In hierdie gedig kom talle terugverwysings na die voorafgaande gedig voor: die “duin”, die “ritme” (ook “klik-aar”; “polsend”, “toktokkie”, “klop-klop”), die woord “speels” roep “kamtig skaam” in die vorige gedig op, terwyl “stil” terugverwys na “suutjies”. Die sterk kohesiekragte wat tussen die eerste twee gedigte aan die werk is, werk egter ook deur na die res van die afdeling. Trouens, die bundel as geheel word gekenmerk deur die interafhanklike aard van gedigte onderling en selfs oor afdelings heen – ‘n snoer waarin enkelgedigte deel is van ‘n groter geheel, die bidsnoer. Afdeling 1 se gedigte vertoon nie slegs ooreenkoms op grond van metafoorgebruik en ooreenstemmende betekenisvelde nie, maar veral op grond van tematiese aspekte, soos die spel met erotiek en seksuele inisiasie, soos in die gedig “moerbei”:
Afdeling 1 wemel van argetipiese inisiasiesimbole: die kleur wit word deurgaans gebruik, skaamheid en speelsheid word meermale geïmpliseer, die “pluk” van die vrug kom voor in die gedig “oulaas”, in die gedig “elf” word na die meisie verwys as “kafoefelgroentjie”. Die laaste gedig in die afdeling verwys deur sy titel, “toktokkie”, terug na die aanvangsgedig en rond sodoende die afdeling sinvol en bevredigend af. Verskillende aspekte van die erotiese spel tussen man en vrou word in dié gedig belig, onder andere die “inbreek”, die “uitlok”, die “troos” van liggaamlike kontak, die oorsteek van die grens ná inisiasie (“vervel”), die betaalde liefde en ten slotte die eksplisiete beskrywing wat verrassend na ‘n spirituele vlak gevoer word wanneer die “skulp” in die slotwoord “skeppingsmond” word. Hierdie gedig bou voort op die aanvangsgedig, maar plaas terselfdertyd die liefdespel wat met die toktokkie begin het, binne ‘n universele verband deur die uitbeelding van die verskillende aspekte van liefde as simfonie en as argetipiese ritueel wat die spesifieke (dikwels banale) enkelgeval oorskry wanneer dit deur die slotwoord ‘n mistieke dimensie verkry. Soos Christo van Rensburg oor Klipwerk oordeel, vier ook hierdie gedig (soos dit trouens wêreldwyd by egte volkskuns voorkom) die bestaan van die menslike spesie – die woord voortbestaan as “beswering van die verganklikheid” (soos Daniel Hugo dit in die agterbladteks beskryf) sou binne konteks wel ook van pas kon wees! T.T. Cloete verwys veral in sy later werk dikwels na die omskepping van soma in pleroma – die banale wat omskep word in die numineuse of die heilige. Dit sien ons meermale in die tersaaklike bundel.
Ook elders in die bundel word na vuur as ‘n pynigings-, louterings- en groeiproses verwys, onder andere in “Voetspoor” en “Baken” – opgedra aan oom Bey wat die spreker “in vúúr / gedoop” het. Organiese verbande word deurgaans gelê met stilte en eensaamheid as fasette van loutering en beproewing en dit is ook eienskappe wat die digterspersona wat hier aan die woord is en deur wie ons die hartklop van die bundel hoor, hoog ag. Die digterspersona is dié instansie na wie in gedigte as “ek” verwys word. Dit is nie noodwendig die reële outeur (in hierdie geval Carel Anthonissen) nie. Maar: wanneer sekere persoonlike eienskappe oor die reële outeur op ‘n flapteks verskyn, verlei dit die leser om (ten minste in sommige gedigte) die “ek” van die gedig (die digterspersona) met die reële outeur gelyk te stel. Omdat die flapteks ‘n deel van die boek is en die gegewens wat daarop verskyn deeglik deur die outeur en die uitgewer beplan is en doelbewus op daardie plek openbaar gemaak word, is dit by tekste soos die onderhawige vanselfsprekend dat daar ten minste ‘n mate van oorvleueling tussen die reële outeur en die digterspersona sal wees. In Vuurvas hoor ons die teoloog en gevoelige intellektueel Carel Anthonissen se stem duidelik deurslaan en my insig is dat die digter dalk bewus en onbewus sommige gedigte geskryf het soos dit van hom as teoloog verwag word, eerder as om na die stem van die digter in hom te luister, dalk weens die voorbehoud wat in “’The cloud of unknowing’” gestel word:
Daarom dalk dat die onegtheid in so baie gedigte deurslaan en die afloop van gedigte wat sterk begin en geweldig plofbare potensiaal het, dikwels met die dominee-weergawe eindig, soos onder andere “Onaantasbaar” wat handel oor ‘n rusie met ‘n geliefde wat dreig om die spreker te verlaat. Hiermee wil ek nie die ironiese relasie tussen die verwagting van die leser en die teenstellende afloop miskyk nie, maar op die duur bewerkstellig dié tegniek ook ‘n soort frustrasie by die leser omdat die spanning nooit ontlont word nie.
