KGAOLO YA BORATARO 6.1
Mo go thulaganyo IV go ya go sekasekwa tshenolo, phuthologo, setlhoa
Dikgato tse, tsa thulaganyo di ya go lekolwa go
Ditiragalo di setse di tlhalositswe fa go ne go dirwa tlhotlhomiso ya
ditiragalo tsa diteng. Go ya ka Groenewald (1993:20) ditiragalo tsa
tshenolo ke tse di thulanyang molwantshi Ie molwantshiwa. Ke ka ntlha e
go tweng kgotlhang ke setlhoa sa tshenolo. Kgotlhang e, e tlhola kgogedi,
e gapeletsa mmuisi go buisetsa pele go bona tharabologo ya mathata a
KAKARETSO YA DITENG TSA TSHENOLO
Ditiragalo tsa tshenolo di simolola mo tsebeng ya ntlha go fitlha mo tsebeng
ya bobedi, temana ya bofelo. Ditiragalo tse di ka akaretswa ka go re: Kgosi
rata mosadi yo mongwe, Mmapitsa. 0 tswa kwa ga gagwe, go ya
kwa ga Mmapitsa a ntse a tsamaya a bua ka pelo ka ga Ierato la gagwe go
mosadi yo. Kgosi Selebi
gae. Go bontsha
ikaelelang go se dira
feta fela kwa ga Mmapitsa a sa tsene mme
itewa ke ditshikare tsa go mo lemosa fa se a
diragatsa maikemisetso a gagwe.
Gona foo, ke rno rnrnuisi a kopanang Ie kgotlhang ya ntlha ya terama e, e
e Iebaganeng Ie rnolaetsa wa rnaitshoio. Kgotihang e, ke yona molelwane
wa tshenolo. Go raya go re ke gona rno ditiragalo tsa tshenolo di felelang
teng, e bile ke fa phuthologo e sirnololang teng. Kgotlhang e e Ieng
rnolelwane wa tshenolo Ie phuthologo ke thulano fa gare ga kgosi Selebi Ie
Senwarnetsi, ka go nne Senwarnetsi
na Ie peiaelo ya go re kgosi Selebi
kgatlhanong Ie se se buiwang ke
Senwarnetsi ka jalo 0 a tenega.
Thekeniki e, e botlhokwa ka gonne e godisa kgogedi rnrne e tsweledisa pele
nako. Ke tsela ya go se hlalose ditaba ka botlalo
goba go ka thwe ke tsela ya go hlalosa ka go
tlogelo rnongwadi ga a hlalose ditaba ka botlalo Ie
ge e Ie gore ditaba tseo di bonagala di Ie
botlhokwa. Ka yona
ka go re ge ditaba tSeo di ka hlaloswa ka botlalo di
tla utollela mmadi sephiri.
tlhagisa tlogelo mo tshenolong ka go tlogela tiragalo e e
rileng. Tiragalo e ke tshimologo ya Ieeto Ia ga kgosi Selebi go ya kwa ga
tlogela tiragalo e ka ntlha ya go re
na Ie mabaka, e
leng: gore tiragalo e, e a itsege mme e tla senya nako fa e ka tlhagisiwa, ka
go buisetsa pele go bona gore Selebi
tla dira eng fa a tsena kwa ga
Nako ke elemente ya boraro ya tshenolo. Go tla Iemogiwa gore nako ya
thulaganyo e farologana Ie nako ya diteng ka gonne ya thulaganyo e na Ie tiro
e e e dirang mo sekwaiweng. Go na Ie dikarolo di Ie tharo tsa nako, e Ieng
nako ya tshwanelo, nako ya maikutlo Ie nako ya sekailsetshwantsho. Mefuta
e meraro e ya nako e ya go sekasekwa e Iebagantswe Ie Se se jeleng rre.
Nako ya tshwanelo
N ako ya tshwanelo ke nako ya tlhago e e tshwanetseng go nna teng mo
matshelong a batho. Gantsi nako e, e fitlhelwa e Ie teng mo sekwaiweng ka
gonne ke yona e e bontshang baanelwa Ie ditiro tsa bona.
tshwanelo tse ditiragalo tsa terama e di diragaielang mo go tsona. Mokwadi
o dirisa dinako tsa maitsiboa Ie phirimane... [ts.13] go emeia kgalemo,
keletso Ie temoso ya ga kgosi Selebi gore a tlhokomele lelapa la gagwe.
Dinako tse, di dirisitswe ka nako e go neng go kgalemelwa kgosi Selebi. Ka
dirisa thekeniki ya nako ya tshwanelo go bontsha kgalemo e
e senolang gore kgosi Selebi ga a siama. Go se siame ga gagwe go Iebagane
Ie molaetsa wa terama e, e Ieng gore monna a tIhokomeIe Ielapa Ia gagwe.
Nako e, ke e Mojalefa (1994:16) a e tlhalosang ka go re ke nako e e
jwa se rnokwadi a ratang go se tlhagisa. Nako e, e lebagane Ie go tlhagisa
rnaikutlo a a renang a a tlholwang ke ditiro tsa baanelwa. Maikutlo a, e ka
nna a boiturnelo, kutlobotlhoko kgotsa poifo.
dirisa nako ya
"gompieno" rno tsebeng ya boraro ka go re:
bitsa yo rnongwe lekgalagadi ... [ts.3].
senoia maikutlo a ntwa e e fa gare ga
kgosi Selebi Ie Senwarnetsi e e tlholwang ke dipuo tsa ga Selebi tse di
ga a sa tlhole a rata Senwarnetsi, ke ka moo a dirisang
nako ya maikutlo
mmuisi. Maikutlo a, a lebagane Ie rnaitsholo
a botshelo, e leng
ke nako e e tshwantshang matlhakore a Ie mabedi
setshwantsho se se tshwantshang
emela tshiamo fa bosigo bo emela bosula.
(Mojalefa, 1994: 18). Mo terameng e, go dirisitswe
nako ya bosigo mo
tsebeng ya somaamarataro tharo ka go re:
Kana mmaagwe Mmapitsa e ne e Ie mamplpl yo
mogolo. E ne e Ie moeteledipele wa baloi ba motse o. o ne
go tlhoka tshiamo ka gonne ke yona nako e go
tse di bosula ka yona. Mmaagwe Mmapitsa
ne a tsamaya Ie
nonyane ya baloi, morubisi, bosigo a loa. Ka jalo bosigo bo tshwantshiwa
e ya nako ya sekai e lebagane Ie go senoIa bosula jo
dirwang ka nako
ya bosigo, e leng boloi. Ka go rialo go senolwa
maitsholo a a sa siamang a ga mmaagwe Mmapitsa.
meraro ya nako, e leng nako ya tshwanelo, nako ya maikutlo Ie nako
tsweletse ka go dirisa nako jaaka
Lefelo Ie lona Ie na Ie dikarolo di Ie tharo, e leng lefelo la tshwanelo,
lefelo la maikutlo Ie lefelo la sekailsetshwantsho. Mefuta e meraro e ya
Iefelo Ie yona e ya go fiwa tiro mo thulaganyong go tlhagisa morero wa
terama e. Tiriso ya Iefelo jaaka thekeniki e Iaolwa ke kgolagano magareng
ga lefelo Ie dikgang tsa diteng (MojaIefa,1997:35).
Mafelo a tshwanelo ke mafelo a tlhago, a ditiragalo tsa sekwalwa di
Ke rnafelo a a tshwanetseng go nna teng rno
sekwalweng ka gonne ke rno baanelwa Ie ditiro tsa bona di tlhagisiwang teng
Mo terarneng e, go na Ie rnafelo a tshwanelo, a a botlhokwa, a Ie rnabedi, e
leng kwa kgosing (ts.14) Ie kwa ga Mmapitsa (ts.69).
Mafelo a, a
botlhokwa ka gonne ditiragalo tsa terama e, tse di botlhokwa, di diragalela
K wa kgosing ke lefelo Ie rno go lona go kopanang bakgosing fa ba gakolola
kgosi Selebi Ie fa ba rno kgalernela, fa a dira diphoso. Ka jalo ke lefelo Ie Ie
Lefelo Ie, Ie lona Ie botlhokwa ka gonne ke kwa kgosi Selebi a tshabelang
teng fa a tshwanetse go gakololwa. Ke lona Ie Ie thusang kgosi Selebi go
nyatsa lelapa la gagwe, ka ntlha ya go re lelapa Ie, Ie a rno arnogela ka dinako
tsotihe fa a tla a tennwe ke tsa Ielapa la gagwe.
