Volgens oorlewering was die verwysing na die eerste vampier in Europese letterkunde ’n boer met die naam Jure Grando. Hy het geleef in die klein Kroatiese dorp Kringa, maar ná sy afsterwe in 1652 het gerugte die rondte begin doen dat hy uit sy graf opgestaan en die dorpenaars begin treiter het. ’n Vampier (afgelei van die Serwiese “vampir”) is volgens mitologie en folklore nokturniese wesens wat die bloed van mense uitsuig en daarop teer. Hulle is ontsterflik, en beskik oor magiese en bonatuurlike kragte. Vampiere laat ook geen beeld of weerkaatsing op ’n spieël agter nie. Vampiere kan van gedaante verwissel en verander in spinnekoppe, wolwe, vlermuise of selfs ’n laag mis, soos die bekende Dracula in Bram Stoker se Dracula (1897), wat allereers as die meesternarratief van vampierfiksie beskou word. Wanneer ’n vampier ’n mens byt, sterf dié persoon – of transformeer self na ’n ontsterflike vampier. Binne die dualisme: ’n ‘goddelike’ (ontsterflike) wese enersyds en ’n diaboliese (bloedsuiende) wese andersyds word ’n unieke Buitestaander geskep. Vampiere kan gesien word as die mens se projeksies van Angst teen die dood. ’n Vampier is in die eerste plek ’n antropomorfiese monster, en vervul dieselfde funksies as ander monsters in sprokies en legendes. Die protagonis moet eindelik die vrees/uitdaging/monster/of antagonis kan oorwin. Vampiere is ook klassieke sondebokke. Baie rampe is in die ou dae voor vampiere se deur gelê. So het die mediese wetenskap eeue gelede in gebreke gebly om aan gewone, meesal ongeletterde mense antwoorde te gee op kwelvrae soos die dood en doodsoorsake; die prosesse van kliniese ontbinding; en siektes soos porfirie, tuberkulose, sifilis, hondsdolheid, die uitbreek van epidemies en natuurrampe, soos misoeste, is toegedig aan die bose werk van vampiere. Sulke rasionalisasies was gebaseer op gebrekkige kennis, vrees en bygeloof – en vampiere was nou die Ander, of sondebok.
En van monsters na die psigologiese dryfvere onderliggend aan die vampierlegendes: dood en seksualiteit, asook die donker kant van erotiek kom aan die bod. Die Walliese psigoanalis, Ernest Jones beweer dat vampiere op ’n onbewustelike vlak die rol van begeertes en verdedigingsmeganismes oorneem. Tydens die rouproses kan die vampiermite ’n ontsnaproete bied aan die persoon wat treur, soos dat ’n liefdevolle reünie tussen die lewendes en oorledenes kan plaasvind. Freud verwys na vampirisme as ’n repressie van die onaanvaarbare. Hy bring dit vervolgens verband met die afskei van liggaamsvloeistowwe tydens seks, asook onderliggende orale sadisme.
En van godsdiens na die wetenskap. ’n Fisikaprofessor verbonde aan die Universiteit van Sentraal-Florida het self ondersoek ingestel en ’n akademiese artikel oor vampiere geskryf, waarin hy aangevoer het dat dit onmoontlik is dat hulle kan bestaan. Sy navorsing was gebaseer op ’n model van eksponensiële groei. Hy het gepostuleer dat indien die eerste vampier op 1 Januarie 1600 gefigureer het, en laasgenoemde vampier een maal ’n maand ’n mens gebyt (geïnfekteer) het, en elke slagoffer op sy beurt dan sélf in ’n vampier verander het, die hele menslike bevolking op ’n gegewe tydstip wat reeds verby is, uit vampiere moes bestaan!
Vervolgens hierdie vampiergedig deur Charl-Pierre Naudé, soos dit verskyn het op die aanlynwebjoernaal, LitNet:
Die sersant sê ons moet stompies op die sokkerveld optel as ons niks het om te doen nie. Die sersant gooi self sy stompies op die sokkerveld. Ek dink hy doen dit omdat hy aan ons dink en bang is dat ons nie besig sal bly nie. Die sersant is darem maar slim.
