Jesaja 6:1-13 (Annes Nel)
18 Junie 2000
Ander tekste: Romeine 8:12-17; Johannes 3: 1-17; Psalm 29
God is net eenvoudig wonderliker en groter en heiliger as wat 'n mens jou kan voorstel. Hierdie God bly nie op 'n afstand nie, maar bemoei Hom met gewone mense!
Hierdie gedeelte dien as 'n inleiding tot Jesaja 7 en 8. Die perikoopafbakening hou waarskynlik verband met die siening dat ons hier met 'n roepingsverhaal te doen het. Die roeping van Jesaja kan egter nie los van die inhoud van sy roeping gesien word nie.
Die sterfjaar van Koning Ussia was iewers tussen 748 en 735vC. Sy mede-regeerder was na alle waarskynlikheid Agas, aangesien Jotam, wat ook 'n mede-regeerder tydens Ussia se siekte was (2 Kon 15:5), voor sy vader Ussia gesterf het. Troonwisseling was gewoonlik 'n kritieke tyd in die geskiedenis van Israel. Volgens Snijders was dit in sulke tye dat 'n profetiese stem rigtinggewend kon wees. Die verwysing na die dood van Ussia is nie sommer 'n onnodige historiese verwysing nie. Dit het 'n "teologiese" betekenis.
Hierdie "teologiese" betekenis word verder belig deur die woorde van Jesaja in 6:5: En nou het ek die Koning gesien, die Here die Almagtige. Israel is sonder 'n koning. Dit is 'n krisistyd. Maar die Here sit op die troon. In 'n sekere sin is hierdie aanduiding – dat die Here Koning is – reeds kritiek op koning Agas (Jes 7). Geleerdes is dit eens dat Jesaja se roepingsverhaal teen die agtergrond van sy stryd met Agas gesien moet word. Jesaja ontvang die geloofsbrief van die eintlike Koning om hom teen die koning van Juda uit te spreek. 'n Mens kan sê dat die samesteller van die boek reeds geweet het dat Jesaja se poging om die Agas en die volk te oorreed om veral tydens die Siro-Efraimitiese oorlog die Here te vertrou, misluk het (Jes 7). Die roeping van Jesaja moet daarom teen die agtergrond van, of as voorspel tot, die Siro-Efraimitiese krisis gesien word. Clements verklaar: 'There is contained within the scope of the prophet's memoir, therefore, beginning with his account of his call and proceeding to report his prophecies and the refusal of Ahaz to heed them, an element of theodicy showing why the disaster inflicted on Israel by the Assyrians in 733 had come about.'
Volgens 2 Konings 15:37 het die koalisie tussen die noordelike ryk, Israel, en Assirië in Jotam se tyd begin. Die spanning tussen Israel en Juda het dus toegeneem. Met die dood van Ussia kon Agas nou sy eie planne implementeer om met die vyandiggesinde Israel te handel. Beide die volk Juda en koning Agas het hulle plek in die geskiedenis "verloor" omdat hulle nie die God vertrou het wat aan hulle verlossing deur die profete belowe het nie. Agas en sy volk het verkies om liewer politieke oplossings te volg deur hulp by Egipte te gaan soek.
Dat die serafs staan, is volgens Snijders 'n aanduiding van hulle diensbaarheid. Hulle sing in die koor en een voer die reinigingsaksie uit. Dit is liturgiese handelinge binne die geheel van die teofanie in die tempel. Die voorkoms van hierdie soort figure in die Ou Nabye Oosterse wêreld was algemeen. Waarskynlik was dit gevleuelde slangagtige wesens (Kaiser). Belangstellendes kan hieroor verder gaan nalees.
Snijders wys daarop dat die drie pare vlerke drie funksies het. Dit bedek hulle gelaat en geslag ("voete") en stel hulle in staat om vinnig te vlieg. Die bedekking van hulle gesigte en geslagsdele beklemtoon ook die afstand tussen hulle en die Here. Dit is waarskynlik die beste om saam met Snijders te sê dat hierdie wesens gewoon die heiligheid van Jahwe beklemtoon.
Die lied oor die heiligheid van Jahwe beklemtoon nogeens die afstand tussen die hemelwesens en die Here. Hierdie lied kan as 'n konsentrasie van Psalm 99:3,5,9 gesien word. Die lied wat oor Jahwe gesing word, beklemtoon 'n paar sake:
Hy is die magtige Here wat oor hemel en aarde heers (Kaiser).