Lefelo Ie, Ie botlhokwa ka go nne ke rno ditiragalo tsa go nyatsa lelapa di
dirisa lefelo Ie, la tlhago jaaka thekeniki ya go senoia rnolaetsa
Iebaganeng Ie rnaitsholo a ga kgosi Selebi a a sa siarnang
Lefelo la maikutlo
a dirisa go tshwantsha maikutlo a
gagwe Ie go lemosa mmuisi ntlha e nngwe e e rileng e a ratang go e abel ana
nae. Mo tsebeng ya kgolo Ie borobong (109) mokwadi
wa lefelo jaana:
Borangwane, ke tshwenngwa ke go nna ga Selebi
kwa ga Mmapitsa.
Ke a itse gore
na Ie ngwana teng, fela go nna ga
gagwe kwa ga Mmapitsa go diphatsa ... (ts.l 09)
Kwa ga Mmapitsa e dirisitswe jaaka Iefelo la maikutlo ka gonne ke Iefelo Ie
Ie tlisang poifo mo go Senwametsi. Maikutlo a poifo e ya ga Senwametsi a
Lefelo Ie, la maikutlo a poifo, kwa ga Mmapitsa, Ie tlhola mowa wa
Tlhalo. Poifo e, e lebagane Ie Senwametsi, bakgosing mmogo Ie morafe
otlhe. Ka go nne ba boifa gore lefelo Ie, Ie ka dira gore kgosi Selebi a tlhale
Senwametsi. Ke ka moo go renang mow a wa poifo mo mofuteng wa Iefeio.
Senwametsi, ngaka Lefifi, bakgosing Ie morafe otlhe ba boifa gore fa kgosi
Selebi a nna kwa ga Mmapitsa
tia Ioiwa mme a feleletsa a sule. Ka jalo
tla tlisa Ioso (polao).
Ka thekeniki e ya lefelo la maikutlo mokwadi
senoia mowa wa poifo ya
morafe ya go loiwa ga kgosi Selebi.
Mafelo a sekai a emela sengwe Ie sengwe se se rileng.
mafelo a, a fetoga ditshwantsho tse di tshwatshang ditiragalo tse di
diragalang mo go ona. E ka nna ditiragalo tse di siameng kgotsa tse di sa
dirisa "kwa gae" mo tsebeng ya somaarobong thataro laaka
lefelo la sekai:
Bagolo ba me, ke kopa tshireletso ya lona Ga ke itse gore a Ie tla ntetla, Go ya go belegela kwa gae; Gore ke tie ke fapoge matshosetsi, a loso ... [ts.96] "Kwa gae" ke lefelo Ie Ie emelang tshiamo. Ke go re motho mongwe Ie
ikutlwa a sireletsegile fa a Ie kwa gae go gaisa fa a Ie kwa gongwe
fela. Ke ka mo e reng fa Senwametsi a akanya ka lefelo Ie Ie siameng a bo a
gopola gae. Ka jalo lefelo la kwa gaabo Senwametsi Ie fetoga tshiamo ka e
bile ka Setswana se re: kwa gaabo motho go thebe phatshwa ..
Thekeniki e ya lefelo la sekai e senoia bosula jo bo dirwang ke Mmapitsa
Ka jalo go lemogiwa gore kwa gaabo Senwametsi go
farologane Ie kwa kgosing ka go sireletsegile, ke go re ke lefelo Ie Ie
Mo tshekatshekong ya lefelo la thulaganyo go tlhagisitswe mefuta e Ie
meraro ya lefelo, e leng lefelo la tshwanelo, lefelo la maikutlo Ie lefelo la
sekai. Go dirisitswe lefelo jaaka thekeniki go gatelela molaetsa wa terama e,
e leng: Go ikgatholosa lelapa go tsenya motho mo mathateng.
Fa a tlhalosa phuthologo, Serudu (1989:52) a re ke go tsweledisa pele
tiragalo mo kanelong bogolo jang mo tshekatshekong ya thulaganyo ya padi,
kgotsa go tlhatloga ga tatelano ya ditiro (rising action). 0 bua fela a re ke:
Se se gatelelwang fa ke tharaano ya ditiragalo ka mokgwa wa dikgotlhang go
tlhagisa molaetsa wa mokwadi, ke ka ntlha e Mojalefa (1995:17) a reng
phuthologo e lebagane Ie go diragala Ie go raraana ga ditiragalo. Go ka twe
tlhagisiwang mo kanelong. 0 tswelela pele ka go re:
Go tioga fao ga go sa tlo ba Ie thulano e nngwe.
Puo e e tlhalosa gore go na Ie molelwane fa gare ga tshenolo Ie phuthologo,
Melelwane e e botlhokwa ka gonne ke yona e
Fa a akaretsa dikakanyo tse di fa godimo, Groenewald (1993:21) a re
phuthologo e na Ie tiro e e botlhokwa ya go godisa kgogedi gore morero
Fa go ka tIhokornelwa dipuo tsa bateori ba, rnalebana Ie phuthologo, go ka
rungwa ka go re e golagane Ie dikgotlhang tsotlhe tsa sekwalwa, ke go re go
tIoga ka kgotIhang ya ntIha go fitIha ka ya bofelo e e lebaganeng Ie rnolaetsa
Lenaneo Ie Ie yang go latelwa fa go sekasekwa phuthologo ke Ie:
KAKARETSO YA DITENG TSA PHUTHOLOGO
Ditiragalo tsa phuthologo ya Se se ieleng rre di ya go sekasekwa go ya ka fa
e rulagantsweng ka teng rno dikgaolong tse di farologaneng.
Ditiragalo tsa phuthologo ya terarna e, di sirnolola rno tsebeng ya bobedi,
ternana ya bofelo go fitlha rno tsebeng ya kgolo sornenne(114) mme tsona di
lebagane Ie dikgotlhang tsotlhe tsa terarna ya Se se ieleng rre. Tsona di ya go
akarediwa ka rnokgwa 0:
Kgaolo ya ntlha
Ditiragalo tse di sirnolola ka kgotlhang ya ntlha rno kgaolong ya ntlha, tsebe
ga Senwarnetsi ya go re kgosi Selebi
fetogile. Kgosi Selebi
gonne ga a rate fa Senwarnetsi a ka tswelela pele ka kgang e, ka jalo
puo e e bogale rno go Senwarnetsi go supa tenego ya gagwe.
begelela bakgosing dikgang tse, tsa botshelo jwa gagwe Ie
kgosi Selebi. Bakgosing ba leka go gakolola kgosi Selebi, fela
itlhophela go dira boithatelo e seng go tiisa lelapa la
Kgaolo ya bobedi
boela gape kwa ga Mrnapitsa rnrne
Fa a fitlha kwa teng
ne a tlile go rno kopa lerato. Mmasera
iturnelela lerato la ga
0 batla gore
Tselane e nne ena a tshelang rneratiso e rno dijong tsa ga kgosi Selebi fela
kgatlhanong Ie kgang e ya ga rakgadiagwe, ke ka moo a nnang a
Kgaolo ya boraro
ya kwa go Mrnatsie go batla thuso rnalebana Ie tiriso e ya meratiso.
fetisetsa kgang e, ya ga Tselane kwa go Mrnanko, yo Ie ena a e
boIeIeiang banna ba lekgotla.
sirnoloia go nna kwa ga Mrnapitsa ka rnetlha rnrne
go setse go Ie bosigo. Fa Senwarnetsi a rnrnotsa gore
a tIe a kg one go boela kwa ga Mrnapitsa. Banna ba Iekgotia ba bone go Ie
botoka go ikopanya Ie bakgosing gore ba leke go kgalerneia kgosi Selebi.
198 Fa kgosi Selebi a tshwanetse go kgalernelwa
bona e kete banna ba lekgotIa
a bidiwa go tIa go tlhatsisa kgosi Selebi
rnaswe a a a jeleng kwa ga Mrnapitsa fela Selebi
setopo. Kgosi Selebi
tIa tswa kwa teng e Ie
ganetsa se se buiwang ke ngaka Lefifi. 0 ngalela teng
kwa ga Mrnapi tsa.
Kgaolo ya bone
tsena kwa ga Mrnapitsa a tenegile rnrne
iturnelela kgang e ka go nne
tla boa gape fa letsatsi Ie phirirna.
ba bolelela gore Senwarnetsi Ie ena
rno kgweding ya boraro a irnile. Kedisaletse Ie Sedialapa ba boela gape kwa
rornela kgosi Selebi go ya go batIisisa bonnete jwa yona.
didirnala ga gagwe, Selebi
itatola ngwana wa gagwe.
