Dzina ḽipfufhi, tshifhingani tsho fhiraho' Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Mulayo wa vhu 108 wa 1996' zwo shandukiswa nga s.
Nga nnḓa ha musi zwo sumbedzwa nga iṅwe nḓila - vha sedze na s.
U ḓivhadza Mulayotewa muswa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na u thusa kha mafhungo ane a vha maṱuku khawo.
Muengedzo 6A ḓḓḓ.
Muengedzo 6A wo dzheniswa nga s. 6 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Mulayotewa wa 2003 we wa dovha hafhu wa bviswa nga Mulayo wa Khwiniso ya vhu fumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Muengedzo 6B, we wa vha u tshi pfi Muengedzo 6A, wo nomboriwa nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu malo wa 2002 wo nomboriwaho nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu fumi wa 2003 une wone wo bviswa nga s. 5 ya Mulayo wa vhu fumiṱhanu wa 2008.
U fulufhela uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhathu vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, ro ṱanganelana naho ri sa fani.
U fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho ḽa demokirasi ḽine ḽa kona u dzhia vhuimo haḽo ho teaho sa shango ḽo vhofholowaho kha muṱa wa dzitshaka.
Ngavhe Mudzimu a tshi tsireledza vhathu vhashu.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhaṱutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
Tshirunzi tsha Vhuthu, U swikelelwa ha Ndinganyiso na u khwinisa pfanelo na mbofholowo dza vhuthu.
U fhelisa tshiṱalula nga lushaka na nga mbeu.
Vhuhulwane ha mulayotewa na u vhusa ha mulayo.
Pfanelo dza u khetha dza vhaaluwa dzi linganaho, mutevhe wa vhakhethi wa lushaka une wa fana, khetho dza tshifhinga tshoṱhe na sisiṱeme ya muvhuso wa demokirasi wa madzangano manzhi, u itela uri hu vhe na vhuḓifhinduleli, u sa vha na tshidzumbe na u bvela khagala.
Hoyu Mulayotewa ndi wone mulayo muhulwane kha Riphabuḽiki; mulayo kana zwiito zwi sa tshimbilelani nawo a zwo ngo tendelwa, nahone vhuḓifhinduleli vhune ha tiwa ngawo vhu fanela u tevhedzwa.
Hu na vhudzulapo vhuthihi Afurika Tshipembe.
vha tshipiḓa tsha mishumo na vhuḓifhinduleli ha vhudzulapo u lingana.
Mulayo wa lushaka u fanela u ita uri hu vhe na u wana, u dzhielwa, na u vhuedzedzwa ha vhudzulapo.
Luimbo lwa lushaka lwa Riphabuḽiki lu tiwa nga Muphuresidennde nga nḓivhadzo.
Fulaga ya Riphabuḽiki i na muvhala mutswu, wa musuku, mudala, mutshena, mutswuku na lutombo, sa zwo ṱalutshedzwaho na u talatadzwa kha Muengedzo 1.
Nyambo dza Tshiofisi dza Riphabuḽiki ndi Tshibeli, Tshisuthu, Tshitswana, Tshiswazi, Tshivenḓa, Tshitsonga, Tshivhuru, Tshiisimane, Tshindevhele, Tshithoza na Tshizulu.
Hu tshi khou dzhielwa nṱha u ṱhoṱhela ha u shumiswa na tshiimo tsha nyambo dzapo dza vhathu vhashu, muvhuso u fanela u vhea maga a vhonalaho ane a shuma u itela u takula tshiimo na u bveledza u shumiswa ha hedzi nyambo.
(a) Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu i nga shumisa nyambo dziṅwe na dziṅwe dza tshiofisi kha zwa muvhuso, i tshi khou dzhiela nṱha u shumiswa hadzo, khonadzeo, tshinyalelo, nyimele dza dzingu na u linganela ha ṱhoḓea na zwine zwa funwa nga vhathu vhoṱhe kana kha vunḓu ḽeneḽo, fhedzi muvhuso wa lushaka na muvhuso muṅwe na muṅwe wa vunḓu i fanela u shumisa nyambo dzi si fhasi ha mbili dza tshiofisi.
Mimasipala i fanela u dzhiela nṱha u shumiswa ha nyambo na zwine zwa funwa nga vhadzulapo vhavho.
Muvhuso wa lushaka na mivhuso ya mavunḓu, nga vhusimamulayo na maṅwe maga, i fanela u langa na u ṱola kushumisele kwayo kwa nyambo dza tshiofisi i sa pambuwi kha mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya (2), nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi fanela u ḓiphiṋa nga u eḓana nahone dzi fanela u farwa u lingana.
Tshiarabu, Tshihevheru, Tshisankriti na dziṅwe nyambo dzine dza shumiswa kha zwa vhurereli Afurika Tshipembe.
Mulayotibe wa Pfanelo ndi yone thikho ya demokirasi ya Afurika Tshipembe. U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndayo dza demokirasi dza tshirunzi tsha vhuthu, ndinganyiso na mbofholowo.
Muvhuso u fanela u ṱhonifha, u tsireledza, u ṱuṱuwedza na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi na mikano i re kha kana ine ha khou ambiwa nga hayo kha khethekanyo ya 36, kana huṅwe kha Mulayotibe.
Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe, nahone u vhofha vhusimamilayo, vhavhusi, vhulamukanyi na zwipiḓa zwa muvhuso.
Mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo i vhofha muthu zwawe kana muthu ane a dzhia tsheo arali, nahone nga nḓila ine, i nga shumisea, hu tshi dzhielwa nṱha lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa mushumo une wa ṋekedzwa nga pfanelo.
u bveledza ndangulo dza mulayo wo ḓoweleaho wa u fhungudza maanḓa, tenda u fhungudza honoho ha vha hu tshi tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
Muthu ane a dzhia tsheo u na pfanelo dzi re kha Mulayotibe u swikela henefho hune zwa tendelwa nga lushaka lwa pfanelo na lushaka lwa muthu onoyo ane a dzhia tsheo.
Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo ya tsireledzo na mbuelo dza mulayo dzi linganaho.
Ndinganyiso dzi katela u ḓiphiṋa ho fhelelaho hu linganaho ha pfanelo dzoṱhe na mbofholowo. U ṱuṱuwedza u swikelelwa ha maga a ndinganyiso, vhusimamilayo na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza kana u bveledza vhathu; kana khethekanyo dza vhathu vho khakhelwaho nga tshiṱalula zwi nga kha ḓi dzhiwa.
Muvhuso a wo ngo tea u khethulula muthu na muthihi nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi, hu tshi katelwa lushaka, mbeu, vhuṱalulambeu, u vhifha muvhilini, murafho, u mala kana u sa mala, mvelele kana vhubvo, muvhala, dzangalelo ḽa zwa vhudzekani, vhukale, vhuhole, vhurereli, miṅwaha, milayo, fulufhelo, mvelele, luambo na mbebo, zwo livhana kana zwi songo livhana.
A hu na muthu o tendelwaho u khethulula muṅwe zwo livhana kana zwi songo livhana nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (3). Hu fanela u phasiswa Mulayo wa lushaka wa u thivhela na u kaidza u khethulula hu songo teaho.
U Khethulula nga tshiitisi tshithihi kana zwinzhi zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) a hongo tendelwa nga nnḓa ha musi zwo wanala uri u khethulula ho tea.
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi, na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u tshila.
Mbofholowo na tsireledzo ya muthu.
u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu, lu songo fanelaho muthu kana lu nyadzisaho.
ya u sa shumiswa kha maedza a zwa mishonga kana zwa sainthifiki nga nnḓa ha musi vho ṋea thendelo yavho vha na nḓivho.
A hu na muthu o tendelwaho u dzheniswa kha vhupuli, vhushumeli kana u shumiswa nga u kombetshedzwa.
vhudavhidzani ha zwi kwamaho ene muṋe ha khakhiswa.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowa kha zwa ndayo dza zwa vhurereli, mihumbulo, fulufhelo na kuhumbulele.
u dzhenelela khazwo ha vha hu ho vhofholowaho kana nga u tou funa.
sisiṱeme dza mulayo wa vhuṋe kana wa muṱa dza sialala iṅwe na iṅwe, kana dzine dza tevhedzwa nga vhathu vhane vha fulufhela kha vhurereli honoho.
U ṱanganedzwa u ya nga phara ya (a) zwi fanela u vha zwi tshi tshimbilelana na hei khethekanyo na dziṅwe mbetshelo dza Mulayotewa.
mbofholowo ya zwa akademi na mbofholowo ya ṱhoḓisiso ya zwa saintsi.
u tikedza vengo ḽo ḓisendekaho kha lushaka, kutshilele, mbeu kana vhurereli, na zwine zwa dzhiwa sa zwine zwa ṱuṱuwedza u vhaisa.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kuvhangana, u gwalaba, u phikhetha na u nekedza phethishini, nga mulalo nahone a songo ḓiṱama.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u vhumba vhukonani.
u ita fulo ḽa nkhetheni ḽa dzangano ḽa poḽotiki kana u itisa.
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza khetho dzo vhofholowaho, dzo teaho nahone dza tshifhinga tshoṱhe dza vhusimamulayo vhufhio na vhufhio ho thomiwaho u ya nga Mulayotewa.
u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso, na u dzhena kha tshiimo tshenetsho, arali o khethiwa.
A hu na mudzulapo ane a ḓo hanelwa u vha na vhudzulapo.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya tshimbila.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓa ha Riphabuḽiki,
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhena, u dzula a hone na u dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki,
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila.
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ṋanga mushumo wa zwanḓa, mushumo wawe kana phurofesheni o vhofholowa. Mashumele a mushumo wa zwanḓa, mushumo wawe kana phurofesheni yawe zwi nga ḓi langulwa nga mulayo.
Muṅwe na u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni.
u shela mulenzhe kha mishumo na mbekanyamushumo dza dzangano ḽa vhatholi.
u vhumba dzangano ḽa muṱanganelano.
Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi, dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha dzithendelanoguṱe dza tshumisano. U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima, mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
Mulayo wa lushaka u nga ṱanganedza nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzo ṅwalwaho kha thendelanoguṱe. U swika henefho hune mulayo wa ḓo vhea mukano kha pfanelo i re kha hei Ndima, mukano u fanela u tevhedza khethekanyo ya 36 (1).
u vhulunga mveledziso ya tshifhinga tshoṱhe ya mupo na u shumiswa ha zwiko zwa mupo nga u ṱuṱuwedza mveledziso ya ikonomi na matshilisano ine ya ṱanganedzea.
A hu na muthu o fanelwaho u dzhielwa ndaka nga nnḓa ha musi hu tshi tevhedzwa mulayo wa u angaredza, nahone hu si na mulayo une wa tendela u sokou dzhielwa ndaka.
arali hu na mbadelo, tshelede ine ya tea u badelwa na tshifhinga na nḓila ya kubadelele kune kwa nga vha kwo tendelanwa nga vhane vha kwamea kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe.
ndivho ya u dzhiiwa ha ndaka.
ndaka a zwi ambi mavu fhedzi..
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo kana maṅwe - vho, kha ndaka yawo, u ita uri hu vhe na nyimele dzine dza tendela vhadzulapo uri vha wane mavu u lingana.
Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu ha vha hu songo tsireledzea lwa mulayo nga mulandu wa milayo na zwiito zwa kale zwa tshiṱalula, u / tshi na pfanelo, u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde, ya u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo i linganaho.
Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha 19 Fulwi 1913 nga mulandu wa milayo kana zwiito zwa tshiṱalula, u na pfanelo, u ya nga zwo bulwaho kha Mulayo wa Phalamennde, ya u liliswa kana thandululo i linganaho.
A hu na mbetshelo ya hei khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga kha u wana mavu, maḓi na dziṅwe tshandukiso dzi tshimbilelanaho nazwo, hu u itela u shandukisa mvelelo dza tshiṱalula tsho fhiraho, tenda u pambuwa kha mbetshelo dza khethekanyo hu tshi tevhedza mbetshelo dza khethekanyo ya 36 (1).
Phalamennde i fanela u phasisa mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya (6).
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana vhudzulo vhu fushaho.
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga a pfalaho, kha ndaka ine wa vha nayo, u itela uri u kone u swikelela pfanelo yeneyo.
A hu na muthu ane a fanela u pandelwa hayani hawe, kana u pwashelwa nnḓu, hu si na ndaela ya khothe yo ṋekedzwaho ho sedzwa nyimele dzoṱhe dzi kwameaho. A hu na mulayo une wa nga tendela u sokou pandelwa.
tsireledzo ya vhathu, hu tshi katelwa na, arali vha sa koni u ḓilondola khathihi na muṱa wavho, thuso yo teaho ya u ḓitshidza.
Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga, kha ndaka ine wa vha nayo, u itela uri iṅwe na iṅwe ya hedzi pfanelo i bvelele.
A hu na muthu ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa tshiimo tsha shishi.
u sa shumiswa kha zwa phambano dzi re na zwiṱhavhane, na u tsireledzwa musi wa phambano dza zwiṱhavhane.
Madzangalelo a ṅwana a fanela u vha a ndeme vhukuma kha zwiṅwe na zwiṅwe zwi kwamaho ṅwana,
Kha hei khethekanyo 'ṅwana' zwi amba muthu ane miṅwaha yawe ya vha fhasi ha 18.
u isa phanḓa na pfunzo, zwine muvhuso, nga maga a pfalaho, wa fanela u ita uri i wanale na u swikelelea.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine a dzi nanga kha zwiimiswa zwa nnyi na nnyi hune pfunzo yeneyo ya wanala hone.
ṱhoḓea ya u lulamisa milayo na nyito dza tshiṱalula dza tshifhinga tsho fhelaho.
u fara maimo ane a sa ḓo vha a fhasi musi a tshi vhambedzwa na a zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso.
Khethekanyo ṱhukhu ya (3) a i thivheli uri mutikedzelo wa muvhuso u ṋewe zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho,
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa luambo na u tevhedza mvelele ine a tama, fhedzi a hu na muthu o tendelwaho u tevhedza pfanelo dzenedzo a sa tevhedzi zwo ṅwalwaho kha mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo.
u vhumba, u thoma, u dzhenela na u vhulunga, vhurereli na luambo lwavho na u vhumba vhushaka na maṅwe madzangano a tshitshavha.
Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a dzo ngo fanela u shumiswa nga nḓila i sa tendelani na mbetshelo na nthihi dza Mulayotibe wa Pfanelo.
mafhungo afhio na afhio ane a vha na muthu muṅwe na muṅwe ane a ṱoḓea kha u shumiswa na u tsireledza pfanelo dzifhio na dzifhio.
Mulayo wa Lushaka u fanela u phasiswa u itela uri hei pfanelo i kone u shuma, na u ṋea maga a pfalaho a u fhungudzela muvhuso muhwalo wa ndangulo na masheleni.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo yo teaho ya ndangulo i re mulayoni, i pfalaho nahone ine ya tshimbidzwa nga nḓila kwayo.
Muṅwe na muṅwe we pfanelo dzawe dza kwamiwa nga nyito dza ndangulo u na pfanelo ya u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwalwaho.
u ṱuṱuwedza ndangulo yo fanelaho.
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri arali a na phambano dzine dza fanela u tandululwa nga mulayo dzi tandululwe nga nḓila yo teaho phanḓa ha khothe kana, hune zwa vha zwo tea, iṅwe foramu kana khothe i sa dzhii sia.
u vhofhololwa arali zwa vhulamukanyi zwi tshi tenda, tenda ha vha na zwiitisi zwi pfalaho.
dokotela we a tou nangiwaho.
u haṱululwa, kana u sedzuluswa, kha khothe ya nṱha.
Huṅwe na huṅwe hune hei khethekanyo ya ṱoḓa uri muthu a ṋewe mafhungo, mafhungo eneo a fanela u ṋewa nga luambo lune muthu onoyo a lu pfesesa.
Vhuṱanzi ho wanalaho nga nḓila ine ya thithisa pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo a ho ngo fanela u shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri tsengo i vhe yo teaho kana zwi tshi nyefula mushumo wa ndaulo ya vhulamukanyi.
nḓila i songo fhungudzeesaho ya u swikelela ndivho.
Nga nnḓa ha zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana kha iṅwe mbetshelo ya Mulayotewa, a hu na mulayo une wa nga fhungudza pfanelo i re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
u vhewa hu ha ndeme kha u ita uri hu vhe na mulalo na vhudziki.
lwa maḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓuvha ḽe tsha vhewa, nga nnḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tshea uri hu iswe phanḓa. Buthano ḽi nga engedza u vhewa ha tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i fhiraho miraru. U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano. U engedzwa huṅwe na huṅwe hune ha itwa hu tshi tevhedzwa hei phara hu nga ṱanganedzwa fhedzi phanḓa ha musi ho vha na nyambedzano ya Buthano.
mulayo muṅwe na muṅwe une wa phasiswa, kana iṅwe nyito ine ya dzhiwa, i tshi tevhekana na u vhewa ha tshiimo tsha shishi.
u anḓadzwa kha Gazethe ya Muvhuso nga u ṱavhanya nga murahu ha musi wo phasiswa.
u fhungudzwa hufhio na hufhio, u bva kha khethekanyo yo bulwaho kha Muingekano wa 1 kha Mutevhe wa Pfanelo dzi sa Fhungudzeiho, u ya nga he zwa sumbedziswa ngaho kha phambano ya khethekanyo iyo i re kha kha Muingekano.
malugana na vhana vha miṅwaha ya 15 u ya fhasi.
khethekanyo ṱhukhu ya (5) malugana na u sa dzhenisa vhuṱanzi vhune u ṱanganedzwa haho zwa nga tshinya tsengo.
valelwaho u tea u kwamiwa nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa nga konadzea ngaho, a ḓivhadzwa nga ha u valelwa ha uyo muthu.
Hu tea u anḓadzwa nḓivhadzo kha Gurannḓa ya Muvhuso ya lushaka hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu u bva musi uyo muthu a tshi valelwa, i tshi sumbedza dzina ḽa muthu o valelwaho, khathihi na u sumba maitele a shishi e uyo muthu a valelwa nga fhasi hao.
Mufariwa u tea u tendelwa u nanga, na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho nga dokotela.
Mufariwa u tea u tendelwa u nanga, na u dalelwa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tsho teaho, nga ramilayo.
Khothe i tea u sedzulusa u valelwa ha muthu nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 10 u bva nga ḓuvha ḽe muthu a fariwa ngaḽo, nahone khothe i tea u vhofholola Mufariwa, nga nnḓani ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki.
Arali khothe i sa vhofhololi Mufariwa u ya nga phara ya (e), uyo Mufariwa a nga ita khumbelo kha khothe uri hu vhe na tsedzuluso hafhu ya u valelwa hawe musi ho no fhela maḓuvha a 10, nahone khothe i tea u sedzulusa hafhu u valelwa hawe hune ya ḓo tea u vhofholola Mufariwa nga nnḓa ha musi u valelwa hawe zwi zwa vhuṱhogwa u itela uri hu dovhe hu vhe na mulalo na vhudziki.
Mufariwa u tea u tendelwa uri a ime phanḓa ha khothe iṅwe na iṅwe ine ya khou sedzulusa u fariwa hawe, khathihi na u imelelwa nga ramilayo kha u thetsheleswa huṅwe na huṅwe, khathihi na u bvisa vhupfiwa hawe malugana na u iswa phanḓa ha u valelwa hawe.
Muvhuso u tea u bvisa zwiitisi zwo ṅwalwaho zwa u tikedza u valelwa na u isa phanḓa na u valelwa ha Mufariwa kha khothe, nahone u tea u ṋewa khophi ya zwiitisi zwenezwo kha onoyo muthu o valelwaho hu na maḓuvha mavhili musi khothe i saathu u sedzulusa u valelwa hawe.
Arali khothe i tshi nga vhofholola Mufariwa, uyo muthu a nga si tsha valelwa hafhu nga nṱhani ha zwithu zwithihi, nga nnḓa ha musi muvhuso u tshi nga thoma wa sumbedza khothe uri ndi zwa vhuṱhogwa uri uyo muthu a valelwe hafhu.
Khethekanyo ṱhukhu ya (6} na (7) a dzi shumi kha vhathu vhane vha sa vhe vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vho valelwaho nga mulandu wa phambano dza nndwa dza dzitshaka, vhudzuloni ha izwi, muvhuso u tea u tevhedza maimo a vhofhaho Riphabuḽiki kha mulayo wa vhuthu wa dzitshaka malugana na u valelwa ha vhathu.
Muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha iyi khethekanyo u na pfanelo dza u ita khumbelo kha khothe yo teaho, a bula uri pfanelo yo bulwaho kha Mulayotibe wa Pfanelo yo thithiswa kana i khomboni ya u thithiswa, nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho zwi tshi katela na u vhewa ha dzipfanelo.
dzangano ḽi no khou ita zwi kha dzangalelo ḽa miraḓo yaḽo,
u dzhiela nṱha mulayo wa ḽiṅwe shango.