Rossouw gee maskers ‘n sentrale tema in die boek: Daar is die masker van die Afrikaner as soldaat, die masker van boer wat veg vir grond wat sy eie mense by hom weggeneem het. Die maskers is natuurlik nie slegs die maskers wat ons vir ander mense voorhou nie, maar ook die maskers wat ons vir onsself voorhou. Daar is dus die tema van ontwaking of die afhaal van die maskers in die spieël, wat vir my baie interessant aangebied is in ‘Verwoerdburg’. Rabie se’Ek het jou gemaak’ word in ‘n toneelstuk omskep en ryg soos ‘n lyntjie deur die boek. Die hoofkarakter probeer die ander karakters in die boek wys hoe bisar die stelsel van die dag is, maar sien die maskers wat hyself dra nie raak nie.
Die masker of identiteit van die Afrikaans-sprekende het verander of miskien het die masker net afgeval. Die Engelse maskers sit egter wel ‘n bietjie ongemaklik op baie van die gesigte wat dit dra. Tydens die #feesmustfall-veldtog het van die vaders hul van die moedertaal gedistansieër en eers toe ander vaders daaroor praat die saak herbesin. Ek wonder ook oor die rol van die jeug in die stryd om die moedertaal.
Boetie kan vir die sanitasie-afdeling van die weermag werk. Baie van sy makkers sal natuurlik in hierdie afdeling wees om toilette te was en skoon drinkwater te voorsien aan die weermag. Die sosiale element sal fokus op plekke waar mense weens die geskiedenis verdryf is. Dit sal mense wat deur die Mfecane-oorloë en die Sotho en San mense wat uit die Drakensberg deur die Zoeloe-oorloë verdryf is, insluit. (Xenofobie kom al ‘n lang pad.)
Ek het die gedig een middag in 2013, ek dink dit was September of nog Augustus, geskryf. Dit was koud in Johannnesburg. Die gedig het in sy geheel na my gekom, binne een skryfsitting. Daarna het ek so ŉ bietjie daaraan verfyn. Ek het gedink dis die laaste gedig van my nuwe bundel en het dit agterna aan die uitgewer gestuur, maar dit was toe nie die laaste nie.
Meeste van my gedigte ontwikkel deur verskeie weergawes in die rigting van ŉ finale vorm. Maar hierdie bepaalde gedig se geval was anders. Die gedig was van die begin af daar.
Ek dink die idee wat ŉ progressie in die gedig ondergaan is die idee van “afdruk”: In die begin is dit ŉ afwesigheid. Aan die einde van die gedig is dit ŉ áánwesigheid.
Ek het dit vir Nicky gewys. Sy was dadelik gaande daaroor, iets wat my bly gemaak het, want die kombuis was nog nog opgeruim nie. En toe besluit ek later om die gedig bietjie te verfyn. Ek hou sommige van my weergawes van gedigte, of ek probeer hulle hou. Soms vergeet ek. As ek na hierdie gedig se wordingslegger gaan kyk, is daar slegs drie vorige weergawes wat ek gehou het. Sommige ander gedigte het elf of sestien weergawes. En dis maar die wat ek gehou het.
Hierdie vers het nêrens voorheen verskyn nie, Louis, behalwe in die bundel waaruit dit kom, Al die lieflike dade. Die publikasie daarvan in die bundel vind sowat ŉ jaar na die skryf van die gedig plaas.
Dis nie ŉ liriese vers oor die “ek” nie, so daar is min “feit” of herskrewe feit daarin wat lesers sal boei. My vorige bundel bevat gedigte wat eers as private gedigte, joernaalagtige goeters, geskryf was.
Al wat ek kan sê is dat ek al voorheen sulke mere gesien het, eindelose, plat gewaters wat mens bang maak as jy daarna kyk, en die gefluit in die peule is seker “feitelik” gesproke ŉ klein bietjie tinnitus. J Ek hou baie van die maniere waarop wind met mens raat. Wind is my vriend. Laat daar wind wees, altyd. In elk geval, die sementbeeld kom van Godfrey, ŉ Malawiër wat vir my vrou werk. Hy het sement by haar gastehuis gegooi, en sy voete daarin verewig.
