Mindzulamiso ya Pholisi ya Ririmi 5..
I ntsako eka mina ku nyika Nkunguhato wa Nsimeko wa Pholisi ya Ririmi ya Rixaka leyi ya ha ku simekiwaka hi Holobye. Pholisi ya Ririmi ya Rixaka i mbuyelo wa ku kombela switsundzuxo ko enta loku nga sungula khalenyana hi lembe ra 1995 na ku thoriwa ka Ntlawa wa Ntirho wa Ririmi (LANGTAG). Nkunguhato wa Nsimeko wu tsavula maendlelo lama nga ta tirhisiwa ku simeka Pholisi ya Ririmi, ku kunguhatiwa mitlawa leyi nga ta va xilotlela xa nsimeko, na timekhenizimi leti nga ta tirhisiwa ku hatlisisa nhluvuko na ntlakuso wa tindzimi ta xintu.
Mfumo wa swi vona leswaku ku na mintlhontlho leyi nga kona eka mafambisele yo hetiseka ya ku hambana ka tindzimi. Hikwalaho ka swona Nkunguhato wa Nsimeko wu kunguhata endlelo leri nga olova naswona ri ri leri humelelaka. Hi ku vona leswaku ntlakuso na nhluvukiso wa tindzimi ta hina wu voniwa wu ri exikarhi ka mindzulamiso ya Pholisi ya Tindzimi, Nkunguhato wa Nsimeko wo simeka vuhlanganisi bya swilo leswi tirhisiwaka na timekhenizimi leti nga fanela ta nsimeko wo helela wa tindziminyingi eka Vukorhokeri bya vanhu. Hikokwalaho, ntirhisano na vatirhisanikulorhi eka levhele ya rixaka, xifundzankulu na mfumo-xikaya wu ta tlanga xiphemu xa nkoka ku endlela leswaku nsimeko wa Pholisi ya Ririmi wu fikeleriwa.
Hi karhi hi tekela enhlokweni leswaku tlhontlho wa hina, tanihi Mfumo, i ku vona leswaku phakelo wa vukorhokeri wu va lowu ringaneke ku eneta swilaveko swa vaaka-tiko, ni leswaku tindzimi ndlela leyi hi hlanganaka na vona, i swa nkoka leswaku Pholisi ya Ririmi yi simekiwa hi ku hatlisa.
Kutani ndzi navela ku rhamba hinkwavo va swiyimo swo fana na swa hina ku katsa ni mintlawa ya mfumo na tindzawulo kun'we ni Huvo ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga, ku vona leswaku Nkunguhato wa Nsimeko lowu wa nkoka wu endla leswaku mhaka ya tindziminyingi yi endleka hakunene eka vaaka-tiko hinkwavo va Afrika-Dzonga.
Nkunguhato wa Nsimeko lowu i xiphemu xa Rimba ra ntirho ra Pholisi ya Rixaka ya Ririmi (NLPF) lexi nyikaka nkoteko eka ndzulamiso wa ririmi tanihilaha swi nga vekiwa ha kona eka xiyenge xa 6 xa Vumbiwa, bya 1996 (Nawu wa nomboro ya 108 wa 1986). Loko wu hetiwile wu ta va na Xitatimende xa Pholisi ya Ririmi, Nkunguhato wa Nsimeko, Nawu lowu kumbeteriwaka wa Ririmi wa SA na swinawana, kumbe na Nawu wa Khansele ya Van'wavutshila bya Tindzimi.
Nkunguhato wa Nsimeko wu nyikiwa tanihi nkunguhato wo olova lowu eka wona ku nga ta tsavuriwa mintlawa na timekhenizimi to tlakusa tindziminyingi ti nga ha engeteriwa.
Xitatimende xa Pholisi ya NLPF yi tivisiwile hi Holobye wa Vutshila, Ndzhavuko, Sayense na Thekiniloji hi siku ra 3 Nwendzamhala 2002. Kava loko Khabinete yi pasisa hi siku ra 12 Nyenyenyani 2003. Pholisi yi kongomisa eka ku tlakusa ku tirhisiwa ku tirhisiwa hi ku twisiseka ka tindzimi ta 11 hi ku ringeta ku olovisa ntwisiseko wo fikelela vukorhokeri bya mfumo, vutivi na hungu, kun'we na nhlonipho ya timfanelo ta tindzimi. Swikongomelo leswi swi tshembheka eka ntlakuso wo koteka na nhluvukiso wa tindzimi ta ximfumo ta tiko leri leti a ti nga tekeriwi enhlokweni. Tanihileswi ririmi ri nga nchumu lowu tirhisiwaka ku hlanganisa eka vutomi bya munhu hi munhu na vaaka-tiko, I swa nkoka leswaku maendlelo ma lulamisiwa nkala-ndzingano wa nkarhi lowu nga hundza ma vekiwa endhawini ya wona.
Nkunguhato wa Nsimeko wu nyika vuxokoxoko mayelana na mintlawa na timekhenizimu leti lavekaka ku tirhisa Pholisi ya Ririmi, kun'we ni leswi khumbhaka timali/nkunguhato wa timali wa tindzawulo ta rixaka na ta xifundzantsongo.
Ndzulamiso wa Pholisi ya Ririmi.
Pholisi yi le rivaleni hi tlhelo ra xikopu xa nsimeko. Mintlawa hinkwayo ya mfumo (rixaka, xifundzankulu na mfumo-xikaya) yi bohiwa hi ndzulamiso wa Pholisi, ku fana ni mintlawa yin'wana ni yin'wana leyi tirhisaka matimba ya vanhu kumbe yi tirhaka ntirho wa vanhu hi ku landza swipimelo swa nawu.
Ndzawulo yin'wana ni yin'wana kumbe xifundzankulu xi nga ha langha ririmi ra ntirho. Nhlayiso wu fanele ku endliwa leswaku ku nga vi na munhu na un'we loyi a nga ta siveriwa ku tirhisa ririmi leri yena a ri hlawulaka. Loko swi laveka, vukorhokeri bya vutoloki/vuhundzuluxi byi fanele ku va kona.
Tindzawulo ta Mfumo wa Rixaka.