Senwarnetsi Ie ngwana yo a rno irnileng gore ngwana wa gag we e tie e nne
ikopela go ya go belegela kwa gaabo gore
ngwana wa gagwe a tie a sireletsege.
199 Kgaolo ya botlhano
Morago ga dikgwedi di Ie thataro Mmapitsa Ie Senwametsi ba tshola bana ba
itumelela ngwana wa ga Mmapitsa, e bile
mmega mo go borangwanaagwe gore ke ena mojaboswa wa bogosi jwa
Borangwanaagwe ba tenwa ke mantI wane a ga kgosi Selebi Ie go
itatola ngwana wa ga Senwametsi. Selebi
Kgang e, e utlwisa Mmapitsa botlhoko.
kakanyo ya go bolaya kgosi Selebi Ie ngwana wa ga Senwametsi.
kopa bakgosing go bua Ie kgosi Selebi gore a batle ngaka go
sireletsa lelapa la bona. Selebi
bogale gore Senwametsi a be a ikwatlhaele go nyalwa ke Selebi. Selebi
ya kwa go Mmapitsa.
Go ya go sekasekwa dithekeniki tsa phuthologo tse mokwadi a di dirisitseng
fa a rulaganya dikgang tsa terama ya Se se jeleng rre.
Mo kgaolong e, go tlhagelela dithekeniki di Ie tharo, e Ieng mmuisano,
belaela maitsholo a ga kgosi Selebi a a fetogileng. Fa a botsa
Selebi ka diphetogo tse a di Iemogileng mo go ena. Selebi 0 a tenega mme
o buisana Ie ena ka mafoko a a bogale:
gopola e Ie eng se se njang mo
o gopola ke tsamaya metlhakapololela!
Tiragalo ya kgotlhang e e fa gare ga kgosi Selebi Ie Senwametsi e
rulagantswe go ya ka thekeniki ya mmuisano.
tiragalo e ka baanelwa ba babedi ba, gore mmuisi a e amogele e Ie ya nnete
ka gonne e diragalela bona. Ka yona mmuisi
lemoga gore kgotlhang ya ga
Selebi Ie Senwametsi e tlholwa ke go leka go iphemela ga kgosi Selebi, ka
gonne a gana go dumela nnete e e buiwang ke Senwametsi, ka jalo
tenegela gore a se ka a tswelela pele ka se a se lemogileng ka ga gag we. 0
dirisa bogale jwa gagwe go itshereletsa mo go se se buiwang.
Thekeniki e ya mmuisano e, e tsamaelanang Ie kgotlhang e e fa gare ga
kgosi Selebi Ie Senwametsi e ya go tIhaIosiwa ka go e tsepamisa Ie kgotlhang
ya baanelwa ba babedi ba.
Kgotlhang e e na Ie maatla ka gonne e Iebagane Ie dilo di Ie pedi, e Ieng, go
nna teng ga yona fa gare ga baanelwabagolo (mol wants hi Ie molwantsiwa) Ie
go nna teng ga yona mo tshimologong ya sekwaiwa. Kgotlhang e, go ka twe
e na Ie maatla ka gonne e Iebagane ka tlhamaIaIo Ie molaetsa wa sekwaiwa
201 Tatelano ya ditiragalo
tIhaIosa gore tatelano ya ditiragalo e e siameng, e
godisa kgotlhang Ie bonnete jwa dikgang tse mokwadi a ratang go di boleIeia
mo pading ya maitsholo kgotsa ya Ierato ke go tsepamisa ditiragalo (e seng
baaneIwa). Groenewald (1993:20) ena a re bakwadi ba ntlha ba mofuta
padi ya maitsholo/lerato ba ne
ba sa tlhakatlhakanye dikgang fa ba di
rulaganya, mme bogolo ba ne ba dirisa thulaganyo e e tlhamaletseng.
Le fa Groenewaid Ie Lekganyane ba bua ka padi fela mo tlhalosong ya bona,
go tla lemogiwa gore Ie dikwaiwa tse dingwe tse di jaaka terama Ie tsona di a
akarediwa mo tlhalosong e ya tatelano ya ditiragalo gonne Ie tsona di ka nna
Ie thulaganyo e e tlhamaletseng.
Ditiragalo tse di latelanang mo kgaolong e ya ntlha ya phuthologo ke:
go fetoga ga kgosi Selebi go nna motho yo
a tenega fa a lemosiwa diphoso tsa gagwe.
Kgosi Selebi ga a amogele dikgakololo tsa barwarraagwe.
Fa go ka tlhokomelwa sentle go tla lemogiwa gore ditiragalo tsa kgaolo e di
na Ie tatelano e e rileng ya dikgang. Mokwadi
rulaganya ditiragalo tse ka
mokgwa wa go latelana gore mmuisi a di Iemoge bonolo, ka go rialo
a gagwe a go tlhagisa molaetsa wa
lebaganeng Ie maitsholo a a sa siamang a ga kgosi Selebi.
Dithekeniki tse mokwadi a di dirisitseng fa a rulaganya ditiragalo tsa kgaolo
e, ke tse nne, e leng poelomorago, ponelopele, tlogelo Ie kgotlhang.
Tiragalo ya go ya ga kgosi Selebi kwa ga Mmapitsa, e diragala lwa bobedi
ka gonne e diragetse lwa ntlha kwa tshenolong fa kgosi Selebi a feta fela kwa
ga Mmapitsa kwa ntle ga go tsena. Fa tiragalo e, e diragala lwa ntlha, ga e a
ka ya lemosega.
E simolola go lemosega fa e diragala lwa bobedi mo
Ke ka mo go tweng thulaganyo ya mofuta
Go etela ga kgosi Selebi lwa bobedi kwa ga Mmapitsa go botlhokwa ka
gonne go lebagane Ie go tlogela lelapa la gagwe mme a ya go nna Ie nyatsi ya
gagwe. Ke ka ntlha e mokwadi a boeletsang tiragalo e ka mokgwa wa
poelomorago gore e nne Ie kgogedi mo kakanyong ya Mmuisi.
tlhalosa kakanyo e ka go re:
Se Cohen a se gatelelang ke go re tiragalo e e buiwang e, e tlile go diragala
kwa pele mo sekwalweng.
atolosa kakanyo e ka go re ponelopele ke thekeniki e
rnokwadi a e dirisang fa a rata go tlhagisa se se tlileng go diragala kwa
bofelong kgotsa se se senolang go Ie gonnye ditiragalo tse di tlileng go
bonagala ka go dirisa rnekgwa e e farologaneng, jaaka toro, ngaka ya
ditaola, rnoporofeti, segakolodi, puo ya rnoanelwa, kgotsa
boena aka bolelela pele se se tlileng go diragala (Mosehla, 2000:113).
dirisa thekeniki ya ponelopele ka go
rno leetong a ya kwa ga Mrnapitsa. Fa thekeniki e, e dirisiwa rno
ya dikgang mme e supa se sengwe se se yang
diragala kwa bofelong, ka go rialo go ka twe e na Ie rnaatla ka gonne e
Groenewald (1993: 115) a reng tshirnologo ya dikgang e tshwanetse go
bitsa bokhutlo jwa tsona.
dirisa thekeniki e, rno phuthologong. Fa e ka bo e dirisitswe
rno tshenolong e ne e tla
fela Ie fa thekeniki e, e tlhagelela rno phuthologong go ka twe e na Ie
rnaatla ka gonne e gaufi thata Ie tshenolo. Ke go re e kwa tshirnologong
that a Ie se se yang go diragala kwa
bokhutlong jwa dikgang tsa terama e. Ke
gore e na Ie rnaatla ka gonne tshirnologo ya phuthologo ga e kgakala
Ie bokhutlo jwa tshenolo. Se se buiwang ke kgosi Selebi gore se ya go
diragala kwa ga Mrnapitsa ga se botlhokwa
ka gonne se lebagane Ie
lerato fela, ka jalo tiragalo e, ga e na rnaatla ka go nne e bua dikgang
tse di diragalang ka fa gare ga sekwalwa, e seng dikgang tsa bokhutlo.
