Zoeloes en Voortrekkers – nader aan die waarheid“For they were freedom fighters, because they were fighting for the freedom of our land, and they sacrificed immensely, fighting against invaders.” Barend Uys. (Foto: Reint Dykema) President Cyril Ramaphosa het hierdie stelling gemaak tydens sy toespraak by die Versoeningsdagviering in Bergville, verwysend na die Slag van Bloedrivier. Dit is nodig om te beoordeel of Ramaphosa gebalanseerd met die geskiedenis omgegaan het met sy verwysing na die Voortrekkers as “invallers”. Kommissietrek na Natal In September 1834 vertrek die Kommissietrek na Natal onder leiding van Piet Uys uit die Uitenhage-distrik. Daaropvolgende samesprekings met koning Dingane kaSenzangakhona het uitgeloop op ’n mondelingse belofte van Dingane dat hy bereid was om grond aan Uys af te staan. Dingane het egter gesê dat die mense hulle eers in sy gebied moet kom vestig, waarna hy ’n geskrewe kontrak met hulle sou aangaan. Retief en Dingane Piet Retief het in November 1837 met Dingane onderhandel om grond te bekom. Dingane het onderneem om die stuk grond tussen die Tugela- en die Umzimvuburivier aan Retief te gee op voorwaarde dat hulle Dingane se beeste, wat onder leiding van Kgosi Sekonyela (van die Batlokwa) gesteel is, terugbring. Retief het in Desember ’n kommando na Sekonyela gelei en Dingane se beeste teruggeneem en saam met die Zoeloe-veewagters na die koning gestuur. ’n Geskrewe ooreenkoms wat bepaal het dat Dingane die grond tussen die Tugela- en die Umzimvuburivier aan die Voortrekkers afgestaan het, is op 4 Februarie onderteken. Slegs twee dae later word Retief en sy hele geselskap egter in opdrag van Dingane wreedaardig op die moordkoppie KwaMatiwane vermoor. Voortrekker-moorde Die Voortrekkers wat gewag het op tyding van Retief en sy geselskap, is die nag van 17 Februarie 1838 deur Zoeloekrygers aangeval. Die vreeslikste slagting vind langs die Bloukransrivier en Moordspruit plaas – 282 Voortrekkers sterf. Slag van Italeni ’n Krygsmag van 347 manskappe onder bevel van Piet Uys en Hendrik Potgieter het op 5 en 6 April op ’n strafekspedisie na Umgungundlovu vertrek. Hierdie veldtog het in ’n nederlaag vir die Voortrekkers geëindig toe Uys, sy seun Dirkie en nege ander Voortrekkers op 10 April tydens die Slag van Italeni gesneuwel het. Veglaer Die Voortrekkers word van 13 tot 15 Augustus 1838 deur ongeveer 10 000 Zoeloes by Gatslaer aangeval. Altesaam 75 weerbare mans weer die aanval af met die hulp van vroue en kinders, maar al die vee word weggevoer. Die laer word herdoop na Veglaer. Slag van Bloedrivier Die uitslag van die Slag van Bloedrivier wat op 16 Desember 1838 plaasgevind het, is welbekend. Die Voortrekkermag van 570 man onder bevel van Andries Pretorius, is deur tussen 15 000 en 30 000 Zoeloes onder bevel van Dambuza Nzobo en Ndlela kaSompisi aangeval. Nie ’n enkele lid van die Voortrekkermag het tydens of as gevolg van die geveg gesterf nie – voorwaar ’n wonderwerk. Begrafnis op Kersdag Die Wenkommando het die beendere van die Voortrekkers by die Zoeloe-hoofstad (wat deur die Zoeloes afgebrand is) gekry, asook die ondertekende traktaat in Retief se bladsak. Op Kersdag 1838 is die oorskot van Retief en sy geselskap aan die voet van KwaMatiwane begrawe. Slag aan die Wit-Mfolozi Op 27 Desember het ’n Voortrekkerkommando van 300 man onder bevel van Karel Landman in die Wit-Umfoloziriviervallei ingegaan om die Zoeloes wat daar geskuil het te verdryf en die beeste wat daar was af te neem. Hulle is egter in ’n lokval gelei en was die hele dag lank in ’n hewige stryd om lewe en dood gewikkel. Die slag aan die Wit-Umfolozi was ’n oorwinning vir die Zoeloes en dit was duidelik dat Dingane se mag nie gebreek was nie. Dingane en Mpande Dingane se halfbroer, prins Mpande kaSenzangakhona, het ’n Zoeloe-leër gestuur om Pretorius in die finale ekspedisie teen Dingane te ondersteun. Dingane se leër is finaal in Januarie 1840 deur die leër van Mpande verslaan tydens die Slag van Maqongqo. Pretorius se kommando het nooit tydens hierdie veldtog met Dingane se leër slaags geraak nie en het dus geen rol gespeel in die finale breek van Dingane se mag nie. Mpande is op 10 Februarie 1840 deur Pretorius tot koning van die Zoeloes gekroon, en Pretorius het hierna, om die skuld van die veldtogte teen Dingane te vereffen, die grond tussen die Tugela- en die Swart-Mfolozirivier geannekseer. Hierdie gebeure het ’n tyd ingelei van goeie verhoudinge tussen die Voortrekkers. Finale beoordeling As jy onderhandel voor jy ’n gebied beset, is jy nie ’n invaller nie. Vir Ramaphosa om die Voortrekkers “invallers” te noem is daarom, om die minste te sê, histories onakkuraat en vir seker nie ’n versoenende gebaar teenoor Afrikaners nie. Gelukkig weet ons dat ons toekoms, maar ook ons geskiedenis, in ons eie hande lê – ons moet net dié verantwoordelikheid opneem.