Woordsoorte: Tussenwerpsels – taal se kerrie en kaneel | Maroela Media
Die inligting in hierdie blog is gebaseer op die afdeling oor tussenwerpsels in die Afrikaanse skoolgrammatika, gratis toeganklik via ons webblad.
Wat is tussenwerpsels?
My kind het fiemies. Dit eet nie dit nie en dit drink nie dat nie, want dié smaak bitter en sus brand. Dis wat 'n mens het van ADHD, het die pediater destyds gesê – dit is 'n geldige, gediagnoseerde toestand wat 'n oorsensitiwiteit meebring vir alles wat sintuiglik waargeneem word. As 'n ma verstaan 'n mens en het jy simpatie, maar as die een wat moet kosmaak, stel dit uitdagings wat jy nie voorsien het nie.
In my huishouding is dit net ek en die kind, en ek het vroeg-vroeg besluit ek maak nie van elke ete 'n veldslag nie. Ek kon kies: Of ek eet vir die volgende twintig jaar smaaklose kos, of ek maak twee etes per maaltyd sodat elkeen net deur die dag kan kom.
Ek het probeer met die bleek macaroni-en-kaas, maar ek kon nie. Ek het die hoofdige mengsel van anys en kaneel en naeltjies en komyn gemis wat deur 'n kombuis draal, en die warm oranje van 'n koesterende boerekerrie soos wat my ouma dit nog op haar Dover in 'n swart pot gemaak het. Geurmiddels die ding wat die siel voed, wat van kosmaak kuns maak, wat eet verhef van 'n funksie tot 'n vreugde.
Tussenwerpsels is die talige geurmiddels van 'n gesprek. Ja, 'n mens kan daarsonder kommunikeer, maar dan praat jy eintlik maar bleek macaroni-en-kaas: Die gesprek is aan die gang, maar dit voed nie die siel nie.
Watter soorte tussenwerpsels is daar?
Taalkundig val tussenwerpsels in twee groepe uiteen: Daar is klanknabootsende tussenwerpsels en daar is betekenisdraende tussenwerpsels.
Die eerste klompie doen presies wat die naam sê: Dit boots klank na. En omdat elke taalgebruiker dinge anders hoor, is die spelling van dié tussenwerpsels moeilik voor te skryf. Sommige is effe gestandaardiseer, soos tsk en brr, maar as 'n mens skryf brrrrrr is dit net so reg.
Ouer lesers wat nog Alba Bouwer se lieflike Stories van Rivierplaas besit, kan gerus weer gaan kyk hoe kwistig en doeltreffend sy klanknabootsende tussenwerpsels in haar vertellings aanwend:
"Fi-jirts, fi-jirts, fi-jirts," sê die stukkie kryt op Alie se lei…
Dan klap Ouma se brilhuisie kloeps! toe, en die stoel sê "ghierr" as Ouma opstaan…
"Sj-ô-r, sjips," sê die straal water…
Skrywers wat klanknabootsende tussenwerpsels aanwend, is soos daardie kokke wat sommer self en op die ingewing van die oomblik besluit watter geurmiddels om by 'n dis te voeg. So 'n skeutjie hiervan en 'n knippie daarvan. Dis hulle wat vir jou sê "kook tot gaar" en "geur na smaak", en as jy hulle vra om vir jou 'n resep neer te skryf, kan hulle jou net aanstaar. Hulle kos is heerlik, maar hulle sinne het hulle koppe oorgeneem.
Die tweede klompie tussenwerpsels is betekenisdraend. Hierdie tussenwerpsels geur nie net nie, hulle verander die geaardheid van die dis.
Betekenisdraende tussenwerpsels doen een van drie goed. Dit kan emosie uitdruk, dit kan verhoudings tussen gespreksgenote skep, of dit kan kragwoorde wees wat 'n gesprek behoorlik peper.
Emosie hoef natuurlik nie net bitter te wees nie. Soos wat ons disse kan geur met suiker en vanielje en kaneel, kan ons gesprekke geur met woorde soos jammer, foeitog of skitterend. As jy hierdie soort tussenwerpsels in gebruik wil sien, sommer in sulke ritse, kyk na die kommentaar op enige plasing op 'n sosialemediaplatform wat sterk emosie by lesers ontlok.