Tiragalo e e botlhokwa ke ya go ya ga kgosi Selebi kwa ga Mmapitsa, e
tiragalo e e senolang bosula (loso) jo bo yang
go diragala kwa
pele. Go ka twe tiragalo e e mas we e, ya lerato rno nyatsing, e tlhalosa
tiragalo e e tlang, e e rnaswe go feta e, e leng loso Iwa ga kgosi Selebi
ke ka ntlha e go tweng
thekeniki e fa e dirisiwa ka rnokgwa
rnaatla ka gonne e golaganya ditiragalo tsa tshirnologo Ie tsa bokhutlo
jwa sekwalwa se. Thekeniki e, e lebagane Ie rnolaetsa
leng: go nyatsa lelapa go tlisa mathata.
tlogetsweng, e leng go boela gae ga kgosi Selebi
Seremane, tse di lebaganeng Ie go potlakisa nako Ie kgogedi.
nako ka go tlogela dikgang tsa go boela gae ga
kgosi Selebi. Dikgang tse ga di botlhokwa ka gonne kgosi Selebi a ka
tswa kae Ie go re
dira eng. Fa dikgang tse di ka tlhagisiwa di tla senya nako ka gonne
tiragalo ya go bitsa ngaka
Serernane, ka gonne fa e ka tlhagisiwa e ka senya kgogedi e e Ieng teng
ya go rata go itse se se yang go diragaia kwa pele. Se rnmuisi a ratang
ke go re a ngaka Serernane
rneratiso e, e tia dira rno go kgosi Selebi. Ka jalo rnrnuisi a ka rata go
itse gore go ya go diragaia eng kwa pele.
rnotho a sa itshole sentle
tla tsena rno mathateng.
Kgotlhang e e fa gare ga Mmapitsa Ie Tselane ke e e se nang maatla
baaneIwabagoIo. Fela e botlhokwa, ka gonne e tIhagisa elemente ya
poneIopeIe. Maatla a yona a bonagala fa e Iebagane Ie poneIopeIe.
sekwalwa se. DitIhare tsa
kgosi Selebi. Ka jalo ditlhare tse tsa meratiso ke moriti wa ditlhare tse di
kgosi Selebi. Ka
kgotlhang, e ka fa gare
ga yona go tlhageIeIang dikarolwana tsa
thekeniki ya ponelopele Ie ya moriti go tiisa bokhutlo jwa dikgang tsa
nyatsang lelapa la gagwe kwa bokhutlong
tsena mo mathateng.
tharo, e Ieng
go tlhagisa ditiragalo tsa
kgaolo e ya phuthologo.
Tatelano ya ditiragalo
Ditiragalo tse di Iatelang mo kgaolong eke:
fetisetsa dikgang tse kwa banneng ba lekgotla. Banna ba lekgotla ba ikopanya Ie bakgosing. Kgosi Selebi
a kgalemelwa. Kgosi Selebi ga a amogele kgakololo. Ngaka Lefifi 0 a bidiwa. Fa go ka tlhokomelwa sentle go tla lemogiwa gore ditiragalo tsa kgaolo e
di na Ie tatelano e e rileng ya dikgang. Thulaganyo e ya dikgang tse di
latelanang e dira gore mmuisi a di lemoge bonolo ka gonne di sa raraana.
Ka jalo mokwadi
diragatsa maikaelelo a gagwe a go senoIa molaetsa wa
tsamaelanang Ie maitsholo a ga kgosi Selebi a a sa siamang
ka mokgwa 0
Bokgapetsakgapetsa ke thekeniki e nngwe e mokwadi a e dirisang
tlhalosa ditiragalo tsa kgaolo e fa a tlhalosa thekeniki e, Hawthorn (1992:95)
narrated only Go lernogilwe fa tiragalo e e rileng e ka boelediwa gangwe, kgotsa gantsinyana
rnokwadi kgotsa ke baanelwa ba bangwe.
Tiragalo e e rileng e ka boeletswa
ke baanelwa ba ba farologaneng go
gateleia botlhokwa jwa yona. Ke ka ntlha e Mojalefa (1994:174) a rurnang
dikgang tse ka go re thekeniki e, e lebagane Ie go gateleia tiragalo kgotsa
kgang e e rileng. Yona
kgang e e gatelelwang e, e ka bolediwa
kgotsa di ka tlhagisiwa ke baanelwa ba ba farologaneng ka
tse di farologaneng
Tiragalo e e boeletswang rno kgaoiong e ke ya go tshelela kgosi Selebi
meratiso mo dijong. Tiragalo e e boeletswa ke baanelwa ba ba farologaneng
kgosing. Tiragalo e, e a gatelelwa ka gonne e Ie botihokwa. Botlhokwa jwa
yona ke go tlhadisa kgosi Selebi gore a nne rno Ielapeng Ia nyatsi ya
Thekeniki e, e tihoia kgogedi ka gonne rnrnuisi
go bona gore kgosi Selebi
seruiwa sa gagwe, kgotsa
ka rata go buisetsa pele
tla nneia ruri kwa ga Mrnapitsa, a fetoga
e fetsa go dira rno go ena.
Ditiragalo tse di arogantswe ka dikgotlhang di Ie pedi, e Ieng kgotlhang ya
ga kgosi Selebi Ie banna ba lekgotla Ie kgotlhang ya ga kgosi Selebi Ie
Kgotlhang e ga e na maatla ka gonne e fa gare ga molwantshiwa Ie
gona e botlhokwa
molaetsa wa sekwalwa se. Banna ba Iekgotla ba eletsa kgosi
a tswe kwa Ielapeng Ia ga Mmapitsa mme bogolo a tlhokomele Ia gagwe.
Ba Iemogile gore fa ba ka mo tlogela fela kwa ntle ga go mo eletsa
ponelopele ka gonne
senoIa dikgang tsa bokhutlo jwa sekwalwa, e Ieng
Ioso Iwa ga kgosi Selebi ka go dirisa kgotlhang e e fa gare ga kgosi Selebi
Ie banna ba Iekgotla. Gape mokwadi
tiro e banna ba Iekgotla ba e dirang ya go eletsa kgosi Selebi ba e dira mo
boemong jwa ga Senwametsi. Ke tiro e Senwametsi a e ratang.
Kgotlhang ya ga kgosi Selebi Ie ngaka Lefifi
molwantshiwa Ie moanelwamotlaleletsi. Fela Ie yona e botlhokwa ka gonne
e senoIa se se yang go diragala kwa bokhutlong. Kgotihang e ya ga kgosi
Selebi Ie ngaka Lefifi e godisa kgogedi ka gonne kgosi Selebi
ngangabaia mme man ganga a gagwe ke ona a yang go mo tsenya mo
mathateng kwa bofelong.
dirisa thekeniki ya moriti gape ka gonne ngaka ke moriti wa
Fa mokwadi a tlhagisa ditiragalo tsa kgaolo e, go dirisitswe dithekeniki di Ie
Mokwadi 0 tlhagisa tIogelo rno kgaolong e, ka go tlogela tiragalo ya go
boela ga kgosi Selebi kwa ga Mmapitsa go ya ka moo a neng a
solofeditse ka teng gore 0 tla boa fa Ietsatsi Ie phi rima. Tiragalo e,
a itse gore
kgosi Selebi a ka se ka a tlogela go boela kwa ga Mrnapitsa ka gonne
rno rata go feta Senwarnetsi. Ka jalo rnokwadi ga a rate go senya nako
ka go tIhagisa tiragalo e e itsegeng.
o tsarnaelanang Ie rnaitsholo a ga kgosi Selebi a go nyatsa Ielapa Ia
Ditiragalo tse di boeletswang fa, ke tse pedi, e Ieng go ima ga Mmapitsa Ie
go ima ga Senwametsi. Ditiragalo tse, di boeletswang ke baanelwa ba ba
farologaneng, rno rnafelong a a farologaneng.
Tiragalo ya go rma rno mmeleng ga Mrnapitsa e buiwa ke Mrnasera, a Ie kwa
Senwarnetsi. Tiragalo e, e botIhokwa ka gorme e Iebagane Ie go tlhola
Go ima ga Senwametsi
Go nna rno rnrneleng ga Senwarnetsi Ie gona go a boeletswa. Tiragalo e, e
210 Kedisaletse Ie Sedialapa kwa ga Mmapitsa. Tiragalo e, Ie yona e botlhokwa
ka gonne e lebagane Ie go tiisa lelapa la ga kgosi Selebi gore Ie se ka la
thubega ka gonne go tswa ga gagwe mo lelapeng la gagwe go ne go dira gore
Go boelediwa ga thekeniki e, go botlhokwa ka gonne e senoIa se se yang go
diragala kwa bokhutlong. Poeletso ya ditiragalo tse pedi tse, e netefatsa
kgotlhang e kgolo e e yang go tlhagelela mo morafeng ka gonne go ya go
nna Ie dikgosi di Ie pedi, e leng ngwana wa ga Mmapitsa mo letlhakoreng Ie
lengwe Ie wa ga Senwametsi mo go lengwe.
