Versindaba Evette Weyers Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Evette Weyers'
Marlies Taljard. Diep gewortel in die grond bymekaar
Roland Barthes skryf oor die verhouding tussen tekste: "Any text is a multidementional space in which a variety of writings … blend and crash."
Hierdie multidimensionele ruimte waarin tekste bestaan, beeld Evette Weyers uit in die temabeeld van haar uitstalling op die Woordfees in Stellenbosch vroeër vanjaar, "Intertekstualiteit". Evette is 'n bekende beeldhouer wat dikwels beelde maak as uitbeelding van of kommentaar op literêre tekste – veral Afrikaanse tekste. Die betrokke beeld (hierbo), wat ek in hierdie blog wil bespreek, kan ook geïnterpreteer word aan die hand van Jonathan Culler se bewering dat om te lees, beteken om 'n teks binne 'n diskursiewe ruimte te plaas waar dit 'n bepaalde verhouding verkry met ander tekste wat in dié ruimte bestaan, asook met die kodes waarvolgens betekenis aan dié tekste toegeken word. Evette beeld hierdie saambestaan en gesprek van tekste met mekaar uit deur die besonder kragtige metafoor van die venster van waaruit 'n blik op ander tekste verskaf word. Die venster raam ook die uitsig, met ander woorde die teks waarna "gekyk" word, word geraam ("frame"). Dit beteken dat die geraamde teks selektief gelees kan word deur dit binne 'n bepaalde politieke, sosiale, etiese of ander raamwerk te lees. Evette se beeld is sodanig gemaak dat tekste vanuit verskillende perspektiewe deur die venster beskou kan word – met ander woorde verskillende tekste kan "geraamde" tekste wees, terwyl dit vanuit 'n ander perspektief die teks kan wees vanwaar "gekyk" word. Hierdie konsep stem natuurlik ooreen met Julia Kristeva se insig dat intertekste nuwe betekenis tot mekaar toevoeg en dat sowel die interteks as die "sekondêre teks" se betekenis nooit weer dieselfde sal wees nie.
Op die beeld Intertekstualiteit verskyn 5 poëtiese tekste ingegrif op tablette wat die bladsye van 'n boek of die mure van 'n huis of selfs die kleitablette waarop in antieke tye geskryf is, kan verteenwoordig: Eugène Marais se Die vaal koesterjie, Abraham Fouché se Lied van Khoib en Khois, Marlise joubert se Ballade vir die minnars, W.B. Yeats se The song of wandering Aengus en 'n spreuk van Rumi. Wat hierdie uiteenlopende tekste gemeen het, is die liefde. Marais en Fouché se tekste betrek persone uit die Khoi en die San-gemeenskappe van Suid-Afrika. Bowendien maak albei gewag van die leeu-metafoor wat bomenslike krag verteenwoordig. In E.N. Marais se Dwaalstories verskyn die poëtiese verhaal Die vaal koestertjie. Dit handel oor die klein meisie Nampti wat 'n vaal koestertjie in die veld beskerm. Die koesterjie help op haar beurt vir Nampti om bo-menslike mag te bekom deur middel waarvan sy 'n begeerlike man se liefde wen. Die verhaal as sodanig is, ten spyte van die eenvoudige verloop, besonder meerduidig, selfs "duister" en moeilik om te interpreteer vir mense wat nie die sosiale en spitituele kodes van die San ken nie. Binne die verhaal kom twee gedigte voor. Die eerste is die lied van Nampti en die tweede die lied van die vaal koestertjie:
Kan jy al die wonderlike dinge sien:
En die meisies kan jou nie raak nie,
Ek sal jou 'n groot ding vertel:
Vannag toe die Volstruiswyfie
Die gifstel in die fontein afgetrap.
Word 'n leeu, solank die Volstruiswyfie in
Die groot veld met haar kleintjies wei.
Abrahan Fouché se gedig betrek ook die bonatuurlike mag van die leeu en die simboliese nagtelike ruimte soos in die verhaal van die vaal koesterjie. Dit is eweneens die verhaal van twee geliefdes wat uiteindelik (soos in die verhaal Die vaal koesterjie) gelukkig saamleef – 'n verhaal waarin sterk spore van die sprokie teenwoordig is. Ten spyte van dié ooreenkomste, wat waarskynlik slegs merkbaar is deur die saamlees van die tekste, is daar ook beduidende verskille tussen die twee gedigte, waarop in lengte uitgebrei sou kon word, maar wat vir die ingeligte leser redelik voor die hand liggend behoort te wees:
Lied van Khoib en Khois
Ons is twee leeus wat stukke
van die karkas laat lê
en ons is die nag
wat sy donker
oor die rante strooi
tussen die ligkolle
van die dag!
Ons is die vrou wat hier sing
en ons is die man wat dáár sê
dat daar stukke van die donker
in die dag rondlê!
Ons is vyf karwatsriempies
O my hartklop, ons is twee
soos die veldskoenblaar:
altyd één, diep gewortel
in die grond bymekaar.
