Vryheid is bewegingErnst Roets (foto: AfriForum) ŉ Mens sou kon aanvoer dat ons vandag nader aan Aldous Huxley se Brave new world is as aan George Orwell se 1984. In Orwell se bekende distopiese verhaal, beskryf hy ŉ samelewing wat nie vry is nie omdat hulle in elke denkbare opsig deur ŉ sterk sentrale owerheid onderdruk word. Huxley se distopiese verhaal is effens anders. Hy beskryf ŉ samelewing wat nie vry is nie, omdat hulle nie vry wil wéés nie. Dit is ŉ samelewing wat nie vry wil wees nie, omdat hulle verslaaf is – verslaaf aan ideologie, maar ook verslaaf aan medisyne en dwelms, wat hulle voortdurend gebruik om terug na hul verbeeldingswêreld te ontsnap elke keer wanneer die ontnugtering met die werklikheid weer begin deurskemer. Dit is ŉ samelewing wat só deur ŉ ideologie meegesleur is dat dit van die werklikheid verwyderd geraak het. En durf jy jou teen die heersende ideologie verset, is dit nie (soos in Orwell se verhaal) nodig vir die sentrale owerheid om soldate te stuur om jou te straf nie. Die gepeupel (in Engels die “mob”) doen dit sommer self. Dit is gewone mense wat só deur hulle ideologie meegesleur is dat hulle alles in die stryd sal werp om dié wat nie hul meesterverhaal deel nie van geleenthede te ontneem en seker te maak dat diesulkes vir hul opstandigheid gestraf word. Waar Orwell en Huxley in belangrike opsigte verskil – met Orwell wat die gevaar van ŉ sentrale owerheid beklemtoon en Huxley die gevaar van ideologie – is daar ŉ belangrike ooreenkoms tussen hierdie twee verhale. In beide gevalle is die gemeenskap onderdanig, passief en nihilisties. Of soos wat die groot denkers van ons tradisie dit sou beskryf: Die gemeenskap het sy begrip van die goeie verloor. As ons dus uit Orwell en Huxley se twee verhale enkele gevolgtrekkings wil maak oor wat vryheid beteken, kan ons die volgende sê: In die eerste plek is ons nie vry as ons aan ŉ onderdrukkende, sentrale regering onderwerp word nie. Tweedens is ons ook nie vry wanneer ons só deur ŉ ideologie meegesleur word dat ons uit voeling met die werklikheid raak nie. Derdens is ons nie vry wanneer ons ons morele kompas verloor en ons met ŉ toestand van onderdanigheid en pasifisme tevrede raak nie. Hierdie beskrywing is egter onvoldoende. Vryheid is nie maar net ŉ negatiewe konsep wat bloot gedefinieer kan word op grond van die afwesigheid van dinge wat ons vryheid beperk nie. Daarom is die woordeboek verkeerd as dit vryheid bloot as “ongebondenheid” beskryf. Vryheid is ŉ positiewe konsep wat op ŉ positiewe wyse gedefinieer kan word. Dit sluit aan by Hannah Arendt wat praat van “die vryheid om vry te wees”. Daarmee bedoel sy dat vryheid nie net die afwesigheid van struikelblokke is nie, omdat die afwesigheid van struikelblokke eintlik maar net die vertrekpunt is vir ons om die dinge te doen wat ons werklik vry maak. In Aristoteles se taal kan ons sê dat vryheid nie net die potensiaal is om vry te wees nie, maar dat vryheid gekenmerk word aan die beweging van potensialiteit na aktualiteit. Nou goed. Dit klink baie filosofies, maar wat beteken dit nou eintlik? Vryheid as potensialiteit kan in ŉ sekere sin beskryf word as die toestand waarin ons verkeer wanneer ons nie daarvan weerhou word om vry te wees nie. Dit is wat ek beskryf het in die drie negatief geformuleerde punte hierbo. Vryheid as aktualiteit is dit wat ons ervaar wanneer ons sekere dinge gedoen en bereik het en uiteindelik kan sê: “Nou is ons vry!” Ons moet sekerlik nou vra of ŉ mens ooit ŉ punt bereik waar jy finaal vry is en daar nie meer vir jou iets oor is om te doen om vry te wees of om jou vryheid te beskerm nie. Juis daarom is die derde komponent van Aristoteles se beskrywing so belangrik, naamlik beweging. Vryheid is nie bloot die potensiaal om vry te wees nie. Vryheid is ook nie bloot een of ander bestemming wat ons bereik nie. Vryheid is die bewéging van potensialiteit na aktualiteit. Met ander woorde, vryheid is dit wat ons ervaar wanneer ons nie daarvan weerhou word om sekere dinge te doen nie; vryheid is egter ook wat ons ervaar wanneer ons daardie dinge gedoen het… Maar dis nie al nie. Vryheid is ook iets wat ons ervaar wanneer ons inderdaad die regte dinge doen, op pad na ons bestemming. So, kom ons probeer nou om die drie negatiewe punte wat ek hierbo gemaak het in positiewe taal te omskryf. Teenoor die idee dat ons nie deur ŉ sentrale owerheid onderdruk moet word nie, kan ons sê dat ons vry is wanneer gesag in die gemeenskap self gesetel is en wanneer die burgers van die gemeenskap aktief aan die lewe van die gemeenskap kan deelneem. Teenoor die idee dat ons nie deur ideologie meegesleur moet word nie, kan ons sê dat ons vry is wanneer ons ons met die werklikheid bemoei en wanneer ons ons lewens inrig op grond van ons ervaring in die werklikheid. En laastens. Teenoor die idee dat ons nie onderdanig, passief of nihilisties moet wees nie, kan ons sê dat ons vry is wanneer ons in staat is om tussen goed en kwaad te kan onderskei en wanneer ons nie net die onderskeid tref nie, maar as’t ware aktief werk om die goeie te bevorder. Vryheid is die reis net soveel as wat dit sowel die beginpunt as die bestemming is. Mag ons in ons stryd vir vryheid begeester word deur Cicero se gevolgtrekking dat daar niks so skandelik is soos ŉ gemeenskap wat nie in staat is om dié dinge wat hulle van hul voorouers geërf het vir hul nageslag te bewaar nie, maar dat daar terselfdertyd niks so eerbaar is soos ŉ gemeenskap wat dit inderdaad doen nie.