo ya dibjalo tše di tšweletšego mmung mme ge di sa laolwe pšalo e ka swanela go boeletšwa. Taolo ye e kgontšhago ya dikhunkhwane tše e sepelelana le tirišo ye e nepagetšego ya mefolo ya go di bolaya (dibolayakhunkhwane). Ka tlwaelo taolo ya disenyi tše ga e je tšhelete ye ntši mme go bohlokwa gore molemi a tšee dikgato tše a ka di kgonago go thiba tshenyo ya dibjalo tše e sa lego tše nnyane.
Go lema marega go ka thuša go laola bontši bja dikhunkhwane tše ka ge di phela dimeleng tše di itšego marega mme ka tlwaelo bontši bja dimela tše ke mengwang. Ge dikhunkhwane tše di ka hlwa matšatši a 35 le go feta di hloka dimela tše di ka phelago ka tšona, mathata a mantši ao a bego a ka hlolega a ka fedišwa.
Peu ye e tlogo bjalwa e ka alafša ka sebolayakhunkhwane goba se ka tšhelwa ka mokerong ge go bjalwa. Dibokosegi di ka laolwa ka go phatlalatša segoketšo godimo ga mmu ka reing. Tšhemo ya lehea e ka gašetšwa ka sebolayakhunkhwane sa maleba.
Dikhunkhwane tše di godilego tša mehuta ya "spotted maize beetle" (astylus atromaculatus), sebokosegi (agrotis segetum), "doodhouertjie" (protostrophus sulcatifrons) le "harpalus" di hlola tshenyo ye kgolo ka go ja dibjalwana tše nnyane mme di ka fokotša palo ya dibjalo tše di medilego gabotse gore molemi a se hwetše poelo ye e mo tšwelago mohola.
Sebokokgokolwana sa Afrika - African bollworm (Helicoverpa armigera) - se senya hlogo ya sonoplomo (sunflower head) mme se ka bulela malwetši tsela, go swana le bja phetetšofankase ya mohuta wa "rhizopus microsporus". Dikhunkhwane tša go swana le "nysius nataensis", tše di nyanyago matute a dimela, di ka senya peu ye nanana ya sonoplomo.
Go na le dibolayakhunkhwane tše mmalwa tše di ngwadišitšwego go laola dikhunkhwane tša go fapafapana tše di hlaselago sebjalo sa sonoplomo. Le ge go le bjalo, go bohlokwa kudu go kwešiša gore ke khunkhwane efe ye e hlolago tshenyo le go diriša mpholo wa maleba, ka moo go nyakegago, ka nako ye e lebanego. Dintlha tše di fapana go ya ka mohuta wa khunkhwane le kgato ye sebjalo se lego go yona bophelong bja sona.
Taolo ya disenyi e ka fokotša tahlego ya poelo, eupša taba ye e ja tšhelete mme motšweletši o swanetše go bapiša tshenyegelo ya go lwantšha disenyi le ya tahlego ya poelo. Mabaka ao go ona molemi a gapeletšwago go laola disenyi a akantšwe - go fihla nako ya gore molemi a ntšhe tšhelete a laole disenyi, go sego bjalo tshenyo ya dibjalo e tla feta tshenyegelo ya go lwantšha disenyi.
Go gašetša dibjalo ka dibolayakhunkhwane fao tlhaselo e sego ye mpe ga se mokgwa wo o nyakegago. Lebaka ke gore mefolo ye e bolaya le dijakhunkhwane tša tlhago mme se se ka dira gore dikhunkhwane di tie maatla go lwantšha dikhemikhale tše. Dikhemikhale di kotsi go tikologo mme di swanetše go dirišwa fela ge ka nnete go hlokega.
Go lema pele ga ge go bjalwa ke mokgwa wo o atlegilego wa taolo ye e thibelago ya dikhunkhwane. Le ge go le bjalo, tlhaselo ya tšona e swanetše go elwa hloko go kgonthiša taolo ye e lebanego ya go thiba tshenyegelo.
Ka kakaretšo go bohlokwa gore disenyi di laolwe ka mokgwa wo o logaganego - diriša mokgwa ofe kapa ofe woo o lebanego ka nako ye e itšego. Twantšho ya dikhunkhwane dibjalong ke ntlha ye bohlokwahlokwa taolong ya temo ka ge e ka huetša poelo kudu gammogo le kgotlelelo tšweletšong ya dibjalo.
Malwetši a fokotša poelo le boleng bja dibjalo le gona a ka hlola mathata a maphelo go batho goba diphoofolo tše di phelago ka dibjalo tšeo. Malwetši a dibjalo a hlolwa ke difankase, dipakteria le ditlišampholo (divirase). Malwetši a a ka hlasela dikarolo tšohle tša sebjalo - medu, dithito, matlakala, matšoba le hlogopeu (seed head). Malwetši a go fapafapana a tšwelela go ya ka mabaka a a fapanago.