Die ander twee gedigte betrek 'n Westerse ruimte en daaruit spreek sieninge van die liefde soos dit in die westerse kanon ingebed is. Marlise Joubert se bekende gedig Ballade vir die minnaars is 'n liefdesgedig geskryf vanuit die perspektief van die ouerwordende vrou:
na 'n voorbeeld van Yehuda Amichai
En 'n man ontmoet 'n vrou Iaat in sy lewe
Weemoedig en wit soos die stiltes van siesta
En vind gestalte in die uitroep van haar Iiggaam
En die vlamme van 'n vuur flits oor hul gesigte
En hulle staan daar met hul rue na die strak verlede
En die woorde word meer soos 'n vallei met vrugte
En hulle sal daar wees as die linnedoek hulle skuifelend bedek
Daarmee saam sou Yeats se gedig gelees kon word wat geskryf is vir 'n onbereikbare geliefde – 'n gedig vanuit die manlike perspektief aan 'n vrou wat 5 keer sy huweliksaanbod van die hand gewys het omdat sy geweet het hy sou die huwelik nie kon volhou nie:
Hoewel die twee bogesiteerde gedigte beide vanuit 'n perspektief wat ons rofweg as "Westers" kan klassifiseer geskryf is, verskil ook dié gedigte wêrelde van mekaar, ten spyte van die duidelike ooreenkomste, soos die honger na die geliefde wat die subteks van beide gedigte vorm. Die tema van magiese vormverandering waar die vis in die Yeats-gedig in 'n meisie verander, hou weer verband met Die vaal koesterjie en die Lied van Khoib en Khois waarin mense in leeus verander … Beskou ons die vier gedigte wat aangehaal is, is die oorkoepelende ooreenkoms die liefde tussen man en vrou en die versugting dat dié aardse liefde tot aan die einde van die lewe intak sal bly. Daarteenoor staan die wysheidspreuk van Rumi met sy transendentale versugting. Die leser wat Rumi ken, sal weet dat sy poësie in die sfeer van spiritualiteit val en dat God die Geliefde is oor wie hy skryf. Dit is opvallend dat, hoewel die Rumi-spreuk nie direk na liefde verwys nie, daar – net soos by die ander vier gedigte – die implisiete versugting tot eenwording met die Geliefde is. Sy versugting om saam met die engele in die hemelse ruimte te verkeer, is 'n versugting na God as die bron van dié liefde waaruit alle dinge ontstaan het. Dit kan gelees word as 'n relativering van die ander vier liefdestekste wat op Evette se beeld uitgegrafeer word:
When I die I will soar with angels. When I die to the angels, what I shall become you cannot imagine.
Die ondersoek na verskillende (ander) vlakke van saambestaan (Barthes se "blend and crash"-vlakke!) kan 'n interessante studie op sigself uitmaak. Wat egter belangrik is, is dat die kyker wat die tekste op die beeld Intertekstualiteit lees, met dié tekste in gesprek sal tree en 'n eie "waarheid" daaruit sal puur.
Tags: Evette Weyers, Intertekstualiteit, Marlies Taljard intertekstualiteit
Posted in Artikels, essays, e.a., Binneblik, Marlies Taljard | 4 Kommentare »
Marlies Taljard: Met linte van sterre en sinne
Vir Aardklop 2014 het Evette Weyers 'n uitstalling van beeldhouwerke saamgestel met die tema "Letterlik en figuurlik". Die meeste van die werke op uitstalling het op een of ander wyse aangesluit by taal, letterkunde en veral by die poësie. Baie van die werke was letterlike uitbeeldings van Afrikaanse idiome of segswyses, soos "die beste voetjie voor sit". "Kaalvoet oor die Drakensberge" is 'n beeld van voete met Voortrekkerkappies op en die "Drakensberge" in die agtergrond waarop 'n verhaal oor Afrikaans geskryf is. Een van die interessantste beelde op die uitstalling was 'n speelse konseptuele beeld oor transformasie, "Recycling of a Cycle". Weyers beskryf dié beeld soos volg:
"My eerste poging in 1986 het plat geval oor die die saadjies nie goed gespruit het nie. Ek het my ou fiets op 'n beeld-staander gemonteer, asof dit 'n beeld was. Met vriende het ons die fiets losweg met klei bedek en met saadjies besprinkel wat daagliks natgemaak moes word, sodat die sade uitspruit. My idee was dat die fiets 'n kunswerk word, en die kunswerk dan 'n maaltyd word wat ons, formeel geplaas om die beeld, saam sou eet."
Hierdie keer het die saadjies wel ontkiem (in my kombuis) en die beeld het inderdaad 'n maaltyd geword. Drie van ons het dié beeldmaaltyd geëet. Evette skryf verder:
"Kuns het te doen met metafore en soms met die transformasie daarvan. Tydens die ysige winter in die Eerste Wêreldoorlog, het die beroemde skilder, George Braque, die eerste keer gesien hoe 'n mens 'n water-emmer vol gate steek en vol brandende kole pak om dit te transformeer in 'n verwarmer, en sodoende te oorleef in die koue. Dit het hom terdeë laat besef hoe vorm, funksie en betekenis kan transformeer. Hy het hierdie beginsel in sy briljante kubistiese skilderye toegepas."