Hi ku landza vuhlanganisi lebyi nga tsariwa, xihangalasiwa xa nongonoko wa ku tirhiseka ka tindziminyingi (ku karhi ku tekeriwa enhlokweni ntirho, vayingisi na hungu) ku fanele ku landzeleriwa eka tikheyisi teto ti nga laveki xihangalasiwa, eka tindzimi ta 11 ta ximfumo, kambe, laha tirhelo ro koteka no tshamiseka ra mfumo eka levhele yihi kumbe yihi leyi lavaka Vuhlanganisi byo twisiseka bya hungu, xi fanele ku hangalasiwa hi tindzimi ta 11 ta ximfumo.
Laha matsalwa ya mfumo ya nga koteki ku humesiwa hi tindzimi hinkwato ta 11 ta ximfumo, tindzawulo ta mfumo wa rixaka ti ta fanela ku hangalasa hi tindzimi leti nga ri ki ehansi ka tsevu xikan'we.
Nawu wo rhendzelekisa wu fanele ku tirhisiwa loko ku lawuriwa tindzimi eka mintlawa ya xinguni na Xisuthu. Swilaveko swa minimamu swa tindzawulo ta mfumo wa rixaka wu fanele ku hangalasa matsalwa hi tsevu wa tindzimi.
Nawu wo rhendzeleka a wu tirhi eka swifundzankulu hikuva ti fanela ku tirhisa tindzimi ta vona leti nga tsavuriwa ta ximfumo.
Mimfumo-xikaya wu ta langha matirhisele ya ririmi na ntsakelo wa vaaki ku endla leswaku rimba ra ntirho wa pholisi ya ririmi ra xifundzankulu ri tirhisiwa. Eka ku langha loku ka matirhisele ya ririmi na ntsakelo wa vaaki, mfumo-xikaya wu fanele, hi ku kombela switsundzuxo eka vaaki va vona, hluvukisa, hangalasa no simeka pholisi ya tindziminyingi.
Eka ku tsalelana mapapila ni switiviso, ririmi leri vaaki va hlawulaka rona ri fanele ku tirhisiwa. Loko ku vulavuriwa kunene ku fanele ku tirhisiwa ririmi leri vayingiseri va hlawulaka rona. Loko swi endleka, ku fanele ku ringetiwa hi matimba ku tirhisa swivevukisi ntirhisano wa ririmi tanihi ku toloka (hi ku landzelelana, xikan'we, hi riqingho na vutoloki byo hlevetela) laha swi kotekaka. Leswi swi tirha eka tindzawulo ta mimfumo ya swifundzankulu na wa rixaka.
Endlelo ra nsimeko ri lawuriwa hi minkongomelo na swikongomelo leswi nga vekiwa eka Pholisi. Leswi landzelaka I tindhawu ta swipakanisinkulu to simeka.
Nhluvukiso wa tindzimi ta laha tikweni, ku katsa ni ku vumbiwa ka swilo leswi tirhisiwaka ku hlanganisi swa swilaveko swa vaaki na nhluvukiso wa switirhisiwa swo fana na tidikixinari na ntivo-ririmi.
Ku tiyisisa vutihlamuleri bya mfumo ku endlela leswaku mimbuyelo yo nyika vukorhokeri byi phakeriwa hi ku ringana hi ku nyika mfikelelo wo twisiseka eka vukorhokeri bya vaaka-tiko handle ko langutisa ririmi ku endlela ku kurisa vuvakona na rito etimhakeni ta mfumo.
Ku sungula ntirhisano wa nhlengelo ku vona leswaku nsimeko wa Pholisi wu hetiseka.
Swilo swa nkoka swa Masimekelo.
Nhluvuko wa ku simeka Pholisi wu ta pimiwa nkoka nkarhi na nkarhi hi ku tirhisana na Huvo ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (RansALB). Xiviko lexi nga na vuxoko-xoko eka mavonele hivuntshwa yotano ma ta hangalasiwa.
Afrika-Dzonga i kaya ra mindzhavuko na tindzimi to hambana-hambana to hlaya. Swi pimanyisiwa leswaku tindzimi to ringana 25 ta vulavuriwa laha tikweni, leti eka tona 11 ti nga nyikiwa xiyimo xa ximfumo hi ku landza xiyenge xa 6 xa vumbiwa.
Xivumbeko xa 1: Maavele ya tindzimi e SA ku ya hi tindzimi to sungula ta le kaya xihlovo: sitatsitiki hi ku komisa ya 2002.
Xin'wana xihlawulekisi xa tindzimi-nkanghala ta Afrika-Dzonga xi vile xianakanyiwo xa nkala-nhlomiso wa ririmi hi tlhelo rin'wana, na ntshikelelo wa tin'wana. Pholisi ya nkarhi lowu nga hundza ya ximfumo ya tindzimi-mbirhi yi vumbile vuxaka byo ka byi nga ringani exikarhi ka Xinghezi na Xibunu (tindzimi ta ximfumo ti ri toxe ta nkarhi lowu nga hundza) kun'we na tindzimi ta Xintu. Ku va tindzimi leti ti tshikelela tin'wana swi vile ni xihlawu-hlawu xo tika swinene ni ntshikelelo ehenhla ka vavulavuri va tindzimi ta Xintu hi tlhelo ra vuhlanganisi na Mfumo, kun'we ni ku fikelela vukorhokeri bya mfumo, vululami, dyondzo ni mitnirho.
U hluvukisa tindzimi ta xintu i swa nkoka eku lulamiseni ka nkala-ndzingano. Ndzhaka ya nkala-nhluvukiso wa tindzimi leti a ti tekeriwa ehansi eka ndzinganiso na matsalele, theminoliji ya xithekiniki na xidikixinari i ntlhontlho lowukulu eka ku fikelela nsimeko wa Pholisi. Ku engetela kwalaho, Xiviko xa LANGTAG (xa1996) xi komba mhaka ya ku ka tindzimi teto ti nga hluvukisiwangi swi ri na xiavo eka ku tilangutela ehansi hambi ku ri hi vavulavuri va tindzimi leti. Ku tsakeriwa Xinghezi na/kumbe Xibunu wu yisiwa emahlweni eka loko ku tirhisiwa matheme ya xithekiniki.