In die lied van die serafs word nie alleen die klank van God se heiligheid beklemtoon nie, maar ook sy "volstrekte toewijding" aan sy volk en sy wêreld (Snijders). Dat Jahwe heilig is, is iets wat hom ook bo al die ander gode afsonder. Soos die mens deur God geheilig of afgesonder word sodat ons aan Hom toegewyd kan leef, so is God anders as alles in hemel en op aarde.
'n Ander aspek van die lofsang op die Here, is dat die aarde vol is van sy heerlikheid. Hier vind 'n besliste verskuiwing plaas. Jahwe se kleed vul die tempel, maar sy heerlikheid vul die aarde. Dit gaan nie oor Jahwe se sogenaamde alomteenwoordigheid nie. Die aksent val hier eerder daarop dat dit God se eer en heerlikheid is om die hele aarde met sy teenwoordigheid te vul. Dit staan teenoor die chaos en die leegte van die aarde in Genesis 1:2. Sonder die teenwoordigheid of heerlikheid van die Here, verval die aarde, is die aarde sonder vorm en inhoud (sien Eseg 12:19 en 32:15 waarin die gevolge van die leegheid van die land beskryf word). Wanneer die skepping in chaos beland, ontneem dit God sy eer en heerlikheid.
Pragtig skryf Snijders dat God se algehele toewyding aan die wêreld en sy mense gerig is op 'n aarde wat vol sal wees van God se mense en hulle werke. Hierdie volheid is God se heerlikheid en eer. Hoe vreeslik om daaraan te dink dat hierdie land eers in chaos sal moet beland voordat God se heerlikheid herstel sal word (6:12,13). Kaiser het dieselfde in gedagte, maar klee dit in met 'n eskatologiese motief: "What the heavenly beings praise in the immediate presence of the God whose glory and might are there before them, still needs to be seen on earth (Ps 96.7f.)... For when the recognition and acknowledgement of God's power and honour have become universal on earth, every will will be subject to him, the time will be fulfilled, and he will be all in all (I Cor. 15.28)."
Hier word tipiese taal en simboliek van 'n teofanie aangetref (sien ook Eks 20:18; 2 Sam 22:9; Rig 5:4,5). Die lied van hemelse lof is te veel vir die aarde. Alles rammel en skud. Die oneindige afstand tussen God en mens word ook hierdeur beklemtoon (Kaiser).
Die woord "onrein" is 'n kultiese begrip. So iemand kan nie aan die kultiese handelinge soos offers deelneem of in God se teenwoordigheid kom nie (sien Ps 15 en 24). 'n Versoeningshandeling is uiters noodsaaklik. Clements verklaar tereg dat die woorde van die profeet: Elke woord oor my lippe is onrein, en ek woon onder 'n volk van wie elke woord onrein is, 'n intense bewustheid is 'not simply of guilt in general, but specifically of unfitness to use his mouth in the service of God. There is in this a very real understanding that he was being called upon to become the spokesman of God's word. The fact that he lived in the midst of a people of unclean lips, refers to his consciousness of the prevalence of sins of speech among the people generally. The reference to the guilt of the people generally is used to emphasise that the prophet felt that he had hitherto been no different from the rest of his nation, but that he was now being called upon to fulfil a task which required him to be quite separate from them.'
Die reinigende vuur reinig die spraakvermoë van die profeet. Die opdrag aan die profeet is vreemd en byna absurd. Saam met Kaiser moet egter beklemtoon word dat dit nie hier gaan oor die inhoud van die boodskap wat hy moet uitdra nie, maar die gevolge daarvan. Dis so goed as om aan 'n prediker te sê: 'gaan preek, dit sal nie veel help nie.' Waarskynlik hou dit verband met dit wat in Jesaja 29:9-12 gebeur. Die volk sal eers besef dat hulle mislei is, wanneer hulle geheel en al in 'n krisis beland het.