Musi i tshi khou ṱalutshedza mulayo muṅwe na muṅwe, na musi i tshi khou bveledza mulayo wo ḓoweleaho nahone u songo ṅwalwaho u si wa sialala (common law) kana mulayo wa zwa sialala (customary law), khothe iṅwe na iṅwe i ḓo ṱuṱuwedza muya, ṱhalutshedzo na nḓivho dza Mulayotibe wa Pfanelo.
Mulayotibe wa pfanelo a u hanedzi u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana u ṋetshedzwa nga mulayo wa tshitshavha, mulayo wa sialala kana muṅwe mulayo, nga mulandu wa uri a dzi tevhedzi Mulayotibe.
Kha Riphabuḽiki, muvhuso wo vhumbwa nga muvhuso wa lushaka, muvhuso wa vunḓu na muvhuso wapo, ine ya vha yo fhambanaho, i shumisanaho nahone i re na vhushaka.
Masia oṱhe a muvhuso a tea u tevhedza na u nambatela mitheo i re kha i yi Ndima na u tea u ita nyito dzao, a tshi tevhedza ṱhoḓea dza hei ndima.
Mitheo ya Muvhuso wa tshumisano na Vhushaka Vhukati ha mivhuso.
u thivhela uri hu songo vha na vhukando ha mulayo vhune ha nga dzhiiwa nga sia ḽiṅwe ḽi tshi itela ḽiṅwe.
thoma na u ita uri hu vhe na zwivhumbeo na zwiimiswa zwi no ḓo ṱuṱuwedza na u leludza vhushaka vhukati ha muvhuso.
u ita uri hu vhe na nḓila dzo teaho na maitele a u dzudzanya phambano vhukati ha mihasho ya muvhuso.
Muraḓo wa muvhuso u re ngomu ha khuḓano vhukati ha muvhuso u fanela u dzhia vhukando ho teaho, a tandulula khuḓano iyo nga u shumisa maitele na matshimbidzele o itelwaho wonoyo mushumo nahone u fanela u shumisa thandululo dzoṱhe phanḓa ha musi u tshi kwama khothe uri u fhelise iyo khuḓano.
Arali khothe i songo fushea uri ṱhoḓea dza khethekanyo ṱhukhu ya (3) dzo tevhelwa, i nga humisela khuḓano murahu kha Miraḓo ya muvhuso i kwameaho.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka zwi ḓo dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo nga nḓila yo randelwaho kha Mulayotewa.
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethelwa u imelela vhathu na u ita uri hu vhe na muvhuso wa vhathu nga mulayotewa. Ḽi ita hezwi nga u ṋanga Muphuresidennde, nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya u sedzulusa zwi kwamaho vhathu, nga u phasisa milayo na nga u sedzulusa nyito dza khorotshitumbe.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imelela Mavunḓu u itela uri lutamo lwa mavunḓu lu dzhielwe nṱha kha muvhuso wa lushaka. I ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a vhusimamilayo na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo ane a kwama Mavunḓu;
Muphuresidennde a nga vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u rera mafhungo a tshipentshela.
Dzulo ḽa Phalamennde ḽi Kapa, fhedzi Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho u ya nga khethekanyo ya 76 (1) na (5) u nga ta uri dzulo ḽa Phalamennde ḽi huṅwe na huṅwe.
kha sia ḽa zwa muvhuso wa lushaka a zwanḓani zwa Phalamennde sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 44.
kha sia ḽa zwa muvhuso wapo a zwanḓani zwa khoro dza Masipala hu tshi tevhelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 156.
u sedza milayo yo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75.
Milayo ine ya tea u vha hone u itela u shumiswa ha maanḓa malugana na mishumo i re kha Muengedzo wa 4, ndi i lavhelesaho zwipikwa zwoṱhe, vhusimamilayo malugana na fhungo ḽo bulwaho kha mutevhe u re kha Muengedzo wa 4.
Musi i tshi shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo, Phalamennde i vhofhiwa nga Mulayotewa, nahone i tea u shuma i tshi tevhedza mikano ya Mulayotewa.
komiti dziṅwe na dziṅwe dzo ṱanganelanaho dzo vhumbwaho hu tshi tevhedzwa phara ya (b).
Miraḓo ya Khabinethe, Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhaimeleli vha Khoro ya Mavunḓu vha Lushaka vha na vhuṱalu na nyiledzo phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine vha vha nazwo kha Buthano kana Khoro.
u bveledza nga u angaredza, zwi tshi ya nga u sielisana kha vhuimeleli.
Mulayo wa Phalamennde u fanela u ta fomuḽa ya tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka.
Sub-s. (1) yo khwiniswa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumi ya Mulayotewa wa 2005 na nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008.
muthu muṅwe na muṅwe ane, nga murahu ha musi heyi khethekanyo yo no thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu nga nṱhani ha vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 a songo tendelwa u badela faini, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki, fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiwa uri o gwevhiwa u swikela khaṱhululo kha u wanwa mulandu kana u gwevhiwa yo no fhedziwa nga hayo, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha heyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) na (b) a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa magumo kana madzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka.
a imiswa u vha muraḓo wa dzangano o taho muthu onoyo kha Buthano, nga nnḓa ha musi muraḓo onoyo a tshi nga vha muraḓo wa ḽiṅwe ḽihoro u ya nga Muengedzo wa 6A.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 na nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Mulayotewa wa 2008.
Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
Musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano, vha tea u ana kana vha sumbedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tenda u shuma nga fhasi ha Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu.
vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽi tshi fhaladzwa, kana tshifhinga tshaḽo tshi tshi fhela. Hu nga itwa nḓivhadzo ya u vhidza kana u dzudzanya datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tsho fhela.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 2 ya 1999.
Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwa nga tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190, kana arali khetho dzo imiswa nga khothe, Muphuresidennde, nga nḓivhadzo, u fanela u vhidza na u tea datumu dza dziṅwe khetho, dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa.
Buthano ḽa Lushaka ḽi a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho.
musi ho no fhela miṅwaha miraru tshe Buthano ḽa khethiwa.
musi Buthano ḽi tshi khou kundelwa u khetha Muphuresidennde muswa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 musi ho vha na tshikhala.
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka u bva musi ḽi tshi khethiwa ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo. Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo ta nga ḽone ḽine, tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aḽo khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽo tendelwa u vha huṅwe na huṅwe tenda ha vha hu hu funwaho nga vhathu, tsireledzo, ndeluso nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela ya Buthano.
kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Buthano ḽa Lushaka ḽi a tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaḽo,
Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthu sa Mulangadzulo.
Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i fanela u vha hone musi mulevho u tshi ṱanganedzwa,
Buthano ḽa Lushaka, hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo, ḽi nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo.
mbudziso dzoṱhe dzine dza vha kha Buthano ḽa Lushaka dzi tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho.
a nga ita vouthu ya mutsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano.
Muphuresidennde na Muraḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe a nga ḓi dzhenelela na u amba kha miṱangano ya Buthano ḽa Lushaka, fhedzi, a nga si vouthe kha iyo miṱangano.
S. 54 yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
u thoma na u lugisela milayo, nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede.
Muraḓo ufhio na ufhio wa muvhuso.
u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
u dzhiela nṱha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽihulwane kha maṱuku oṱhe kha Buthano sa Murangaphanḓa wa Ḽihoro Ḽihanedzi.
zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋekedza kha Buthano kana iṅwe ya komiti dzayo.
Sub-s. (1) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea ha Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Miholo, magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
Buthano ḽa Lushaka a ḽo ngo fanela u sa dzhenisa vhathu, zwi tshi katela zwa nyanḓadzo, kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwo pfala na u tendisea u ita zwenezwo kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo vhumbiwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Mulangavunḓu wa vunḓu, kana arali Mulangavunḓu a si ho, Muraḓo wa vhuimeleli ho khethwaho nga Mulangavunḓu a nga ranga phanḓa vhurumiwa.
u vhea vhurumiwa ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro.
Tshipida (b) tsho bviswa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 21 wa 2002 na nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(a) u tea u vhona uri hu vhe na u shela mulenzhe ha mahoro maṱuku kha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓila i tendelanaho na zwa demokirasi.
Vhusimamilayo khathihi na tshumisano ya Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza vhurumiwa ha vunḓu, vhu fanela u ta vharumiwa vha tshipentshela, sa zwo tendelwaho u bva tshifhinga na tshifhinga, u bva kha Miraḓo ya vhusimamilayo.
Muthu o tiwaho sa murumelwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu.
Arali Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu a vhewa sa murumelwa wa tshoṱhe, uyo muthu u ḓo ima u vha Muraḓo wa vhusimamilayo.
Tshipida (b) tsho bviswa nga s.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhutahe ya Mulayotewa wa 2002 na nga s. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ya Vunḓu a si na thendelo kha maitele ane milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha Muraḓo wa ofisi sa murumelwa wa tshoṱhe.
zwikhala zwa vhurumiwa ha tshoṱhe zwi fanela u valwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, vha fanela u ana kana u ḓiana nga u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Mulayotewa, hu tshi tevhedzwa Muengedzo wa 2.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo.
Muphuresidennde a nga vhidza Khoro ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu,
Madzulo a Khoro ya Lushaka ya Vunḓu ndi a tshoṱhe fhethu hune ha vha hone nga- nnḓa ha hune Phalamennde ya vha hone fhedzi, musi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu, hu tshi sedzwa tsireledzo, u swikelelea, kana arali zwo buliwa kha milayo na ndaulo ya Khoro.
Kha vharumiwa vhayo, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i fanela u khetha Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo.
Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo vha khethelwa u shuma miṅwaha miṱanu, nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho vhilula u fhela.
Muṅwe Muthusa Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga tsho tiwaho tsha ṅwaha muthihi, nahone u tea u tevhelwa nga murumelwa a bvaho kha vunḓu ḽiṅwe, u itela uri vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa.
Phuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo. Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Muthusa Mudzulatshidulo.
Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 5 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a shuma kha Tshipiḓa tsha A tsha khetho dza Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo.
Khoro ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa Mudzulatshidulo ofisini yawe.
U ya nga milayo yayo na ndaela, Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vho hweswaho maanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse mudzulatshidulo na muthusa mudzulatshidulo.
mafhungo oṱhe a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a tendelanwaho nao musi mavunḓu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo.
Vhaimeleli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imelela zwipiḓa zwo fhambanaho zwa vhupohaya, vha nga shela mulenzhe arali zwo tea, kha maitele a zwa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, fhedzi a vha nga vouthi.
thoma kana u lugisela milayo i welaho fhasi ha mishumo yo bulwaho kha Muengedzo wa 4 kana milayo miṅwe yo sumbwaho kha khethekanyo ya 76 (3) fhedzi i nga si thome kana u lugisela Milayotibe ya tshelede.
u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo kana yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
u shela mulenzhe kha maitele a Khoro na komiti dzayo, nga mahoro maṱuku oṱhe a re na vhaimeleli kha Khoro nga nḓila i yelanaho na demokirasi, musi mafhungo a tshi tea u tshewa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 75.
zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga ṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti.
Vhuṅwe vhuṱalu kana u sa kwamea ha vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67, vha nga vhewa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Lushaka ya Vunḓu zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
U kona u swikelelea na u dzhenelelea kha Khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi.
u ṋea thendelo ya u setsha muthu muṅwe na muṅwe na, huṅwe na huṅwe ho teaho, u hanela u dzhena kha, kana u bvisa muthu muṅwe na muṅwe.
Khoro ya Vunḓu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo, uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u tendelea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Mulayotibe ufhio na ufhio u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka.
mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 (a) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ya 76(3), nga nnḓani ha Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) (a) kana (b) ya hei khethekanyo, u nga ḓivhadzwa kha Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
Sub-s. (3) yo imelwa nga . 1 (b) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga Muraḓo kana komiti ya Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka une wa fanela u sedzuluswa nga Buthano ḽa Lushaka, u tea u fhiriselwa kha Khoro kana Buthano.
Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
tshi khwinisa mbetshelo dzi re malugana na mafhungo a vunḓu.
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya Mulayotewa na maṅwe mafhungo a kwamanaho na khwiniso.
ṋekedza, zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, zwidodombedzwa izwo kha Khoro uri hu vhe na nyambedzano nga hazwo, arali khwiniso idzo dzi ṱoḓaho u itiwa dzi si dzo teaho u phasiswa nga Khoro.
u ya nga ha khwiniso dzo ambiwaho nga hadzo kha khethekanyo ṱhukhu (1), (2) kana (3)(b), kha Mudzulaphanḓa wa Khoro ya Lushaka ya Vunḓu uri a ambiwe kha Khoro.
u ḓivhadzwa hawo kha Buthano, hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo.
Arali Mulayotibe wo ambiwaho nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (3)(b), kana kha tshiṅwe tshipiḓa tsha Mulayotibe, u tshi kwama fhedzi ḽiṅwe vunḓu kana mavunḓu, Khoro ya Lushaka ya Vunḓu i nga si phasise Mulayotibe kana tshipiḓa tshenetsho nga nnḓani ha musi zwo tendelwa nga vhusimamilayo kana vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
Mulayotibe u khwinisaho Mulayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka, nahone hune zwa konadzea, nga Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, u tea u fhiriselwa kha Muphuresidennde uri u wane thendelo.
dzhiiwaho, fhedzi, arali hu na vouthu dza tshivhalo tshi eḓanaho kha masia oṱhe a mafhungo, murumelwa a re murangaphanḓa u tea u ita vouthu ya tsheo.
Arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Khoro ya phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa uyo Mulayotibe hafhu, fhedzi wo tikedzwa nga vouthu i si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo,
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa nga Buthano, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro ya phasisa Mulayotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano (Mediation Committee) i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali wa phasiswa nga Buthano, u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Khoro hu tshi tevhedzwa phara ya (f) na ya (h) i sa phasiswe nga Khoro, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe nga nnḓa ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo tikedzwaho nga vouthu dza mbili tshararu tsha miraḓo yayo.
Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (f) na ya (h) u sa phasiwe nga Buthano, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe, fhedzi Mulayotibe sa zwe wa vha wo phasiswa nga Buthano, wa tikedzwa nga vouthu ya mbili tshararu tsha Miraḓo yalo.
Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa phara ya (e) (i) kana ya (j) u tea u ṋetshedzwa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
sia ḽiṅwe ḽa Mulayotibe.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano ya u tendelana na Mulayotibe sa zwe zwa phasiswa nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽa phasisa uyo Mulalotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
Arali Komiti ya u fhelisa Phambano i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano, Mulayotibe u ḓo fhiriselwa kha Khoro, nahone arali wa phasiswa nga Khoro, u fanela u ṋewa Muphuresidennde u itela thendelo.
khethekanyo ya 197.
Para. (b) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi dzhia Mulayotibe nga nḓila ye wa lavhelelwa ngayo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (g) kana (h), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali tshigwada tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano tshi tshi vouthela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
Arali Buthano ḽi tshi nga dzhia kana u dovha vha hafhu u dzhia Mulayotibe sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (e), (i) kana (j), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali mbili tshararu tsha Miraḓo ya Buthano i tshi voutela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
Khethekanyo hei a i kwami Mulayotibe wa tshelede.
u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka, nga nnḓani ha Mulayotewa wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓa a u tshadzha thwii.
u ṋewa maanḓa a tshadzhi thwii dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo.
Milayotibe yoṱhe ya Tshelede i fanela u sedzuluswa hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75. Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea nḓila ya u khwinisa Mulayotibe wa tshelede phanḓa ha Phalamennde.
S. 77 yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo vhu 61 wa 2001.
murumelwa muthihi a bvaho kha vhurumiwa vhu bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, o rumelwaho nga Muraḓo wa vunḓu a re kha Khoro ya vunḓu.
vhaimeleli vha re kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu.
Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiwaho hu tshi tevhedzwa heyi ndima kana, arali Muphuresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Mulayotewa, u ḓo u rumela murahu kha Phalamennde uri i sedzuluse hafhu.
Milayo yo ṱanganelaho na ndaela zwi tea u ṋea nḓila ya u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u shela mulenzhe ha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu kha mushumo uyu.
khethekanyo ya 74(1), (2) kana (3)(b) kana 76-yo vha i tshi shuma kha u phasisa Mulayotibe.
Arali Khothe ya zwa Mulayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a yelana na Mulayotewa, Muphuresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina.
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri Mulayotibe wo no phasiswaho nga Phalamennde kana tshipiḓa tsha Mulayo a zwi elani na Mulayotewa.
i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Muphuresidennde o no saina Mulayotibe.
khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea.
Arali khumbelo i songo konadzea, nahone hu songo vha na khonadzeo dzavhuḓi dza uri i konadzee, Khothe ya Mulayotewa i tea u ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo.
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Muphuresidennde, u vha Mulayo wa Phalamennde, u tea u ḓivhadzwa nahone u thoma u shuma nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo.
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelela ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyo Mulayo u tshi bva u ḓivhadzwa.
Muphuresidennde u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo, hu tshi katelwa iyo ine ya ṱoḓea uri a ite mishumo ya Ṱhoho ya Muvhuso na ya khorotshitumbe ya lushaka.
u ṋea vhathu zwiimo zwa khuliso.
Maanḓalanga a Khorotshitumbe ya Riphabuḽiki o vhewa kha Muphuresidennde.
u shuma mishumo miṅwe na miṅwe ya khorotshitumbe yo tewaho kha mulayotewa kana mulayo wa vhusimamilayo.
Kha muṱangano waḽo wa u thoma musi ḽi tshi khethiwa, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo, Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaḽo uri a vhe Muphuresidennde.
Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Muphuresidennde, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite uyo mushumo. Maitele o bulwaho kha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Muphuresidennde.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Muphuresidennde dzi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Musi muthu o khethiwa sa Muphuresidennde, u ḓo guma u vha Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, nahone, hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu, u tea u dzhia tshidulo tsha u vha Muphuresidennde nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Tshifhinga tsha ofisi tsha Muphuresidennde tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe, tsha fhela musi a tshi tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Muphuresidennde zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi, musi muthu a tshi khethiwa u n a dadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Muphuresidennde, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
u sa kona u ita mishumo ya ofisi yawe.
Muthu muṅwe na muṅwe o bvisiwaho ofisini ya Muphuresidennde malugana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) kana (b) a nga si wane mbuelo ifhio na ifhio ya yeneyo ofisi, nahone a nga si shume kha poso ya muvhuso.
Minisiṱa o rumiwaho nga Muphuresidennde.
Minisiṱa o rumiwaho nga miṅwe miraḓo ya Khabinethe.
Mulangadzulo, u swikela Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi khetha muṅwe wa miraḓo yaḽo,
Mufarela Muphuresidennde u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde.
Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Muphuresidennde, Mufarela Muphuresidennde u tea u ḓiana kana u khwaṱhisa u fulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na u tevhela Mulayotewa, u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Muthu ane musi a tshi khou shuma sa Mufarela Muphuresidennde a vha o no ana kana u ḓiana ha ngo fanela u dovha u ḓiana a dovholola musi a tshi khou shuma sa mufarela Muphuresidennde lwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela musi muthu ane a khou khethiwa sa Muphuresidennde a tshi dzhena ofisini.
Sub-s. (4) yo engedzwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 35 wa 1997.
Khabinethe yo vhumbiwa nga Muphuresidennde, sa ṱhoho ya Khabinethe, Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa.
Muphuresidennde u vhea Muthusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa, u vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho.
a nga si kone u nanga Dziminisiṱa dzi fhiraho mbili u bva nnḓa ha Buthano.
Muphuresidennde u fanela u vhea Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe murangaphanḓa wa mishumo ya muvhuso kha Buthano ḽa Lushaka.
Muthusa Muphuresidennde u fanela u thusa Muphuresidennde kha u ita mishumo ya muvhuso.
Vhathusa Muphuresidennde na Dziminisiṱa vha na vhuḓifhinduleli kha maanḓa na mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Muphuresidennde.
Miraḓo ya Khabinethe nga tshavho, na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho.
u ṋea muvhigo kha Phalamennde nga ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
nahone a nga vha pandela.
Vhathusa Dziminisiṱa vho tholiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b) vha na vhuḓifhinduleli kha Phalamennde kha u ita mishumo yavho na u shumisa maanḓa avho.
S. 93 yo imelwa nga s. 7 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Musi khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzi tshi fariwa, Khabinethe, Muthusa. Muphuresidennde, Dziminisiṱa, Vhathusa Dziminisiṱa vhaṅwe na vhaṅwe vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Muphuresidennde nga Buthano ḽi tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
Musi Dziminisiṱa na Vhathusa Dziminisiṱa vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
shumisa tshiimo tshavho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe.
maanḓa kana mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe muraḓo.
