Merkwaardige Rissik had vele ysters in ou Pretoria se vuur – Afrikanergeskiedenis
Staaltjies oor ongekunstelde Ouma Isie is legio
Johann Rissik in Londen, 1905 Foto: Elliott & Fry
President Paul Kruger het soveel vertroue in 'n bloedjong Pretoriase landmeter gehad dat hy vir dié outjie met baie min ondervinding onder sy belt, monumentale take gegee het om te doen.
Johann Rissik in Londen, 1905
Dit is die jonkheer wat deel van die Transvaal-Mosambiek-grens daargestel het en dorpstigting by die Witwatersrandse goudvelde gedoen het. Daar word gesê dat hy een van die Johanne is waarna Johannesburg vernoem is.
Ons praat van Johann Rissik wat later die landmeter-generaal vir Transvaal geword het, die eerste administrateur van Transvaal, Minister van Grondsake en Minister van Naturellesake en 'n lid van die Uitvoerende Raad vir Transvaal.
Johann het in soveel amptelike hoedanighede opgetree dat sy huis op sy oudag soos 'n museum gelyk het van die baie goue en silwer toekennings wat hy oor die jare ontvang het – vanaf goue sleutels vir die openings van geboue en troffels vir die lê van hoekstene tot medaljes om seremoniële okkasies te herdenk.
Johann se pa, dr. GH Rissik, in 1876
Johann het as assistent in sy pa se resepteer-apteek gewerk voor hy op 25 Februarie 1882 deur Staatsekretaris W Eduard Bok as tweede regeringsklerk in die landmeter-generaal se departement aangestel is teen 'n salaris van £200 'n jaar.
Johann het Mimmie na Pretoria gebring om in sy pas voltooide huis, Linschoten, wat hy na sy Hollandse geboorteplek vernoem het, te woon. Dié huis is op Johann se 10 morg grond, drie myl oos van Kerkplein gebou.
Dié drie was ook betrokke by die uitlê van Sunnyside en Arcadia waar hulle sekere strate besit het, en Johann het Hillcrest uitgelê. Hy het 'n stuk uitvalgrond gekoop waarop die Britte blokhuise gebou het wat met watergragte omring was. Dié gragte het, tot groot plesier van die Rissik-seuns, Hillcrest se eerste swembad geword. Tussen 14 April 1904 en 26 Oktober 1910 het Johann die voorstad Hillcrest op dié grond uitgelê en die Rissiksaal daar laat oprig.
Johann en sy vier seuns in 1903: Bernard, gebore 8 Maart 1892, Harry, gebore 10 April 1894, Pieter Ulrich, gebore 11 Maart 1896 en Johann, gebore op 8 November 1899 en oorlede omtrent 'n jaar ná die foto geneem is op 9 Januarie 1904
Dit is in die strate rondom Linschoten wat die eerste gebrul van 'n motorfiets gehoor is. Johann het die eerste motorfiets in Pretoria besit. Hy het ook so 'n fassinasie met dit wat hulle toe "ligter as lug" vliegmetodes genoem het, gehad dat hy die eerste president van die Lugvaartkunde Vereniging van Suid-Afrika geword het.
Soos die meeste gesiene ou Pretorianers, was Johann 'n lid van die Pretoria Resiesklub, met die perderesiesbaan op Kerkstraat-Wes. Hy het op 'n gholfbaan tussen die huidige Kirknessstraat en die ou ZAR-spoorlyn gespeel en was 'n kranige brug- en skaakspeler asook 'n lewenslange lid van die Caledonian Vereniging wat die groot atletiekstadion op die oostelike bank van die Apiesrivier tussen Schoeman- en Pretoriusstrate besit het.
Op Linschoten het Johann 'n groot reservoir opgerig van water wat hy met 'n kanaal vanaf Walkerspruit gevoer het. Die water was vir die besproeiing van sy eie grond wat mettertyd in 'n lushof omskep is met ornamentele bome, struike, vrugtebome, blomme en groente.
Eintlik was Johann in sy hart 'n boer. Hy was 'n pionier in volstruisboerdery en suksesvolle sitrusboer op die plase Zandfontein en Doornput op die Springbokvlakte. Later het hy Friesbeeste op die plaas Elbrinxen naby Potchefstroom geteël, met skaap op Koppie Alleen in die Vrystaat geboer, en met tabak en sitrus op Hartebeesfontein naby Hartbeespoortdam.
