In hierdie titel en voorblad word die essensie van Cloete se digkuns opgesluit, naamlik die gedig as afdruk of herskrywing, interteks, palinode; en die obsessionele, allesoorrompelende bedryf, die digkuns, waarin die hele lewe, sowel die verhewe as die banale, gekarteer word. Dit wat as die �hipnose van die digkuns� beskryf sou kon word.
In s� ’n ryk oeuvre sou die leser verskeie (allo)trope uit die digkuns kon beskryf. In hierdie gedenklesing, ook genoem ’n erelesing, word daar gefokus op die gesprekke, die afdrukke en hoe die digter telkens sy leefwyse met die digkuns versoen.
Al die reeds genoemde digters is aanwesig in hierdie digkuns, waaroor mense soos Pablo Neruda en Sheila Cussons kan dink dat daar alleen ’n digkuns is, en nie enkel digters nie.
Die digterlike geboorte van Cloete, soos hy bely in die openingsgedig �Die ryk ure� in sy versamelbundel, word soos volg beskryf:
Dit is dan die aankondiging van sy geboorte as digter, ’n onbewustelike en primordiale proses waaroor die digter verslag lewer; en wanneer die digterskap gelees word vanuit uit hierdie blikhoek, word ’n nuwe digter gebore, soos daar in die programgedig aangekondig word. By die keuse van ’n honderd van Cloete se gedigte was Charles Fryer, Heilna du Plooy en ekself onafhanklik betrokke. Die soeke na die beste of mees verteenwoordigende in hierdie digkuns, die 100 uitgesoekte gedigte, het desondanks sterk ooreenkomste vertoon. Fryer het, as Cloete se redakteur, uiteraard oor ’n periode van bykans vyf en twintig jaar die digter van raad bedien, terwyl die twee ander lesers ’n meer akademiese benadering tot sy gedigte gevolg het. Tog kan die enorme impak van Cloete se kreatiwiteit en sy digterlike proc�d� nie op ’n hele geslag jong digters in tagtig ontken word nie: Johann de Lange, Johann Lodewyk Marais, Johann Myburg, Heilna du Plooy, en die latere Krog, om enkele name uit te sonder.
Die sterk vormvastheid, die gebruik van wit spasies wat versre�ls ’n funksie van gelyktydigheid gee, en die gesprekke met �n herskrywings van ander digters, kan as Cloete se �handtekening� beskou word.
En in �God die digter�, na aanleiding van Neruda se uitspraak: �God is deur ’n digter gemaak� (uit Driepas 1989, Die baie ryk ure, p 58) dig hy:
By Cloete gebeur iets volledig anders. Hy gee erkenning aan die digter via ’n naam en dan begin hy sjamanisties inbeweeg in hierdie digter se w�reld. Die �dromende denke� is dan as �t ware ’n toestand van hipnose of beswyming1. Die digter is dus nie by sy positiewe nie en soos ’n pasi�nt wat onder hipnose bepaalde feite erken aan die psigoanalis, word gerepresseerde en dus pynlike inligting herhaal.
Een digter gaan ook hier in die onbewuste van ’n ander in. Leon Rousseau, die biograaf van Die groot verlange, het al bely dat Eug�ne N Marais ’n geweldige impak op sy lewe gehad het. By geleentheid het hy sekere inligting oor Marais na ’n koerant versend. Hy was oortuig daarvan dat hy die gekorrigeerde stiffie gestuur het, maar dat die verkeerde teks in die koerant verskyn het. Die skrywer meen dat hy gepla word deur Marais (Martiens van Bart in �Spook Eug�ne Marais hier rond?� By, 16 April 2005)2.
Hierdie ekstreme geval van psigiese energie wat as �t ware oorgeneem kan word deur ’n ander party, word ook in CG Jung se studies behandel. Jung het onder meer geskryf oor die verskynsel van kriptomnesia, dit wil s�, wanneer ons oor inligting beskik waarvan ons nie bewustelik weet nie. By Cloete is hier egter ’n tendens om sowel van die hipnotiese of spook-element gebruik te maak as om met kriptomnesia te werk. Met ander woorde, die digter speel asof hy ’n soort medium is vir hierdie digters. Maar eintlik is hy nie. Dit is alles o�verblindery, omdat hy vir ons die naam onderaan gee wat ons na die digter moet lei.