Muphuresidennde a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe, kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe.
Muraḓo wa Khabinethe a nga kumedzwa mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kha Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu kana khoro yapo.
thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Muphuresidennde.
u thivhela iyo vunḓu kha u dzhia nyito i songo ḓaho ine ya nga vhaisa lutamo Iwa ḽiṅwe vunḓu kana shango ḽothe.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 2 (b) ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 2 (c) ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
Milayo ya lushaka i nga laula maitele o thomiwaho kha iyi khethekanyo.
S. 100 yo khwiniswa nga s. 2 (a) ya Mulayo wa vhu 3 ya 2003.
i na mvelelo dza mulayo.
Tsheo yo tou ṅwalwaho ya Muphuresidennde i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khabinethe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋewaho uyo Muraḓo wa Khabinethe.
Milevho, milayo na zwishumiswa zwi welaho fhasi ha mulayo zwi fanela u swikelelea nga vhathu.
ṱanganedzwa nga Phalamennde.
Arali Buthano ḽa Lushaka, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo i tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fulufhelo kha Khabinethe, zwi sa kateli Muphuresidennde, Muphuresidennde u tea u dzudzanyulula Khabinethe.
Para. (g) yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
Mikano ya vunḓu ndi iyo i re hone nga tshifhinga tsha u thoma u shuma ha Mulayotewa wa Vhusimamilayo ha zwa vunḓu.
u ṋewa maanḓa a vhusimamilayo hayo kha khoro ya vhoMasipala.
Vhusimamilayo ha vunḓu nga ḽikumedzwa ḽi kunguwedzwaho nga mbili tshararu tsha Miraḓo yaho, vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vunḓu.
Vhusimamilayo ha vunḓu hu vhofhiwa fhedzi nga Mulayotewa, na uri arali ho phasisa Mulayotewa wa vunḓu ḽeneḽo, nga wonoyo Mulayotewa, na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza, nahone i ngomu ha mikano ya Mulayotewa na Mulayotewa wa vunḓu.
Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha, kana maṱuku, u shumiswa ha maanḓa ane a tshimbilelana na mafhungo o ṅwalwaho kha Muengedzo wa vhu 4, ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo a re kha Muengedzo wa 4.
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka, milayo i kwamaho mafhungo afhio na afhio a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo, kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa nṱha ha wa vunḓu.
nga bveledza nga u angaredza, zwi tshi ya nga u sielisana ha vhuimeleli.
Sub-s. (1) yo khwiniswa nga . 3 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003.
Vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbwa nga Miraḓo i re vhukati ha 30 na 80. Tshivhalo tsha Miraḓo, tshine tsha nga fhambana u ya nga vunḓu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa fomuḽa yo randelwaho nga milayo ya vhusimamilayo.
Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu.
muthu muṅwe na muṅwe ane, musi iyi khethekanyo i tshi thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu wa vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi i fhiraho 12 hu si na faini, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki; fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiiwa uri o gwevhiwa u swikela musi khaṱhululo yawe kha u wanwa mulandu wa vhukhakhi na u ṋewa tshigwevho tshi saathu u pfiwa, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha iyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
Muthu a songo teaho u vha Muraḓo wa Vhusimamilayo ha Vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) kana (b) a nga vha nkhetheni wa Vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa magumo kana nzudzanyele zwo vhumbwaho nga milayo ya lushaka.
a sa vha hone kha vhusimamilayo musi a songo wana thendelo kha maitele ane milayo na thevhekanyo dza vhusimamilayo zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha muraḓo.
a ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽo mu taho uri a vhe muraḓo wa vhusimamilayo.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003.
U ḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vunḓu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka.
Musi Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu i saathu u thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo, vha tea u ana kana vha sumbedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u fara zwi re kha Mulayotewa, wa u ita muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu ḓo khethiwa ha shuma miṅwaha miṱanu.
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109, kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela, Mulangavunḓu wa vunḓu, nga mulevho, u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo, kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela. Mulevho wa u vhidza na u ta ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo tsho fhela.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 3 wa 1999.
Arali mvelele dza khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzi songo tendiwa nga khothe, Muphuresidennde, nga mulevho, u tea u vhidza kana u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo.
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓuvha ḽine ḽa ḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vunḓu.
U fhaladzwa ha Vhusimamilayo ha Vunḓu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela.
musi ho no fhela miṅwaha miraru u bva tshe vhusimamilayo ha khethiwa.
Vhusimamilayo vhu tshi nga kundelwa u khetha Mulangavunḓu hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala tshi si na muthu.
Dzulo ḽa u thoma ḽa Vhusimamilayo ha vunḓu u bva musi vhu tshi khethiwa ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi ḽi ḓo fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelele dza khetho dza bulwa ngaḽo Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta nga hone hune, tshifhinga na kudzulele kwa maṅwe madzulo aho khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 8 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Mulangavunḓu wa Vunḓu a nga vhidza dzulo ḽa Vhusimamilayo ha Vunḓu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo a tshihaḓu,
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe.
Kha muṱangano waho wa u thoma u bva musi vhu tshi khethiwa, kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo u bva kha Miraḓo yaho.
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa Mulangadzulo.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 9 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa Vhalangadzulo.
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha Miraḓo ya Vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa.
Vhusimamilayo ha Vunḓu, hu tshi tevhelwa milayo na nzudzanyo, vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa Mulangadzulo.
a nga ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo ya vhusimamilayo.
Muraḓo wa vhurumiwa ha tshoṱhe ha vunḓu kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu a nga dzhenelela na u amba kha Vhusimamilayo ha Vunḓu na komiti dzaho, fhedzi a vha nga vouthi. Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumelwa wa tshoṱhe a tshi dzhenelela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti.
u thoma na u lugisela milayo, nga nnḓani ha Milayotibe ya tshelede.
muraḓo ufhio na ufhio wa vunḓu wa muvhuso.
u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tshi re na dzangalelo.
ta na u laula kha nzudzanyo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na (b) u ita ndayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
(b) u ita ndayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u shela mulenzhe, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u shela mulenzhe ha nnyi na nnyi.
u dzhielwa nṱha ha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽituku ḽi re na tshigwada tshihulwanesa vhusimamilayoni uri a vhe ene Murangaphanḓa wa Vhuhanedzi.
zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea.
Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe zwoṱhe nga Miraḓo ya vhusimamilayo ya vunḓu zwi nga buliwa nga mulayo.
Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓu.
na u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe, nahone arali zwo tea, u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu ufhio na ufhio.
Mulayotewa wa vunḓu u nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela nahone zwo tendelea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi.
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu kana komiti kana Muraḓo wa vhusimamilayo ha vunḓu, fhedzi mulayotibe wa tshelede u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa tshelede ya vunḓu.
u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha vunḓu.
Mulayotibe wa Tshelede a u koni u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓa ha -.
u ṋea thendelo ya tshadzhi dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha vunḓu.
Mulayo wa Vunḓu u tea u sumba matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha tea u khwinisa ngaho Milayotibe ya tshelede.
S. 120 yo imelwa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa Vhusimamilayo ha Vunḓu, arali Mulangavunḓu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Mulayotewa, u ḓo u rumelwa murahu kha Vhusimamilayo ha Vunḓu uri u sedzulusiwe hafhu.
u fhirisela kha Khothe ya Mulayotewa uri i ṋee tsheo yayo kha u tea hawo siani ḽa Mulayotewa.
Arali Khothe ya Mulayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u yelana na Mulayotewa, Mulangavunḓu u tea u ṋea thendelo na u u saina.
Miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu i nga ita khumbelo kha khothe ya zwa Mulayotewa uri hu itwe ndaela ya u sumba uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vunḓu a tshi yelani na Mulayotewa.
i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Mulangavunḓu o no saina Mulayotibe.
khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bveledzea.
Arali khumbelo i songo bveledzea, nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa, Khothe ya Mulayotewa i nga ita uri muthu we a ita khumbelo iyo a badele tshinyalelo yoṱhe.
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavunḓu na u sainwa ngae u tea u ḓivhadziwa kha gurannḓa ya Muvhuso nahone u vha Mulayo u bva musi u tshi ḓivhadzwa.
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone i tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Mulayotewa nga u ṱavhanya u bva musi uyu Mulayo u tshi bva u ḓivhadziwa kha Khorotshitumbe dza vunḓu.
Maanḓalanga a khorotshitumbe a Vunḓu o vhewa kha Mulangavunḓu wa Vunḓu ḽeneḽo.
u ita miṅwe mishumo yo ṋewaho hu tshi tevhelwa Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b) Vunḓu ḽi na maanḓalanga a khorotshitumbe hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b) fhedzi u swika afho hune maanḓa a ndaulo ya vunḓu a nga kona u vha na vhuḓifhinduleli hu shumaho. Muvhuso wa lushaka, nga milayo na nga maṅwe maitele-vho, u fanela u thusa vunḓu u bveledza maanḓa a ndaulo a ṱoḓeaho kha u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2.
Phambano iṅwe na iṅwe i yelanaho na maanḓa a ndaulo a vunḓu zwi tshi kwama mishumo ifhio na ifhio zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya lushaka ya Vunḓu nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30.
U ya nga ha Khethekanyo ya 100, u shumiswa ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vunḓu.
Mulayotewa wa vunḓu, arali Mulayotewa wo phasiselwa vunḓu.
u thoma u shuma musi ho ḓivhadzwa nga Mulangavunḓu.
Mulangavunḓu u na maanḓa na u kona u ita mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe.
u ḓivhadza (vhidza) dzireferandamu kha vunḓu a tshi tevhedza mulayo wa lushaka.
Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma musi hu tshi khethiwa, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshidulo, Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha Miraḓo yaho uri a vhe Mulangavunḓu.
Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavunḓu. Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Muengedzo wa 3 a ḓo shuma kha u khethiwa ha Mulangavunḓu.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavunḓu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavunḓu u tea u dzhia tshidulo hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavunḓu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe, tsha fhela musi a tshi ṱutshela kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
A hu na muthu ane a ḓo fara tshidzulo tsha u vha Mulangavunḓu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi, musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshidulo tshi si na muthu ofisini ya Mulangavunḓu, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
u balelwa u ita mishumo ya ofisi.
Muṅwe na muṅwe we a vhuya a bviswa ofisini ya Mulangavunḓu zwi tshi tevhela khethekanyo ṱhukhu ya (3)(a) kana (b) ha ngo fanela u wana pfanelo dza heyo ofisi, na uri a nga si kone u shuma kha ofisi ya vhathu.
Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga Mulangavunḓu.
Muraḓo wa khorotshitumbe o rumelwaho nga miṅwe Miraḓo ya Khoro.
Mulangadzulo, u swikela musi vhusimamilayo vhu tshi rumela muṅwe wa Miraḓo yaho.
Mufarela Mulangavunḓu u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu.
Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavunḓu, Mufarela Mulangavunḓu u tea u ana kana u khwaṱhisedza hawe kha Riphabuḽiki na kha u tevhedza Mulayotewa, u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Khorotshitumbe ya Vunḓu yo vhumbiwa nga Mulangavunḓu, sa Ṱhoho ya khoro na Miraḓo i si fhasi ha miṱanu nahone i sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavunḓu vha tshi bva kha Miraḓo ya Vhusimamilayo ha vunḓu.
Mulangavunḓu wa vunḓu u vhea Miraḓo ya khorotshitumbe. U vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga ḓi vha bvisa kha zwidzulo zwavho.
Miraḓo ya khorotshitumbe ya vunḓu vha na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Mulangavunḓu.
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu nga tshavho, na vhoṱhe nga muthihi nga muthihi vha na vhuḓifhinduleti kha Vhusimamilayo musi vha tshi shumisa maanḓa na u bveledza mishumo yavho.
u ṋea muvhigo kha vhusimamilayo nga ha ndaulo yo fhelelaho nahone ya misi malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
Musi khetho dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzi tshi fariwa, khorotshitumbe na Miraḓo yayo vha ḓo sala vha tshi ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavunḓu nga Vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
Musi Miraḓo ya khorotshitumbe vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ana kana u sumbedza u ḓiana kha u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhela Mulayotewa, nga muano u ya nga ha Muengedzo wa 2.
Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vunḓu vha tea u shuma u ya nga ha maitele a Vhuḓifari o tiwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
u shumisa maimo avho kana mafhungo maṅwe na maṅwe e vha a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u ṋea mbuelo zwi songo ḓaho kha muthu muṅwe na muṅwe.
mushumo wo ṋewaho nga mulayo kha muṅwe muraḓo.
Mulangavunḓu wa vunḓu a nga ṋea maanḓa na mishumo ya muṅwe Muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa na u ita mushumo wawe, kha muṅwe Muraḓo wa Khabinethe.
u itela uri hu vhe na maimo a lushaka zwa ndeme kana u swikelela maimo a fhasi a u ita mishumo.
u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi.
u fhelisa Khoro ya Masipala na u vhea mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa, arali nyimele dzi tshi swikisa henefho.
Khoro i fanela uri, musi i tshi khou dzhenelela, i sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe, i ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vunḓu.
u phaḓaladzwa hu thoma ho no fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓa ha ḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓuvha a 14.
u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u ṋekedza u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala.
arali Khoro ya Masipala ya sa phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa phara ya (b) , ya thoma vhuḓifhinduleli hayo kha u shumiswa ha pulane ya u vhuisa u ya nga hune masipala wa sa ḓo kona kana u shumisa pulane ya u vhuisa.
hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma.
Arali khorotshitumbe ya vunḓu i tshi kundelwa kana i sa shumisi maanḓa ayo kana i sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) nga nḓila yo teaho, khorotshitumbe ya lushaka i fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) madzuloni a khorotshitumbe ya vunḓu yo teaho.
Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha hei khethekanyo, hu tshi katelwa maitele o thomiwaho nga hei khethekanyo.
S. 139 yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 3 wa 2003.
i tshi nga bveledza u dzhielwa vhukando ha mulayo.
Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavunḓu wa vunḓu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo une wa itwa nga uyo muraḓo.
Milevho, ndaulo na dziṅwe ndayo ṱhukhu dza vhusimamilayo dzi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi.
u tendiwa nga vhusimamilayo ha vunḓu.
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaho vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vunḓu zwi sa kateli Mulangavunḓu, Mulangavunḓu u tea u dzudzanyulula Khabinethe.
Arali Vhusimamilayo ha Vunḓu, nga vouthu ya vhunzhi ha Miraḓo yaḽo, vhu tshi phasisa mudzinginyo wa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavunḓu, Mulangavunḓu na miṅwe Miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo.
Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga phasisa Mulayotewa wa vunḓu kana, musi zwi tshi shuma ha khwiniisa Mulayotewa waho, arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaho tsha u vouthela u tendelana na Mulayotibe.
tshiimiswa, mishumo, maanḓalanga na maimo a zwa vhuhosi ha sialala, musi zwi tshi ṱoḓea.
nnḓa ha maanḓa na mishumo yo ṋewaho vunḓu nga dziṅwe khethekanyo dza Mulayotewa.
Arali vhusimamilayo ha vunḓu ho phasisa kana u khwinisa Mulayotewa, Mulangadzulo wa Vhusimamilayo u tea u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela uri u ṱanzielwe.
zwauri ḽiṅwalo ḽoṱhe ḽi tendelana na khethekanyo ya 143.
Mulangavunḓu wa vunḓu u tea u tendela, na u saina ḽiṅwalo ḽa Mulayotewa wa vunḓu kana khwiniso ya Mulayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya zwa Mulayotewa.
Ḽiṅwalo ḽo tendelwaho na u sainiwa nga Mulangavunḓu ḽi tea u anḓadzwa kha Gurannḓa ya lushaka ya Muvhuso nahone ḽi thoma u shuma u bva ḓuvha ḽa nyanḓadzo kana ḽo tiwaho nga Mulayotewa kana khwiniso.
Ḽiṅwalo ḽo sainiwaho ḽa Mulayotewa kana khwiniso ya Mulayotewa ndi vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dzaḽo na uri, nga murahu ha musi wo anḓadzwa, u fanela u fhiwa Khothe ya zwa Mulayotewa uri i u vhee nga nḓila ya tsireledzo.
Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i shumana na mafhungo ane a si kone u langulwa lu shumaho nga milayo yo phasiswaho nga vunḓu nga nḓila nthihi nga ndivhanele.
phoḽisi dza lushaka.
Tsireledzo ya mupo.
wa khakhisa u shumiswa ha phoḽisi dza ikonomi dza lushaka.
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka une wa shumana na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(c) na zwauri phambano i ḓiswe khothe uri i tandululwe, khothe i tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
Mulayo wa Vhusimamilayo ha vunḓu u ḓo langa ntha ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka arali khethekanyo ṱhukhu ya (2) kana (3) ya sa shuma.
Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa Phalamennde kana Mulayo u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya vunḓu.
Arali Khoro ya Vunḓu ya sa kona u ita tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo, mulayo uyo u ḓo dzhiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro.
Arali Khoro ya Vunḓu i sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (6) i fanela uri hu saathu fhela maḓuvha a 30 yo ita tsheo, i rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓalanga o rumelaho uyo mulayo.
mafhungo a welaho fhasi ha mishumo yo tiwaho kha Muengedzo wa 4, khethekanyo ya 146 i ḓo shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo dzi kwameaho dza mulayotewa wa vunḓu dzo vha dzi milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu ho bulwaho kha iyo khethekanyo.
Milayo ya vhusimamilayo ha lushaka yo bulwaho kha khethekanyo ya 44 (2) i ḓo langa nṱha ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu malugana na mafhungo o bulwaho kha mishumo i re ngomu ha Muengedzo wa 5.
Arali khuḓano malugana na phambano i sa koni u tandululwa nga khothe, mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u ḓo langa nṱha ha Mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana mulayotewa wa vunḓu.
Tsheo nga khothe ya uri mulayo wa vhusimamilayo u ḓo langa nṱha ha miṅwe milayo a zwi nga iti uri iyo miṅwe milayo i si shume, fhedzi i ḓo ita uri iyo miṅwe i vhe yo ima u shuma u swikela phambano i tshi tandululwa.
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha milayo ya vhusimamilayo ha vunḓu na ha lushaka, kana vhukati ha milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka na Mulayotewa wa vunḓu, khothe iṅwe na iṅwe i ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana Mulayotewa, ine ya ḓo ita uri hu vhe na phambano nṱha ha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano.
Muvhuso wapo u vhumbiwa nga vhomasipala vhane vha tea u thomiwa kha shango ḽoṱhe ḽa Riphabuḽiki,
Masipala u na pfanelo ya u vhusa, nga u vhona hawe, mafhungo oṱhe a muvhuso wapo wa tshitshavha tshenetsho, hu tshi tevhelwa milayo ya lushaka na ya vunḓu sa zwe ya ṋewa kha Mulayotewa.
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu i nga si pfuke kana u ima phanḓa vhukoni kana pfanelo ya u shumisa maanḓa awo kana u ita mishumo yawo.
u kunguwedza u shela mulenzhe ha zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha mafhungo a muvhuso wapo.
Masipala u fanela u lwisa u bveledza mishumo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) zwi tshi ya nga gwama na ndangulo zwine a vha nazwo.
shela mulenzhe kha mbekanyamushumo dza mveledziso dza lushaka na dza vunḓu.
Muvhuso wa lushaka na wa vunḓu nga u shumisa mulayo na vhuṅwe vhukando u fanela u tikedza na u khwaṱhisa maanḓa a masipala kha u langa mafhungo avho, u shumisa maanḓa na u ita mishumo yavho.
Mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa kwama vhuimo, zwiimiswa, maanḓa kana mishumo ya muvhuso wapo i fanela u anḓadziwa uri vhathu vha ṋee mihumbulo yavho i saathu u isiwa Buthanoni ḽa Lushaka kana kha Vhusimamilayo ha Vunḓu nga nḓila ine ya tendela muvhuso wo vhumbiwaho wapo, masipala na vhaṅwe vhathu vha re na dzangalelo tshifhinga tsha uri vha ṋee vhupfiwa havho nga ha Mulayotibe uyo.
Khethekanyo ya A: Masipala a re na maanḓa a u vhusa na vhusimamilayo kha vhupo hawe.
Khethekanyo ya B: Masipala ane a ṱanganela maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo hawe na wa khethekanyo ya C ya masipala kha vhupo vhune a wela khaho.
Khethekanyo ya C: Masipala ane a vha na maanḓa a u vhusa na a vhusimamilayo kha vhupo vhune ha katela vhomasipala vha no fhira vhavhili.
