Verkenning is ’n postkoloniale, metafiksionele roman wat op verhaalvlak ’n reis26 na die binneland van Suid-Afrika deur ’n anonieme hooffiguur beskryf. Dié vreemdeling en buitestander, ’n Nederlandse boorling, word met sy aankoms in die Bataafse republiek in 1804 deur die goewerneur, Jan Willem Janssens, gevra om ’n tog na die binneland van die kolonie te onderneem. Janssens stel dit soos volg:
“Wat ek benodig, wat ek op die oomblik dringend benodig, is ’n onafhanklike en onpartydige waarnemer in wie ek vertroue kan stel en wat my noukeuriger oor die situasie in hierdie deel van die volksplanting sal kan inlig as wat die plaaslike ampsdraers dit reeds doen [...]. [S]ou u bereid wees om in u privaat hoedanigheid ’n reis van enige weke na die grensdistrikte te onderneem en op informele wyse aan my verslag te lewer aangaande u waarnemings en gevolgtrekkings?” (32)
As gekultiveerde Europeër27 ervaar die hoofkarakter hierdie reis eers as uitdaging,28 wat vinnig verander in ’n gevoel van oorweldigende konfrontasie met die vreemde, wat lei tot ’n bepaalde singewende disoriëntasie29 en uiteindelik eindig met ’n berusting (of ongeërgdheid) jeens sy opdrag en eindbestemming.30 In die geselskap van ’n enigmatiese mede-Europese reisgenoot sterf hy teen die einde van die roman, die slagoffer van ’n inboorling-gifpyl, op die “limiete” van die kolonie.
Hoewel Schoeman se teks die reis vanaf Kaapstad, via Stellenbosch, Roodezand, Zakrivier, Graaff-Reinet en tot “op die limiete” van die Bataafse kolonie volg, vertoon die teks self ’n fragmentariese aard deur talle intertekstuele verwysings waarvan ’n lys bronne aan die einde van die roman verskyn.31 Hierdie verwysings sluit ’n hele aantal koloniale reisbeskrywings in, wat dan in kursiefgedrukte gedeeltes in die teks ingeweef word. Sowel historiese as fiktiewe karakters verskyn in die roman, asook ’n ryk verskeidenheid afwisselende “taalfragmente, sosiolekte, idiolekte en taalregisters” (Van Vuuren 2002:273).
Op verhaalvlak word die hoofkarakter op sy verkenningstog egter gekonfronteer met tipies koloniale aspekte van die samelewing en die kolonie. Dit gaan hier dus oor histories vasstelbare gegewens – in terme van ’n traumadiskoers dus ’n historiese trauma.
Hierdie gewelddadige stroping van die gekoloniseerde se identiteit word bestendig in die diskursiewe geweld wat plaasvind: die taal word die subjek ontneem, sodat net ’n vreemde en verwarrende medium tot uitdrukking oorbly:
In terme van diskursiewe geweld word ook die rol van die sendelinge in die roman in geen rooskleurige lig gestel nie. Hierdie rol word dikwels geskets as ’n (dikwels onbewustelike) patroniserende houding jeens die gekoloniseerde, wat alle moontlike geestelike waardes ten spyt, ook daartoe dien om die koloniale projek te ondersteun.40 Die hoofkarakter is hiervan alte deeglik bewus:
Maar hierdie konfrontasie van die koloniale representasiemodel met die haas onrepresenteerbare word ook op ’n ander wyse daargestel: dit sluit aan by ’n ongewone tendens van die vertellersinstansie om in die verhaal figure en aspekte wat gewoonlik op die agtergrond huiwer, op die voorgrond te plaas. Só word byvoorbeeld na die voorwerp van ’n silwertressie verwys:
Die silwertressie is inderdaad ’n onbenullige voorwerp, wat op verhaalvlak absoluut geen rol speel nie. In soverre bied dit egter wel “weerstand” teen ’n koloniale diskoers, deurdat dit ’n eiesoortige werklikheid suggereer wat nie deel van die koloniale diskoers vorm nie. Juis die vooropstelling van hierdie onbenullige voorwerp dui op die verskralende en reduserende aard van die koloniale diskoers, want die voorwerp is immers intiem verweef met die bestaan van ’n potensiële slaaf vir wie dit van groot betekenis sou kon wees. As sodanig kan hierdie voorwerp in verband gebring word met die Žižekiaanse “Real”, aangesien dit ’n voorwerp veronderstel waarvan die volle betekenis nie binne die parameters van die roman, en ook nie as historiese artefak, ten volle geëksploiteer kan word nie. Dit dui op ’n werklikheid anderkant die fiktiewe diskursiwiteit van die roman en die historiese diskursiwiteit van die koloniale diskoers en kan dus in terme van die ontologiese dimensie van trauma geïnterpreteer word.
