Bok, bokker, bokste
Saterdag 21 November 2015	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 1387 tye
In informele, gesproke Slengafrikaans kan jy lekker swets: "Jou klein bokker! Bokkerof! Dit het bokkerol met jou te doen!"
Al drie hierdie woorde is opgeneem in die nuwe HAT (uitgawe 6), die redakteurs dui aan dat almal van hulle uit Engels kom, as sleng gesien moet word en as kragwoorde gebruik word. HAT sê 'n bokker is 'iemand wie se dade afkeurenswaardig is; vuilgoed; bliksem', en die WAT brei hierop uit en sê dit is 'n 'lae, gemene vent; sodomieter'.
Maar vir bokker bestaan daar meerdere spellingvariante: HAT dui ook boggher aan, terwyl CTexT se tesourus in SkryfGoed 4 ook erkenning aan bogger gee.
As ons in VivA se Korpusportaal gaan soek na watter een van hierdie skryfwyses nou eintlik die meeste voorkom, sien ons 'n baie eweredige spreiding, soos in die figuur aangedui word. Dus, bokker, bogger en boggher kom in geskrewe Afrikaanse voor – jy kan kies hoe jy dit sou wou skryf.
Maar waar op aarde kom die woord bokker vandaan? Het dit iets te doen met 'n bok? Want ons almal weet 'n bok is 'n ... ja, 'n bok is 'n bok.
Volgens HAT en WAT het ons die woord uit Engels gaan leen; WAT sê selfs dat dit 'n anglisisme is. Maar as jy bietjie verder soek in VivA se Woordeboekportaal, leer jy in die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (EWA) dat ons bogger eintlik uit Nederlands kry – dit is al in 1672 die eerste keer in Nederlands opgeteken. Dit is dus nie korrek om te sê dat dit 'n anglisisme is, of dat ons dit uit Engels oorgeneem het nie.
Soos Engels het Nederlands die woord uit die Franse bougre oorgeneem, wat dit weer uit die Middeleeuse Latynse Bulgarus, Bugarus gekry het. En in die eerste van dié twee sien ons al die oorsprong mooi: Bulgarus laat jou dadelik dink aan die Afrikaanse woord Bulgaar 'iemand wat van Bulgarye kom'. EWA bevestig dan ook dat Bulgarus die naam was vir die Bulgare wat in die Middeleeue glo berug was as ketters.
Dus, of dit nou bokker, bogger of boggher is, maak nie saak nie, jy is eintlik besig om iemand as Bulgaar uit te skel. Tsk, tsk, tsk...
[Jy kan in VivA se winkel inteken op die HAT (R400 per jaar); die WAT (R200 per jaar); die EWA (R150 per jaar); en Korpusportaal (R100 per jaar). Of kry sommer alles plus nog meer as jy VivA+-lidmaatskap koop teen R700 per jaar.]
Ses vrae vir Estie
Woensdag 11 November 2015	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 2237 tye
Estie Meintjes van Pretoria was die eerste algehele wenner van die kykNET-program Op die Spel. Soos al die ander deelnemers aan dié program het sy ook 'n jaar se gratis VivA+-lidmaatskap as prys ontvang, naas 'n gratis kopie van die nuwe HAT, die HAT Taal- en Feitegids en CTexT se SkryfGoed 4. Ek het 'n paar vrae aan haar gestel.
Ek kon nie byhou met al die geld wat jy gewen het nie! Hoeveel het jy in totaal gewen?
R73 600... Sjoe, ek kan dit eintlik self nog nie glo nie!
En mag ons so nuuskierig wees om te weet wat jy met die prysgeld gedoen het? Of lê dit nog onder jou matras en wag?
Dit was geoormerk (ek hoop dis 'n aanvaarbare Afrikaanse woord!) om belê te word as neseier. Maar met die droogte en hitte wat ons nou beleef, dink ek die geld gaan eerder belê word in watertenks en/of 'n boorgat.
Waar (of hoe) het jy geleer om goed te kan spel? Is dit 'n talent waarmee 'n mens gebore word, of kan jy leer om goed te spel?