Mulayo wa lushaka u bula tshaka dza vhomasipala vhane vha fanela u vhumbiwa kha khethekanyo iṅwe na iṅwe.
hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 229, u ita mbetshelo dzo teaho dza u fhandekanya maanḓa na mishumo vhukati ha vhomasipala musi vhupo vhu na vhomasipala vha khethekanyo ya B na ya C.
Mulayo wa lushaka we wa sumbedzwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) u fanela u dzhiela nzhele ṱhoḓea dza uri tshumelo dza masipala dzo tea nahone dzo fanela.
Mulayo wa vunḓu u fanela u vhekanya tshaka dzo fhambanaho dza masipala dzine dza fanela u vhumbwa kha vunḓu.
ṱuṱuwedza mveledzo ya maanḓa a muvhuso wapo uri vhomasipala vha kone u ita mishumo yavho na u langula mafhungo avho.
tendela u tiwa hafhu ha mikano ya masipala arali ḽiṅwe ḽa mavunḓu ḽa ḓibvisa kha u tikedza mukano wa masipala wo tiwaho hu tshi tevhedzwa phara ya (a).
Sub-s. (6A) yo dzheniswa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 87 wa 1998.
Muvhuso wa lushaka, u tshi tevhedza khethekanyo ya 44, na muvhuso wa vunḓu i na maanḓa a u sima milayo na maanḓalanga kha u vhona uri hu vhe na u itwa ha mishumo nga vhomasipala nga nḓila i fushaho u ya nga ha zwidodombedzwa zwi re kha Muengedzo wa 4 na 5, nga u langa u shumiswa ha maanḓalanga a vhomasipala o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 156(1).
mafhungo maṅwe na maṅwe o kumedzwaho kana o rumelwaho khawo nga mulayo wa lushaka kana wa vunḓu.
Masipala a nga ita na u shumisa milayo-yapo (by-laws) kha uri hu vhe na ndangulo yo dziaho ya mafhungo ane wa vha na pfanelo ya u a langa.
Hu tshi tevhelwa Khethekanyo ya 151(4), mulayo-wapo une wa fhambana na mulayo wa lushaka na wa vunḓu a u shumi. Arali hu na u fhambana vhukati ha mulayo-wapo na mulayo wa lushaka kana wa vunḓu une wa si khou shuma nga nṱhani ha phambano yo ambiwaho kha Khethekanyo ya 149, mulayo-wapo u fanela u dzhiwa u tshi shuma arali hu uri mulayo a u shumi.
masipala e na maanḓa a u a langula.
Masipala u na pfanelo ya u shumisa maanḓa maṅwe na maṅwe malugana na mafhungo ane a tea kana o livhanaho na u bveledza mushumo wawo nga nḓila yo dziaho.
Miraḓo yoṱhe yo khethwa hu tshi tevhedzwa phara ya (a) na Miraḓo yo nangiwa hu tshi tevhedzwa phara ṱhukhu ya (i) ya hei phara.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 1 (a) ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002 na nga s. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumithanu ya Mulayotewa wa 2008.
vhuimeleli ho linganelaho sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha phara ya (a) ho ṱanganyiswa na sisiṱeme ya vhuimeleli ha dziwadi zwi tshi bva kha tshipiḓa tsha masipala kha mutevhe wa vhakhethi muthihi wa lushaka.
Sisiṱeme ya kukhethele hu tshi tevhelwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) i fanela u vhona uri tshivhalo tshoṱhe tsha Miraḓo i bvaho kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi sumbedza tshivhalo tsha u Iinganyisa.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 1 (b) ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002.
(a) Arali sisiṱeme ya kukhethele i tshi katela vhuimeleli ha dziwadi, u khethekanywa ha dziwadi hu tea u itiwa nga tshigwada tsha vhathu tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe tsho nangiwaho hu tshi tevhelwa, na u shuma nga maitele a u tevhela maga na khaḽo yo ṱaluswaho nga mulayo wa lushaka.
Hune mukano wa masipala wa vha wo tiwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 155 (6A), wadi yo tingedzelwaho nga ngomu ha mukano wa masipala wonoyo a i koni u engedzwa u buḓa na mukano wa vunḓu ḽi kwameaho.
Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 87 wa 1998.
Muthu a nga voutha fhedzi kha khetho dza masipala arali muthu onoyo o redzhisiṱariwa kha tshenetsho tshipiḓa tsha masipala tsha mutevhe wa vhakhethi vhoṱhe vha lushaka.
Mulayo wa lushaka we wa ambiwa nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (b) u tea u thoma u wana nḓila ine ngayo mahoro na madzangalelo o sumbedzwaho nga Khoro ya Masipala kha u ta uri a imelelwe zwavhuḓi.
Muraḓo wa iṅwe Khoro ya Masipala, fhedzi u iledzwa hohu a hu shumi kha Muraḓo wa Khoro ya Masipala o imelaho Khoro kha iṅwe Khoro ya Masipala ya khethekanyo iṅwe-vho.
Muthu ane a si tee u vha Muraḓo wa Khoro ya Masipala hu tshi tevhelwa khethekanyo ya (1) (a), (b), (d), kana (e) a nga vha nkhetheni wa Khoro, u ya nga phimo kana maga o ṋewaho nga mulayo wa lushaka.
Zwikhala kha Khoro ya Masipala zwi fanela u ḓadwa u ya nga mulayo wa Lusaka.
Sub-s. (3) yo engedzwa nga s 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumithanui ya Mulayotewa wa 1998.
Tshifhinga tsha u shuma tsha Khoro ya Masipala a tshi fhiri miṅwaha mina sa zwe zwa sumbedziswa zwone nga mulayo wa lushaka.
Arali Khoro ya Masipala ya phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, kana musi tshifhinga tshayo tshi tshi fhela, hu fanela u farwa khetho hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva ḓuvha ḽine Khoro ya phaḓaladzwa kana tshifhinga tshayo tsha fhela.
Khoro ya Masipala, iṅwe i si yo phaḓaladzwaho nga murahu ha u phaḓaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 139, i dzula i tshi khou shuma u bva tshifhinga tshayo tshi tshi fhela kana i tshi phaḓaladzwa, u swikela Khoro ntswa yo khethiwaho i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa.
S. 159 yo imelwa nga s. 1 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha phara ya (b) : 30 Fulwi 1997.
u wana khadzimiso.
(a) Miraḓo ya Khoro ya Masipala i tea u vha i hone nga vhunzhi phanḓa ha musi hu tshi dzhiwa tsheo nga vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe.
Mbudziso dzoṱhe dzi elanaho na mafhungo o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) dzi langiwa nga tsheo yo dzhiwaho nga Khoro ya Masipaia i tshi tikedzwa kha voutu dza tshivhalo tshihulwane tsha miraḓo,
Mbudziso dziṅwe dzoṱhe kha Khoro dzi tshewa nge ha vha na vouthu dza tshivhalo tshihulwane.
mulayo-wapo wo dzinginywaho wo thoma wa anḓadziwa u wana mahumbulwa a vhathu.
vhuhulu ha khorotshitumbe kana komiti iṅwe-vho ya Khoro ya Masipala.
kuthomelwe, kuvhumbelwe, maga, maanḓa na mishumo ya komiti dzayo.
Khoro ya Masipala i tea u ita mushumo wayo nga nḓila i songo dzumbamaho, nahone i nga vala madzulo ayo, kana a komiti dzayo fhedzi hune zwa vhonala zwo tea u ita ngauralo u ya nga ha mushumo une wa khou itiwa.
ya langulwa nga mulayo wa lushaka.
Mulayo wa vunḓu u tshi angaredzwa nga mulayo wa lushaka u nga ṋea vhuṱalu na dzinyiledzo dza Khoro dza Masipala na Miraḓo yadzo.
Mulayo-wapo wa masipala u nga shumiswa fhedzi arali wo anḓadzwa kha gazethe ya muvhuso wa vunḓu ḽeneḽo.
Gazethe ya Muvhuso ya vunḓu i tea u anḓadza mulayo-wapo wa masipala arali wo humbelwa nga masipala.
Milayo-yapo ya masipala i tea u swikelelea nga vhathu.
Para.ya (b) yo imelwa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Mafhungo maṅwe na maṅwe a yelanaho na zwa Muvhuso wapo a songo ambiwaho nga hao kha Mulayotewa a nga ḓi ṱalusiwa nga mulayo wa lushaka kana nga mulayo wa vunḓu u ya nga hune a tendelana na mulayo wa lushaka.
Maanḓalanga a zwa vhuhaṱuli ha Riphabuḽiki a nga fhasi ha khothe.
Khothe dzi ḓo vha na vhuḓilangi, nahone dzi ḓo shuma fhedzi u ya nga ha Mulayotewa na mulayo, une dza tea u u shumisa dzi sa dzhii masia na u sa ofha tshithu, u sa shumela vhathu vhane dza vha takalela fhedzi kana u vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu.
A hu na muthu kana tshipiḓa tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mushumo wa khothe.
Zwipiḓa zwa muvhuso, nga maitele a mulayo na vhuṅwe vhukando, zwi tea u thusa na u tsireledza dzikhothe, u itela vhuḓilangi, u sa dzhia masia, tshirunzi, u kona u shumiswa nga vhathu na u bveledza mishumo yadzo nga nḓila yone.
Ndaela kana tsheo dza khothe dzi vhofha vhathu vhoṱhe na zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso zwine idzi tsheo dza zwi kwama.
Khothe iṅwe na iṅwe yo thomiwaho [kana dzi no tendiwa] nga Ndima ya vhu 8 ya Mulayo wa Phalamennde, zwi tshi katela na khothe dzi re na tshiimo tshi fanaho na tsha Dzikhothe Khulwane kana Khothe dza ha madzhisiṱaraṱa.
Khothe ya zwa Mulayotewa yo vhumbwaho nga Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde na vhaṅwe Vhahaṱuli vha ṱahe (9).
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 11 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Mafhungo a re kha Khothe ya zwa Mulayotewa a tea u tshewa nga Vhahaṱuli vha linganaho kana u fhira malo.
i nga ita fhedzi tsheo kha mafhungo a zwa Mulayotewa na kha mafhungo a Khothe ya Mulayotewa.
i ita tsheo ya Magumo malugana na uri mafhungo ayo a wela fhasi ha zwa Mulayotewa naa.
fusha ṱhoḓea dza mulayotewa wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 144.
Khothe ya zwa Mulayotewa i na maanḓa a u ita tsheo ya magumo ya uri Mulayo wa Phalamennde, Mulayo wa vunḓu, na vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe ha Muphuresidennde, a zwi yelani na Mulayotewa, nahone u fanela u khwaṱhisa ndaela ifhio na ifhio yo itwaho nga Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane kana khothe ya maimo a fanaho nayo phanḓa ha musi iyo ndaela i tshi vha na maanḓa.
ite khaṱhululo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u bva kha khothe iṅwe na iṅwe.
Mafhungo a zwa Mulayotewa ndi zwine zwa katela mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa ṱhalutshedzo, tsireledzo kana zwa uri Mulayotewa u tevhelwe.
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo yo vhumbwa nga Muhaṱuli Muhulwane, Muthusa Muhaṱuli Muhulwane khathihi na tshivhalo tsha vhahaṱuli vha zwa dzikhaṱhululo tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 12 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Mafhungo a re kha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a tea u tshewa khayo nga tshivhalo tsha Vhahaṱuli tsho tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 12 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khothe Khulwane ya Khaṱhululo i nga ḓi tshea kha mafhungo oṱhe a Khaṱhululo, nahone ndi yone khothe khulwanesa ya Khaṱhululo nga nnḓa ha kha mafhungo ane a kwama zwa Mulayotewa.
mafhungo maṅwe na maṅwe ane a nga kha ḓi rumelwa khayo u ya nga maitele ane a ḓo vha o tiwa nga Mulayo wa Phalamennde.
maṅwe mafhungo oṱhe a songo ṋetshedzwaho iṅwe khothe nga Mulayo wa Phalamennde.
Khothe dza ha Madzhisiṱaraṱa na dziṅwe khothe dzi nga tshea kha mafhungo o tiwaho nga Mulayo wa Phalamennde; fhedzi a hu na khothe ya maimo a fhasi kha a Khothe Khulwane ine ya nga ita ṱhoḓisiso kana u tshea kha u yelana na Mulayotewa nga mulayo muṅwe na muṅwe kana vhuḓifari ha Muphuresidennde.
Khothe dzoṱhe dzi shuma dzi tshi tevhedza mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka nahone ndayo na maitele a u shuma hadzo zwi tea u tevhedza Mulayo wa Vhusimamilayo.
ndaela i no fhaheya nḓivhadzo ya uri a zwi shumi Iwa tshifhinga na nga maitele afhio na afhio, u itela uri maanḓalanga a vhusaho, a kone u khakhulula zwe zwa vha zwo khakhea.
(a) Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane, kana khothe ya maimo a yelanaho nayo i nga bveledza mawanwa malugana na u yelana na Mulayotibe ha Mulayo wa Phalamennde, Mulayo wa vunḓu kana vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe nga Muphuresidennde, fhedzi ndaela ifhio na ifhio i nga vha na maanḓa u swikela i tshi khwaṱhiswa nga khothe ya zwa Mulayotewa.
Khothe i no ita ndaela ya uri a zwi shumi u ya nga ha Mulayotewa, i nga fha ndaela ya u thivhelwa tshifhinganyana kana thandululo ya tshifhinganyana kha muthu, kana i nga imisa maitele yo lindela tsheo ya Khothe ya zwa Mulayotewa kha u yelana na u shuma kana u sa shuma ha Mulayo kana vhuḓifari.
Mulayo wo itwaho nga Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u tendelana u fhiriselwa ha mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa kha Khothe ya Mulayotewa.
Muthu muṅwe na muṅwe kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshi re na lutamo lu vhonalaho tshi nga ita khaṱhululo, kana u ita khumbelo kha Khothe ya zwa Mulayotewa u itela u khwaṱhisa kana u shandukisa mawanwa a u sa yelana na Mulayotewa malugana na hei khethekanyo ṱhukhu.
Khothe ya zwa Mulayotewa Khulwane ya Khaṱhululo na Khothe dza Nṱha dzi na maanḓa adzo a u tsireledza na u laula maitele adzo na u bveledzisa mulayo wa sialala, i tshi dzhiela nṱha lutamo Iwa vhulamukanyi.
Mufumakadzi kana munna muṅwe na muṅwe a re na ndalukanyo dzo teaho, ane a vha muthu o teaho, a nga vheiwa sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli uri muthu ufhio na ufhio a kone u vhewa kha khothe ya zwa Mulayotewa u tea u vha hafhu e mudzulapo wa Afurika Tshipembe.
Musi hu tshi vhewa vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli, hu tea u dzhielwa nṱha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha zwa khaṱhulo tshi tea u sumbedza nga u angaredza phambano ya lushaka na mbeu (munna kana mufumakadzi) i re kha lushaka Iwa Afurika Tshipembe.
Muphuresidennde sa Ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka, nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, na nga vharangaphanḓa vha mahoro a re na vhaimeleli kha Buthano ḽa Lushaka, u vhea Muphuresidennde na Muthusa Muphuresidennde wa khothe, nahone nga murahu ha musi o kwamana na Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli, u vhea Muhaṱuli Muhulwane na Muthusa Muhaṱuli Muhulwane vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 13 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i tea u dzudzanya mutevhe wa vhathu vhane vha tea u nangiwa khavho une wa tea u vha u na madzina mararu u fhira tshivhalo tsha vhahaṱuli vhane vha tea u khethiwa, nahone mutevhe uyo u tea u ṋewa Muphuresidennde.
Muphuresidennde a nga vhea vhathu u bva kha uyu mutevhe, nahone u tea u eletshedza Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli o sumbedza zwiitisi, arali muṅwe kana vhaṅwe vhathu vha re kha mutevhe vha songo tendiwa, na musi hu tshi tea u vha na vhaṅwe vhane vha tea u nangiwa.
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Khaṱhulo i tea u engedza mutevhe nga madzina a vhaṅwe vhathu hune Muphuresidennde a ḓo kona u vhea vhathu u bva kha uyo mutevhe muswa.
Sub-s. (4) yo imelwa nga s. 13 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Tshifhinga tshoṱhe, Miraḓo miṋa kana u fhira ya Khothe ya zwa Mulayotewa vha tea u vha vhe vhathu vhe vha vha vhe vhahaṱuli nga tshifhinga tshe vha vhewa ngatsho kha Khothe ya zwa Mulayotewa.
Muphuresidennde u tea u vhea Vhahaṱuli vhoṱhe vha dziṅwe khothe o wana ngeletshedzo i bvaho kha Khomishini ya Tshumelo ya zwa vhuhaṱuli.
Vhaṅwe vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli vha tea u vheiwa u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde une wa tea u vhona uri u vhewa, u huliswa na u kaidza avha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli zwi tea u itwa hu si na u itela vhane wa tama vhone fhedzi kana luvhengelambiluni.
Musi vhaofisiri vha saathu u thoma u ita mishumo yavho, vha tea u ita muano kana u sumbedza u ḓiana, u ya nga ha Muengedzo wa 2 kha uri vha ḓo tevhela na u tsireledza Mulayotewa.
Muphuresidennde a nga vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe Mufarela Muhaṱuli kha Khothe ya zwa Mulayotewa arali hu na tshidulo tshi si na muthu kana Muhaṱuli a siho. U vhewa uho hu tea u itiwa nga themendelo ya Muraḓo wa Khabinethe ine ya vha na vhuḓifhinduleli ha u langula zwa khaṱhulo ine ya khou shuma u kwamana na Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa khathihi na Muhaṱuli Muhulwane.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 14 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u tea u vhea Vhafarela Vhahaṱuli kha dziṅwe khothe nga murahu ha musi o kwamana na Muhaṱuli Muhulwane wa khothe ine onoyo mufarela Muhaṱuli a ḓo shuma khayo.
Muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa u shuma tshifhinga tshine tsha sa engedzwe tsha miṅwaha ya 12, kana u swikela a tshi swika miṅwaha ya 70, zwine zwa nga swika u thoma, nga nnḓa ha musi Mulayo wa Phalamennde u tshi engedza tshifhinga tsha u shuma tsha muhaṱuli wa Khothe ya Mulayotewa.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 15 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Vhaṅwe vhahaṱuli vha ḓo fara ofisi u swikela vha tshi bviswa mushumoni wavho hu tshi tevhelwa Mulayo wa Phalamennde.
Miholo, magavhelo na Mbuelo a zwi nga fhungudzwi.
Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga tshea kha ḽikumedzwa nga u bviswa ha uyo Muhaṱuli, iyo thendelano i tea u vha yo tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho kana u fhira mbili tshararu tsha Miraḓo yoṱhe.
Muphuresidennde u tea u bvisa Muhaṱuli ofisini yawe nga murahu ha u tendwa ha ḽikumedzwa ḽa uri a bvisiwe.
Muphuresidennde, o wana ngeletshedzo ya Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli a nga awedza Muhaṱuli, ane a khou ambiwa kha maitele a khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya uri a bvisiwe.
Para. (b) yo imelwa nga s. 16 (a) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
nga tshifhinga tsha musi hu tshi khou shumaniwa na mafhungo ane a kwama tshipiḓa tsha vunḓu kana tshapo tsha Khothe Khulwane fhedzi, Muhaṱuli Phuresidennde wa tshipiḓa tshenetsho na Mulangavunḓu wa henefho; kana Mufareli, o rumelwaho nga Mulangavunḓu a kwameaho.
Para. (k) yo imelwa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998 na nga s. 16 (b) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Arali tshivhalo tsho nangiwaho u bva kha phurofesheni ya maadivokhethi kana maaxende hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya (1) (e) kana (f), tshi tshi eḓana na tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa, Muphuresidennde u tea u vha vhea arali tshivhalo tsha vhathu vho nangiwaho tshi tshi fhira tshivhalo tsha zwikhala zwi teaho u ḓadziwa, Muphuresidennde nga murahu ha musi o kwamana na phurofesheni yo livhanaho nazwo, u tea u vhea vhanangiwa vho eḓanaho u ḓadza zwikhala, hu tshi dzhielwa nṱha nḓivho ya uri, avho vhane vha ḓo vhewa vha vhe vho imelela phurofesheni nga vhuḓalo.
Miraḓo ya Khomishini vho rumelwaho nga Khoro ya lushaka ya Vunḓu, vha ḓo shuma u swikela hu tshi vhewa vhaṅwe kana hu tshi vha na tshikhala khavho. Miṅwe Miraḓo yo rumelwaho kha Khomishini, i shuma u swikela vho i rumelaho vha tshi dzhia zwidzulo izwo.
