PressReader - Beeld: 2017-07-20 - Tyd vir lomp en­ti­tei­te ver­by
Tyd vir lomp en­ti­tei­te ver­by
Beeld - 2017-07-20 - Padlangs - Mar­nus Hat­tingh mhat­tingh@die­bur­ger.com
G Voeie ge­lui­de is die laas­te tyd van­uit re­ge­rings­krin­ge ge­maak om suk­ke­len­de staat­sen­ti­tei­te in ’n ma­te te pri­va­ti­seer.
Die lak­moestoets sal na­tuur­lik daar­die oom­blik wees as dit tot prak­tie­se uit­voe­ring ge­bring word. Soos al meer­ma­le er­vaar is, is dit mak­lik om groot be­lof­tes te maak, maar son­der dat dit ein­de­lik in wer­king ge­stel word.
Vir ons in die mo­tor­be­dryf – maar ook vir Jan Pu­bliek wat daag­liks in sy Po­lo en Tazz ry – is hier­die po­ten­si­ë­le pri­va­ti­se­ring goeie nuus. Ek dink aan groe­pe soos Trans­net, Pra­sa en die SAL, al­mal sa­ke-en­ti­tei­te wat tans ho­pe­loos swak be­stuur word, maar wat tog die po­ten­si­aal het om veel be­ter te ver­toon.
Die voor­deel van ’n suk­ses­vol­le Trans­net, Pra­sa en SAL sal wees dat dit al­ge­me­ne ver­voer in die land sal ver­ge­mak­lik, sa­ke doen wins­ge­wen­der en flin­ker sal maak en les bes ons in­fra­struk­tuur ’n lan­ger rak­leef­tyd en dus meer waar­de vir ons be­las­ting­geld sal gee.
Wat is die frus­tra­sie tans? Die lug­diens word on­me­de­din­gend en teen ’n ver­lies be­dryf. S­poor­ver­voer han­teer ’n veel klei­ner hap van die vrag­ver­voer­be­dryf as wat dit voor­heen ge­han­teer het, en be­hoort te han­teer.
En voor­ste­de­li­ke trein­pen­del­diens­te is vir al­le prak­tie­se doel­ein­des on­bruik­baar vir die mid­del­klas weens ’n swak spoor­net­werk, laat trei­ne en on­vei­lig­heid.
Al­le re­de be­staan dus om diens­te oor al dié en­ti­tei­te heen dras­ties op te knap. As die voor­de­le so voor die hand lig­gend is, waar­om word dit dan nie daad­werk­lik aan­ge­pak nie?
Ek ver­moed dis ’n kom­bi­na­sie van re­des. Dalk is die uit­da­ging van die taak on­der­skat, wan­neer per­so­ne met on­vol­doen­de kwa­li­fi­ka­sies aan­ge­stel word.
’n En­ti­teit soos die SAL, wat in die Eu­ro­pe­se mark wil mee­ding, kom daar teen die bes­te van die bes­te in dié be­dryf te staan. So iets sal jou te­kort­ko­min­ge baie gou uit­lig. Dit help dalk plaas­lik as jou di­rek­sie sterk is aan po­li­tie­ke ka­pi­taal. Maar op die oor­se­se mark­plein gaan dit min baat. Daar is be­we­se sa­ke­vaar­dig­he­de no­dig.
An­der re­des is straks hu­bris, ’n ou­wê­reld­se ge­voel van na­si­o­na­le trots en ’n so­si­a­lis­tie­se bril wat so­veel diens­te as moont­lik on­der ’n staats­vlerk wil hê.
Neem Pra­sa en Trans­net as ’n voor­beeld van laas­ge­noem­de. Die man­tra is dat die staat be­heer moet be­hou, want dan sal diens­te aan al­le ge­meen­skap­pe ge­bied word. Be­kos­tig­baar, ook.
’n Teen­ar­gu­ment is eg­ter juis dit wat ons tans op ons paaie en spo­re on­der­vind. As dié diens­te in­der­daad goed aan­ge­bied is, sou ’n mens nie méér pen­de- laars op Pra­sa-be­heer­de trei­ne en lang­af­stand-swaar­vrag­ver­voer op trei­ne ge­sien het nie?
Om­dat die diens­te so swak is, wend Be­sig­heid Suid-A­fri­ka hom vir sy heil tot die pri­va­te be­dryf, wat in­der­daad ’n net­jie­se ga­ping ge­sien het en nou ’n be­ter al­ter­na­tief bied. Het jy al ge­sien hoe baie skeeps­hou­ers, ge­laai ag­ter­op vrag­mo­tors, deur­kruis ons land op paaie? Al­mal ver­voer deur pri­va­te o­pe­ra­teurs.
Dit is hoe dit werk in suk­ses­vol­le lan­de: E­ner­syds word sta­di­ge, lom­pe voer­tuie van jou pad­net­werk ge­haal wat ver­keers­vloei ver­be­ter, en an­der­syds baat jou paaie hier­by aan­ge­sien een 30-ton-vrag­mo­tor meer ska­de aan­rig as 1 000 ge­sins­mo­tors.
S­poor­pen­del­diens­te is net so ’n uit­da­ging wat, sou dit be­ter toe­ge­pas word, die po­ten­si­aal het om dui­sen­de pen­de­laars uit voer­tuie en van die paaie af in me­tro­t­rei­ne te kry. Maar he­laas is ons net­wer­ke ver­ou­derd met nu­we woon­ge­bie­de wat nie deur spoor­ly­ne be­dien word nie, en is diens­te laat en on­vei­lig.
’n T­rein wat be­tyds is, dien al­mal tot voor­deel. ’n Vrag­hou­er wat op ’n spoor ry p­leks van die hoof­weg, help die Mer­ce­des net so veel as die taxi om deur die og­gend­ver­keer te kom.
Ver­sig­ti­ge ge­lui­de tot ge­deel­te­li­ke pri­va­ti­se­ring is ge­maak. Dit is nog nie nu­we be­leid nie. Maar dit is ’n eer­ste hek­kie tot be­ter doel­tref­fend­heid wat al­mal sal baat, wat oor­ge­steek is.
As die diens­te werk­lik so goed was, sou ons nie méér men­se in trei­ne ge­sien het nie?
Te min swaar vrag word nog op ons spoor­net­werk ver­voer. Be­ter be­stuur – en pri­va­ti­se­ring? – kan straks ’n op­los­sing bied.