Die stad was onder andere bekend vir sy Tempel van Artemis (omstreeks 550 v.C. voltooi), wat een van die wonders van die antieke wêreld was. Die tempel is in 401 n.C. verwoes. Keiser Konstantyn die Grote het ’n groot deel van die stad laat herbou en nuwe openbare baddens opgerig. Die stad is weer in 614 gedeeltelik deur ’n aardbewing verwoes.
Efese was een van die sewe gemeentes wat in Openbaring genoem word (Openbaring 1:11). Die ruïnes lê vandag 3 km suidwes van die dorp Selçuk in Turkye en is ’n gewilde toeriste-attraksie. Paulus het ook 'n brief aan die gemeente geskryf. Efese is in 2015 deur Unesco as wêrelderfenisgebied gelys.
Efese is in die 10de eeu v.C. op die Ayasuluk-heuwel gestig as ’n Atties-Ioniese kolonie – 3 km van die middel van antieke Efese af (soos blyk uit uitgrawings in die 1990's by die Seldjoekse kasteel). Die mitiese stigter van die stad was ’n prins van Athene met die naam Androklos, wat sy land moes verlaat ná die dood van sy pa, koning Kadros. Volgens die legende het hy Efese gestig op die plek waar die orakel van Delphi dit voorspel het. ("’n Vis en ’n varkbeer sal vir jou die pad wys.") Androklos het die meeste van die inheemse Kariese en Lelegiese inwoners verdryf en sy volk met die res verenig. Hy was ’n suksesvolle kryger en as koning het hy die 12 stede van Ionië in die Ioniese Bond verenig. Tydens sy bewind het die stad begin floreer. Hy is in ’n geveg teen die Kariërs dood toe hy Priëne, ’n ander stad van die Bond, te hulp snel. Androklos en sy hond word uitgebeeld op die fries van die Tempel van Hadrianus uit die 2de eeu. Later het Griekse historici soos Pausanias, Strabo en Herodotos vertel die stad se mitiese stigter is Ephos, koningin van die Amasones.
Omstreeks 650 v.C. is Efese deur die Kimmeriërs aangeval en verwoes. Nadat die Kimmeriërs verdryf is, is die stad deur ’n reeks tiranne regeer. Ná ’n opstand deur die inwoners is die stad deur ’n raad, die Kuretes, regeer. Efese het weer floreer en ’n paar belangrike historiese figure opgelewer, soos die jambiese digter Callinus, die satirikus Hipponax, die filosoof Herakleitos en die groot skilder Parrhasios, en later die grammatikus Zenodotos en die geneeshere Soranos en Rufus.
Efese was eeue lank vir argeoloë ’n raaisel omdat geen vasgestelde ligging van die stad vir die argaïese tydperk bekend is nie. Verskeie terreine word voorgestel vir die beweging van ’n nedersetting tussen die Brons- en die Romeinse tydperk, maar die toeslyking van die natuurlike hawens en die beweging van die Kayster-rivier het meegebring dat die ligging nooit dieselfde gebly het nie.
Tydens die Peloponnesiese oorlog het Efese hom eers by Athene geskaar, maar tydens ’n latere fase, die Ioniese Oorlog, by Sparta, wat ook die steun van die Perse gehad het. Die gevolg was dat die koninkryke van Anatolië weer onder Persiese bewind beland het.
Hierdie oorloë het nie die daaglikse lewe in Efese baie beïnvloed nie. Die Efesiërs was verbasend modern in hul sosiale verhoudings. Hulle het vreemdelinge toegelaat om te integreer. Opvoeding was hoog aangeskryf. Deur die aanbidding van Artemis het die stad ook ’n bastion vir vroueregte geword. Die stad het selfs vroulike kunstenaars gehad. In later tye het Plinius die ouere genoem dat hy in Efese ’n voorstelling van die godin Diana gesien het deur Timarata, die dogter van ’n skilder.
In 356 v.C. is die Tempel van Artemis afgebrand, volgens legendes deur ’n waansinnige met die naam Herostratus. Die inwoners het dadelik die tempel begin restoureer en ’n selfs groter en mooier een as die oorspronklike beplan.
Toe Alexander die Grote die Persiese magte in 334 v.C. verslaan, is die Griekse stede van Klein-Asië bevry. Die pro-Persiese tiran Syrpax en sy gesin is met klippe doodgegooi en Alexander is warm in Efese verwelkom. Toe hy sien die Tempel van Artemis is nog nie voltooi nie, het hy voorgestel dat hy dit finansier en sy naam aan die voorkant aangebring word. Die inwoners het dit egter van die hand gewys omdat hulle gemeen het dit is nie geskik dat een god ’n tempel vir ’n ander een bou nie. Ná Alexander se dood in 323 v.C. het Efese onder die heerskappy van een van sy generaals, Lysimachos, gekom.
Toe die Seleukidiese koning Antiochos III probeer om die Griekse stede van Klein-Asië te herower, het hy met Rome gebots. Ná ’n reeks gevegte is hy in 190 v.C. verslaan. Efese het toe onder die heerskappy van die Attalidiese koning van Pergamon, Eumenes II, gekom. Toe sy kleinseun Attalos III sonder manlike erfgename sterf, het hy die koninkryk aan die Romeinse Republiek nagelaat.
Efese het vir ’n kort rukkie selfregerend geword. Toe Mithridates deur die Romeinse konsul Lucius Cornelius Sulla verslaan word, het Efese in 86 v.C. weer onder Romeinse heerskappy gekom. Sulla het ’n groot skadeloosstelling geëis, asook belasting terugwerkend vir vyf jaar, en Asiatiese stede was dus ’n lang tyd daarna kwaai in die skuld.