Hierdie ontologiese of strukturele dimensie van trauma word op die spits gedryf wanneer die blote aanwesigheid van die slawe as ’n nie-artikulerende teenwoordigheid telkens deur die verteller aangedui word. Die observerende teenwoordigheid is daar as medegetuie van die geskiedenis, maar kry nie in die roman (en by implikasie in die geskiedenis) gereeld ’n spreekbeurt nie:
Hier is dan ’n duidelik postkoloniale aspek in die roman aanwesig: die binêre opposisiepaar van koloniale subjek en geobjektiveerde gekoloniseerde word deurbreek deurdat wel aan die gekoloniseerde ’n subjektiewe teenwoordigheid toegeken word, maar dít sonder om sy stem in die teks te approprieer.45
Hier eweneens sal inligting toegestaan word soos dit benodig word en kennis en moontlik selfs begrip algaande verwerf word; dog in sy laaste instansie gaan hierdie boek nie oor die jong man in die grys reisbaadjie en blink stewels nie, die Nederlander uit ’n denkbeeldige Gelderse pastorie, ook nie oor hom nie: dit gaan oor hierdie land. (161)
Die gefingeerde hoofkarakter is wel die fokus uit wie se perspektief dikwels waargeneem of selfs vertel word,46 maar ook hy speel ’n ondergeskikte rol:
Hoeveel duisterheid, vergetelheid en doelbewuste verswyging is ten slotte nie in die donker van hierdie land ingevleg nie, in die lewens van die dolende bevolking, die swerwers, die talle mense sonder aantoonbare herkoms of verlede, die enigmatiese skoenmakers, timmermans of smede, die geheimsinnige oud-soldate of -matrose, die onterfdes, drosters, voortvlugtiges, die opdrifsels uit Europa wat nooit tuis sal wees in die vreemde wêrelddeel waar hulle bestem is om hul lewens te eindig nie. ’n Enkele gesig te midde van duisende wat lankal vergete geraak het, ’n enkele man, gefingeer of nie, in die anonieme massa, ’n enkele stem miskien om in ’n tapkamer of in die klowe op die hitte van die dag terloops en toevallig iets van al daardie vergete lewens te verwoord en ’n verdere fragment te help vaslê en behou van wat eens hier gebeur het. (317)
Dit gaan in Verkenning oor die land, oor die geskiedenis van die land, oor ’n poging om nie tot kennis nie, maar tot begrip te kom van die geskiedenis van hierdie “eindhoek” waar soveel geslagte van boorlinge, buitestanders, gekoloniseerdes en koloniseerders “’n bestaan moe[s] maak” (351). Die slot, waar die hoofkarakter byna berusting in sy dood vind, terwyl sy medereisiger, Paap, op enigmatiese wyse die gebeure op die limiete van die kolonie met vanselfsprekendheid aanvaar, moet teen die agtergrond van hierdie poging tot historiese begrip gelees word.47
Met betrekking tot die roman word twee probleme egter relevant wanneer gepoog word om die verlede te representeer en historiese begrip te wek: eerstens die kontras wat bestaan tussen ’n fiktiewe en ’n wetenskaplik-historiese representasie van die verlede, en tweedens die toegang, al dan nie, wat die hedendaagse mens tot hierdie verlede het. Veral met verwysing na laasgenoemde skyn die verteller byvoorbeeld oortuig te wees van die feit dat die verlede, hoewel naby,48 tog ook inherent ontoeganklik is om ten volle geken te word. Dit is weerbarstig om die volle betekenis daarvan prys te gee, daarom word dít wat wel in die teks gerepresenteer word, niks meer as “[w]ensdenkery en bedrog, ’n verbeeldingsvlug, ’n hersenskim, ’n droom” nie (43; kyk ook 87).
