Die danser het sy loopbaan in die Mariinski-balletgeselskap in Sint Petersburg begin. Hy het in 1961 van die Sowjetunie na die Weste oorgeloop, ondanks pogings van die KGB om hom te keer. Dit was die eerste keer dat ’n Sowjet-kunstenaar tydens die Koue Oorlog na die Weste oorgeloop het en dit het ’n internasionale opskudding veroorsaak. In 1982 het Nureyev Oostenrykse burgerskap aanvaar.
Nureyev is op die Transsiberiese trein naby Irkoetsk in Siberië in die destydse Sowjetunie gebore terwyl sy ma, Feride, na Wladiwostok gereis het waar sy pa, Chamet, ’n politieke kommissaris in die Rooi Leër, gestasioneer was.
Hy was die enigste seun en het drie ouer susters gehad. Hulle was ’n Tataarse gesin wat op ’n dorpie naby Oefa in Basjkortostan gewoon het. As kind het hy verlief geraak op ballet en het hy aan Basjkiriese volksoptredes deelgeneem. Sy onderwysers het sy talent raakgesien en hom aangemoedig om opleiding in Sint Petersburg te ondergaan. Op ’n toer saam met ’n plaaslike balletgeselskap het Nureyev in Moskou ’n oudisie by die Bolsjoi-balletgeselskap afgelê, en hy is aanvaar.
Nureyev het egter gevoel Mariinski-ballet was die beste. Hy het die plaaslike geselskap verlaat en na Sint Petersburg gereis. Weens die ontwrigting van die Sowjet-kultuurlewe deur die Tweede Wêreldoorlog kon Nureyev eers in 1955 aan ’n groot balletskool inskryf: Hy was 17 toe hy aanvaar is deur die Waganowa-akademie van Russiese Ballet in Sint Petersburg, ’n vennootinrigting van Mariinski-ballet.
Teen die laat 1950's was Nureyev ’n sensasie in die Sowjetunie. Hy het egter ’n rebelse persoonlikheid gehad en toe Mariinski-ballet gereed maak vir ’n toer na Parys en Londen, was hy ’n onwaarskynlike kandidaat vir die reis na die Weste, wat van uiterse belang sou wees vir die Sowjetregering om hul kulturele meerwaardigheid ten toon te stel.
In Parys het hy gehore betower. Hy is egter gesien waar hy die verbod op ’n mengery met buitelanders verbreek het. Dit was ’n bron van kommer vir die Mariinski se bestuur en die KGB-agente wat hom dopgehou het. Die KGB wou hom na die Sowjetunie terugstuur en toe die geselskap op 16 Junie 1961 op die Le Bourget-lughawe in Parys byeenkom om na Londen te vlieg, het Sergejef hom eenkant geroep en gesê hy moet na Moskou terugkeer vir ’n spesiale vertoning in die Kremlin. Nureyev het agterdogtig geraak en geweier. Daar is agterna vir hom vertel sy ma is ernstig siek en hy moes dadelik huis toe gaan om haar te gaan sien. Nureyev het weer geweier omdat hy gedink het hy sou waarskynlik in hegtenis geneem word sodra hy in die Sowjetunie aanland.
Binne ’n week is hy deur die Grand Ballet du Marquis de Cuevas aangestel en het hy in Die Slapende Skoonheid opgetree saam met Nina Vyroubova. Op ’n toer deur Denemarke het hy die soloïs Erik Bruhn van die Koninklike Deense Ballet ontmoet. Bruhn het sy minnaar, beste vriend en beskermheer geword tot met Bruhn se dood in 1986.
Die Sowjetowerhede het Nureyev se pa, ma en dansonderwyser Poesjkin sover gekry om vir hom briewe te skryf waarin hulle hom probeer oorreed om na die Sowjetunie terug te keer, maar vergeefs. Hoewel hy die Sowjetregering baie jare lank gesmeek het om sy ma toe te laat om hom te besoek, is sy nie toegelaat nie – tot in 1987, toe sy ma sterwend was en Michail Gorbatsjof ingestem het. In 1989 is hy genooi om die rol van James in La Sylphide te dans vir Mariinski-ballet in Sint Petersburg.
Yvette Chauviré van die Paryse Operaballet het dikwels saam met Nureyev gedans; hy het haar as ’n "legende" beskryf.
Hy het ook lank saam met Eva Evdokimova gedans. Hulle was in 1971 die eerste saam in La Sylphide. Sy was 15 jaar lank sy gunsteling-mededanser in baie gas- en toeroptredes oor die wêreld heen saam met "Nureyev and Friends".
Volgens Legris was Nureyev "soos ’n sneltrein". Om saam met hom te werk moes jy jouself oortref.
Mikhail Baryshnikov, wat nes Nureyev na die Weste oorgeloop het, het ’n hoë mening van hom gehad. Hy het in ’n onderhoud gesê Nureyev was ’n besonderse man in alle opsigte: instinktiwiteit, intelligensie, volgehoue nuuuskierigheid en buitengewone dissipline. Dit, en natuurlik om op te tree, was sy doel in die lewe.
