Miskien moet ons bet begin by wat jy genoem het ’n “dubbeldoortalent” – om te kan skryf & te skilder.
Toe ek klein was. Ek onthou toe ek elf jaar oud was, het ek ’n Engelse gedig geskryf, net genoem “Crucifixion”. En ek was vreeslik, hoe sal ek sê, tevrede daarmee, ek het dit vir myself loop & opsê, keer op keer. Op skool ook al, jy weet, vir skooltydskrifte & sulke dinge het ek altyd iets bygedra. Dit kon ’n gedig gewees het of ’n storietjie of ’n denkbeeldige gesprek tussen twee dooie skrywers, iets van dié aard. As kind het ek ook altyd deelgeneem aan kunswedstryde. Voor ek kon praat, het ek glo geteken.
Ja, ek het geweldig baie gelees. Ek was ’n freak van ’n kind, so ’n fratskind, want ek het nie die tipiese kinderverhale gelees nie, of nie baie van hulle nie, & sekerlik nie hierdie hoërskool-tydperk se verhale, jy weet, daar was ’n hele klomp. Ek het ’n tante gehad wat altyd vir my gesê het waarom lees ek nie iets soos The Heroine of the Sixth Form, of Patricia and the... whatever may be nie, jy weet, boeke geskryf vir kinders, vir skoolkinders. Ek het nooit nie. Toe ek 12 jaar was, my ma het opgemerk, ek het van haar boeke gelees, wat sy gewen het as pryse op skool. En ook ek het pryse gekry op skool, vir verskillende vakke: & ek onthou toe ek so 12 jaar oud was toe’t ek al Confessions of an Opium Eater van De Quincey gelees, & ek het met Dickens & Shakespeare &... & Keats kennis gemaak voor ek nog ’n tiener was.
Ek weet nie. Funny Anne and the Apple Blossoms was bv. een van hierdie skooldogterboeke, & hierdie tante wou dit vir my gee vir ’n geskenk, toe sê my ma sy weet net nie of ek dit gaan lees nie, want op die oomblik lees ek, wat is die ding se naam, dit was ’n Dickens-verhaal, dit maak nie eintlik saak nie. En die tante het dit so vreemd gevind dat ek so grootmensgoed lees. Toe ek die gedig “Crucifixion” geskryf het, het ek teen daardie tyd al baie gelees.
Nee, ek dink nie dis ooit gepubliseer nie. Ek het ook, toe ek omtrent 14 was, ’n Engelse verhaal geskryf vir my broertjie, hy was 12 jaar jonger as ek, & dit genoem Trevor in the land of Fantasy, wat ek ook geïllustreer het. Ek het dit bv. in die middag geskryf in, of all places, in ’n hangmat tussen twee bome in ons tuin, jy weet. En toe later aan die Universiteit, John Harvey, jy weet? Prof. John Harvey, hy was toe ’n nagraadse student, maar hy was ook redakteur van die, dis nou in Pietermaritzburg, ek vergeet nou die naam van die tydskrif, die Universiteit se blaadjie. Ek het gereeld gedigte bygedra, dit nou terwyl ek ’n kunsstudent was. Toe ek al in Barcelona gewoon het, het ek op ’n keer vir hom Engelse gedigte gestuur vir opname in Standpunte as hy tevrede sou wees. Dit was so ’n herontdekking van mekaar; toe’t hy teruggeskryf & gesê: Oh, have you become a Spanish lady now? En hy’t my keer op keer daarna gevra: Please send me some poetry, I haven’t got anything for the next number. Toe’t ek vir ’n paar, vier of vyf Standpunte het Engelse gedigte opgeneem.
Gestaltes. Ek het dit sommer geskryf omdat ek gedink het ek het al genoeg vir ’n outobiografie. Maar ek het dit genoem Tot dusver. Die idee was dat daar ’n vervolg sou wees, later. Maar verskeie mense, Prof. Petrus Nienaber, het bly, hoe sal ek sê, aan my torring om ’n vervolg te skryf. Maar as ek dit sou doen, jy weet, dan moet dit nie afwyk... stilisties of wat ook al afwyk van Gestaltes nie; dit moet wees asof dit die gesprek hervat.
Voortsit. As jy ’n vervolg nou moes skryf, ek weet nou vra ek ’n mondvol, maar as jy nou moes gaan sit & ’n vervolg skryf op Gestaltes, uit die aard van die saak sou dit ’n baie dikker boek wees, dan neem ek aan...