Ntlhontlho lowukulu eku simekeni i mintolovelo ya sweswi ya ririmi, leri nga na vuxaka na mintirhonyingi ya Xinghezi eka Afrika-Dzonga endzhaku ka mfumo wa xihlawu-hlawu. Xinghezi xi tirhisiwa ngopfu etindhawini totala, ku nga, swiyenge swa mfumo na vuhangalasi bya mahungu (byo tsariwa na bya electroniki), entirhweni, tanihi lingwa france yo va mintlawa yo hambana yi tihlanganisa, tanihi ririmi ra Inthanete na sayense na thekinoloji. Hambileswi Xinghezi xi nyikaka mfikelelo wa mintirho na dyondzo, xi tlhela xi va xirhalanganyi xa vanhu lava kalaka vuswikoti bya ririmi. Hambileswi Xinghezi xi tekiwaka tanihi xilotlela xa vufamba-fambi bya soxio-ikhonomiki na xiyimo xa le henhla xi tshikelela ku tirhisiwa na ku hlayisiwa ka tindzimi ta laha tikweni hambi ku ri ku simekiwa ka pholisi ya tindziminyingi.
Kambe vuswikoti bya Xinghezi a byi andzangi tanihi laha byi languteriweke, na ku humelela ka ririmi ra le henhla ka tin'wana. Ndzavisiso wa rixaka wa soxilingwisitiki lowu nga endla hi PanSALB hi lembe ra 2000 wu komba leswaku ku tlula 40% wa vanhu eAfrika-Dzonga a va tali ku twisisa leswi va byeriwaka hi Xinghezi. Swi kumekile leswaku MaAfrika-Dzonga votala a va enetisiwi hi ndlela leyi tindzimi ta vona ti tirhisisiwaka xiswona eka tindhawu ta mani na mani. Ndzavisiso wu tlhela wu kuma leswaku vanhu hi ku angarhela va vona Vukorhokeri bya Vanhu byi nga fikeleleki hi tlhelo ra ririmi.
Ku engetela kwalaho eka nhluvukiso wa tindzimi ta Xintu, I swa nkoka ku vona leswaku tindzimi hinkwato ta ximfumo ta tirhisiwa. Nsimeko wa Nkunguhato wu langutisisa swilo leswi kunguhataka ku sunguriwa ka swiyenge swin'wana naswona ku tsavuriwa timekhenizimi to tlherisela endzhaku xiyimo.
Hi ku vona leswaku ku simeka Pholisi ku ta va kona ku cinca lokukulu eka leswi tirhiwaka enkarhini wa sweswi, endlele ro olova no nghenisa nsimeko hi switsongo-tsongo wu ta tirhisiwa.
Hambileswi tindzawulonkulu ti nga rhangisiwa eka ku vumba tiyuniti ta ririmi, tindzawulo hinkwato ta mfumo ti ta languteriwa ku sungula tiyuniti ta ririmi.
swihangalasiwa swa tindziminyingi swi fanerile ku nghenisiwa eka nkarhi lowu ringanaka malembe manharhu ku ya hi minongonoko wa swihangalasiwa swa ndzawulo. Xikombiso, eka lembe ro sungula 30%, eka lembe ra vumbirhi 60% na le ka lembe ra vunharhu 100% ya swihangalasiwa swi fanele ku va swi hangalasiwile.
Swiyenge swin'wana na timekhenizimi tanihilaha ku nga hlamuseriwa eka xiyenge lexi landzelaka swa kunguhatiwa ku tlakusa nsimeko wo tirhiseka. Swiyenge swi ta va swa nkoka eka vulawuri byo tirhisa tindzimi, ku hlanganisa nhluvukiso wa tiphurojeke, vuphurofexinali no gqwetela ntirho wa vukorhokeri bya ririmi, ku hluvukisa switirhisiwa swa ximunhu. Vukorhokeri bya Rixaka bya Ririmi (NLS) bya Ndzawulo ya Vutshila na Ndzhavuko (DAC) yi ta vevukisa ku vumbiwa ka swiyenge leswi lavekaka no teka ntirho wo hlanganisa mayelana no tsavula timekhenizimi. Kambe, nsimeko wo fikeleleka wu ta ya ngopfu hi ku tirhisana ka swiyenge swa rixaka na swa xifundzankulu, kun'we na PanSALB.
Ku engetela eka PanSALB leyi nga kona na vuhlanganisi bya switirhisiwa bya ririmi ra Hansard, swiyenge leswi faneleke ku vumbiwa ku lawula nsimeko wa Tiyuniti ta Pholisi ya Ririmi, Foramu ya Rixaka ya Ririmi kun'we na Khansele ya Van'wavutshila va Tindzimi.
PanSALB I mutirisani wa ntirho wo karhi wa DAC eka timhaka ta ririmi. Kutani yi na ntirho wukulukumba eku hluvukiseni no tlakusa tindzimi ta ximfumo ta Afrika-Dzonga, kun'we na tindzimi ta khoe na san kun'we na Ririmi ra Mimfungho ra Afrika-Dzonga. Miginiriko leyi fambelanaka no vumbiwa ka swiyenge swintshwa na timekhenizimi ka ha ka endliwa hi ku tirhisana swinene na PanSALB. Swiyenge leswi landzelaka, hi ku kongoma, swi ta pfuna eku hluvukiseni ka tindzimi ta laha tikweni.
TiPLC ti fanele ku tirha ekusuhi-suhi na swifundzankulu eka timhaka ta ririmi leti khumbhaka swifundzankulu swo karhi.
Ndzavisiso; na tiphurojeke.
Ntirho wa Tiyuniti ta Rixaka ta Ririmi.
TiNLU ti ta ya emahlweni ti hluvukisa tidikixinari ta tindzimi hinkwato ta ximfumo. ti fanele ku tirhisana swinene-nene na xiyenge xa Nhlanganiso wa Theminolji wa NLS. Tindlela to vika hi tlhelo ra matirhisanele na tiNLB ti ta va tihlamuseriwile hi ndlela yo twisiseka.
Ntirho wa minhlangano ya Rixaka ya Ririmi.
TiNLB a ti vumbiwangi hi vavulavuri vo sungula va ririmi rero, kambe va langhiwile hikuva va ri ni mutshila wa vutivi tanihileswi va faneleke ku tsundzuxa PanSALB eka timhaka leti fambelanaka na ndzinganiso, Lekisogirafi, Theminoloji na matsalwa. Hi vona valawuri hi tlhelo ro pasisa lekisogirafi na swiyimo swa ririmi.
