ANC-kieskonferensie: die groot verloorders; vals eenheidDie ANC se topsewe (Foto: PHILL MAGAKOE/AFP) “Dit maak nie regtig vir my saak wie as die ANC se nuwe leiers by hulle nasionale kongres gekies is nie. Met soveel korrupsie en misdadigheid in die ANC gaan dit geen verskil maak nie.” Dit is die siening van baie nie-ANC-persone in Suid-Afrika. Ongelukkig is die politiek nie so eenvoudig nie. Jy kan die politiek los, maar die politiek gaan jou nie los nie. Vir die volgende twee jaar tot die 2024-verkiesing, gaan die pasverkose ANC-leiers die land regeer en besluite neem wat jou gaan raak. Dit mag gaan oor Eskom en elektrisiteit, grondonteiening, hoër inflasie, stygende pryse of dat jy jou inkomste verloor vanweë swak regeringsbesluite. Die jongste meningspeilings wys dat die ANC 45% in die 2024-verkiesing gaan kry. Dit sal in die twee jaar wat volg, verswak of verbeter. Dit beteken egter dat die ANC in 2024 steeds die grootste politieke party in Suid-Afrika gaan wees. Omdat die party dan onder 50% steun het, mag hy ’n koalisie vorm met ander partye om te regeer. Waar die EFF Ramaphosa as sy vyand-nommer-een verklaar het en alles in die stryd teen hom werp, maak juis dít die kanse skraal dat Ramaphosa met die EFF in koalisie sal gaan. Ramaphosa se RET-opponente binne die ANC het egter ’n baie ander verhouding met die EFF. Dit maak ’n koalisie tussen hulle en die EFF baie meer moontlik. So ’n koalisie vanaf 2024 tot 2029 is een van die slegste toekomstige scenario’s vir Suid-Afrika. Daarom is dit wel belangrik om te weet wie het die verkiesing binne ANC-geledere gewen, asook om te probeer verstaan wat presies by die ANC se 55ste nasionale verkiesingskonferensie gebeur het. Van alle kandidate wat vir die ANC se topseweposte gestaan het, het Ramaphosa die meeste stemme gekry met 2 476. Hy kom dus sterker uit hierdie verkiesing as in 2017 by die vorige ANC-kongres. President Cyril Ramaphosa glimlag breed na sy herverkiesing as ANC president (Foto: Marco Longari / AFP) KwaZulu-Natal (KZN) was weer, soos by die vorige konferensie in 2017, die provinsie met die meeste afgevaardigdes na die kongres – amper 900. Daarom is dit ’n klap in die gesig van die KZN-afgevaardigdes toe niemand van KZN in die topseweposte van die ANC verkies is nie. Dit is die tweede keer sedert 1990 dat dit gebeur. Dit het by 2017 se kongres en nou weer by die 2022-kongres gebeur. Etnisiteit word in ANC-geledere geïgnoreer as outyds en “polities onkorrek” wat volgens hulle “geen” rol binne die ANC speel nie. Tog is dit moeilik om baie goed te verstaan as jy nie ook deur ’n etniese bril daarna kyk nie. Die feit dat KZN se bevolking 80% Zoeloe is en die Zoeloes steeds die grootste volk in Suid-Afrika is, speel ’n rol in die woede en gevoel van uitsluiting by KZN se ANC-afvaardiging. Ramaphosa-ondersteuners het by hierdie kongres vyf uit die sewe topposte verower. By die vorige kongres, waar om ses poste meegeding is, was die verdeling drie elk. Met Paul Mashatile as nuwe adjunkpresident is die verdeling nader aan ses teen een. Mashatile is aan almal se kant en het nog nooit sterk RET-standpunte gehad nie. Dit laat net Nomvula Mokonyana in die topsewe wat as sterk pro-RET-faksie en anti-Ramaphosa gereken kan word. Met hierdie verkiesing is geslaag om die kritiek van min vroue in top-ANC-poste verkeerd te bewys. Drie uit die sewe poste word deur vroue gevul. Wie was die groot verloorders? Oudpresident Jacob Zuma, wat na bewering terminaal siek is, by die ANC se 55ste verkiesingskonferensie (Foto: GUILLEM SARTORIO / AFP) Beslis KZN se ANC en oudpres. Jacob Zuma. Zuma het op dramatiese wyse by die kongres opgedaag nadat Ramaphosa reeds met sy openingstoespraak begin