Nog 'n beeld wat my al vantevore getref het weens sy wyd uitkringende assosiasies en intertekste, is Die Klank van 'n stukkende gedig, gebaseer op 'n gedig van Breyten Breytenbach, stukkende gedig uit sy eerste bundel Die ysterkoei moet sweet. Dit is 'n bekende feit dat Evette Weyers besondere inspirasie uit Breytenbach se poësie put en dikwels deur middel van haar beeldhouwerk met hom in gesprek tree. Sy beweer: "Sy verbysterende kreatiwiteit lig my op tot hoog bokant myself." Die feit dat Weyers uitgebreid oor haar kuns skryf, dra natuurlik daartoe by dat die breër publiek insig verkry in haar werkwyse en verdig op teoretiese vlak die intertekstuele weefsel van spesifieke werke. Dit is byvoorbeeld algemeen bekend dat haar man, Marius Weyers, die stukkende gedig op 'n kleiblad geskryf het (omdat sy beweer haar eie handskrif is te onleesbaar). Toe die klei droog was, het sy die kleiblad gebreek, en dit word toe letterlik 'n stukkende gedig. Daarna het sy gaatjies gesteek in elke skerf en dit aan 'n spiraal opgehang as roer-beeld. Die skerwe stamp klingelend teen mekaar as die wind waai. Sy skryf: "Bo-op die spiraal het ek 'n vereenvoudigde figuur van Breyten geplaas, as 'n Boeddha, met sy 16e September pampoen in sy skoot; hy is net so kaal gestroop soos hy in die gedig is."
Om die Breyten-figuur bo-aan die beeld akkuraat te kan interpreteer, moet die kyker egter ook kennis dra van die invloed van Zen-Boeddhistiese denke op Breytenbach se werk. Ook kennis van die interteks "16 September 2001" uit die bundel Die windvanger verruim die betekenis van die gedig. 16 September is natuurlik Breyten se verjaarsdag wat dikwels in sy werk gedokumenteer word. Die gedig waarna hierbo verwys is, begin só:
'n Man het vir hom 'n pampoen gekoop op die Union Square
Market in New York City vir sy verjaardag die sestiende
September 'n geboorteglips moet herdenk en gevier word daar
is nie meer baie oor nie en die wêreld word koud om ons.
In die nag kon die man nie slaap nie, "Hy het opgestaan en buite op die balkon / op sy hurke by die pampoen gaan sit" en met hom begin gesels. Toe die pampoen egter begin huil, gooi hy hom af
En polisie en
soldate het gekom met 'n geloei uit die doderyk en met maskers en
masjiengewere en skynwerpers en die man soos 'n vlieg vasgespeld
teen die muur van die balkon.
Die man begin hom verdedig, en die gedig sluit dan met die woorde:
Dis maar net 'n storie en kyk hoe
stukkend lê die woorde nou! Wat sal ek tog hê om te onthou van
my verjaardag die sestiende september in New York City?
Met die geklingel van die stukkende gedig in my ore, onthou ek egter ook nog kommentaar wat Evette oor 'n ander beeldhouwerk, "Gebruiksaanwysings" (ook na aanleiding van 'n Breytenbach-gedig) geskryf het. Hierdie kommentaar kan ewe goed op die beeldhouwerk "die klank van 'n stukkende gedig" (asook op baie ander van haar beeldhouwerke) van toepassing gemaak word. Eers die gedig:
en 'n begin van woorde
met 'n lint van klanke
deur 'n larwe lewe van sterre en sinne
die hand 'n blinde hond
En dan Weyers se kommentaar:
"Breyten is soos 'n rukwind wat deur jou huis en haard waai, deur jou oerwoude en landerye, deur die vergete boorde van jou verbeelding. Die betekenis vir my lê in die vrugte wat losgeruk is, dakplate wat soms afgewaai het, alles wat oopgekloof is en die klokke wat hy laat beier het. Die eggo's van assosiasie, wat wyer en wyer uitkring deur jou lewe. Dit is reeds die persoonlike intimiteit van 'n gedig. Om 'n logiese betekenis te moet skep is 'n heel ander reis, met sy eie openbaringe. Kortliks, die gedig begin as asem, lewe. Met linte van sterre en sinne string Breyten die heelal se ontstaan aan lewensiklusse van larwe tot mens, van sein en bewussyn tot kwyn en verdwyn. Vir my ruik die "soet wind" aan die einde van die gedig na katjiepiering, want so ruik die dood, volgens 'n vriend wat op die grens geveg het. Maar steeds bly die grootste betowering van 'n gedig vir my dat dit so evokatief is.
"Breyten is kreatief só aansteeklik. In antwoord op sy Lappaseit-doekboeke het kunstenaars hulle sluise oopgetrek, hulle riviere laat vloei en musiek gemaak om dit te vier. Die gedigte is getoonset en op CD vasgelê. Party van ons het beelde van die gedigte gemaak. Die toneelstuk Wemeltong, op die KKNK, was manjifiek. Dit gebruik bloot die teks van Breyten se doekboeke as 'n toneelstuk, met die doekboeke self as deel van die stuk.