Kgotlhang ya ga kgosi Selebi Ie Senwametsi ke e e nang Ie maatla. Ka
gonne e diragala fa gare ga baanelwabagolo, molwantshi Ie molwantshiwa.
Kgotlhang e, e botlhokwa ka gonne e tsamaelana Ie setlhoa Ie bokhutlo jwa
dikgang. Le yona e sa ntse e gatelela thulano ya morafe ka go re e tlhola
ntwa fa gare ga ngwana wa ga Senwametsi Ie wa ga Mmapitsa.
Kgaolo ya botlhano
dirisitse dithekeniki di Ie tharo, e leng go potlakisa nako,
kgotlhang Ie poeletso, go tlhagisa ditiragalo tsa kgaolo e ya phuthologo.
Fa a bua ka go potlakisa nako, Lekganyane (1997:80) are ke fa go bapisiwa
nako ya diteng Ie ya thulaganyo. Groenewald (1993:26) ena are:
Go akgofisa nako ke kakaretso Ie tlogelo. Seo se raya gore mongwadi
akaretsa dikgang, ga a di 211
di se botlhokwa.
Se Groenewald a se tlhalosang ke go re rnokwadi ga a rate go senya nako ka
dikgang tse di seng botlhokwa. Ka jalo ga a di tlhagisa.
tlhagisa thekeniki ya go potlakisa nako ka go tlhagisa ditiragalo
di Ie pedi, e leng go tsalwa ga Kebotsaletswe Ie Bankgoditse Ie go tlhagisa
maikaelelo a ga Mmapitsa.
potlakisa nako ya go belegwa ga ngwana wa ga Senwametsi, e
leng Kebotsaletswe Ie wa ga Mmapitsa, Bankgoditse ka go tlogela
dikgang tse dingwe kwa rnorago. Tiragalo e, e botlhokwa ka gonne e godisa
rnathata a ga kgosi Selebi a a tlholwang
ke go tsalwa ga dikgosana
bajaboswa jwa bogosi ba Ie babedi. E, ke yona
tiragalo e e yang go
Go tlhagisa maikaelelo a ga Mmapitsa
TiragaJo e nngwe gape e Ie yona rnokwadi a e potlakisang ke ya go tlisa
maikaelelo a ga Mmapitsa a go bolaa kgosi Selebi ka bonako. Tiragalo e,
Ie yona e botIhokwa ka gonne e lebagane Ie rnolaetsa wa sekwalwa se. Kgosi
ya go tsena rno rnathateng ka ntlha ya go re
Ka jalo tiragalo e, e Iebagane Ie bokhutlo jwa dikgang tsa sekwalwa se.
kgosi Selebi rno bokhutlong jwa dikgang. Go tsweIeIa pele go ka twe e
lebagane Ie ponelopele ka gonne e tlhalosa setlhoa sa sekwalwa se.
Kgotlhang e, e Ieng tiragalo ya ga kgosi Selebi ya go nna kwa ga
Mmapitsa ka kgang, e na Ie maatla ka gonne e fa gare ga molwantshi
Ie molwantshiwa, mme e botlhokwa ka gonne e isa mmuisi kwa setlhoeng sa
terama e. Kwa morago ga yona ga go sa na kgotlhang e nngwe gape e e
Iebaganeng Ie setIhoa. Ka jalo go ka twe mokwadi
kgotlhang go godisa kgogedi.
Dititagalo di Ie pedi tse di boelediwang fa, ke "go belega" Ie "go ngalela ga
kgosi Selebi kwa ga Mmapitsa"
Tiragalo ya go belega ga Senwametsi Ie Mmapitsa e a boeletswa ka gonne e
Ie botlhokwa. Tsoopedi di tlhagisa botshelo jwa basimane ba Ie babedi ba ba
Iebanweng ke bogosi. Ke teng fa, fa mmuisi a Iemogang tshimologo ya
mathata a ga kgosi Selebi, a a itlholetseng ona ka go nna Ie ngwana yo
mongwe kwa ntle ga Ielapa Ia gagwe. Go tsalwa ga bana ba babedi ba, go ya
go aroganya morafe ka dikarolo di Ie pedi. Ke go re morafe 0 ya go
tsogelana kgatlhanong, mongwe Ie mongwe a ema Ie yo a bonang a
tshwanetswe ke bogosi.
Go ngalela ga kgosi Selebi kwa ga Mmapitsa
Tiragalo ya go ngalela ga kgosi Selebi kwa ga Mmapitsa fa a kgalemelwa
Ie yona e a boeletswa ka gonne e Ie botlhokwa. Tiragalo e, e bontsha kotsi e
kgosi Selebi a yang go wela mo go yona fa a ntse a tsweIeIa pele ka go ya
kwa ga Mmapitsa. Mokwadi gape
213 go tlhagisa dikgang tse di kwa peIe, e Ieng go tsena rno rnathateng ga kgosi
Go boelediwa ga thekeniki e, go na Ie kgogedi Ie go Iere rnolaetsa wa
sekwaiwa se, e Ieng: Monna
nyatsa lelapa la gagwe mme kwa bofelong
Phuthologo ya sekwaiwa se, e bopilwe ka dikgaolo di Ie tlhano tse rno go
thata go gaisa tse dingwe ke tsa kgotlhang Ie ponelopele. Mokwadi 0
ponelopele go tlhagisa thuto e e Iebaganeng Ie terarna e, e Ieng: go nyatsa
lelapa ga motho go tsenya mo mathateng.
Thulaganyo ya ditiragalo tsa setlhoa sa Se se je/eng rre e ya go sekasekwa go
ya ka Ienaneo Ie:
Tlhaloso ya setlhoa
BoBrooks (1975: 882) fa ba tlhalosa setlhoa ba re:
teng mo phuthologong di fitlhang kwa bofelong.
Go ka twe setlhoa ke
bokhutlo jwa phuthologo. BoKeuris (1997:60) ba tlaleletsa kgang e ka go bua
gore setlhoa ke fa ditiragalo tse di latelanang ka bonako, di gogelwa kwa
godimo, go fitlha kwa tlhorwaneng nune ditiragalo tse di baya nunuisi mo
maemong a ngangego. Fa a tsweledisa pele kgang e, Groenewald (1993:22)
a re setlhoa ke mo kgogedi e felelang teng, ke bokhutlo jwa kgotlhang Ie
khuduego, ke mo molwantshiwa Ie molwantshi ba tsayang tshwetso mo teng.
Kgang e, ya go tsaya tshwetso ga baanelwabagolo ba, e gatelelwa ke
bona bokhutlo jwa mathata a molwantshiwa. Ke go re nunuisi
bona gore a molwantshiwa
fentse mathata a a neng a a rarabolola kgotsa
fitlhang kwa bokhutlong. Ke mo bophelo jwa baanelwa bo fetogang teng.
Kakaretso ya ditiragalo tsa setlhoa
Ditiragalo tsa setlhoa di simolola mo kgaolong ya botlhano tsebe ya
kgolosomenne (114) go fitlha mo tsebeng ya kgolosomaamabedi (120), mme
tsona di akaretswa jaana:
mo rutileng boloi ka teng. 0 ba bolelela Ie go re
ikaeletse go bolaya kgosi
Selebi. Fa Mmasera a tswa, go tsena kgosi Selebi, mme
a mo apeetse dijo tse di monate. Mmapitsa
tshela botlhole jo bo bolayang mo dijong tsa gagwe. Fa kgosi Selebi a sena
go ja, Bankgoditse
dira leano Ia go re kgosi Selebi a se ka a swela fa gaabo
ka go biletsa Mmapitsa kwa ga Mmasera ka bonako, ka jalo kgosi Selebi
a tshwanelwa ke go boela gae.
