Polelo ya Pulo ya Palamente ka Mopresidente wa Afrika Borwa, Kgalema Motlanthe, mo go Tulo ya Mokopanelwa ya Palamente.
Mohumagadi Spikara wa Ngwako wa Bosetšhaba; Mna Modulasetulo wa Khansele ya Bosetšhaba ya Diprofense; Mdi Motlatša Mopresidente; Motlatša Spikara le Motlatša Modulasetulo wa Khansele ya Bosetšhaba ya Diprofense; Moahlodimogolo Langa; Mopresidente wa mehleng wa Rephabliki ya Afrika Borwa le Mopresidente wa ANC; Balekgotlaphethiši ba diprofense; maloko a kabinete le Dispikara tša Ditheramelao tša Diprofense; Moahlodimogolo wa pele le Basepetšamodiro; Marena, Batseta, Dikomišinare tša Godimo le batlhomphegi bao ba re etetšego, baetapele bao ba hlomphegago ba mekgatlo ya dipolitiki mmogo le Maloko a Palamente, Baetapele ba tša Setšo, Bahlomphegi, baetapele ba tša sedumedi le baemedi ba setšhaba, bagwera le metswalle; baeti ka go fapafapana, ke leboga sebaka se ke se filwego sa go bolela ka mo go Tulo ya Mohlakanelwa ya Palamente ya Afrika Borwa, mo mathomong a seripa sa mafelelo sa Palamente ya Demokrasi ya Boraro.
Ke ema mo pele ga batho ba Afrika Borwa ka boikokobetšo ka sebaka seo ke se filwego go ba ka mo ofising ya maemo ka nageng e le ka mabaka ao a tšweleditšego ke sephetho sa mokgatlo woo o bušago sa go amoga Mopresidente wa pele maemo a gagwe.
Boikarabelo bja ka mo dikgweding tše mmalwa tše di latelago ke go etela pele khuduthamaga ya bosetšhaba go feleletša ditaelo tša bona go ya ka ANC mo dikgethong tša 2004 le go hloma motheo gore boingwadišo bja ka morago ga dikgetho bo thome ka lebelo la mmutla.
Re kgonne go netefatša phetogo ye nolofetšego mo dikgweding tše hlano tša go feta; ditebogo go tšwelopele ya lenaneo la molaotheo wa rena woo o laetšago ga nnyane mo go tšhomišanommogo ya maloko a khuduthamaga, ba baswa le ba kgale mmogo le balaodi ba lefapha la bosetšhaba.
Ge re gadima morago mo mengwageng ye 15 ya go feta, re rata go amogela gore maikemišetšo le go šoma ka thata ga Mopresidente Nelson Mandela le Mopresidente Thabo Mbeki mmogo le basadi le banna bao ba tšerego karolo mo go hlahleng leeto le la demokrasi; mo go khuduthamaga le tshepedišo, makgotlatheramelao mo dikarolong tše tharo tša mmušo le ba tša toka, ba tutuetšwa ke kganyogo ya go hlabolla seemo sa maphelo a Ma-Afrika Borwa ka moka. Go tšohle tše, ke ema pele ga lena ka boikgogomošo le boitshepo bja gore Afrika Borwa yeo re e ketekago lehono - yeo e se nago dikarolwana, diphapang le kgethologanyomo mengwageng ye 15 ya go feta - ke setšweletšwa sa mešomo e methata ya basadi le banna ba Afrika Borwa ba go tšwa mathokong ao a fapafapanego. Ma-Afrika Borwa ao a emela tshepo le tiišetšo tšeo di hlathago setšhaba sa rena.
Mo magareng ga Ma-Afrika Borwa ka go fapanafapana ga bona go na le Maloko a Palament ya rena ya demokrasi ao go wona ka madimabe re laelanego le wona ngwageng wo o fetilego ka Feberewari. Gare ga bona go akaretšwa Brian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers le Jan Van Eck. Ke oketše gape ka Mtj Helen Suzman, mo-Afrika Borwa wa hlwaahlwa yoo a bego a emela mehola ya Palamente ya rena e mpsha ka mengwakong ya kgale.
Ke ba ba boletšwego, le a mangwe mašole, bao ba swanetšego go tšea seripa sa boikgantšho ge re bolela phatlalatša gore, e ka ba ditšhišinyego tša ekonomi tšeo di re išitšego kua le kua, e ka ba dikgakanego tša sepolitiki tšeo di šikinyago diphetogo tšeo re kopanago le tšona, setšhaba sa rena se sa eme thwii.
Le ge go le bjalo, ga re a swanela go nyatša dithlôhlô tšeo re lebanego le tšona. Go phutlama ga ekonomi ya lefase go laetša tsietsi e kgolo go ekonomi ya rena mabapi le go lobjwa ga mešomo le seemo sa maphelo a batho.
Ka tlhago, madimo a diphetogo tša sepolitiki a ka tšweletša dipotšišo tše dintšhi tšeo di ka se bego le diphetolo.
Ka fao, ba bangwe ba rena ba ka makatšwa ke madimo a a diphetogo gomme ra itšhereletša go wona.
Fela la rena leeto ke la tshepo le tielelo.
Re ka re, lenaneo la rena la molaotheo le lekegile mo matšatšing a a fetilego ka diphetogo tša go se tlwaelege tšeo re bego re se ra di letela, fela re fetile meleko ka moka go tšweletša demokrasi yeo e tiilego.
Demokrasi ya rena e tiile. Gannyane gannyane e a tielela, e thekgile ke Molaotheo wo o sa bapetšwego le ye mengwe mo lefaseng.
Ka nnete, go tia ga dikahlaahlo tša rena tša sepolitiki mo nakong ya diphadišano tša dikgetho, seo ka moka re dumelelanago gore di swanetše go swara ka serithi le khutšo, go tiišeletša bonnete bja phomelelo le tiišeletša demokrasi ya rena.
Ke badudi ba Afrika Borwa bao ba netefaditšego gore go be le tšwelopele, ebile ke bona bao ba tlago šireletša demokrasi ya rena mo mengwageng yeo e tlago.
Ntumeleleng, Mohumagadi Spikara le Modulasetulo, ke sa le fao, gore ke tutuetše ma- Afrika Borwa ao a nago le maswanedi gore ba ngwadišetše go tla go kgetha mo dikgethong tša bosetšhaba le tša diprofense tšeo di tlago, gore re tle re itokišetše bokamoso bja rena.
Re swanetše go dira se mo letšatšing le lengwe le le lengwe la mošomo diofising tša masepala, pele ga ge boingwadišo bja dikgetho bo tswalela. Fela re swanetše go šomiša mafelelo a beke ao a beetšwego thoko ke Independent Electoral Commision of South Africa, IEC, bakeng sa boingwadišo gosasa le ka Sontaga, di 7 le di 8 tša Febereware.
Ke tla tšea sebaka se gape go tšweletša gore mo matšatšing a mmalwa ao a tlago, ke tla fetša ditherišano le ba Independent Electoral Commision le Makgotlaphethiši a diprofense le go phatlalatša matšatši a dikgetho.
Maloko ao a hlomphegago; re kolota maAfrika Borwa ao a kgobokanego ka di 27 April 1994 la mathomo gomme ba ipopela bokamoso ba bona.
