Hoe om u sakeonderneming staatsbestand te maakDr. Frans Cronjé, ŉ scenariobeplanner en die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (SAIRV), het Dinsdag op ŉ AfriSake-konferensie oor die tema in Pretoria nie enige doekies omgedraai oor die moeilike politieke waters waarin die plaaslike ekonomie hom tans bevind nie. Foto: Reint Dykema. Die toespraak is deur dr. Frans Cronje by AfriSake se konferensie “Vooruitsigte vir staatsbestande sake – hoe firmas kan slaag wanneer die staat misluk” op 5 Junie in die Atterbury Teater in Pretoria gelewer: Wat is die oorsprong van die bedreigings teenoor ’n sake-eienaar of entrepreneur in Suid-Afrika in 2018 en wat moet hy of sy doen om die sakeonderneming staatsbestand te maak? Ons begin by die risiko’s. Daar is vyf risikogebiede: Die eerste is die regerende party en die bedreiging is hoofsaaklik gevestig in sy vormingsideologie. Die politieke ideologie van die regerende party word ondersteun deur die teorie van die Nasionale Demokratiese Revolusie. Dié teorie spruit op sy beurt uit Lenin se teorie van imperialisme dat die welvaart van koloniale magte slegs ontstaan het deur die uitbuiting van die gekoloniseerdes en is dus inherent onverdiend. In Suid-Afrika het die ANC dié teorie aangepas vir wat hy kolonialisme van ’n spesiale aard noem – die spesiale aard synde dat, anders as in baie ander dele van die wêreld, die koloniseerder ’n permanente deel van die samelewing geword het en nooit sal weggaan nie. Die doel van die Nasionale Demokratiese Revolusie is om die koloniseerder van sy welvaart en alles wat daaruit voortvloei – sy onderwys, lewenstandaard, tuiste, eiendom en geleenthede vir vooruitgang – te onteien. Totdat dit gebeur het, hou die teorie stand, kan die revolusie nooit volkome wees nie. Die party verstaan egter lankal dat om eenvoudig die kapitalistiese ekonomie te vernietig, so ’n kettingreaksie van negatiewe gevolge sou ontketen dat dit, op sy beurt, die revolusie sou vernietig. Die doel moet eerder wees om “die kapitalistiese ekonomie tot die revolusionêre agenda van die staat aan te wend”. Dit is ’n stadige en inkrementele proses van die aanwending van regulasies, wetgewings en staatsmag om welvaart van die middelklasse en die sakegemeenskap onder staats- en partybeheer te bring. Die mynboubeleid, SEB-beleid, grondhervormingsbeleid en die beleid oor waterregte is almal voorbeelde hiervan. Deel van die briljantheid van die NDR-teorie lê daarin dat waar enige beswaar teen die negatiewe gevolge van hierdie regulatoriese beleide geopper word, die persoon wat die besware maak, daarvan beskuldig sal word dat hy/sy die onverdiende status quo, wat tydens die koloniale era gevestig is, wil verdedig. Om die beleid hoegenaamd te bevraagteken, is op sigself bewys van die misdryf en dus word die nadelige gevolge van die beleid nooit genoegsaam ondersoek nie. Die tweede is die politieke opposisie. Moet uself nie mislei oor waar die Demokratiese Alliansie nou staan nie. Dit is al minder ’n organisasie wat die belange van entrepreneurs en sakelui op die hart dra. Daar is goeie mense in die party en hulle doen hul bes, maar dit sou misleidend wees om enigiets anders te vertel as dat hulle elke dag veld verloor teenoor rasse-nasionalistiese faksies wie se vormingsideologie geensins verskil van dié van die ANC s’n nie. Indien daar enige twyfel bestaan het oor waarheen die party oor beleid op pad is, behoort die onlangse twis oor die idee van wit bevoorregting selfs die skeptici te oortuig. In ’n toespraak verlede maand het mnr. Maimane gesê dat die DA wit bevoorregting sou beveg. Daar is gesuggereer dat hy dalk nie volledig verstaan het waartoe hy sy party verbind nie, maar ek twyfel nie daaraan dat sy adviseurs presies weet wat die term in die Suid-Afrikaanse konteks beteken nie. Wit bevoorregting beteken dat die blote feit van jou ras vertel dat jy onverdiende maatskaplike en ekonomiese voordele binne die samelewing ontvang, dat dié voordele jou toelaat om onderrig te ontvang, jou loopbaan te volg of jou besigheid te bestuur, en dat jy dié voordele slegs