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i na maanḓa na mishumo ye ya i ṋewa nga Mulayotewa na nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga eletshedza muvhuso wa lushaka na mivhuso ya vunḓu nga ha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho zwa Vhuhaṱuli kana ndaulo ya zwa Vhuhaṱuli, fhedzi musi i tshi sedzulusa maṅwe mafhungo nga nnḓani ha u vhewa ha Muhaṱuli, i tea u dzula i si na Miraḓo yo vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (h) na (i).
Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli i nga ta kushumele kwayo; fhedzi, tsheo dza Khomishini dzi tea u dzhiiwa nga vhunzhi ha Miraḓo yayo.
Arali Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo a sa koni u shumela khomishini lwa tshifhinganyana, Mufarisa Muphuresidennde wa Vhuhaṱuli kana Mufarisa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane, nga nḓila yeneyo ine zwa ḓo ṱoḓiwa ngayo, u ḓo farela kha Khomishini.
Sub-s. (7) yo ḓadziswa nga s. 2 (b) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998 na u imelwa nga s. 16 (c) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Muphuresidennde na vhathu vhane vha vhea, u ta kana u ruma miraḓo ya Khomishini hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c) , (e) , (f) na (g), vha nga vhea, u ta kana u ruma muṅwe na muṅwe wa miraḓo ya Khomishini nga maitele eneo, uri vha shume kha Khomishini musi muraḓo a kwameaho a siho lwa tshifhinganyana nga tshiitisi tsha maanḓa awe tsha u sa vha hone kha Riphabuḽiki kana tshiṅwe tshiitisi tshi teaho.
Sub-s. (8) yo ḓadziswa nga s. 2(b) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Vhalangi vha Vhatshutshisi na Vhatshutshisi sa zwo tewaho nga Mulayo wa Phalamennde.
Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi a na maanḓa a u thoma matshimbidzele a tsengo ya milandu o imela muvhuso, na u ita mishumo minwe na miṅwe yo livhanaho na u thoma matshimbidzele a tsengo ya vhugevhenga.
vha na vhuḓifhinduleli ha u sengisa kha vhupo (jurisdiction) ho tiwaho; hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (5).
Milayotewa ya Lushaka i tea u ita uri maanḓalanga a zwa u sengisa, a shumise maanḓa ayo hu si na nyofho, tshiṱalula na luvhengelambiluni.
Muthu ufhio na ufhio ane Mulanguli wa Lushaka a vhona a tshi kwamea.
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa ndaulo ya vhulamukanyi u fanela u vha ene a na vhuḓifhinduleli ha u fhedzisela kha zwa maanḓalanga a zwa vhutshutshisi.
u shela mulenzhe nga vhaṅwe vhathu nga nnḓani ha vhaofisiri vha zwa Vhuhaṱuli kha u dzhia tsheo.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afurika Tshipembe.
Para. (b) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Maitele a Sialala, Vhurereli na Nyambo dza zwitshavha.
Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu.
Khomishini ya u langa Khetho.
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓilangi, nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Mulayotewa na mulayo, zwi tea u sa dzhia masia, khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu, u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi, na u sa vha na luvhengelambiluni kha vhaṅwe vhathu.
Zwivhumbeo zwa muvhuso, nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando, zwi tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo, u sa dzhia masia, tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho.
A hu na muthu kana tshivhumbeo tsha muvhuso tshine tsha nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa.
Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli hazwo kha Buthano ḽa Lushaka, nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha.
u dzhia vhukando ho teaho ha u khakhulula.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe.
Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u tea u vulelwa vhathu, nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na zwiitisi zwi songo ḓoweleaho zwine zwa ḓo vha zwo buliwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka uri muvhigo u vhe wa tshidzumbe.
Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi u ḓo vheiwa ofisini tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i tea u ṱoḓa mafhungo u bva kha zwivhumbeo zwoṱhe zwa muvhuso, malugana na vhukando he zwa vhu dzhia ha u vhona uri hu na u bveledzwa nga nḓila yo teaho pfanelo dza u kona u wana dzinnḓu, mutakalo, zwiḽiwa, maḓi, tsireledzo ya vhapo, pfunzo, na zwa mupo.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu i na maṅwe maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha Lushaka.
S. 184 yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Mvelele, Zwigwada zwa Vhurereli na Zwi ambaho Luambo luthihi.
u themendela u thomiwa ha mvelele kana dziṅwe khoro dza zwitshavha zwa Afurika Tshipembe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
Khomishini i na maanḓa, sa zwi langulwaho nga mulayo wa vhusimamilayo, ane a vha a ndeme u kona u swikelela ndivho yayo ya ndeme, zwi tshi katela, maanḓa a u monithara, u ṱoḓisa, vhuṱoḓesi, u funza, u ita khuwelelo, u ita nyanḓadzo na u fha muvhigo kha mafhungo a kwamaho pfanelo dza mvelele, vhurereli na zwigwada zwi ambaho luambo luthihi.
Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu uri i ite ṱhoḓisiso-
Sub-s. (3) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini i na maanḓa na mishumo zwo tewaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Tshivhalo tsha Miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya mvelele, zwigwada zwa vhurereli na zwi ambaho luambo luthihi, na u vhewa hayo na tshifhinga tsha ofisi tshayo, zwi fanela u tiwa nga vhusimamilayo ha lushaka.
u sumbedza nga u angaredza zwi kwamaho zwa ndinganyiso ya mbeu Afurika Tshipembe.
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu khathihi na u bveledzisa, u tsireledza na u waniwa ha ndinganyiso ya mbeu.
Khomishini ya zwa Ndinganyiso ya mbeu i na maanḓa, sa zwine zwa laulwa nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, o teaho kha u ita mishumo yayo, zwi tshi katela na maanḓa a u monithara, u ita ṱhoḓisiso, u ita vhuṱoḓesi, u funza, u ṱoḓa thuso, u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu.
tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbadelano zwine mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana wa vunḓu ya ṱoḓa zwi tshi odithiwa nga Muoditha Dzhenerala.
tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṋewaho maanḓa hu tshi tevhelwa mulayo ufhio na ufhio wa u ṱanganedza tshelede i no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi.
Muoditha Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi, na kha maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka. Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓadzwa.
Muoditha-Dzhenerala u na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo zwo sumbedzwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.
Muoditha Dzhenerala u ḓo vhewa tshidzuloni tshifhinga tsho tiwaho, tshi sa dovhololwi, tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na fumi.
bula mvelelo dza khetho hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu tshine tsha ḓo tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, tshine tsha ḓo vha tsha u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho.
Khomishini ya Khetho i na maanḓa na mishumo ya nyengedzedzo yo bulwaho nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha Iinganaho kana u fhira vhararu. Tshivhalo tsha Miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho tshi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga ane a ḓo langula zwa khasho, hu tshi dzhielwa nṱha lutamo Iwa vhathu, u itela uri hu vhe na vhukhwine na phambano dza mihumbulo i imelelaho tshitshavha tsha Afurika Tshipembe nga u angaredza.
vha tendelana na ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzi tiwaho nga mulayo wa lushaka.
Musi khomishinari dzi tshi vhewa, hu tshi tevhedzwa Ndima iyi, hu tea u dzhielwa ntha ṱhoḓea ya uri tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea u sumbedza nga u angaredza lushaka na mbeu zwa Afurika Tshipembe.
Muoditha Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe, o tewaho nga u fara poswo yeneyo. Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa ndivho ya tshipentshela, kana tshenzhemo kha zwa u oditha, kha zwa tshelede dza muvhuso, khathihi na zwa ndaulo ya muvhuso, musi hu tshi vhewa Muoditha Dzhenerala.
Para. (a) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini ya zwa khetho.
ya tshivhalo tshihulwane tsha Miraḓo ya Buthano, arali themenndelo i ya u tholiwa ha Muraḓo wa Khomishini.
U dzhenelela ha vhathu zwavho, kha u themendela zwi nga itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ya 59 (1)(a).
fanela u bvisa muthu ofisini musi ho tendelwa ḽikumedzwa kha Buthano ḽi huwelelaho uri muthu a bviswe.
Hu tea u ṱuṱuwedziwa na u londolwa kushumele kwa tshiimo tsha nṱha tsha phurofeshinala.
Hu tea u ṱuṱuwedziwa tshumiso ya tshomedzo nga nḓila ya khwine nahone i sa ḓuri.
Tshumelo dzi tea u itelwa vhathu hu si na u dzhia masia, nahone nga maitele kwao na nga nḓila yo linganelaho.
ṱhoḓea dza vhathu dzi tea u lavheleswa, nahone vhathu vha tea u ṱuṱuwedziwa kha u dzhenelela kha u bveledza mitheo.
Hu tea u vha na ndangulo ya khwine ya vhashumi khathihi na maitele a u bveledzisa phanḓa vhashumi kha mabuḓo avho a mishumo, u itela uri hu bveledzwe nga vhuḓalo vhukoni ha vhathu.
Ndaulo ya Muvhuso i tea u vha nga nḓila ine ya vha yo imelelwa nga vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, hune maitele a u thola a ḓo vha a tshi sedza nga maanḓa vhukoni, muṱalukanyo, maitele kwao, khathihi na ṱhoḓea ya u lulamisa u sa lingana zwa tshifhinga tsha kale, hezwi zwi tshi khou itelwa u kona u wana vhuimeleli ho ṱanḓavhuwaho,
tshumelo ya vhathu.
Mulayo wa Vhusimamilayo ha Lushaka u tea u ita uri hu vhe na ṱhuṱhuwedzo ya ndeme na ndayo dzo bulwaho kha khethekanyo (1).
U tholiwa ha vhathu vhanzhi kha ndaulo ya muvhuso nga u tevhela mitheo sa zwe zwa vhekanyiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, a zwo ngo thivhelwa fhedzi mulayo wa vhusimamilayo u tea u langula u tholwa ha vhushumeli ha muvhuso.
Mulayo u no khou langula zwa muvhuso u nga ita phambano vhukati ha dzisekhithara dzo fhambanaho, dzindaulo kana zwiimiswa.
Kha milayo i langulaho ndaulo ya muvhuso, mbumbo na mishumo ya zwipiḓa zwo fhambanaho, ndaulo kha zwiimiswa zwa ndaulo ya muvhuso zwi tea u dzhielwa nṱha.
Hu na Khomishini nthihi ya Ndaulo ya Muvhuso kha Riphabuḽiki,
Khomishini i na vhuḓilangi, nahone i tea u sa dzhia masia, i tea u shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo i si na nyofho, u ḓisendedza kana u tima-tima hu u itela u khwaṱhisa na u bveledza ndaulo ya vhathu na vhuimo ha nṱha ha maitele a phurofesheni kha tshumelo ya vhathu. Khomishini i fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
Miṅwe Miraḓo ya muvhuso, nga u shumisa mulayo kana vhuṅwe vhukando-vho, i fanela u thusa na u tsireledza Khomishini u vhulunga vhuḓiimeli hayo, u sa dzhia sia, tshirunzi na khwaṱhiso ya Khomishini.
u ita na u shumisa maanḓa o ḓadziswaho kana mishumo yo randelwaho nga Mulayo wa Phalamennde.
Para.(g) yo ḓadziswa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khomishini i na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka.
vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo.
Mulayo wa Phalamennde u tea u langula maga a u thola vhokhomishinari.
muthu o teaho nahone a re na nḓivho kana tshenzhemo kha ndaulo, kana mbetshelo dza tshumelo ya vhathu.
na u tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo,
Vhakhomishinari vho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (7) (b) vha nga shumisa maanḓa na u ita mishumo ya Khomishini kha mavunḓu sa zwine mulayo wa lushaka wa ṱalusa zwone.
Nga ngomu kha ndaulo ya Muvhuso hu na tshumelo ya muvhuso ya Riphabuḽiki ine ya tea u shuma, na u vhumbiwa u ya nga ha vhusimamilayo ha lushaka, nahone ine ya tea u bveledza phoḽisi ya muvhuso wa tshenetsho tshifhinga nga nḓila i fulufhedzeaho.
Tshiimo na zwidodombedzwa zwa u tholiwa kha tshumelo ya muvhuso zwi tea u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
A hu na mushumi wa tshumelo ya muvhuso ane a ḓo dzhielwa nṱha u fhira vhaṅwe vhashumi kana ane a ḓo khethululwa nga nḓila ya luvhengelambiluni, nga nṱhani fhedzi ha uri uyo muthu u tikedza dzangano ḽifhio na ḽifhio ḽa poḽitiki,
Mivhuso ya Vunḓu i na vhuḓifhinduleli ha u kunga, u thola, u takusa, u sudzulusa na u pandela Miraḓo ya tshumelo ya vhathu vha re kha ndangulo ho sedzwa maitele a fanaho a milayo na vhuimo ho teaho tshumelo ya vhathu.
Tsireledzo ya lushaka i tea u sumbedza vhuḓikumedzeli ha vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe, sa vhathu nga vhoṱhe na lushaka, ha u tshila nga nḓila ya ndinganyiso, u tshila nga Iwa mulalo na pfano, u vhofholowa kha nyofho na u ṱoḓa, khathihi na u ṱoḓa u tshila vhutshilo ha khwine.
Vhuḓikumedzeli kha u tshila nga Iwa mulalo na mvumelano, zwi thivhela vhathu vha Afurika Tshipembe u shela mulenzhe kha zwa khuḓano ya zwiṱhavhane zwa lushaka na zwa dzitshaka, nga nnḓa ha musi zwo tiwa ngauralo nga Mulayotewa kana vhusimamilayo ha lushaka.
Tsireledzo ya lushaka i tea u vha hone musi hu tshi khou tevhelwa mulayo, hu tshi katelwa na mulayo wa tshaka dzoṱhe.
Tsireledzo ya lushaka i ḓo vha nga fhasi ha maanḓalanga a Phalamennde na a khorotshitumbe ya lushaka.
Tshumelo ya tsireledzo ya Riphabuḽiki yo vhumbiwa nga mmbi nthihi ya vhupileli, tshumelo ya mapholisa na tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa.
Mmbi ya vhupileli ndi yone mmbi ya maswole i re mulayoni kha Riphabuḽiki,
Nga nnḓa ha tshumelo dza tsireledzo dzo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa, madzangano a zwiṱhavhane kana tshumelo dzo raloho zwi nga thomiwa fhedzi hu tshi tevhelwa mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Tshumelo dza tsireledzo dzo tea u vhumbiwa na u langiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Tshumelo dza tsireledzo dzi tea u shuma, na u gudisa khathihi na u ṱoḓa uri Miraḓo yadzo i shume nga nḓila i tevhelaho Mulayotewa na mulayo, zwi tshi katela mulayo wa dzitshaka wo ḓoweleaho khathihi na thendelano dza dzitshaka dzi vhofhaho Riphabuḽiki,
A hu na Muraḓo wa tshumelo ya tsireledzo ane a ḓo tevhedza ndaela ine ya si vhe mulayoni zwi tshi tou vha khagala.
ine ya nga bvisela phanḓa nga tshiṱalula ndivho dza dzangano ḽa poḽitiki,
U itela uri hu vhe na u tevhedzwa ha mitheo ya uri hu vhe na u sa dzumbama na vhuḓifhinduleli, komiti ya madzangano o fhambananaho ya Phalamennde, i fanela u sedzulusa tshumelo dzoṱhe dza tsireledzo nga nḓila /maitele o tiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka kana ndaela dza Phalamennde.
Mmbi ya vhupileli i tea u vhumbiwa na u langiwa sa mmbi ya maswole a re na Vhuḓifari havhuḓi.
Ndivho khulwane ya mmbi ya vhupileli ndi u pilela na u tsireledza Riphabuḽiki, tshirunzi tsha vhupo hayo na vhathu vhayo, u ya nga ha mulayotewa wa tshaka dzoṱhe u no langula u shumiswa ha dzimmbi.
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli.
kha u khunyeledza mbofho ya mashango oṱhe.
tshifhinga tsho lavhelelwaho uri mmbi i nga shumiswa ngatsho.
Arali Phalamennde ya sa dzula tshifhingani tsha maḓuvha a sumbe a u thoma nga murahu ha musi mmbi ya vhupileli i tshi shumiswa sa zwo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2), Muphuresidennde u tea u ṋea komiti ndaela ya u vhea iṱo kha mafhungo a ṱoḓeaho sa zwine zwa ṱoḓiswa zwone nga khethekanyo ṱhukhu ya (3).
Muphuresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka ndi ene Mulangammbi Muhulwane wa mmbi ya vhupileli, u tea u vhea Mulangammbi wa vhupileli.
Muhulwane wa mmbi ya vhupileli u tea u langa a tshi tevhela tsumbanḓila ya Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa vhupileli.
tshivhalo tsha vhathu vho zwi dzhenelaho.
Arali Phalamennde i songo dzula musi tshiimo tsha vhupileli tshi tshi vhewa, Muphuresidennde u tea u vhidza Phalamennde kha dzulo ḽi songo ḓoweleaho hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa.
U vhewa ha tshiimo tsha vhupileli hu a fhela hoṱhe nga nnḓani ha musi hu saathu fhela maḓuvha a sumbe tsho vhewa.
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa vhupileli vhu fanela u vhumbiwa nga mulayo wo itiwaho nga Vhusimamilayo ha lushaka, u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupileli.
Tshumelo ya Tshipholisa ya lushaka i tea u vhumbiwa nga nḓila ine ya ḓo shuma kha lushaka na kha vunḓu, na kha zwa mivhuso yapo arali zwo tea.
Mulayo wa lushaka u tea u thoma maanḓa na mishumo ya Tshumelo ya Tshipholisa khathihi na uri u tea u ita uri Tshumelo ya Tshipholisa i ite mishumo yayo nga nḓila ya khwine, hu tshi dzhielwa nṱha ṱhoḓea dza vunḓu.
Ndivho dza Tshumelo ya Tshipholisa ndi u thivhela na u ita ṱhoḓisiso kha zwa vhuvemu, u vhona uri shango ḽi lale, khathihi na u tsireledza na u londota vhadzulapo vha Riphabuḽiki, na ndaka dzavho, u ṱhonifha na u tevhedza mulayo.
Muraḓo wa Khabinethe u tea u vha na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa, na uri u tea u ta mutheo wa lushaka wa zwa vhupholisa, nga u dzhiela nṱha ṱhoḓea dza vunḓu na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki sa zwe zwa tiwa nga khorotshitumbe dza Mavunḓu;
Phoḽisi ya tshumiso ya mapholisa ya lushaka i nga ṋea mbetshelo dza dziphoḽisi dzo fhambanaho malugana na vunḓu dzo fhambanaho nga murahu ha musi ho sedzeseswa ṱhoḓea dza tshumiso ya mapholisa na vhuḓifhinduleli ha heḽi vunḓu.
yo avhelwaho khayo u ya nga ha phoḽisi ya zwa vhupholisa ha lushaka.
ita themendelo kha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhunduleli ha zwa vhupholisa.
Musi ho wanala mbilaelo yo ḓiswaho nga khorotshitumbe ya vunḓu, khoro yo ḓiimisaho nga yoṱhe ya mbilaelo dza mapholisa yo vhumbiwaho nga mulayo wa lushaka i tea u ṱoḓisisa, vhuaḓa ha, kana mulandu we wa itwa nga Muraḓo wa mapholisa a vunḓu.
Mulayo wa lushaka u fanela u bveledza nḓila ya u ita maanḓa, mishumo na ndaulo ya mapholisa a masipala.
Mulayotewa wa vunḓu u nga ṱoḓa uri mukhomishinari wa vunḓu a ḓivhonadze phanḓa ha komiti iṅwe na iṅwe u fhindula mbudziso.
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u shumisa maanḓa awe a u langa Tshumelo ya Tshipholisa nga nḓila ine ya tevhedza maano a zwa mapholisa a lushaka na tsumbanḓila dza Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa mapholisa.
Mukhomishinari wa Lushaka u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe mukhomishinari wa vunḓu kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe, nga murahu ha musi o kwamana na khorotshitumbe ya vunḓu.
Arali khomishinari wa vunḓu a sa tsha vha na fulufhelo kha khorotshitumbe ya vunḓu, khorotshitumbe i nga thoma maga o fanelaho a u bvisa kana u sudzulusa kana vhukando ha ndaṱiso kha Khomishinari u ya nga ha mulayo wa lushaka.
Vhuṅwaleli ha vhathu zwavho vha re kha zwa mapholisa vhu tea u thomiwa nga mulayo wo itiwaho nga vhusimamilayo ha lushaka, u itela u shuma nga fhasi ha Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa vhupholisa.
Tshumelo ifhio na ifhio ya zwa vhusevhi, nga nnḓa ha ya tshipiḓa tshifhio na tshifhio tsha vhupileli kana tsha Tshumelo ya Tshipholisa i tea u thomiwa fhedzi nga Muphuresidennde sa ṱhoho ya Khorotshitumbe ya Lushaka, nahone hu tshi tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka fhedzi.
