Koketšamohola - na se se ka oketša dipoelo?
Tshepetšo ya koketšamohola gantši ke lenaneo le le atlegilego leo batšweletši ba le dirišago go oketša dipoelo le go tiiša ditiro tša bona tša bolemi. Ka boripana, koketšamohola ke tshepetšo ya ditšweletšwa ka mokgwa wa go oketša mohola go tšona.
Koketšamohola (value add) ke eng?
Go oketša mohola wa dibjalo go ra go tsenela kgokaganyo ya mohola (value chain) ka go sepetša ditšweletšwa tša polasa ka mokgwa wo itšego. Ka tlwaelo se se nyaka gore motšweletši a bee tšhelete ditirong tše dingwe tša go swana le go hira thušo ye nngwe gape goba go reka ditlhamo tše dingwe. Ka fao o swanetše go dira dikakanyo ka kelohloko go kgonthiša gore go tlo ba le dipoelo morago ga tshepetšo ya koketšamohola. Go feta fao, dikakanyo tše ga di a swanela go dirwa gatee fela - dithekišo tše di yago godimo le fase gammogo le mebaraka ye e fetogago kgafetšakgafetša e fetoša dipalo, seo se dirago gore ka nako tshepetšo ya koketšamohola e ka hlagiša poelo mme ka nako ye nngwe poelo e ka se be gona.
Batšweletši ba swanetše go ikamantšha le tshepetšo ya koketšamohola ka lebaka lang?
Gantši kudu batšweletši ke bona batšei ba dithekišo (price takers) bakeng sa go ba bathei ba dithekišo (price makers). Se se ra gore bareki ba ditšweletšwa tša temo ke bona ba phethago theko yeo ba nyakago go e lefa mme motšweletši yena ga a na maatla a go rerišana le bona mabapi le thekišo ye kaone. Ka fao batšweletši ba swanetše go nagana ka mekgwa ye e ka bago gona yeo e ka ba kgontšhago go ba le kabelo ya mohola woo o oketšwago punong ya bona morago ga ge e tloga polaseng. Ba ka dira bjalo ka go phethagatša tshepetšo ya tšweletšo gona fao polaseng ka moo ba ka kgonago le go kgotlelela ka seo mola ba sa holega go dira bjalo.
Thekišo ya lehea ya gonabjale ya 2010 e fase kudu mme batšweletšalehea ba swanetše go nagana ge eba go na le mokgwa ofe kapa ofe woo ka wona ba ka kaonafatšago poelo ye e ka bago gona ya lehea. Mohlala: o ka dira kakanyetšo ye bonolo go utolla poelo ye e kgonagalago ka go oketša mohola ge o šila lehea go tšweletša bupi.
A re direng kakanyetšo ka go tšea gore tone e tee ya lehea le lešweu e ka rekišwa ka R1 000.00. Bakeng sa go rekišetša koporasi ya mabele ya gae lehea le, Mna Molemi a ka fetola lehea la gagwe la ba bupi bjoo bo ka jewago ke batho. A ka dira bjalo ka go le šila ka boyena goba a ka le iša tšhilong ya kgauswi mme ka morago a ya a tšea bupi bjoo bo bolokilwego mekotleng.
Mna Molemi a ka nagana ka mehola ya lebakatelele ya go itšhilela lehea polaseng ya gagwe le go fetoga Mna Mongtšhilo ka tsela ye.
Na o na le sebaka polaseng ya gagwe fao a ka šilago lehea gona goba o tla swanela go hira lefelo le lengwe?
Na o tla swanela go dumelelana le melawana efe ya maphelo mme o tla swanela go lefa bokae?
O tla hloka ditlhamo dife mme a ka holega lebakengtelele ge a swanela go reka tša go swana le ditšhilo, dikala, digapabupi (augers), dihlakanyi (mixers) le metšhene ya go roka mekotla, bjalobjalo?
Go tla nyakega mophuthelo (packaging) wa mohuta mang mme mekotla o tla e reka kae?
Ditshenyegelo mabapi le tlhamo ya seswantšholeina (logo design), go phara setlankana (labelling), le tirišo ya leswao la kgwebo (branding) e tla ba bokae?
Na o tla swanela go hira badiredi ba bangwe gape?
Bupi bjo a bo šilago bo tla bapatšwa kae?
Ela hloko gore a ke maano a lebakatelele (long term strategy) ao a tlemelago Mna Molemi tshepetšong ya tšhilo.
Kgonagalo ye nngwe ke ya gore Mna Molemi a iše lehea la gagwe tšhilong ya kgauswi gore e mo šilele bupi. Kgetho ye e kaone ka ge e ka fetolwa gabonolo (more flexible option), seo se rago gore a ka kgetha go iša lehea la gagwe tšhilong ge thekišo ya lehea e le fase mme a rata go hwetša mokgwa wa go godiša poelo ye e sepelelanago le puno ya gagwe, goba a ka kgetha go rekiša lehea leo le le bjalo (unprocessed) ge thekišo mmarakeng (market price) e dumelega. Se se ka direga ntle le gore a ntšhe tšhelete ye nngwe gape mme le ge go le bjalo maemo a a kgontšha koketšamohola go ba gona. Motšweletši yo mongwe le yo mongwe o sa tlamegile go nyakišiša mabaka a gagwe tikologong ya gagwe.
Tahlegelo ya 20% tšhilong ka ge moroko le setšweletšwathoko sa "harmony chop" (harmony chop by-product) se šala le Mna Mongtšhilo bjalo ka karolo ya tefotšhilo.
Se se ra gore ke tlo hwetša bupi bja 800 kg ge a ntšhilela lehea la 1 000 kg.
Go feta fao go sa na le tefotšhilo ya R320 ye ke swanetšego go e lefa kheše mabapi le tirelo ya Mna Mongtšhilo.
Eupša bupi bja 800 kg bjoo Mna Mongtšhilo a mphuthelelago bjona mekotleng ya bogolo bjo bo nepagetšego nka bo rekiša ka thekišo ya gonabjale ya R2,20 kilogramo e tee.
Mešomo e hlolwa gae.
Go sa na le dintlha tše mmalwa tšeo di ka hlohlomišwago mabapi le koketšamohola. Mna Molemi a ka holega gakaakang ge a ka hlakanya lehea la gagwe le dijo tša dikgogo, dikolobe, dinku goba dikgomo Batšweletšalehea ba ka holega bjang ge intasteri ya go dira ethanolo ka lehea e ka tšwetšwa pele Na tšhelete ye Mna Molemi a ka e hwetšago ka lehea la gagwe e ka oketšega mefelelong a kgokaganyo ya mohola (value chain) yeo a e tsenetšego Re tla lekodišiša tše dingwe gape tša ditshepetšo tše ka moso?