6:10-13 Die bedoeling van die boodskap is vir baie mense onverklaarbaar. Hoekom sou die profeet mense moet traag maak? Hoekom moet mense ontoeganklik word vir die Woord van die Here? Snijders is van mening dat 'n mens slegs die grootheid van God se uitredding sal begryp as mense totaal vasgevang is in die hopeloosheid en chaos van hulle eie situasie. Die Deuteronomistiese teologie moet egter ook nie uit die oog verloor word nie. Die prentjie van die Judese konings is na die val van Juda ontwikkel om duidelik te maak dat die val van Juda nie op God se rekening geplaas moet word nie, maar vierkantig op hulle eie skouers rus. Die profeet sê eintlik watter effek die voor-ballingskapse profesie op die volk gehad het. Die profeet moet daarom eerder verstaan word as iemand wat God se bedoeling bekend maak en wat die volk oproep tot 'n beslissing tussen lewe en dood, voortgang of vernietiging. Slegs op hierdie manier kon dit vir die mense duidelik gemaak word dat die Here nie onmagtig was in politieke stryd nie. Die katastrofe is hulle eie skuld. Die verwoesting van die mense en die land is nie onherroeplik nie. Maar God se begin is 'n nuwe begin. Soos met die eerste skepping, moet alles woes en leeg wees. Eers dan begin die Here oor met sy volk. God keer Hom teen sy volk …om sy volk te red (Snijders).
'n Aspek wat in die verstaansgeskiedenis van die teks van belang is, is die gebruik daarvan deur die Nuwe Testament. Koch wys daarop dat Paulus se gebruik van Jesaja 6:10 in Romeine 11:8 ev daartoe gelei het dat sommige persone die leer van die dubbele uitverkiesing in die Christelike dogmatiek ontwikkel het. Hierdie leer bepaal dat mense van ewigheid af òf verkies is tot die ewige lewe òf verwerp is tot die ewige straf. Dit is ongelukkig so dat die uitverkiesing deur die eeue as 'n grootheid náás die evangelie geplaas is, wat daarop neerkom dat dit die heil op 'n ander wyse bewerk het as wat die Woord dit doen. In plaas daarvan dat verbond en verkiesing as 'n gestalte van die Woord of heilsmededeling van God gesien moet word, is dit dikwels as 'n heilsmededeling náás die Woord gesien. Hoewel die leer van die verkiesing daarop gerig is om sekerheid van die verlossing te bewerkstellig het dit in die proses gebeur dat karikature oor hierdie leerstukke ontstaan het en eerder onsekerheid tot gevolg gehad het. Koch (The prophets, vol 1) wys egter tereg daarop dat die gedeelte in Jesaja hoegenaamd nie so verstaan kan word nie. Uit die eksegetiese gedeelte is dit reeds duidelik dat die aanleidende oorsaak tot die woorde van die profeet nie die "ewige raad" van God is nie. Die gedrag van Agas en sy volk (Jes 7) het hierdie woorde van die profeet bevestig. Op Deuteronomistiese trant wil die redaktor duidelik maak dat die skuld vir hulle sonde lê by God lê nie, maar by hulself.
Normaalweg word dit as 'n roepingsvisioen gesien, maar dit verskil wesenlik van ander roepingsverhale in die Ou Testament (Kaiser). Teenoor die meeste ander verhale, is Jesaja die "gewillige" geroepene. In ander roepingsverhale het die geroepenes meestal besware teen hulle roeping. Ongelukkig is die roepingaspek in hierdie preke losgemaak van die inhoud van die roeping van Jesaja. Klem is eerder gelê op sy sonde, die versoening en sy gevolglike bereidwilligheid om in die Here se diens te staan. Hierdie oproepe om "soos Jesaja" te wees, is dikwels ook op 'n moralistiese wyse ingeklee. Ek is van mening dat hierdie aspek op 'n sekondêre vlak lê.
Na my mening is bogenoemde gedagtes waardevolle perspektiewe om in gedagte te hou. Op Triniteitsondag sal dit egter die beste wees om die klem te laat val op die lied van die serafs. In die geskiedenis van die kerk is hierdie gedeelte op verskillende maniere gebruik. Origenes het byvoorbeeld die serafs as verteenwoordigers van die ander twee persone van die drie-eenheid gesien. Ander kerkvaders het die driemaal "heilig" uitroep deur die serafs as 'n lied oor elk van die drie persone van die drie-eenheid, gesien. Hoewel ons hiervan kan verskil, is dit duidelik dat die tradisie van die kerk iets van die triniteit in die teksgedeelte ingelees het.