By Linschoten het Johann ook water aan sy bure verskaf: advokaat Ewald Esselen op die suidwestelike hoek van Park- en Meintjesstrate (nou Wesselsstraat); Edward Rooth (later lid van die Parlement vir sentraal Pretoria) langs hom; advokaat JW Wessels (later hoofregter van Suid-Afrika) op die suidoostelike hoek van Park- en Buitenstrate (nou Bourkestraat); en advokaat JS Curlewis (ook later hoofregter) op die noordwestelike hoek van Park- en Wesselsstrate.
Met die uitbreek van die Tweede Vryheidsoorlog in 1899 het Johann saam met generaal Louis Botha op kommando vertrek. Ná die Britse besetting van Pretoria en toe generaal Schalk W Burger as staatspresident aangestel is, het hy Johann as lid van 'n spesiale hof vir die distrik Zoutpansberg en Waterberg aangestel. Johann was veronderstel om 'n man wat vir hoogverraad aangekla is, te verhoor. Hy het egter geweier om so iets sonder die nodige regsondervinding te doen.
Bykans 'n jaar ná die oorlog het Johann gehoor dat 'n groot eer hom te beurt geval het oor "dienste in Boere-belang gelewer". Op 26 Junie 1903 het dr. Mansvelt, vorige direkteur van opvoeding in die ZA Republiek, wat toe in Amsterdam die sekretaris van die Vereeniging Zuid-Afrikaansche Voorschotkas was, vir Johann laat weet dat hy aangestel is as 'n lid van die vereniging.
Johann is ná die Vrede van Vereeniging op 31 Mei 1902, deur die Britse regering gevra om lid van die Wetgewende Raad onder die Kroon Kolonie-regering te word. Hy het egter besluit dat hy nie op 'n Brits-aangestelde raad, wat nie deur die landsburgers ingestem is nie, kon dien nie.
Johann het op 24 Junie 1903 'n lid van die Interkoloniale Raad van Transvaal en die Oranje Vrystaat geword. Dié raad het die Sentrale Suid-Afrikaanse Spoorweë in die kolonies ook beheer, en onder andere ook landmetery en die Suid-Afrikaanse Polisiemag.
Hy het op 27 Mei 1904 'n lid van die kommissie wat gekyk het na finansiële verhoudings tussen die regering en plaaslike owerhede, geword en in Junie 1904 'n lid van die Raad van die Transvaalse Tegniese Instituut.
Vir iemand wat op soveel rade, komitees en kommissies gedien het, was politiek die volgende logiese stap. Op 22 Februarie 1907, twee dae nadat die Het Volk-party onder generaal Louis Botha die verkiesing onder Verantwoordelike Regering gewen het, is Johann as Het Volk-lid vir die Parlement vir noord-sentraal Pretoria verkies.
Hy is op 4 Maart 1907 aangestel as Minister van Grondsake en Minister van Naturellesake en 'n lid van die Uitvoerende Raad vir Transvaal. As Minister van Naturellesake het hy die Sjinese werkers op die Witwatersrandse goudmyne vervang met plaaslike werkers.
Die Spoorwegraad van die pre-Unie Sentrale Suid-Afrikaanse Spoorweë. In die voorsitterstoel is HC Hull; regs van hom is dr. Ramsbottom en links van hom Johann Rissik
In 1917 het hy 'n Spoorweë en Hawe kommissaris geword en op 31 Desember 1919 'n Openbare Skuld Kommissaris. Johann het beide dié poste tot sy dood beklee.
Benewens sy baie openbare verpligtinge het Johann verskeie sakebelange gehad. Hy was, saam met JJ (Jan Bokkem) Marais en Loftus Versfeld, 'n direkteur van die Raad van Eksekuteurs. Hy was betrokke by die daarstelling van die Pretoria Portland Sementmaatskappy en het later saam met die Delfos Broers die Pretoria Yster Myne-maatskappy gestig waaruit die huidige Yskor gegroei het.
In 1923 het Johann Linschoten Landgoed verkoop en in 1924 'n splinternuwe Linschoten Huis in dieselfde voorstad, op die hoek van Park- en Minniestrate gebou. Dié straat se naam is verkeerd gespel; dit is na sy vrou Mimmie vernoem.
Sy laaste openbare verskyning was op 11 Junie 1925 toe hy die Hercules-Magalies-spoorweglyn deur die Mootvallei amptelik geopen het.
Johann het net 'n paar maande in sy nuwe huis gebly toe hy op 26 Augustus 1925 in die ouderdom van 68 daar dood is. Hy is in die ou begraafplaas in Kerkstraat-Wes begrawe.