Bolwetši bo ka tšwela pele fela ge mabaka a tikologo a bo swanela, ge go na le sebjalo sa go hlasela, le ge bolwetši bo le gona. Dintlha tše tharo tše di ka bitšwa khutlotharo ya phetetšo ya bolwetši. Ge ye nngwe ya tšona e hlokega, bolwetši bo ka se tšwele pele. Bolwetši bjo bo tšwelelago sehleng se se itšego lefelong le le itšego, bo ka hlokega lefelong leo sehleng se se latelago ka baka la ge mabaka a tikologo a sa swanele. Ka baka la ditshenyegelo tše kgolo tše di amanago le tšweletšo ya sonoplomo, taolo ya bolwetši ka dikhemikhale ka tlwaelo ga e tšwele molemi mohola. Malwetši a a itšego a ba gona ka mehla eupša ga a tšwele pele ka ge lehlakore le lengwe la khutlotharo le hlokega. Malwetši a laolwa ka go tšea dikgato tše di thibago gore a thome. Go na le dintlha tša go fapafapana tše di ka elwago hloko mabapi le taolo ya go thibela malwetši.
Dikhalthiba tše dingwe tše di tšweleditšwego di kgona go lwantšha malwetši. Le ge go le bjalo, di kgona go lwantšha bolwetši bjo bo itšego fela, e sego malwetši ka kakaretšo. Go bohlokwa gore molemi a hlaole bolwetši bjo bo atišago go itlhagiša tikologong ya gagwe le go kgetha khalthiba ye e kgonago go lwantšha bolwetši bjoo bokaone.
Taolo ya sekhemikhale e akaretša tirišo ya dihlare tše di ngwadišitšwego tše di fedišago difankase le dipakteria tše di sepelelanago le bolwetši bjo bo itšego mabakeng a a itšego. Theko ya sehlare sa mohuta wo e swanetše go akanywa pele ga ge se dirišwa - re eletša balemi gore ba rerišane le moemedi wa dikhemikhale tša temo goba modirišani wa temo wa kgauswi gore ba sedimošwe mabapi le tirišo ya dikhemikhale.
Go lema tšhemo go ka ba bohlokwa taolong ya bolwetši - malwetši a mangwe a dula mašaleding (stubble) a sonoplomo (ao a šalago tšhemong morago ga puno) mme mokgwa wa go lema o swanetše go ela malwetši a go fapafapana hloko ao a atišago go itlhagiša fao.
Nepo ya phetošopšalo ke go dumelela mašaledi a dibjalo mmung lebaka le lekaone la go bola. Go bohlokwa go tseba gore ke malwetši afe a a thušwago ke dibjalo dife go kgonthiša gore bothata bo fedišwe ka go diriša phetošopšalo ye e itšego.
Nako ya go bjala le yona e ka huetša go itlhagiša ga bolwetši bjo bo itšego - go bjala e sa le mathomong goba go ya mafelelong a sehla, go ka fokotša kgonagalo ya go tšwelela ga bolwetši bjoo.
Go na le dintlhatlhobaelo (stress factors) tše di itšego tše di ka huetšago malwetši a dibjalo. Dintlha tše di hlolago tlhobaelo ya dibjalo di akaretša monola (wo montši goba wo monyane), phišo, botšididi, phepo ya go se lekanele, esiti mmung le tshenyo ye e hlolwago ke dikhunkhwane.
Taolo ye kaone ya malwetši e nyaka go tlošwa ga lehlakore le tee la khutlotharo ya bolwetši. Se se fihlelwa bokaone ka go diriša lenaneo le le logaganego la taolobolwetši.
Ka tlwaelo makgohlwana (pustules) ao a hlolwago ke Septoria a hwetšwa matlakaleng fela. Phetešo ya Altenaria e tsebja ka popego ya makgohlwana a a fifetšego thitong, tšhikenggare (leaf rib) ya letlakala le bokamoragong bja hlogo ya sonoplomo.
Setlišampholo (virase) se se hlolago bolwetši bjo se phatlalatšwa ke dikhunkhwane tše di tlolatlolago matlakaleng (leaf hoppers) mme ke bothata bjo bogolo mafelong a Nagatlase le fao go tšweletšwago korong. Dibjalo di fetetšwa ge di seno tšwelela mmung, ga di golele godimo le gona ga di enye peu.
Mohlamongwe bolwetši bjo ke bjo bošoro go feta a mangwe ao a lego bohlokwa lehlakoreng la kgwebo mme bo laolwa ka phetošopšalo. Bolwetši bjo bo hlasela thito ya sebjalo mme bo fokodiša mafelo a magolo fao thito e tšwelelago mmung; se se ka dira gore sebjalo se obege le go wela fase ge phefo e foka ka maatla. Ge sebjalo se wele hlogo ya sonoplomo e kgwatha fase mme e ka hlaselwa ke difankase pele ga ge nako ya go buna e fihla.