Die vraag wat met heiligheid bedoel word, is natuurlik baie belangrik. In hierdie verband het Ferdinand Deist (Die taal van die geloof) 'n baie bruikbare gedeelte geskryf: "Dis 'n woord wat nie meer dikwels onder ons gehoor word nie, omdat ons nie daarvan hou om 'heilig' te wees nie...Waarom is ons so sku vir heiligheid? Miskien het ons ons idee van "heiligheid" uit kinderbybels gekry waarin mense met lang, vroom gesigte, gevoude hande en lang baarde afgebeeld is. Miskien verwar ons heiligheid met skynheiligheid. Miskien verwar ons heiligheid met 'n soort Puriteinse preutsheid van "raak nie, smaak nie, roer nie aan nie". 'n Mens kan die betekenis van die woord heilig beter verstaan as jy weet wat dit nie is nie. Heiligheid beteken nie, soos ons dikwels vir mekaar sê, om afgesonder te wees nie. Dit beteken nie "eenkant" nie. Die kloosterbewoners van die Middeleeue het gedink hulle moet hulle as heilige mense afsonder van die wêreld en hulle eenkant hou. Hulle wou nie hulle hande vuil maak met die stof van die alledaagse lewe en hulle oë nie besoedel deur elke dag in die skewe wêreld vas te kyk nie…In Jesaja se visioen van God was daar serafs om God se troon wat hulle oë met hulle vlerke toegehou en gesê het: "Heilig, heilig, heilig is die Here." Hulle kon die lig nie uitstaan nie. Toe Moses van die berg af gekom het, het sy gesig so geblink dat mense nie na hom kon kyk nie. God straal lig uit, sê Jesaja, en Moses se gesig het gestraal nadat hy God gesien het. Christus is ook in heiligheid vir ons 'n voorbeeld. Filippense sê: Hy het sy bestaan op Godgelyke wyse nie beskou as iets waaraan Hy Hom moes vasklem nie, maar het Homself verneder deur die gestalte van 'n slaaf aan te neem. … In plaas van "eenkant" in die hemel te bly, het Hy 'n gewone timmerman geword, op Galilea se stofpaaie geloop aan melaatses gevat, in Gadara tussen die grotte na 'n besete man toe gegaan en Hom in Jerusalem met die Fariseërs se teologie ingemeng. Hy het Homself só met die skuim van die aarde bemoei dat die 'heiliges' van sy tyd gesê het Hy is 'n vraat en 'n wynsuiper…God gaan staan aan die kant van die tollenaars en prostitute en skep vir hulle 'n nuwe lewensmoontlikheid…Hy vergewe, Hy red, Hy troos, Hy gryp in in lewens wat verlore gaan, Hy is barmhartig."
'n Preek sou kon begin met die gedagte dat ons op Triniteitsondag ons geloof in die drie-enige God herbevestig. In die Christelike tradisie is hierdie teksgedeelte ook dikwels gebruik om hierdie geloofsoortuiging te belig. Daar kan verwys word na Origenes en ander kerkvaders se pogings.
Hoewel 'n mens van hulle verklarings kan verskil, bied die lofsang van die serafs op die Here se heiligheid tog vir ons 'n sleutel om God beter te verstaan. Die vraag kan dan gevra word: wat word met die Here se heiligheid bedoel. Ferdinand Deist se gedagtes en dié van Snijders is vrugbare stof om mee te verduidelik dat God se heiligheid nie sy afstand of afsondering beteken nie. In hierdie verband sê Brueggemann (Theology of the Old Testament) dat daar 'n besliste klemverskuiwing in die Ou Testament plaasgevind het: "…the one who might dwell in splendid, guarded isolation is the one who is with Israel, and therefore is or can be mobilised to act on behalf of Israel in order to save and deliver." God se heiligheid beklemtoon juis sy toewyding aan die mense. Die heiligheid van die Here in Jesaja het nie met afgesonderdheid te doen nie, maar met God se sigbare teenwoordigheid van liefde teenoor mense. Daarom word die Here se heiligheid hier in terme van sy magtige teenwoordigheid beskryf (6:3). Dit is een van die sleutelbegrippe in Jesaja. (Jes 10:17; 17:7; 29:23). Ook hier, in 'n krisisoomblik van volk (6:1) wend Hy hom tot die volk. Noordmans het treffend geskryf dat God se heiligheid allereers sy nabyheid beteken. In die liederebundel van die NG Kerk word daar in die drie verse van Gesang 6 duidelik met dieselfde gedagte gewerk: Groot is u TROON…u NAAM…groot is u GUNS! Waar God geloof word, word sy teenwoordigheid op 'n besondere manier as 'n realiteit ervaar.
