Die artikel wil aantoon dat die manier waarop die kerk menslike seksualiteit vir eeue verstaan het, ten nouste verweef is met ’n bepaalde verstaan van menslike natuur, wat weer ingebed was in die Middeleeuse skolastiese natuur-genade skema. Binne hierdie paradigma, wat ’n hoogtepunt bereik in die denke van Thomas Aquinas, is menslike natuur as manlik verstaan. Hierdie patriargale manlike verstaan van “menslike natuur” het nie alleen vir eeue vroue onderdruk nie, maar ook daartoe gelei dat ’n verskynsel soos homoseksualiteit “as teen-natuurlik” gedink is. Hier word gefokus op die bydraes van Philo van Alexandrië, Augustinus en veral Aquinas met sy teleologiese Aristoteliaanse etiek, om die ontwikkeling van die klassieke kerklike paradigma te verhelder.
Die liggaam was dus van die begin af geweldig belangrik in die Christelike geloof. Dit was deel van “om gered” te wees, maar die kerk kon vir baie eeue nooit die vreugde en plesier van liggaamlikheid en seksualiteit omhels nie (Kamitsuka 2010:2). Die vroeë kerk se verhouding met die liggaam was en is vandag steeds ambivalent. Ons sien hierdie ambivalensie daarin dat die sakramente, (die doop en nagmaal), die oplê van hande en begrafnisrituele, enersyds om die liggaam sentreer, terwyl toenemende askese, veral met die opkoms van die monastisisme in die 4de eeu, die kerk toenemend afwysend teenoor die liggaam gestaan het. Die liggaam is nodig vir ’n lewe van toewyding aan God, maar die liggaam met sy passies en neiging tot sonde, staan teenoor hoër geestelike aspirasies. In die antieke wêreld, is die liggaam primêr met vroue identifiseer. In ’n androgene gender antropologie, dit wil sê ’n mangesentreede verstaan van menswees, is die hoër kapasiteite van menswees (denke) verbind met die man en die laer kapasiteite (liggaam) met vrou (Wiley 2010:111).
Ons sien reeds vroeg in die Christelike teologie by iemand soos Philo van Alexandrië (25 v.C. – 40 n.C.) hoe ’n androgene gender antropologie, gekombineer met die strewe na ’n spiritualiteit wat afwysend staan teenoor die liggaam en begeerte, aanleiding gee tot ’n baie negatiewe beskouing van seksualiteit. Philo het as Neo-Platonis die siel bo die liggaam verhef en dit gekombineer met die reinheidswette van die Pentateug. Philo prys maagdelikheid by mans en vrouens as absoluut noodsaaklik in die soeke na God en die ontwikkeling van die siel. Dit is waarskynlik Philo se denke wat gelei het tot die idee dat Maria se maagdelikheid die simbool is van haar reinheid en haar nabyheid aan God (Vardy 2009:49).
Die geweldige kritiek op Augustinus se bydrae tot die Christelike tradisie is my insiens oordrewe5, maar die Christelike kerk moet erken dat hy groot foute gemaak het en dat sy bydrae tot morele onderrig oor seksualiteit die kerk se denke vir 16 eeue negatief beïnvloed het. Die konteks vir sy bespreking van seks en die huwelik was natuurlik die oersonde van Adam en Eva (original sin). Hy sien Adam se sonde as ’n mislukking aan die begin van die geskiedenis, spesifiek as ’n mislukking om gehoorsaam te wees. Die straf vir hierdie oersonde (original sin) was wanorde, wat spesifiek in skeefgetrekte seksuele begeerte (concupiscence) manifesteer – wat in die menslike natuur ervaar en beleef word. Augustinus het geglo dat seksuele begeerte die gevolg is van die oersonde as gevolg van Adam en Eva se verbanning uit die paradys en dat dit van ouer na kind oorgedra word, deur die seksdaad (Wiley 2010:103).