Wat ek wou vra, as jy dan nou kerngrepe sou moes neom, nou, waarop daardie boek sou staan, wat sou daardie grepe wees; watter biografiese besonderhede sou die sterkste uitstaan as basis vir so ’n vervolg?
Ek dink ek sou terugkeer na London, & praat van ander avonture wat ek gehad het ook in London. Ek het al probeer. Ek kan nou nie sê watter grepe eintlik nie – ek wil baie graag praat oor ’n vriendskap van my met ’n Oostenrykse gravin wat beroerte geken het. Jy weet, ek verwys na ’n huis in Holland Park waar daar baie Europeërs was, wat hulle as gevolg van die oorlog gaan vestig het op ander plekke, o.a. in Holland. Ek het haar leer ken omdat haar man was ’n welbekende Oostenrykse diereskilder. En ek onthou ’n kamer waarin ek net een keer, dit het een keer gebeur dat ek vir ’n naweek gebly het & oorgeslaap het, in ’n fantastiese kamer met baie mooi ou meubels, waar al die mure binnekant, rondom, was muurskilderye tot aan die plafon. En dit was alles perde, pragtige perde uitgebeeld, geskilder , ’n soort fresco-tegniek, d.w.s. met verf op klam pleister. En die pragtige perde was glo geïnspireer – dis haar man Alfons Bucher wat dit geskilder het. En dit was ’n ondervinding. Ek kon my niks meer romanties voorstel nie as om wakker te word in dié kamer (die skilderye was glo ook geïnspireer deur musiek van Mozart), ’n Appassionata , of wat ook al. Die perde, eintlik hulle houdings, hulle kopspele, ens. Wat hy gedoen het, is om die perd uit soveel moontlike oogpunte, verskillende hoeke – & ook nou nie juis die kopulasie nie, maar die hofmakery van die perde. En om wakker te word in dié kamer, die perde te sien, die hele romantiese atmosfeer om my heen, my kop nog vol briewe wat ek gelees het, uit ’n korrespondensie wat sy nog gehad het rondom Rilke, & dan nog te luister hoe sing die merels in Holland Park waar die huis was. Jy weet, ek sou met so iets begin. Ek sou waarskynlik ’n vraag of twee gestel het aan die jong skryfster van Tot Dusver/Gestaltes, & tog verwys na ’n paar grepe daarin, & dan sê dit of dat was toe nie soos jy gemeen het nie, of so iets, & hulle het jou toe nie weggeneem nie, het hulle? Daardie engelfigure, jy weet. Die ding wat genoem word, het werklik plaasgevind, dat ek my verbeel het dat ek gaan sterwe.
Ek was toe, dertien, dink ek. Maar ek was vreeslik gelukkig oor die feit dat ek gaan sterwe – dit staan alles daar – & omdat twee droomgestaltes soos engele, jy weet, ek het ’n vreeslike sterk verbeelding gehad as kind, baie visueel ook, & ek praat in Gestaltes van figure met ruie hare in blou & donker goud.
Ja, Openbaringsfigure, & dat hulle my sou saamneem uit dié wêreld uit. Ek was vreeslik bly daaroor, & ek het toe vir twee weke lank het ek myself voorberei vir die verhuising. En ek het daarin geslaag om deur selfsuggestie wel siek te word! Ek het gehoop ek het witseerkeel, want toe het kinders nog doodgegaan daaraan. Maar dit was nie, dit was ’n onskuldige ding genoem quinsy (mangelontsteking). Ek was nietemin vir etlike dae in die bed met ’n baie seer keel, baie sleg gevoel; dit was nie griep nie, dokters noem dit sproei, agter in die keel. En ek het gedink a!, nou’s ek siek & nou gaan ek gehaal word, ens. En ek onthou hoe teleurgesteld ek was toe ek begin gesond word – ek lê & luister na my eie hartklop & ek is só seker gewees... Jy weet, my hart klop nog steeds, ek is nog in die wêreld.
Dit was nie ’n doodwens eintlik nie. Dit was maar net eenvoudig vandat ek ’n kind was, het ek mense gebou, I peopled my world with beings, vandat ek baie klein was. Daar was altyd wesens of gestaltes om my, onsienbaar, maar ek het als van hulle geweet.
