• Afrikaanssprekendes dink anders oor ’n dam as die Nederlanders, asook die meeste van die wêreld se Engelssprekendes. Vir ons is ’n dam die massa water wat deur ’n damwal gestuit word. In Nederlands en “korrekte” Engels is ’n dam die damwal of waterkering self, met ’n reservoir daaragter. Tog praat ons maklik in Afrikaans van die een of ander dam wat gebou is... en bedoel ons inderdaad die damwal, omdat ’n groot klomp water bymekaar tog nie gebou kan word nie!
IT was een van die groot katastrofes weens ’n gebreekte dam in die geskiedenis... ’n ramp wat meer as 10 000 lewens geëis het. Die wal van South Fork-opgaardam by Johnstown, ’n stad in Pennsilvanië in die VSA, het gebars.
Voeg hierby die feit dat die grootste deel van Suid-Afrika reën in die somer kry, wanneer die verdamping op sy hoogste is, en ’n mens besef waarom waterbewaring deur middel van damme hier so nodig is.
BO: ’n Digitaal verkleurde weergawe van ’n ou swart-wit foto van die omgewing by die wal van die Loskop­dam in die Olifantsrivier in Mpumalanga. Die dam bestaan reeds sedert 1939—is nou ook al ouer as sewentig jaar.
Dit het gelyk of die water spring toe die damwal ná hewige reëns padgee, sou een ooggetuie later die begin van daardie onheilsdag in 1889 beskryf. “Die huise is oorstroom, het vir ’n oomblik gewankel en toe opgelig en mekaar soos eierdoppe verpletter.” Tonele soos dié sou die oorlewendes tot hul sterwensdag onthou.
Maar dit was lank nie die grootste dambreuk in terme van lewensverlies nie. In 1975 het die wal van die Banqiao-opgaardam in China meegegee in ’n reuse-vloed wat deur die tifoon Nina veroorsaak is. Na berig is, het dit die lewe van 90 000 tot 230 000 mense geëis.
Eers nadat Portland-sement in die 1800’s sy verskyning in die boubedryf gemaak het, en kragtige laaigrawe ontwikkel is, is die reusagtige, feitlik onvernietigbare damwalle gebou wat ons vandag as so vanselfsprekend aanvaar. En tog kan foute nog deesdae gemaak word—en is dit inderdaad al gemaak—in die berekenings omtrent die kragte waaraan ’n damwal onderwerp word. Gelukkig is sulke vergissings skaars.
Baiemaal wissel die riviervlak met die seisoene. Damwalle beheer die afvloei van die water en voorkom dus oorstromings. Daarbenewens word grondverspoeling teëgewerk. Dan maak damwalle natuurlik ook riviere dieper sodat hulle makliker bevaar kan word en skep dit kunsmatige mere wat vir vermaak en ontspanning gebruik kan word.
Hierdie soort damwalle word gewoonlik gebou waar valleie breed en vlak is, mits genoeg natuurlike materiaal plaaslik beskikbaar is. As jy die dwarssnee van ’n grond-en-klipwal sou kon sien, sou jy merk dit is min of meer driehoekig, met die basis van die driehoek onder, waar die drukking teen die wal die grootste is.
BO: ’n Grond-en-klipdamwal, ’n waterkering gebou van natuurlike materiaal wat plaaslik beskikbaar is en uit die grond kom.
’n Laag ruwe klippe en rotse word aan die waterkant van die wal geplaas om te keer dat die grond uitkalf. In die middel van die wal is ’n versperring, of kern, van ’n ondeurdringbare materiaal soos klei, wat keer dat water deur die grond en klip syfer. As dit sou gebeur, sou die damwal geleidelik swakker word en kan dit uiteindelik bars. Onder die kern kan ’n ekstra watervaste versperring of afsluiting wees, wat diep in die grond indring tot by soliede gesteentes. ’n Kanaal of uitloopvoor laat oortollige water uit die dam vloei sodat die watervlak nie te hoog styg en die water bo-oor die damwal stroom nie.
BO en REGS BO: Boogdamwalle. Wanneer ’n rivier deur ’n diep kloof vloei, kan die gesteentes aan die kante deur middel van ’n boogdamwal benut word om die waterdruk op die damwal te absorbeer.
’n Variasie van die boog-damwal is die cupola-damwal, wat nie net van die een kant na die ander na die water toe buig nie, maar ook van bo na onder.
By stutdamwalle vind ons ’n reguit wal wat aan die buitekant (die kant weg van die dam af) deur ’n ry driehoekige stutmure gesteun word. Die stutmure en buitemuur verplaas die krag van die water na die fondamente.
REGS: ’n Stutdamwal, waar driehoekige stutmure die reguit damwal aan die buitekant steun (die stroomaf-kant weg van die dam af).
Sodra al die voorbereidingswerk afgehandel is, moet die water van die rivier met ’n omweg weggekeer word sodat die werk op die terrein kan begin. Dit word dikwels bewerkstellig deur klein, tydelike strukture genaamd kofferdamme oor die rivier bokant die beoogde terrein te bou. Die water word dan van die kofferdamme af in ’n nuwe kanaal of deur ’n geboorde tonnel in die valleiwal weggelei om verderaan weer ’n rivier te word.
Die bou van party van die wêreld se grootste damme het al goed sewe of agt jaar geduur. Die hoogste damwal ter wêreld is die 300 meter hoë Noerek-damwal in Tadjikistan.
Hoewel damme vir ons baie nuttig is, het hulle ook hul nadele. Die aard van die water wat in die dam en verder stroom af versamel, verander heeltemal. Hoewel die dam ’n nuwe habitat vir visse skep, kan baie van die plante en diere wat eenmaal in die rivier gedy het, nie meer oorleef nie.
Oplaas kan probleme ook opduik wanneer slik, wat normaalweg in ’n rivier afdryf en op vloedvlaktes neergelê word, in die damme versamel. Die Aswan- Hoë Damwal in Egipte keer byvoorbeeld dat slik die Nylvallei bemes soos dit eeue der eeue lank gedoen het. Pleks daarvan moet kunsmis nou gebruik word.
BO: ’n Satellietfoto van die Aswan- Hoë Damwal, wat die vloei van die magtige Nyl dermate gestuit het dat dit die bewerking van die grond in Egipte ingrypend verander het.