Seksuele begeerte was vir Augustinus ’n kompulsie, ’n irrasionele impuls wat hy nie sonder God se hulp kon beheer nie. Die feit dat mans ereksies kry was vir hom ’n skande. Hierdie onvermoë om jou liggaam te beheer was vir hom ’n refleksie van die sondeval. Voor die sondeval sou geslagsdele rasioneel reageer het. Hy het volgehou dat die mens (man) voor die sondeval, volle beheer oor sy seksuele drange sou hê en dat prokreasie sou plaasvind sonder erotiese begeerte en suiwer op grond van die wil. Seksuele begeerte was vir hom die laaste hindernis na volkome oorgawe aan God (Vardy 2009:54). Ideaal gesproke is alle seks vir die doel van prokreasie, ook binne die huwelik. Augustinus het trou binne die huwelik geweldig beklemtoon. Dit het vir hom beteken dat elke party in die huwelik ’n plig het om die seksuele behoeftes van die ander te bevredig, en die vervulling van dié taak is nie as sonde beskou nie. Sy denke in die verband het ’n groot invloed op die Middeleeue uitgeoefen. Seks binne die huwelik is deurgaans in die Middeleeue gesien as medisyne, of geneesmiddel (remedy), teen sonde (Vardy 2009:55).
Aquinas volg grootliks Aristoteles se teleologiese benadering in sy seksuele etiek. Dit wat eties goed is, word bepaal deur die doel daarvan (Vardy 2009:61). Hy veronderstel ook ’n universele menslike natuur waarin alle mense noodwendig deel. As die doel van seks reproduksie is, is die doel van genitalieë tog ook ’n gegewe. Die konsekwensie hiervan is dat:
•Masturbasie sonde is, omdat dit beteken genitalieë word gebruik vir ’n doel waarvoor dit nie bestem is nie.
•Homoseksualiteit, indien dit beoefen word, intrinsiek boos is, omdat genitalieë nie gebruik word waarvoor dit bestem is en die moontlikheid van prokreasie van die begin af uitgesluit is. Homoseksualiteit is daarom “teen die natuur”. Verkragting is ook ’n minder ernstige sonde as masturbasie, want in die geval van verkragting word genitalieë ten minste vir hul oorspronklike doel gebruik (Vardy 2009:61).
Hierdie tipe etiek, wat tot vandag toe in die Rooms-Katolieke Kerk se belangrikste dokumente rondom seksualiteit reflekteer (vgl. Veritas Splendor, 1993) word, berus natuurlik op dit wat Aquinas beskryf het as natuurwet (Natural Law) (Wiley 2010:104). Natuurwet word verstaan as die rede se vermoë om te onderskei wat reg en toepaslik is vir die menslike natuur. Die Rooms-Katolieke Kerk deel in ’n lang tradisie met ’n bepaalde optimisme oor die menslike rede, hoewel dit deur die sondeval verduister is. ’n Dokument Human Vitae 1968, veronderstel dat die mens op ’n redelike wyse die wêreld verstaan wat God gemaak het, insluitende die menslike natuur as deel van hierdie wêreld. Die mens se morele beginsels is logies gewys ingebed in die natuur en afgelei van die doel van die natuur. Hierdie beginsels reflekteer God se plan vir die mens (Wiley 2010:104).
Dit is onmoontlik om die moderne wêreld en hedendaagse sienings van seksualiteit en die huwelik te verstaan sonder om te let op die Reformasie se bydrae7. Hier kan Luther se skerp reaksie teen monastisisme en die selibaat as geestelike bewys van heiligmaking, veral ter sprake gebring word. Die probleem met die selibaat, het Luther geargumenteer, is dat die kerk die gewete van die gelowige bind deur ’n spesifieke praktyk die bewys te maak van heiligmaking (Capetz 2010:120-121). Die ideaal van selibaat het vir Luther en Calvyn geen plek in ’n reformatoriese teologiese raamwerk nie. Die huwelik word die hoogste ideaal.