Hi ku languta migingiriko ya vona ya nawu, Milawu ya Xifundzankulu na Palamende hi leyi, hi mhaka ya mfanele, lavekaka ku nyika vukorhokeri eka tindzimi hinkwato ta 11 ta ximfumo. kambe swiyimo swa tirhijini swi ta tlhela swi lawula tindzimi/ririmi leri nga ta tirhisiwa. Hi ndlela yin'wana, swifundzankulu a swi boheki ku tirhisa tindzimi ta ximfumo hinkwato ta 11. Tihofisi ta Hansard ePalamende ni le ka swifundzankulu swi na ntirho wa xiyimo xa le henhla ku seketela vurhumiwa lebyi. Kutani i swa nkoka ku va tihofisi ti tirhisana swinene na Tiyuniti ta Ririmi kun'we ni swiyenge leswi fambelanaka.
Ku simekiwa ka Pholisi ya Ririmi yi ta endla leswaku ku va na ku tlakuka ka ku laveka ka vukorhokeri bya ririmi, ngopfu-ngopfu nhluvukiso wa muhundzuluxo, vuhleri na theminoloji. Ku ya hi ndzavisiso wa DAC wa lembe ra 2001, ku lava ku ringana 40% ka swiyenge swa mfumo wa rixaka na 80% wa swifundzankulu swi na tiyuniti to tirha na timhaka ta muhundzuluxo na vuhleri, kambe tiyuniti leti ti hambana hi sayizi na ntirho. Leswi pholisi ya Ririmi yi nga ta sungula ku tirha, xilaveko I ku va tindzawulo ta mfumo wa rixaka na wa xifundzankulu ti fanele ku va na tiyuniti ta ririmi.
Tiyuniti ta Ririmi leti nga ti yimisela ku fambisa nsimeko wa Pholisi ya Ririmi ti ta vumba eka tindzawulo ta mfumo ni le ka xifundzankulu.
Ku rhumela ntirho eka muhundzuluxi wo ka a nga tirhi eka mfumo swi ta lawuriwa hi Pholisi yo rhumela ntirho eka muhundzuluxi wo ka a nga tirhi eka mfumo yo hundzuluxa no hlela, leyi nga ta languteriwa ku humesa thendara ya vukorhokeri bya vuhundzuloxo ni vuhleri ku nga ri ehansi ka malembe mabirhi.
Tiyuniti ta Ririmi ti ta va exikarhi ku vona leswaku ku tirhisiwa ka tindzimi ta ximfumo ku tshama ku ri kona tanihilaha ku lavekisaka xiswona hi Pholisi ya Ririmi. Va ta tlhela va seketela ku ringeta ko simeka tindziminyingi.
Ntirho wa tiyuniti leti wu ta lawula nsimeko wa tindziminyingi hi ku eka ndzawulo yokarhi kumbe xifundzankulu no tirhisana ni tindzawulo tin'wana mayelana na timhaka ta ririmi.
Tiyuniti ta Ririmi ti ta va ni vutihlamuleri, exikarhi ka swilo swin'wana, bya leswi landzelaka.
Khodi ya Ririmi ya matikhomele endzeni ka ndzawulo kumbe xifundzankulu.
Hlohletela ku tirhisiwa ka ririmi ro olova eka Vukorhokeri bya vanhu.
Tiyuniti hinkwato ta tindzimi leti laviwaka hi Pholisi ti fanele ku vumbiwa ku nga se hela lembe ra 2005.
Foramu ya Rixaka ya Ririmi leyi nga vumbiwa hi ntirhisano na netiweke ya vayimeri vo huma eka mfumo ni le ka swivumbeko swaka swi nga ri swamfumo yi ta vumbiwa. Foramu yi ta hlangana hi kotara. Yi ta va na vuyimeri byo huma eswifundzheni ni le ka mfumo wa rixaka leswi nga ta va xiphemu xa endlele ro nghenisa, kun'we ni PanSALB na swivumbeko swa yona.
Nhlamuselo ya nkoka.
Xikongomelo xa Foromu ya Ririmi I ku hlohletela ku tirhisiwa ka Pholisi ya ririmi na swilo swa nsimeko exikarhi ka Van'wavutshila na va tivisi ehansi ka vurhangeri bya ndzawulo ya utshila na ndzhavuko. Xipakanisinkulu ku ta va vuhlanganisi bya swiyenge swa tindzimi na vukorhokeri eku simekeni ka NLPF ku endlela ku kurisa vuhlanganisi na vuswikoti eka ku tirhisa switirhisiwa. Yi ta va pulatifomo yo nyikana miehleketo na mintokoto ku karhi ku langutiwile tiphurojeke na migingiriko yin'wana yo fambelana.
Ntirhonkulu wa Foramo ku ta va ku langutela endlelo ro simeka, xopaxopa no longoloxa tiphurojeke hi ku ya hi nkoka, na ku fambisa mapfhumbha ya qwetela. Yi ta tlhela yi va na ntirho wo hlanganisa no tirhisana hi tlhelo ra swilo swa nsimeko wa Pholisi ya Ririmi. Kutana, xipakanisinkulu xa yona ku ta va ku ndlandlamuxa theminoloji na tiphurojeke ta ririmi. Ku sivela migingiriko yo endla swilo swo fana, no maksimayisa mimbuyelo ya vuvekisi.
Ku susumetiwa leswaku ku vumbiwa Foromu ya Rixaka ya Ririmi tiyisisiwa ximfumo.
Khansele yi ta thoriwa hi Holobye wa vutshila, ndzavuko, Sayense na Theminoloji naswona yi ta va ya munhu un'we loyi a nga boxiwa hi DAC, DOJ, PanSALB, SAQA na Khansele ya Dyondzo ya le Henhla, vanhu va tsevu lava nga boxiwa hi phurofexinali na minhlangano yin'wana eka xiyenge xa muhundzuluxo, vutoloki, lekisogirafi, theminoloji, vuhleri bya ririmi na nawu. Swirho swa Khansele swi ta khoma hofisi nkarhi wo ringana ntlhanu wa malembe, kambe swa pfumeleriwa ku tlhela swi thoriwa ku tlula theme yin'we. Khansele yi ta va nhlangano wa nawu lowu nga ta vumbiwa hi ku landza nawu wa Palamende.
Nhlamuselo ya nkoka.