Fa kgosi Selebi a fitlha kwa gae,
simolola go segwa ke mala a a botlhoko.
o belaela gore 0 tshwanetse a bo a jele sengwe kwa ga Mmapitsa.
simololang go ikwatlhaela go ratana Ie Mmapitsa Ie go gana go reetsa fa a
gakololwa. Fa go nna jaana, ke gona kgosi Selebi a bonang go Ie molemo go
bitsa botlhe bakgosing go tla go ikopela maitshwarelo.
dirisitse dithekeniki di Ie tharo tsa tlogelo, tatelano ya ditiragalo
Ie leeto go tlhagisa ditiragalo tsa setlhoa sa terama e.
Thekeniki ya tlogelo e tlhagisiwa ka go tlogeia ditiragalo tse dingwe
tse di rileng, jaaka go apaya dijo ga Mmapitsa, leeto la ga Mmapitsa
kwa ga Mmasera, leeto la ga kgosi Selebi go boela kwa gae Ie go
itshwarelwa ga kgosi Selebi ke bakgosing. Ditiragalo tse, mokwadi ga
a di tlhagise ka gonne ga di
botlhokwa, ka jalo ga a rate go senya
nako ka tsona, ka gonne
kwa go tse di botihokwa
a di itse. Mokwadi
mmuisi a ratang go fitlha kwa
tsona ka bonako, e Ieng tiragalo e e Iebaganeng
Selebi botlhole mo dijong. Tiragalo e, e botlhokwa mo go mmuisi ka
rata go bona gore kgosi Selebi
ya go ja dijo tseo kgotsa a
ka se ka a di ja mme fa a di jele go ya go diragaia eng ka ena. Ke ka
ntlha e go tweng tiragalo e, e lebagane Ie kgogedi. Ke go re mokwadi
o dirisa thekeniki ya tlogelo go ngoka mmuisi go buisetsa kwa pele.
Ditiragalo tsa setlhoa di Iatelana jaana:
boeia kwa gae. fa a fitlha kwa gae
Go tla lemogiwa
segwa ke mala. bitsa bakgosing. kopa maitshwarelo mo go bakgosing. a swa. gore ditiragalo tse di na Ie
gore di tie di lemogege bonolo, ka gonne
tatelano e e sa raraanang
ke tse di lebaganeng Ie
tiragalo e kgoIo, e e masisi, ya loso lwa ga kgosi Selebi, thwadi ya
ditiragalo tsa buka e e mo leisong e ya Se se jeleng rre.
e, e tlhalosa
sekwaiwa se, e Ieng matlhotlhapelo a a tlhagelang kgosi Selebi.
thekeniki ya leeto e e dirisitsweng mo
setlhoa, jaaka Ieeto Ia ga Mmasera go ya kwa ga Mmapitsa, leeto Ia ga
go ya kwa ga Mmapitsa Ie
Leeto la ga Mmasera go ya kwa ga Mmapitsa
Selebi, ka gonne a tiodisitse ngwana wa gagwe, Bankgoditse, bogosi.
Leeto la ga kgosi Selebi go ya kwa ga Mmapitsa
matlhotlhapelo ka gonne go eta ga gagwe kwa teng go dirile gore a
batieia ngwana wa gagwe tsela ya go nna kgosi.
Leeto la ga Mmapitsa kwa ga Mmasera
ga Mmapitsa kwa ga Mmasera ke
Selebi a boele gae, a se ka a swela fa
swela teng, go tla nna Ie
leano fela la go re kgosi
ka gonne fa a ka
bopaki jo bo tletseng jwa go re ke ena a
mmolaileng mme Ie ena a ka tla a bolawa ke morafe.
dirisitse thekeniki ya leeto go senoia molaetsa wa terama
Setlhoa se tlhalosiwa fa e Ie bokhutlo jwa dikgotlhang tse di neng di
Ie fa gare ga baanelwa. Kgotlhang ya terama e, e e tlhalosang setlhoa ke
e e lebaganeng Ie matlhotlhapelo a ga kgosi Selebi. Mokwadi
tsa t1ogelo, tatelano ya ditiragalo Ie
rulagantsweng ka tsela ya go tlhagisa
molaetsa wa terama e, ka
maikaelelo a go ngoka mmuisi.
Fa go sekasekwa ditiragalo tsa tharabologo ya
Se se jeleng rre go ya
go latelwa lenaneo la:
Kakaretso ya ditiragalo
ka Magapa (1997: 92) tharabologo ke fa mokwadi
diphiri tse a neng a di fitlhetse mmuisi go tswa kwa tshimologong ya
Se se tlhalosiwang ke go re tharabologo
ke mo dikgang di felelang
teng. Ditlamorago di a tlhagelela mme maemo Ie ona a a fetoga. Ke go
felela ga dikgotlhang tsa sekwalwa. Ke ka ntlha e Baldick (1990:38) a
reng tharabologo ke fa mathata a tlosiwang teng mo terameng. A re
kgaolo ya bofelo mo dikgotlhang tsotlhe
teng. Fa ba gatelala kakanyo
bona ba re ke:
dikarolo tse pedi tsa
go nna selo se Ie sengwe, fela ga se go re setlhoa
tharabologo ke selo se Ie sengwe, ke dilo di Ie pedi tse di farologaneng.
Mo gona ke mafelelong a ditaba tSeo di be go di kgatlampana. Bothata bjola bo be go bo tsositse hlogo bjale bo ahlotSwe. Ka moo tlemollahuto e tiiSetsa tekanyetso ya go ba gare ga kalotaba Ie mafelelo a ditaba. Puo e, e gatelela gore
Ditiragalo tsa tharabologo ya Se se jeleng rre di simolola mo kgaolong
ya borataro, e leng yona kgaolo ya bofelo ya sekwalwa se, mo tsebeng
ya kgolosomaamabedi nngwe (121).
ba rata go itse se se bolaileng
kgosi Selebi, ka jalo ba
bitsa ngaka Lefifi go tla go laola setopo. Ngaka Lefifi
di a didirnala fa a
setopo ka gonne badirno ke bona ba tla
go bolaya Kebotsaletswe, ka jalo ba
go Moratwe go rno naya botlhole jo a tla bo
fa a ya nokeng mme
Bankgoditse ka bona botlhole jo.
segwa ke mala mme
Mrnapitsa a sena go ja,
tla go mmona fa
ka teng. Ba ba bontsha Ie lenathwana la
ditiragalo tsa tharabologo.
tlogela ditiragalo tse dingwe, e leng ya poloko ya ga kgosi
Selebi, ya poloko ya ga Bankgoditse Ie poloko ya ga Mmapitsa, kwa
ntle ga go di tlhagisa. Ditiragalo tse mokwadi ga a di tlhagise ka gonne
ga di botlhokwa, ka go
go senya nako. 0 potlakela
kwa go tse di leng botlhokwa, tse di tsamaelanang Ie kgogedi.
Ka go tlogela poloko
ya ga kgosi Selebi, mokwadi
tlisa tiragalo ya go bitsa ngaka
go tia go tshwara setopo. Ka jalo
rata go itse gore ngaka Lefifi
tla kgona go tshwara setopo
sa ga kgosi Selebi, mme fa a se tshwere go tla diragala eng kwa
Tiragalo ya poloko ya Bankgoditse Ie yona e a tlogelwa ka gonne
e nngwe gape
polao ya ga Mmapitsa. Tiragalo e, e na Ie
kgogedi, ke ka ntlha e
mokwadi a potlakelang go kwala ka ga yona.
Mokwadi ga a tlhagise poloko ya ga Mmapitsa ka gonne ke mo dikgang
tsa sekwalwa se, di felelang teng, ka jalo ga go botlhokwa go bua ka
go ngoka rnrnuisi go buisa sekwalwa se go fitlha kwa bokhutlong.
go didirnala ga ditaola tsa ngaka Lefifi fa di
e e fa gare
sa ga kgosi
go tie go nne
Ie ipusolosetso. Kgotlhang e,
ke e e se nang rnaatla ka gonne e fa gare ga baanelwabatlaleletsi, fela
go re rnrnuisi
kgotlhang e, e ya go felela kae. Ka jalo rnokwadi
rata go itse gore
dirisa thekeniki ya kgotlhang go godisa kgogedi e e lebaganeng Ie go
se fele pelo ga mmuisi rnalebana Ie bokhutlo jwa terarna e.
boeletsa tiragalo ya ipusulosetso ka go dirisa thekeniki ya
poelomorago. Lwa ntlha e diragetse fa ngaka Lefifi a e bolelela bakgosing.
