Afrikaans op universiteit verongeluk nie nasiebou nie!Foto: Pixabay/Pexels.com Deur prof. Elirea Bornman In diskoerse oor onderrigtaal by instellings vir hoër onderwys word dikwels aangevoer dat die aanbieding van klasse in Afrikaans interaksie tussen studente van verskillende rassegroepe in die wiele ry en gevolglik nasiebou en die bevordering van eenheid en goeie tussengroepverhoudinge teenwerk. Navorsing wat deur ŉ span navorsers by Unisa gedoen is, dui egter op die teendeel. Die kwessie van afsonderlike klasse vir verskillende taalgroepe is wel nie by Unisa ŉ kwessie nie, omdat dié universiteit slegs afstandsonderrig aanbied. Nogtans het ons bevind dat studente wat in Afrikaans studeer – in teenstelling met dié wat in Engels studeer – nie slegs sterker met hulle eie etniese en rassegroep identifiseer nie, maar ook sterker identifiseer met Suid-Afrika as ŉ land asook met die Reënboognasie (wat Suid-Afrikaners van ander groepe insluit) en die Afrika-kontinent. Dit wil voorkom of studente wat in Afrikaans studeer, nie slegs sterker bande met hulle eie groep (Afrikaners of bruin mense) het nie, maar ook sterker in die Suid-Afrikaanse en in Afrika-konteks gewortel is. Boonop het beduidend minder van hierdie studente dit oorweeg te emigreer. Meer nog, ons het ook bevind dat studente wat in Afrikaans gestudeer het, sterker met die universiteit geïdentifiseer en meer tuis gevoel het en hulle as deel van die Unisa-gemeenskap beskou het. Hulle het ook in ŉ groter mate die gevoel gehad dat hulle vir Unisa belangrik is en dat die universiteit moeite doen om hulle te akkommodeer. Hierdie is ŉ belangrike bevinding, aangesien die meeste universiteite sterk leun op oud-studente om die universiteit op verskillende maniere – maar veral ook finansieel – te ondersteun. Identifisering met die universiteit speel ŉ belangrike rol in hierdie verband. Terwyl universiteite in die huidige globale bestel dikwels as kultuur- en identiteitlose instellings voorgehou word, wil dit voorkom of taal en kultuur ŉ belangrike rol speel om ŉ band tussen studente en die universiteit te vestig. As so ŉ band eers gevorm het, sal mense ook nadat hulle afgestudeer het, trots wees om te sê: ek is ŉ Unisa-student; ek is ŉ (oud)-Matie; of ek is ŉ (oud)-Tukkie. Teorie hou voor dat wanneer so ŉ band eers gevorm het, mense geneig is om in hulle latere lewe positief teenoor die universiteit te wees, op allerhande maniere by die universiteit betrokke te bly en ook finansiële ondersteuning te gee. Moedertaalonderrig – en gevolglik ook onderrig in Afrikaans – speel egter nie slegs ŉ rol in identiteitsvorming nie. Die studie het ook aan die lig gebring dat dit aan studente ŉ belangrike voorsprong bied. Studente het die voordele op verskeie vlakke ervaar. Hulle het byvoorbeeld genoem dat studie in Afrikaans ŉ diepgaande begrip van die leermateriaal – en gevolglik minder “papegaaikennis” – bevorder. Hulle kon ook die tyd tot hulle beskikking beter benut, omdat hulle nie alleen die werk vinniger begryp het nie, maar ook nie gedurigdeur woorde wat hulle nie verstaan nie, in die woordeboek moes naslaan nie. Hierdie bevindings weerlê bewerings dat Afrikaanssprekende studente se Engels oor die algemeen so goed is dat hulle net so wel in Engels kan studeer. Die feit is dat akademiese taal van gewone spreektaal verskil. Dit is deurspek met moeilike konsepte en begrippe wat nie deel vorm van die gewone woordeskat van deursneë tweedetaalsprekers nie. Die gevolg is dat studente voortdurend woordeboeke moet gebruik om te probeer verstaan wat hulle leer. Die studente het verder aangedui dat hulle makliker oor die leermateriaal kan kommunikeer wat hulle veral in eksamensituasies gehelp het. Hulle het dan ook ervaar dat hulle beter presteer in vakke waar hulle in Afrikaans kon studeer. Soos wat ook in teorie oor moedertaalonderrig uitgelig word, was dit ook vir hulle maklik om in Engels oor die leerinhoud te kommunikeer wanneer hulle die begrippe in Afrikaans baasgeraak het. Die navorsing het verder aangetoon dat die idee dat die wêreld van werk vandag oorwegend Engels is en dat dit gevolglik beter is om eerder in Engels te studeer, ook nie water hou nie. Baie studente – veral regstudente – het aangetoon dat die feit dat hulle in Afrikaans studeer, hulle help om hulle Afrikaanssprekende kliënte beter te bedien. Anders as wat dikwels geglo word, het sommige studente ook aangedui dat hulle werksmilieu hoofsaaklik Afrikaans is. Ons het ook aan studente wat in Engels gestudeer het, gevra wat die redes vir hierdie keuse was. Dit het geblyk dat die feit dat universiteitshandboeke meestal Engels is, ŉ belangrike rol in hierdie verband speel. ŉ Verdere belangrike faktor is die idee dat Engels die taal van die Westerse wêreld en/of die taal van globalisering is. Europese kenners tipeer sodanige idees as globalisme wat hulle as ŉ ideologie bestempel. Hierdie opvattings egter net eenvoudig nie waar nie. Enige iemand wat al verder as Amerika en/of Engeland gereis het, sal dit kan bevestig. Studente (en hulle ouers) moet gevolglik aangemoedig word om taalkeuses te maak op grond van oorwegings wat op opvoedkundige beginsels berus wat goed nagevors is – soos die voordele van moedertaalonderrig – eerder as om hulle deur leë ideologieë aan die neus te laat lei. Die bekende Noorweegse opvoedkundige, Birgit Brock-Utne (2013), spreek haar in hierdie verband ook uit teen opvattings dat veral die natuurwetenskappe beter deur middel van Engels onderrig en geleer kan word en dat Engels as die taal van die wetenskap en tegnologie beskou word. Sy verwys na die gebruik in Afrika waar koloniale tale – en Engels in die besonder – vanaf ŉ baie vroeë ouderdom die enigste of dominante taal van onderrig is. Sy vergelyk Afrika met verskeie lande in Asië waar Engels deur plaaslike tale – veral in die onderrig van wetenskap en tegnologie – vervang is. In Sri Lanka is Engels as onderrigtaal byvoorbeeld deur Tamil en Sinhala vervang. Dit het grootliks daartoe bygedra om die kloof tussen die bevoorregte en minderbevoorregte klasse, die opgeleide elite en die onopgeleide massas, en tussen die wetenskap as sodanig en die breë publiek te oorbrug. Kortom, dit het by gewone mense die selfvertroue gekweek dat die bemeestering van die wetenskappe binne hulle bereik is. Afrikaans as universiteitstaal is besig om op vele terreine veld te verloor. Die belangrikste teenwig vir toenemende verengelsing is waarskynlik in taalburgerskap geleë. Afrikaanssprekendes moet eenvoudig mobiliseer en aandring op onderrig in Afrikaans. Hulle moet met hulle voete – en gevolglik met hulle geld en talente – stem as daar nie aan hulle eise voldoen word nie. Hulle kan dit met selfvertroue doen in die wete dat hulle nie alleen die beste vir hulleself en hulle kinders doen nie, maar ook vir ander taalgroepe in Afrika wys wat die beste manier is om dié kontinent se agterstand op vele terreine uit te wis.