2. VOC KAMERS
Elke Kamer het 'n groot mate van selfstandigheid behou, moes hulle eie personeel werf, bou hulle eie skepe en sorg vir die uitrusting daarvan. Maar die handel was gesentraliseert, met pryse vasgestel deur die VOC.
CR Boxer: The Dutch Seabourne Empire
R van Gelder & L Wagenaar: Sporen van de Compagnie: De VOC in Nederland
3. IN DIENS VAN DIE VOC EN VERTREK
deur Helena Garner
Die VOC is in 1602 gestig en het uit ses kamers bestaan. Die Kamer van Amsterdam wat die sterkste van die ses kamers van die VOC was het die ander vyf kamers gedomineer. 725 van die VOC- skepe uit die 1450 wat gedurende die twee eeue van sy bestaan gebruik is, is hier gebou. Gedurende die bloeitydperk van die VOC het meer as duisend mense op die skeepswerwe gewerk. Die rivier, die Amstel is in die IJ in die Oude Zijde op die regteroewer opgedam sodat die skepe daarin kon opvaar. Die vroe?dam Amstel is deesdae 'n plein wat nou die middelpunt van die stad vorm. Amsterdam se naam is hiervan afgelei. Die skepe het vanaf die Damrak uitgeseil na die IJ wat in die Suidersee uitmond en vandaar na die wêreld. In Warmoesstraat wat die belangrikste winkelstraat in Amsterdam was het die koopmanne gewoon. Agter hulle woonhuise was die pakhuise met toegang tot die water van die Damrak. Die burgemeester en direkteure van die VOC het ook in hierdie deel van die ou Middeleeuse stad gewoon.
Die VOC het nie so 'n goeie reputasie gehad dat die Nederlanders graag by hom in diens geneem wou word nie, arbeidsvoorwaardes en lone was nie aantreklik nie. Om as soldate te werk was nog minder aantreklik. As gevolg hiervan moes die Kompanjie arbeiders uit die buiteland trek. Baie arbeiders het dan ook vanaf hawestede uit die Noord-, Oos- en Wit See of vanaf Duitsland gekom. Duitsland het gely onder armoede, hongersnood, oorlog en vervolging. Daar was ook wanaangepastes, misdadigers en avonturiers onder hierdie mense. Werksoekers kon hulle by enige van die Kompanjie se kamers aanmeld, maar omdat Amsterdam daardie tyd die derde grootste stad in Europa was (London en Parys was groter) het die meeste daarheen gegaan. Meestal moes hulle oorbly in die stegies in agterkamers of solders waar die straatvroue bedrywig was. Op bepaalde dae is 'volgens gewoonte in alle strate en stege met trommels en fluite, skalmeie en trompette' aangekondig dat nuwe werkers by die kompanjie benodig word. Die kantore was gele?te Oostindisch Huis, 'n reeks van geboue in Oude Hoogstraat vanaf die Dam na die Oude Schans waar die stadsmuur van die Middeleeuse stad was. Tans word die oorspronklike hoofgebou deur die Sociologisch Instituut van die Universiteit van Amsterdam gebruik.
4. VAART NA DIE KAAP
deur Johan C Erasmus
"In elke geval was die vertrek van skepe in di?dae maar baie onseker. So vertel Cornelius de Jong, seekaptein van die 'Scipio', dat hy in 1791 reeds op 15 Augustus die eerste manskappe aan boord gehad het, maar eers op 16 Desember die Hellevoetsluis passeer het om sy reis na die Kaap te begin. En so moes ook Van Lier en sy susters maar wag vir die gele?dag, wanneer ook hulle skip die vaderland sou verlaat. Vir hierdie lang reis was hulle aangewese op die 'Jagtrust', wat reeds sedert 1775 in diens van die Kamer van Amsterdam vaar en vir hierdie reis onder bevel van kaptein Anthony Lubbe sou staan.
5. SKEPE EN ROETES
Seilskepe was afhanklink van die wind en windrigting. Partymaal moes die skepe vir weke wag by Texel voordat die wind reg was om te seil.
Twee keer per jaar het hulle eers van Nederland uitgevaar, later drie keer. Die Kermisvloot verktrek September/Oktober. Die Kerstfeesvloot vertrek rondom nuwe jaar. Die Paasschepen vertrek gedurende die tyd van Paas. Die Kersfees vloot kon maklik kos voorrade kry, asook bemanning werf, want daar was amper geen ander werk die tyd van die jaar op ander skepe nie. Kleiner skepies het die manne geneem na die vertrekpunt van die groot Retoerskepe.