Ek was van graad 1 af al baie voorbeeldig met speltoetse! Ek hou ook baie van lees, wat natuurlik ook help. Ek dink dis maar 'n kombinasie van talent en oefening. 'n Groot deel van my dag werk ek met woorde en as ek onseker is, trek ek my getroue en gehawende AWS nader. Na 'n ruk onthou mens darem die spelling.
As jy op 'n eiland (sonder internetverbinding) moet gaan sit en werk, watter enkele hulpbron sal jy saamneem? Hoekom?
Sonder internetverbinding?! Klink vir my na 'n nagmerrie! Maar as dit sou gebeur, dink ek die HAT sal die nuttigste wees – daarin kry jy spelling, betekenis, gebruik, idiome, al's in een!
Maar jy het hier toegang tot al VivA se aanlyn produkte en dienste, asook ons app. Wat is jou ervaring tot dusver? Wat mis jy? Waaraan kan ons verbeter of verander? (En jy moet asseblief eerlik antwoord!)
Dis 'n groot voordeel en iets wat ek baie sal mis op daai eiland! Ek hou veral van die woordeboektoegang en dat jy bloot die woord intik en al die moontlikhede sommer dadelik verskyn sonder dat dit nodig is om swaar woordeboeke byderhand te hê. Dit maak dit ook baie makliker om in 'n koffiewinkel te gaan sit en werk. Ek het nog nie die adviesportaal gebruik nie, maar kan my voorstel dat dit ook baie nuttig kan wees, veral vir taalpraktisyns wat in isolasie werk. Die veel voorkomende vrae dek reeds 'n wye spektrum, dus is die kanse goed dat 'n mens sommer daar jou antwoord kry.
Wat is jou gunsteling- Afrikaanse woord? Hoekom?
Mos! Dit is so 'n kort woordjie wat so lekker baie sê – dis net baie moeilik om te vertaal, want ander tale het mos nie so 'n lekker woord nie!
Afrikaans in Gent
Saterdag 31 Oktober 2015	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 2172 tye
Op Vrydag, 23 Oktober 2015, was dit die hoogbloei van die #FeesMustFall-veldtog op ons kampusse. Meer as 9 000 km verwyderd van die brandpunt vergaar 'n paar hande vol akademici aan die Universiteit Gent in België. Die geleentheid is die tweede Gents colloquium over het Afrikaans, aangebied deur die Gents Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika. Twintig referate wat oor temas in die Afrikaanse taal- en letterkunde handel, word deur navorsers en studente uit Suid-Afrika, België, Nederland en Pole aangebied.
Die ironie van die byeenkoms – juis op dié dag – kon my nie ontgaan nie. Uiteraard kon die organiseerders nie voorsien dat Suid-Afrikaanse studente op 23 Oktober 2015 die strate woedend sou opgaan nie. En ek was dankvaderbly dat die aanhitsmerk #FeesMustFall en nie #AfrikaansMustFall was nie. Maar dit kon netsowel anders gewees het ... dalk kom dit nog? (Op 29 Oktober 2015 was daar op Twitter al (nog net?) 51 twiets met dié hutsmerk.)
Wat doen ons as Afrikaansakademici om te voorkom dat ons iewers in die toekoms slegs in die buiteland akademiese byeenkomste in en oor die Afrikaanse taal- en letterkunde kan bywoon? Het ons ons kurrikula aangepas om by 2015 te pas? As ons die geskiedenis van Afrikaans in die klaskamer behandel, is dit steeds die wit geskiedenis van die GRA? As ons fonologie, morfologie en sintaksis behandel, is die uitgangspunt dalk Kaapse Afrikaans of Moesliemafrikaans, of bly ons maar steeds by Standaardafrikaans? En wat van die dramas en poësie van die Kaapse Vlakte?
Een van die temas van die kollokwium in Gent was die gebruik van korpusse (d.i. groot versamelings digitale tekste) in navorsing oor Afrikaans. VivA het daar trots die beskikbaarstelling van verskillende korpusse in sy Korpusportaal aangekondig, waaronder die Taalkommissie-korpus, PUK/Protea Boekhuis-korpus, NWU/Lapa-korpus, RSG-nuuskorpus, NWU/Maroela Media-korpus en die NCHLT- Afrikaanse korpus. Altesaam ongeveer 84 miljoen woorde. 84 miljoen Standaardafrikaanswoorde.