Nkongomo wa Khansele ya Van'wavutshila bya Ririmi bya Afrika-Dzonga va ta nghena eka xiyimo xa phurofexini ni ku hlayisa nkoka wa swikumiwa. Wu ta tlhela wu sirhelela swirho swa vaaki lava tirhisaka vukorhokeri bya ririmi.
Khansele ya van'wavutshila va Ririmi ya Afrika-Dzonga va ta fambisa vuleteri, ku tiyisisa, ku tsarisa van'wavutshila va ririmi hi ku ringeta ku tlakusa xiyimo xa phurofexini ya ririmi na nkoka wa swikumiwa swa ririmi hi ku vekela no hlayisa swiyimo.
Switirhisiwa leswi nga olovisa ntirho wo simeka Pholisis ya Ririmi leswi nga ta vevukisa i nhluvukiso wa thekinoloji, muhundzuluxo ni vuhleri, thekinoloji ya ririmi, khodi ya ririmi ya matikhomele, mafambisele ya vukorhokeri bya ririmi, vuyingiseri na mindzavisiso ya ririmi. Mapfhumbha yo tivisa ririmi. Vukorhokeri byo Toloka hi Riqingho bya Afrika-Dzonga. Bangi ya switiviwa ya Hungu, ku ndlandlamuxa Tinzimi taSwikoweto, Nkunguhato wa timali.
Nsimeko wa Pholisi ya Ririmi yi ta endla leswaku ku va na ku laveka ka le henhla ka muhundzuluxo na vuhleri, na ndlandlamuxo wa thekinoloji eka swiyenge hinkwaswo swa nkoka, ku laveka ntirhisano wa vateka-xiavo hinkwavo, Tiyuniti ta ririmi na minhlangano ya ririmi (e.g. swivumbekontsongo swa PanSALB swo tanihi tiyuniti ta rixaka ta lekisogirafi. Minhlanano ya rixaka ya ririmi na tikomiti ta xifundzankulu ta ririmi). Xiyenge xa Vuhlanganisi na Thekinoloji (TCS), xa NLS xi ta kuma nghingiriko wa ntirhisano hi ku tirhisa vuhlanganisi bya Foramu ya Rixaka ya Ririmi. Bangi ya Rixaka ya matheme leyi nga ya xikhompyuta yi ta sunguriwa hi DAC ku vevukisa mfikelelo eka na vuhangalasi bya theminoloji eka tindzimi ta ximfumo hinkwato.
Vukorhokeri bya Rixaka bya Ririmi byi karhi byi tirhisiwa eka tiphurojeke to hlaya ku endlela ku vumba masungulo ya switiviwa ya thekinoloji ya tindziminyingi leyi nga ta katsa swiyenge swo hambana swa hungu, naswona leyi swi nga endlekaka leswaku nongonoko wa matheme wu humesiwa eka yona. Ku ya hi swilaveko swokarhi swa mutirhisi kumbe ku nga nghenisiwa swikombelo swa minongonoko yaleyo ya matheme leswaku yi nyika hungu ro tanihi tinhlamuselo, swikombiso swa swivulwa, vundzeni, na xihlovo xa vuhlanganisi. Ku endlela ku fikelela xikongomelo lexi tin'wna tatipurojeke leti nga eku endliweni hi leti landzelaka.
Sweswi, swi tikmba onge ku na vusweti ekavuhlanagnisi bya switirhisiwa bya vutoloki, muhundzuluxo navuhleri.
Swiletelo swa Pholisi ya Muhundzuluxi na Vuleteri swi kongomisiwa eka ku nyika swiletelelo ehenhla ka muhundzuluxo wa laha kaya, vuhleri na ku kambela matsalwa kun'we ni ku yisiwa ka ntirho wa muhundzuluxo, vuhleri bya matsalwa hi ndlela yo antswisa mphakelo w vukorhokeri no nyika swikumiwa swa nkoka wa le henhla.
Ku vumba vuswikoti, ngopfu- nghopfu eka muhundzuluxo, vuhleri, vutoloki, lekisogirafi na theminoloji, swi ta laveka ku va ku kotiwa ku simeka Pholisi. Vuleteri bya mafambisele matirhisele ya ririmi byi ta langutisiwa hi minongonoko ya vuleteri leyi nga ndlandlamuxiwa hi DAC na PanSALB kun'we ni lava thwasisaka.
Minogonoko ya buloko ku ta vulavurisana hi yona na vanyiki va vukorhokeri bya van'wavutshila bya tindzimi, tibasari ti ta nyikiwa vakomteriwa vantshwa na va'wavutshila va khale kun'we na minongonoko ya nkarhi hinkwawo ya vuleteri.
Ku tirhisana na SAQA, DoC na mavandla man'wana ya dyondzo, eka swin'wana I swa nkoka swinene ku tshungula nkayivelo wa vatirhi va xiphurofexinali va ririmi. Swilaveko swa Rimbarantirho ra Mathwasele ra Rixaka (NQF) swi talandzeleriwa eka ka ku nyika minongonoko ya vuleteri.
Ku kuma no hluvukisa vuswikoti bya vatirhela-mfumo hinkwavo eka tindzimi to ta ti na ri ta manana ta vona/ ririmi ro sungula swi tekiwa yi ri mhaka ya nkoka ya vuswikoti eka Vukorhokeri bya Vanhu. Swihakelwana swi ta endliwa hi DAC, hi ku tirhisana na PanSALB, DoE na DPSA ku hlohletela vatirhela-mfumo ku tiva tindziminyingi hi ku dyondza no hlayisa ririmi ro engetela.
Thekinoloji yi fanele ku tirhisiwa to vevukisa ntirhisano exikarhi ka vateka-xiavo va ririmi kun'we no hluvukisa tindzimi ta laha tikweni. Softwe ya khompyuta yo tanihi rito ro tirhisa minongonoko , tisisiteme ta mafambisele ya theminoloji na softwe ya muhundzuluxo ti fanele ku va ti tirhiseka ku hlohletela ku cincana ka theminoloji na hungu rin'wana exikarhi ka tiyiniti tatindzimi hinkwato na vatirhisanikulorhi vo fana na Hansard kun'we na tiyuniti ta rixaka ta lekisogirafi (tiNLU).
