Op verzoek van de V.V.A. heeft de Ambassadeur van de Zuidafrikaanse Republiek, Dr. F. STYEN, de onderstaande tekst bezorgd, die een aantal (historische en andere) aspekten belicht van wat algemeen als 'apartheid' bekend staat.
De Afrikaanse tekst hebben we niet willen omspellen, onze leden zullen er immers weinig of geen moeilijkheden mee hebber
Die blanke nasie
Die fundamentele uitgangspunt van die Suid-Afrikaanse regering is dat die blankes in Suid-Afrika 'n eie nasie vorm met onbetwisbare bestaansreg in Afrika.
Vele jare gelede het die Britse staatsman, Lord Balfour, dit so gestel:
''n Blanke nasie is op die Swart Vasteland gevestig - iets wat enig is in die geskiedenis van die wêreld.'
Inderdaad, gedurende 314 jaar het die nasate van pioniers hier uit Wes-Europa - veral uit die Lage Lande, Frankryk, Duitsland en Engeland - saamgesmelt in 'n enkele afsonderlike Afrikaanse volk met 'n eie vaderland, nasionaliteit, kulturele en materiële erfenis. Weliswaar bly ons bewus van al die bande wat ons bind met ons Europese stamlande, maar ons het al eeue gelede opgebou om Hollanders, Duitsers, Franse en Engelse te wees. In die smeltkroes het ons Afrikaners geword met Suid-Afrika as ons enigste vaderland! Die Belge in die Kongo het nog 'n vaderland hier ver oor die see gehad maar die Afrikaners ken net een vaderland geken - Suid-Afrika!
Die blanke vaderland
'n Tweede uitgangspunt is dat Suid-Afrika geen swartmansland was en dat die gewetenlose blanke indringers nie die arme Swartman van sy geboortegrond beroof het nie.
Wat is die ware historiese feite? Dat die Bantoe of Swartman nie die oorspronklike inwoners van Suid-Afrika was nie! Terwyl die Blankes ooswaarts en noordwaarts vanuit Kaapstad die leë binnenland ingetrek het, het die Bantoe, komende van sentraal en Oos-Afrika die noordelike en noordoostelike kusgebied van die huidige Republiek binnegegaan. Eers sowat 130 jaar na van Riebeeck se aankoms (in 1652) het die blanke stroom en die swart stroom vir die eerste keer ontmoet aan die oewers van die Visrivier in die oostelike Kaapland - digby die Keirivier wat vandag nog die grens vorm tussen witmansland en swartmansland!
Die tradisionele tuisland van die Blankes is gebied wat óf nooit deur die Swartman bewoon of beset was nie, óf onbewoonde niemandsland, óf ontvolkte gebiede wat deur koop of traktaat van die Bantoe verkry is.
Die tradisionele Bantoe tuislande
Soos die Blankes, so ook het die Bantoe hulle tradisionele tuislande - dus gebiede wat hulle in hulle migrasie suidwaarts uit eie, vrye keuse beset het. En hulle besit en bewoon dit, algemeen gesproke, tot hede vandag nog!
Hierdie gebiede sluit in van die allerbeste landbougebied van Suid-Afrika - 75% daarvan val binne die hoëreënvalstreke van Suid-Afrika. Hierdie gebiede beslaan circa 5 keer die totale oppervlakte van België met sy bevolking van nagenoeg 10 miljoen. Reeds is sowat 5 miljoen hektaar gevoeg by die Bantoe-gebiede - dit ten koste van die blanke gebiede.
Die begrip van Bantoe-tuislande is geen moderne uitvindsel van my Regering nie. In 1913 is Bantoe-gebiede spesifiek as sulks in ons eie Wetgewing vasgelê - d.w.s. gebiede wat onvervreembare Bantoe-gebiede is. Hierdie gebiede is in 1936 uitgebrei en die destyds beoogde vergroting van die gebiede word deur die huidige regering voltrek.
Die kleurvraagstuk van Suid-Afrika lê veral in die verhoudings tussen 3.5 miljoen blankes en 11 miljoen Bantoe, wat geen homogene groep is nie, maar behorende tot 7 groot etniese groepe, iedereen met sy eie taal en dialekte.