Muphuresidennde u tea u vhea mufumakadzi kana munna uri a vhe ṱhoho ya tshumelo iṅwe na iṅwe ya zwa vhusevhi yo thomiwaho malugana na khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana a vha na vhuḓifhinduleli ha poḽitiki ha u langa na u sumbedza nḓila kha iṅwe na iṅwe ya idzo tshumelo, kana a rumela Muraḓo wa Khabinethe uri a vhe na uho vhuḓifhinduleli,
mbili tshararu tsha Miraḓo yayo.
Zwiimiswa, tshiimo na mushumo wa mahosi zwi ḓo tendiwa, u ya nga mulayo wa sialala, hu tshi tevhedzwa Mulayotewa.
Khoro ya musanda ine ya tevhela maitele a mulayo wa sialala nahone ye ya vha yo tendeliwa nga mulayo musi Mulayotewa u saathu thoma u shuma, i nga isa phanḓa na u shuma i tshi tevhela mulayo muṅwe na muṅwe u no khou shuma khathihi na nḓowelo,
Khothe dzi tea u shumisa mulayo wa sialala musi uyo mulayo u tshi khou shuma, dzi tshi tevhela Mulayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe une wa shuma wo livhana fhedzi na zwa mulayo wa zwa sialala.
Mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka u tea u ita uri hu vhe na mishumo ya vharangaphanḓa vha zwa sialala sa tshiimiswa kha vhupo hawo; kha mafhungo a kwamaho zwitshavha zwapo.
milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i nga thoma khoro dza vharangaphanḓa vha sialala.
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho, tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa nge zwa vhonala zwo tea u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
sa ine ya ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
Mukovhe wa vunḓu wo linganelaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka, u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha s. 213: 1 Phando 1998.
u ṋewa ha mukovhe u bvaho kha muvhuso wa lushaka zwi tshi ṋetshedzwa vunḓu, muvhuso wapo kana masipala, na ṱhoḓea dzine uho u ṋewa ha ḓo tevhelelwa.
ṱhoḓea ya u fhindula nga mbofholowo kha zwa shishi na ṱhoḓea dziṅwe dza tshifhinganyana na zwiṅwe zwiitisi zwo tiwaho nga ndivho ya maitele (maitele a pfalaho).
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 214: 1 Phando 1998.
mugaganyagwama kha masia oṱhe a muvhuso u tea u sumbedza hune mbuelo ya bva hone na nḓila ine zwibviswa zwo dzinginywaho zwa ḓo tevhedza mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.
tsumbo ya u ḓiimisela u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma s. 215: 1 Phando 1998.
maitele na zwitandadi zwi fanaho zwa vhufaragwama.
Vhufaragwama ha lushaka, vhu tshi tendelana na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo arali hu tshi nga wanala uri hu na nzulele ya u sa fara tshelede nga nḓila yavhuḓi u ya sa zwe zwa tiswa zwone kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
Sub-s. (2) yo imelwa nga s. 5 (a) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
i nga tevhedzwa nga u ṱavhanya, fhedzi i ḓo fhela nga yoṱhe u bva murahu, nga nnḓa ha musi zwo tendelwaho nga Phalamennde, i tshi tevhela maitele a fanaho na o thomiwaho nga khethekanyo ya 76 (1), na u tiwa nga ndayo na milayo yo ṱanganelaho ya Phalamennde. Maitele ayo a fanela u fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwama ha lushaka ha dzhia tsheo.
Sub-s. (3) yo khwiniswa nga s. 5 (b) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Phalamennde i nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓuvha a 120 nga luthihi, hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3).
vunḓu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo ayo phanḓa ha komiti.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 216: 1 Phando 1998.
Musi zwivhumbeo zwa muvhuso zwi tshi ita thendelano ya ndaka kana tshumelo, zwi fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa mulayo wa vhusimamilayo ha vunḓu kana ha lushaka we wa thoma sisiṱeme ine ya vha kwayo, nga ndinganyiso, u vha khagala, i konaho u pikisana na u sa ḓura.
tsireledzo kana mveledziso ya vhathu, kana zwigwada zwa vhathu, vhe vha si wane vhukhwine nga vhanga ḽa tshiṱalula tshi si kwatsho.
Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo u tea u ta tshivhumbeo tshine mbekanyamaitele yo tiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2), i tshi nga shumiswa.
Sub-s. (3) yo imelwa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Muvhuso wa lushaka kana muvhuso wa vunḓu kana wapo u nga ḓivhofha malugana na khadzimo fhedzi arali mbofho i tshi yelana na zwidodombedzwa zwa mbofho iyo zwo bulwaho nga mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka.
Mulayo wo itwaho nga vhusimamilayo ha lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya Tshelede dzo no sedzuluswa.
Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe, muvhigo muṅwe na muṅwe u tea u anḓadza muvhigo wa mbofho dze wa ṋea.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 218: 1 Phando 1998.
u guma ha u elwa ha miholo, magavhelo kana mbuelo zwa Miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu, Miraḓo ya khorotshitumbe na Miraḓo ya Khoro dza Masipala dza zwigwada zwo fhambanaho.
Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini i ḓivhusaho ine ya ḓo ita thendelo malugana na miholo, magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
Phalamennde i nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi, nga murahu ha musi yo sedzulusa thendelo ya khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2).
Khorotshitumbe ya Lushaka, ya vunḓu, masipala kana maanḓalanga afhio na afhio o livhanaho nazwo a nga shumisa mulayo wa vhusimamilayo ho bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi nga murahu ha musi o sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2).
Mulayo wa lushaka, u tea u thoma zwivhumbeo zwi no ḓo ta miholo, magavhelo na mbuelo dza Vhahaṱuli, Mutsireledzi wa Nnyi na Nnyi, Muoditha Dzhenerala, na Miraḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Mulayotewa, zwi tshi katela na maanḓalanga a zwa khasho, o bulwaho kha khethekanyo ya 192.
Hu na khomishini ya gwama na nzudzanyo ya tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendeio dzo lavhelelwaho kha iyi ndima, kana kha mulayo wa vhusimamilayo kha Phalamennde, vhusimamilayo ha vunḓu na maanḓalanga afhio na afhio o itwaho nga Mulayo wa lushaka.
Khomishini i na vhuḓilangi nahone i tea fhedzi u tevhedzela Mulayotewa na mulayo, nahone i tea u sa dzhia masia.
Khomishini i tea u shuma i tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde, nahone kha u ita mishumo yayo, i tea u dzhiela nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo livhanaho nazwo, hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214 (2).
vhathu vhaṅwe vhavhili.
Sub-s. (1) yo imelwa nga s. 7 (a) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
muvhuso wapo wo dzudzanyeaho kha u dzudzanya mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c).
Sub-s. (1A) yo dzheniswa nga 7 (b) ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Miraḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho.
Miraḓo i ḓo shuma tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka. Muphuresidennde a nga bvisa Muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi, u balelwa kana u sa kona u ita mushumo.
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe (South African Reserve Bank) ndi yone bannga ya vhukati ya Riphabuḽiki nahone i langulwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde.
Ndivho khulwane ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki,
Bannga ya Mbetshelo ya Afurika Tshipembe, musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo, i tea u ita mishumo yayo nga nḓila ya vhuḓilangi i sa ofhi tshithu, i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu, fhedzi, hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka.
Maanḓa na mishumo ya Bannga ya Mbetshelo ya AfurikaTshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswa nga bannga khulwane, nahone zwi tea u tiwa nga mulayo wo itiwaho nga Phalamennde, nahone a tea u shumiswa hu tshi tevhelwa zwidodombedzwa zwo tiwaho nga mulayo.
Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vunḓu tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vunḓu dza ḓo tea u badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
arali Mulayotewa kana Mulayo wa vunḓu u tshi ta ngauralo.
Mbuelo yo kovhelwaho u fhira kha vunḓu i tshi ya kha muvhuso wapo kha iḽo vunḓu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 (1) i tshi tou dzhiwa u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha vunḓu.
mbuelo yo kovhiwaho nga kha Vunḓu kha muvhuso wapo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3) i fanela u badelwa masipala henefho kha vunḓu.
Sub-s. (4) yo ḓadziswa nga s. 8 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 226: 1 Phando 1998.
muvhuso wa lushaka, hu si na kana hu na zwidodombedzwa.
Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha vunḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka, kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso ya lushaka. Nga ndingano, a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vunḓu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tendelanaho na mitheo ya tshelede na mithelo.
Mukovhe wa vunḓu nga ndingano yo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vunḓu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa, nga nnḓani ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216.
Vunḓu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ya dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya Mulayotewa wa vunḓu, zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Mulayotewa.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 227: 1 Phando 1998.
Para. (b) yo imelwa nga s. 9 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
zwi tea u langulwa nga mulayo wo itwaho nga Mulayo wa Phalamennde une wa nga phasiswa fhedzi nga murahu ha u sedzuluswa ha themendelo ya Khomishini ya zwa Gwama na Nzudzanyo ya Tshelede.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 228: 1 Phando 1998.
arali zwo tendelwa nga mulayotewa wa lushaka, miṅwe mithelo, dzimbadelo na mishumo yo teaho muvhuso wapo kana vhuimo kha muvhuso wapo une masipala a wela khayo, fhedzi a hu na masipala ane a nga ta muthelo wa mbuelo, muthelo wa vethe, muthelo wa thengiso kana wa zwibveledzwa zwi bvaho nnḓa.
zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
Arali vhomasipala vhavhili vhe na ndaulo ya gwama ine ya fana nga mushumo fhethu huthihi, hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe ndangulo, na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
ṱhoḓea ya u tevhedza mitheo yo teaho ya mithelo.
Maanḓa na mishumo i itwaho nga masipala muṅwe na muṅwe.
Vhuhulu ha zwifhaṱo zwa masipala muṅwe na muṅwe.
Nḓila yo khwaṱhaho nahone yo dziaho ya u takusa mithelo, mbadelo na mishumo.
A hu na zwine kha heyi khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo heyi vhukati ha vhomasipala vhane vha vha na ndangulo ya zwifhaṱo na mishumo fhethu huthihi.
Mulayo wa lushaka u lavhelelwaho kha khethekanyo heyi u nga kona u bveledzwa fhedzi nga murahu ha muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Tshelede na Nzudzanyo ya Tshelede zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ḽa s. 229: 1 Phando 1998.
Vunḓu ḽo tendelwa u ita khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga itwa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u ṱumanya nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano.
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano.
S. 230 yo imelwa nga s. 10 ya Mulayo wa vhu 61 wa 2001.
Ḓuvha ḽa u thoma u shuma ha s. 230: 1 Phando 1998.
ḓivhofhekanya na Khoro i ḓaho ya kha u shuma kha vhusimamilayo hayo na Khorotshitumbe kha u wana khadzimiso na vhubindudzi i tshi itela masipala.
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya Gwama na Muvhalelano.
S. 230A yo dzheniswa nga s. 17 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Nyambedzano na u sainwa ha thendelano dzoṱhe dza dzitshaka ndi vhuḓifhinduleli ha khorotshitumbe ya lushaka.
Thendelano ya dzitshaka dzoṱhe i vhofha Riphabuḽiki fhedzi nga murahu ha musi yo themendelwa nga ḽikumedzwa kha Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, nga nnḓani ha musi i thendelano yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3).
Thendelano ya dzitshaka ya tshivhumbeo tsha thekheniki, ndaulo kana khorotshitumbe, kana thendelano i sa ṱoḓi themendelo kana u tendelwa, yo dzhenelelwaho nga khorotshitumbe ya lushaka, i vhofha Riphabuḽiki hu si na themendelo ya Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, fhedzi i tea u vhewa ṱafulani kha Buthano na kha Khoro hu tshee na tshifhinga tshi pfeseseaho.
Thendelano ifhio na ifhio ya dzitshaka i vha mulayo wa Riphabuḽiki musi i tshi phasiswa u vha mulayo nga mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka, fhedzi mbetshelo i ḓivhumbaho nga thendelano ye ya themendelwa nga Phalamennde ndi mulayo kha Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi zwi sa yelani na Mulayotewa kana mulayo wa Phalamennde.
Riphabuḽiki i vhofhwa nga thendelano dza dzitshaka dze dza vha dzi tshi vhofha Riphabuḽiki musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma.
Mulayo wo ḓoweleaho wa dzitshaka ndi mulayo wa Riphabuḽiki nga nnḓani ha musi u sa yelani na Mulayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayo wa vhusimamilayo, khothe iṅwe na iṅwe i tea u takalela ṱhalutshedzo ifhio na ifhio i pfalaho ya mulayo wa vhusimamilayo ine ya yelana na milayo ya dzitshaka dzoṱhe nga nṱha ha ṱhalutshedzo iṅwe na iṅwe ine ya si yelane na mulayo wa dzitshaka dzoṱhe.
U itela u ombedzela mvelele ya demokirasi, yo thomiwaho nga uyu Mulayotewa, Phalamennde i nga dzhia themendelo nzwiwa dza pfanelo dzi yelanaho na mbetshelo dza Mulayotewa.
Pfanelo ya vhathu vha Afurika Tshipembe vhoṱhe ya u kona u ḓiitela muvhuso une vha funa, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayotewa, a zwi thivheli kha uyu mutheo wa pfanelo, u tenda mbumbo ya pfanelo ya u ḓiitela muvhuso nga tshitshavha tshifhio na tshifhio tshine tsha vha na mvelele na luambo luthihi kha tshipiḓa tsha shango tsha Riphabuḽiki kana nga iṅwe nḓila, yo itwaho nga mulayo wa lushaka.
U itela khwaṱhiso ya demokirasi ya mahoro a fhambanaho, milayo ya vhusimamilayo ha lushaka i tea u ita uri hu vhe na thuso dza tshelede dzo itelwaho madzangano a poḽitiki a no khou dzhenelela kha zwa vhusimamilayo ha lushaka na ha vunḓu nga nḓila ya ndingano na u sendekwa kha u sielisana zwi tshi ya nga u linganelana.
Mishumo yoṱhe ya zwa Mulayotewa i tea u itwa nga vhuronwane nahone hu si na u lenga.
u shumisa maanḓa kana u ita mushumo ufhio na ufhio wa tshivhumbeo tsha khorotshitumbe ya muvhuso i tshi zwi ita sa zhendedzi kana vhurumiwa.
mulayo we wa vha u tshi khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma nahone u langulwaho nga muvhuso wa vunḓu.
Arali ha vha na u sa yelana vhukati ha maṅwalo o fhambanaho a Mulayotewa, ḽiṅwalo ḽa Tshiisimane ḽi ḓo shuma.
Muengedzo wa 6 u ḓo shuma kha u shanduka kha zwa Mulayotewa musi zwo thomiwa nga Mulayotewa, na maṅwe mafhungo o livhanaho nazwo.
Milayo yo bulwaho kha Muengedzo wa 7 i khou fheliswa, u ya nga ha khethekanyo ya 243 na Muengedzo wa 6.
Mulayo uyu u pfi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1996, nahone u ḓo thoma u shuma nga ḓuvha ḽo tiwaho nga Muphuresidennde u ya nga mulevho, fhedzi hu saathu u fhira ḽa 1 Fulwana 1997.
Muphuresidennde a nga ta datumu iṅwe-vho hu saathu u swika iyo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) hu tshi tevhelwa mbetshelo dzo fhambanaho dza Mulayotewa.
Nga nnḓa ha musi zwi tshi sumbedzwa nga fhethu, u bulwa ho sumbedzwaho kha mbetshelo dza Mulayotewa nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi ḓo dzhiwa sa dzi sumbaho tshifhinga tshine mbetshelo idzo dza thoma u shuma.
Arali hu tshi nga tiwa ḽiṅwe ḓuvha ḽo livhanywa na mbetshelo iṅwe-vho ya Mulayotewa u ya nga ha khethekanyo ṱhukhu ya (2), mbetshelo iṅwe-vho ine ya yelana na Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), yo bulwaho kha mulevho, i a fheliswa u bva kha ḓuvha ḽeneḽo.
Khethekanyo ya 213, 214 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229 na 230 dzi thoma u shuma u bva nga ḽa 1 Phando 1998, fhedzi hezwi a zwi thivheli u thoma u shumiswa hu tshi tevhelwa Mulayotewa, mulayo wo lavhelelwaho kha mbetshelo idzi hu saathu u swika ḓuvha iḽo. Hu saathu u swika ḓuvha heḽo, mbetshelo dzo vhekanywaho na dziṅwe-vho dzine dza nga vha hone dza Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1993, dzi vha dzi tshi kha ḓi shuma.
I na tshivhumbeo tsha phande ya Y yo itwaho nga ḽibannda ḽa muvhala mudala (girini) Mutalo wa vhukati wa ḽibannda u thomaho khonani ya nṱha na ya fhasi tsini na thanda ya fulaga, ya ṱangana vhukati ha fulaga ya rambalala i tshi ya vhukati ha afha hu si na tshithu.
ḽibannda iḽi ḽidala ḽo pendelwa nga nṱha na nga fhasi nga muvhala mutshena, na nga muvhala wa musuku u yela magumoni hu re na thanda Mupendelo muṅwe na muṅwe ndi thihi tsha fumiṱhanu tsha vhuphara ha fulaga.
Ṱhiraiengele i re tsini na thanda ya fulaga ndi ntswu.
Kha tshipiḓa tsha nṱha ha fulaga ho rambalala ḽibannda ḽitswuku, ngeno kha tsha fhasi hu na ḽa L na ḽiṅwe ḽa mabannda haya ḽi na vhuphara ha thihi tshararu tsha fulaga yoṱhe.
Muengedzo 1A wo dzheniswa nga s. 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumimbili ya Mulayotewa wa 1995 ye ya dzhenelwa nga s. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiraru ya Mulayotewa wa 2007 na nga Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Mukano wa Vundu la Kapa Vhubvaḓuvha wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007.
Mukano wa Vundu la Gauteng wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Zwo sumbedziswaho nga mapa wa vhu 4 zwo dzhenelwa nga s. 1(a) ya Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Mukano wa Vundu la KwaZulu-Natal wo dzhenelwa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumiraru wa Mulayotewa wa 2007.
Mukano wa Vundu la Devhula Vhukovhela wo khwiniswa nga Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Zwo sumbedziswaho nga mapa wa vhu 5 zwo dzhenelwa nga s. 1(b) ya Mulayo wa khwinifhadzo wa vhufumirathi wa Mulayotewa wa 2009.
Muengedzo wa 2 ayo khwiniswa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 35 of 1997 and yo imelwa nga s. 18 ya Mulayo wa vhu 34 of 2001.
Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho, nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Muphuresidennde kana Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nne A.B.
 ḓikumedza kha vhuḓi ha Riphabuḽiki na vhathu vhoṱhe,
Phanḓa ha vhoṱhe vho kuvhanganaho afho, nahone hu na u dzhiela nṱha ho fhelelaho ha mbidzo khulwane ine nda khou i dzhia sa Mufarela Phuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nne A.B.
 ḓikumedza kha vhuḓi ha Riphabuḽiki na vhathu vhoṱhe,
Nne, A.B., ndi a ana/khwaṱhisedza uri ndi ḓo fhulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nahone ndi ḓo thetshelesa, ṱhonifha na u tikedza Mulayotewa na miṅwe milayo ya Riphabuḽiki, nahone ndi fhulufhedzisa u fara ofisi yanga sa Minisiṱa/ Muthusa Minisiṱa nga khuliso na tshirunzi, u vha mueletshedzi wa ngoho nahone a fulufhedzeaho; u sa ambulula zwi tshi tou vha khagala mafhungo a tshiphiri e nda a fhiwa; na u ita mishumo ya ofisi yanga nga nḓila ine luvalo Iwanga Iwa mmbudza zwone nahone nga vhukoni hanga hoṱhe.
Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.
Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu na miraḓo ya vhusimamilayo ha vunḓu, phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa kana Muhaṱuli o rumelwaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa, u fanela u ana/khwaṱhisa sa zwi tevhelaho.
Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.
Vhathu vhane vha khou ḓadza zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, kana Vhusimamilayo ha Vunḓu vha nga ana kana u khwaṱhisa vha tshi tevhedza tshiteṅwa tsha (1) phanḓa ha Mudzulatshidulo wa Buthano, Khoro kana Vhusimamilayo sa zwine zwa vha zwone.
Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.
Nne, A.B., ndi ana/khwaṱhisedza uri sa Muhaṱuli wa Khothe ya zwa Mulayotewa/Khothe Khulwane ya Khaṱhululo, Khothe Khulwane ya E.F. ndi ḓo fulufhedzea kha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, tikedza na u tsireledza Mulayotewa, na pfanelo dza vhuthu dzi re khawo, nahone ndi ḓo shumisa khaṱhulo kwayo kha vhathu vhoṱhe nga u eḓana hu si na u ofha, tshiṱalula na luvhengelambiluni hu tshi tevhedzwa Mulayotewa na mulayo.
