En die feit dat die konsepwet “eiendom” op so ’n manier beskryf dat dit nie net “beperk (is) tot grond” nie, vergroot die reikwydte daarvan ver buite die mielielande en veeboerderye in die binneland. Dit waarborg ’n vermindering in beleggersvertroue en verweer die eiendomsreg wat noodsaaklik is vir belegging, groei en werksgeleenthede – die dinge wat die enigste betroubare bron van stabiliteit en welvaart is.
Dit is voorgehou as ’n morele noodsaaklikheid – ’n regstelling van die historiese onteiening van Suid-Afrika – maar ook as ’n ekonomiese geleentheid.
Volgens dié redenasie sal ’n meer inklusiewe, toeganklike landbousektor goed wees vir werkskepping, vir die ekonomie en vir ’n samelewing wat graag wil ontsnap van sy verlede.
Dit is inderdaad die redenasie wat die argument onderskryf dat eiendomsreg fundamenteel is vir vrye, suksesvolle samelewings. En dit is presies die bron van die diep en geregverdigde angs oor die Wetsontwerp op Onteiening, en die konteks waarin die regering die proses dryf om dit te laat verorden.
Daar is oor die algemeen twee primêre redes vir kommer. Die eerste hou verband met die voorgestelde proses van onteiening.
Die gevaar is dat die wetsontwerp die staat in staat stel (dit kan ’n bankrot munisipaliteit wees, of ’n ander staatsorgaan wat sodanige mag kragtens die wetsontwerp of ander wetgewing kry) om eiendomme te neem selfs waar die proses betwis word.
’n Eiendomseienaar wat onteien word, kan moontlik die geldigheid van die onteiening of die vergoedingsbedrag wat aangebied word nadat die eiendom verlore is, beveg.
Dit is dus ’n direkte bedreiging vir die eiendomsreg wat Ramaphosa glo so vrugbaar en belangrik kan wees.
Die kanteling van die skaal so sterk ten gunste van die staat het ingrypende gevolge vir grondhervorming, wat die tweede primêre kategorie van kommer is.
Toe die oorspronklike parlementêre debat oor die moontlike wysiging van die Grondwet in Februarie 2018 gehou is, het Gugile Nkwinti – die voormalige minister van landelike ontwikkeling en grondhervorming – dit duidelik gemaak dat private, getitelde grondbesit nie oorweeg word nie. Die staat sou eerder die grond besit en dit “beskikbaar stel vir ons mense om te bewerk”. Titelaktes sou volgens hom slegs tot die verlies van die grond lei.
Die agenda van onteiening sonder vergoeding is ’n gevaar vir individue en huishoudings in die algemeen en konseptueel. Dit is ook ’n gevaar weens die wanfunksionele aard en ideologiese uitkyk van die Suid-Afrikaanse staat.
As hierdie agenda verder gedryf word, kan Suid-Afrika verwag om ’n herhaling te sien van die ekonomiese slae wat hy die afgelope dekade beleef het. Sou die onteieningsmaatreëls oorgaan in die grondwetlike bestel en die wet, sal die slag vir Suid-Afrika se geloofwaardigheid as sake- en beleggingsbestemming vinnig en ernstig wees.
Beleggers en sakelui sal heel waarskynlik ’n afwagtende houding aanneem – dit is nou as hulle Suid-Afrika nie heeltemal as ’n ernstige oorweging sal laat vaar nie. Die optrede van die regering sal baie harder spreek as wat enige strelende gerusstelling kan doen.