Dit gaan afhang watter ander gedigte jy in gedagte het. Ek het genoeg geëksperimenteer met die langer gedig. (Amper sê ek “vers”, maar akademies gesproke is die vers mos ŉ versreël nie waar nie? Is ek reg?) (Hierdie woord skep nogal verwarring soos wat dit tans uiteenlopend gebruik word. Ek dink ons moet hou by die akademiese gebruik en dit eens en vir altyd so ook in resensies gebruik.) Ek wil voortaan met die korter gedig eksperimenteer. En hierdie gedig is so iets. Baie van my gedigte het bewegende tyd in (soos in “verhaaltyd” van ŉ storie, as ek die regte term beet het). Hierdie gedig se “tyd” is egter alles op dieselfde oomblik, wat baie herkenbaar liries is. (Gedigte wat aspekte uit die prosa inspan, soos baie dikwels deesdae gebeur, is minder onmiddelik herkenbaar as liries.)
En mere en lagunes is tekenend van die Suid-Afrikaanse kus. Dis die mooiste kus in die wêreld. Verruklik. Ek hou veral van die lagunes van die Oos-Kaap, waar ek grootgeword het. Die Europese en noordelike halfrond se mere is groter, definitief dieper. Iewers tydens die skryf van die gedig het ek ook aan van hulle gedink.
Ek versaak nooit ŉ gedig wat ek laat publiseer het nie. Selfs ná die publikasie daarvan sal ek iets sien wat ek skielik anders sal wil hê.
‘n Laaste vraag, ter wille van die interessantheid: Kan jy nog die eerste vers wat jy ooit geskryf het, onthou? Indien wel, vertel ons ietsie daarvan?
Ja, die naam was “Twee wêrelde”. Ek hoop die NALN-argiewe in Bloemfontein het dit nog. (Ek is baie bekommmerd oor my materiaal wat ek lank gelede na hulle gestuur het, voordat daar probleme daar gekom het, en ek kan niks nuuts aan hulle stuur nie voordat ek nie verneem dat dit wat hulle van my gekry het, nog veilig is. So ek hoop dat hulle my hieroor kan kontak, of anders sal ek hulle kontak.)
In elk geval, daardie was die gedig se naam. Ek het dit vir my ma geskryf. Ek het dit op ŉ tikmasjien uitgetik en ook mooi vir haar “gestensil” (daardie snaakse gebruikie van die vroeg-sewentigerjare). Daar was ossewaens in (ou wêreld ) en moderne goed (nuwe wêreld). Ha ha. Nou ja.
Maar – die lekkerste aspek van Poetry International se lifedesdoepa is die reeks liefdesverse wat hulle uit hul argiewe saamgestel het. ‘n Twintigtal gedigte wat jou telkens verras met die verskeidenheid van aanbod; gedigte van die heel vernaamste digters wêreldwyd … En ja, die heerlike verrassing dat Charl-Pierre Naudé hom eweneens in dié uitgelese geselskap bevind met sy onvergeetlike vers “Teen die liefde”. Vir jou leesplesier plaas ek dit hieronder. Die Engelse vertaling daarvan (deur die digter self) kan ook op Poetry International gelees word.)
Hierdie blog het aanvanklik as ’n kommentaar op Charl-Pierre Naudé se kommentaar op Yves T’Sjoen se essay oor die resepsie van Ronelda Kamfer in die Lae Lande begin. Hoe meer ek getik het, hoe meer het ek egter besef dat my kommentaar die konvensies van die genre van aanlynkommentare begin oorskry – ek wou te veel sê en later het dit nie meer soseer oor Charl-Pierre Naudé se kommentaar gegaan nie – daarom die blog. Naudé het onder andere verwys na die sogenaamde “sosiale en kulturele buiteliterêre oorwegings” wat dikwels die ontvangs van ’n bepaalde digter se werk beïnvloed. Ek stem saam wat betref sy opmerking oor die behoefte aan ’n meta-kritiese blik op literêre kritiek in Suid-Afrika wat fokus op die wyses waarop die identiteit van die outeur dikwels ’n deurslaggewende invloed het op die resepsie van sy/haar werk. Ek dink dit is die geval in beide die Afrikaanse en Suid-Afrikaanse Engelse literatuursisteme (ek weet nie genoeg van wat in die Xhosa en Zulu letterkunde op die oomblik aangaan nie, maar hierdie afgeskeepte poeletjies loop net soveel gevaar). Dit is seker iets waarvoor enige letterkunde versigtig moet wees.