Arali hu muano: Mudzimu a nthuse.
Muthu o vhewaho kha ofisi ya Muhaṱuli Muhulwane wa Khothe Khulwane ya Aphiḽi ane a saathu u vha Muhaṱuli nga tshifhinga tsha musi a tshi vhewa u fanela u ana kana u ita Khwaṱhisedzo phanḓa ha Muphuresidennde wa Khothe ya zwa Mulayotewa.
Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli, na Vhafarela Vhaofisiri vha zwa vhuhaṱuli hu sa katelwi vhahaṱuli, vha fanela u ana/khwaṱhisedza hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha Lushaka.
Muengedzo wo khwiniswa nga s. 19 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001, nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 21 wa 2002 na nga s. 1 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Vhusimamilayo ha Vunḓu (phalamennde ya vunḓu) vhu tshi fara muṱangano wa u khetha Mulangavunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo.
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano une khawo hoyu Muengedzo wa shuma u tea uri hu tiwe vhonkhetheni kha wonoyo muṱangano.
Dzina ḽa muthu a no khou tiwa ḽi tea u vha ḽi kha fomo yo tiwaho nga ndayo yo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 9.
nga miraḓo mivhili ya vhusimamilayo ha vunḓu ho teaho, arali hu tshi khou tea u khethiwa Mulangavunḓu wa vunḓu kana Mulangadzulo kana Muthusa Mulangadzulo wa vhusimamilayo hayo.
Muthu o nangiwaho u tea u saina fomo ya u nangiwa u itela u sumbedza u tendelana na u nangiwa havho kana vha ṋea tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha u khwaṱhisa u tendela u nangiwa havho.
Muthu a no khou ranga phanḓa muṱangano u tea u ḓivhadza madzina a vhathu vho nangiwaho sa vhonkhetheni kha muṱangano, fhedzi a ho ngo tendelwa uri hu vhe na u hanedzana.
Arali hu na nkhetheni muthihi fhedzi o tiwaho, murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uyo muthu sa ene o khethiwaho.
murangaphanḓa wa muṱangano u tea u bula uri muthu o wanaho vouthu nnzhi ndi ene muthu o khethiwaho.
Arali hu si na nkhetheni o wanaho vouthu nnzhi kha vouthu dza Muengedzo wa 3 wo itwaho, dzina ḽa nkhetheni o wanaho vouthu ṱhukhusa ḽi tea u bvisiwa ha dovha ha vouthiwa kha vho nkhetheni vho salaho u ya nga ha tshiteṅwa tsha 6. Haya maitele a tea u dovhololwa u swikela muṅwe nkhetheni a tshi wana vouthu nnzhi u fhira dza vhaṅwe.
Arali hu tshi khou shumiswa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), zwi sa konadzei u bvisa dzina ḽa nkhetheni nga nṱhani ha uri vouthu ṱhukhusa dzo itwaho dzo vha dzi kha vhonkhetheni vha no fhira muthihi, hu tea u vouthiwa kha havha vhonkhetheni, nahone zwi tea u dovhololwa u swikela hu tshi vhonwa uri ndi dzina ḽa nkhetheni ufhio ḽine ḽa tea u bvisiwa.
Arali ho nangiwa vhonkhetheni vhavhili fhedzi kana musi hu tshi nga sala vhonkhetheni vhavhili fhedzi musi ho no bvisiwa vhaṅwe, nahone havha vhonkhetheni vha tshi nga vha vho wana vouthu dzi eḓanaho, hu tea u fariwa muṱangano u tevhelaho hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe nga tshifhinga tsho tiwaho nga murangaphanḓa wa muṱangano.
Arali muṱangano u tevhelaho u tshi fariwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku (1) maitele o buliwaho kha hoyu Muengedzo a tea u dovhololwa sa musi uyo muṱangano u tevhelaho wo vha u muṱangano wa u thoma kha idzo khetho.
Ndayo idzi dzi tea u ḓivhadzwa nga nḓila ye Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa a i vhea ngayo.
Tshiteṅwa tsha 9 tsho imelwa nga s. 19 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Tshipiḓa tsha B - Fomuḽa ya u ta kudzhenelele kwa ḽihoro kha vhurumiwa ha vunḓu kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Tshivhalo tsha vharumiwa kha vhurumiwa ha vunḓu tshine tsha ya kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka tshine ḽihoro ḽa tendelwa u vha a tshi fanela u tiwa nga u andisa tshivhalo tsha madzulo tshine ḽihoro ḽa vha natsho kha vhusimamilayo ha vunḓu nga fumi na u kovha mvelelo nga tshivhalo tsha madzulo tshi re hone kha vhusimamilayo ha ṱanganyiwa na nthihi.
Arali ṱhanganyelo u ya nga tshiteṅwa tsha 1 i tshi sia masalela a songo milwaho kha u kovhiwa ha vharumiwa ha ḽihoro u ya nga tshiteṅwa tshenetsho, masalela a fanela u ṱaṱisana na maṅwe masalela a maṅwe mahoro, nahone vhurumiwa vhu songo phaḓaladzwaho vhu fanela u kovhekanywa kha mahoro u ya nga vhunzhi ha masalela a ḽihoro.
Phoḽisi ya nyambo na u langulwa ha nyambo dza tshiofisi kha vunḓu, ho tevhelwa u swika afho hune Khethekanyo ya 6 ya Mulayotewa ya nea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo.
Tshumelo ya Vhuanḓadzamafhungo vhu i ṋewaho nga, kana i langulwaho nga muvhuso wa vunḓu u ya nga ha khethekanyo ya 192.
Mapholisa u swikela afho hune ndima ya 11 ya Mulayotewa ya ṋea vunḓu maanḓa a vhusimamilayo.
Ndangulo ya tshikafhadzo ya mupo.
Mishumo ya nnyi na nnyi hu tshi sedzwa ṱhoḓea dza mihasho ya muvhuso wa vunḓu kha u ita vhuḓifhinduleli havho ha u langula mishumo ye ya randelwa vhone hu tshi tevhedzwa Mulayotewa kana mulayo ufhio na ufhio.
Zwa dzipulane na mveledziso dza madzingu.
Ndangulo dza vhuendi ha badani.
Ndondolo ya mavu.
Zwa vhuendela mashango.
Vhurangaphanḓa ha sialala hu tshi tevhedzwa ndima ya 12 ya Mulayotewa.
Mveledziso ya dziḓorobo na zwa mahayani.
Magungwa, zwikepe, dzhetisi (jetties), phiasi (piers), vhuimazwikepe zwi sa kateli ndangulo ya zwikepe ya dzitshaka na lushaka na mafhungo a kwamanaho nazwo.
Ndangulo ya tshiteṅwa ya maḓi a mvula fhethu ho yelaho nṱha.
Ndangulo ya zwa vhurengisi.
Maḓi o kunaho na tshumelo ya zwa mabunga zwi tshi katela sisiṱeme ya zwa maḓi, ane a tou hwaliwa na u laṱiwa ha maḓi na tshika mahayani.
Tshumelo ya zwa vhulafhaphukha zwi sa kateli ndangulo ya phurofesheni.
Fhethu ha u dzula, u londola na u vhulunga phukha.
U fhaṱa luhura na khura.
U ṋewa ha ḽaisentsi dza mmbwa.
U vha na ḽaisentsi na ndangulo ya u rengisela zwiḽiwa ha nnyi na nnyi.
Ndangulo ya zwa u rengisela vhathu halwa.
Tshomedzo dza mitambo yapo.
U hwala mashika (malaṱwa), u sokou kudza mashika na u sokou phaḓaladza malaṱwa.
Muengedzo wa 6 wo khwiniswa nga s. 20 ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
'Mulayotewa wo fhiraho' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993).
u sa yelana na Mulayotewa muswa.
kha luambo Iwa tshiofisi kana nyambo, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi sumba kha luambo luṅwe na luṅwe Iwa tshiofisi nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
kha vhusimamilayo ha vunḓu, arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋewa kha muvhuso wa vunḓu u ya nga ha Mulayotewa wo fhiraho kana Muengedzo kha khorotshitumbe ya vunḓu.
Mulangavunḓu wa Vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa, arali ndaulo ya uyo mulayo yo vhewa zwanḓani zwa muvhuso wa Vunḓu hu tshi tevhedzwa Mulayotewa wo fhiraho kana uyu Muengedzo.
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa lushaka nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
Buthano ḽa lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḽi ḓo dzhiiwa sa ḽo khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo vha muengedzo wa 6 une wa guma nga ḽa 30 Lambamai 1999.
Buthano ḽa lushaka ḽo vhumbwa nga miraḓo ya 400 kha tshifhinga tshaḽo tsha ofisi tshine tsha ḓo fhela nga 30 ḽa Lambamai 1999, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 49(4), ya Mulayotewa muswa.
Ndayo na ndaela dza Buthano ḽa lushaka zwine zwa khou shuma musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa lushaka musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, a tewa u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Mulayotewa muswa.
Mafhungo afhio na afhio a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Lushaka ya Vunḓu, na uri Khoro i fanela u isa phanḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
A hu na khetho dza Buthano ḽa lushaka dzine dza ḓo fariwa phanḓa ha ḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 (2) nga murahu ha musi ho itwa mudzinginyo wa u sa fulufhela kha Muphuresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 (2) ya Mulayotewa muswa.
Khethekanyo ya 50 (1) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela 30 Lambamai 1999.
kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano, na u ḓadzisa, u sedzuluswa na u shumiswa ha Mutevhe wa madzangano kha u ḓadzwa ha zwikhala, u swikelela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Mulayotewa muswa.
Khethekanyo ya 47(4) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Mulayotewa muswa.
vha tea u nanga vhaṅwe vhathu sa vhurumiwa havho ha tshoṱhe fhedzi arali hu si na kana hu na tshivhalo tshi sa eḓaniho tsha dzisinetha dza kale.
Vhusimamilayo ha Vunḓu vhu fanela u vhea vhurumiwa haho ha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha madzangano.
Ndayo na ndaela dza Sinetha i no khou shuma musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma u tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma, hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u vhulawa hufhio na hufhio.
Muthu we a vha e Sinetha a songo vhewaho sa murumelwa wa tshoṱhe kha khoro ya lushaka ya Vunḓu u tea u vha muraḓo wo ḓalaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vunḓu ḽe ḽa mu wana sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Mulayotewa wo fhiraho.
Arali muthu we a vha e Sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo, uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
Miholo, magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha vho vhewaho sa vhurumiwa ha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha Vunḓu, i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u vhewa uho fhedzi.
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Muphuresidennde, Muthusa Muphuresidennde, Minisiṱa, Muthusa Minisiṱa wa Riphabuḽiki nga fhasi ha Mulayotelwa wo fhiraho musi mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999, khethekanyo ya 84,89,90,91,93, na 96 dza Mulayotewa muswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓo vhalea sa Ṱhumetshedzo ya B ya uyo Muengedzo.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) a tshi thivheli Minisiṱa we a vha e sinetha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, u isa phanḓa sa minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91(1)(a) ya Mulayotewa muswa sa zwine iyo khethekanyo ya vhalisiwa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B.
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa.
Vhusimamilayo ha vunḓu sa zwe ha dzudzanyiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha kha maitele oṱhe, vhu ḓo dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999.
Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi, tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999, nahone hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 108(4), vhusimamilayo ha vunḓu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Mulayotewa wo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha hoyu Muengedzo.
Milayo na nzudzanyo dza Vhusimamilayo ha Vunḓu dzine dza khou shuma nga tshifhinga tsha musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u vhulaiwa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa.
Kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Vhusimamilayo kha nzulele yo fhambanaho yo tiwaho kha khethekanyo ya 106 (3) ya Mulayotewa muswa; na.
Kha u ḓadza zwikhala kha Vhusimamilayo na u khwinisa, u sedzulusa na u shumiswa ha mutevhe wa madzangano kha u ḓadza zwikhala, u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa.
Khethekanyo ya 106(4) ya Mulayotewa muswa i khou fhahewa malugana na Vhusimamilayo ha Vunḓu u swikela khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Mulayotewa muswa.
Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Mulangavunḓu kana muraḓo wa Khorotshitumbe ya vunḓu musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u vha kha yeneyo ofisi a tshi tevhedza Mulayotewa muswa na mulayotewa ufhio na ufhio wa Vunḓu, fhedzi hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
U swikela Mulangavunḓu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa muswa, a tshi thoma u shuma, kana Vunḓu ḽi tshi phasisa Mulayotewa waḽo, u ya nga hune zwa ḓo bvelela ngaho, khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Mulayotewa muswa dzi tea u vhaliwa sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Muengedzo uyu.
Mulayotewa wa vunḓu wo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Mulayotewa muswa.
Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa kwama mafhungo a re nga fhasi ha vhupo ha mishumo na maanḓa ho bulwaho kha Muengedzo wa 4 na 5 wa Mulayotewa muswa nahone we musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka zwi nga ḓi rumelwa kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vunḓu yo vhewaho nga Mulangavunḓu wa vunḓu. Izwi zwi nga itwa nga Muphuresidennde nga mulevho.
langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa, hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana, kana u pfulusiwa ha thundu, vhuḓifhinduleli, pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vunḓu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso, ndangulo, tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa.
(a) Khophi ya mulevho muṅwe na muṅwe yo bviswaho hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) kana (2) i fanela u ṋetshedzwa Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka ya Vunḓu hu saathu u fhela maḓuvha a 10 mulevho uyo wo anḓadziwa.
Pfanelo kana vhuṱalu ho wanalaho kana mushumo kana mulandu wo itwaho phanḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe.
Musi mulayo u tshi rumelwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), u sumba huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓalanga a no khou u langula, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha maanḓalanga we wa rumelwa khao.
U rumelwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 (8) ya Mulayotewa wo fhiraho zwi tshi katela na u vhulaha na u vhewa hafhu ha mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo, zwi ḓo dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa.
Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓa ha Vhusimamilayo ha Phalamennde musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, a ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya Vunḓu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha uyu Muengedzo.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) tshi ḓo fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma.
u yelana na Mulayotewa muswa.
(a) Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga Mulayotewa wo fhiraho i ḓo vha Khothe ya Mulayotewa yo thomiwaho nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho thuthwa nga s. 20 (a) ya Mulayo wa vhu 34 of 2001.
(a) Khothe Khulwane ya Tshipiḓa tsha Khaṱhululo ya Afurika Tshipembe tshi ḓo vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo nga fhasi ha Mulayotewa muswa.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho thuthwa nga s. 20 (a) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
(a) Tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tshapo tsha khothe khulwane ya Afurika Tshipembe kana Khothe Khulwane ya shangohaya kana khethekanyo ya zwa u angaredza ya yeneyo khothe, i ḓo vha Khothe Khulwane nga fhasi ha Mulayotewa muswa hu songo shandukiswa vhupo hayo ha mishumo, fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyululwa huṅwe na huṅwe ho bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
Muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi kana a no dzhiiwa o fara ofisi sa Muhaṱuli wa Muphuresidennde, Muthusa Muhaṱuli wa Muphuresidennde kana Muhaṱuli wa khothe yo bulwaho kha phara ya (a) musi Mulayotewa muswa u saathu u thoma u shuma, u ḓo vha Muhaṱuli wa Muphuresidennde, Muthusa Muhaṱuli wa Muphuresidennde kana muhaṱuli wa yeneyo khothe nga fhasi ha Mulayotewa muswa fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyulula huṅwe na huṅwe ho sumbedzwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
u sumba kha tshipiḓa tsha vunḓu kana tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Afurika Tshipembe kana khothe khulwane ya shangohaya, zwi tea u dzhiiwa sa u sumba kha Khothe ya Nṱha (High Court).
(a) Nga u ṱavhanya hune zwi nga konadzea musi Mulayotewa muswa wo no thoma u shuma, khothe dzoṱhe, zwi tshi katela na zwivhumbeo zwadzo, kuvhumbele, kushumele na vhupo ha mishumo khathihi na milayo yo teaho, zwi tea u dzudzanyululwa hu tshi khou itelwa u thomiwa tshiteṅwa tsha zwa Vhuhaṱuli tsho teaho kha ṱhoḓea dza Mulayotewa.
Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha u langula vhuhaṱuli, a tshi khou shuma o thoma a kwamana na Khomishini ya zwa Vhuhaṱuli, u fanela u langula ndinganyiso yo bulwaho kha phara ya (a).
Muthusa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi u vha Muthusa Muphuresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 168 (1) ya Mulayotewa muswa.
Ndayo, ndangulo kana tsumbamaitele dzo vhewaho nga Muphuresidennde wa Khothe ya Mulayotewa kana Muphuresidennde wa Vhulamukanyi musi Mulayo wa Khwiniso ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u tshi tou thoma u shuma.
Nga nnḓa ha musi hu si na u fana kha zwine zwa amba kana zwi sa livhani, u sedza kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele maṅwe na maṅwe kha Muphuresidennde wa Vhulamukanyi kana Muphuresidennde wa Khothe wa Mulayotewa, u fanela u dzhiiwa sa Muphuresidennde wa Vhulamukanyi sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Mulayotewa muswa.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (7) tsho ḓadziswa nga s. 20 (b) ya Mulayo wa vhu 34 wa 2001.
Khethekanyo ya 108 ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 179 ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma. Itshi tshiteṅwa a tshi nga khakhisi u vhewa ha Mulangi wa Vhatshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179.
Mulanga Vhatshutshisi o faraho ofisi musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma u ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho kha ofisi yawe, hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (d).
Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa uyu Muengedzo nahone o ita muano wa ofisi kana u ita khwaṱhisedzo fhasi ha Mulayotewa wo fhiraho, ha kombetshedzei u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha mulayotewa muswa.
Phara. (b) yo khwiniswa nga s. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afurika Tshipembe.
Khethekanyo ya 199(1), 200(1), 3 na (5) u swika (11) na (201) u swika 206 dza Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
Miraḓo ya khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli vho bulwaho kha khethekanyo ya 105 (1)(h) ya Mulayotewa wo fhiraho vha ḓo ima u vha miraḓo ya khomishini musi miraḓo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 178(1) (i) ya Mulayotewa muswa vha tshi nangiwa.
u yelana hayo na Mulayotewa muswa.
Khethekanyo ya 184 A na 184 B (1) (a) (b) na (d) ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi vhulawa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
Hune Mulayotewa muswa wa ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka kana ha Vunḓu, uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o livhanaho nazwo hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
Khethekanyo ya 198 (b) ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa u swikela mulayo wo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo u tshi phasiswa.
Khethekanyo ya 199(3)(a) ya Mulayotewa muswa i nga si kone u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo lavhelelwaho kha iyo khethekanyo i tshi ḓo phasiswa.
Milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka yo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 217 (3) ya Mulayotewa muswa i tea u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma fhedzi na u sa vha hone ha iyo milayo kha tshino tshifhinga a zwi thivheli u shumiswa ha Phoḽisi dzo bulwaho kha khethekanyo ya 217 (2).
U swika musi Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 65(2) ya Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma, vhusimamilayo ha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu nga nanga nḓila dzine ngadzo maanḓa a ṋewa vhurumiwa hadzo u vouta vhuimoni hadzo kha Khoro ya Lushaka ya vunḓu.
U swika musi mulayo wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 229(1)(b) ya Mulayotewa muswa i tshi thoma u shuma, masipala u vha a tshee na maanḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe, muingamuthelo kana mbadelo dze a hweswa maanḓa a u dzi vhea musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma.
Hu sa sedzwi mbetshelo dzifhio na dzifhio dza Mulayotewa muswa na nga nnḓani ha u vhulawa ha Mulayotewa wo fhiraho mbetshelo dzoṱhe dzi kwamanaho na u farela hu re ngomu ha Mulayotewa wo fhiraho fhasi ha ṱhoho "Vhuthihi ha lushaka na pfumedzano" zwi ḓo dzhiiwa sa tshipiḓa tsha Mulayotewa muswa, u itela u bveledza Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Vhuthihi ha Lushaka na Pfumedzano wa 1995 (Mulayo wa vhu 34 wa 1995), sa zwe wa khwinisiswa zwone hu tshi katelwa na ndeme yawo.
U itela ndivho dza tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḓuvha ḽa '6 Nyendavhusiku 1993' hune zwa vhonala kha mbetshelo dza mulayotewa wo fhiraho fhasi ha ṱhoho ine ya ri 'Vhuthihi ha Lushaka' na Vhupfumedzani', hu fanela u vhalwa sa '11 Shundunthule 1994'.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) tsho ḓadziswa nga s. 3 ya Mulayo wa vhu 35 wa 1997.