Ka tsela yeo ye bonolo ya makgonthe ya go kgetha mmušo wa batho ka moka ba naga, re furaletše tša nako yeo e fetilego tšeo di re dirilego gore se be batho.
Ke ka fao go lego maleba go keteka segopotšo sa bo 20 sa go amogela Komiti ya Nakwana ya Declaration of the Organisation of African Unity ya Borwa bja Afrika mabapi le taba ya gore Afrika Borwa e amogelwe ka Agostose 1989 - yeo e tumilego ka la Harare Declaration. Seo se hlomile motheo wa tumelelano wa naga ka bophara, ka thušo ya United Nations, ka tsela ya dipoledišano ka mo Afrika Borwa. E tsebišitše diteng tša Khonferense ya Demokrasi ya Bokamoso ya 1989 ka mo Afrika Borwa, e kopanya batho ka go fapafapana..
Tšeo ka moka di lebišitše go lenaneo la dipoledišano leo le thomilego ka dikgetho tša rena tša demokrasi tša mathomo tša 1994.
Ka tsela yeo, re swanela go lebogiša Mopresidente wa mehleng wa African National Congress yoo a sa hlwego a sa phela, Oliver Reginald Tambo, ka ge a hlamile le go eta pele sephetho sa khutšo morago ga diphapang ka mo nageng ka mekgatlo ya kontinente ye le lefase ka bophara.
Legato le le bogale la go hloma motheo wa go nyaka khutšo le tshwarelano di tla bušetšwa sa ruri mo lefelong la dintwa le diphapano morago ga mengwaga e lekgolo yeo e fetilego - seo se bolela ka mafeletšo a National Convention ka 1909, yeo e tšweleditšego tshebotšo ya tlhamo ya Union of South Africa.
Le ge convention yeo e hlaloša botshephegi bja naga ya Afrika Borwa ka tsela yeo re e tsebago, e be e itshamile ka kgatelelo le kgethollo ya mmala.
Ge go le bjalo, mengwageng e 15 re le mo demokrasing, re ka gapeletša gore poifo, go hloka tšhireletšo le lehloyo leo le hlotšego khutšo ya bofora yeo e sa tšeelego tše dingwe hlogong mo magareng ga marena a sekoloniale e be e se nnete ebile di lebišitšwe go batho bao e sego bona.
Letšhogo le go hloka tšhireletšo moo go hlotše nako e telele ya go itwantšha. Mo lebakeng le, re rolela Solomon Kalushi Mahlangu kuane, ngwana mobu yoo a išitwego thapong go lekeletšwa, gomme a ya ka tshepo ya gore madi a gagwe a tla tšhollelwa go nošetša sehlare sa tokologo. Bjalo ge, ntumeleleng ke emišeng mo gare ga rena, Lucas mahlangu, abuti wa Kalushi, yoo a emetšego lapa la gabo.
Solomon Mahlangu o be a tšweletša pele setšo sa mašole ngwagola, magareng ga bao ba lego ka fase ga King Cetswayo yoo a fentšego dira tša Britania kwa Isandlwana, go šireletša tokologo ya batho ba ka mo nageng le bogoši bja dilete tša bona.
Lekgolo la mengwaga le fetile gomme ke gona re kago kgotsa tshepo le tiišetšo tšeo di bego di le ka gare ga dipelo tša batho bao.
Mo ditikologong tša thuto, kgotlelelo ya go swana e hlotše ntwa e kgolo ka mo phefong ya marega ka morago ga go fedišwa ga mokgatlo wa tokologo le go golegwa ga baetapele ba wona ba mmalwa. Sehlopha sa bauthuti bao ba bego ba befetšwe se tšwele mo go Nusas gomme sa thoma mokgatlo wa South African Students' Organisation, Saso, mengwageng e 40 ya go feta.
Mo gareng ga bona go na le baetapele ba pele ba Saso, go akaretša Strini Moodley, Moprofesara Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johny Issel le Mthuli ka Shezi, gare ba bangwe. Re ba rolela kuane ka go tiišeletša tshepo mo nakong ya diphaphano. Ke sa le gona moo, ke rata go amogela, mo gare ga rena lehono, Pat Tlhagwana, motswala wa Onkgopotse Tiro, yena o emetše balapa.
Ke sa le gona moo gape, ke gopola Ephraim Mogale yoo a šetšego a re tlogetše. Yena ke mopresidente yoo a hlamilego mokgatlo wa Congress of South African Students, Cosas, mmogo le dithaka tša gagwe mengwageng e 30 ya go feta.
Ge re gopola baithuti ba ba maloba, re tlela ke molaetša wa gore hlologelo ya tokologo le tsebo di na le tšhušumetšo e kgolo ge o sa le o moswa.
Molaetša o bogale wa ditiro tša bona o laetša lehono bjalo ka ge o dirile mo mengwageng e mmallwa ya go feta, gore mmogo re swanetše go bula menyako. Ka nnete re swanetše go latela mantšu a Freedom Charter a gore re bule "menyako ya thuto le setšo".
Re bitša mekgatlo le baetapele gore ba gatelele moya wa tshepo le kgotlelelo tšeo di tsentšego thagarago ya demokrasi le ge go be go sa laetše okare go tla loka; go se tšeele hlogong maikarabelo ao e lego a rena a go tšweletša ditoro tšeo batho ba tšwilego sehlabelo bakeng sa tšona, ba gana go boela morago ka lebaka la boima le mathata.
Bjalo ge, Mohumagadi Spikara le Mohlomphegi Modulasetulo, re swanetše go ipotšiša: E ka ba ditiro tša rena di betlile phetogo ya setšhaba sa Afrika Borwa bjang mo mengwageng e 15 go tloga mola ra go ba le demokrasi le ka tsela yeo re gatetšego pele ka tšwelopele ya batho le serithi sa batho go ya ka taelo ya demokrasi ya 2004?
Lehone re na le lenaneo la demokrasi leo le šomago gabotse, leo le itshamilego ka metheo ya phatlalatša le nyanyeng, go mengwa setšhaba le metheo e mengwe yeo e sego ya mmušo yeo e hwetšago ditaelo go tšwa mmušong go thekga demokrasi go tla go tšea karolo.
Mo mengwageng ya go feta, re hlabollotše sebopego sa pušo. Re agile lenaneo la tswalano ya mebušo ka gohle ebile re hlabolotše tsenelano ka mo gare le magareng a yona.
Ka nnete mmušo o ka inkgantšha ka gore re dirile diphetogo go sebopego sa Public Service, seo ge o se lebeletše, se hlalosa seo setšhaba sa rena e lego sona.
Fela, le ge basadi ba dira 34% ya mešomo ya godimo ka go Public Service, se ga se fihlelele moo re bego re ipeetše gona.
Mo go ditheramelao tša bosetšhaba le tša diprofense, go na le ditaetšo tša gore setšhaba se tla dira 32% ya baemedi ba basadi ka 2004 gomme ka 2006 e tla rotogela go 40% ka dikgetho tša pušoselegae. Re tshepa gore mekgatlo ka moka ya sepolitiki e tla thuša mo legatong le le kaone le ka go ruma maina a bona a dikgetho.
Le ge go na le tšwelopele, 0,2% ga e kgahliše mabapi le batho bao ba sego ba itekanela mmeleng bao ba thapilwego go šomela mmušo, ge ba bapetšwa le 2% yeo re bego re ipeetše yona.