Daarbenewens is die woorde waarmee ons verhoudings met gespreksgenote skep, betekenisdraende tussenwerpsels. Die vetgedrukte woorde hier onder is almal betekenisdraende tussenwerpsels:
Baie dankie, dit was gaaf van jou.
Sit vir my die goed in die kattebak, asseblief.
Die laaste groepie tussenwerpsels is die kragwoorde. Dis die rissies in die kerrie, die ding met brand en byt, waaroor 'n mens na jou asem kan hyg en wat in die monde van jong kinders groot konsternasie veroorsaak.
Die krag van kragwoorde verskil natuurlik. Daar is kragwoorde wat (soms doelbewus) versag is, soos jissie of kwit of allamapstieks, maar dan is daar die volbloedvloekwoorde wat 'n gehoor na hulle asem kan laat snak en wat, soos menige omroeper en openbare spreker al agtergekom het, loopbane kan kelder as dit onbedoeld uitgesaai word.
Hoe herken 'n mens tussenwerpsels in 'n sin?
Taalkundig herken 'n mens tussenwerpsels daaraan dat dit met leestekens van die res van die sin afgeskei word. As dieselfde woorde in 'n sin geïntegreer word en dan gewoon die spreker se houding weergee, is dit bywoorde:
Skakel die ketel aan, asseblief. (tussenwerpsel)
Skakel asseblief die ketel aan. (bywoord)
Dit is ook moontlik om woorde wat gewoonlik ander woordsoorte is as tussenwerpsels te gebruik:
Jou yster! (gewoonlik 'n naamwoord)
Wat?! (gewoonlik 'n vraende voornaamwoord)
Loop! (gewoonlik 'n werkwoord)
Is uitroeptekens verpligtend saam met tussenwerpsels?
Dis belangrik om daarop te let dat nie alle tussenwerpsels die gebruik van 'n uitroepteken vereis nie. Omdat sommige tussenwerpsels emosie uitdruk, is die tussenwerpsel baie keer gepas, veral as die tussenwerpsel alleen in 'n sin voorkom, want dan is die hele doel van die uiting gewoonlik om uitdrukking te gee aan een of ander ekstreme gemoedstoestand. Maar dit is heeltemal in orde om sinne te maak met tussenwerpsels en dit dan nie met 'n uitroepteken af te sluit nie.
Hoeveel tussenwerpsels gebruik 'n mens?
'n Wenk aan skrywers en voornemende skrywers oor kragwoorde: Soos wat 'n goeie kok oordeelkundig met geurmiddels te werk gaan, so gaan 'n goeie skrywer oordeelkundig met tussenwerpsels te werk. Ja, daar is disse wat onderneem om die vel van jou verhemelte af te skroei en jou stikkend en hygend na 'n glas melk te laat gryp, maar sulke geregte is in wese 'n foefie. Ek wonder altyd waarom 'n mens die moeite doen om sulke kos te eet, want ná die eerste mond vol proe 'n mens in elk geval niks. Dieselfde gebeur met manuskripte waarin kragwoorde oorbenut word. Dit skok, maar ná 'n paar bladsye wonder die leser of dit werklik die moeite werd is om deur die storie te ploeg, want al wat 'n mens daarvan kry, is sooibrand en diarree. Onthou: Dis 'n geurmiddel, nie 'n purgeermiddel nie.
Wat van lesers wat kla oor enige gekruide taal?
Ek het in my eie skryfwerk besef daar is lesers met talige ADHD, vir wie enige soort geurmiddel in 'n teks 'n aanval op die sinne is. Dis mense wat vir jou kwaai briewe skryf as jy jissie of allamapstieks in 'n teks gebruik, of dis ouers wat die skool bel en kla oor 'n voorgeskrewe boek die woord bliksem bevat, terwyl hulle bloedjies die f-woord soos 'n slingervel kan aanwend.
Ek maak met hulle soos my kind: Ek is vir hulle baie lief, maar ek laat nie toe dat hulle my kerrie kierang nie; ek kook hom steeds soos ek hom verkies – sterk gespesery. Dis mý kuns, mý taal, mý sinne en mý siel. Eet gerus macaroni-en-kaas as jy nie van kerrie hou nie.