"Ons as lesers, toeskouers en toehoorders moes iets mooi skep om ons balans te behou te midde van soveel kreatiewe uitmuntendheid. Ons moes iets skep om ons aan die aarde te anker, anders sou ons wegwaai met die volgende orkaan van 'n gedig."
Besonder veelseggend is dat die beeldhouer dit as haar opdrag beskou om in gesprek te tree, te antwoord op die kunswerk van 'n ander digter. Dat sy spontaan reageer op ander kunswerke wat haar ontroer. Hierdie is 'n Ars Poetica, 'n verhaal oor die werking van die muses.
Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval
'n Beeld wat baie Aardklopgangers aangegryp het, is die pragtige "Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval". Volgens die beeldhouer het sy weer eens haar inspirasie vir dié beeld geput uit 'n bundel van Breyten Breytenbach, hierdie keer uit nege landskappe van ons tye bemaak aan 'n beminde. Die laaste afdeling van hierdie bundel heet die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval. Dit bevat gedigte oor afskeid, verganklikheid, verval en die dood. Enkele strofes teen die einde van die afdeling uit die gedig die titel is: 'n belydende woord uit die dood het my opgeval as deel van 'n moontlike huiwerige interpretasie van die betrokke beeld:
woorde? landskap? wysie?
dis maar net 'n netvlies refleksies
soos flitsende spieëls vir kommunikasie
met die ander land, kyk, die goud
is son wat gebeen het in die aarde
maar ruite is sonbriewe waarin jy
die verblindendste betekenisse kan lees
ek sê nog: die ewigheid
is om aan te hou vervel deur 'n landskap
van oase na fontein langs trajekte
van klank, 'n lied is 'n roete,
(hierdie is my lied)
die land loop by my oë uit,
die meetsnoere het so mooi vir my geval[.]
In die laaste afdeling van die bogenoemde bundel word die dood as landskap uitgebeeld. Dikwels is die landskap egter ook die liggaam, want dit is juis die liggaam wat aan sterf onderworpe is. In Psalm 16:6 (Ou Vertaling), waar die woorde "Die meetsnoere het vir my in lieflike plekke geval, ja my erfenis is vir my mooi" oorspronklik verskyn, word inderdaad na 'n land(skap) verwys. Die woord wat vertaal word met "meetsnoere" is die Hebreeuse woord "chebel" wat gebruik is vir 'n maatlyn met knope daarin aangebring om lengte te meet soos wat 'n gebou of 'n kleinerige stuk grond gemeet sou word. In Weyers se beeld is die landskap die liggaam soos dit dikwels ook in die letterkunde as metafoor gebruik word. Die digter Dawid (die Psalmdigter) word by haar 'n losstaande beeld wat oor die vrouebeeld hang en wat verplaas kan word, al na gelang van welke deel van die liggaam hy wil beskou. Om die vrou is die "meetsnoere" – die pragtige snoer met knope gedrapeer wat ons nog al koffiedrinkend in 'n kafeetjie in Stellenbosch geknoop het voordat die beeld die eerste keer op uitstalling gegaan het …
Met hierdie blog het ek probeer aantoon hoe ryk die intertekstuele netwerk rondom moderne kunswerke kan word, veral weens moderne media wat dit moontlik maak dat so baie stemme gehoor kan word, so baie kommentaar verreken word en so baie tekste binne sekondes opgespoor kan word.
Tags: beeldhoukuns, Breyten Breytenbach, Evette Weyers, Intertekstualiteit
Posted in Binneblik, Marlies Taljard | 5 Kommentare »
Marlies Taljard: Simbole, woorde, beelde …
1 Korintiërs 13 sê ons ken maar ten dele. Ook die spektrum van ons emosies en ons sintuie is beperk. Baie dinge lê buite die begrips- en uitdrukkingsvermoë van die mens. Daarom gebruik ons – soos Graham Hancock byvoorbeeld in sy fassinerende boek Supernatural aantoon – sedert Homo Sapiens sy verskyning op aarde gemaak het, simbole om dié konsepte te representeer wat buite ons begrip en verstand lê. Dit is ook die rede waarom simbole in alle godsdienste 'n vername rol spel.
'n Woord of beeld is simbolies wanneer dit meer as die letterlike en voor die hand liggende betekenis impliseer, wanneer dit ook 'n onbewuste konnotasie het wat as't ware buite taal geleë is. Wanneer dié simbool deur die gees of die intellek verken word, aktiveer dit insigte wat nie deur rasionele denke verkry sou kon word nie. Daarom is simbole in sowel die letterkunde (veral die poësie wat nie daarsonder kan bestaan nie) én die beeldende kunste een van die belangrikste betekenisgewende en -verruimende aspekte.
In enkele vorige blogs het ek die intieme verhouding probeer aantoon tussen Evette Weyers se beeldhouwerk en bepaalde literêre tekste. In hierdie laaste blog oor haar werk raak ek vlugtig aan twee besondere beeldhouwerke waarin die beeld van diepgang en terugkeer na die simboliese wortels van die mens belangrik is.