Mo makgahlong a mabedi a, lefapha la praebete le sa šaletše morago.
Go na le magato a mmalwa ao a šetšego a tšerwe go hlabolla bokgoni bja lefapha la bosetšhaba, go akaretšwa le taolo ya tša ditšhelete, Disenthara tša Ditirelo tša Thusong le tše dingwe tše dimpsha tša go thuša go tliša ditirelo, bjalo ka go Legoro la tša Selegae ka boetapele bjoo bo tiilego.
Le ge go le bjalo, go sa na le tše dintši tšeo di swanetšwego go dirwa go hlabolla setšo sa ditirelo le tlhahlo ya bašomedi ba bangwe ba setšhaba, kudu bao ba lebanego thwii le setšhaba ka mešomo ya bona.
Ke tshepa gore Maloko a Palamente a tla lemoga gore mmušo wa rena o etišitše pele ntwa kgahlanong le bosenyi. Seo se bonagala kudu, magareng ga tše dingwe, melaong yeo e bušago bašomedi ba bosetšhaba le bao ba lego ka diofising tša dipolitiki, kgwerano le maloko a setšhaba le bengdikgwebo mmogo le megala ya thušo yeo e lego kgahlanong le bosenyi.
Go a kgonega gore ditsela tša go thibela goba go kgalema bosenyi ga se tša maleba le gona bjalo, fela go ya ka ditsela tša mmušo, re ka ikhomotša mo tabeng ya gore 70% ya makga a bosenyi ao a begilwego mo, boraditaba a tšweletšwa kgakala e ba e le ge mmušo o bone gore go na le bothata ebile ga o rate seo se diregago.
Lefapha la Praebete le lona le lebane le tlhotlo yeo e swanago le yeo. Mafelelong, tlhotlo ke gore go be le tiišeletšo ya thibelo ya bosenyi le ge go na le melao.
Maloko ao a hlomphegago, ke tshepha gore ka moka re dumelelana gore boiketlo bja setšhaba sa rena bo mo matsogong a tema yeo re e tšwago ge re leka go humiša naga ya rena ebile re netefatša gore dienywa tša kgolo ya ekonomi di tla abelanwa ke batho ka moka ga bona.
Ke setlwaedi gore ka morago ga gore ekonomi ye e sa šikinyegego ya mafelelong a di 1980 go ya mathomong a di 1990, Afrika Borwa e bile le sebaka se se telele sa kgolo ya ekonomi ye o e tlago go swarelela sebaka ka gore go ngwadiwa ga dipalopalo tše go thomile ka 1940.
Mo mengwageng e lesome ya mathomo ya tokologo, kgolo ya ekonomi e be e fihlelela 3% mo ngwageng o mongwe le o mongwe, gomme se se ile go kaonafalo ya 5% ka ngwaga go tloga 2004 go ya go 2007.
Ge palo ya bareki e nylologa bakeng sa batho ba bantšhi bao ba hwetvago mešomo ebile ba gola gomme le direite tša koketšo di eya fase mo nakong ye, re eletšwa go go bula menyako le go feta gore go be le tšwelopele.
Seo se akaretša, mathomonong, ditekanyo tša godimo tša peeletšo ya mafapha a setšhaba le a praebete. Mengwageng e mehlano ya go feta, re be re okaokela go 16% ya popego ya matlotlo ao a a sa šikinyegego a palomoka bjalo ka lekgolong la ditšweletša tša palomoka tša selegae, GDP.
Yeo ke namelelo ya peeletšo yeo e lego gore e eme go 22%, kgauswi le 25% yeo re ikemišeditšego go e fihlelela ka 2014. Se ke seripa sa ditlamorago tša mananeo a mmušo a go godiša meago ya setšhaba.
Ka fao, tsela yeo kgwebontle e golago ka yona e be e se godimo ge e bapetšwa le dinaga tše dingwe. Ke bona bofokodi bjo bja bontšhi bja thlaelo ya akhaonte, kudu ge re tsena mo kgolong ya godimo. Gomme ka lebaka la gore re na le tekanyo e nnyane ya peeletšo, re tshephile fela matlotlo a nakwana e nnyane gore re lefele moo re hlaetšago le mananeo a rena a dipeeletšo.
Tše ke ditlhôthlô tša naga ya rena tšeo e lego re gapeletšega go itebantšha le tšona ge re eya pele.
Sa bohlokwa kudu ke potšišo ya gore; Gabotsebotse, kgolo ya ekonomi e swanetše go ba ka ga eng Lehumo le diretšwe go hlabolla seemo sa maphelo a batho. Ka fao, potšišo ya gore kgolo ye e abelanwe ka go lekana e swanetše go aga kokwane ya gare ya keleletšo ya ekonomi?
Se se bohlokwa kudu, go abelana dienywa tša kgolo ye go swanetše go akaretša hlolego ya mešomo, le netefatšo ya gore ke mešomo ya go hlomphega. Ka nnete, re ka hlagiša ka boikgantšho gore gare ga 1995 le 2003, ekonomi e hlotše mešomo ya go ya go milione le seripa, gomme go oketša go seo, ke mešomo yeo e hlotšwego ye 500 000 mo mengwageng ya 2004 le 2007.
Mo nakong ye ya 2004 le 2007, la mathomo e sa le ge re hweditše demokrasi, go hlotšwe mešomo ye mentšhi go feta palo ya batho bao ba thomilego go šoma, seo se fokoditše tekanyo ya hlokego ya mešomo go tloga go 31% ka 2003 go ya go 23% ka 2007.
Le bjalo, seo ga se a swanela go re tloša mo mererong ya rena ya go tšwela pele ka go botšišiša seemo sa mešomo ye, go akaretšwa le ditokelo le dienywa tšeo bašomi ba di bunago.
Go abelana dienywa tša kgolo ya ekonomi le gona go swanetše go akaretša phethagatšo ya go thwala ka tekatekanyo, go akaretšwa le matlafatšo ka tekatekanyetšo ya mešomo, BBEE.
Se ga se sepelelane le taba ya semorafe. Nneteng naga yeo e sa netefatšego gore setšhaba sa yona ka moka se tšea karolo maemong ka moka a ekonomi e tlo palelwa ke go fihla moo e swanetšego.
Lebaka la gore lefapha la praebete le šaletše morago ka go fetola dipalopalo tša taolo le bokgoni bja mešomo, mo tlhabollong ya merero ya kgwebo bjalo bjalo, gannyane di dira gore naga ya rena e bonale bjalo ka sebodu ka...
Go abelana dienywa tša kgolo ya ekonomi go ra gape le gore mmušo o tla ba le karolo yeo e lekanetšego le yeo e kgotsofatšago ya go šomiša potla ya wona bjalo ka sedirišwa sa kabo ya morwalo wa go fana ka ditirelo tša setšhaba.
Maloko ao a hlomphegago a tla tseba ka ga tšhelete ya mphiwafela. Le ge go le bjalo, ke tla hlagiša makga a manwge fela gore ke ale tšwelopele yeo re e diregilego mmogo le ditlhohlo tšeo re lebanego le tšona.
Mmušo o lemogile ga bohloko gore bodiidi bo sa tletše mo setšhabeng sa rena, gomme le seemo sa go hloka tekatekanyo se godimo go fetiša.
