Duisende mense en diere wat binne etlike kilometer van die Tweelopiespruit aan die Wes-Rand woon, sit op 'n chemiese tydbom, sê kenners. Elise Tempelhoff volg die bloedspoor wat die mynbedryf oor 120 jaar hier gelos het.
Ses jaar gelede het die suur mynwater net by ’n ou ventilasieskag en ’n boorgat aan die noordelike helling van die Witwatersrand, by die Wes-Rand tussen Randfontein en Krugersdorp, uitgeborrel.
Deesdae loop dit hier, tussen die ou mynhope, op verskeie ander plekke ook uit. Al die stroompies rooi water wat teen die rant afloop, kom in die drif by die Tweelopiespruit bymekaar.
En ’n klipgooi verder, noordwaarts, in die Krugersdorp-wildtuin, ly mens en dier onder die nalatenskap van ’n mynboubedryf wat nou ná 120 jaar feitlik uitgeput is.
Mense wat voorheen bang was om te praat oor die bloedspoor wat die suur mynwater agterlaat, verbreek nou die stilte. Maar hulle praat namens ’n groep of vra dat hul naam nie genoem word nie, want die goudmynbedryf se “sakke is diep”. ’n Woordvoerder van African Bush Adventure (ABA) wat die Krugersdorp-wildtuin bestuur, sê die water in die Tweelopiespruit, wat deur die reservaat loop, is soms “niks anders as verdunde swaelsuur nie”.
Werknemers van die Krugersdorpwildtuin ry daagliks water aan vir die leeus in die wildtuin, wat nou in ’n kamp aangehou word. Die leeus is immers die groot trekpleister. Die ander diere is uitgelewer aan die water in die Tweelopiespruit en die fonteine in die wildtuin waarvan die watergehalte gedurig wissel.
Naby die ingang van die wildtuin woon twee seekoeie die afgelope vyf jaar in water wat byna soos “batterysuur” is in ’n dam wat voorheen net water gehad het tydens groot reëns.
Ná ’n paar dae het die water destyds gewoonlik in die dolomitiese kompartemente weggesyfer. Sedert 2002 is daar heeltyd water in die dam.
Dié dam, waarin hulle van 1991 tot 2003 gewoon het, is naby die Ngonyama Lion Lodge in die Krugersdorp-wildtuin. As die seekoeie hul bekke oopmaak, lyk dit kompleet of daar ’n bloederigheid tussen hul tande is. As hulle in die son lê, sien ’n mens die spierwit soutneerslag op hul vel.
Navorsing oor die invloed van mynbesoedelde water op die “reproduktiese fiksheid van wilde diere, is feitlik onbekombaar”, sê ’n omgewingskundige. Hy vertel die diere in die wildtuin teel beslis nie soos voorheen aan nie. ’n Groep navorsers van die WNNR skryf daaroor in “The Pollution and destruction threat of goldmining waste on the Witwatersrand – A West Rand case study”, wat verlede jaar verskyn het. Daarvolgens kan die sigbare afname in die blesbok-springbok- en leeugetalle in die wildtuin direk verband hou met die invloed van die suur mynwater op die diere se gesondheid. Suur mynwater wat in die Tweelopiespruit en in die grondwater beland, kry ook die skuld vir die diere se lewerskade en testikulêre agteruitgang.
Besoekers aan die reservaat word gewaarsku om nie die water uit die Tweelopiespruit te drink of daar naby te kom nie. ’n Gifwaarskuwing oor die water in die Tweelopiespruit is drie jaar gelede deur die Wes-Randse distriksmunisipaliteit en die departement van waterwese en bosbou uitgereik.
Water vir primêre gebruik in die Krugersdorp-wildtuin word nou deur Randwater verskaf. Die res van die kleinhoewebewoners langs die spruit is egter steeds afhanklik van suur boorgatwater.
In nog ’n navorsingstuk deur die WNNR in Maart, “Mine water pollution – acid mine decant, effluent and treatment: a consideration of key emerging issues that may impact the state of the environment”, skryf dr. Suzan Oelofse oor die gebiede aan die Witwatersrand waar intensiewe mynbou die afgelope meer as ’n eeu plaasgevind het. Volgens haar is dit nie net die water wat besoedel is nie, maar ook die grond se boonste 20 cm. Dit word toegeskryf aan die giftige ondergrondse water wat na die oppervlak begin opstoot. Sy skryf die besoedeling is nie net beperk tot die onmiddellike gebied waar mynbou plaasgevind het nie, maar die besoedelings?pluim tot 10 km verder kan strek.
In ’n verslag wat die Mogale City- plaaslike owerheid al vir ’n jaar lank probeer stilhou, word gemeld hoe negatief gemeenskappe geraak word, wat in ’n radius van etlike kilometers van die goudmyne woon. Die outeur van die “geheime” verslag (waarvan ’n kopie in Beeld se besit is) sê die doel daarvan is om alle besluitnemers, asook die uitvoerende bestuur van Mogale City, bewus te maak van die negatiewe invloed wat mynbou op die gemeenskappe in die omgewing het.
Duisende mense woon in ’n gebied wat besoedel word deur giftige water en lug, asook radioaktiwiteit wat veroorsaak word deur historiese en huidige mynbou, waarsku die verslag.
Baie van die inligting wat die outeur versamel het, is gegrond op waarnemings deur inwoners van die gebied.
Mogale City ry nou water na van die kleinhoewes aan. Volgens ’n omgewingskundige beland 20 t swaar metale daagliks in die Tweelopiespruit. Die vermoë van die vleilande om die besoedelstowwe uit die water te haal, neem teen ’n “ontstellende tempo” af. Die vleilande is besig om stadig aan dood te gaan, waarsku die outeur.
• Mnr. Mike Buchanan, 'n karstekoloog, sê die ingewikkelde dolomitiese formasies in die gebied herinner aan "'n windskerm wat stukkend geslaan is".
• Groot dele van die N14 noord van die Krugersdorp-wildtuin, asook verskeie huise en ondernemenings kan in die toekoms hier negatief geraak word deur sinkgatvorming. Veral die Wieg van die Mensdom, 'n wêrelderfenisgebied, word ernstig bedreig.
• 'n Verslag van die Federasie vir 'n Volhoubare Omgewing lui goudmynbou het sedert die einde van die 19de eeu 'n leegte (wat uitgemyn is) van nagenoeg 45 miljoen m³ onder die Wes-Rand gelaat. Dit staan as die western basin mine void bekend.
• Die goudmyne is verantwoordelik vir minstens 47% van alle afval wat in Suid-Afrika gegenereer word.
• Dringende navorsing om vas te stel hoe die besoedeling mense se gesondheid raak. Mense van die omgewing kla oor naarheid, diarree en 'n veluitslag.
• Mynhuise moet saamspan en die gebied sover moontlik rehabiliteer, al beteken dit hulle moet hul aandeelhouers opspoor en van die koste van hulle verhaal, sê me. Mariëtte Liefferink van die Federasie vir 'n Volhoubare Omgewing.