14 AUGUSTUS is Afrikaanse Taaldag – die geboorte van ‘n kultuurtaal - Afrikaans.com
Staan die kans om hierdie Taaldag ’n paar “sneakers” van Klerekas.com te wen. Hou ons sosialemedia-blaaie dop vir meer.
Michael Jonas, die direkteur van die Afrikaanse Taalmonument het by ŉ geleentheid gesê: “Die agt stigterslede van die GRA is vir almal ’n bemoedigende voorbeeld van hoe gewone mense ’n verskil kan maak deur op te staan vir hul taal. Daarom moet ons ook hulle bydrae tot die taal erken.”
Wyle prof. Christo van Rensburg oor die GRA:
“Natuurlik moet ons op 14 Augustus dink aan die manne van die GRA,” het wyle prof. Van Rensburg gesê.
Hierdie agt manne het ŉ paar ideale gehad:
Die vestiging van ŉ Afrikaanse koerant.
Die vertaling van die Bybel in Afrikaans.
Die erkenning van Afrikaans as ŉ amptelike landstaal.
Vandag weet ons dat hierdie drie ideale uiteindelik wel verwesenlik is, alhoewel dit nie sommer net oornag gebeur het nie.
Tydens ’n destydse onderhoud met Afrikaans.com het prof. Van Rensburg gesê ŉ mens sal nooit werklik die waarde van die GRA kan bepaal indien jy met oogklappe na die hele geskiedenis kyk nie. “Die gang wat geskrewe Afrikaans geneem het nadat die GRA nie meer bestaan het nie, was nie ŉ natuurlike gang nie. Daar is ŉ klomp Nederlands afgedwing op Afrikaans en Afrikaans kon nie teen Nederlands, wat die ampstaal was, kompeteer nie
Prof. Van Rensburg het gesê na die tot niet gaan van die GRA aan die einde van die negentiende eeu, het dit onwaarskynlik gelyk dat hulle drome en ideale om Afrikaans tot kultuurtaal te verhef, gerealiseer sou word. Die GRA was ŉ kampvegterorganisasie vir Afrikaans en toe hulle tot niet gaan, is die balans versteur en die aktiewe vernederlandsing van Afrikaans het makliker gebeur, want daar was nie meer ŉ organisasie om daarteen te stry nie. Lees meer oor die GRA hier.
Prof. Hans du Plessis (Foto: Naomi Bruwer)
Prof. Hans du Plessis is ‘n Afrikaanse baanbreker en taalpionier wat na ses jaar in die onderwys in 1971 as lektor in Afrikaanse taalkunde aan Unisa aangestel is. Dit is hier waar hy sy lang loopbaan in Afrikaans laat leef het. Vanaf 1977 tot 1980 dien hy as senior lektor aan die Randse Afrikaanse Universiteit. In 1981 word hy professor in Afrikaanse taalkunde aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys. Reeds met sy intreerede bepleit hy die stig van ’n Instituut vir eietydse Afrikaans aan dié universiteit. Hy sê dat mense wat die taalwetenskap bemeester het sonder om die taal behoorlik te kan gebruik en te spel, nie veel vir die taal beteken nie. Sy erns vir die totstandkoming van ’n taalinstituut is veral gerig op die behoud en opname van kwynende vorme soos Griekwa-Afrikaans en Johannesburgse Afrikaans. Saam met wyle prof. Christo van Rensburg, doen hulle baanbrekerswerk om Afrikaanse dialekte van Griekwaland, Namakwaland tot Namibië op te teken.
Prof. Du Plessis word veral geassosieer met die Griekwapsalms. Die Griekwa-gedigte is egter nie vertalings of omdigtings nie, maar die werk van die digter as skeppende kunstenaar. Die bekoring van die gedigte lê in die sterk sintuiglike en konkrete aanbieding.
Hy kan met reg beskou word as die vader van Afrikaanse skryfskole, waar hy sedert 1985 dié taal se toekoms help verseker. In 1989 word hy die eerste direkteur van die Noordwes-Universiteit se skryfskool. Hy tree aan die einde van 2011 af en word voltyds skrywer en navorsingsgenoot in die Navorsingseenheid vir Taal en Literatuur in die Suid-Afrikaanse konteks van die Noordwes-Universiteit se Potchefstroomkampus. Lees meer oor hom hier.
‘n Wyer perspektief deur prof. Hans du Plessis
Nee, 14 Augustus 1875 is nie die geboortedag van Afrikaans nie, maar dit is inderdaad die geboortedag van Afrikaans as hoëfunksietaal. Ten spyte van al die kritiek teen 14 Augustus as Afrikaansdag, bly dit ŉ gedenkwaardige dag; ŉ dag in die geskiedenis van ons taal wat ons gerus maar kan bly vier.
Afrikaans is nie in 1875 gebore nie, dit was toe al oud, byna drie eeue!