Vrydag 30 Oktober 2015	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 4221 tye
As 'n ongebore baba met sy kop na bo en boudjies na onder lê, word dit in Afrikaans dikwels 'n brugbaba genoem. Maar die puriste sê: Nee, dit is 'n baba gebore in stuitligging. Waarom? En waar kom die woord brugbaba vandaan?
In Oudengels het ons die woord brēc gehad wat 'agterstewe' beteken het. Dié woord is by uitbreiding gebruik om na 'n kledingstuk te verwys wat jou agterstewe bedek het. Die meervoud brōc het verwys na 'n bedekking van jou bene, en daaruit het uiteindelik ons moderne woord broek ontwikkel. Aangesien die meervoudsvorm brōc in Oudengels gebruik is, sien ons vandag steeds Engelse woorde soos trousers, jeans en breeches wat slegs in die meervoud gebruik word. Ons noem sulke woorde plurale tantum, wat letterlik 'slegs meervoud' beteken. In Afrikaans en Nederlands het ons egter brōc oorgeneem as die enkelvoudsvorm broek.
Uit brēc het ook die moderne Engels woord breech ontwikkel wat steeds 'agterstewe' beteken. 'n Breech baby is dus 'n baba wat met sy agterstewe eerste gebore word (anders as die normale kop-na-onder-posisie).
As jy breech baby hardop sê, klink dit dieselfde as bridge baby. En as jy bridge baby direk in Afrikaans vertaal, kry jy brugbaba – 'n pragtige voorbeeld van sogenaamde volksetimologie!
In die uitdrukking baba gebore in stuitligging kry ons ook weer die woord stuitjie, wat in Engels vertaal kan word as breech, maar meer algemeen as coccyx. 'n Baba gebore in stuitligging is dus 'n baba wat met sy stuitjie na onder lê.
Geen van die woordeboeke in VivA se Woordeboekportaal erken brugbaba nie. Dink jy dit is 'n woord wat in Afrikaans erken moet word?
'n Oggend in die Kalahari (deur Moryn Hanzen)
Donderdag 29 Oktober 2015	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 2117 tye
deur Moryn Hanzen
Gertjie grou nog 'n t'naba neffentjies 'n bossie uit en gooi hom dat hy doer trek. Mis! Hy loer na Ouma Kowa wat hoog op die been die toekoms staan en inkyk. Dan kyk sy oor haar skouer asof sy toe rêrig oë ager die kop het.
"En dié?" vra sy fronsend toe sy die t'naba langs die mandjie sien lê.
"Nee, ek't hom ôk so ko' kry, Ouma," vertel hy 'n kluitjie. Sy ore wat bakhand langs sy kop sit en bedel, raak tamatierooi.
"Mens mors 'ie met kos 'ie, Gert," preek sy.
Gertjie voel bloedongelukkig. Hoekom kan hy nie ôk soos Henk saam saam met Pa-goed veld toe nie? Hy's mos nie meer 'n bybie nie! En van skaap werk kan jy hom min vertel. Hy kon skaars sy koppietjie selwers regop hou, toe help hy al hanslammers bottel gee en skaap dous. En as Blommetjie net op tyd sak, melk hy haar lank voor staanson uit, sommer lank voor die slappap gaar en die koffie getrek is. Dis nou as Bessie nie weer voordag uit die kallerhok gebreek en vir Blommetjie sta' uitsuip het nie.
Nou moet hy soos 'n wafferse vroumens sta' en t'nabas soek. Nie laat dit 'n slegte joppie is nie, maar dan moet een en almal saam soek!
In gedagte vrywe hy die rooi duinesand van die stuk t'naba af wat hy raakgegrou het. Is sommer 'n meneer dié. Hy hoop net nie Ouma-goed sta' deel nou weer als uit nie. Die goed is lekkerder as groenmielies en murg en… en sampioene. Mens kry dit hoeka net een keer in die jaar as die reënt reg gekom het.