Mo mengwageng ye 15 ya go feta, re lekile ka mo re ka kgonago go lwantšha sera se ka tšhelete ya mphiwafela.
Sa pele, bodiidi bja tša ditšhelete bo ile fase ka tsela yeo e makatšago e sa le mo ngwagengkgolo. Gannyane, phokotšo ye ke ka lebaka la go oketšega ga ditshenyegelo tša ditšhelete tša mphiwafela tša go tloga ka 2002 go ya pele. Kaonafalo ye e bonagala ka phihlelelo ya ditirelo tša motheo - theogo ya lebelo la mmutla ya bodiidi bja tša diphaahlo e etetše pele theogo ya bodiidi bja tša ditšhelete Sa bobedi, le ge diphokotšo tša bodiidi di tloga di bonagala, go hloka tekatekanyo kua le kua go oketšegile mo mengwageng ya di-1990. Sa boraro, mathata ao a letšego go bodiidi le hlokego ya tekatekano ke ona a tlišago tebelelo ya pholisibodiidi bona bo fokotšegile ka morago ga diphetogo, fela...hlokego ya tekatekano yona ga e sa kaonafala.
gare ga metse yeo e akaretšago bana (yeo e hlalošwago ka mengwaga ye 17 goba ka fase ga yeo), palo ya metse yeo e begago gore ngwana o swere ke tlala e fokotšegile ka tsela yeo e makatšago (go tloga go lekgolong la 31 go ya go la 16) magareng ga 2002 le 2006. Se se hlagiša gore seemo sa bodiidi se kaonafaditšwe ka tsela yeo e makatšago, kudu gare ga batho bao ba kopanago le hlaelelo ye kgolo ya tša setho. Tlala yeo e lego gona mo baneng e fokotšegile ka seripa mo mengwageng ye mene ya go feta.
Ka nnete, ditemogo tše di tiišeditšwe ke dinyakišišo tša rena ka beng tšeo di laetšago gore bodiidi bja tša megolo, kudu mo bathobasong le makhalate, bo ile fase, gannyane ka lebaka la seemo se segolo seo ba thwalwago ka sona le tšhelete ya mphiwafela. Mola e le gore palo ya batho bao ba hwetšago tšhelete ya mphiwafela e be e le 2,5 milione ka 1999, ka 2008 e oketšegile ya ba 12,4 milione.
Se ke ka lebaka la go oketšega kudu ga phihlelelo ya Tšhelete ya Mphiwafela wa Bana yeo e okeleditšwego go tšwa go batho bao ba bego ba e hwetša ba 34 000 ka 1999 go ya go ba 8,1 milione ka 2008.
Bjalo ka seripa sa kabelo go tšhelete ya megolo ya bahloki, Expanded Public Works Programme e hlotše mešomo e milione ka 2008, ngwageng wa pele ga ge seo se be se lebeletšwe ka ge go rerilwe ka taelo ya dikgetho tša 2004. Se se hlotše kgonagalo ya go okeletša lenaneo le le go kaonafatša seemo sa lona. Mabapi le gore batho ka malapeng ba kgone go fihlelela ditirelo tša motheo, dipalopalo ka bo tšona di a laetša. Go fa mohlala, phihlelelo ya meetse a go nwega e oketšegile go tloga go 62% ka 1996 go ya go 88% ka 2008.
Bohlatse bja tšhelete ya mphiwafela le bona bo laetša kaonafalo e kgolo ka phihlelelo ya dinyakwa tša maphelo. 95% ya ma-Afrika Borwa e dula bokgole bja 5km go mafelo a tša maphelo, ebile re tsebišitšwe gore dikliniki ka moka di na le meetse a go nwega. Thibela-malwetši mo baneng e oketšegile go ya go 85 gomme batho ba bantšhi ga ba swara ke malaria.
Gape re thabišitšwe ke gore dinyakišišo ka ga HIV di laetša go ba ka fase ga taolo le gore go na le phokotšego e nnyane ya phetetšo. Go feta fao, lenaneo la rena la dihlare tšeo di okobatšago bolwetši bja HIV(ARVs) ke le legolo go feta a mangwe mo lefaseng ebile le oketšega ka dinako tšohle, gomme re na le balwetši ba 690 000 bao ba šetšego ba thomile ka lenaneo le go tloga mola la thomago.
Fela mafelo a mangwe ga a dule a na le dihlare tšeo di hlokegago, bašomi bao ba hlokegago le ditirelo tša motheo tša go swana le meetse ao a hlwekilego le mohlagase. Mo mafelong a mangwe, ga go na taolo ya maleba ebile bašomi ba gona ba hloka tlhabollo.
Ka go tša thuto, go fa mehlala, palo ya barutwana go lebana le barutiši e ile fase, bana ba ngwadišitše dikolong, le kaonafalo mo go palo ya bana bao ba tšweletšego ka dipalo.
Gona ka nako yeo, go bile le kgatelelo ya go kaonafatša meago mo mafelong ao a laetšago bodiidi.
Ka nnete, re a tseba gore bana bao ba tlogelago sekolo gare ga ngwaga, kudu dikolo tšeo di phagamego le diunibesithi le ditheknikhone, e godimo ka tsela ya go makatša gomme lenaneo la thuto le sa tlo tšweletša mehuta ya bokgoni yeo e nyakegago mo setšhabeng.
Godimo ga fao, mekgwa ya go phetha mošomo, e ka ba ka go ruta le go rutwa, e laetša go se kgahliše ga dikgethologantšho tša nakong ya kgale.
Go a makatša gore mo thuto e hlokegago kudu gore e tle e ntšhe batho tlaleng ke moo e lego goremeago, tshepedišo le barutiši ga se ša maemo a maleba.
Mananeo a mmušo a bosetšhaba le ona a kaonafaditše diphahlo tša bahloki tše bohlokwa ka 2,6milione ya dintlo tšeo ba di neilwego tšeo bonnyane bja gona bo lefelwago ke mmušo.
Bjalo re swanetše gore re amogele gore Lenaneo la Pušetšo-morago ya Meago le thekgo ya ka morago ga ge batho ba hweditše dintlo, e ka be e dirilwe ka tsela ya ka pela ebile ye kaone.
Ka kakaretšo, re ikgantšha ka kgatelopele ya mananeo a bosetšhaba, fela re ka se kgone go ikgotsofatša fela ka phetogo ya go balega ka menwana.
E ka ba ka go tša thuto, maphelo, dintlo, meetse goba tša kelelotšhila, potšišo ye kgolo yeo e lebanego le rena letšatši ka letšatši ke gore naa re ka kaonafatša seemo sa ditirelo tše bjang. Re sa na le tsela e telele moo.
Maloko ao a hlomphegago, sera sa bosenyi se dutše e le sona se hlolago go hloka tšhireletšo go ma-Afrika Borwa. Letšatši ka letšatši, ditikologong tšeo go humilwego le go tšeo di hlokago, go swana fela, batho ka moka ba foa go hlaselwa.
Mo metheong ya setšhaba le ya praebete, go phelwa go tshwenyegilwe ka kgonagalo ya gore batho ba tla tšea dišomišwa ka bosenyi.
Ka nnete, bosenyi bo iphile maatla, go tloga mola bja go namelela ka 2002, bo ile fase ka tsela yeo e tiilego. Dipalopalo tša mehutahuta di ka tšweletšwa go hlatsela se.