het. Hy is vergesel deur die nuwe anti-Ramaphosa-leier in KZN, Siboniso Duma. Hulle is met luidrugtige sang uit KZN-geledere verwelkom terwyl die irritasie op Ramaphosa se gesig en sy ondersteuners duidelik was. Zuma was beslis uit voeling met die algemene gevoel binne die ANC. Hy is ingelig en het blykbaar geglo sy aankoms sal die meerderheid van die saal vir hom en teen Ramaphosa bewys. Die uitslag van die topsewe-verkiesing het hierdie aanname heeltemal verkeerd bewys en Zuma is druipstert terug na Nkandla met nog ’n spyker in sy finale doodskis. ’n Tweede verloorder was Zweli Mkhize. Die ANC in KZN het Zweli Mkhize as hulle kandidaat gekies vir die presidentskap teen Ramaphosa. Hy is deur die KZN se ANC-leiers verseker dat met 900 KZN-afgevaardigdes en die steun van ander provinsies hy die getalle het om beslis te wen. Limpopo het die tweede meeste afgevaardigdes by die kongres gehad. Die KZN-leiers het kort voor die stemming by die kongres begin het, Limpopo en Gauteng se provinsiale leiers oortuig om hulle steun van Ramaphosa na Mkhize te swaai. Dit was in ruil daarvoor dat hulle Limpopo se leier, Stanley Mathabatha, as voorsitter sal ondersteun en Gauteng se Paul Mashatile as adjunkpresident. Met die uitslag het Ramaphosa Mkhize met amper 600 stemme gewen. Dr. Zweli Mkhize. (Foto: Marco Longari/AFP) Duidelik het die meeste takke van Limpopo en Gauteng nie na hulle provinsiale leiers se nuwe opdragte geluister dat hulle nou teen Ramaphosa moet stem nie. Tak-afgevaardigdes het geredeneer dat hulle ’n mandaat van hulle tak ontvang het om vir Ramaphosa te stem. Hulle moet ná die kongres aan die tak terugrapporteer. Hulle was daarom nie bereid om kort voor die stemming begin het, skielik hulle lojaliteit en mandaat te verander sodat hulle provinsiale leiers poste in die topsewe kan kry nie. Lindiwe Sisulu is beslis een van die grootste verloorders. Aan die begin van die jaar daag sy Ramaphosa uit in aanvallende artikels en verklaar haar bereid om as president teen hom te staan. Sy voer ’n veldtog waar sy alle provinsies besoek en gebruik die Phala Phala-saak om verder teen Ramaphosa uit te vaar. Toe die nominasies vir president bekend gemaak word, het sy nie genoeg nominasies gekry om as kandidaat aanvaar te word nie. Tydens die kongres word sy wel van die vloer af genomineer vir die pos van tesourier-generaal – een van die minder belangrike poste in die topsewe. Omdat sy glo sy is baie gewild en openlik verkondig het dat die benoemings gekook is, aanvaar sy met groot selfvertroue die benoeming van die vloer. Volgens ANC-kongresreëls moet 25% van die afgevaardigdes so ’n vloernominasie sekondeer. Dit is ongeveer 1 100 afgevaardigdes. Toe gevra word dat hierdie sekondante hulle hande opsteek, het sy skaars 50 gekry. Dit lei daartoe dat die gehoor hardop begin lag het. Van ’n moontlike president in die begin van die jaar tot waar jy nie genoeg steun het om gesekondeer te word vir ’n mindere pos nie, is ’n groot terugslag en vernedering vir haar. Tydens die kongres is onthul hoe min. Sisulu telefonies met die EFF se Godrich Gardee gesprek voer en saam beplan om haar posisie in die ANC te versterk. Hierdie dislojaliteit aan die ANC het beslis ’n rol in haar verloordery gespeel. Haar politieke loopbaan is nou verby. Nkosazana Dlamini-Zuma. Foto: @SAgovnews/Twitter Nog ’n verloorder was min. Nkosazana Dlamini-Zuma. Jacob Zuma het aangedui dat sy steeds die beste kandidaat is om hierdie keer weer teen Ramaphosa te staan. In haar eie oë is sy baie belangrik omdat sy die voorsitter van die Afrika-unie-kommissie was. Daar was sy eintlik baas oor al die presidente en leiers in Afrika. Haar eerste terugslag was toe KZN se provinsiale