Toe ek haar die eerste maal by Tafelberg Uitgewers in hul ou gebou in Keeromstraat ontmoet het, was Berta Smit pas terug van ’n oorsese reis. Ek het navraag gedoen oor die manuskrip van my eerste digbundel wat aan hulle voorgelê is. Sy het van die manuskrip geweet, maar haar jong kollega het daarmee gewerk. Hy was nie baie beïndruk nie.
Ons het in haar kantoor gesit en hy het die woord gevoer. Sy het hom met haar kop effe skeef beluister. Ek het my stadigaan vererg en gesê dan beskou ek dit as ’n mislukte eksperiment en skeur dit op. En of ek gou ’n draai kon loop?
Ek het akkoord gegaan en is na Merwe Scholtz toe. Dit was immers hy wat die manuskrip die eerste maal nagegaan het en sonder my wete aan JD Pretorius gegee het met die woorde: “Hierdie kan ’n blerrie goeie bundel word.” By sy huis in Higgovale aangekom, het ek van my ontmoeting met Berta vertel en hy het heel gemaklik gesê ek moet die bundel sy gang laat gaan. Dit sou gepubliseer word. As Berta sê dis nie goed genoeg nie, sou hy weer kyk.
Berta hét gesê dis nie goed genoeg nie, nie in die vorm wat dit was nie. Ek moes sekere veranderinge aanbring en verder aan ’n paar verse werk. Sy het my ’n kort lesing oor die bundel en poësie in die algemeen gegee (ja, werklike uitgewers het dit toe nog gedoen!) en gevra dat ek die bundel ná drie maande weer bring en as sy tevrede was, sou Tafelberg dit uitgee. Haar kollega het instemmend geklink en verduidelik dat Berta die bundel vir hom “duidelik en oop” gemaak het. Ek en hy het ook vriende geword.
Ek is huis toe met die manuskrip en het dadelik die verse geskrap waarby Berta vraagtekens gesit het. Terwyl ek gewerk het, het drie nuwe verse bygekom. Die bundel is herrangskik soos Berta aanbeveel het – sy het onder meer gesê dat my openingsvers die slotvers moes word! – en ek het dae geloop en dink aan oplossings vir probleemstrofes wat sy aangedui het. Uiteindelik is ek weer eers na Merwe Scholtz. Hierdie keer was hy effe ongelukkig oor die veranderinge. So het ek geleer dat smaak verskil onder die mense van die lettere. Maar hy het nog ’n baie goeie aanbeveling of twee gedoen en ek is vort na Berta. Sy het die manuskrip net so aanvaar en Leitourgos (die liturg) het einde Mei 1972 verskyn.
Dit het R3,50 gekos, slapband in oranje. Ek het gedog dis die mooiste boek ooit. JD Pretorius, self ’n legende en stigter van Tafelberg, het my gelukgewens en Tonie Rouw, die niefiksie-uitgewer, het gesê: “Ek het gelees. Ek hou van. Ek hoop dis nie ’n eendagblom nie. Maar nou moet ek julle eers groet, want ek gaan gou ’n dingetjie hier onder my blad laat uitsny. En Izak, gaan vier dit …”
By die ete het die bedaarde Berta ewe skielik ontpop in ’n vrolike vierder. Sy was klein van gestalte, kort donker hare, wye mond, op haar manier aantreklik en so belese soos die Wikipedia. Teen die end van die ete het sy die bundel oor ’n glas rooiwyn geprys en stukke Goethe aangehaal met die profesie: Dié bundel gaan vlieg.
Berta het ’n gereelde gas by ons pastorie in Bonnievale en kort daarna in Constantia geword. Wanneer sy eers uit haar dop gekruip het, was sy op haar bedaarde manier ’n raconteur, ’n geselser en storieverteller soos min. Haar roman Man met die kitaar het pas verskyn, maar was nie so goed soos Die vrou en die bees nie. Ek wou weet van die titel en sy het vertel dat daar een aand ’n man slingerend met ’n kitaar verby haar woonstelgebou in Kloofstraat geloop het. Hy het aanhoudend gesing: “Nader, my God, by U. Nader, my God, by U.” Dit was die kliek-kliek in haar kop en ’n roman se saad is gesaai. Baie later sou Juffrou Sophia vlug vorentoe verskyn, wat ek as haar beste werk beskou het.
Min mense het geweet dat Berta ’n absolute kenner van Calvyn se werk was. Soms het dit vir my geklink asof sy die hele Institusie ingesluk het. Sy het my ook gewys op ’n Franse boek, Die sosiale gewete van Calvyn, maar ek kon nie Frans lees nie en sy het my kortliks vertel dat Calvyn ’n sosiale hervormer soos min was, en alles behalwe verkramp, soos hy en sy volgelinge vandag voorgestel word. Haar belesenheid in die teologie het my verbaas, iets wat my later ook by Sheila Cussons sou verstom – maar natuurlik twee uiteenlopende paaie. Albei van hulle sou aan ’n Teologiese Seminarium kon gaan klasgee en 85% van die proffies daar die loef afsteek. Hulle kennis was immer deurlééfde kennis.
Sy het soms van my kerkdienste bygewoon en agterna my preek bespreek. Ek het altyd by myself gedink: Dalk het elke predikant ’n Berta Smit nodig om hom te weerhou van soetsappighede of teologiese swymelary én terselfdertyd sy voete op die grond te hou. Ek en Berta het ’n hele paar boeke en bundels saam geprakseer: sy met die manuskrip en ek wat wag op die ja of nee én natuurlik die nodige en tersaaklike opmerkings en verbeterings. Daar was nooit sprake van ’n buite-keurder nie. Sy en Danie van Niekerk, vandag nog ’n vriend van my, het besluit en klaar. Ek weet nie eintlik van swak boeke wat hulle uitgegee het nie.