Dit is egter jammer dat die magiese begin van die gedig as’t ware in sand wegsyfer deur ‘n byna apologetiese slot. Dieselfde geld vir ‘n gedig soos “Skok” waarin dit lyk asof die digter skrik vir ‘n kragtige emosie soos “die skuim van jou wrewel … raas in my gesig” en dit dan gou-gou met goud omfloers en mooi-praat voordat dit geleentheid kry om sy eie (vernietigende/suiwerende) loop te neem. Van suiwering deur vuur is in sulke gedigte, waarvan daar verskeie voorkom, ongelukkig geen sprake nie omdat die digter heeltyd op eiers loop en nie instaat is om sy demone end-uit te konfronteer nie. Daarenteen slaag hy egter deur aktivering van argetipiese simbole daarin om by die gedigte “Dood in die huis” en “Vreemde droom” die bisarre, surrealistiese bestaansruimte van die drome optimaal te ontgin en vol te hou:
Op dieselfde stramien funksioneer ook die ses gedigte in die afdeling “Om die luike oop te stoot” wat aan die digter se vader gerig is, ofskoon hier dikwels noodsaaklike inligting ter interpretasie ontbreek. Ek het ook gevoel dat die onderliggende drif en onderdrukte emosies wat soms in dié gedigte deur die oppervlak breek, meer oortuigende gestalte kon kry en te dikwels eindig die gedigte teleurstellend, soos “Oor onreg” waarin die belofte van blitse en onweer dreig:
Oor die algemeen bestaan die retoriese inhoud van die bundel uit verhale en indrukke wat deur assosiasies en ironieë op mekaar inspeel en koherensie in die bundel as geheel bewerkstellig. Enkele minder geslaagde gedigte oor sosiaal-politieke kwessies duik op waarin die digter egter – soos ook elders in die bundel – nie daarin slaag om die persoonlike belewenis te transendeer tot poëtiese gegewe nie. Enkelgelaagdheid bly ongelukkig in die meeste gedigte ‘n tekortkoming. In ‘n poëtiese teks soek ‘n mens na meerduidigheid, meerstemmigheid en suggestie. Daarvoor is die bundel nog te woordryk en lei grammatikale verwarring eerder tot onbegrip, soos ook die baie vae, geykte omskrywings en persoonlike voornaamwoorde waarvan die antesedent ontbreek. In ‘n gedig moet die digter instaat wees om met so min as moontlik woorde so veel as moontlik te sê sonder om die leser te verloor. In gedigte soos “Oor onreg”, “Oor geloof”, “Blind” en “Terugkeer” kon hierdie leser nie die kloutjie altyd by die oortjie bring nie, omdat noodsaaklike woorde of inligting ontbreek het. Dit is ‘n kuns om die denksprong wat die leser moet onderneem vanaf die gegewens in ‘n gedig tot by ‘n interpretasie korrek in te skat. Hiervoor blameer ek die uitgewer en die finale redakteur.