In 1982 het Nureyev ’n Oostenrykse burger geword. Die volgende jaar is hy aangestel as direkteur van die Ballet de l'Opéra national de Paris, waar hy buiten opleiding steeds gedans en jonger dansers gehelp het. Hy het tot in 1989 daar gebly as ’n danser en hoof van choreografie.
Sy artistieke leiding by die Paryse Operaballet was ’n groot sukses; hy het die maatskappy gehelp om uit ’n donker tydperk te kom. Sy Slapende Skoonheid is steeds in die repertoire en is verfilm met sy protégé Manuel Legris in die hoofrol.
Ondanks sy gesondheid wat aan die einde van sy tydperk daar agteruitgegaan het, het hy hard bly werk. Hy het verskeie nuwe weergawes van ou werke asook van die mees innoverende choreografiese werke van sy tyd op die planke gebring. Sy eie Romeo en Juliet was ’n gewilde sukses. Toe hy aan die einde van sy lewe baie siek was, het hy aan ’n finale produksie van La Bayadère gewerk – dit het getrou gebly aan die weergawe van Mariinski-ballet wat hy as jong man gedans het.
Mnr. Nureyev, soos wat joernaliste hom in hul rubrieke genoem het, was veral gesteld op klassieke tegniek, en sy bemeestering daarvan het hom ’n model gemaak vir die dansers van ’n hele geslag. As die standaard van manlike dansers ná die 1960's duidelik gestyg het, was dit grootliks danksy die inspirasie van mnr. Nureyev.
Sy invloed in die balletwêreld het die persepsie van manlike dansers verander; in sy eie produksies van klassieke werke is die manlike rolle baie meer gechoreografeer. Nog ’n grens wat hy oorgesteek het, was dié tussen klassieke ballet en moderne danse deurdat hy albei gedans het. Dit is vandag algemeen dat dansers in albei style opgelei word, maar Nureyev het dit begin en in albei uitgeblink. Terwyl Gene Kelly baie gedoen het om moderne en klassieke style in die rolprentwese te kombineer, het hy uit ’n "gewilde dansomgewing" gekom wat deur moderne danse beïnvloed is, terwyl Nureyev moderne danse in die sfeer van "klassieke ballet" aanvaarbaar gemaak het.
Sy charisma, toewyding en mededeelsaamheid was van so ’n aard dat hy nie net sy kennis oorgedra het nie; hy het die lewenskool van die danser verpersoonlik.
Nureyev het niks gehou van reëls, beperkings en ’n hiërargiese orde nie en was soms opvlieënd. Hy kon in die openbaar tekeregaan as hy gefrustreerd was. Hy was veral ongeduldig wanneer ander se tekortkominge sy werk belemmer het.
Die meeste ballerinas saam met wie hy gedans het, het hom beskou as ’n konsidererende dansmaat. Hy was bekend daarvoor dat hy teenoor baie ballerinas uiters groothartig was en hulle in moeilike tye gehelp het.
Na gelang van die bron word Nureyev as biseksueel beskryf, aangesien hy as jong man heteroseksuele verhoudings gehad het, of as gay. Hy het ’n onstuimige liefdeslewe gehad. Hy het die Deense danser Erik Bruhn ontmoet nadat hy na die Weste oorgeloop het en was ’n groot bewonderaar van hom, al het hulle verskil wat styl betref. Hy en Bruhn het minnaars geword en het 25 jaar lank ’n aan-af-verhouding gehad, tot met Bruhn se dood in 1986.
Nureyev het in 1984 positief vir MIV getoets, maar ’n paar jaar lank ontken dat iets fout is. Teen die laat 1980's was sy bewonderaars egter teleurgesteld in sy swakker vertonings. Hy het in die Europese somer van 1991 merkbaar begin agteruitgaan en in die lente van 1992 die finale fase van die siekte binnegegaan.
In Maart 1992 het hy Kazan besoek en as dirigent opgetree in die Musa Cälil Tatar Akademiese Opera- en Balletteater, wat nou die Rudolf Nureyev-fees in Tatarstan aanbied. Met sy terugkeer na Parys het hy ’n hoë koors gehad en is hy in die Hospitaal Notre Dame du Perpétuel Secours opgeneem. Hy is geopereer vir perikarditis, of hartsakontsteking. Hy het in daardie tyd teen die siekte geveg danksy die vooruitsig om eindelik op 6 Mei 1992 Prokofiëf se Romeo en Juliet op ’n geleentheid ten bate van die Amerikaanse Balletteater in die Metropolitan Opera House in New York te kon aanbied. Hy het dit gedoen en was verheug oor die ontvangs.
Die skrywer Colum McCann het ’n roman oor Nureyev se lewe geskryf met die titel Dancer. Dit is in 2003 gepubliseer.
In 1962 het Nureyev sy rolprentdebuut gemaak in ’n filmweergawe van Les Sylphides. Hy het teen ’n rolprentloopbaan besluit om in 1968 in die Nederlandse Nasionale Ballet met moderne danse te werk.