Die seuntjie wat kaalvoet deur ŉ oorlog gestap het(Foto: Unsplash) Deur Wendy Maartens Om te weet waarheen ek op pad is, het ek nodig om te weet waar ek vandaan kom. As ek weet watter struikelblokke my voorsate oorkom het, kyk ek anders na die uitdagings wat ekself te bowe moet kom. Daarom is my groot passie die stories van ons Suid-Afrikaners se komvandaan. Die afgelope tyd help die verhaal van ŉ kaalvoetseuntjie uit die Anglo-Boereoorlog my om koers te hou deur die warboel van negatiewe nuusgebeure. Ek deel dit graag in die hoop dat elkeen wat dit lees iewers ŉ verhaal uit hul kultuur se komvaandaan sal vind om mee koers te hou. ***** Meer as 100 jaar gelede was daar ŉ seuntjie. Hy het saam met sy ouers op ŉ plaas in die Suid-Vrystaat gewoon. Niemand weet meer wat sy naam was nie. Al wat ons weet, is dat daar ŉ berig oor sy verstommende moed in die Grocott’s Penny Mail van September 1901 verskyn het. Kom ons noem daardie seuntjie Mannetjie. Mannetjie is 11 jaar oud. Hy gaan soggens vroeg saam met sy pa landerye toe. Soms kom hulle eers teen donker huis toe. Dan lag sy ma en sê: “Ek is bly jy weet nog waar die huis is.” Mannetjie se ma weet hy is baie lief vir die veld. Sy weet ook hy hou glad nie van bad nie. Elke Sondagoggend is dit tyd om te bad en kerkklere aan te trek. Mannetjie verdwyn soos ŉ groot speld. Soms moet sy ma soek en mooipraat. Ander kere moet sy kwaai praat. “Het jy jou gesig gewas? En jou nek? En agter jou ore?” moet sy kort-kort vra. Op ŉ dag breek die Anglo-Boereoorlog uit. Die meeste boere in die distrik gaan op kommando. Mannetjie se pa gaan ook. Hulle gaan teen die Engelse veg. Mannetjie se pa begin inpak. Hy gaan haal sy knapsak en pak sy kettie, knipmes, kombers en ŉ ou waterbottel in. Hy vat ook ŉ dik stuk glas om mee vuur te maak. “Waarheen gaan jy, ou seun?” wil sy pa weet. “Ek gaan saam met Pappa!” antwoord Mannetjie dapper. Sy pa lag. “Jy is te jonk. ŉ Mens moet sestien wees, jong.” “Ek sal soet én fluks wees, Pappa,” neul Mannetjie. “Wie gaan ŉ ogie oor die plaas hou terwyl ek weg is?” wil sy pa weet. “En wie gaan na Mamma en jou twee sussies kyk?” Mannetjie ken sy pa. Hy weet teëpraat help nie. Toe stap hy maar kamer toe om sy knapsak onder die bed te bêre. ŉ Rukkie later groet hulle sy pa by die hek. Hy ry op Lelie, sy getroue merrie. Almal waai tot perd en ruiter agter die verste bult verdwyn. Eers sukkel hulle sonder Pappa. Na ŉ ruk leer almal om meer take te doen. Net die verlange na Pappa wil nie weggaan nie. As dit skemer word, stap Mamma en Mannetjie dam toe. Hulle kyk hoe die kolganse na hul neste terugkeer. Mamma sê: “Een van die dae kom Pappa huis toe. Net soos daardie kolganse.” Dan gooi Mannetjie ŉ klippie in die dam. Hy wens Mamma se woorde word waar. Een aand kom ŉ ruiter aangejaag. Mannetjie druk sy ore toe. Hy wil nie die slegte nuus hoor nie. “Die Engelse het generaal Piet Cronjé en duisende Boere by Paardeberg in die Noord-Vrystaat omsingel. Jou man is een van hulle!” Mamma byt haar lip vas. “Dan kruip die oorlog nader,” sê sy. Kort daarna kry hulle nog ŉ boodskap. Pappa is nou ŉ krygsgevangene in Groenpunt, Kaapstad. Miskien word hy na ŉ eiland ver oor die see gestuur. “Waar is Groenpunt, Mamma?” wil Mannetjie weet. “Kom ek wys jou,” antwoord Mamma. Toe wys sy vir Jan hoe om rigting met die son te hou. Van toe af hou Mannetjie die son dop. Hy wil seker maak in watter rigting Groenpunt is. Intussen leer oom Hans, een van hul plaaswerkers, vir Mannetjie hoe om met die skape en beeste te werk. Hulle jag ook bokkies en hase. Oom Hans en Mamma begrawe beskuit, biltong en droëvrugte agter die damwal. Net ingeval die Engelse soldate hul diere skiet en hul plaas afbrand. Dit het al met boere in die distrik gebeur. Nou en dan kry hulle ŉ brief van Pappa. Sy ma lees dit oor en oor vir hulle. Later ken Mannetjie die brief uit sy kop. Elke keer sê hy: “Ek gaan nog vir Pappa kuier.” “Moenie laf wees nie,” terg sy sussies. “Hoe