Die Pleidooi van die Plattelander — alternatief
Dorpie in die Transkei. Foto via BBQBoy.
Die Pleidooi van die Plattelander
April 11, 2016 by Nico de Wet in Hari Vilāsa Dāsa
Tydens 'n wandeling deur die strate van Kaapstad, het ek een keer beland op een van die straatbankies buite St George's Mall. Langs my het 'n man kom sit, geklee in 'n hoteldeurwag se uniform en duidelik op sy lunch break. Die ou het nogal uitgestaan. Alhoewel hy bietjie moeg gelyk het, was sy gesig steeds verlig met 'n gesonde gloed en sy tande was spierwit. Hy het baie kalm gelyk en 'n glimlag in my rigting geflits soos hy kom sit het. Ek het gegroet en gevra waar kom hy vandaan. Van 'n klein dorpie in die berge van die Transkei, het hy gese.
Ek begin hom bietjie uit vra oor sy lewe in die Transkei. Hoe was dit om daar groot te word? "It was a very healthy life. Hard work, but good." Sy pa was arm in dollars, maar ryk in beeste en grond. Hy was een van veertien kinders, en moes as kind die koeie oppas. Die dieet was eenvoudig maar dit was volop en gesond. Dis seker die dat die ou so gesond lyk. Mieliepap, boontjies, groente, melk en amasi. Vleis ook - maar net by spesiale geleenthede. "In the village, your cows are your life."
Jou beeste is jou lewe. Foto via tickettoride.
"Is your life better now that you are in the city?" Hy het 'n oomblik gedink.. "You see..." In sekere opsigte was die platteland baie beter het hy gesê. Eerstens, as mense goed geboer het en die reen was reg, was daar baie kos. Daar was geen misdaad nie, want niemand het iets gehad wat jy nie gehad het nie, so wat wil jy steel? As jy trou, kon jy die chief benader en vra vir 'n stuk grond. Jy kort nie 'n kredietondersoek, 'n huurkontrak of 'n verbandlening nie. Jy moes net die grond bewerk, en 'n jaarlikse belasting van mielies aan die chief betaal. Die gemeenskap het saamgekom en gehelp om vir jou 'n huis te bou. Jy moes dan net ook help as iemand anders 'n huis nodig het. Werkloosheid het nie bestaan nie, en as jy oud geword het, het die gemeenskap na jou omgesien. Paar maande van die jaar was daar harde werk – rondom die plant en oes seisoene. Maar andertye was dinge rustig. Tyd vir bier drink en gesels, bordspeletjies en stam rituele waar die hele gemeenskap saam gesing en gedans het. En daar was baie tyd vir jou familie.
Met die noem van familie tyd sien ek die ou is bietjie hartseer. "In the city, it's very different." Hy het verduidelik dat hy twee kinders het, maar dat hy hulle net een uur 'n dag kan sien. In die oggend is hy al voor vyf uur op die trein werk toe, en in die aand kom hy net 'n uur voor sy kinders se slaaptyd by die huis aan. Hy werk naweke ook, vir ekstra geld. Sy jongste dogtertjie ken hom nie rerig nie. In die stad is daar so baie geweld en misdaad, en daar is net 'n paar mense wat jy kan vertrou. En die stad mense was ongesond. "They have soft bones."
'n Daaglikse realiteit. Foto via blissome.
"Man, why the hell are you living here then?" het ek uitgebars. "Well, you see.." In die Transkei kry jy alles wat jy nodig het, maar jy kry nie geld nie. En sy vrou het glo baie gehou van geld. "She needs it for fashion and beauty, you see." In die stad kan jy ook elke dag vleis eet, want jy kry dit goedkoop in die winkel. Maalvleis en hoender. Nom Nom. En as 'n man eers whiskey geproe het, dan kan die flou bier op die platteland nie meer die dors les nie. En sy kinders het groot geword met televisie en flieks, en skool en al daai dinge. Hulle kan nie aanpas tot die plattelandse lewe nie. "But even if I want to, it's not the same anymore..." In die vyftien jaar sedert hy die platteland verlaat het, het dit lelik agteruit gegaan. Die jong manne gaan almal reguit stad toe sodra hulle oud genoeg is. Sonder die harde werk van jong mans, word die lande afgeskeep, die beeste raak te veel om te versorg en die huise word nie reggemaak nie. Dis net kinders en ou mense, en alles gaan agteruit.
"Joh, the system really got you bad.." Hy kyk maar net af en skud sy kop.