Binne elke groep bestaan daar diepgaande verskille van beskawing of ontwikkeling - aan die een pool, die gesofistikeerde, verstedelike Batoe, selfs met 'n universiteitsdiploma; aan die ander pool sy primitiewe stamgenoot in die Bantoegebied.
Almal gelyk voor God! Dit aanvaar ons! Maar God het ons nie almal eenders geskape nie! Wie sal ontken dat daar verskille bestaan tussen Engelsman en Eskimo, of tussen Hollander en Spanjaard, ja selfs tussen Vlaming en Waal?
Maar om sodanige verskille te erken is tog immers nie om rassemeerderwaardigheid of -minderwaardigheid toe te ken nie. Suid-Afrika se beleid van differensiasie tussen rasse steun geensins op dergelike oorwegings nie.
Hier het ons nou die hoeksteen van ons beleid nl. die erkenning van die verskille, verskille tussen Blank en Bantoe en tussen die Bantoe onderling.
Maar let wel dat apartheid nie die uitvinding is van my huidige regering wat sedert Mei 1948 aan die bewind is nie. Inderdaad is dit niks anders nie as 'n modernisasie van Suid-Afrika se tradisionele politiek van oor die eeue. Ons beroemde staatsman, Wyle Gen. Smuts, het meer as 40 jaar gelede gesê:
'In Suid-Afrika het die praktyk ontwikkel om aan die Swartman hulle eie, paralelle instellings te gee. Dit is nutteloos om te trag om Swart en Wit onder dieselfde stelsel te regeer... In grondbesit en regeringsvorme is dit ons beleid om hulle apart te hou... Dus sal uiteindelik in Suid-Afrika gevind word groot gebiede wat deur die Swartvolk bewerk en geregeer word, terwyl die Blanke, in die res van die land, hulleself sal regeer ooreenkomstig aanvaarde Europese beginsels.'
Hier vind u die essens van ons beleid van eiesoortige ontwikkeling. En die einddoel van die beleid is dat aan elke groep, Blank en Bantoe, elkeen in sy tradisionele tuisland volle vryheid gegun word vir ekonomiese, maatskaplike en politieke ontwikkeling.
Ons hele doel is om van die Bantoe 'n beter man te maak en geen goedkope nabootsing van die Westerling nie. Ons besef goed dat ook vir die Bantoe sy kultuur en tradisies heilig is. Ons sê dus: Vir die Bantoe volle geleentheid vir die hogste selfvervulling, elkeen teen die agtergrond van sy eie tradisies, omdat die Westerse demokrasie en sy instellings nie somarso na Afrika oorgeplant kan word nie. Hiervoor het ons herhaaldelik bevestiging gekry uit die nuwe state in Swart Afrika!
Hierdie is beginsels wat ons al jarelank verkondig! Lateraan het die Swartman in Afrika dieselfde standpunte gestel - alleen in verskillende terminologie. Hulle praat van 'Negritude' of van die sogenaamde 'African personality'. Die basiese uitgangspunt van ons beleid word deur die Swartman self verkondig.
Dis die erkenning van die menigvuldige verskille, tussen blanke en Bantoe en tussen die Bantoe onderling, dis die erkenning dat die Westerse demokratiese instellings vreemd is aan die aard en mentaliteit van die Swartman.
Ons oplossing vir hierdie unieke probleem is afsonderlike, eiesoortige ontwikkeling. Langs hierdie weg hoop ons om 'n eind te maak aan die ewige diskriminasie, van Blank teenoor Bantoe asook van Bantoe teenoor Blank.
Vir ons blankes bestaan daar natuurlik reeds ons gevestigde Westerse, demokratiese instellings. Wat van ons Bantoe? Daar is die uitgangspunt van ons politiek die tradisionele Bantoe bestuurstelsels - stelsels wat in wese nie ondemokraties is nie en, en dit is die hoofsaak, stelsels waarmee die Bantoe vertroud is en waarin hulle volle vertroue het. My regering het reeds hierdie tradisionele Bantoe bestuurstelsels enigsins aangepas by die vereistes van die moderne tyd.
Die Bantoe moet opgelei word vir en gelei word na selfregering en eventuele soewereine onafhanklikheid.
Die wêreld het gehoor van die Transkei, die tuisland van die Xosa-volk waar in November 1963, 900,000 kiesers 45 swart afgevaardigdes na hulle eie swart parlement gekies het, 'n parlement wat intussen die heer Kaiser Matanzima as Hoofdminister aangewys het en sy 5 ander ministers verkies het by wyse van geheime stemming.