'n Tirk skarrel voor hom verby na die skadu van 'n vet gemsbokkommer. As hy nou net sy rekker en 'n paar klippertjies byderhand gehad het, kon hy darem die tirke geklits het. Gertjie sorg gewoonlik dat hy net hulle lang sterte raakskiet en lag homself slap as die stert soos 'n lewendige ding afval en lê en spring. Hieroor het hy reeds hordes kere onder Ma-goed se plathand deurgeloop, maar Pa-goed is 'n jagter en hy's Pa se kjint en klaar.
"Ouma, ka' ons nie eers 'n stukkie deeg onner die hemp sit nie? Smaak my da' ek's honger," smeek Gertjie hoopvol.
"Nou maar toe dan," antwoord ouma Kowa. Gertjie weet alteveel dis hoe Ouma klink as sy nie lekker is vir jou nie. Hy gaan sit teen 'n witgatboom en wag lat Ouma die stinkvoetebrood uit die koekblik haal. Die biltong op die brood se geelvet het al saam met die botter beginte smelt van die warmte, sien hy. Hy weet ouds die's Ouma se brood. Die snye is dun soos pampier gesny. Ma sny altoos sulke skaapwagtersnye wat vorentoe smaak sodat 'n man kan vol kom en klaarkry.
Terwyl Gertjie kou en van Ouma se sterk Trekkerkoffie drink, sien hy 'n slang vanuit 'n tamaai asbos uitgerol kom. Hy sit stil en kyk hoe dit suutjies teen 'n kameeldoringboom opseil en oor die versamelvoëlnes gaan lê.
Fytjie kom loop ligvoets soos 'n t'ghyp met 'n hele trop t'nabas van doer agter die tweede duin aan en laat rol hulle uit haar voorskoot se sak tot in die mandjie. Hoekom Fytjie altoos die meeste uitgrou, weet hy ôk nie. Mens kan haar mos nie wen nie.
Fytjie gaan sit g'rus langsbeen teen die kameeldoringboomstam. Gertjie hou asem op. Fytjie glo alle slange is satang se kjinners selwers. Maar sy is salig onbewus van die gevaar en haal 'n omslagtwak en flenter koerantpapier uit om zol te draai. Gretig sit Gertjie eigenlik vooroor om die proses beter af te kyk.
"Maar my! Waar's my mêtjies da' nou?" Haar klein koppie soos oupa Dawie se komkuierkierie draai in alle rigtings rond terwyl sy met haarself praat. Sy voel-voel soekend oor haar voorskootsak. Dan vlie' sy op soos 'n springhaas. "Ai ie! Kyk waar's djulle!" en duik amper op die mandjie af om die vuurhoutjies te red voor Ouma se skerp oë dit dalk sien lê.
Ma is by die huis. Kook laaswinter se wildsvleis t'khom vir vanaand. Sy tande sweet behoorlik van luskry vir Ma se kos. Sy moet nog net 'n lekker toekos ôk maak, dan is sy dag gemaak. Dalk dro' perskes, wens Gertjie. Of stowepatats. Vanoggend se boerbeskuit en netou se brood is alweer lank vergete.
Voor die huis wag Sam vir Fytjie in. Hy is langgesig soos 'n donkie wat bultaf kyk oor Fytjie die twak en mêtjies saam veld toe gehad het. "Ou tog vir my ôk, ek 'it 'ie eers 'n los gwai nie!"
By die huis gaan was Gertjie gesig en hande. Hy weet tog hy gaan nie so vuil by die vroumense en meisiekjenners verbykom nie. Hy hoor hoe ouma Kowa vir Ma-goed en sy susters vertel hoe amper sy boude gebrand het oor die t'naba wat hy gegooi het. Hy kan hoor hoe hulle snaaks kry daaroor.
Wanneer hy by die kombuis inloop, maak ousus Hetta net mooi die besem teen die muur staan, die glimlag oor hy amper 'n loesing gekry het nog verraderlik om haar mond.
Pa en Henk kom ook net mooi uit die veld by die voorhuis in. Hy roep al van ver: "Vrou, my hempsknope roes van 'ie sooibrand! Gooi tog daar 'n vars koffietjie."
"Jy sal ordintliker moet was, Gertjie. Onse kuiermense is op pad," maan Hetta lank en irriterend soos 'n ou lap wat starig skeer.