Fela re a tseba gore go theogela fase mo ga se gwa direga ka pela ka moo go nyakegago, e sego le ka reite ya 7% go ya go 10% yeo re bego re ipeetše yona go ya ka magoro ao a fapanego a bosenyi. Lebaka la gore ditiragalo tše tša bohodu bjoo batho ba gobatšwago ka malapeng le dikgwebong di oketšegile, gomme bosenyi kgahlanong le basadi le bana ga se tša fokotšega ka tsela yeo e nyakegago, di a tshwenya.
Se se šupa bofokodi mo boagišaneng kudu mo kagong ya kamano ya setšhaba e le yeo e tlago thuša go fediša le go thibela bosenyi. E šupa bofokodi ba lefapha la tša toka ya bosenyi, go tloga mo dinyakišišong tša bosenyi go fihla mo tshokollong ya basenyi. E šupa gape bofokodi mo bokgoning bja lefapha la tshokollo, ka setegniki, meago le tša taolo. Tše ke dintlha tšeo lefapha la tša toka ya bosenyi le thomilego go di sekaseka.
A re sekeng ra lebala gore go ya ka maitemogelo a rena, re sekaseka lefapha le e lego gore le thabela go ba mo molaong.
Se ke ka labaka la diphetogo tšeo metheo ye e bilego go tšona malebana le dithuto ya tšona, di eme ka setso sa ditshwanelo tša botho, tlhamo ya baagi le mafapha a bona a go tšea boikarabelo.
Gomme re se ke ra iphora: Fela bjalo ka bophelo bja rena, phetogo ye e sa le mo magatong a yona a mathomo. Re sa na le tsela e telele.
Ke na le bonnete bja gore maloko ao a hlomphegago a dumela gore botho ba demokerasi ya rena bo swanetše go kgona go hlalosa ka fao go hlokomelwago bao ba sa kgonego go ikemela le go itšhireletša mo setšhabeng.
Mo lebakeng le; ka melao, dikopano tša boditšhabatšhaba, melawana le masolo; re kgonne go netefatša gore maiteko a a tiilego a ba gona go kaonafatša maemo a bana, basadi, batho bao ba sego ba itekanela mmeleng le batšofe.
Re kgonne go oketša tsebo ya batho ba ba sa kgonego go ikemela le go itšhireletša ra ba ra ba hlohleletša gore ba hlokomele dilo tšeo di ba tshwenyang ka go ba karolo ya masolotlhotlheletšo le go tšwelela go hlohleletša go lemoga ka mathata a.
Ke ka boikgantšho ge re šupa gore, mohlala, malapa a a etetšwego pele ke basadi a neetšwe go feta thušo ya tšhelete ya mphiwafela ye ntšhi go feta yeo e tlwaelegilego, go akaretša dintlo, tša maphelo gomme gare ga mananeo a a tšweletšeng pele, go na le masolotlhohleletšo a meento ya bana le dijo tša maleba.
Phihlelelo ya mešomo e boima kudu mo basading ba magaeng, baswa le batho bao ba sego ba itekanela mmeleng. HIV e iphile maatla mo basading ba bannyane. Ntwa kgahlanong le basadi le bana e nyologile ka tsela yeo e makatšago.
Tšohle tše ke mešomo yeo re swanetšego go ketekana le wona mo nakong yeo e tlago.
Moh Spikara le Modulasetulo yo a hlomphegago, ye ke yona mehlala ya tšwelelopele yeo e tlišitšwego ke demokrasi le kgatelopele yeo mmušo e e dirilego mo tiragatšong ya taelo ya dikgetho. Ga go na pelaelo gore tšwelopele yeo e dirilwego go tloga ka 1994 e a kgahlisa fela go sa na le ditlhotlo tše dintši.
Ke tsamaile tsela e telele ya tokologo. Ke lekile go se nyame mooko. Ke dirile diphošo mo tseleng. Fela ke bone sephiri sa gore ka morago ga go namela thaba e kgolo, o hwetša gore go na le dithaba tše dingwe tše dintši tšeo o swanelago go namelwa. Ke tšere motsotso go ikhutša, go boga botse bjo bo ntokologilego le go lebelela sebaka se ke se sepetšego. Fela nka ikhutša motsotso fela, ka gore tokologo e tla le boikarabelo, nka se diege ka gore tsela ya ka ke e telele ga se ya fela.
Mo dikgweding tše mmalwa go tloga gona jwao, batho ba naga ya ršna ba tla kgetha gore ba nyaka baetepele ba fe go tšweletša mošomo wo wa bokgomana wa molwelatokologo yo mogolo le bathei ba bangwe ba demokrasi ya rena.
Le ge mekgwa ya rena e sa swane, maikemišetšo a rena a hlagišitšwe thwii e le ka go hloka pelaelo mo molaotheong wa rena e lego go hlola setšhaba sa demokrasi seo se tšweletšego pele, se sena bosemorafe le kgethollo ya bong se se tšeang karolo mo kagong ya lefase le le kaone.
Mo mengwageng ye tshelelafo ya go feta, baetapele ba batho ba rena ba ile ba kopana mo Kopanong ya Kgolo le Tšwelopele gomme ba fihlelela tumelelano maapi le mešongwana yeo rena ka moka re swanelago go e dira go kaonafatša seemo sa bophelo bja ma- Afrika Borwa, kudu go fokotša tlhokego ya mešomo le bodiidi ka seripa ka 2014.
go hlola mešomo ye mmalwa ye mekaone ka reite ya godimo ya peeletšo, mananeo a mešomo ya setšhaba, lefapha la bokopanelwa le ditogamaano, dikgobokanyo tša dithoto tša selegae, kgodi tšhomišano o ya dikgwebopotlana le thekgo ya tšhomišano.
go itebanya le tlhotlo ya peeletšo le kaonafatšo ya dipoloko, go tloša didirišwa tse di maleba mo matloleng a phenšene le ikonomi, matlo, meneelo go tšwa mafapheng a tšhelete le matlafatso ya batho baso mo ekonoming.
tiragalo ya selegae le phetagatšo ya tlhabollo go tsenyeletša le kabo ya meago le phitlhelelo ya ditirelo tše di bohlokwa.
Ke na le bonnete ba gore bjalo ka karolo goba go tlaleletša maikemišetšo a, ma-Afrika Borwa a ka se fapane mabapi le hlokagalo ya go tlhabolla tsela ya thuto ya rena, go neelana ka hlokomelo yeo e swanetšego e bile e lekalekana ya maphelo, go godiša mafelo a rena a selegae le go netefatša tšhireletšego ya dijo bjalo le go tiiša ntwa kgahlanong le bosenyi.
Dintlha tše ke di tsopotšego tše, ga se gore di akaretša se sengwe le se sengwe e bile ga se ka di tsopola ka monagano wa gore di tla fediša mathata a setšhaba sa rena. Fela, ke kgethile go dira bjalo e le go gatelela ntlha ya gore Afrika Borwa e se ke ya šitelega ka hlokego ya ponelopele. Tlhotlo ya rena ke go netefatša gore re fetolela ponelopele ye go mananeo le diprojeke go ba tšeo di tlago phethegatšega ga bonolo.