En Hoofdminister Matanzima en sy ministers bestuur reeds effektief die Transkei met behulp van 'n eie Staatsdiens. Hierdie staatsdiens bestaan hoofdsaaklik uit welopgevoede en goedopgeleide swart amptenare. 'n Geringe aantal blanke amptenare word voorlopig aan die gebied geleen. Die bedoeling is dat, sodra hul swart plaasvervangers die nodige opleiding ontvang het om die verantwoordelikheid oor te neem, die blanke amptenare sal teruggaan na die staatsdiens van die blanke Republiek.
Voorheen het ons teenstrewers steeds die eerlikheid van ons beleid in twyfel getrek. Nou, nadat Kaiser Matanzima en sy kollegas die bestuur in hande het, nou trag ons teenstrewers om die helesaak as onbelangrik en onbeduidend af te maak - asof dit 'n heel geringe laboratoriumeksperiment is. Met neerhaling word daarop gewys dat die Transkei geen soewereiniteit toegeken word nie!
Die Transkei onbelangrik? Hier gaan dit om die Xosa-volk van meer as drie miljoen siele. Dit gaan hier om ongeveer 30% van ons totale Bantoebevolking. En wat van die Transkeigebied? Dit is anderhalf keer so groot as België en dit bevat die beste landbougrond in Suid-Afrika, dit lê in die hoë reënvalstreek en bepaalde minerale is reeds gevind. Inderdaad is dit van die mooiste en beste gedeeltes van Suid-Afrika.
Dat die Transkei aanvanklik geen soewereiniteit gaan kry nie, is volkome waar. Wat hulle vir die beginstadium aangebied is, in heel duidelike bewoording, is 'n uittgebreide self-regering.
Die vergesig van die Eerste Minister is van Suid-Afrika as 'n Statebond - Commonwealth - van die blanke staat en van die swart gebiede of state - 'n commonwealth wat sal steun op die konsep van politieke onafhanklikheid naas ekonomiese onderlinge afhanklikheid. Per slot van rekening is ook dit 'n begrip wat hier in Europa nie onbekend is nie!
In hierdie verband het premier Verwoerd woordeliks verklaar: 'Alle nasies ter wêreld wat menslike waardigheid en die reg tot selfbeskikking respekteer, moet Suid-Afrika die regverdige geleentheid gun om sy eie Gemenebes van Nasies daar te stel en te ontwikkel'.
Binne afsienbare tyd kom die 2 miljoen Tsjwanas aan die beurt; die 3 miljoen Zoeloe sal seker gou daarop volg en daarmee sal sowat 8 miljoen van ons huidige 11 miljoen Bantoe - d.w.s. circa 73% - selfbestuur geniet as maar nog 'n stap op die weg na volle soewereiniteit.
Ons gun die Bantoe wat ons as blankes vir onsself vra - vir elk volle vryheid en selfbeskikking in sy eie tradisionele tuisland. Maar niet alleen gun ons die Bantoe wat ons vir onsself opeis nie; inderdaad ons help die Bantoe daadwerklik - geestelik
sowel as materieel - op sy weg na daardie hoogste selfvervulling. Dit het ons reeds reusebedrae gekos, waarvan enkele voorbeelde is:
(1) Die beste behuising en die beste maatskaplike, mediese en hospitaaldienste (laasgenoemde gratis) in ondermeer die grootste en modernste hospitaal in Afrika.
(2) Drie universiteite, asmede 'n mediese skool vir Bantoe.
(3) 48 Normaalkolleges vir Bantoe onderwysers - studentetal 5,000.
(4) 29,000 Bantoe onderwysers in meer as 8,000 skole - leerlingtal meer as 2 miljoen, d.w.s. meer as dubbel die aantal blanke skoliere. Die leerlingtal het gestyg met 130% in die afgelope 15 jaar.
(5) 'n Opleidingskool vir Bantoe stamhoofde.
Hierdie, soos gesê, is maar enkele voorbeelde van wat ons met 'n uitgawe van meer as Bfr. 35 miljard in 10 jaar bereik het. En kragtens 'n lopende vyfjaarplan word sowat Bfr. 8 miljard aan ekonomiese ontwikkeling van die Bantoegebiede bestee!