ANC-leiers haar nie benoem het nie, maar wel vir Mkhize. Op haar Twitter-rekening het sy kort voor die konferensie nog aangedui dat sy bereid is om teen Ramaphosa te staan as sy van die vloer genomineer word. Toe sy wel van die vloer genomineer is, het sy verrassend genoeg dit nie aanvaar nie. Die KZN-leiers het haar blykbaar meegedeel dat sy min stemme gaan kry en dat sy Mkhize se stemme gaan verdeel. Sy is daarom versoek om terug te staan – wat sy toe gedoen het. Omdat sy die NUK se besluit oor hoe in die parlement oor die Phala Phala-verslag gestem moet word, geïgnoreer het, is haar naam nou na die ANC se dissiplinêre komitee deurgegee vir optrede teen haar. Dit is ’n verdere vernedering en gerugte is dat sy oorweeg om uit die politiek te tree voor Ramaphosa haar uit die kabinet laat en die ANC dissiplinêr teen haar optree. Faksie- en beleidsverskille Afgevaardigdes sing en dans tydens die tweede dag van die ANC se 55ste nasionale verkiesingskonferensie (Foto: GUILLEM SARTORIO / AFP) By die vorige ANC- nasionale konferensie in 2017 was daar duidelike beleidsverskille tussen die Ramaphosa-faksie en die RET-groep wat Dlamini-Zuma gesteun het. Die RET-groep het die sterk steun van die premierliga gehad, bestaande uit Ace Magashule as Vrystaatse premier, Supra Mahumapelo as Noordwes-premier en David Mabuza as Mpumalanga-premier. Hulle het sterk standpunte rakende grondonteiening sonder vergoeding, nasionalisering van die Reserwebank en ’n nuwe nasionale gesondheidstelsel gepropageer en deurgedryf. Teenoor hulle het die Ramaphosa-faksie gestaan wat meer pragmaties en gematig in ANC terme was. By die pas afgelope ANC-kongres was die beleidsverskille tussen die faksies anders as in 2017 en baie minder duidelik. Die Mkhize-ondersteuners is saamgebind deur ’n sterk anti-Ramaphosa-standpunt eerder as diepgaande beleidsverskille. Mkhize self het nog nooit as ’n sterk kampvegter vir die RET-standpunte na vore getree nie. Die Mkhize-ondersteuners van KZN is duidelik deur ’n grief oor die vorige kongres gemotiveer. Daar het hulle kandidaat, Dlamini-Zuma, as presidentskandidaat verloor en het hulle niemand op die topses verkies gekry nie. Hulle argumenteer ook dat die huidige ANC-leierskap baie onregverdig teen Jacob Zuma as hulle vorige leier opgetree het, terwyl hy volgens hulle “niks verkeerd gedoen het nie”. Onderliggend aan dit alles is daar ’n sterk verskuilde Zoeloe-trots en etniese gevoel. Wie ook ’n tuiste by die Mkhize-groep gevind het, was die meeste van die ANC-leiers wat as korrup deur die Zondo-kommissie uitgewys is. Om van Ramaphosa ontslae te raak, kan voorkom dat hulle vervolg word en selfs in die tronk kan eindig. Hulle kan as die gegriefdes en beswaardes beskryf word. President Cyril Ramaphosa lewer die ANC se politieke verslag tydens die party se 55ste verkiesingskonferensie by Nasrec nadat die dag se program sewe ure laat begin het (Foto: LUCA SOLA / AFP) Hierdie faksies wat eerder rondom leiers as rondom beleid bymekaarkom, verklaar ook waarom Limpopo se voorsitter, Stanley Mathabatha, die aand voor die stemming so maklik sy steun van Ramaphosa na Mkhize kon verander. Toe die Mkhize-faksie hom die voorsitterskap waarborg, verander hy sy lojaliteit net daar. Geen groot beginsel of beleidstandpunte het hom oortuig om van Ramaphosa na Mkhize sy ondersteuning te skuif nie. Dit gaan suiwer oor wat is die beste vir hom as persoon – ongeag of dit die beste vir die ANC of vir Suid-Afrika is. Die algemene indruk van die kongres was beslis dat die meerderheid kongresgangers nie werklik die beleidsverskille tussen die faksies kon aandui of hulle daaroor bekommer het nie. Hulle is aangery na die kongres as stemvee om te kom help