Jou somme, mag jy sê, is slegter as jou taalkennis, maar daar is niks fout met my rekenkunde nie. Navorsing oor die afgelope sowat vyftig jaar dui daarop dat 6 April 1652 ook nie die begin van Afrikaans is nie.
Afrikaans se ontwikkeling
So ver terug as 1595 maak Nederlandse seelui gereeld kontak met die Kaapse Khoi ten einde vars water en vleis te kan ruil. Dié dat brokwa (brood+kwa, brood-hulle of brood-goed) waarskynlik een van die eerste Khoi-Afrikaanse woorde in die handelswoordeskat van Afrikaans was.
Teen die laaste kwart van die sewentiende eeu het die tussentaal, tussen Khoi-Khoi en Nederlands, reeds in die monde van die Kaapse Khoi en die Kaapse burgery tong gekry. Die onmiddellike omgewing van Kaapstad het te knap geword vir die baie mense en die sprekers van hierdie vorm van vroeë Afrikaans het uit die Skiereilandgebied noord en oos oor die berge getrek om in die groot en ongenaakbare gebied tussen die berge en die Gariep met vee te loop boer. Hier in dié wye en droewe Voorpos het Afrikaans haar stem gevind. Die taal het op haar eie van Hollands af weg gedros.
In die Kaap self het die taal egter ook nie Nederlands gebly nie, want die invoer van slawe sedert 1653 het nog ŉ tussentaal gemaak: ŉ Afrikaans met ŉ goeie skeut Oosterse kruie.
Teen 1800 was Afrikaans nie net die lingua franca van Afrika suid van die Gariep nie, dit was ook op groot skaal moedertaal van die afstammelinge van Europese koloniste en die moedertaal van die meeste Kaapse en Kalahari-Khoi. Dit het ook op ŉ beduidende skaal die moedertale van die sprekers van die onderskeie Boesman-tale geword. Afrikaans was daarom al ŉ gevestigde taal toe dit ná 1806 met Engels in aanraking kom en ná 1838 met die Sotho- en Ngunitale. Die uitsondering was isiXhosa, maar dié vroeër kontak was betreklik vyandig. Daarom het hierdie ontmoetings onderlinge beïnvloeding tot gevolg gehad, maar dit het nie tot grootskaalse moedertaalverplasing gelei nie.
Dit is hoekom Afrikaans teen 1875 lankal taal was, ŉ moedertaal met haar een voet stewig in die Afrika-grond geplant, en die ander voet in Europa, met ŉ Maleise houvas om regop te kon kom.
Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), met sy stigting op 14 Augustus 1875 in die Paarl, het Afrikaans nie gemaak nie, maar hulle het verstaan dat Afrikaans lank nie meer Nederlands was nie en dat die gesproke taal van die Voorpos geskrywe en gelees moet kan word sodat al die Afrikaanses van die tyd dié hoë taalfunksies in hulle eie taal kon bemeester. Die vertaling van die boek wat die meeste van hulle geken het, die Bybel, was die aangewese vertrekpunt, ŉ doel wat binne sestig jaar in 1933 bereik is.
Dit impliseer egter nie dat die GRA die eerste groep was wat Afrikaans geskryf het nie, want dit is al vroeër dieper die Voorpos in, op die sogenaamde Oosgrens, en op sendingposte, soos Genadendal, en in die Bo-Kaap onder die Moesliem-gemeenskap geskryf. Die GRA was egter eerste om Afrikaans te probeer standaardiseer deur die formulering van die eerste Afrikaanse skryfreël: ons skryf soos ons praat.
Dat die GRA die kultuurideaal nie volkome bereik het nie, skuil daarin dat daar teen die tweede dekade van die twintigste eeu ŉ sterk, en nie baie slim nie, aandrang daarop was dat Afrikaans nie soos die gesproke vorm daarvan geskryf moes word nie, maar dat die Afrikaanse skryftaal Nederlandse spelling byna op die voet moes volg. Die doelbewuste vernederlandsing van Afrikaans en die politieke klimaat van die vorige eeu het die Europese ontstaansgeskiedenis van Afrikaans oorbeklemtoon en die Afrikageskiedenis daarvan byna geïgnoreer. Teen die laaste kwart van die vorige eeu het veral die sosiolinguistiese navorsing oor taalverskeidenheid in Afrikaans daartoe gelei dat die bydrae van mense van Afrika en van die Ooste tot sy reg kon kom en Afrikaans word as skryftaal darem weer al hoe minder Nederlands.
Dit is hoekom 14 Augustus Afrikaansdag moet bly, want van 1875 af word Afrikaans formeel lees- en skryftaal en daarom is dié dag die gelukkige geboortedag van Afrikaans as hoëfunksietaal.
Kyk hier na die Afrikaans.com oorsprongtydlyn.