Maar terug by Naudé se kommentaar en sy voorstel om te kyk na die verskil in resepsies van Kamfer en Van Zyl se werk in Nederland. Ek is ’n bloeitjie wat die poësie aanbetref, maar ek dink tog dat ek ’n opinie wil waag. Ek het reikhalsend na Jasper se bundel uitgesien nadat ek hier en daar van sy verse te lese gekry het, maar die bundel het my so ’n bietjie teleurgestel. Dit het onder andere vir my gevoel of daar min gegewens in die bundel is wat die gedigte anker in ’n Suid-Afrikaanse werklikheid en wanneer daar wél ‘n eksplisiete verwysing na hierdie plek en tyd is, is dit na my mening ’n redelik eendimensionele en beperkte werklikheid wat beskryf word.
Maar waarteen ek dit eintlik het, is die bundelomslag. Ek weet dat die bundelomslag nie altyd in die digter se hande is nie, maar ’n goeie omslag spreek letterlik boekdele – dit berei die leser voor op dit wat gaan volg. Die enkeling in volkleur bell-bottoms wat omring word deur grys sakemanne (die enkeling wat tussen pikkewyne probeer leef) vergestalt vir my Van Zyl se mymerende individualisme en gedeeltelike opgesmuktheid. Nie dat daar enigiets verkeerd is met ’n ek-gesentreerde digter nie – een van die wonderlike aspekte van die poësie is juis die rare toegang wat dit ons tot die binnekamer van ’n ander mens bied.
Hierteenoor skryf Ronelda Kamfer oor alles behalwe haarself – sy skryf buitentoe. En ek dink dat dit presies om hierdie rede is dat haar werk soveel aandag in die Lae Lande geniet. Sy skryf verskeie onsigbares se werklikhede oop (onsigbaar in die Afrikaanse letterkunde, onsigbaar in die daaglikse gestamp en gestoot) en dien dus as ’n soort optekenaar van die onopgetekendes. Beide Noudat slapende honde en grond/Santekraam dien as poëtikale argiewe van die hede en is daarom ook veral relevant vir buitestaanders wat (nes ons) probeer om hierdie vreemde land te verstaan – hierom, dink ek, dat Kamfer ook in die Lae Lande gelees word. Derek Walcott stel dit die beste in ’n aanhaling wat ook as motto vir Kamfer se debuutbundel dien:
Laastens wil ek reageer op T’Sjoen se observasie (en Naudé se beaming) dat Alfred Schaffer & kie ’n groot invloed op Kamfer se resepsie in Nederland gehad het. Schaffer & kie kan ook net soveel doen om Kamfer se werk oorsee te herlei – daarna moet haar gedigte self die praatwerk doen. En hulle is besig om ’n helse bohaai op te skop, as ek die saak so kyk. Dis ook goed so: dis hoog tyd dat ons ’n jong Afrikaanse digter kry wat so wyd en presies oor die vreemde hede kan skryf. En in hierdie sin is die inhoud van haar verse, tesame met die off-hand delivery, vuishou laaste reëls en sonoriteit van haar poësie, presies die literêre oorwegings (en nie die sosiale en kulturele buiteliterêre oorwegings waarna Naudé verwys nie) wat maak dat Kamfer vertaal word en dat haar verse so geredelik op beide Suid-Afrikaners en Nederlanders se lippe gaan lê. Sy, meer as Jasper van Zyl, is besig om ons te leer om onsself en die mense om ons wyer en presieser te verstaan.