Ka jalo rnrnuisi ga a e lernoga gore e ya go diragala gape kwa pele. Tiragalo e
e boa e diragala lwa bobedi fa e buiwa ke Kebotsaletswe. Ka go rialo rnrnuisi
o sirnolola go lernoga botLhokwa jwa yona. Botlhokwa
lwa ga kgosi Selebi ka Kebotsaletswe.
ya go tshelela
Kebotsaletswe botlhole mo dijong. Go ka twe ke bokgapetsakgapetsa
223 ka gonne tiragalo e, e boeletswa ke baanelwa ba ba farologaneng jaaka
a a farologaneng jaaka
kgosing. Tiragalo e, e botlhokwa ka go nne e
tsarnaelana Ie go tlhagisa ipusolosetso ya polao ya ga kgosi Selebi. Ke
ka ntlha e e boeletswang.
Ka thekeniki e ya bokgapetsakgapetsa rnokwadi
boeletsa tiragalo ya ga Mrnasera ya go tshela botlhole mo
dijong. Tiragalo e, e botlhokwa ka gonne e lebagane Ie polao ya ga
Mmapitsa Ie Bankgoditse. Ka jalo rnrnuisi
busolosetsang loso lwa ga kgosi Selebi ka teng ka tsela ya poeletso, ka
go dira gore babolai ba gagwe ba rno latele.
Thulaganyo e ya dikgang, ka rnokgwa wa thekeniki ya poeletso e na Ie
tiro e e lebaganeng Ie kgogedi ya go bona gore Mrnasera
dirisitse leina la terama e, kwa bofelong jwa sekwalwa.
Go tla lernogiwa gore ke la ntlha e bile
ditiragalo tsa terarna e. Go ka twe thekeniki e ya leina e dirisitswe go
224 thulaganyo go nna
KAKARETSO Tharabologo e tIhaIositswe fa e Ie bokhutlo jwa dikgang tsa sekwalwa,
wa ipusolosetso. Thekeniki ya bofelo e e dirisitsweng mo sekwaiweng
se ke ya leina. Ka yona mokwadi
thulaganyo ya sekwaiwa se.
Terama e, Se se jeleng rre, e tsamaelana Ie matlhotlhapelo Ie maitsholo.
Matlhotlhapelo a tIhaIositswe ke Mogapi (1991: 12) fa e Ie tiragalo e e
bosuia e e diragaielang moanelwamogoio ka ntiha ya makoa a gagwe.
nang Ie makoa, yo ka nako nngwe a sa re
a go mo tlhomogeia pelo
nngwe gape ya
ya matihotlhapelo a re molwantshiwa ke moanelwa wa:
225 Maerno. Makoa. Go ya kwa tlase. Go se amogelwe. Fa go buisiwa terarna e, go tla Iernogiwa gore go tIoga rno tsebeng ya
(153) go na Ie ditiragalo tse di Iebaganeng Ie rnatlhotlhapeio. Ditiragalo
tse, ke tse di bosuIa, tse
ke rnolwantshiwa, e Ieng kgosi Selebi, ka ntlha ya ditiro tsa gagwe tse di
sa siamang tsa go nyatsa Ielapa Ia gagwe. Ke ka ntlha e rnrnuisi a sa
itsalanyeng Ie ena, a sa rno utlwele botlhoko.
Fa go ka tihokornelwa Ienaneo Ia kakanyetso Ie Ie fa godimo go tla
Iernogiwa gore Se se jeleng rre e lebagane Ie matlhotlhapelo ka gonne:
Moanelwa wa maemo: kgosi Selebi
wa rnaerno a a kwa godirno thata ka go nne
ke kgosi ya setShaba, ka jalo ke ena a okarneng rnorafe otlhe.
Fela, kgosi Selebi
Lefifi ba lekile go bua Ie ena gore a kgaogane Ie Mrnapatsi mme a
Moanelwa wa go ya kwa tlase
a mo isa kwa tlase ka gonne
botlhole jo bo
a mo tsenya
ngwana wa gagwe a ka se ka anna
kgosi, a bona go Ie botoka gore a tshelele kgosi Selebi botlhole mo
dijong gore a swe.
Morago ga go ja dijo tse Mmapitsa a di tshetseng botlhole, kgosi Selebi
o a swa. Ka jalo go ka twe ga a amogelwa ka ntlha ya loso Iwa
Go ka akaretswa ka go re terama e, e na Ie elemente ya matlhotlhapelo
korolwana e nngwe gape e e buwang ka ga dikgang tse di
lebaganeng Ie maitsholo, mme yon a e fitlhelwa mo tsebeng ya ntlha (1)
ya sekwalwa se go fitlha mo tsebeng ya kgolosemenne (114). Maitsholo
a tlhalositswe ke Mojalefa (1994:14) fa e Ie kgalemelo ya ditiro
tse di sa siamang kgotsa tlotlomatso ya tse di siameng. Ka go rialo
maitsholo ke thuto e e lebaganeng Ie ditiro tse di bosula kgotsa tse
dintle. Fa a tiisetsa kakanyo e, Marggraff (1994: 15) are:
227 Puo e, ya ga Marggraff, e gatelela gore morero wa maitsholo
lebagane Ie kgotlhang e e fa gare ga tshiamo Ie bosula.
Ka go rialo go gatelelwa gore motho yo
dirang ditiro tse di bosula
tshwanetse ke kotlo gore a tie a sokologe, e nne motho yo
molwantshiwa ke motho wa:
Maemo. Makoa. Go amogelwa. Jaanong go ya go lekolwa ka moo dikgang tsa terama e, di lebaganeng
Ie maitsholo ka teng.
Molwantshiwa wa maemo
ke moanelwa wa maemo a a kwa godimo ka gonne e Ie
kgosi, ka jalo kgosi e tshwanetswe ke go tlotliwa Ie go boifiwa ke morafe
go tsholetsa Ie go amogeia maemo a gagwe.
Bokoa jwa ga kgosi Selebi ke go nyatsa lelapa. 0 ikgatholosa mosadi
wa gagwe, Senwametsi, Ie lelapa la gagwe mme
gagwe e bile
fetsa anna kwa lelapeng Ie la ga Mmapitsa.
K wa bofelong kgosi Selebi
diphoso fela, ka jalo
lemoga gore tse a neng
a di dira ke
sokologela kwa go
tse di siameng ka go kopa maitshwarelo mo go ba a ba foseditseng.
Terama e, e na Ie elemente ya maitsholo ka gonne dikgang tsa yona di
akaretsa ditiragalo tse di lebaganeng Ie ditiro tse di
bosula tse di
tlholwang ke maitsholo a a sa siamang.
go tia lemogiwa gore morero
Fa go ka buisiwa sekwalwa se sentle
Ie wa maitsholo. Fa go lebelelwa
Moanel wa wa maemo. Moanelwa wa makoa. Moanelwa wa go ya kwa tlase. Moanelwa wa go amogelwa. Mmuisi
a amogelwa ka gonne
kopa maitshwarelo a
diphoso tsa gagwe, tse a neng a di dira, ka go rialo
tse di siameng.
Go Iemosega fa terama e, e rulagantswe go ya ka merero e Ie mebedi:
siameng mme fa go
a fetoga ka ntlha ya go nyatsa lelapa la gagwe, mme
fetoga motho yo
lemoga diphoso tsa gagwe e bile
kopa maitshwarelo mo
diphosong tse a di diretseng Ielapa Ia gagwe Ie morafe ka bophara.
o siameng ,yo
nnang mo Ielapeng Ia gagwe. Kwa morago
matlhotlhapelo a Ioso. Merero e rnebedi e, e na Ie fa e tshwanang teng.
Kgosi Selebi ke moanelwa wa maemo a a kwa godimo rno morerong
Karolwana ya bobedi ya kakanyetso e e Iebaganeng Ie makoa Ie yona e
bontsha ka mo merero e mebedi e, e tshwanang ka teng. Ke go re kgosi
e mebedi e. Bokoa jwa gagwe ke go nyatsa Ielapa
la gagwe mme ke
bona ba mo tlisetsang mathata a go tshelelwa botihole jo bo bolayang
mo dijong. Ka ntlha ya makoa a, a gagwe, mmuisi ga a itsalanye Ie ena.
e ka bobedi jwa yona.
Go ka akarediwa ka go re merero e ga e Iekane ka boleele ka fa gare
ga sekwaiwa. E kete mokwadi
akareditswe ka ditsebe di Ie kgolosomenne (114). Ke go re go tioga rno
tsebeng ya ntlha (1) go fitlha rno go ya kgolosomenne (114). Fa e Ie
robong (39) fela ke go
go ya kgolosomaamatlhano tharo (153) ka jalo go
thulaganyong ya sekwalwa.
