Die moderne regstaat sowel as die woord staat is nie oud nie (16de tot 18de eeue). Die Grieks-Romeinse en Middeleeuse samelewings (laasgenoemde deur die kerk gedomineer) ken slegs die Griekse stadstaat (polis); Plato se politeia (republiek), asook ’n imperium, regnum of koninkryk. Teen die 13de en 14de eeue het die Roomse kerklike eenheidskultuur egter sy greep op die hele samelewing begin verloor en dit het tot ’n skeiding van die weë van kerk en staat gelei. Tydens die latere industriële omwenteling het ’n soortgelyke proses tot die uiteenbeweeg van die bedryf en gesin gelei.
Danksy hierdie geleidelike vertakking (differensiëring) van die samelewing het die staat sowel as ’n verskeidenheid selfstandige niestaatlike samelewingsvorme na vore getree. Hierdie ontwikkeling het afskeid geneem van ’n koninkryk wat aan die koning behoort het. In ’n koninkryk word die amp van die owerheid nog nie as ’n saak van die publiek (’n res publica) waardeer nie. Omdat die koning vrylik oor die owerheidsamp kon beskik, was owerheidsgesag iets wat gekoop en verkoop kon word (’n res in commercio).
Dit is merkwaardig dat die ontwikkeling van die Romeinse reg met die eietydse kontitusionele ontwikkelinge in Suid-Afrika ooreenstem. Namate al meer nie-Romeine die ryk betree het, moes daar vir hulle regsvoorsiening gemaak word en wel deur die ontwikkeling van die ius gentuim – wat die vertrekpunt van ons moderne burgerlike privaatreg (siviele reg) vorm. Net soos in die Romeinse Ryk was daar voor 1994 talle mense op die territorium van die Repubiek van Suid-Afrika aanwesig wat nie toereikende regsbeskerming geniet het nie. Die nuwe Grondwet van Suid-Afrika het dit reggestel.
Elkeen van hierdie niestaatlike verbintenisse – soos ouer-wees, eggenoot-wees, kerklidmaat-wees, aandeelhouer-wees, student- of dosent-wees – herberg bepaalde regsbelange wat geskend kan word in die regsverkeer en wat dan op beregting deur die toepaslike staatlike regsorgane (soos die strafhof of die siviele hof) aangewese is. Die owerheid van ’n burgerstaat (regstaat) is immers geroepe om af te sien ván die niestaatlike verbintenisse van die burgery sodat juridies omgesien kan word ná die regsbelange wat in daardie verbintenisse opgesluit lê. Die veronderstelling is dat die staat nie onregmatig in die interne regsfere van die niestaatlike samelewingsvorme mag inmeng nie. Geen sosiale vereniging, ekonomiese onderneming, huwelik, gesin, familie of geloofsgenootskap is tewens deel van die staat as vermeende allesomvattende samelewingsgeheel nie. Elke lewensvorm in ’n gedifferensieerde samelewing beskik oor ’n aardeie bevoegdheidsfeer, wat ook as die soewereiniteit-in-eie-kring daarvan beskryf is.
Wanneer die staat beskou word as ’n publieke regsverband wat owerheid en onderdaan onder leiding van ’n publieke geregtigheidsidee op ’n begrensde territorium in een openbare regsorde saambind, behoort die swaardmag van die owerheid altyd beskou te word as ’n mag wat in diens van die regshandhawingstaak van die owerheid staan – die polisiemag na binne en die weermag na buite.
Solank die politieke kultuur van die stemgeregtigde burgery in Suid-Afrika deur die regstaatsidee onderskraag word, sal die toekoms van individuele, politieke en samelewingsvryhede gewaarborg bly en die afgrond van ’n (totalitêre) magstaat vermy word.
Hoe moet ons, in die lig van die bostaande idee van die regstaat, oor regstellende aksie oordeel? Gaan dit daaroor om begane onregte uit die apartheidsera te herstel?
Het oudpresident FW de Klerk met sy bydrae op Netwerk24 in werklikheid erken dat sy regering se onderhandelaars deur die ANC s’n getroef is? Hy gee te kenne dat dit nou blyk dat die Afrikaners tydens die onderhandelingsproses mislei is. Hy meld voorts dat wat die onderhandelaars nie kon waarborg nie, was hoe toekomstige regerings die grondwetlike ooreenkoms sou nakom, en hoe die howe grondwetlike regte sou interpreteer en beskerm. Hy beskuldig die ANC daarvan dat dit nooit hul bedoeling was om die regte in die 1996-grondwet te eerbiedig nie, en meld dat die grondwet in die konteks van die groot ooreenkoms staan.
Dit is jammer dat De Klerk nie die raamwerk duideliker stel wat hy meen die groot ooreenkoms versaak het nie. Is hy tevrede met die grondwet, en bloot ontevrede met die uitsprake wat soms gelewer word, en so duike in die groot ooreenkoms slaan?
Kan regters gekritiseer word sonder om te erken dat daar gebreke in die grondwet is wat dit vir die regters moontlik te maak om uitsprake – soms minderheidsuitsprake – te maak wat nie met die opstellers van die grondwet se bedoelinge strook nie?
Uit die oorvloedige leserskommentare is dit ook duidelik dat van die lesers vra of dit ’n erkenning is dat die onderhandelaars, onder andere Roelf Meyer, ’n groteske gemors gemaak het en nie opgewasse was om te kon onderhandel nie.
Of het FW hom bloot aangesluit by die groterwordende getal mense wat die konstitusionele hof se meerderheid (swart) regters kritiseer? Hy self koppel sy skrywe aan ’n skrywe van Kallie Kriel, maar daar was baie ander kritici, soos Ernst Roets, Alana Bailey, Leopold Scholtz en vele meer. Selfs een van die wit regters het die meerderheidsuitspraak goed gekritiseer in sy minderheidsuitspraak.
Voorheen is in hierdie rubriek voorgestel dat FW erken dat foute met die onderhandelinge gemaak is en ’n gebrekkige grondwet die gevolg was. So ’n erkenning sou die woede in vele kringe oor onderhandelinge wat ooglopend skeefgeloop het, kon temper. Dit het egter geblyk dat verkies word om met die illusie te volhard dat die onderhandelings “die beste grondwet in die wêreld” opgelewer het.
FW se versekerings oor “wigte en teenwigte” het dadelik die status van ’n grap wees geniet, voor dit ook aan dié front stil geraak het. Die howe het nog gerusstelling gebied, maar sedert die Renate Barnard-saak hang daar yslike voorbehoude oor die howe, en veral die konstitusionele hof, se vermoë om suiwer regsbeginsels toe te pas.
Ons HET. Ons : – die dom regses, onder die vaandel destyds van die Vryheidsfront. (Die PLUS na Vryheidsfront het eers NA die 1994 verkiesing bygekom – toe ons klaar verloor het..
Ek het ongelukkig nie die artikel waarna artikelskrywer verwys, te lese gekry nie. Dit sal egter verblydend wees indien FW wel tot die debat toetree en lig werp op die netelige kwessie.