Dikgopolo tše di abelanwa ke melemo ya botho ka moka bjalo ka ge hlagišitšwe go Maikemišetšo a Milineamo a Tlhabollo ya Dinaga tšeo di Kopanego. Fela botho lehono bo lebane le kotsi ya gore phihlelelo ya maikemišetšo a, e ka bušetšwa morago ka mengwaga ye mentši, ge e se ye lesome, ka lebaka la bothata ba ekonomi bjo bo aparetšego lefase.
Seo se bego se bonala bjalo ka hlakahlakano ya mathata a ditšhelete magareng ga metheo yeo e adimanago ka tšhelete e fetogetše go sello sa lefase sa mokitlana, le ditlamorago tša sammaruri tša tšweletšo le kgwebo.
Re ka nyefola bojato, nakonyana ye nnyane le go hloka šedi ga balaodi ba dikoporasi bao ba sa bontšhego go tshwenyega ka bothata bjo. Re ka sôla go hloka thušo ga dipholisi tša mmušo tšeo di sa šetšego se ka fao di dumelela mebaraka yeo e sego mo molaong go senya ditshepedišo tša ditšhelete. Re ka dira tšohle tše, fela re tla be re na le mabaka a go kwgala.
Se re se tsebang ke gore bolaodi bja mo nageng le dipholisi tša kabo tšeo re dumelelanego ka tšona di re thušitše go širogela hlakahlakano ye.
Fela re a tseba ka moka gore re karolo e kgolo ya ekonomi ya lefase, tlhokego ya go ditšwelantle e wele, phihlelelo ya matlotlo le letseno e thathafetše, tlhokego ya fase e hlotše go ya fase ga tšweletšo, moo e bilego e wetše fase, gomme go hlolwa ga mešomo go amegile gampe, gomme mo metheong ye mengwe go kgaolwa bašomi.
Mathata a a tšwelela mo nakong yeo maemo a ekonomi le reite ya kadimo di lego godimo. Re leboga Molaodi wa Panka ya Risefe yo a letseng a di fokoleditše go 1%.
Dikgodišo tše, mmogo, di šaetva letseno leo re lo hlokang go oketša neelano ya ditirelo mmogo le go phethagatša diporojeke tša rena tša mafarahlahla. Go sa le bjalo, re ile ra pateletšega go fokotša diponelopele tša rena go ya ka kgolo le go hlolwa ga mešomo.
Gape, re a tseba gore Afrika Borwa e amega ga nnyane go na le dinaga tše dingwe tše dintši. Ka nnete, mo nakong ye re lego go yona, ba bangwe bao ba itemogelago goba ba ikemišetšago go phuhlama ga ekonomi, Afrika Borwa le kontinente ka bophara tšona di sa na le bonnete bja kgolo, le ge e le ka reite ya fase.
Mo ntlheng ye, Maloko ao a Hlomphegago, ke thabela go lo begela gore mo dikopanong tša gare ga kantoro ya Mopresidente le baetapele ba mekgatlo yeo e fapanego ya leago yeo e gwebago mmogo re bolela ka molomo o tee go loga maano a go fokotsa bogale bja bothata bjo mo setšhabeng sa rena. Sehlopa seo se kgethegilwego go dira ka mabaka a se tsene gare, mme dihlopha tšeo di latelago tša dikarabo di sa boledišanwa.
Sa pele,, mmušo o tla tšwela pele ka diprojeke tša wona tša peeletšo ya setšhaba, tšeo di oketšegilego go go ya go dibilione tše R690 mo mengwageng ye meraro yeo e tlago. Mo lebakeng le, ge go hlokega, re tla hwetša ditsela tše di swa tša go oketša sekhwama.
Se se tla akaretša thekgo ya metheo ya rena ya tšwelopele le kadimišano ya ditšhelete go tšwa mo metheong ya boditšhabatšhaba, ga mmogo le kgwerano le motheo wa praebete le tirišo ya didirišwa tšeo di laolwago ke bašomi, bjalo ka ditšhelete tša diphenšene.
Sa bobedi, re tla tiiša mananeo a mešomo a mo lefapheng la setšhaba. Maano a go oketša mešomo mo mafapheng a bjalo ka tša maphelo, tša leago, tša thuto le tša metheo ya tiragatso tša molao e tla tswela pele.
Sa boraro, go fokotša magato a go bonwa molato ao a ka tšewago mo lefapheng la setšhaba go lwantšha phokotšego yeo e fetago tekano ya peeletšo le go tswalelwa ga mafelo ao go šomelwago go wona.
Mo karolong ya wona, mmušo o tla tšea tirelo ya go neelana ka thušo ya ditšhelete ya di-indasteri le didirišwa tša tšhušumetšo go thuša go lebagana le ditlhotlo mo mafapheng ka go fapafapana, ga mmogo le go hlohleletša metheo ya kgolo ya ditšhelete go thuša mafelo a kgwebo ao a lego kgakanegong ka lebaka la bothata bjo.
Mekgwa ye mengwe ya go ntšha bašomi mo mošomong e tla sekasekiwa, go akaretša le matšatši a mmalwanyana a boikhutšo, tlhahlo yeo e otlologilego, nako ye kopana le karolelano ya mešomo. Se se tla kopanywa le tšweletšo ya lesolo la Boikgantšho ka bo-Afrika Borwa le tiro ye e tiilego ya ditšwelantle tšeo di sego molaong.
Sa bone, mmušo o tla thekga le go oketša ditshenyegelo tša setšhaba, go akaretša le go oketša bjalo ka kgatelopele, phihlelelo ya Tšhelete ya Thušo ya Kgodišo ya Bana go fihla ka bana bao ba nago le mengwaga ye 18 ga mmogo le go fokotša mengwaga yeo ya phenšene go 60 mo banneng. Ka nnete, ke swara 60 ngwageng wo, ke tla swanelawa ke go tlogela mošomo.
Godimo ga fao,, re tla šomiša kudu Tšhelete ya Thušo ya go ntšha Setšhaba Kgakanegong le magato a tšhireletšo ya dijo tšeo e lego gore ka nnete e lego maikemišetšo a go hloma mahlo bao ba sego ba šireletšwa Sekhwama sa Intšhorense ya Ba Go Hloka Mošomo goba bao ba feditšego go buna dienywa tša bona.
Gape re tla tswela pele go itebanya le ditlhotlo ya maitshwaro ao e sego a phadišano mo go tše dingwe tša dikoporasi tša rena ka lehlo le le ntšhontšhonono. Mo lebakeng le, re rata go reta Khomišene ya Dipahišano ka go tiiša letsogo go netefatša gore basenyi ba hwetša kotlo ya maleba.
Re na le kholofelo ya gore setšhaba sa selegae se tla tšwela pele ka go tšea karolo mo dipolotiking go netefatša, gare ga tše dingwe, gore bjalo, gore ge ditheko di eya fase, setšhaba ka moka se hwetše bonnyane moo.
Magato a a ka pejanyana a tla laolwa ke motheo wa taolo yeo ya merero ya ditšhelete. Le ge go le bjalo, re tla netefatša gore maemo a mmušo a go adima a a hlokomedišišwa e bile a tswela pele. Se se hlagiša phokotšo ya ka pela mo dikolotong tša mmušo nako le nako ge maemo a kaonafala.