Nou sal ’n mens jou kan afvra: Watter gedig of wat van die digter se lewe het Cloete aangespreek? ’n Mens sou goedskiks die digter kon kontak, maar so ’n oproep of e-pos sou die hele siening van die hipnose van die digkuns ondermyn. Boonop maak dit eintlik nie saak na watter spesifieke gedig die digter verwys nie. Dis eerder ter sake om te besef dat al sou hy dink hy verwys na ’n herkenbare gedig, hy meer doen as om dit te beskryf, herskryf of te vertaal. As Freud gemeen het dat waar ego is, sal id wees, is Lacan se siening van die onbewuste eerder van toepassing: �Ek dink waar ek nie is nie, daarom is ek waar ek nie dink nie.�
Waarom twee Franse digters, en meer spesifiek Ronsard en Verlaine? Beide hierdie digters, soos ons weet in die literatuurgeskiedenis, het, soos Cloete, ’n waterskeidende invloed op die digkuns gehad, Ronsard oa deur sy gebruik van die vaste vorme soos die villanelle en Verlaine deur sy beeldspraak. Verlaine is ’n simbolistiese digter, ’n spesifieke digterlike stylfiguur3.
6.	Die natuur en refleksie word ook uitgesonder, omdat daar ’n soeke is na ’n ander transendente werklikheid. Die natuur word dikwels ook ’n refleksie van die innerlike belewenis van die digter. Baudelaire se �correspondances�, of die teorie van universele analogie�, is tersaaklik.
7.	Die taal van die digter werk met simbole. Dit is nie konkrete objekte nie, maar dit verwys na ’n transendentale werklikheid.
9.	Dood en verganklikheid is belangrike temas, en die skryf van die onverganklike vers waarin die dood oorwin sal word. Die digter is nie onsterflik nie, maar word deur die kuns onsterflik.
11.	Ook is die skoonheidsideaal opvallend, met ’n soeke na die paradysideaal waarin die verlore kindertyd beskryf word (pp 145 � 158).
Hoe ons die simbool presies begryp, is nie baie duidelik nie. Dit is moontlik dat die sielkunde ons hier iets kan leer van die kollektiewe, on- of onderbewuste begryp, die argetipiese begryp, wat dalk dan tog ’n soort dieper begryp is, ’n omvangryker een, maar oergerig, atavisties. Die simboliese begryp is waarskynlik soos Totius in �Die digter as siener� s� �onmiddellik�. Deur die kollektiewe begryp van die simbool word die digkuns dalk tog die terrein waar ons as mense saamdink, en al praat ’n digter van homself, praat hy tog nie sy eie praat nie. Die digterlike ek is ’n simboliese ek (p 356).
Verder het hierdie leser eers op Totius se uitspraak afgekom na die formulering van die �hipnose van die digkuns� wat ons dan stuur na die Freudiaanse proses van die �unheimliche�. Die digkuns is ’n atavistiese, primordiale proses met die digter as ’n vertolker van die simbole waaraan die leser deelneem.
In ’n belangwekkende essay, �Simbolisme: ’n poging tot defini�ring�, lei J van der Elst die lesers na belangrike aspekte van die Simbolisme, soos die sterk indiwidualistiese aard van hul digkuns en die opvallende antitradisionaliteit van hul digkuns � om (in Van der Elst se woorde) te beweer dat dit ’n dryfkrag sou wees om anders te wees as d�t wat hulle voorafgegaan het (p 79). Profeetskap en afsondering is ook kenmerkend van hierdie stylfiguur met die droom as toevlug of uitkoms, die okkulte. Ook is die rol van kleure, klanke, blomme en diere opvallend en die vrou word ook misties vereer. Vanwe� die �culte du moi� is spie�ls ’n simbool van introspeksie, die selfgesprek (pp 80-81). ’n Mens sou ook kon byvoeg dat die hele gedig as �t ware ’n spie�l word van die innerlike proses. Van der Elst som die stylfiguur soos volg op:
Dieselfde geld onder andere die modernisme en die hiermee gepaardgaande beweging, die postmodernisme. Bewegings kom dan nie tot abrupte eindes nie (Van Rensburg, p 498) en die Afrikaanse digkuns absorbeer myns insiens eras of modes veel later en ook op ’n unieke manier. Van Rensburg se siening is op S Dresden se uitsprake gebaseer en vir Van Rensburg is daar ��n bewussyn van ’n ander, verborge, versluierde werklikheid, hetsy ’n objektiewe (’n Syn agter die synde), hetsy ’n subjektiewe (’n dieper of ware ek, by name die siel)�. Hierdie twee staan in ’n magiese verbintenis met mekaar en die verborge werklikheid moet gewek word. Die simbool word aan die digter gegee sodat hierdie twee werklikhede as �t ware onthul en verduidelik kan word (p 508).