Wanneer geredelike ontoeganklikheid bestaan, word die vraag na ’n “wetenskaplike” omgaan met die verlede relevant, oftewel, die rol wat ’n fiktiewe omgaan met die verlede kan speel om die lakunes wat dus ontstaan, te vul. Hierdie fiktiwiteit word in Verkenning te berde gebring en daarom is dit ook nie nodig om aansprake in die teks “aan ’n kliniese ondersoek te onderwerp of aan die wette van historiese moontlikheid of waarskynlikheid te toets nie” (44); en “[o]or die oneindig gapende donker van die afgrond kan mens die verlede slegs betrag en onbegrypend opteken wat jy daar sien” (202). Die probleem is dat begrip in nabetragting nie moontlik is nie “vir ’n generasie vir wie die terminologie grotendeels onbegryplik sal wees en vir wie daar min sekerhede oorgebly het” (203). Historiese kennis kan wel in ’n mindere of meerdere mate op ’n rytjie geplaas word, maar ’n indringende begrip oor die verlede skiet tekort. En daarom skyn ’n getroue representasie van die verlede onmoontlik te wees. Dus: anderkant die onmoontlikheid om historiese trauma daar te stel skyn geskiedenis as sodanig en oor die algemeen aan representasie te ontglip. Geskiedskrywing bemoei sigself dus met ’n onrepresenteerbare “objek”, of dan, ’n trauma ontologies gesetel in die beperkinge van die historiese diskoers.
Die diskursiewe aard van geskiedenis en die omgang daarmee, kenmerkend van ’n poststrukturalistiese perspektief, word deur verskeie narratiewe strategieë in die roman belig. Die proses van verkenning beweeg in die roman kennelik verder weg van wat op verhaalvlak gebeur, of die problematiek van geskiedskrywing, na ’n herwaardering van die representasiemoontlikhede oor die algemeen (hoewel al drie aspekte natuurlik ook interafhanklik is).49 Die intertekstuele aard van die roman is ’n strategie om hierdie tekstualiteit van die werklikheid aan te dui: die teks verwys na ander tekste, ’n différence van uitgestelde betekenis. Nog ’n wyse is om die “fiktiwititeit” van die teks verder te beklemtoon deur gedurig tekstuele waarheidsaansprake te ondergrawe deur middel van metatekstuele kommentaar deur die vertellersinstansie.50 Die spanning wat sodoende tussen “begrip” oor die geskiedenis en die “raamwerk van datums en feite” ontstaan, word dus in die romanteks tuisgebring.
As jy hom [die hoofkarakter] onhoorbaar oor die ongelyk vloer sou probeer nader, sou dit miskien moontlik wees om oor sy skouer in die skemerdonker in die hoek van die kamer in daardie fragment spieëlglas sy gesig of ’n deel van sy gesig uit te maak; dog alhoewel dit vroeër belangrik gelyk het, het sodanige ondersoek enige sin wat dit ooit besit het lankal reeds verloor. Dit is beter om nie eers die poging aan te wend nie, om niks meer te onderneem nie, en liewer net te wag en waar te neem, dankbaar vir wat jou gegee word. En as jy moes opstaan, as jy hom moes nader, geruisloos deur die donker oor die ongelyk vloer, watter gesig sou jy sien in daardie fragment van die spieël? Moontlik selfs jou eie. (366; my kursivering)
Die belangrikste is egter dat die verteller sigself daarstel as verteller, wat te alle tye bewus is van sy gefingeerde rekonstruksie te midde van sy ontvanklikheid vir die geskiedenis as kollektiewe uiting van ’n verskeidenheid “betroubare stemme” (49).51
Die laaste aspek waaraan ek egter aandag wil gee, gaan oor die tekstuele demonstrasie van die trauma; hier bo is daarna verwys in terme van die performatiwiteit van taal. Schoeman maak in sy roman gebruik van ’n taalperformatiwiteit wat sekerlik eerder aansluit by Austin (1976) se gebruik van die begrip in How to do things with words, waar performatiewe uitdrukkings nie net inligting meedeel nie, maar ook inherent ’n aksie uitvoer of veronderstel. (Tog skemer steeds ook die De Maniaanse bewussyn van die kognitiewe beperkings van representasie deur, soos wat hier bo aangehaal is.) Want verskeie kere in die teks vind die leser metatekstuele kommentaar van die ouktoriële verteller waar hy by homself aandring om te luister (10–11), ontvanklik te wees vir die stemme van die geskiedenis, moet poog om die brug te slaan na die verlede, as ’t ware te beur teen die deur na die verlede om toegang moontlik te maak (43, 171). Die gevolg is dat die leser bewus gemaak word van die teks as handeling, as “organiese wordingsproses” (Van Vuuren 2002:274), deurdat die problematiek van ’n omgaan met die verlede, asook die voorlopigheid en feilbaarheid van die diskursiewe vermoëns om dit te doen, geïllustreer word (160). Dít gebeur in terme van die representasie van die geskiedenis, in terme van die representasie van die historiese trauma van kolonialisme, en in terme van die feilbaarheid van diskursiewe strategieë oor die algemeen.