kies tussen die verskillende leierkandidate. Toe die leiersverkiesing verby is, was die gas simbolies uit die bottel en het van die afgevaardigdes belangstelling verloor en selfs begin huis toe gaan. Die gevolg was dat daar nie genoeg afgevaardigdes aan die einde van die kongres oor was om sekere belangrike beleidsbesluite, waarvoor ’n tweederde-meerderheid nodig is, deur te voer nie. Daarom is die kongres nie afgesluit nie, maar in redelike wanorde verdaag tot 5 Januarie 2023. Met reg vra gewone Suid-Afrikaners die vraag: As die ANC nie ’n kongres doeltreffend kan bestuur nie, hoe wil hulle die land bestuur? Vals eenheid in ANC Die ANC-verkiesingskonferensie by Nasrec in Johannesburg (Foto: Marco Longari/AFP) Ná die leiersverkiesing verby is, het Ramaphosa en van die ander leiers die gewone oproep om eenheid binne die ANC gedoen. Volgens hulle is die verdeeldheid nou verby en moet almal saamstaan as lojale ANC-lede. Die vraag is: Wat is werklike eenheid en wat is ’n vals eenheid? Ná Ramaphosa by die vorige kongres verkies is, het hy so ver gegaan om te sê hy sal eerder ’n swak president wees as om die eenheid van die ANC te verbreek. Hiervoor het hy ’n baie duur prys betaal deurdat sy uitreik na opponente sleg vir hom geboemerang het. ’n Leier moet grootmoedig wees nadat hy gewen het en genoeg wysheid hê om na sy opponente binne die party uit te reik. Daar is egter ’n groot verskil tussen lojale ANC-lede en lede met ’n verskuilde agenda. ’n Verskuilde agenda om die geveg teen die leier voort te sit. ’n Leier moet leer om te onderskei tussen lojale kritici en wat ek noem “haaie”. Geen leier hou van kritiek uit eie geledere nie. Lojale kritici kritiseer die leier en die party om so die leier en party beter te maak. Dit is ’n fout as leiers van hierdie lojale kritici ontslae raak. Die “haaie” in die party moet egter van ontslae geraak word. Hulle het ’n verskuilde agenda. Hulle wens die leier gou geluk met ’n goeie toespraak en smeer hom heuning om die mond wanneer dit hulle pas. Hulle wag egter net vir die oomblik van swakheid of as dit lyk of die leier struikel. As haaie bloed ruik van ’n ander haai, slaan hulle toe en verslind hom. President Cyril Ramaphosa tydens die ANC se 55ste nasionale verkiesingskonferensie by Nasrec in Johannesburg (Foto: LUCA SOLA / AFP) Ná die vorige kongres was Ramaphosa grootmoedig en het hy sy opponente soos Dlamini-Zuma en Lindiwe Sisulu in sy kabinet opgeneem as ministers. Hierdie grootmoedigheid was in die hoop dat dit hulle gesindheid sal verander. Die gebaar sal hulle Ramaphosa-ondersteuners maak en so partyeenheid aanhelp. By die eerste geleentheid toe dit lyk of Ramaphosa uitgeskakel kan word, het hierdie opponente nie getwyfel om ’n simboliese mes in Ramaphosa se rug te steek nie. Ter wille van werklike eenheid moet ’n leier van sulke mense ontslae raak. Die vraag is of Ramaphosa genoeg ruggraat het om van die “haaie” in sy party ontslae te raak. Met Fikile Mabalula wat nou na Luthuli-huis verskuif, is ’n kabinetskommeling nodig. Hier behoort hy reeds van Dlamini-Zuma en Sisulu ontslae te raak. Daarna moet daar opgetree word teen die parlementslede wat uitdagend teen die NUK-besluit in die parlement gestem het. Die verskoning van Ramaphosa-ondersteuners dat hy in die verlede nie sterk kon optree nie omdat die party so gelykop verdeel was, verval ook nou. Sekere ingrypende besluite moet geneem word om die Eskom-beurtkragkrisis op te los en om die ekonomie aan die gang te kry. Dit is die volgende toets vir Ramaphosa. Ongelukkig is ek skepties of hy binne die ANC se gesamentlike besluitnemingstyl die regte besluite sal kan neem. Dit sal wel bepaal watter nalatenskap hy as president nalaat.