Tot sover die belangrikste teoretiese bakens vir ’n benadering tot ’n uiters komplekse beweging in die letterkunde.
Veral Cloete se vertalings en gesprekke met ander digters wys op ’n unieke hantering van die Simbolisme in ’n postmoderne tydvak: die chiffre, of die soeke na die tekens of dit wat aan die digter openbaar moet word, spruit nie uit die werklikheid nie, maar uit ander tekste �
Bisschoff betrek die ars poetica; die kuns as ’n soort religie; die onttrekking van die w�reld (asketisme); die kunstenaar as onaantasbare wese; die correspondances; dubbelsinnighede; die sogenaamde ander w�reld; kernsimbole; drome; mitologiese verwysings; die vrou; blomme. ’n Mens kan aantoon dat al hierdie aspekte aanwesig is by Cloete, maar in ’n aangepaste vorm. Die mees opvallende afwyking is dat God die grootste digter is vir Cloete.
Sy het gelyk hier, want Cloete dig binne ’n ander klimaat. Die Simbolisme is premodernisties, terwyl Cloete debuteer in 1980 in die tyd van politieke onrus, en hiermee saam, die postmodernisme soos dit bedryf is binne die Afrikaanse digkuns met palinodes, gesprekke, parodie� en intertekste. Ook het hierdie digter ’n besondere tegniese beheer vanaf die debuut vasgel� en hierdie invloed het, soos reeds uitgewys, in jonger digters se werk geresoneer.
Ook deur sy intertekste skep hy dus ’n nuwe verbintenis met die ou teks. Sy aansluiting by bekende Franse digters � soos die reeds genoemde Franse Simboliste en Baudelaire veral � sou ten beste beskou kan word as ’n hipnotiese staat. Die digter word deur ’n ander digter gehipnotiseer sodat sy ware aard paradoksaal juis in hierdie gehipnotiseerde staat na vore kom. Soos die gehipnotiseerde dikwels toertjies sal uithaal wat hy andersins nie sou kon of wou doen nie, is die digter wat gehipnotiseer word deur ’n groter digter, totaal betower en verlam, of doen hy iets onmoontliks of anders. By Cloete is dit altyd laasgenoemde. Hy word nooit deur sy voorgangers verlam of verlei nie. Hy skep ’n nuwe ruimte waarin die oorspronklike teks as �t ware bego�l word.
Nou onlangs is die Afrikaanse letterkunde geskud met ’n plagiaat-aanklag teen ’n bekroonde digter. Vir die gewone leser was dit gewoon onvergeeflike letterdiefstal; vir die psigoanalitiese leser beslis iets m��r: sy is verlei deur haar interteks in so mate dat sy in ’n verlamde en selfs verblinde stasis ingegaan het en die teks, in vertaling, as haar eie aangebied het.
En boonop is God vir Cloete die grootste digter wat in al die paradoksale en konflikterende groot(s)hede van die natuur, die lewe, uitsonderlike po�sie skryf.
’n Hele digtergenerasie is deur Cloete be�nvloed en sy invloed op die tegniese aspekte van die digkuns is alreeds uitgewys, oa sy heraktivering van rym in Afrikaans, die semantiese uitbuiting van die ellips en wit-eindes in die gedig en sy gebruik van die simbool.
’n Simbolistiese digter kan hy nie wees nie. Hy vertoon egter wel Simbolistiese trekke, met ’n hoofletter, en binne ’n postmoderne beweging is sy soeke na die teken of waarheid opgesluit in ’n ander teks. Sy voortreflike psalmberymings praat met Totius se tekste.
Ek plaas die verse soos wat dit in Brink se verseboek verskyn, met die wete dat Cloete eerste was, dan Hambidge, Peter Louw, Gouws en Spies. Cloete se pakkende gedig praat telkens die sterkste in elke digterlike antwoord. Elke antwoord word as �t ware deur ’n soort poltergees van die oorspronklike vers be�nvloed.