gaan jy verby die Engelse soldate en al die blokhuise kom? Dit is meer as 1 000 km van hier af. Jy kan nooit so ver met daardie dun beentjies stap nie.” “Ag, gaan slaap in die Kaap!” vervies Mannetjie hom. Sy woorde is skaars koud of ŉ klomp Kakies kom aangejaag. Die kwaai bevelvoerder skreeu links en regs bevele. Voor iemand kan keer, brand die plaashuis. Mannetjie kan net sy knapsak red. Binne-in is die paar goed wat hy saam met Pappa ingepak het. Kort voor lank stop ŉ wa op die werf. Op die wa is vroue, kinders en oumense. Mannetjie weet die Engelse soldate kom hulle haal om konsentrasiekamp toe te gaan. Hy hardloop dam toe en kruip weg. Ná ŉ rukkie loer hy tussen die riete deur. ŉ Kakie is besig om Mamma en sy sussies na die wa aan te jaag. Nie lank nie of die wa vertrek. Mannetjie bly alleen agter. Ná ŉ ruk kruip hy uit sy skuilplek. Daar is niks van hul huis oor nie. Ook nie van die groentetuin of kraal nie. Ek móét by Pappa uitkom! dink Mannetjie vies. Hy sal weet wat om te doen. Op pad damwal toe sien hy ŉ stuk papier. Dit steek onder ŉ klip uit naby die plek waar hulle altyd kos wegsteek. Dis een van sy pa se briewe. Op die koevert is sy kampadres in Groenpunt. “Mamma is darem slim!” roep hy. “Sy het geweet ek sou dit kry. Sy weet ook dis beter vir my in die veld as in die kamp. Daar is min kos en ŉ mens word maklik siek.” Mannetjie bêre die brief saam met die kos in sy knapsak. Toe krul hy in ŉ hol boomstam op. Hy is so moeg dat hy sommer gou aan die slaap raak. Die volgende oggend val hy in die pad Groenpunt toe. Al met die sonpad soos Mamma hom geleer het. Hy probeer sy bes om die Boerekommando’s en Engelse soldate te vermy. Toe sy kos opraak, leef hy van akasiagom, bessies en noem-noems. Mannetjie kom agter dit is beter om op die warmste deel van die dag te rus. As die maan helder is, stap hy tot laat in die aand. Een nag swem hy selfs deur die Oranjerivier. Nie lank nie of reisigers met donkie- of perdekarre laai hom op. Almal is bang om in die moeilikheid te beland. Daarom vra niemand vrae nie. Dit pas Mannetjie goed. Toe dit winter word, soek Mannetjie slaapplek by plaaswerkers. In ruil daarvoor help hy die werkers met hul dagtake. Op ŉ dag lê Tafelberg in die verte. “Agter daardie berg is Groenpunt en Pappa!” roep Mannetjie. ŉ Ruk later laai ŉ oom met ŉ perdekar hom op. Maar toe hy in Kaapstad aankom, is dit báie groot en anders as hul plaas. Mannetjie raak uitgeput onder ŉ boom aan die slaap. Skielik skud iemand sy skouer. Dis ŉ kwaai Engelse offisier. Mannetjie vertel hom dat hy al die pad van die Vrystaat af gestap het. Die man kan dit skaars glo. Hy kry die seun jammer en koop vir hom ŉ groot ontbyt. Toe vat hy hom na die Kasteel waar hy werk. Die dapper kaalvoetseuntjie word soos ŉ held ontvang. Mannetjie dink hy droom. Engelse offisiere in deftige rooi uniforms wil sy hand skud. Iemand bring ŉ skinkbord met tee en koekies. “Ek wens my susters kan my sien,” giggel Mannetjie. In ŉ japtrap is ŉ spesiale brief gereed. Dit sê Mannetjie mag sy pa in Groenpunt se konsentrasiekamp besoek. Later die dag spring Mannetjie amper sy pa onderstebo. “Jou karnallie!” sê sy pappa laggend. “Mamma het geskryf ek moenie bekommerd wees nie. Jy is veilig iewers in die veld. En hier kom jy sowaar aangestap.” Die volgende dag praat almal oor Mannetjie. Sy foto is in al die koerante. Die mense keer hom selfs op straat voor. Die Engelse offisier is nou Mannetjie se vriend. Hy reël vir hom blyplek by ŉ gawe gesin. Mannetjie kan ook saam met hul kinders skoolgaan tot sy pa vrygelaat word. Een Sondag voer Mannetjie en sy pa die seevoëls. “Nou kort nog net Mamma en die meisiekinders,” sê sy pa. Skielik land ŉ groot kolgans voor Mannetjie se voete. “Een van die dae kom Pappa nes die kolganse huis toe,” hoor hy Mamma se stem in sy gedagtes. Toe tel hy ŉ klippie op en gooi dit in die see. En hy besluit om nooit, ooit weer teë te praat as sy ma sê hy moet gaan bad nie.