In die geskiedenis van industrialisasie, was daar baie sosiale manipulering toegepas om die landelike bevolking los te ruk van hul tradisionele lewe, en hulle beskikbaar te stel as industriële arbeiders. 'n Voorbeeld was die hut tax deur die Britte in die vroeë 1900's - 'n belasting gehef op elke tradisionele huishouding. It benefited the colonial authorities in four related ways: it raised money; it supported the currency; it broadened the cash economy; and it forced Africans to labor in the colonial economy (Hut Tax, Wikipedia). Alle tradisionele gemeenskappe het betrokkenheid by die industriële ekonomie vermy. Maar met truuks soos hierdie, was duisende jong swart mans van die platteland af gedwing na die fabrieke en myne, waar hulle die industriële ekonomie betree het as arm arbeiders, en hul posisie oorgedra het aan hul nageslagte.
Hut belasting in Rhodesia. Foto via iMGSRC.
Meer as 'n honderd jaar later is die arm stedelike arbeiders nog steeds hier. Met die aanvang van 'n demokratiese regering was daar aan hulle belowe dat hulle binnekort ook die vrugte van vooruitgang sal geniet maar na jare se vals beloftes dring hulle nou aan op ekonomiese vryheid. Politici en ekonome maak beloftes vir werkskepping, en probeer die meganismes van die industriële ekonomie rond wikkel om te kyk of hulle dinge kan verander, maar sonder veel sukses. Die meesterplan is effens onduidlik - gaan ons probeer om die miljoene arm Suid-Afrikaners almal te assimileer tot die middelklas, sodat hulle 'n gemaklike "beskaafde" bestaan kan geniet? Dis wat hulle beloof word, maar is dit eers moontlik? Afgesien van die sosiale en ekonomiese uitdagings - is daar eers genoeg natuurlike hulpbronne vir so 'n utopia?
Daar is 'n ander tipe ekonomiese vryheid ook. Dit word grotendeels afgeskeep in die huidige diskoers maar daar is 'n paar mense, veral in Afrika, wat werk aan hierdie strategie. My gunsteling is Alex Petroff van Working Villages International in die Kongo. Sy plan om armoede te beveg berus nie op stedelike werkskepping nie maar op die intelligente herorganisering van landelike gemeenskappe, deur nodige infrastruktuur soos waterkanale, boorgate en damme te bou, asook opleiding in die beste organiese landbou tegnieke te verskaf. Sy projek is nou een van die grootste rys produsente in die Kongo, en gee 'n nuwe lewe aan duisende mense van die omringende gemeenskap. Die idee is nie om die mense ryk te maak nie maar om hulle toe te laat om alles te groei wat hul nodig het. Kos, klere, boumateriaal, medisyne, brandstof en pakdiere as vervoer. Die middelle van produksie is binne die mense se beheer en daar is geen vrees vir werkloosheid of skuld nie. Hulle is onafhanklik van die globale ekonomie en word nie beheer deur tegnokrate, burokrate of sindikate nie. Dit is 'n ekonomiese vryheid wat geen van die arm mense in die stede ooit sal ervaar nie.
Dit vereis vir seker 'n opoffering van Westerse luuksheid - maar daar is 'n toenemende hoeveelheid "voorheen bevoordeelde" mense wat, ten spyte van hul geleentheid om die voordele van die industriële ekonomie te geniet, ook belang stel om te skuif na 'n soortgelyke self-onderhoudende leefstyl. En te midde van die ekologie krisis wat ons in die gesig staar, word dit ook al hoe meer relevant.
Oestyd in 'n ecovillage in Hongarye, Europa, waar osse gebruik word in die poging om weg te beweeg van masjiene wat olie-afhanklik is. Foto via Eco Valley Foundation.
Die rewolusie wat ons nou beleef, word gedryf deur die begeerte vir ekonomiese vryheid, maar dit is nog in 'n ambiguous fase. Sommige begeer 'n strukturele verandering vir 'n beter Suid-Afrika vir almal (wat ook al dié mag beteken). Maar sommige wil nie die sisteem verander nie - hulle wil net eenvoudig ook die voordele geniet wat kom as jy bo aan die industriële piramiede sit. As dit al is, is hierdie nie 'n rewolusie nie, maar 'n makeover. Die bokant van die piramide gaan dalk swarter wees, maar daar sal steeds 'n stewige onderkant wees, so arm soos altyd. As die mense aan die onderkant verlig moet word van die onregverdige druk wat op hulle afforseer word om 'n sisteem aan die gang te hou waaruit hul nie voordeel trek nie, moet hulle die geleentheid kry om onafhanklik van die piramide te bestaan, want daar is nie plek vir almal daar bo nie.
"The country is governed for the richest, for the corporations, the bankers, the land speculators, and for the exploiters of labour. The majority of mankind are working people. So long as their fair demands - the ownership and control of their livelihoods - are set at naught, we can have neither men's rights nor women's rights. The majority of mankind is ground down by industrial oppression in order that the small remnant may live in ease."
Kyk dié TEDx praatjie oor Workingvillages.org. Dit is 'n projek in die Kongo waar armoede verlig word deur die rehabilitasie van plattelandse gemeenskappe.