Die skepe van die Kamers aan die Zuiderzee: Amsterdam, Hoorn, en Enkhuizen het hoofsaaklik van Texel vertrek. Die skepe het vergader en vir mekaar gewag by die Koopvaardersrede agter Texel sodat hulle saam kon uitseil. Die skepe van die Kamers Rotterdam en Delft het vertrek van die Suid-Hollandse eiland Goeree, terwyl die skepe van Middelburg (Zeeland) van Vlissingen uitgevaar het.
Voor dat hulle gevaar het, het die kaptein al die belangrike dokumente ontvang en in die scheepsdoos (Ship's box) gesit. Dan was daar ook deur een van die direkteurs 'n muster opgawe geneem van al die bemanning voordat hulle vertrek het.
Van Nederland het hulle deur die Kanaal geseil, maar gedurende oorlog het hulle agter om Skotland en Ierland gevaar. Vandaar het hulle suid gevaar tussen die Asore en Kanariese eilande, hier het die skepe van die WIC weggebreuk en oos gevaar. Die VOC skepe het suid gevaar tot by die Kaap-Verdiese eilande langs die weskus van Afrika. Dan het hulle in 'n nou band gevaar tot by die ewenaar, wat bekend was as die waspoor (cart track). Die waspoor het begin net suid van die Kaap Verdiese eilande en van daar tot om en by die ewenaar. Dit was belangrik om binne die twee parallel spore te bly anders sou hulle afkoers gewaai word, of met die see stroom wes of oos gedryf word. Sommige skepe het in die Golf van Guinea beland andere het weer aan die Noorde van Suid-Amerika en Karribiese eilande beland. Sodra hulle deur die waspoor geseil het, het hulle in die rigting van Suid-Amerika geseil. Daar was groot vreugde wanneer hulle verby die gevaarlike Abrolhos eilande gevaar het. Die eilande strek vir honderde myle ook onder water. Hierdie eilande was 'n groot gevaarte vir die skepe. Die Abrolhos eilande is gele?tussen Salvador (Bahai) en Rio de Janeiro. Die roete het dan verander na 'n oostelike rigting met die Kaap as die doel. As hulle 'n bietje van koers was dan het hulle in Saldanha baai beland. Van Nederland tot die Kaap het 'n gemiddelde tyd van 140 dae geneem.
Van die Kaap het hulle oos gevaar, die VOC skepe het gebruik gemaak van die "roaring forties". Voordat die skepe Australi?bereik het, het hulle noord gedraai om na Batavia toe te seil. Dit het omtrent 9 maande geneem om van Nederland tot Batavia te seil. Van die Kaap tot Batavia het 'n gemiddelde tyd van 80 dae geneem.
Op pad was daar die moontlikheid om te stop in Brittanje, Kaap-Verdiese eilande, St Helena eiland,en Maurituis eiland, maar dit was net gedoen in geval van nood en wanneer die politieke gesindheid positief was. Wanneer die skepe 'n ander skip gesien het, het hulle 'n wit driehoekige vlag gewaai - dit was 'n teken van vrede en goeie gesindheid. Wanneer daar slegte gesindheid was dan het hulle 'n rooi driehoekige vlag gewaai.
Van die Kaap om na Ceylon en Bengal te seil, het hulle noord langs die Afrikakus op geseil, verby Madagaskar, vandaar het hulle roete verander na Indi?toe. Hierdie roete was nie beskikbaar gedurende die maande van die passaatwind nie (monsoon). Die ander roete was om Suid van Madagaskar te seil en dan noord te draai. Van die Kaap na Ceylon het dit omtrent 93 dae se rit geneem.
Daar was verskillende skepe in die diens van die VOC:
Spiegelschip - (square stern ships) hierdie was die grootste skepe, hulle het 'n plat agterend gehad het. Die skepe was 160 voet lank en bewapend met kanonne waarmee hulle enige aanvale kon afweer. Hierdie skepe was soortgelyk gebou as die oorlogskepe. Hulle was die bekende groot Oostindiese skepe
Fluyt - dit was meer van 'n stoor skip, was kleiner as spiegelschip. Hy het 'n ronde agterend gehad, en was baie gebruik in Europa. Die fluyt was 'n uitstekende skip vir groot vragte en was gebruik met die vervoer van rys, graan en pepper in die Ooste. Die Kamer van Hoorn het die fluyt skip ontwerp, hierdie was 'n middelgrote snelvarende driemas vragskip. Die skip het 'n klein dek oppervlakte gehad en kon met 'n bemanning van tien of twintig vaar. Hierdie skip was baie in Asi?gebruik.