Dat God se heiligheid sy guns impliseer, word duidelik in Jesus gesien. Christus het Hom nie eenkant gehou nie, maar 'n gewone mens geword (Fil 2:5-11). Die woorde van Deist hierbo is aangrypend: "Hy het Homself só met die skuim van die aarde bemoei, dat die "heiliges" van die tyd gesê het Hy is 'n vraat en 'n wynsuiper."
Wanneer God Hom só openbaar, gebeur iets met die wêreld. Sy teenwoordigheid vul dan nie net die tempel nie, maar die wêreld. Volgens die visioen van Jesaja is God se magtige teenwoordigheid in die wêreld sigbaar. En waar God verskyn, word die chaos verdryf. Hierdie lied is die direk teenoorgestelde van chaos voor skepping. In Genesis 1:2 is die aarde is woes en leeg. In die chaos begin God met 'n nuwe toekoms deur sy verskyning. God is by die wêreld betrokke met een doel voor oë: die hele aarde moet vol wees van God se mense en hulle werke.
Wie verstaan dat die heiligheid van die Here sy algehele toewyding aan die wêreld impliseer, raak in vervoering daaroor. Waar God deur sy Heilige Gees met sy magtige teenwoordigheid intrek neem by mense en kerke wie se lewe in 'n chaotiese toestand is, word sondaars vrygespreek en word mense draers van sy magtige teenwoordigheid in die wêreld. Sulke mense, wat self deur die Here heilig verklaar word, toon deur hulle optrede nie hulle eie magtige teenwoordigheid nie, maar die Here s'n. Soos Christus homself prysgegee het, gee sy volgelinge hulle ook onder leiding van die Heilige Gees prys. Dit het die gevolg dat ander mense ook bewus word van God se heiligheid en teenwoordigheid sodat hulle sal uitroep: God is heilig! Hy is die Koning! Dit is ook die effek van God se verskyning in Christus (Fil 2:10,11. Sien ook Jes 45:23).
'n Belangrike vraag is natuurlik wanneer dit sal gebeur. Die opdrag aan Jesaja en die konteks van 6-8 kan dit verduidelik. Jesaja word nie geroep om 'n bekeringsboodskap te verkondig nie. Inteendeel. Die opdrag aan Jesaja klink onnodig, want dit het vernietigende gevolge. Wanneer die profeet dit amper nie meer kan uithou met die boodskap nie, word die Here se doel met sy oordeel duidelik. Die magtige teenwoordigheid van die Here, sy genadige toewyding aan die mense in die wêreld, kan slegs gesien word waar ons ons magtige teenwoordigheid – ons eie pogings om die lewensruimte waar ons elke dag beweeg en met ons dinamika te vul – gestaak het. Dit word slegs duidelik waar knieë nie meer voor ons buig nie, ons ydele drome en lugkastele vernietig is, ons drome van onafhanklikheid en ongeloof nagmerries geword het, waar ons eer, prestasies en roem opgehou het. Dan eers verstaan ons die woorde van Efesërs 2:4: …maar God is ryk in barmhartigheid. Want waar alles bleek en dood lyk begin God van vooraf oor (Ef 2:1-3). God gooi verstoktes nie weg nie. Die stompsinnigheid van Agas, Israel en ons het die dood van sy Seun gekos. Sy Seun het weens ons hardhorendheid aan die kruis ervaar wat met ons moes gebeur het: my God, waarom het U my verlaat… Sy Seun is as hardhorende en onbekeerde in ons plek behandel. Deur die evangelie en die sakramente sal ons dalk oortuig raak van sy magtige teenwoordigheid en sal ons die LIED VAN GOD SE DROOM vir hierdie wêreld begin sing en leef: Heilig, heilig, heilig is die Here God, die Almagtige. Hy wat was en wat is en wat kom. Here, ons God, U is waardig om die heerlikheid en die eer en die mag te ontvang omdat U alles geskep het (Op 4:8,11).
Saam met Kaiser kan gesê word: "As the Christian is alive to the never-ending presence of God in his terrible might and his goodness in the reflection of the man Jesus of Nazareth and his career as the Christ, it makes good sense for the Christian community in the eucharist to take up the seraphim's song of praise to celebrate the arrival of the one to whom all honour and lordship are due (Rev. 4.9ff.), even if they differ from their ancestors in knowing that the trisagion did not originally envisage the mystery of the divine Trinity."