Hi ku hlamula swilaveko ku endlela ku hluvukisa tindzimi ta laha tikweni hi ku hlatlisa no kuma kun'we no fambisa timhaka ta dijitali leti nga tlhelaka ti tirhisiwa na data ya mbulavulo, DAC yi tiyimiserile ku aka vuswikoti no nyika vuhlanganisi byaswilo leswi tirhiswaka bya hungu ra thekinoloji. Tindzimi ta laha tikweni ti ta seketeriwa hi maendlele ya nhluvukiso ku tirhisa tithekinoloji tintshwa, swilo leswi fanaka na maendlelo.
Khodi ya Matikhomele ya Ririmi yaVatirhela-mfumo.
Khodi ya Matikhomele ya Ririmi ya Vatirhela-mfumo yi ta hlamusela hilaha vatirhela-mfumo va faneleke ku tihlangania no tirhisana na vanhu ku endlela ku nyika mphakelo wo hetiseka eka vaaki, khodi ya matikhomele. Khodi ya matikhomele yi ta katsa milawu ya Vanhu eMahlweni eka timhaka ta ririmi leri va ri twisisaka swinene. Khodi yi ta katsa mhaka ya ku a ku na muxavi loyi kumbe mutirhela-mfumo loyi a nga ta tshikeleriwa kumbe ku tsoniwa swo karhi hi ku tirhisa tindzimi.
DAC, kun'we na DPSA naswona hi ku vulavurisana na tindzawulo letin'wana ta mfumo, yi ta ndlandlamuxa no hangalasa khodi tanihilaha yi nyikiweke hi Nawu wa Tindzimi wa Afrika-Dzonga lowu kumbeteriwaka. Holobye u ta hangalasa swinawana mayelana na khodi eka Gazete ku nga se hela lembe ra 2005.
Ku engetela xihangalasiwa eka Gazete, xiviko xa ririmi ro olova xi ta hangalasiwa ku endlela leswaku vatirhela-mfumo va yi tiva khodi leyi.
Vuleteri bya vukorhokeri na bangi ya data ya hungu.
Vuleteri bya vukorhokeri bya ririmi (xik. Masungulo ya data ni mavito lama nga fanela ya vayimeri / tikhampani / tiyunit ta ririmi, vuhundzuluxi, vuhleri, na vukorhoker bya thekinoloji, nkunguhato wa ririmi) wu ta ndlandlamuxiwa. Tikhopi ta vuleteri leby ti ta hangalasiwa en swivumbeko swa rixaka ni swa mfumo wa swifundzankulu, na le ka minhlangano na tiyunuvhesiti. Byi ta tlhela byi kumeka eka websayiti ya DAC naswona byi ta engeteriwa nkarhi hinkwawo. Pholosi ya mafambisele yo hetiseka ya nsimeko wa pholisi ma ta antswisiwa hi ku nyika hungu mayelana na swipfuno leswi nga kona eka swivumbeko wa ririmi.
Swikongomelo swi tatlakusa ku cincana ka hungu, na ndzavisiso na ku tirhisana exikarhi ka vayimeri va mafambiselo ya tindzimi na mavandla lama nga na ntsakelo. Ku engetela eka xitiviso xa mahungu xa kotara, websayiti yi ta simekiwa no hlayisiwa.
Hungu leri nga kongoma swilo swo pfuna swo huma eka vanghenisa-xandla swi ta laveka swinene eka NLS.
Nsimeko wa pholisi wo fikeleleka naswona wa nkarhi hinkwawo na ku languta hi vuntshwa wu ta lava data ya ntiyiso eka tipheteni ta matirhisele ya ririmi na maendlelo ya sweswi ku endlela ku tsavula matimba na vutsandzeki eka Pholisi na ku langutisa nhluvuko wa yona. Mimbuyelo yi kumeka eka mindzavisiso na nkambisiso wu ta pfuna mfumo ku teka swiboho leswi va nga na vuxokoxoko bya swona eka nsimeko wa Pholisi wa Ririmi.
Tiyuniti ta Ririmi ti ta laveka ku kamba swikili swa ririmi leswi nga kona na vuswikoti eka tindzawulo ta vona kumbe swifundzankulu. Hungu leri ri ta va ra nkoka eka ku komutela, ku simeka Khodi ya Matikhomele ya Ririmi na ku kuma swilaveko na swipimelo swa ndzawulo yo karhi ya xifundzankulu.
Mapfhumba ya ku tivisa Ririmi.
Mapfhumba ya ku tivisa Ririmi. Ya laveka ku endlela ku pfuxa ntsakelo eka vanhu eka timhaka ta ririmi.
a Ringanisa tipholisi na mintolovelo eka swiyenge swo hambana swa mfumo; b Endla leswaku NLPF yi tiveka no endla leswaku vanhu va tiva leswi vumbiwa byi vulaka swona mayelana na tindzimi-nyingi; c hlohletela vatirhela-mfumo ku nyika vukorhokeri eka muxavi hi ririmi ra ka vona.
e tivisa mabindzu na swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo mimbuyelo leyi nga le tshakwini leyi nga kumiwaka loko ko simekiwa tipholisi ta tindzimi-nyingi.
Dzonga tanihi ndzhaka ya hina; g tlakusa ku tiyiselana ka tindzimi lokukulu eAfrika-Dzonga; h ku endla leswaku ku va na ku tiviwa ka mimbuyelo yo tshama endhawaini leyi nga ratindzimi-nyingi; i ku vona leswaku ku vas na ku twisisa ka kahle na mahlamuselele ya pholisi eka tilevhele hinkwato.
Mapfhumba ya ku tivisa tindzimi to karhi ma ta endliwa hi tiyuniti ta ririmi (eka rixaka na swifundzankulu),DAC na PanSALB. Hi ku vona ntikelo wa ntirho wa vona wo simeka pholisi, tindzawulo ta mfumo/ vatirhela-mfumo ku ta va xipakanisinkulu xa vona eka malembe mambirhi lamo sungula. Matheriyali wo hambana-hambana wa ntlakuso (xik. Swinavetiso swi nghenisiwa eka maphepha-hungu na tinyuziletha ti ta hangalasiwa) na ndlela ya vuhlanganisi ya pfhumba rin'wana ni rin'wana yi ta ndlandlamuxiwa.
