Môre vier ons die 100ste herdenking van Nelson Mandela se geboorte.
Hy word tereg erken deur die hele wêreld as een van die grootste leiers van die laaste deel van die 20ste eeu - en hy was sekerlik een van die indrukwekkendste mense wat ek tydens my lang politieke loopbaan ontmoet het. Hy het enorme sjarme, charisma en die natuurlike selfversekering van 'n gebore aristokraat gehad. Hy het staalagtige selfdissipline en vasberadenheid gehad wat hy gedurende die lang en bitter jare van sy gevangenisstraf verkry het. Bo alles het hy 'n onwrikbare verbintenis tot die doelwitte van die ANC en tot die vestiging van 'n nie-rassige demokratiese Suid-Afrika gehad.
Die FW de Klerk Stigting, in ooreenstemming met sy jaarlikse tema van Grondhervorming en Eiendomsregte, het 'n konferensie in Johannesburg gehou, met die oorhoofse tema van "Eiendomsregte vir alle Suid-Afrikaners - en die Rol wat Grondhervorming in die uitbreiding van Eiendomsregte kan speel".
Soos die tema aandui, is die Stigting van mening dat die twee aspekte van artikel 25 van die Grondwet albei dringend aandag moet geniet. Aan die een kant is die belangrikheid van eiendomsregte in alle werkende demokrasieë en ekonomieë in die eerste helfte van die konferensie beklemtoon. Die tweede helfte van die konferensie het gehandel oor die vraag hoe eiendomsregte aan alle Suid-Afrikaners uitgebrei kan word deur effektiewe en versnelde grondhervorming, op die gebied van landbougrond, stedelike grond en gemeenskaplike of tradisionele grond.
Beide die Ouditeur-generaal (OG) Kimi Makwetu en die Minister van Samewerkende Regering, Zweli Mkhize, het onlangs gesê dat dit al slegter gaan met die finansies (en daarom die dienslewering) van munisipaliteite. Die skokkende syfers in hierdie verband is nou reeds oorbekend: onreëlmatige uitgawes het landswyd na R28.3 miljard (vanaf R 16.2 miljard in 2015/2016) toegeneem - 'n toename van 70%. Daarby is 128 van die 257 munisipaliteite regoor die land in ernstige finansiële verknorsing, en slegs 13% (33) het skoon oudits gekry. Eskom het aangekondig dat munisipaliteite nou meer as R14 miljard uitstaande skuld vir onbetaalde elektrisiteitsrekeninge het.
Dis nie meer nodig om verder op die toestand van plaaslike owerhede voort te borduur nie. Dis om van naar te word. Die vraag moet eerder wees: hoe kan dit opgelos word? Hoe kan ons weer in 'n posisie kom waar munisipaliteite die mense wat hulle behoort te dien, eerste stel? Om hierdie vraag te antwoord, is dit eers nodig om na die oorsake van hierdie toestand te kyk.
Die FW de Klerk Stigting verwelkom die aanvaarding van die Wysigingswetsontwerp op Openbare Oudit (die Wetsontwerp) deur die Nasionale Vergadering op 29 Mei 2018. Die Wetsontwerp ken meer magte aan die Kantoor van die Ouditeur-Generaal (OG) toe om wanadministrasie doeltreffend aan te pak. Die Wetsontwerp sal die OG in staat stel om negatiewe bevindings in sy verslae na ondersoekende liggame op alle vlakke van die regering, asook instellings in staatsbesit, te verwys.
Die spesifieke verwysings sal die Kantoor van die OG toelaat om ernstige onreëlmatighede na die owerhede te verwys, met inbegrip van die Nasionale Vervolgingsgesag, asook die Openbare Beskermer, ten einde geld wat weens nie-nakoming van die Wet op Openbare Finansiële Bestuur verkwis is, te verhaal van rekeningkundige beamptes. Dit sluit in bedrog, diefstal of enige oortredings van vertrouensplig.
Daar is 'n algemene siening onder sommige Suid-Afrikaners dat na 24 jaar van demokrasie, minder as 10% van grond in Suid-Afrika aan die meerderheid van die bevolking behoort. Iemand het die storie begin versprei dat die grootste probleem met die stadige pas van grondhervorming by die beginsel van 'gewillige verkoper en gewillige verkoper' lê - en dat dit in die Grondwet staan (wat onwaar is). Hiermee saam is die tweede grootste struikelblok beskryf as die "billike vergoeding" vir grond, wat wel in artikel 25 van die Grondwet voorgeskryf word. En daar het die oproep vir onteiening sonder vergoeding (OSV) ontstaan en momentum begin kry. Verander artikel 25 van die Grondwet, begin grond sonder enige vergoeding teruggee en die "oersonde" sal sommer tjop-tjop verdwyn!