In haar outobiografiese werk Wat die hart van vol is …" skryf Weyers oor 'n reeks beelde wat sy van ysberge gemaak het. Een daarvan (hierbo afgebeeld), Wie sal my kan sê hoe diep die liefde lê, is 'n beeld waarop die kunstenaar en haar man, Marius Weyers, bo-op 'n ysberg staan. Marius het op die ysberg 'n aantal liefdesgedigte geskryf waarvan hulle besonder baie hou, onder andere 'n gedig van Pablo Neruda en Marlise Joubert se Ballade van die minnaars. Die ysberg is natuurlik 'n baie sterk simbool wat verbind kan word met die onbewuste en selfs met die kollektiewe onbewuste, wat in die kunste steeds een van die beste metafore is om aanwesigheid van argetipiese materiaal te suggereer. Deur 'n argetipiese simbool kom die mens in kontak met argetipiese inhoude wat daartoe in staat is om dieper insig in die eie psige te bewerkstellig en selfs om individuasie of satori (of wat 'n mens die toestand van diepste insig ook al wil noem) te bereik.
Nog een van Evette Weyers se bekendste en belangrikste beelde is Core sample, 'n beeld wat letterlik die delf in die diepste oorspronge van die mens se bewussyn uitbeeld. Selfs al bevat hierdie wek geen skriftekens of verwysing na poëtiese of ander tekste nie, demonstreer dit 'n praktyk van kunsskepping wat eie is aan alle kunsgenres. Daar word dikwels beweer dat alle groot kuns jou terugneem na die diepste plekke in die menslike psige om daar vanuit die "bron" gevoed te word en met dieper waarhede bedeel te word. Dit is beslis ook waar van Core sample (in Afrikaans vertaalbaar met "tydspoor") waaroor die kunstenaar self in Wat die hart van vol is … die volgende te sê het:
Wanneer geoloë die geskiedenis van 'n gebied wil bepaal, boor hulle 'n lang klip-pyp uit die aarde. Hulle noem dit 'n "core sample". Daarvolgens kan hulle die geologiese geskiedenis van daardie gebied, oor 'n tydperk van duisende jare, noukeurig lees. Die beeltenis van 'n "core sample" het lank in my gesluimer.
Tydens 'n praatjie oor die kunste wat ek op Stellenbosch gegee het, besef ek die meeste kunswerke waarna ek verwys, bestaan nog op aarde en kan steeds besigtig word! Geskrewe taal is slegs 6 000 jaar oud. Maar die mens teken al oor die 30 000 jaar op rotswande, op been en op potte, en maak beelde uit hout, been en klei. Visuele kunstenaars vertel sedert prehistoriese tye die storie van die mensdom. Die visuele kunste is inderdaad die "core sample" van die verhale van die mensdom. Wat die mens nog altyd waardeer, begeer, vrees en aanbid, lê hierin vasgevang – en ons kan dit vandag steeds besigtig.
Ek wou 'n beeld hiervan maak. Dit is in die vorm van 'n kleipyp, 1½ meter hoog, 'n "core sample", wat die geskiedenis van ons mensdom se visuele kunste weerspieël. Ek kon net nie so 'n evokatiewe naam in Afrikaans vind soos "Core Sample" nie en het dit in Engels benoem.
Ná heelwat navorsing oor die geskiedenis van kuns, begin ek my beeld van onder opbou: van die vroegste tekeninge in grotte – spirale, en die buitelyne van mensehande, wat die Boesmans en Australiese inboorlinge op rotswande geteken het. Dan volg die tyd van die springende Boesmanjagters, wat ook op die wande van grotte in Frankryk en in Noord-Spanje geteken is, stilisties presies dieselfde.
Klein beeldjies van vrugbaarheidgodinne is 10 000 jaar gelede reg oor die planeet gemaak. 'n Bekende een is die pragtige, abstrakte "Venus van Lespugua", in Frankryk. Ek maak replikas en plaas hulle op my "Core Sample". Ek gebruik kuns van regoor die wêreld – kronologies, maar sonder rangorde. Die beelde en tekeninge spoel oor mekaar.
Ek ontdek 'n pragtige klein perde-amulet in 'n boek oor die Neandertal-periode, ongeveer 32 000 jaar gelede. Dit is nie deur 'n Neandertalmens gemaak nie, maar dateer uit daardie tydvak. Perde was toentertyd klein en bonkig, en hulle is vir voedsel gejag. Dit is asof die kunstenaar wat die perde-amulet gemaak het, geweet het hoe mooi perde nog gaan word. Dit het hy (of sy) in die klein beeldjie vasgevang. Ek was só geraak deur die antieke beeldjie, ek moes net 'n beeltenis daarvan in "Core Sample" maak!
Ek besef weer eens taal het 'n liniêre ontwikkeling. Taal is soos 'n slang wat ou woorde vervel, afstroop, sodat nuwes in die plek daarvan kan uitgroei. Ons verstaan nie meer presies die taal van 800 jaar gelede nie – hetsy Engels, Duits, Grieks, Frans. Maar visuele beelde ontwikkel as 'n wyer uitdeinende poel konsentriese sirkels, wat alle vorige beelde insluit. Iets wat 32 000 jaar gelede geskep is, kan net so 'n groot emosionele impak op jou hê as 'n beeld wat gister gemaak is. So het die 32 000 jaar oue perde-amulet my hart gesteel.