Ek was baie, baie gelukkig, altyd. Ek het ’n baie gelukkige kindertyd gehad, al het ek die baie sterk verbeelding gehad. Ek was klaarblyklik in die wieg gelê as ’n kunstenaar of many parts, jy weet, as skilder, as tekenaar, as beeldhouder, as kind het ek gewerk in plasticene, dit was ’n soort gekleurde klei wat bedoel was vir kinders om te modelleer. Ek onthou toe ek nog op skool was, op 10, 9-jarige leeftyd, het my ma die prinsipaal van ’n tegniese kollege in Port Elizabeth genader om te vra of hulle sal toelaar dat ek ná skool ’n paar keer in die week kan kom soontoe net sodat ek kan werk met klei; & hy’t gesê graag, graag, & ek weet ek het dit gedoen. Ek onthou nog een figuurtjie wat ek gemodelleer het, was ’n naakfiguurtjie. Toe kom die hoof van die kunsafdeling in & sê let’s see what you’ve made & ek wys vir hom, maar ek hou die bolyf toe, want ek was bietjie skaam, hou ek haar so effens toe, maar ek wil haar darem wys ook, & nou ja, soos ek sê, ek het veel talent gehad in die beeldende kunste, maar ek het ook altyd geskryf. My ma het gesê voor ek gebore was, het sy vir my pa gesê sy hoop ek gaan ’n skilder word & my pa se idee van skilders was so ’n romantiese negentiende-eeuse idee, hy het gesê nee-nee, (hy’t dikwels Engels gepraat, want hy was van Frans-Ierse afkoms, hoewel ons huistaal eintlik Afrikaans was), & toe sê hy, no, and to be suffering from TB in some gutter somewhere?
Nee, ek het nie in Piketberg gebly nie. Ek was ’n jaar daar. My pa was ’n spoorwegamptenaar & hy’t geweldige vorderinge gemaak & ons was gedurig rondverplaas. Skaars het ek bv. wortels geskiet by ’n nuwe skool of ek is weer uitgeneem...
Ek het in só baie plekke, laat ek jou sê, in sommige plekke het ons minder as ’n jaar gewoon; ek kan jou net sommige plekke noem. Ek was ’n baba toe ek weg is van Piketberg, maar ek onthou plekke in die Transvaal, genoem Witrivier, & daar was ook ’n Modderfontein. Maar toe word dit groter dorpe, Port Elizabeth, twee keer – die eerste keer toe ek nog ’n kind was van so 9 jaar tot 14 & die tweede keer toe ek al klaar ’n universiteitstudent was – Beaufortwes, Pretoria, dis genoeg eers om op te noem. Ek het my Matriek in Pretoria gedoen aan die Afrikaanse Hoër Meisieskool. Dit was die eerste keer in my skoolloopbaan dat ek onderrig in Afrikaans begin kry het, & dit was nogal ’n taamlike aanpassing. Hoewel Afrikaans altyd as ’n vak in al die skole wat ek bygewoon het, gedoseer was.
Ek dink, ek het toe ek so ’n opgeskote tiener was & toe ek universiteitstudent was later, was ek baie afgunstig op mense wat bv. in een plek gebore was & daar grootgeword het. Op ’n plaas, bv. Ek wou so graag op ’n plaas grootgeword het. En die verbondenheid, nou ja, dis maar seker net ’n soeke na ’n soort plek waar jy nie reeds volwasse is nie, jy woon nog daar of jy’s ’n puber & jy woon nog daar & jy sien daar by daai boom het ek skoppelmaai gery toe ek vier was, daar het ons gaan swem in daardie dam toe ek 12 was, jy weet, sulke dinge. Ek het mense beny wat kontrei gehad het. Ek het nie ’n kontrei gehad nie, my kontrei het ek vir myself geskep.
Ek wou die vraag later vra. Jy was 25 jaar in Spanje. Dis darem ’n kwarteeu. En om dan terug te kom na ’n plek waar jy gebore was & jy onthou nie eens die plek nie, daar’s nie ’n kontrei soos jy nou sê wat vir jou, jy’t maar net basies na Suid-Afrika, ’n naam, teruggekom. Is dit nie so nie? hoekom?