Maar wat het werklik verkeerd gegaan? Wie moet die skuld kry? Is dit die grondbesitters wat halsstarrig aan hulle (vir sommige gesteelde) grond vasklou? Is dit die eiendomsagente en tussengangers? Artikel 25(5) vereis dat die staat "redelike wetgewende en ander maatreëls (moet) tref om, binne sy beskikbare middele, toestande te skep wat burgers in staat stel om op 'n billike grondslag toegang tot grond te verkry". Verder bepaal artikel 25(8): "Geen bepaling van hierdie artikel verhinder die staat om wetgewende en ander maatreëls te tref om grond-, water- en verbandhoudende hervorming te bewerkstellig ten einde die gevolge van rassediskriminasie van die verlede reg te stel nie". Grondhervorming is dus volgens die Grondwet die staat se verantwoordelikheid.
Die FW de Klerk Stigting het met hartseer kennis geneem van die nuus dat die voormalige sakeleier en kabinetslid, Derek Keys, oorlede is. Nadat hy 'n uitstekende rol gespeel het in ons oorgang na demokrasie, het hy in beide die kabinette van voormalige President FW de Klerk en President Nelson Mandela gedien. In sy antwoord op die dood van mnr Keys, het oud-president De Klerk gesê: "Hy was 'n merkwaardige man wat Suid-Afrika op 'n voorbeeldige manier gedien het. Hy verdien spesiale respek ten opsigte van sy werk tydens die Grondwetlike onderhandelinge. Ons het 'n goeie Suid-Afrikaner verloor."
Mnr Keys, 'n gerespekteerde sakeleier in eie reg en destyds voorsitter van die mynhuis Gencor, het in 1992 die Minister van Finansies geword en het tot September 1994 gedien, die laaste deel in die eerste kabinet van die nuwe Suid-Afrika. Na sy politieke loopbaan het hy steeds op die direksies van verskeie maatskappye gedien.
'n Eerste nasionale dialoog oor grondhervorming het einde Maart in Johannesburg plaasgevind. Die dialoog is op versoek van die ANC-lede van die parlementêre grondwetlike hersieningskomitee georganiseer, waarskynlik in 'n poging vir die Ramaphosa-deel van die ANC om eienaarskap van die proses te neem, nadat die EFF (en die Zuma-ondersteuners) vir lank die pas in hierdie debat aangegee het.
Die uitsprake van ANC ampsdraers by die dialoog het 'n paar interessante en belangrike sake na vore laat kom. Die amptelik gedokumenteerde Nasrec-besluit oor grondhervorming verskil op belangrike punte met mediaberigte ná die konferensie. Grondhervorming moet met groter vasberadenheid nagevolg word, as deel van die program van radikale sosio-ekonomiese transformasie. Onteiening sonder vergoeding (OSV) behoort een van die sleutelmeganismes te wees om grondhervorming te laat plaasvind. In die implementering daarvan moet verseker word dat toekomstige belegging in die ekonomie nie ondermyn word nie (my kursivering) en dat landbouproduksie en voedselsekerheid nie geskaad word nie. Implementering moet ook nie ander sektore van die ekonomie skaad nie (my kursivering). Daarby moet op grond in die regering se besit gefokus word, veral grond wat versaak, onbenut en onderbenut is (nie in die eerste plek landbougrond nie). Die voorwaardes vir OSV in die amptelike Nasrec-besluit is duidelik sterker as wat aanvanklik berig is. Dis nóg sterker as dit vergelyk word met die haastig en slordig bewoorde amendement van die EFF se parlementêre mosie oor die verandering van artikel 25. Daarin word slegs gepraat van implementering wat "landbouproduksie laat toeneem en wat voedselsekerheid verbeter".
Ek onthou Winnie Madikizela-Mandela as 'n vreeslose persoon met 'n sterk persoonlikheid, wat nooit gehuiwer het om die waarheid te praat soos wat sy dit gesien het nie. Daarvoor het ek bewondering. Daar is ook die donker kant van haar reputasie en geskiedenis, wat 'n mens nie op in gaan in tye soos hierdie nie.
Ek onthou, uit my persoonlike ervaring, 'n gemeenskaplike menslikheid. Sy het, byvoorbeeld, die begrafnis bygewoon van die ontslape Marike, my eerste vrou. My vrou, Elita, en ek het ook by Winnie besoek afgelê na die dood van haar agterkleinkind in 'n motorongeluk, en sy het ons hartlik verwelkom. Daar was 'n menslikheid aan haar wat groot waardering verdien.