Die belangrikheid van die stad as ’n handelsentrum het geleidelik afgeneem namate die rivier die hawe toegeslik het. Die verlies van die hawe het daartoe gelei dat Efese sy toegang tot die Egeïese See verloor het, wat belangrik vir handel was. Mense het van die laerliggende dele van die stad na die omringende heuwels getrek. Die tempel se ruïnes is as boustene vir nuwe huise gebruik en marmerstandbeelde is tot poeier gemaal om pleister te maak.
Toe die Seldjoekse Turke Efese in 1090 verower, was dit ’n klein dorpie. Die Bisantyne het in 1100 beheer herower en die naam verander na Hagios Theologos. Hulle het die gebied tot in 1308 beheer. Kruistogvaarders was verbaas toe hulle net ’n klein dorpie met die naam Ayasalouk daar aantref terwyl hulle ’n groot, besige stad met ’n groot hawe verwag het. Selfs die plaaslike bevolking het teen dié tyd al vergeet van die Tempel van Artemis. Die Kruistogvaarders van die Tweede Kruistog het in Desember 1147 net buite die stad teen die Seldjoeke geveg.
Die dorp het in die 14de eeu weer ’n kort tyd van vooruitgang beleef onder hierdie nuwe Seldjoekse heersers. Hulle het belangrike geboue gebou soos die İsa Bey-moskee, karavanserais en Turkse baddens (hamams).
In 1390 is hulle vir die eerste keer as leenmanne in die Ottomaanse Ryk opgeneem. Die Sentraal-Asiatiese kryger Tamerlane het die Ottomane in Anatolië in 1402 verslaan, maar die gebied is in 1425 weer in die Ottomaanse Ryk opgeneem ná ’n tydperk van onrus.
Efese was van die 50's n.C. ’n belangrike sentrum vir die vroeë Christendom. Van 52–54 n.C. het die apostel Paulus in die stad gewoon en met die gemeente gewerk. Hy het blykbaar ook sendingwerk in die omgewing georganiseer. Paulus het aanvanklik, volgens Handelinge, in die Joodse sinagoge in Efese gepreek, maar ná drie maande het hy gefrustreer geraak met die houding van sommige Jode en sy basis verskuif na die saal van Tirannus. (Hand 19:9). Paulus het in ’n dispuut betrokke geraak met kunstenaars wat hul brood en botter verdien het met beelde wat hulle van Artemis gemaak en in die godin se tempel verkoop het (Hand 19:23–40). Tussen 53 en 57 n.C. het Paulus die brief 1 Korintiërs van Efese af geskryf (moontlik in die Paulustoring naby die hawe, waar hy vir ’n kort ruk gevange gehou is). Later, terwyl hy in Rome in die tronk was (omstreeks 62 n.C.), het hy die brief aan die Efesiërs geskryf.
Volgens ’n legende, wat vir die eerste keer in die 4de eeu deur Epiphanius van Salamis genoem is, het die Maagd Maria die laaste jare van haar lewe in Efese deurgebring. Die Efesiërs het dié aanname gegrond op Johannes se teenwoordigheid in die stad en Jesus se opdrag dat Johannes ná sy dood na Maria moet omsien. Epiphanius het egter daarop gewys hoewel die Bybel sê dat Johannes na Asië vertrek het, word nêrens genoem dat Maria saam met hom is nie. Hy het later gesê sy is in Jerusalem begrawe. Sedert die 19de eeu word die Huis van die Maagd Maria, sowat 7 km van Selçuk af, deur sommige beskou as Maria se laaste woonplek. Dit is ’n belangrike attraksie vir Katolieke en toeriste, en ’n paar van die laaste pouse het dit al besoek.
Efese het die grootste versameling Romeinse ruïnes in die Oos-Mediterreense gebied. Net sowat 15% daarvan is opgegrawe. Die ruïnes wat sigbaar is, gee ’n idee van die stad se oorspronklike glans.
Die Celsus-biblioteek se fasade is getrou gerestoureer. Die biblioteek is aanvanklik in 125 gebou en is genoem na Tiberius Iulius Celsus Polemaeanus, ’n Romeinse konsul wat Grieks was. Celsus het self vir die bou daarvan betaal en is in ’n sarkofaag onder die gebou begrawe. Die ingang is so gebou dat dit die biblioteek groter laat lyk het en die gebou kyk oos sodat die leeskamers die beste oggendlig kon kry. Daar was op ’n tyd 12 000 perkamentrolle.
Die Tempel van Hadrianus dateer uit die 2de eeu, maar is in die 4de eeu gerestoureer en is nou herbou uit die oorblywende argitektoniese stukke. Die reliëfwerk in die boonste seksies is nagemaak; die oorspronklike word nou in die Argeologiese Museum van Efese uitgestal. ’n Paar figure word daarop uitgebeeld, soos keiser Theodosius I, sy vrou en oudste seun. Die tempel is uitgebeeld op die agterkant van die Turkse 20 miljoen-lira-noot van 2001–2005 en die 20-nuwelira-noot van 2005–2009.
Efese was vermoedelik die stad van die Sewe Slapers. Volgens die verhaal van die slapers, wat deur Katolieke en Ortodokse Christene as heiliges beskou word en wat ook in die Koran genoem word, is hulle vervolg vanweë hul geloof in God en het hulle eeue lank in ’n grot naby Efese geslaap.
In 1895 het die Duitse argeoloog Otto Benndorf, gefinansier deur ’n skenking van die Oostenryker Karl Mautner Ritter von Markhof, uitgrawings hervat. In 1898 het Benndorf die Oostenrykse Argeologiese Instituut gestig, wat vandag ’n belangrike rol in Efese speel.