Ek het verder navorsing gedoen – oor die periode van die groot godsdienste, met die Boeddha in 500 v.C., en daarna die kuns van die vroeë Christendom. Uit elk van díé kies ek net een beeld. Die Moslem-geloof het beelde en verbeelding van heiliges verbied, maar pragtige patrone en sierskrif het by hulle floreer. Uit die Middeleeue en die Renaissance, met Da Vinci en Michaelangelo, kies ek nie die beste of grootste werke nie, maar iets kenmerkends van elke kunstenaar of periode. Heel bo-op "Core Sample" herhaal ek die spirale en hand-omlyning uit die vroegste tye, wat ek onder aan die beeld gebruik het. Maar ek vorm dit soos John Smith in die 1960's, toe hy 'n spiraal hawehoof of "jetty" in Kalifornië as kunswerk gebou het. En soos Jasper Johns, wat telkens 'n afdruk van sy oop hand gebruik het.
My vriende het gevoel "Core Sample" moes op 'n publieke ruimte staan, want dit is 'n eerbetoon aan die kreatiwiteit van die mensdom oor baie eeue. Ek het ook 'n klankbaan vir "Core Sample" gemaak. Daarvoor het ek die klanke van die didgeridoe gebruik – die instrument wat al 40 000 jaar gelede in Australië bespeel is en steeds gebruik word. Ook die Boesmans se handeklap en dreunsang het ek gebruik, en die mondboog wat hulle bespeel het. Saam met die diep dreunsang, soortgelyk aan dié van Tibettaanse monnike, en die dromme en slaginstrumente van latere jare. Ek wou die toeskouers omring met die spektrum van klank en musiek wat ons as mensdom deur die eeue geskep en gemaak het.
Tags: beeldspraak, Evette Weyers, simbole
Marlies Taljard: Herwonne land in beeld
Die term ekfrasis het sy oorsprong in die klassieke retorika – die kuns van oorreding – waar dit as stylfiguur gebruik is om 'n gebeurtenis of 'n voorwerp so duidelik voor die oog te roep dat die luisteraar dit as't ware voor sy geestesoog kon sien. In die eerste hoofstuk van sy Poëtika wys Aristoteles (384-322 vC) daarop dat sommige ervare kunstenaars in staat is om dinge te representeer deur hulle kleure, vorms en ander eienskappe met hulle stemme te imiteer. Dit is waarskynlik die rede waarom die poësie en die skilderkuns dikwels as susterskunste met 'n osmotiese verhouding beskou is: destyds is geglo dat sowel die poësie as die beeldende kuns in staat is om 'n beeld te skep van die verhouding tussen mense en dinge ten opsigte van die wêreld "daar buite". Hierdie siening kom byvoorbeeld ook voor in Horatius se dikwels aangehaalde uitspraak "Ut pictura poesis" ('n Gedig is soos 'n prent) uit sy bekende Ars Poetica (65-8 vC). In die moderne literêre teorie word die term ekfrasis meestal gebruik om te verwys na die uitbeelding van 'n kunsobjek binne 'n gedig.
In sy opstel Painting, poetry, parallelism: ekphrasis, stylistics and cognitive poetics maak Peter Verdonk, na aanleiding van Nunberg se boek The Future of the Book die volgende stelling oor die verhouding tussen poësie en beeldende kuns: "…if ekphrasis is taken in its broadest sense of an attempt to capture the visual in words, the present-day state of affairs in modern communicative rhetoric may well be seen as an inversion of this classical ideal, in that now 'images are given the task . . . of explaining words, rather than the reverse'. Hierdie stelling word geïllustreer deur die moderne klem op advertensie, strokiesprente, film en selfs konkrete poësie. Verdonk merk op dat die ekfrastiese onderneming van sulke gemengde kuns inderdaad konkrete beelde produseer, anders as wanneer taal in gedigte ekfrasties gebruik word om 'n bestaande kunswerk uit te beeld.
Waar die klem in klassieke tye geval het op die woord en sy vermoë om te beskryf en op te roep (mimesis), het die klem tans verskuif sodat die funksie van betekenisgewing al hoe meer prominent op beelde en konkrete uitbeelding val. Ook in die teorie van woordkuns word dit vandag aanvaar dat gedigte (en ander literêre werke) nie mimeties van aard is nie – dus nie bedoel is (en in staat is) om 'n werklikheid te representeer nie.
Herwonne land – Evette Weyers
Die ingewikkelde verhouding tussen kunswerk, kunstenaar en betekenisgewing is 'n besondere sterk teenwoordigheid in Evette Weyers se kuns. In die twee voorafgaande blogs het ek reeds oppervlakkig na dié problematiek verwys. Een van die interessantste werke wat my bly fassineer is die beeld wat sy gemaak het na aanleiding van Chris Chameleon se vertolking van Ingrid Jonker se Herwonne land. As mens haar vra, stel sy dit altyd besonder duidelik dat sy die beeld (en daar het intussen nóg beelde bygekom!) nié gemaak het na aanleiding van Jonker se gedig nie, maar wel na aanleiding van die impak wat Chameleon se vertolking van die getoonsette weergawe van die gedig (met herhalings wat nie in die gedig voorkom nie) op haar gemaak het. Haar inspirasie is en bly daardie gevoel van verrukking wat die musiek op haar het, die gevoel van vervoering wat haar dwing om weer en weer te luister.