Eka mbango wa tindziminyingi, vutoloki hi riqingho byi nyika Mfumo mekhenizimi leyi tirhaka swinene naswona yi hlayisaka mali ku hunguta swiphiqo swa ririmi na ku nyika wa nkotiso wo ringana eka vukorhokeri lebyi wu byi nyikaka. Endlelo ra vutoloki ri olova swinene naswona i ndlela yo chipa yo hunguta mpfhuka wa misava hi ku kota ku kuma mutoloki hi riqingho. Vutoloki bya riqingho byi fanerile swinene mbangu wo pfilungana wa tindziminyingi wa Afrika-Dzonga, laha vukorhokeri byo vevukisa ririmi byi nga lavekaka hi nkarhi wo koma swinene eka swiyimo swa xihatla naswona eka ndhawu ta vukorhokeri bya muxavi tanihi le titliliniki, switichi swa maphorisa, laha tindzimi leti nga ta laveka na nkarhi wo kombela switsundzuxo wu nga ka wu nga koteki ku tiviwa leswaku wu ta fika rini.
DAC sweswi yi fambisa endlelo ro ringeta ra Vukorhokeri bya Vutoloki hi Riqingho eAfrika-Dzonga (TISSA) hi ku lava ku lavisisa loko swi takoteka ku toloka hi riqingho eAfrika-Dzonga. Vukorhokeri lebyi ka karhi bya rigetiwa eka switchi swa maphorisa swa Vukorhokeri bya Xiphorisa bya Afrika-Dzonga bya 70 na le ka levhele ya mimfumo-xikaya eka titliliniki tin'wana ta 11 na tikhawuntara ta vukorhokeri bya anhu ta nhungu eke Khansele ya Tshwane Metroplitan.
PanSALB se yi simekile tiNLB ku hluvukisa, ku tlakusa no tsavula tindhawu leti nga rhangisiwaka eka ku hluvukisa tindzimi ta XiKhoe, XiSan na Tindzimi ta Swikoweto no yisa ehenhla xiyimo xa tona. Swivumbeko swin'wana leswi ngakona leswi tlkusaka nhluvuko wa Tindzimi taa Swikoweto ta Afrika-Dzonga na tiphurojeke ta hala ka ndzilikano ti ta seketeriwa. Ku tirhisana ka vateka-xiavo I ya nkoka swinene.
Swifambisi swa mahungu swi ta tirha ntirho lowukulu eka ku endla leswaku Rimba ro tirha ra Pholisi ya Ririmi ri tiveka. Xikongomelo xo tirhisa swifambisa mahungu ku ta va ku pakanisa vanhu hi ndlela yo lava ku va dyondzisa leswi nga endzeni ka Pholisi leswaku va ta twisisa swinene-nene timfanelelo ta vona na vutihlamuleri . Ku vika timhaka ta Pholisi ya Ririmi eka swifambisa mahungu ku ta tiyisiwa. Ku engetela eka swifambisa mahungu swo kandziyisiwa na swa elektroniki, websayiti ya DAC yi ta tirhisiwa ku maketa tindziminyingi. Tindzawulo tin'wana ta mfumo ti ta hlohletela ntlakuso was tindziminyingi eka tiwebsayiti ta vona ni le ka swihangalasiwa swa le handle.
DAC yi ta katsa na SABC na swifambisa mahungu swin'wana swa vuhlanganisi tanihi switichi swo ka swi nga ri swa mani na mani ku tlalkusa tindziminyingi. Xikombiso, NLS sweswi yi fambisa phurojeke ya xitichi xa xiyanimoya ku hluvukisa theminoloji.
Ku pima tihakelo ka nghingiriko lowu endliwaka hi va swa Nhlayiso wa Timali wa Rixaka na DAC hi lembe ra 2001 wu kombile leswaku mimpimyeto ya timali to simeka ntirhiseko wa tindziminyingi wa nhlayisek0 naswona wu nga nghenisiwa eka ku lunghisiwa kutsongo eka ku kunguhata timali. Tihakelo ka nghingiriko ku endliwile hi ku landza swipimelo swa ku rhendzelekisa tikhategori ta mune ta tindzimi na swikumiwa leswi nga komba leswaku leswi swi ta lava ku tlakusiwa hi nkunguhato wa timali hi 1%. Ku tirhisa tindzimi ta tsevu, hi ku landza NLPF, swi ta endla leswaku ku va ni tihakelonyana kambe a ku nge tluli 2%.
Hinkwaswo swivumbeko wa mfumo swi ta fanela ku nyika nseketelo wa timali wo ringana eka ku simeka Pholisi ya Ririmi hi ku landza mindzhendzheleko ya Rimba ra ntirho ra Theme-Xikarhi ya Matirhisele ya Timali (MTEF), kun'we ni ku nghenisa loku ngas ta sungula ekusunguleni kalembe-ximali ra 2003/4.
Xifundzankulu xin'wana ni xin'wana b Ku komutela vatirhi no letela c Miholo na mimbuyelo ya Vatirhi va Yuniti d Nongonoko wa Yuniti ku fambisa nsimeko e Ku yisa ntirho wa vukorhokeri bya hundzuluxa eka van'wana lava nga ri ki va ndzawulo yaleyo f Nhlayo ya swihangalasiwa swa ndzawulo yin'wana ni yin'wana g Vuleteri bya vatirhi va Yuniti lebyi yaka emahlweni.
Swilo swa swyimo swo toloveleka swo fana na Mafambisele (xik. timali to hakela ku rhurha, ku famba, byetlelo, hofisi, na riqingho), na vuhlayiselo / rejisitara (swihangalasiwa, ku kandziyisa, matsalwa, stexinari, matheriyali wa hofisi) na swingolongondzwani (tikhmpyuta, swingolongondzwani swo yingisela, xingolongondzwani xa) riqingho swi ta engetela ku durha.
Tafula leri landzelaka ri nyika ri lthela ri pimanisa timali leti ehleketeleriweke ku nghenisa yuniti ya ririmi hi nkarhi wa MMTEF.
Hi ku tekela enhlokweni leswaku Tindzawulo ti fanele ku simeka NLPF hi ku ya hi MTEF, a swi ta antswa kumbexana loko ko hlamuseriwa leswi endlelo leri ri vulaka swona. Endlelo ra nkunguhato wa timali wa MTEF ri sungula hi ku rhangisa no lulamisa pholisi leyi hlayisaka mali naswona DoR yi endliwaku suka hi n'hweti ya Mudyaxihi loko Komiti ya Matirhisele ya timali ya Theme Xikarhi (MTEC) yi ta endla swibumabumelo swas yona. Mindzulamiso ya nkunguhato wa timali leyi nga na vuxokoxoko na matsalwa swi ta endliwa endzhaku ka loko ku ta va ku endliwile rimba ra ntirho ra Matirhisele ya timali ra Theme Xikarhi (MTEF) yi ta va yi pasisiwile kwalomu ka Ndzhati 2003.