op grond van Suid-Afrika se koloniale en rassistiese verlede ontvang. Nóg erger is dat jou ontvangs van hierdie voordele jou nie net toelaat om vooruit te gaan nie, maar dat dit die rede is waarom swart mense arm is. Daaruit moet volg dat dit die rol van die staat is om tussenbeide te tree om “wit bevoorregting te konfronteer”, soos mnr. Maimane gesê het – om jou hierdie voorregte te ontsê. Indien u ’n ooreenkoms tussen die wit bevoorregtingsteorie en die teorie van die Nasionale Demokratiese Revolusie sien, is dit omdat hulle wesenlik verwisselbare konsepte is – dat albei, in eenvoudiger taal, aan ouderwetse sosialistiese dogma toegeskryf kan word. Konfrontering van swart armoede, of armoede ongeag van ras, is wat politici behoort te doen. Maar jy doen dit deur goeie skole te skep, betroubare infrastruktuur te voorsien, en belegging te trek om die ekonomie te laat groei en werk te skep. Daar is nie ’n ander manier nie. Om konfrontering van wit bevoorregting deur die staat toe te laat om in te meng met die onderwys, lewens en sakeondernemings van wit mense, bereik absoluut niks anders nie as om die hele samelewing armer te maak. Die derde risikoterrein wat entrepreneurs in die gesig staar, ontstaan uit die groot georganiseerde besigheidsektor. Die Suid-Afrikaanse ekonomie is besaai met reusekorporatiewe monopolieë. Hulle gebruik hul finansiële spierkrag en nabyheid aan politieke leiers om beleide te bewerk (SEB, byvoorbeeld) wat dit vir kleiner firmas of beginbesighede baie moeilik maak om met hulle mee te ding. Reusefirmas kan makliker as klein firmas die uitgawes verbonde aan hierdie beleide bekostig. Die groot firmas het die kapitaal, balansstate en administratiewe hulpbronne om hierdie koste te absorbeer – iets wat nie van kleiner firmas of beginbesighede waar is nie. Deur die kleiner firmas te dwing om in dieselfde regulatoriese raamwerk te bestaan, is groot georganiseerde besighede daartoe in staat om dié firmas se mededingendheid te verminder en hulle uit die mark te druk. Die vierde bedreiging wat u in die gesig staar, is van die hoofstroom- en sosiale media. Weens die greep wat dogmatiese, sosialistiese denke op die land het, word wat entrepreneurs doen, nie besonder hoog gewaardeer in die konteks van die openbare mening nie. Mense wat werk skep, word dikwels in die media as uitbuitend voorgestel. Net so word entrepreneurs wat kapitaal vir die land voorsien, as hebsugtig en uitbuitend voorgestel. Dit is ’n vreemde wêreld wanneer diegene wat so hard werk om die ekonomie te bou en geleenthede vir die armes en die werkloses te skep, as skurke voorgehou word. Dit terwyl die politici en aktiviste, wat in die pad daarvan kom en dit so moeilik maak om te slaag en te belê, as helde in die stryd teen armoede en werkloosheid beskou word. Laastens kom ons by die regering self. In plaas daarvan om ’n positiewe omgewing vir belegging te skep, het baie beleide van die regering die teenoorgestelde uitwerking. Ek verwag/vrees dat die regering in die onmiddellike toekoms die volgende sal doen: Dit is ’n werklik beswarende lys struikelblokke wat u die hoof moet bied. Daar is baie ontleders wat ons sal vertel dat dinge nou sal verbeter, maar ek het egter sedert Desember genoeg gesien om te sê dat ek nie dink dat dit in die onmiddellike toekoms sal gebeur nie. Dus, indien kleinsake-eienaars hulle verbind het tot Suid-Afrika en wil help om ’n sukses daarvan te maak, sal ek hulle aanraai om die volgende strategiese opsies te oorweeg: Die ideale posisie om dan in te wees, sou waarskynlik wees om ’n klein of middelgrootte firma met beperkte transaksies met die staat of georganiseerde besigheid te hê wat meer op intellektuele as op vaste kapitaal staatmaak en wat dienste verskaf aan ’n kliëntebasis binne sowel as buite Suid-Afrika. Wanneer ’n klein sakeonderneming struktureel behoorlik geposisioneer is, dink ek daar is ’n paar ander dinge wat hy behoort te oorweeg om die onderneming nog stewiger te maak: Saam het ons ’n geweldige impak, maar as u nie betrokke raak nie, is daar niemand anders wat vir u sal opstaan nie.