Sy dring dus daarop aan dat haar beeld as't ware die derde vlak van interpretasie aanspreek, waar die gedig die primêre bron is, daarna is die oorspronklike woorde getoonset en die derde interpretasievlak is dan die sanger wat die musiek tot lewe oproep. In wese is die beeld 'n driedubbele representasie, naamlik 'n konkrete vertolking van die oorspronklike teks, die toonsetting en die uitvoering daarvan, 'n uitbeelding van denkbeelde, waardes, insigte en emosies wat in die verskillende diskoerse verteenwoordig word – 'n ware palimpses van tekste.
In Ingrid Jonker se bundel Rook en Oker (1963) verskyn die gedig Herwonne land:
Ek het jou herwin van die see
en waar die stormwaters was
die aarde aan jou teruggegee
saad van my begeerte son van my woord
wat bome plant in jou vore
teen die kus van die dood
Ek het 'n hemel bo jou gerond
fondamente laat sak en 'n stad
laat bloei uit jou grond
Ek het jou teruggegee aan die lug
maar met die eerste sirenes
van jou weggevlug
Op Evette Weyers se facebook skryf Anna H Lemmer soos volg oor haar beeld na aanleiding van Chris Chameleon se vertolking van Herwonne land: "Wonderlike strukturele eenheid in die eenvoudige lyne! Die oorvleueling van die arms skep 'n sterk gevoel van koestering en beskerming. Die kruiskontoerlyne in die koppe laat die oog opwaarts beweeg tot 'n byna oneindige versugting…Waar haar hare in sy vorm versmelt is daar 'n eenwording wat soos 'n gebed woordeloos spreek." Iets van die onsegbare ekstase van Chameleon se vertolking spreek uit hierdie waardering – die gedig vir 'n oomblik vergete. In die letterkunde is ekfrasis – in die wydste sin van die woord – 'n beskrywing van enige verbeelde of naspeurbare objek of toneel, van 'n abstrakte idee, 'n psigiese aktiwiteit of 'n emosionele toestand. Hoewel die term ekfrasis gewoonlik nie in terme van 'n nie-literêre kunswerk gebruik word nie, sou die bostaande beskrywing van ekfrastiese praktyk wel gebruik kon word om die betrokke kunswerk van Weyers te tipeer. Dit is inderdaad 'n weergawe van 'n psigiese aktiwiteit en 'n emosionele belewenis.
Tog het sy die oorspronklike gedigteks nie verontagsaam nie. Beide die figure het 'n patroon op die liggame wat met water verbind kan word en wat ook as skubbe geïnterpreteer kan word. Ook die houding van die twee figure het iets vis-agtigs in hulle – én die opwaartse neiging van die liggame suggereer inderdaad ook: "Ek het jou teruggegee aan die lug". 'n Uiters ambivalente beeld dus!
Dit is inderdaad so dat die klassieke betekenis van ekfrasis vandag nie meer op die kunste van toepassing is nie. Die bostaande bespreking behoort dit egter duidelik te maak dat ons selfs in moderne tye steeds die behoefte voel om 'n kreatiewe spel aan die gang te sit tussen woord en beeld, 'n spel wat 2000 jaar gelede reeds aan Quintilianus bekend moes gewees het toe hy die term "woordprent" bedink het. Hy het sy lesers vermaan dat 'n toespraak nie slegs 'n beroep op die gehoor behoort te doen nie, maar dat dit 'n prent behoort op te tower in die geestesoë van die luisteraars – iets wat Evette Weyers konkreet maak in haar kuns. Sowel poësie as musiek spreek dikwels die emosie van die leser en luisteraar aan. Hierdie ooreenkoms tussen woordkuns, musiek en beeldhoukuns is die kreatiewe ruimte waarbinne die beeld onder bespreking ontstaan het en dit is hierdie vlak van belewing wat dit in die kyker wil aktiveer.
Tags: Chris Chameleon, ekfrasis, Evette Weyers, Ingrid Jonker
Posted in Binneblik, Marlies Taljard | Comments Off on Marlies Taljard: Herwonne land in beeld
Posted in Artikels, essays, e.a., Binneblik, Marlies Taljard | 2 Kommentare »
Marlies Taljard: Woord-meermin
'n Rukkie gelede stuur kunstenaar Evette Weyers vir my haar boek "Wat die hart van vol is …" en sedertdien lê dié uitsonderlike publikasie steeds op 'n plek waar ek terstond my hand daarop kan lê ter sielelafenis. "Wat die hart van vol is …" is beslis een van die mees uitsonderlike boeke wat nog in Afrikaans verskyn het: onkategoriseerbaar is dit sowel mite as legende, sowel biografie as droom, koffietafelkunsboek, hartreis en kopreis, kunsfilosofie, literêre besinning en nadenke oor die misterie van die lewe. Na verskeie deurlese vind ek elke keer nóg 'n waarheid wat getuig van die skrywer se diepe mensekennis, verbondenheid met die natuur en indringende bemoeienis met die wese van alle geskape dinge. Wat die boek vir my as letterkundige besonders maak, is die wyse waarop die letterkunde, en veral die poësie en die poëtiese woord in hierdie boek weerklank vind. Elke werk wat Evette skep, word op een of ander wyse deur die letterkunde en die woord as toording gevoed. Teen die einde van die boek, waar sy weer eens oor die invloed van gedigte op haar beeldhouwerke besin, haal sy Mary Oliver aan:
"Poetry is a life-cherishing force. For poetry is not pictures or figures after all, but fires for the cold, ropes let down to the lost, something as necessary as bread in the pockets of the hungry. Yes indeed."