Wat die apartheid nie is nie
Dit word beweer dat Apartheid 'n beleid van onderdrukking is. Maar indien dit so is, waarom dan die 1 miljoen Bantoe-immigrante in Suid-Afrika - meestal onwettig! Sou hulle onderdrukking by ons kom soek?
Wat krities voorgehou word as Apartheid - insoverre dit nie verdraaid is nie, is miskien gevalle van onverdraagsaamheid, van gebrek aan fyngevoeligheid of wellevendheid, soms gevalle van kleinlike haatlikheid, soms inderdaad ook diskriminasie van ras teenoor ras. Ons erken dat Suid-Afrika nie volmaak is nie; maar hierdie gebreke is niet Apartheid nie. Stellig het hulle hul oorsprong in dieselfde historiese en ander omstandighede as die Apartheid self; maar dit maak hulle nie een en dieselfde ding as Apartheid nie. Wat as 'klein apartheid' betitel word het inderdaad met die filosofie van Aparte Vryheid niks te doen nie. Wat die Aparte Vryheid juis beoog is die uitskakeling van alles wat die somtotaal vorm van die sogenaamde rassediskriminasie.
Is skeiding enig in Suid-Afrika?
Maar nou wil ek u in alle erns die vraag stel of Suid-Afrika die enigste voorbeeld ter wêreld bied van geskeide ontwikkeling in die een of ander vorm?
Noorweë het van Swede weggebreek
'n Skeidslyn loop deur Ierland
Indië en Pakistan het geskei
In 1947/48 verdeel die V.N. self die eertydse Palestina in Joodse en Arabiese state.
Dis die V.N. self wat besluit op partisie van die voormalige Britse Kameroen.
En elders: kulturele outonomie, 'n taalgrens en waarborge teen minorisasie!
Wat my Regering betref is algehele integrasie in 'n veelrassige gemeenskap op die duur die enigste alternatief vir afsonderlike, eiesoortige ontwikkeling. Integrasie moet onvermydelik lei tot dominasie deur die getalsterkere. Dit moet lei tot die verdwyning van die Westerse demokrasie en sy instellings uit Suid-Afrika. Want die Westerse demokrasie is vreemd aan die mentaliteit van Swart Afrika! By hoeveel van die nuwe Afrika-state bestaan daar parlementêre bestuur? Sou u met blymoedigheid 'n een-party diktatuur aanvaar? Selfs van u eie volksgenote?
Integrasie impliseer vir ons meer as die inhoud van die woord self; dit beteken totale abdikasie van die witman. En dit, in ons besondere historiese konteks is onverdedigbaar. Alles wat ons oor meer as drie eeue opgebou het en die blanke nasie self, sal verdwyn en vernietig word. En dit sal nóg die Bantoe, nóg die Vrye Wêreld tot voordeel strek.
Welke morele gebod vereis van 3 1/2 miljoen blanke om verowering deur integrasie te aanvaar? Of word hierdie 3 1/2 miljoen blankes dan alle selfbeskikkingsreg ontneem? Hoe kan dit, terwyl aan volke van 1/2 miljoen wel selfbeskikkingsreg verleen word? Weer stel ek die vraag: Is Uhuru vir die Swartman dan heiliger dan Vryheid vir die Witman?
Suid-Afrika verstaan dit moeilik dat enigiemand wat vir die behoud van sy identiteit van sy eie opkom, ons wil verwyt omdat ons ons identiteit wil bewaar.
My regering volg 'n politiek wat rekening hou met die werklikhede van 'n heel besondere situasie. Hy glo dat die politiek uitvoerbaar is. Hy glo eerlik dat dit reg en geregtigheid aan beide blank en nie-blank laat geskied en dat dit die beste weg is na rasse-harmonie en vreedsame saambestaan tussen blanke en nie-blanke groepe.
Terwyl die verdoemingskoor by die V.N. tot 'n nuwe crescendo swel, het meer en meer verantwoordelike stemme begin opgaan om twyfel uit te spreek oor die multi-rasiale oplossing en om tot groter objektiviteit te maan. Hier dink ek byvoorbeeld aan onlangse geskrifte in o.m. die Gazet van Antwerpen, Reader's Digest, die Telegraaf van Amsterdam, die Haagsche Post, Manchester Guardian en die Neue Zürcher Zeitung.