Daar het met die Reformasie ’n breuk ontstaan met die skolastiese natuur-genade8 skema van die Rooms-Katolieke Kerk, wat my insiens ’n nuwe relasionele ontologie en ’n nuwe verstaan van transendensie impliseer. Anders as die Katolieke Kerk wat transendensie ingetrek het in ’n natuur-bo-natuur skema, sou ons kon praat van ’n (wet-) sonde-genade skema. Hiermee vind ’n verskuiwing plaas van ’n essensialistiese ontologie na ’n relasionele ontologie. Wat sondig en immoreel is, val nie noodwendig saam met die natuur-bo-natuur (genade) skeiding nie. Die doel van die res van die artikel is om die implikasies van die sonde-genade skema in Gereformeerde teologie vir ons nadenke oor menslike seksualiteit te probeer uitwys. Daar sal kortliks by Calvyn in die verband aangesluit word, terwyl die wet-sonde-genade onderskeid in die denke van iemand soos die bekende gereformeerde teoloog, Michael Welker veronderstel word. Ek is van mening dat Welker se wet9-sonde10-genade11teologiese skema ons kan help om eties ruimte te skep vir ’n pluraliteit van seksuele identiteite en oriëntasies, sonder om in etiese relativisme te verval. Vir iemand soos Welker moet daar ’n openheid wees vir dit wat skeppingsmatig (wet) gegee is, maar moet daar terselfdertyd vanuit die (evangelie) met groot sorg onderskei word waar God se goeie skepping so verbuig word, dat ongeregtigheid geskied teenoor die weduwee, die wese, die vreemdeling en gemarginaliseerdes. Die ervaring van uitsluiting wat die LGBTQI gendergroepe binne ’n normatiewe manlike kultuur beleef, tel vandag in die etiese gesprek rondom seksualiteit as deel van dié samelewingsgroepe waarteen ongeregtigheid gepleeg word (Ellison 2012:8-11).
Browning (in Witte, J & Kingdon, RM; 2005) meen Calvyn is ’n goeie kandidaat om te ontgin vir die dialoog tussen reg, religie, en ander wetenskaplike dissiplines. Die huwelik staan vir Calvyn byvoorbeeld sentraal, nie omdat dit ’n goddelike bevel is nie, maar omdat dit verskillende dimensies van die lewe integreer, wat goed is vir individue en die samelewing. Omdat Calvyn op die vlak van die natuurwet en die ekonomie dink, is hy baie bewus van die bio-ekonomiese voordele van die huwelik. Calvyn het geweet dat om die huwelikswet in Genève te skryf hy ook die insigte van die ongelowige wêreld rondom hom moet respekteer en in berekening bring. Hierdie insigte is egter altyd weer relativeer in die lig van die genade van God in Jesus Christus. Alreeds vir Calvyn staan die kerk voordurend voor die uitdaging om te onderskei wat van die skeppingsmatige (wet) ons omhels en wat ons afwys as ’n verbuiging van God se goeie wil. Sonde is vir Gereformeerdes dus nie sonder meer in die natuur gegee wat deur die genade tot ’n hoër vlak herstel of verhef moet word nie. Wat sonde is, moet in elke situasie van vooraf uitgemaak word. Die kerk kan dit eties net uitmaak in ’n interdissiplinêre ruimte waar die stemme van ander wetenskappe, wat besig is met die skeppingsmatige werklikheid, gehoor word.
Rogers argumenteer dat in die Ou en die Nuwe Testament geld dieselfde vir heidene. Die heidene was beskou as van nature meer blootgestel aan immoraliteit en seksueel afwykende gedrag. Paulus gee in Romeine 113 ’n standaard Joodse beskouing van die heidene se moraliteit. 23In die plek van die heerlikheid van die onverganklike God stel hulle beelde wat lyk soos ’n verganklike mens of soos voëls of diere of slange. Daarom gee God hulle aan die drange van hulle hart oor en aan sedelike onreinheid, sodat hulle hulle liggame onder mekaar onteer. Dit is hulle wat die waarheid van God verruil vir die leuen. Hulle dien en vereer die skepsel in plaas van die Skepper, aan wie die lof toekom vir ewig. Amen 26Daarom gee God hulle oor aan skandelike drifte. Hulle vroue verander die natuurlike omgang in ’n teen-natuurlike omgang. 27Net so laat vaar die mans ook die natuurlike omgang met die vrou en brand van begeerte vir mekaar. Mans pleeg skandelikhede met mans en bring oor hulleself die verdiende straf vir hulle perversiteit.