Maiteko a rena a tla laolwa gape ke koketšego ya maano a go šireletša tikologo le go fokotša maemo a diphetogo ao a ka go ba le seabe mo go hlolweng ga mešomo.
Mo dikopanong tše pedi tša G20 ga mmogo le mo go tša metheo tša makoko a mantši, mmušo wa rena o be o hlalosa seemo sa wona le dinamolo tšeo di tseneletšego tša ka pela tša maleba, kudu mo dinageng tšeo di hlabologileng tšeo mo go tšona mathata a a thomilego e bile a tšwetšwe pele. Re dumela gore nako ya go tiiša molawana wa legae le hlokomelo ya thulaganyo ya ditšhelete e fihlile; gomme godimo ga moo, kelohloko yeo e tseneletšego mo sekaleng sa lefase ka bophara e bohlokwa e bile ga se ya ya fase..
Ge re lebelela gabotse, re swanetše go šireletša botshephegi bja tshepedišo ya kgwebišano ya lefase, go feleletša ditherišano tša gona bjalo mo Tatelanong ya ditherišano tša kgwebišano ya lefase ya Doha, le go netefatša gore thušo ya tšweletšo ga e fokotšwe.
Thuto ya mannete mo maitemogelong a ke gore re hloka dikgwebišano tšeo di tiilego mo gare ga batšeakarolo ba ekonomi mo sekaleng sa mo gae le mo lefaseng ka bophara, e sego fela go gatelela bogale bja mathata, fela le go phethagatša magato a boipeeletšo.
Mo nageng ya rena, re tla beeletša mo maikemišetšong a bjalo ka karolo ya tiragalo ya go bea setšhaba sa rena mo maemong a mo kgolong ya godingwana ga mmogo le mo tselaneng ye kgolo. Botelele bja nako yeo e išago go boneng tselana ya godingwana e ka ba e šetve e thomile, mme ga re belaele gore nako yeo e tla fihla mo nakong yeo e sa fedišego pelo.
Mo lebakeng le, mokgwa o re tšeago naga ya rena ka yona go šomiša mabakaao a itšego ao a re a hwetšago a bohlokwa kudu. Ke bolela ka Sebjana sa Lefase sa Fifa ka 2010 ga mmogo le Sebjana sa Kopano ya Dikontinente seo se tlago ba gona mo dikgweding tše mmalwa tšeo di tlago. Ka nnete diprojeke le dithulaganyo ka moka di šetše di fedile goba di kgauswi le go fela - go thoma ka mebala ya dipapadi, mafaratlhatlha a dinamelwa, magato a tšhireletšo, tša madulo, tša maphelo le dithulaganyo tša go huduga - seo se tiišetšwa ke boitshepo bja bokaulengwe bja papadi ya kgwele ya dinao bja lefase ka bophara gore phadišano ya rena e tla atlega.
E bile re dumela gore, morago ga diphenyo tše hlano tša go šalana morago, sehlopa sa bosetšhaba sa papadi ya dinao bjalo se ipeakanyetša go šoma ka thata go feta ka moo go holofetšwego ka gona.
Go feta mo, bohwa bja mannete bja tiragalo yeo e makatšago yeo e tla ba bokgoni bja rena bja go bontsha kamogelo le botho bja Afrika Borwa le Afrika - go fetola, la mafelelo, dikakanyo tšohle ka naga le kontinente ya rena mo lefaseng. Seo se ya ka rena, gomme ga re hloke go se lefelela!
Mo lebakeng le re rata gape go lebogiša dihlopha tša rena ka moka tša dipapadi tšeo di laeditšego maiteko a Afrika Borwa a mabotse mo mengwageng yeo e fetilego. Re lebogiša sehlopha sa rena sa khrikete seo se lego maemong a a kwa ntlhoreng mo lefaseng ka bophara.
Ka nnete re dinkgwete tša lefase tša rakbi; Giniel de Villiers le sehlopa sa gagwe ba fentše Rali go la Dakar; Baatlelete ba rena bao ba sego ba itekanela mmeleng ba tšwelela go re fa seo re kago ikgantšha ka sona; mme ba kgwele ya dinao ba mengwaga ya ka fase ga 20 ba šomile gabotse kudu mo phadišanong ye e tseneletšego.
Mohumagadi Spikara le Modulasetulo, fela mo dibekeng tše pedi tše di fetilego, Afrika Borwa e feditše ka karolo ya Mali ya go boloka mangwalo a bogologolo a Timbuktu. Bohwa bjo bo humilego bjo bo šupa gore Afrika e le mokolokotoane wa saentshe le dingwalwa, filosofi le kgwebo, yeo e tsenwago gare ke kgwebišano ya makgoba le khuduego ya lehumo la Afrika. Metheo ye e swanetše go re hlohleletša go dumelana le dinaga tše dingwe mo kontinenteng ya rena le go tšwela ntle e le go kaonafatša maemo a setho.
Le gona, mo mengwageng ye 15 yeo e fetilego, ge re a tšea magato a go netefatša gore Afrika e itemogela mpshafatšo ya gagwe mo go se ruriruri se swanetšego go ba tiragatšo ya Ngwagakgolo ya Afrika. Gannyane kontinente ya rena e tšwela pele go ya tsošološong ya yona, e beile dikgahlego tša batho ba yona pele bao ba hlatlogelelago godimo mo lenanetemaneng la bona la baetapele, ba leka ka kholofelo le poelo ya yona mo maemong a lefase.
Ke sona se fela, seo se dirilego gore re gapeletše ga thuša batho ba Zimbabwe go rarabolla khuduego ya bona sa ruri. Mo lebakeng le re rata go leboga mekgatlo ka moka ya Zimbabwe gore ba feleleditše ditherišano, ba tliša phišagelo ya batho ba naga yeo le karolo ya kontinente ka moka: ke gore, mmušo woo o lego molaong, o ipeakanyeditše go lebledišiša ditlhotlo tša batho ba lebaganego le tšona. Re thabišitšwe ke ge go bolelwa maabane gore, palamente ya Zimbabwe e fetišitše Phošollo 19 ya molaotheo, yeo e alang motheo wa go hloma mmušo wa mokopanelwa.
Go lebogwa kudu mosepediši wa SADC, Mopresidente wa mehleng Thabo Mbeki, le sehlopa seo se bego se eya fase le godimo go phethagatša morero wo ka bothakga.
Bjalo modiro wa kagoleswa o tla thoma ka ka hlologelo, gomme Afrika Borwa e ipeakanyeditše go thuša mo e ka kgonago gona. Mo sebakeng se, go na le hlokego ya ka pela ya go thuša go lebagana le khuduegong ya setho mo nageng yeo. Re na le tshepo ya gore, ka gore ba tshwenyega, baagi ba boditšhatšhaba ba tla ba ngata e tee baagi ba Zimbabwe ge ba tsena tseleng ya bona e mpsha.
Re kgothatšwa gape ke gore se sengwe le se sengwe seo se swanetšego go thoma se ka šarakanya tšwelelopele ya batho ba Rephaboliki ya Demokerasi ya Congo ge ba gwantela moematia le katlego, gomme tšwelelopele yeo e tiile.