"Wat die hart van vol is …" word verdeel in 9 dele, wat ek nie hoofstukke wil noem nie, want ook die ordening van die inhoud word nie volgens konvensionele logika onderneem nie. Die name van die verskillende dele gee reeds 'n aanduiding van die verbeeldingryke lewensreis wat beskryf word: Meermin en wilde perde; Rondom taal-ie; Wie sal my kan sê hoe die liefde lê; Skoppensboer; Onder deur die grensdraad glip; Die wiskunde van fantasie; Hart en kopreise; Oseana; Fluit-fluit my storie is …
Direk na die inhoudsopgawe verskyn daar 'n subtitel: "Dagboek van 'n trekvoël" en 'n motto: "Vroeg-vroeg in my kleintyd het ek al geweet ek is 'n ou siel met geen onskuld oor om te verloor nie." Die vertelling begin met die herkomsverhaal wat aan baie van ons opgedis is toe ons klein was – ons was eers klein bobbejaantjies wat in die berge gevang is. "Om van die wildheid ontslae te raak, het hulle ons sterte afgekap. Daarna het hulle ons in 'n bad warm seepwater skoon geskrop en ons hare afgeskraap en siedaar, ons was pure mens!" 'n Alternatiewe verhaal van haar geboorte op die eerste bladsy dui daarop dat die kunstenaar bewus is van die meerduidigheid en gelaagdheid van die "waarheid": "Nog voor my geboorte het my ma al geweet ek was 'n meermin en dat ek nie uit die binnesee sou kom voor ek nie die buitesee gehoor het nie. Laat een nag het sy uit die kraamsaal van die Addington-hospitaal in Durban se strandfront gesluip en op die sand gaan lê. Sy het haar dye vir die see oopgemaak. Ek het die golwe gehoor en opgewonde uit die binnesee uitgeswem tot op die strand. 'n Groot golf het my kom skoon lek."
Onmiddellik word die leser dus ingewy in die esoteriese ruimte tussen droom en werklikheid wat die vertelling van begin tot einde kenmerk – 'n styl wat sterk herinner aan die poësie, veral as gevolg van die argetipiese ruimte wat telkens opgeroep word en die gebruikmaking van oersimbole en -figure wat ook in haar beelde tot uiting kom.
Evette vertel hoe sy reeds op hoërskool verlief geraak het op die letterkunde en hoe King Lear haar begeester het, maar ook hoe sy telkens voordat sy met 'n beeld begin, haar kop moet skoonmaak van woorde:
"As ek op die pad van beelde loop, moet ek myself eers 'n ruk lank speen van woorde. Woorde is so verleidelik. Woorde is nie onderhewig aan swaartekrag nie. Hulle kan lekker vinnig hardloop; oor berge en dale en ver, ver weg.
Beelde verg tyd. Ek moet eers in die stom hart van die beeld delf. Dit is 'n blinde ontginningsproses. Ek boor deur soliede klip in die donker aarde in. Wanneer ek eers 'n aar van die beeld oopboor, begin die opwinding oorneem. Dan kry ek momentum en die beeld kry gestalte in kleur en vorm en begin loop, later hardloop, vlieg en sing, woordeloos. Ek jubel woordeloos saam."
Die verhouding tussen die verskillende kunste is 'n onderwerp wat Evette dikwels aansny. Sy vertel hoe sy in 1980 betrokke was by die produksie van Vroue van Troje in die Markteater: "As beeldhouer was dit openbarend om deel te wees van die skepping van 'n opvoering. Hoe verskil die gebruik van tyd en ruimte in 'n toneelstuk en 'n beeldhouwerk? Die toeskouers van my beelde is heeltemal in beheer van tyd en ruimte. Hulle kies hoe lank hulle na een kant van 'n beeld wil kyk, en vanuit watter hoek; hoe ver of hoe naby hulle aan die beeld wil staan." In teenstelling hiermee, word die tyd en ruimte in 'n toneelstuk deur die regisseur en die spelers bepaal. Wanneer die toneelstuk egter gelees word, is die verhouding weer eens heeltemal anders en word dit grootliks deur die leser bepaal …
In die volgende paar blogs wil ek fokus op sommige beelde van Evette Weyers wat deur spesifieke gedigte geïnspireer is. Evette, baie dankie vir die verrykende gesprekke met jou – in die algemeen, maar veral rondom hierdie blogs.