Dieselfde geld die digkuns van Cloete: die eerste staat van hipnose is Cloete en Leopold se verhouding; die tweede staat van hipnose is Cloete en ander digters. Opnuut dan ook die invloed terug van hierdie digters in gesprek met Cloete. Be�nvloeding, intertekstualiteit, gesprekke tussen tekste, Freud versus Frau Emmy von N is nie ’n enkellynige proses nie. Dit is ’n proses van simultane�teit: die oomblik wanneer die tweede gedig of antwoord geskryf word, het dit ’n invloed op die wyse waarop die eerste of oerteks gelees word. Ons begryp Leopold beter en duideliker deur Cloete se po�tika. Die vele Marilyn Monroe-tekste aktiveer die ironiese, en passant-opmerking van die gedig dat ’n bysaak soms ’n hoofsaak word.
Wat is die bysaak waarop hierdie gedig draai? Simone de Beauvoir en die feministiese en nonfeministiese kommentare wat hierdie gedig al ontlok het. Van beide genders. Lina Spies verset haar teen die �geswymel�, maar skryf onder Cloete se hipnotiese invloed ’n vers wat die seksuele dimensie aktiveer. Vir die duur van die gedig (’n onbewuste glip-van-die-tong) swymel sy wel oor Monroe, maar fynlees laat die leser besef dat die �duur van die gedig� eintlik verwys na die magistrale, oorspronklike vers van Cloete wat haar moveer om hierdie huldeblyk aan sowel Marilyn Monroe as Cloete te skryf. Hoe ironies dat die gedig van Hambidge eindig met �die dood is net ’n droom� waarin die �dromende denke� hom netjies inpas! Op �haar naakte beste onverle� praat Tom Gouws weer saam met Cloete wat by herhaling die dood as ’n verleentheid beskryf en dat ’n lyk in wese verle� ding is.
Net soos ’n groot digter soos Cloete hom laat geld met delikate geweld, en ’n mens sou fyner speurtogte kon onderneem na invloede op Johann Myburgh, Johann Lodewyk Marais, en selfs by Krog invloede kon uitwys. En ’n klein belydenis: hierdie gedig van Cloete het my so geraak dat ek met erns begin verse skryf het.
Cloete bly dus getrou aan sy aard met sy voortdurende inbeweeg op ander digters, gedigte en oertekste, ook tekste wat hy self geskep het. �O goedheid gods hier nooit volprese� kan ’n mens skryf oor ’n digterskap wat soveel tekste uit ander letterkundes op ’n nuwe wyse vir ons aanbied. Die nuwe wyn in ou kruike.
Freudiaanse hipnose was ’n tegniek om die pasi�nt tot heling te bring, net soos gesprekke met ander digters � heen en terug � die digterlike proses verryk en verruim. Moderne psigoanalise ontken dat die analis ’n bevoorregte posisie b� die analisant beklee, net soos wat die digterlike �antwoord� die oorspronklike teks se betekenis kan verander en verruim.
Die epogmakende studie or Anton Rupert, Anton Rupert � ’n lewensverhaal deur Ebbe Dommisse in samewerking met Willie Esterhuyse, bring my vanaand by die slotopmerkings, ’n post scriptum tot hierdie erelesing: Hoe sou ’n biografie oor die digter TT Cloete daar uitsien? By ’n voorste sakeman kan ’n mens die lewe aanstip: hoogtepunte, oorwinnings binne die politiek, ontmoetings met bekendes en beroemdes, raadgewer, beskermheer van die kunste.
Die digkuns van Cloete, en die hipnotiese invloed daarvan, bevat dikwels teenstrydighede met die lewe van die hoogleraar. Juis omdat die digterlike proses iets karteer wat buite woorde l�: die onsegbare, die stilte, die chora (Lacan/Kristeva). Om ’n biografie van die digter Cloete te skryf, sou dus ’n ander lewensloop neem as die lewe van die akademikus. Dit sou iets veraai van die �baie ryk ure�, die onstuimige gemoed van die �dromende� denker, van die digter wat in gelyktydigheid by ’n vakansiehotel die gil van ’n jong vrou koorsagtig verwoord en beaam. Juis hierom is die hele digterlike oeuvre alreeds ’n komplekse, teenstrydige, briljante (outo)biografie gevul met baie ryk ure, vol hipnotiese verse. Inderdaad is die hele lewe daar vir sy taalkristalle.
1.My dank ook aan Wilhelm Jordaan vir sy skerpsinnige opmerkings by die lees van die lesing. Hy gebruik eerder die term �hipnogogiese toestand van beswyming�.