Ek het tog tog taamlik kennis gehad van Suid-Afrika. Jy weet, op die manier wat my pa gedurig rondverplaas was na verskillende plekke, het ek kennis opgedoen van al die soorte geografiese, hoe sal ek sê, diversiteite in die land. Ek bedoel ek was vertroud met Transvaal & die Vrystaat & die Karoo, & Oos-London & Port Elizabeth, & toe weer Pretoria. Ek weet nie, dit was nogal taamlik ’n ding. Ek sal jou sê, ek was meer taalgebonde. Ek het teruggekom nie oor die land nie – die land was wel baie mooi; dit was nie dit nie. Dit was taal. Want ek het niemannd gehad met wie ek dit kon praat nie, behalwe ’n paar jaar voor ek hiernatoe gekom het, het ek kennis gemaak met ’n Afrikaanse meisie wat ook getroud was met ’n Spanjaard. Sy was toe al ses jaar lank getroud met hom & iemand het vir haar vertel Sheila Cussons woon ook daar naby julle in Barcelona & so het sy toe by my uitgekom. Dit het vir my vreeslik baie beteken om met iemand anders Afrikaans te praat, want ek is baie lief vir Spanje & vir Spanjaarde, maar ek, wat ek gemis het: toe my kinders oud genoeg was om ’n tweede taal aan te leer, eintlik ’n derde – hulle was besig om Frans te leer op skool – toe moes ek kies. Hierdie vriendin van my in Barcelona het haar kinders Afrikaans leer praat. Ek het myne Engels leer praat, want ek het gedink dat dit vir hulle nuttiger sal wees, maar m.a.w. ek het vir myself weer ’n leemte geskep. Ek sou baie gelukkiger gewees het, & waarskynlik gebly het, ek kan nie sê nie, as ek saam met my kinders Afrikaans beleef het, & weer saam met hulle grootgeword het in die taal.
Baie mense het my dit gevra. Ek dink dit was dat ek altyd aan die skrywe was, & ek bedoel, ek het in Afrikaans gedink.
Ek het Afrikaans gelees, natuurlik. Ek het koerante gelees, & Standpunte het ek gereeld te lese gekry, & ook van tyd tot tyd, die Tydskrif vir Letterkunde. Petrus Nienaber, hy’t altyd ook vir my koerante gestuur, ou koerante. Ek het al my taal behou eenvoudig omdat ek daarin gedink het, omdat ek altyddeur, al het ek nie vroeg gepubliseer nie, Engelse & Afrikaanse gedigte geskryf het, uiteindelik meer Afrikaans as Engels, wat eintlik begin het toe ek ’n student was, op aandrang van D.J. Opperman; hy was toe ’n onderwyser in Pietermaritzburg & hy’t vir my op ’n keer gesê, hou op met Engels skryf, moenie die goed vir die Engelse gee nie, skryf Afrikaans. Daar was so ’n soort van Afrikaanse intellektuele klein kliek in Pietermaritzburg, want die Natalse Universiteit was toe geweldig Engels, & daar was so ’n kern Afrikaanse, daarom het ek ook al hoe meer in Afrikaans begin skryf. Ek kan nie vir jou sê hoe dit is dat ek my taal behou het nie, ek hét eenvoudig.
Ja, toe ek op skool was in Pretoria aan die Meisieshoërskool was die Skone Kunste, soos hulle dit genoem het, my hoofvak. Ek het ’n A daarin gekry. Ek was glad nie so ’n wonderlike hot scholar nie, want ek het altyd by die vensters uitgekyk, & ek onthou nog ’n geskiedenisonderwyser het vir my ná klas gesê: Kind, jy staan op die drumpel van jou lewe, om my meer te laat belangstel in haar vak wat geskiedenis was. Maar dit was in só ’n stadium op my lewe dat ek altyd gesit & teken het of gerym het of by die venster uitgekyk het, maar nou ja. Wat was jou laaste vraag?
O, ek wou sê, hoekom ek in my hoofvak so goed geslaag het, is dat ek ’n beurs gewen het, uitgereik deur die Universiteit van Natal, ’n beurs vir B.A. Skone Kunste, wat ek toe gedoen het. Toe was ek nou regtig, I was much more scholarly. Ek het baie goed gedoen in al my vakke, sewe onderskeidings & ’n H.O.D. ook met onderskeiding, maar ek het toe gevind wat ek wou doen. Ek sou toe in die onderwys ingegaan het; ek het ’n jaar lank kuns doseer aan my eie universiteit tydens die siekte van een van die dosente. Sommige van my studente was ouer as ek. Ek het dit geweldig geniet, & ek het altyd gedink, ja, aan ’n universiteit sal ek baie graag kuns wil doseer, maar NIE aan hoërskole nie, omdat dit toe al so was dat al die dom kinders kuns as ’n vak geneem het, omdat nie gedeug het vir matesis of so iets nie, & dan sit jy met ’n klas onbegaafde, talentlose mense – hulle kan nie teken nie, & nou, jy kan dink hoe geweldig stimulerend dit moes gewees het! En gevolglik het ek toe, in elk geval, ek is toe op 20-jarige leeftyd getroud met Stoffel Nienaber. Maar om jou die eerlike waarheid te sê, dit was eintlik ’n huwelik wat eintlik nie moes plaasgevind het nie. Ek het in ’n kliek in getrou, in ’n soort van akademiese groepie Afrikaners.