DAC yi vonile ledswaku Nsimeko wa Pholisi wu ta tisa Swiphiqo swa xiyimo xa le henhla. Yi ta, hambiswiritano, tshembhela swinene-nene eka ntirhisano wa vateka-xiavo hinkwavo ku hundzuluxa leswi vuriweke laha henhla swi va nghingiriko.
Ku pasisa Nawu wa Tindzimi wa SA ePalamende 1. Ku nyika Khabinete mpfapfarhuto wa NPLF 2. Ku nyika Khabinete Nkunguhato wa Nsimeko 1. Pholisi yi pasisiwa hi Khabinete 2. Khabinete yi pasisa Nkunguhato wa Nsimeko DAC 1. 5 Nyenyenyani 2003 2. Nyenyankulu 2003 3. Khotavuxika 2003 4. Mawuwani 2003 5.
Ku nyika Khabinete Nawumbisi wa 3.
Ku kombela switsu- ndzuxo eka Komiti 4. Komitinkulu yi pasisa 5. Nawumbisi wu ya Photifoliyo 5. Nawumbisi wu pasisiwa no amukeriwa.
ehansi ka Nawu was SA 2. Khodi ya Matikhomele ririmi 2.
wa Tindzimi ya Vukorhokeri bya 2.
Ku simeka tiyuniti 1. Ku kambela swikili swa ririmi na vuswikoti ku vevukisa nkoteko wa ku komutela ek vatirhi lava nga kona 2. Ku komutela vatirhi no thola. 1. Switiviwa swa ntiyiso leswi kombaka profayili ya ririmi ya swivumbeko swa mfumo 2. Ku fambelana na swilaveko swa Pholisi na swilaveko swa tindzawulo Tindzawulo leti tirhisanaka na DAC 1. Dzivamusoko 2004 2.
Ku lavisisa, amukela na ku hluvukisa thekinoloji leyi nga fanela. Endla vunghana na vandlandlamuxi va thekinoloji Tindzimi ta Xintu ti ta hluvuka xithekinoloji DAC hi ku tirhisana na PanSALB, Ndzaw.
Ku huvukisa tindzimi ta Xintu 1. Endla mapfhumbha yo tivisa tindzimi 2. Tsavula swilo leswi vilerisaka rixaka swa ririmi 3. Tlakusa ku tiveka ka ntirho wa ririmi eka vanhu 1 Tekela enhlokweni leswi humaka eka swivumbeko swa mfumo mayelana na nsimeko wa Pholisi 2. Tekela enhlokweni leswi humaka eka vaaki loko va"koxa" tindzimi ta vona.
Ku hluvukisa tindzimi ta Xintu na Tindzimi ta Swikoweto 1. Tsavula tindhawu leti rhangisiwaka 2. Seketela swivumbeko leswi nga kona ku tlakusa nhluvuko 3. Simeka no pfuna eka simeka swivumbeko / minongonoko ya nhluvukiso 4. Seketela tiphurojeke ta tindzimi to avelana ta le ntsungeni wa ndzilakano. 1. Tidikixinari ta thekinoloji 2. Matsalele 3. Milawu ya mapeletele & ririmi 1. PanSALB, DAC na swirho swavaaki 2. PanSALB, tiPLC, tiNLB, tiNLU, DAC, mavandla yo dyondzo, swiyenge swo ka swi nga ri swa mani na mani, vanhu hi un'we un'we, mavandla ya phurofexinali, tiNGO. tiCBO, na tindzawulo mfumo.
Ku amukela Pholisi ya ririmi 1. Simeka Komiti ya Pholisi ya Ririmi 2. Endla tiwekexopo to kombela switsundzuxo eka vatirhi 3. Mpfapfarhuto wa Pholisi ya Ririmi 4. Nkunguhato wa timali to engetela nsimeko wa Pholisi (lembe ra 1, 30% lembe ra 2, 100%) 1. Pholisi yi fikelela swilaveko swa NLPF 2. Vatirhi va nghenela 3. Pholisi ya Ririmi yo twala 4. Nseketelo wo ringana wa timali wa nsimeko wa Pholisi 1. Vafambisinkulu 2. Vafambisinkulu 3. Vafambisinkulu 4. DG 1. Nhlangula 2002 2. Sunguti 2004 3.
Ku simeka yuniti ya ya ririmi 1. Teka xiboho eka sayizi ya Uniti ya Ririmi 2. Nkmbelo wa swikili swa ririmi na vuswikoti bya vatirhi 1.. Swilaveko swo ingana swa nongonoko wa swihangalasiwa 1. Vafambisinkulu 2. Vuhlanganisi 3. HR hi ku tirhisana na NLS 4.
Ku hlangana mi Rherha na ku Thola. 4. Vuleteri bya Yuniti ya Vatirhi va Ririmi eku Simekeni ka Pholisi Ya Ririmi 2. Switiviwa swa ntiyiso leswi kombaka swikili swa ririmi mathwasele na levhele ya vuswikoti bya vatirhi 3. Vahundzuluxi va phurofexinali va tsevu va tikhategori ta tsevu ta tindzimi (Xinguni, Xisuthu, Xitsonga, Xivhenda, Xinghezi, Xibunu) 4. Vatirhi lava nga na swikili 1 Hukuri 2003 2. Huk-N'wend 2003 3. Sung. -Dziv. 2004 4.
Ku antswisa ku twisisa Pholisi ya Ririmi 1. Tiwekexopo ta vatirhi va DoE eka Pholisi ya Ririmi na vutihlamuleri Bya vona na timfanelo Ehansi ka Nawu wa Tindzimi 1. Ku lulamisa matirhiselo ya Pholisi ya Ririmi 2.
Ku hundzuluxa no hlela matsalwa ehansi ka Pholisi 1. Muhundzuluxo na vuhleri swi nghena (1 lembe 30%; 2 lembe 60%; 3 lembe 100%) 2.
Ku kandziyisa matsalwa ehansi ka Pholisi 1.