En wat van die veelbesproke verklaring van die Katolieke Aartsbiskop Whelan van Bloemfontein, Suid-Afrika? Hy verklaar ondermeer (Vrye vertaling):
'Daar is geen leerstelling in die Kerk nie in botsing met die idee van 'n staat bestaande uit 'n aantal nasionale en rassegroepe wat in hulle afsonderlike en eie identiteit bewaar word deur die staat waarvan hulle deel vorm.
Dit is onlangs herbevestig in Pous Johannes se ensikliek "Pacem in Terris".
Die Kerk het dikwels verklaar dat openbare instanties dit as plig het om die kultuurgroepe en rassegroepe in 'n pluralistiese staat in hulle eiesoortige ontwikkeling te ondersteun.
Die Kerk beskou as immoreel enige beleid met as doel die gelykskakeling van etniese groepe in 'n amorfeuse kosmopolitiese massa.'
Let wel op die woorde pluralistiese en gelykskakeling komende uit die mond van die Katolieke Aartsbiskop.
Wat is die onafhanklike bevinding van die vrydenker, die Belgiese humanis, Prof. Max Lamberty? In uitgawe no. 12/1963 van 'Die Vlaamse Gids' verskyn sy tweede artikel 'Wat betekent
pluralisme?' waarin hy op hoogs interessante wyse die apartheid teen integrasie opweeg. En wat is sy gevolgtrekkings?
'Geen gelijkschakeling dus, maar oprichting van instellingen waarin de van elkaar afwijkende ethnische, culturele, confessionele groepen een apart raam vinden dat hun bestaanszekerheid en levensmogelijkheden verschaft.'
'Dus geen integratie, wél segregatie, wél apartheid...'
Voortgaande sê prof. Lamberty:
'Die "integrasie" kan een groter euvel zyn dan de "segregatie", wanneer zij niet door alle betrokken partijen word aanvaard, wanneer zij niet door vrije keuze, maar door dwang moet worden verwezenlijkt'.
Gelykaardige konklusies as dié van prof. Lamberty word bereik deur die bekende Britse politieke kommentator Peregrine Worsthorne in 'n studie gepubliseer in die Londense Sunday Telegraph en lateraan herdruk in die Amerikaanse weekblad 'Life'.
Eienaardig dat alle venyn van die V.N. vir Suid-Afrika, Suid-Rhodesië en Portugal bewaar word. Vir Suid-Afrika as gevolg van Apartheid; vir Suid-Rhodesië as gevolg van sy beleid van rasse-vennootskap wat, soos vryelik te kenne gegee word, eventueel moet lei tot 'n Swart meerderheidsregering en vir Portugal hoewel hy 'n beleid van rasse-integrasie volg.
Nou, as ons aldrie ewe venynig om selfs diametries-teenoorgestelde politiek vervolgd word, dan is die gevolgtrekking onvermydelik: ons werklike sonde is dat ons blank is!
In die Londen Times van 24 September 1963 het 'n besondere interessante skrywe verskyn van 'n ervare Afrika kenner, mev. Elspeth Huxley. Sy het geskryf na aanleiding van 'n pleidooi ten gunste van multi-rasialisme. Ek gee 'n vrye vertaling van gedeeltes van haar betoog:
'Helaas multi-rasialisme is dood. Daar is geen hoop op herlewing nie en daar kan geen verdeling van mag wees nie, slegs in totale inpalming daarvan. Indien die blankes hulle houvas sou verslap dan sal die swarte meerderheid dit aangryp soos in Kenia - as swartes, as Afrikaanse rasialiste...
'Om by die blankes van Suid-Afrika aan te dring om hulle politieke mag met die swartes te deel, is om hulle te vra om rasseselfmoord te pleeg'.
Ons in Suid-Afrika let noodwendig noukeurig op die verklaarde doelstellings van leidende swart organisasies soos byvoorbeeld die Pan-Afrikaniste. Op die PAFMESCA-konferensie in Addis Abeba in Februarie 1962, waar etlike Afrika-state amptelik verteenwoordig was, het die leier van die Ethiopiese afvaardiging ondermeer gesê dat Afrika nog nooit enige behoefte gehad het aan die sogenaamde beskawende missie van die Europese koloniseerders nie, 'want ons vasteland was die tuiste van die vroegste beskawings in die menslike geskiedenis'.