Mulayo wa lushaka wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 9 (4) 32 (2) na 33(3) ya Mulayotewa muswa u fanela u phasiswa hu saathu u fhela miṅwedzi miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa muswa wa thoma u shuma.
"(1) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana mafhungo oṱhe a re kha muvhuso kana tshivhumbeo tshifhio na tshifhio tsha muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso, arali ayo mafhungo a tshi ṱoḓea kha u shumisa na u tsireledza pfanelo dzavho."
nyito ya ndaulo yo teaho malugana na zwiitisi zwo fhiwaho musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe dzi tshi kwamea kana u shushedzwa.
Khethekanyo 32(2) na 33(3) ya Mulayotewa muswa i ḓo fhela nga yoṱhe arali milayo yo lavhelelwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana i sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Mulayotewa wa thoma u shuma.
u yelana na Mulayotewa muswa.
Khomishini ya Tshumelo ya muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Mulayotewa wo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na milayo i shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa, u swikela khomishini na khomishini ya tshumelo ya mivhuso ya Vunḓu dzi tshi phumulwa nga mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Mulayotewa muswa.
Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Mulayotewa u tshi thoma u shuma, a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela faini ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo ha vunḓu.
hu ḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (a) tsho imelwa nga s. 5 (a) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
murangaphanḓa wa sialala wa tshitshavha tshine tsha kha ḓi tevhela mulayo wa tshithu nahone a dzulaho fhethu hu re fhasi ha muvhuso wa pfukanyelo wa khoro yapo, khoro ya pfukanyelo kana khoro ya pfukanyelo ya vhaimeleli, yo bulwaho kha Mulayo wa Muvhuso wapo wa Pfukanyelo wa 1993, nahone wo ṱaluswaho kha khethekanyo ya 182 ya Mulayotewa wo fhiraho, u tea u vha muraḓo a songo nangiwaho wa khoro u swika Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa nga mvelele dza khetho dza u thoma dza Masipala dza u angaredza murahu ha musi Mulayotewa Muswa u tshi thoma u shuma.
Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho imelwa nga s. 5(a) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khethekanyo ya 245 (4) ya Mulayotewa wo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe. Khethekanyo ya 16 (5) na (6) ya mulayo wa u pfukisela wa muvhuso wapo, wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999.
Tshiteṅwa tsha (2) tsho khwiniswa nga s. 5 (b) ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.
Khethekanyo ya 82 na 124 ya Mulayotewa muswa a zwi kwami u vhewa ha milayo ya Phalamennde kana ya vunḓu yo phasiswaho phanḓa ha musi Mulayotewa muswa u tshi thoma u shuma nga nḓila ya tsireledzo.
Hu tshi tevhelwa u bviswa ha ṱhanziela nga maanḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Mulayotewa wo fhiraho, muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u redzhisiṱara kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho, tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso.
A hu na mbadelo kana tshelede kana u badeliswa hune ha ḓo vha hone malugana na u redzhisiṱariwa u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1).
'1. Mahoro o redzhisiṱariwa kana u ṅwaliswa hu tshi tevhedzwa milayo ya Vhusimamilayo ha lushaka nahone a khou pikisanaho kha khetho dza Buthano ḽa lushaka, a nga nanga vhonkhetheni kha idzo khetho, u bva kha mutevhethanḓu wa vhonkhetheni wo dzudzanyiwaho hu tshi tevhelwa Muengedzo uyu na mulayo wa vhusimamilayo ha lushaka.'
Tshipiḓa tsha madzulo tshi bvaho kha mutevhe wo iswaho nga mahoro nga ndivhanele hu na madzulo o tiwaho o vhetshelwaho thungo a tshi itelwa dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga Khomishini i tshi itela khetho dza Buthano ḽi tevhelaho, hu tshi dzhielwa nṱha data ya tsedzuluso ya vhakhethi na vhuimeleli nga mahoro a re na dzangalelo.
Hafu ya madzulo a bvaho kha mutevhe wa lushaka wo ṋekedzwaho nga mahoro eneo kana mutevhe wa dzingu fhethu he mutevhe wa lushaka u si nekedzwe'.
'3. Mitevhe ya vhonkhetheni yo ṋekedzwaho nga Ḽihoro, u ḓo vha na madzina o fhelelaho ane a si vhe nṱha ha tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, nahone mutevhe muṅwe na muṅwe u ḓo sumbedza madzina nga nḓila i tevhekanaho ine ya takalelwa nga ḽihoro'.
'5. Madzulo o bulwaho kha tshiteṅwa tsha 2(a) a ḓo avhekanywa u ya nga madzingu kha mahoro ane a khou pikisana kha khetho nga nḓila i tevhelaho:'.
(a) Tsha ina tsha dzivouthu u ya nga ha madzulo tshi ḓo tewa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha vouthu dzo swaiwaho nga lushaka Iwoṱhe nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, ha engedzwa na nthihi, ha dohwa ha engedzwa na nthihi kha mvelele, hu sa dzhielwi nṱha zwipiḓa, tshi ḓo vha tshone tsha ina tsha khetho tsha tshidzulo tshithihi.
'(b) Khwiniso ya Tsha ina (kwota) ya dzivouthu i ḓo itiwa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha dzivouthu dzo swaiwaho dza lushaka Iwoṱhe, ho ṱusiwa vouthu dza lushaka Iwoṱhe dzi vouthelaho ḽihoro ḽo bulwaho kha phara ya (a), nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano, ha engedzwa na nthihi, ha konou bviswa tshivhalo tsha madzulo tshi avhelwaho Iwa u fhedzisela Ḽihoro ḽo bulwaho kha phara ya (a).'
'10. Tshivhalo tsha madzulo kha vhusimamilayo ha vunḓu vhuṅwe na vhuṅwe tshi ḓo tiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 105 ya Mulayotewa muswa.'
"11. Mahoro o ṅwalisiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na u pikisana kha khetho dza vhusimamilayo ha vunḓu ḽeneḽo na mutevhe wa vunḓu wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa hoyu Muengedzo na mulayo wa lushaka."
Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu, tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelele dza khetho dzo no ṱanganedziwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Mulayotewa muswa, Khomishini i ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelele dzo ṱanganedziwa, ya rwela ṱari vhonkhetheni vha re kha mutevhe, u anḓadza hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka, vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni.
Musi ho no itwa nḓivhadzo hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vunḓu (arali khetho ya Buthano ḽa Lushaka na ya vhusimamilayo ha vunḓu yo itiwa nga tshifhinga tshithihi), nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi, ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo, ḽi ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa, ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u ḓivhadziwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho, ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓo bviswa kha miṅwe mitevhe.
U bva afho Khomishini i ḓo anḓadza mutevhe wa madzina a vhaimeleli vhusimamilayoni'.
Lushaka ya Mavunḓu;'.
16(1) u nga engedzwa luthihi fhedzi tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhira miṅwedzi ya 12 u bva tshe u ḓivhadziwa ha vhaimeleli hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 16 ho itiwa, u ḓadza zwikhala zwi si na vhathu: Tenda u engedzwa uho ha itwa mafheloni a mutevhe wonoyo'.
ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe.
U nangiwa ha muthu wa u ḓadza tshikhala hu nekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala.
Arali ḽihoro ḽo imelwaho kha vhusimamilayo ḽi tshi nga fheliswa kana ḽi si tsha vha hone, vhaimeleli vhaḽo vha ṱutshela madzulo avho hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 23A(1), madzulo ayo a ḓo avhelwa mahoro o salaho zwa tou nga ndi madzulo e a vha o balelwa vhane hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 7 kana 14, sa zwine zwa nga vha ngazwo..'.
23A. (1) Muthu u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo vhune Muengedzo uyu wa shuma arali muthu onoyo o guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa nanga muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo.
Nga nnḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽi nga shandula dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
Mulayo wa Phalamennde u nga ri nga murahu ha tshifhinga tshi sa fhedzi mbilu Mulayotewa muswa wo thoma u shuma, wa phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 (1) ya Mulayotewa muswa u khwinisa tshiteṅwa itshi na tshiteṅwa tsha 23 u itela uri hu vhe na nḓila ine zwa nga konadzea uri muraḓo wa vhusimamilayo we a guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga a kone u dzula e muraḓo wa vhusimamilayo honoho.
ḽihoro ḽi tshi khethekana ḽa vha na mahoro a no fhira ḽithihi'.
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 24.
'Mulayotewa muswa' zwi amba Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996'.
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 26.
phanḓa ha musi a tshi hangwela kana u lungulula vhatshinyi.
'(3)) khethekanyo ṱhukhu ya (1) na (2) dzi shuma na kha Muthusa Muphuresidennde.'.
'(a) Muthusa Muphuresidennde o ruṅwaho nga Muphuresidennde;'.
Minisiṱa muthihi ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa lushaka nahone o vhewaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (13) tenda Muphuresidennde a tshi shuma o kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou shela mulenzhe, vha tshi vhona u vhewa ha Minisiṱa onoyo ho tea.
ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo faraho madzulo a 80 zwao Buthanoni ḽa lushaka ḽo fanelwa nga u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano.
Arali hu si na ḽihoro kana ḽihoro ḽithihi ḽo faraho madzulo a 80 kana u fhira Buthanoni, ḽihoro ḽo faraho tshiimo tsha vhuvhili tsha tshivhalo tsha madzulo tshihulusa ḽo fanelwa u ta Muthusa Muphuresidennde muthihi a tshi bva kha miraḓo ya Buthano.
Musi o rumelwa Vhathusa Muphuresidennde a nga nanga u sala e muraḓo kana a guma a vha muraḓo wa Buthano.
Vhathusa Muphuresidennde vha nga shumisa maanḓa nahone vha fanela u ita mishumo yo kumedzwaho ofisi ya Vhathusa Muphuresidennde vha Mulayotewa kana yo avhelwaho yeneyo ofisi nga Muphuresidennde.
Muthusa Muphuresidennde u dzhena ofisini.
u swika muthu o khethwaho sa Muphuresidennde murahu ha khetho ifhio na ifhio ya Buthano ḽa Lushaka ḽo farwaho phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 1999 a tshi thoma u shuma.
Tshikhala ofisini ya Vhathusa Muphurisidennde tshi nga ḓadzwa nga ḽihoro ḽo taho onoyo Muthusa Muphurisidennde.
Ḽihoro ḽo faraho madzulo zwao Buthanoni ḽa Lushaka nahone ḽe ḽa dzhia tsheo ya u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khabinethe dzine malugana nadzo Minisiṱa vho bulwano kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) vha tea u vha nga ndinganyiso ya tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga ḽone. Buthanoni ḽa Lushaka nga ndivhanele na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe.
vha tea u vhewa, ho ingwa nthihi.
Mvelelo hu sa sedzwi tsha vhuraru na tsha fumi tshi tevhelaho arali tshi hone, ndi tshone tshivhalo tsha madzulo nga ofisi.
Tshivhalo tsha dziofisi tsho teaho u avhelwa ḽihoro ḽi shelaho mulenzhe tshi tiwa nga u kovha tshivhalo tshoṱhe tsha madzulo o kovha tshivhalo itsho tsho bulwaho kha phara ya (b).
Mvelelo, hu tshi tevhedzwa phara ya (e) tshi sumba tshivhalo tsha ofisi tsho teaho u avhelwa ḽeneḽo ḽihoro.
zwiṅwe zwiengedzwa zwo raloho zwi andelaho ḽiṅwe ḽihoro kana mahoro hune ofisi ifhio na ifhio kana dziofisi dzine dza sala dzi songo avhiwa dzi fanela u avhelwa Ḽihoro kana mahoro a kwameaho nga mutevhe wa tshiengedzwa tsha nṱhesa.
u ḓadza musi zwo fanela, fhasi ha phara ya (b) - tshikhala ofisini ya Minisiṱa,
u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha phara ya (b) kana (e) ya khethekanyo ṱhukhu yeneyo i kwamaho muthu a re muraḓo wa ḽihoro ḽa Muphuresidennde, tsheo ya Muphuresidennde i a langa.
Arali khumbulo ifhio na ifhio ya u avha dziofisi ya shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (10) (c), Minisiṱa vhe zwa vha kwama vha fanela u ṱutshela ofisi dzavho fhedzi vho fanelwa, hune zwa shuma, nga u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga Ndivhanelo hu tshi tevhedzwa khumbulo dzo fhambanaho.
u ta yeneyo ofisi ya Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (i) (b) arali zwa ṱoḓea hu tshi tevhedzwa tsheo ya Muphuresidennde fhasi ha yeneyo khethekanyo ṱhukhu.
u vhea malugana na yeneyo ofisi muthu ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, sa Minisiṱa a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi.
Nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou shela mulenzhe, u fanela u fhelisa mbeo ifhio na ifhio fhasi ha phara ya (a) arali zwa ṱoḓea hu u itela Mulayotewa kana u itela dzangalelo ḽa muvhuso wavhuḓi.
Miṱangano ya Khabinete i fanela u tshimbidzwa nga Muphuresidennde, kana arali Muphuresidennde o laedza ngauralo, nga Muthusa Muphuresidennde tenda ha vha na uri Vhathusa Muphuresidennde vha tshimbidza miṱangano ya Khabinethe nga u sielisana nga nnḓa ha musi ṱhoḓea dza shishi dza muvhuso na muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka dzi tshi zwi ṱoḓa nga iṅwe nḓila,
Khabinethe i fanela u shuma nga maitele ane a vha a ṋetshedzo kha muya wa u ṱoḓa nyanḓano yo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.
Muphuresidennde a nga ri, nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde vha Khorotshitumbe na vharangaphanḓa vha mahoro, vhane vha dzhenelela kha khabinethe vha vhumba poso dza vhathusa dziminisiṱa.
Ḽihoro ḽo tendelwa u avhelwa poso dzi fhiraho mbili dza vhathusa minisiṱa nga ndinganyo i fanaho na nga maitele ane phothifoḽio dza Khabinethe dza avhiwa ngao.
Mbetshelo dza khethekanyo ya 91 (10) u swika (12) dzi a shuma, dzi na tshanduko dzo teaho, ho sedzwa Vhathusa Minisiṱa, nahone u shuma honoho hu kha Minisiṱa onoyo kana Phothifoḽio yeneyo zwi tshi yelana na poso yeneyo ya Muthusa Minisiṱa,
u bulwa hufhio na hufhio kha mulayo ufhio na ufhio ha onoyo Minisiṱa hu fanela u sedzwa sa hu katelaho hu tshi tevhedzwa mushumo fhasi ha phara ya (a) nga Minisiṱa ane onoyo Muthusa Minisiṱa a khou shumela ene.
5 Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe musi Minisiṱa a siho nga tshiitisi tshifhio na tshifhio, a sa koni u shuma kana u i ta maṅwe a maanḓa afhio na afhio kana ndivhanelo dza ofisi, a nga vhea muṅwe-vho ufhio na ufhio kana muṅwe-vho muthu ufhio na ufhio uri a shume vhuimoni ha Muthusa Minisiṱa, o bulwaho khamusi nga u angaredza kana kha u shumisa kana u itwa ha maanḓa afhio na afhio kana ndivhanelo.'.
Dziminisiṱa vha fanela u laula ofisi dzavho hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khabinethe.
arali e Minisiṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91 (1)(b) nga murahu ha u kwamana na Vhathusa Muphuresidennde na vharangaphanḓa vha mahoro vha shelaho mulenzhe.'.
Khorotshitumbe ya vunḓu yo vhumbwa nga Mulangavunḓu na miraḓo i sa fhiriho 10 yo vhewaho nga Mulangavunḓu hu tshi tevhedzwa iyi khethekanyo.
Ḽihoro ḽo faraho madzulo a phesenthe dza 10 a vhusimamilayo ha vunḓu nahone ḽo ḓilugiselaho u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khorotshitumbe nga ndivhanelo na tshivhalo tsha madzulo a farwaho nga ḽone kha vhusimamilayo a livhanaho na tshivhalo tsha madzulo o farwaho nga maṅwe mahoro a shelaho mulenzhe.
u ḓadza musi zwo fanela, hu tshi tevhedzwa phara ya (b) tshikhala ofisini ya muraḓo wa Khorotshitumbe.
Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (4) (c), miraḓo ine zwa i kwama i fanela u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo fanelwa, hune zwa shuma, u vhewa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho nga ndivhanelo hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho.
Miṱangano ya Khorotshitumbe i fanela u tshimbidzwa nga Mulangavunḓu wa vunḓu.
Khorotshitumbe i fanela u shuma nga maitele ane a dzhiela nṱha muya wa u swikelela kha thendelano wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.'.
(3) Miraḓo ya Khorotshitumbe vha na vhuḓifhinduleli nga muthihi kha Mulangavunḓu na kha vhusimamilayo ha vunḓu kha u laula ofisi dzavho, na miraḓo yoṱhe ya Khorotshitumbe sa zwenezwo i na vhuḓifhinduleli yo ṱangana kha u ita ndivhanelo dza muvhuso wa vunḓu wa kha phoḽisi dzawo.
Miraḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa phoḽisi yo tiwaho nga Khantsele.
Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa phoḽisi ya Khantsele, Mulangavunḓu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo phoḽisi zwi anane.
Arali muraḓo a kwameaho a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Mulangavunḓu fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (5), Mulangavunḓu a nga ṱusa muraḓo ofisini nga murahu ha nyambedzano na muraḓo, huno arali muraḓo a si muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavunḓu kana a si murangaphanḓa wa ḽihoro ḽi khou shelaho mulenzhe, na zwenezwo-vho nga murahu ha nyambedzano na murangaphanḓa wa muraḓo wa ḽeneḽo ḽihoro.'.
u bvisa phara ya (b) ya khethekanyo ṱhukhu ya (1) ya imelwa nga phara i tevhelaho.
(k) u thomiwa na u ṱhogomeliwa ha tshigwada tsha mapholisa tsha vhudziki ha lushaka tshine tsha ḓo vhewa u tikedza na nga khumbelo ya Khomishinari wa Vunḓu;'.
'(1) Hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 218(1), Khomishinari wa Vunḓu u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha -'.
Tenda khethekanyo heyi i tshi ḓo shuma-vho na kha miraḓo ya mmbi ya zwiṱhavhane ye ya ṋekedza mutevhe wa miraḓo yayo nga murahu ha musi Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), fhedzi hu saathu u ṱanganedzwa ḽinwalwa ḽa mulayotewa muswa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 73 ya Mulayotewa, nahone arali dzangano ḽa poḽitiki ḽine ḽa wela fhasi ha maanḓa na ndangulo yaḽo kana ye ya ḓibaḓekanya nao na ine ndivho dzayo dza ṱuṱuwedza dzo shela mulenzhe kha Khoro ya Khorotshitumbe ya tshifhinganyana nahone yo dzhenela kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka na kha vhusimamulayo ha vunḓu nga fhasi ha Mulayotewa wo bulwaho.
'(2) Mmbi ya Vhupileli ha Lushaka i ḓo shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo fhedzi i tshi tevhela dzangalelo ḽa lushaka u ya nga ha Ndima ya 11 ya Mulayotewa wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, wa 1996.'
Khomishini i nga humisela murahu konṱiraka kana ya shandula konṱiraka, u thola, u phuromotha na u lambedza arali zwi songo ḓa nga ngona kana u pfesesea kha tshiimo tsha mulandu wonoyo.
nga "Mulayotewa muswa".
(i) zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 236 (1), hu sa katelwi na mmbi ya lushaka, zwi ḓo wela zwanḓani zwa muvhuso wa lushaka, une wa ḓo shumisa vhuḓifhinduleli hawo u tshi shumisana na mivhuso ya vunḓu;'.
'(4) Hu tshi tevhelwa nahone zwi tshi yelana na mulayo muṅwe na muṅwe, ndaka, pfanelo, mishumo na dziḽaibilithi dza mmbi dzoṱhe dzo bulwaho kha khethekanyo ya 224(2) dzi ḓo dzudzanywa ho sedzwa Mmbi ya Tsireledzo ya Lushaka u ya nga hune zwa tendelana na vhukando ha Minisiṱa wa Tsireledzo.'.
Muengedzo wa 6A wo dzheniswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 ye ya phumulwa nga s. 6 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumiina ya Mulayotewa wa 2008.
Muengedzo wa 6B, we wa vha u Muengedzo wa 6A, wo dzheniswa nga s. 2 ya Mulayo wa vhu 18 wa 2002 ya khwiniswa nga s. 5 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumi ya Mulayotewa wa 2003 na u nomboriwa nga huswa nga s. 6 ya Mulayo wa vhu 2 wa 2003 ye ya phumulwa nga s. 5 ya Mulayo wa khwinifhadzo ya vhufumithanu ya Mulayotewa wa 2008.