[J]y hoor opnuut die swaar, reëlmatige asemhaling van die slapers en jy sit jou verkenning voort, gerusgestel, bladsy vir bladsy in jou langsaam tastende vordering deur die donker, paragraaf vir paragraaf; soms selfs sin vir sin; soms byna woord vir woord. Wat jy weet, wat jy aflei, wat jy raai en wat vir jou noodgedwonge onbekend moet bly, is ten slotte nie van belang nie, want so soos dit is, is dit goed, so is dit voldoende.” (43)
Dit is geen feitelike verslag, geen herskepping van iets wat op ’n chronologies bepaalbare oomblik in ’n agterhaalbare verlede gebeur het nie. Aan die ander kant is dit egter ewe min versinsel, maar iets met ’n eie bestaansreg en geldigheid wat nou besig is om te gebeur, hier op die papier. (170; my kursivering)
Hierdie “iets met ’n eie bestaansreg” sien ek as die proses van omgang met die onrepresenteerbare, hetsy dit gaan oor trauma in die koloniale historiese spesifisiteit daarvan, of dit in ’n poststrukturele ontologiese feilbaarheid van taal wortel. Die wyse om om te gaan met die feilbaarheid van representasie wat beide ten grondslag lê, is deur ’n selfrefleksiewe proses – noem dit selfs ’n verwerking daarvan – om op metonimiese wyse iets van die aard daarvan aan te dui. Hierdie proses, gesetel in die performatiewe demonstrasie van die teks, maak geen waarheidsaansprake nie, maar is eweseer geldig as enigste verantwoordbare wyse om met trauma oor die algemeen en ook die koloniale verlede om te gaan. Want uiteindelik is dít “goed soos wat dit is”; is dit “voldoende”.
Die koloniale geskiedenis van Suid-Afrika is ook ’n geskiedenis van trauma, iets wat nie in terme van die diskursiewe praktyke van die koloniale diskoers verreken kan word nie; soos wat ook die volle betekenis van geskiedenis se kompleksiteit nooit in terme van ’n finale narratief vasgelê kan word nie. Traumateorie figureer enersyds binne die konteks van ’n omskrywing van unieke, historiese gebeurtenisse en andersyds as ’n algemene beskrywing van elke individu en groep se ontologiese en diskursiewe bestaan.
Schoeman is welbekend as beide historikus en romanskrywer en selfs sy fiktiewe werk het dikwels die verlede as tema. Verkenning is ’n historiese roman wat ook die spektrum ondersoek wat ’n omgaan met die verlede behels: vanaf die daarstel van historiese kennis tot die skep van historiese begrip. Buiten die problematisering van geskiedskrywing, belig hierdie roman egter ook ’n tydperk in die Suid-Afrikaanse geskiedenis wat maklik as traumaties getipeer sou kon word. Deur middel van postkoloniale narratiewe strategieë vind nie net selfrefleksie oor die aard van fiktiewe (en wetenskaplike) geskiedskrywing plaas nie, maar word ook die representasiemoontlikhede verken om trauma daar te stel. Gelees as historiese roman, postkoloniale roman of ’n trauma-narratief, stel hierdie werk een van die mees genuanseerde verkennings van die balans tussen historiese en ontologiese trauma in die Afrikaanse letterkunde daar. Die feit dat hierdie balans juis in ’n fiktiewe werk gevind word, beklemtoon die betekenis van die literêre kunswerk: Verkenning word so óók ’n appèl dat begrip soms deur die literatuur moontlik gemaak word wanneer blote feitekennis faal.