Voortgaande het hy gesê dat daar in Afrika geen plek was vir 'imperialistiese konsepte van multi-rasiale of inter-rasiale partnership nie, want hierdie konsepte is blote camouflage sonder enige eerlike doel'.
En dit was Leballo, die leider van Poqo, die Suid-Afrikaanse tak van die Pan-Afrikaniste, wat ondermeer aan sy volgelinge gesê het: 'Kap die eerste blanke wat jy teenkom in drie stukke. Lek dan die bloed van jou kapmes om verder moed te verkry'.
Miskien is dit nou vir u ook meer duidelik waarom my regering die multi-rasialisme as oplossing verwerp - waarom hy daarvan oortuig is dat ons ons politieke mag nie met die swartman kan deel sonder dit alles te verloor nie!
Sekerlik ontstaan die vraag: Wat dink die Batoe van aparte ontwikkeling of aparte vryheid? Alle tekens dui daarop dat 'n groot meerderheid van die Bantoevolke akkoord is met die beleid. Hoofdminister Kaizer Matanzima zal het beskryf as 'die enigste praktiese beleid vir die skikking van rassebetrekkinge in die land'.
Laat ons ook getuienis van buite inroep - byvoorbeeld van die heer Matthews Phiri van Malawi, voorheen in die Kabinet van Welensky in die Federasie van Rhodesië en Nyasaland. Na 'n onlangse besoek aan my land om sy seun te bring vir mediese behandeling wat hy nie tuis kon verkry nie, verklaar die heer Phiri ondermeer (Vrye vertaling).
'My besoek aan Suid-Afrika was heel aangenaam. Dit het my oë geopen. Nooit het ek 'n land gevind waar meer vir sy nie-blankes gedoen word as Suid-Afrika nie.
Hoewel daar steeds twee kante aan elke saak is, glo ek dat die beleid van selfregering eerlik en groothartig uitgevoer word.'
Onlangs het André Demedts, na 'n uitgebreide besoek aan my land, gewag gemaak van 'de stelselmatige haatcampagne tegen Zuid-Afrika'. U weet almal van hierdie haatkampanje, maar ek glo nie u kan ooit 'n getroue denkbeeld vorm van die gewetenloosheid en redeloosheid van hierdie kampanje nie.
Nou wonder u stellig hoe en waarom ons hierdie woeste storms van vervloeking so lank kan trotseer. Ek glo niet dit kan toegeskryf word aan 'n oormaat van óf koppigheid óf heldemoed nie. Die verklaring is doodeenvoudig:
(1) Dit is ons voortbestaan - ons voortbestaan as nasie en persone - wat op die spel is.
(2) Die ongegrondheid, dikwels valsheid van die aanvalle op ons.
Wat vir ons onverklaarbaar is, is dat die Weste maar nie kan of wil besef nie dat die kampanje teen ons in Moskou en Peking ge-orkestreer word - dat dit onafskeidelik deel vorm van die Koue Oorlog. Wat vir ons nog meer onverklaarbaar is, is die skynbare bereidwilligheid by sommige Westerse kringe om Suid-Afrika, die Weste se getrouste vriend en bondgenoot, sy enigste beproefde vriend en stamverwant op die Afrikaanse Vasteland - voor die wolwe te gooi.
Byna. 70 jaar gelede het die Suid-Afrikaanse Republiek op die vooraand van die Tweede Vryheidsoorlog teen Engeland 'n uiteensettting van die aanleiding tot die aanstaande worstelstryd gepubliseer en daarin verklaar:
'Wij leggen met vertrouwen onze zaak open voor de gehele wereld. Hetzij wij overwinnen, hetzij wij sterven, de Vrijheid zal in Zuid-Afrika rijzen als de zon uit de morgenwolken'.
Met eweveel beslistheid sê Suid-Afrika vandag aan die wêreld dat hetsy ons oorwin, hetsy ons sal sterwe, die blanke Afrikaanse volk sal staan teen alle magte vir ons reg dat die erwe van ons vaders, vir ons kinders sal erwe bly, en totdat die internasionale aanvaarding van Suid-Afrika se pluralistiese staatkunde die wêreld sal oorvloei, soos wat lig na elke nag die wêreld vul.