Kgwebišano ye e agilwego mo malobeng mo gare ga boetapele bja DRC le Rwanda e holofetša tšwelopele mo mererong ya tšhireletšo le mo go lebaganego le khuduego ya setho, mme gape le ka poledišano ya sepolotiki. Mo kgatong e tee, re tla tšwela pele ka go šoma mmogo le dinaga tše dingwe le Kopano ya Afrika go tšwetša pele maikemišetšo a mo Burundi, Sudan, Sahara Borwa, Côte d'Ivoire, Somalia le ge e le kae fela.
Bjalo ka ge bohlatse bo šetše bo bonagetše mo dikgweding tse mmalwa tše di fetilego, Afrika Borwa e tla šomišaa sebaka sa go eta pele SADC go tiišeletša motheo wa retšene, go gatelelwa go phethagatša ditharabollo tša poledišano le go kokotela maano a tiišetšo.
Ka ge go hlatselwa ke ditlhabollo di fapanego mo dikgweding tše mmalwa tša go feta, Afrika Borwa e tla dirisa sebaka sa bodulasetulo bja SADC go maatlafatša tikologo ye, ya kgatelelo ye e itšeng ya go diragatša ditharollo tša Samiti le go botsefatša mokgatlo leano wa tikologo.
Ka go le lengwe re tla kaonatša tsenelelo ya SADC ya Mmaraka wa Tshwano wa Bohlabela le Borwa bja Afrika (COMESA) le Baagi ba Bohlabela bja Afrika (EAC). Boithomedi bjo bo tla diragatšwa gore go katološa go feta go fokotša maatla a setswalle se re ipshinago ka sona mo SACU.
Re rata mo modirong wo go iša ditebogišo go batho ba le boetapele bja Zambia, Ghana, Dinaga tše Kopanego tša Amerika ka dikgetho, seka sa phetogo se se bulago mellwane ye mesesane ya naga.
Re tla dula ka mehla re nyaka go maatlafatša tšhomišano le tše gammogo le dinaga tše dingwe ka go latela seo se loketšego batho.
Re ikwa re le ba mahlatse ngwageng wo go ruma meketeko ya ngwagasome wa setswalle sa bodiplomatiki le Batho ba Repabliki ya China. Mo mengwageng ye, go bonagetše gabotse go feta pele gore setswalle sa kgauswi se re se thomilego le Brazil le India ka IBSA; ke kgonthe go maatlafatša setswalle seo naga ya rena e se thomilego le Russia, le dinaga tše dingwe tša kua Asia, Bohlabelagare, gammogo le Latin le Borwa bja Amerika.
Mo makgetlong a mantši re hlagišitše pelaelo ka tšwelopele ya dintwa ka Bohlabelagare ka bohara le Israel gammogo le Palestine. Boteng bja manyami a rena ke bja dintwa tša bjale le tobo ya maphelo a mašabašaba, kudu a badudi - go akaretšwa bana, basadi le batho ba bagolo - ka nnete ga di hlalošege.
Go ka se be tokafatšo ya ditiro tšeo tša tshenyo le go se hlabologe. Gape re holofela gore nakong, maitapišo ao a mpshafaditšwego a baagi ba boditšhabatšhaba go hwetša ditharollo tša go ya go ile mo dintweng tše a tla tšweletša dienywa, bjale maIsiraele le maPalestina ba ka ipshina ka khutšo le tšhireletšego bjalo ka baagišaneng gare mafelo a pušo.
Ditebogišo tša rena tša go ikgetha go mmušo le batho ba Cuba mo ketekong ya mengwaga ye 50 ka phihlelelo ya pušo ya bona, ye e nago le tokologo ya go kgetha tsela ya bona ya tlhabologo.
Re kgonne mo ngwageng wa go feta go phetha ditherišano le Europian Union ka maano a tšhomišanommogo ya rena, ebile re holofela gore moya wo o hueditšego tshwaragano yeo o tla atlega ge re ntše re feleletša ditherišano tša dinaga tše di fapanego ka Tumelelano ya Tšhomišanommogo Ikonoming le dinaga tše dingwe tše di lego tikologong ya rena.
Re lebeletše go tšwela pele go maatlafatša kgwerano ye ge re eba baamogedi ba EU Summit ya Afrika Borwa moragonyana ngwageng wo.
Mmogo le dinaga tše dingwe tša Borwa re tla tšwela pele go leka go hwetša modu wa fetola sebopego sa Dinaga tše di Kopanego, Sekhwama sa Boditšhabatšhaba sa Ditšhelete le mafelo a dinaga tše di fapanego ba ile ba tšweletša lefase le le fetogilego le le fetogago gomme ba šoma ka tsela ya temokrasi, ya tekatekano le ya pepeneneng.
Gape re a itlama go lebanana le dinepo tša ditumelelano tša bodithabatšhaba, go akaretša Tshepedišo ya Kyoto le balatedi ba gagwe go thuša meloko ye e sa tlago magareng ga batho ba rena le batho ba lefase.
Go fa tshedimošo ya tša maitapišo a rena ke a dintlha tše pedi: tlhokego ya rena go feleletša taolelo ye e kwanetšwego ke mmušo ya 2004; phišegelo go netefatša gore mmušo wo o tsenago ka morago ga dikgetho o hwetša dinepo tše di šetšego di lokišitšwe gore o diragatše mananeo a wona ka ntle le tikatiko.
Mo dikgweding tše mmalwa tše di tlago dikgetho tše di sa tlogo begwa tša bosetšhaba le diprofense, re tla itapiša go feleletša taolelo wo o wa tsebega.
go nolofatša ditshepedišo go lebeletšwe maatlafatšo mekgwa ya go lebagana le ditaba tša tekatekano ya bona bjalo ka kemedi ya 50/50 mo go tšeeng diphetho, tlhabollo ya bafsa, ditokelo tša batho bao ba sa itekanelago le ditokelo tša bana - go akaretšwa go feleletša dikgokaganyo ka Lenaneotshepedišo Bosetšhaba la Bafsa, go lokišetšwa tiragatšo ya Lengwalo la Bafsa ba Afrika ge le se no fetšwa ke Palamente, le peakanyo ya Boleledi bja Tlhabollo ya Bosetšhaba ya Bafsa; go ifihliša Tshepedišo ya SADC ka Bong le Tlhabollo go Palamente, go maatlafatša boemedi bja ditokelo tša batho ba go se itekanele; le go godiša palo ya mebasepala ye e thomilego Dintlha tša Šiiši tša Ditokelo tša Bana go feta 60%.
Tše le mananeo a mangwe, go akaretšwa dilo tše Bohlokwa tša Apex tše di tšweleditšwego Mmušo mo Pegong ya Bosetšhaba ka Hlakola ngwageng wa go feta, di bopa motheo wa maitapišo a rena a go ruma taolelo wo o tsebegago le go aga motheo wa bokamoso.
Re tla netefatša gore maitapišo a rena a hlohleletšwa ke mafolofolo, kholofelo le kgotlelelo ya batho ba Afrika Borwa go hwetša seo se re loketšego ka moka. Se, gape se ka gohle, ke mothopo wa boitshepo bja rena ge re re naga e mo boemong bjo bobotse. Temokrasi ya rena e phelegile. E gola ka go maatlafala tšatši ka tšatši.
Bjale, ka mantšu a Mopresidente wa maloba Mandela, "[re] ga se ra swanela go goga maoto, ka go re [wa rena] mosepelo w arena wo motelele ga se wa hlwa o fela."
Ke a leboga.