Jaght - dit was klein seilskepe wat gebruik was vir plaaslike werk. Het 'n plat agterend gehad, met drie maste en vierkantige seile, daar was klein jaghte wat tussen 80 -100 voete lank was, dan was daar die groot jaghte wat tussen 120 -135 voete lank was. Na een of twee ritte na Asi?het hulle nie weer na Europa terug gekeer nie.
Pinas (pinnacles) was soortgelyk aan 'n jaght wat tussen 116 voete en 128 voete lank was, het ook a plat agterend gehad.
Fregat -hulle was soos klein jaghte en pinas,, omtrent 100 - 110 voete lank. Gebou vir snel vaart.
Bootje - was soos 'n klein fluyt omtrent 70 voete in lengte, met drie maste en het vierkantige seile gehad.
Galjoot (galliot) die lengte van hierdie rondeagterend skip was maar 60 - 70 voete lank. Dit het een groot en een klein mas gehad. Hulle was hoofsaaklik gebruik vir spesifieke sendings soos: adviesjacht, verkenner, posvervoer, en om die terugkeerende vloot te ontmoet.
Katschip het 'n plat bodem gehad, en kon 'n groot vrag geneem het, daar was 'n klein personeel nodig gehad vir die skip van 100 - 120 voete. Die skip het ontstaan by die Kamer Hoorn. Die skip was lig gebou en kon nie swaar vragte dra nie.
Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen l?aan de Zuiderzee en die manskappe was per "ferrie" na die groot skepe geneem. Hulle klim eers aan boord die groot skepe by Texel of Vlieland, hier word die vrag opgelaai, asook die bemanning se goedere, asook die kos. Die voorrade was met "lighters" of "barges" na die groot skepe geneem, dit kon tussen 18 en 20 "barge" ritte geneem het om die hele vrag na die skeep te gebring het. By Texel was 'n put waar hulle varswater vir die skepe geneem het. Klein roeibootjies het die le?vate na die land en vol vate terug na die skepe geneem. Dit is ook hier waar die manne die eed afgel? het. Die groot skepe het selde na Amsterdam gevaar, behalwe vir reparaties. Die groot skeepskraan in Amsterdam staan naby die schreierstoren. Nederland se hawes het gedurig probleme gehad met versanding van seegate en hawes.
Die VOC het altesame 1461 skepe gebou: Amsterdam het 'n groot werf gehad naby Rapenburg, die werf was later vervang. Die Kamer van AMsterdam het 728 skepe gebou. Die skepe van Enkhuizen was gebou op die werf aan die Wierdijk. Enkhuizen het 108 skepe gebou.
Beide die skepe van Rotterdam en Delf moes deur binnelandse waterroetes reis. Van Rotterdam het hulle eers wes geseil, dan oos met die Ou Maasrivier en dan draai hulle weer wes om in Hollandsdiep uit te vaar. Die skepe het dan verby die eiland Goeree gevaar waar die bemanning op die groot skepe oorgeklim het. Van Delf was daar 'n kanaal Suid gegrawe tot by Delfshawe en dan het hulle die selfde waterroete as die Rotterdamers gevolg. Die Maas was nie bevaarbaar deur die groot skepe nie. Kleiner vaartuie, soos jaghte het personeel en goedere van Delf en Rotterdam na Hellevoetsluis toe geneem waar die grooter skepe in die Rede anker gewag het. Hellevoetsluis was dus die afvaart hawe vir beide hierdie twee kamers. Van daar het hulle verby die Goeree eiland gevaar. Die kamer Delf het 111 skepe gebou.
Die Kamer van Zeeland (se hoofkwartiere was in Middelburg) het 306 skepe gebou. Middelburg l?binnelands op 'n klein eilandjie. Middelburg het die korste en beste verbintenis met die ope see. Daar was 'n kanaal wat gebou was vir die skepe van Middelburg tot Rammekens. Perde het langs die kanaal die skepe deur die kanaal getrek na hulle bestemming van Rammekens. Die groot skepe van die Kamer van Zeeland het van die hawe Vlissingen uitgeseil.
Die VOC skepe na die Ooste het dus vertrek van Texel, Vlie, Hellevoetsluis, Goeree of de Walcherse rede, en Vlissingen.