Mefuta e Ie rneraro ya tikologo, e Ieng ya tshwanelo, ya maikutlo Ie
Thekeniki ya kgotlhang ke yona e e dirisitsweng
thata go gaisa tse
dingwe go gateIeia rnolaetsa wa terarna e, Ie go godisa kgogedi.
Setlhoa se tlhalositswe fa e Ie bokhutlo jwa dikgotlhang tsa baanelwa.
di rulagantsweng ka go
di Ie tharo go tlhalosa rnowa wa ipusolosetso. K wa bokhutlong go
se Ie sosi. Go fitlhelwa
tIhotIhomisi e, ke go re go tioga kwa kgaoiong ya ntIha go fitlha go ya
7.2.1 KGAOLO YA NTLHA
tsa Setswana. Go tIhaIositswe fa terama e Ie botihokwa
botlhokwa jwa terama mo
Kgaolo e, e
tlhatlhobiIwe, mme bona ba gateIeIwa ka go re
dingwe tsa thutapuo. Gape go na Ie dikgele tse Ntsime a di amogetseng
tse Ie tsona di tiisang botlhokwa jwa gagwe.
Se se je/eng rre
dirisitsweng ke wa go
Ie go ranola. Pharologano fa gare ga mareo a mabedi a, e
tlhagisa mokgwa wa go sekaseka sekwaiwa ka
Mo tshekatshekong ya terama e, go Iebeletswe matIaIo a Ie mabedi fela,
lemosa mmuisi gore terama e ya ga Ntsime ke ya mofuta ofe.
Kgaolo e, e simolotswe ka kakaretso ya diteng tsa Se se jeleng rre.
Setlhogo sa terama e: monna
lelapa la gagwe mme kwa
baanelwa ba diteng go tlhagisitswe mefuta e Ie mebedi, e leng moganetsi
Ie moganediwa. Baanelwa ba, ba tlhalositswe fa e Ie baanelwa ba bagolo
ba diteng, ba bontsi jwa ditiragalo bo diragalelang mo go bona. Ditiragalo
di tlhalosiwa fa e Ie tsona tse di diragalelang baanelwa.
Tikologo e tlhokometswe fa e arogantswe ka nako Ie lefelo. Go lebeletswe
kamano fa gare ga baanelwabagolo ka go latela lenaneo la kamano Ie
Fa go lebelelwa tiriso ya lenaneo Ie, go lemogilwe gore bothusi jwa ga
ke bothusegi jwa moganetsi.
Ditiragalo di tlhalositswe fa di
mebedi, e leng
mefuta e Ie
laolwa ke setlhogo. Go ya ka setlhogo sa Se se jeleng rre, go lemogilwe
gore terama e, e na Ie ditiragalo tsa botlhokwa (ditiragalotshwaneIo) di Ie
Tiragalo ya botlhokwa ya ntlha : Monna
lelapa la gagwe.
Tiragalo ya botlhokwa ya bobedi: Kwa bofelong go
nna Ie mathata.
lemogilweng ka phetogo ya baanelwa, ditiragalo, nako Ie lefelo.
Tikologo e sekasekilwe fa e arogantswe ka nako Ie lefelo. Nako e na Ie
ya loago. Mabapi Ie lefelo go tlhagisitswe mefuta e Ie mebedi fela: lefelo
Ie Ie rileng Ie lefelo Ia ditiragalo. Nako Ie lefelo Ie tsona di laolwa ke
Kgaolo e, e Iebagane Ie thulaganyo
I. Mo go yona go tlhalositswe
dikakanyo tse di Iebaganeng Ie thulaganyo, jaaka thitokgang, kakanyetso,
o mokwadi a ratang go 0 naya mmuisi. Botlhokwa jwa yona bo tlhalositswe
Thitokgang ya Se se je/eng rre e lebagane Ie merero e Ie mebedi, e leng
Ia dikgato tsa thulaganyo. Y ona e na Ie mosola wa go Iemosa mmuisi
gore sekwalwa ke sa mofuta ofe Ie go laola semelo sa baanelwabagolo.
mmuisi ka ga se go yang go buisiwa ka ga sona ka fa gare ga sekwalwa.
Go tlhalositswe kgaolo ya ntlha fela ya thulaganyo, e leng tshenolo. Go
builwe gore ke yona matseno a dikgang mme e felela mo go simololang
kgotlhang ya ntlha ya sekwalwa. Tshenolo e na Ie dielemente tse nne, e
baanelwa, ditiragalo, nako Ie lefelo.
go tlhola kgogedi Ie go tiisa tharabololo.
Mabapi Ie ditiragalo go gateletswe gore go na Ie matlhakore a Ie mabedi,
mefuta e Ie meraro: ya tshwanelo, ya maikutIo Ie ya sekai. Kakanyo e,
e lemogilwe fa e Ie mokgwa
rulaganya dikakanyo tsa sekwalwa.
Mo go thulaganyo II go lekotswe tiriso ya dikakanyo tse di tlhalositsweng
boraro, e leng
Mo go Se se je/eng rre e lebagane Ie maitsholo a ga kgosi Selebi a a sa
mo go ona, a loso. Mabapi
kakanyetso go tlhalositswe fa terama e, e Ie sekwalwa sa matlhotlhapelo
Ie maitsholo. Mo dikgatong tsa thulaganyo go lekotswe fela
ntlha, e leng
baanelwa. Go tlhalositswe semelo sa ga molwantshiwa, kgosi Selebi. Go
tlhalositswe dipharologantshotshwanelo tse di tlhalosang maemo a gagwe a
a kwa godimo Ie tse di gatelelang makoa a gagwe.
72.5. KGAOLO YA BOTLHANO
Kgaolo e, e lebagane Ie thulaganyo III mme mo go yona go tlhalositswe
tlhalositswe fa e Ie
tlhagisitswe maemo a ga molwantshi a a kwa godimo Ie go tlhoka makoa ga
gagwe ka go dirisa dipharoiogantshotshwaneio. Go tswelela pele mokwadi
236 o dirisitse
se sa ga rnolwantshi.
7.2.6. KGAOLO YA BORATARO
ditiragalo , nako Ie lefeio. Go tlhalositswe gore tiro e kgolo ya ditiragalo
ke go tlhola kgotlhang fa gare ga molwantshi Ie molwantshiwa, ke go re
tiragatsong ya buka ya Se se jeleng rre kgotlhang e fa gare ga kgosi Selebi
Ie Senwarnetsi. Go tlhalositswe gape gore ditiragalo tsa thulaganyo di
botlhokwa ka gonne di
kgogedi. Tikologo e arogantswe ka nako Ie lefelo mme tsona di bo di
aroganngwa ka dikarolo di Ie tharo: ya tshwanelo, ya maikutIo Ie ya
nako Ie lefelo jaaka thekeniki e e gatelelang Ie go
pele ka go dirisa dikgotlhang. Phuthologo e botlhokwa ka gonne e godisa
dikgotlhang tse di nang Ie maatla, tse di leng fa gare ga baanelwabagolo,
kgosi Selebi Ie Senwarnetsi, Ie tse di se nang maatIa, tse di leng fa gare
ga baanelwabatlaleletsi. Dikgotlhang tse, di tlholwa ke go nyatsa lelapa
ga kgosi Selebi. Mokwadi
tatelano ya ditiragalo, kgotlhang, poelomorago, mmuaesi, ponelopele,
dikgang tsa phuthologo.
Setlhoa ke rno dikgogakgogano di felelang teng. Setlhoa sa Se se jeleng
rre ke loso Iwa ga kgosi Selebi. Botlhokwa jwa loso 10 ke go re Ie
237 fetotse rnaitsholo a ga kgosi Selebi a a sa slarnang ka go nne
tshwanelwa ke go
lernogile diphoso tsa gagwe.
Tharabologo ke rno dikgang tsa sekwalwa di felelang teng. Mathata
Kebotsaletswe a atlega mo go busolosetseng loso lwa ga rraagwe,
kgosi Selebi. Thekeniki ya bofelo e rnokwadi a e dirisitseng ke ya leina
go golaganya dikgang tsa diteng Ie tsa thulaganyo ya
Kwa bokhutlong go lernogilwe fa sekwalwa se, se bopilwe ka rnerero e
KGAOLO YA BORARO 3.1 SEKWALWA 3.1.1 Matseno
KGAOLO YA NTLHA 1.1 MATSENO