Die gebruiksvoorwerpe van die voorgeslagte is ’n onlosmaaklike deel van alle individue se volkserfenisse... so eie aan uiteenlopende mense se unieke kultuuragtergronde as die oorgelewerde spreekwoorde in hul tale.
LINKS BO en BO: Die botterkarring berus op die beginsel dat botter verkry kan word deur room lank genoeg te stamp, draai of skud. Verskillende soorte karrings is dus geprakseer, soos waar die room met ’n stok in ’n houer geroer is. Mettertyd is botter egter ook gemaak deur iets soos ’n ysterklitser met die hand te draai, soos die boervrou op die foto LINKS.
LINKS BO en REGS BO: Ons almal ken steeds die kers wat van was gemaak word, maar ons voorouers wat in die veld en sonder fabrieke moes lewe, het diervet gebruik om snags lig te verskaf. Vetkerse is gemaak deur kerspitte van gevlegte katoendraad aan ’n stok vas te maak en die toutjies herhaaldelik in ’n pot vol gesmelte vet te doop. Die toutjies is in die vet neergelaat, uitgehaal om af te koel en dan nogmaals in die vet gedruk... oor en oor en oor. Met elke doopslag in die vet sou die vetkerse vetter word totdat hulle dik genoeg was. Water sou ook partymaal vir die afkoelery gebruik word deurdat die kerse afwisselend in die vet en in ’n houer met koue water gedoop is. Vetkersmakery was ’n tydsame proses, maar die mense van ouds het nie ons soort gejaagde lewe geken nie.
Gebruiksvoorwerpe wat met vroeër dae se kerse verbind word, is dinge soos blakers, dompers en snuiters... en met hierdie soort snuiters word natuurlik nie jong kinders bedoel wat nog nat agter die ore is nie! Die blaker was ’n houer waarin die kers staan gemaak is, terwyl die domper ’n metaaldoppie was waarmee ’n brandende kers geblus kon word. Die snuiter was op sy beurt ’n skêr met ’n bakkie daarop wat gebruik is om die pit van ’n vetkers te knip. Op die foto’tjie LINKS BO is ’n sierlike blaker en domper, heeltemal te swierig wil dit lyk vir enige nederige ou vetkers! Die snuiter REGS BO sou ook nie eintlik in ’n armoedige hartbeeshuisie tuishoort nie. Sulke voorwerpe was bes moontlik rykmansgoed.
Loog is ’n alkaliese oplossing wat verkry word deur water op onder meer as te laat trek. Die as van enige verbrande plant is geskik, maar daar is kenners wat reken dat die blare en stamme van piesangbome vir die sterkste loog sorg, terwyl die hout van appelbome glo weer die witste seep oplewer.
Seepmaak is egter ook hoogs gevaarlik, iets wat geen leek of groentjie alleen moet aandurf nie. Dit het van ons voorsate stellig destyds terdeë besef. Alkalië soos bytpotas of bytsoda (kaliumhidroksied, KOH, en natriumhidroksied, NaOH ) kan immers gate in mensvleis vreet, ’n mens blind maak as dit in jou oë spat en dodelik wees as iemand (miskien ’n klein kindjie) ’n oplossing daarvan in die hande kry en drink. Boonop is warm vet natuurlik ook niks om mee te speel nie.
Die chemiese proses wat in die seepmakery plaasvind, bring mee dat die gevaarlike alkalië as.’t ware deur die vet “geblus” word. Die seep wat gevorm word, is ’n verbinding tussen die vet en die alkali, wat veel minder toksies is as die alkali self. Chemies gesproke is seep die sout van ’n vetsuur.
BO: Hy hamer altyd op dieselfde aambeeld, sê ons van iemand wat tot vervelens toe oor dieselfde onderwerp praat. Dis ’n baie bekende uitdrukking, maar wat se ding is ’n aambeeld nou eintlik? Ons voorgeslagte sou oor só ’n vraag gelag het, want aambeelde was vir hulle omtrent net so bekend soos die klere aan hul lywe. Watter stommerik weet dan nie wat ’n aambeeld is nie! sou hulle reken. Vandag se stedelinge sal egter dikwels museums moet besoek om te leer dat ’n aambeeld ’n swaar ysterblok met ’n horing aan die een ent is. Dit is deur smede gebruik om metale op te smee.
VAN LINKS BO in die rigting van die gang van die horlosie se wysers: Die koolstoof, die snuifblikkie, die trommeltjie (dalk met geld en waardevolle dokumente daarin wat onder die hemelbed versteek is) en, les bes, ’n vroeë grammofoon uit 1894 wat met die hand gedraai moes word. Al sulke voorwerpe het deel uitgemaak van die leefwêreld van die mense van ouds. ONDER is nog gebruiksvoorwerpe van toeka, van links: ’n uurglas wat ’n bietjie kon help om die tyd aan te dui in ’n enigsins tydelose wêreld; ’n stamper en vysel wat van klip gemaak kon word as byvoorbeeld metaal dan nie daarvoor beskikbaar was nie; en ’n kruithoring waarin die kruit vir die ou voorlaaier-gewere gebêre is.