Katalonië se pad na staatskap is steil (en Spanje weet dit)Kortom, Katalonië kan homself onafhanklik verklaar, maar dit bly ŉ futiele oefening indien die wêreld jou nie as sodanig erken nie. Foto: AP Photo/Emilio Morenatti. Deur Eugene Brink Die Kataloniese president, Carles Puigdemont, het toe met taamlik baie bravade Katalonië se onafhanklikheid van Spanje aangekondig en met die amptelike proses begin om dit van stapel te stuur. Maar hy het kort daarvan gestop om dit met onmiddellike ingang van krag te maak. Hy wil eers tyd toelaat om verder met die Spaanse regering te beding. Hiermee het hy ŉ soort middeweg gekies deur waarskynlik die meerderheid van die Katalaanse bevolking gerus te stel dat hy ernstig is oor onafhanklikheid, terwyl hy vir die buitewêreld en veral die Spaanse regering gewys het dat hy nie dadelik die mees ekstreme opsie – naamlik sesessie – sal gebruik nie en nog wil onderhandel. Sy waarskynlike bedoeling – en iets wat soortgelyk is aan die Skotse poging tot onafhanklikheid – is om eintlik groter streeksmagte en outonomie vir Katalonië te beding deur die mees drastiese opsie as ŉ (gekwalifiseerde) werklikheid voor te hou. Dit kan straks in sy gesig ontplof en hom dalk dieselfde pad as die voormalige Britse premier David Cameron laat loop. Hy en Katalonië kan op die ou einde niks uit hierdie poging kry nie en volgende pogings kan dan ook in die kiem gesmoor word – óf toekomstige Kataloniese leiers gaan net nie weer kans sien om hierdie perd op te saal nie. Katalonië se pad om ŉ onafhanklike staat te word is met vele massiewe dorings besaai. En die Spaanse regering se reaksie op Puigdemont se besluite bevestig dat hulle nie veel dink daarvan nie. Hulle het dit prontuit verwerp en enige oproepe om mediasie van die hand gewys. Volgens hulle bly die onlangse onafhanklikheidsreferendum oor Katalonië onwettig en ongeldig. Geen absolute reg En daar lê die eerste probleem met sesessiepogings en veral eensydige verklarings van onafhanklikheid: Die moederstaat (oftewel “rump state” soos dit in Engels genoem word) moet die gebied wat wil afskei, ten minste ter wille wees in hul poging om weg te breek. Gevestigde state word steeds as die primêre rolspelers in die wêreldpolitiek beskou en hul soewereiniteit weeg baie swaarder in die internasionale reg (en in die harde, koue realiteite van die geopolitiek) as die inbreukmaking daarvan. Daar is nie ŉ ongekwalifiseerde reg tot sesessie in die internasionale reg nie en Spanje se grondwet – nes Suid-Afrika s’n – bepaal dat Spanje en sy grondgebied “onverdeelbaar” is. Die probleem met die misbruikte term “selfbeskikking” in soveel internasionale verbonde en handveste (soos die VN s’n) is dat dit baie vaag omskryf word. Derhalwe kan dit enigiets beteken van die stig van ŉ vakbond of drukgroepe tot sesessie, terwyl sommige verbonde sesessie uitdruklik verbied as ŉ selfbeskikking-opsie en daar in talle rigtinggewende dokumente daaroor gefrons word. Op suiwer regsgronde gaan Katalonië nie hierdie stryd wen nie. In sekere stukke internasionale wetgewing word bepaal dat humanitêre redes ŉ regverdiging vir sesessie is. Dit is wat in die 60’s in die geval van Biafra in Nigerië gebeur het. Nadat die vooruitstrewende Ibo-groep deur die minder voorspoedige Hausa’s in ŉ verenigde en nuut onafhanklike Nigerië onderdruk en later in ŉ burgeroorlog uitgemoor is, het die streeksleiers in Biafra, waar die Ibo’s oorwegend woon, hulself eensydig onafhanklik verklaar en Ibo’s gemaan om weg te trek vanuit die res van Nigerië en veral die noorde waar die Hausa’s die meerderheid is. Die sentrale regering het die streek geïsoleer deur middel van voedselblokkades en verder militêr aangeval. Hoewel Afrikastate baie behoudend is wat sesessie betref, het vier state op die vasteland wel vir Biafra as onafhanklik erken en almal het – met goeie reg – humanitêre redes daarvoor aangevoer. Dit was nie naastenby genoeg om die vergrype te stop nie en Biafra is drie jaar later weer by Nigerië ingelyf. Maar regsgronde is nie wat bepalend is in sulke gevalle nie. Dis veel eerder politieke redes en maneuvreerdery wat die sukses van sesessiegevalle bepaal. Spanje is ŉ taamlik belangrike land in Europa en ook die wêreld, en kan op baie vriende staatmaak in hierdie stryd om die status quo te handhaaf – selfs invloedrykes buite die Weste. Dit het ook ŉ historiese vrees vir verbrokkeling, en Brittanje, Frankryk en pres. Donald Trump het reeds aangedui hulle steun nie Katalaanse onafhanklikheid nie. Ek is onlangs op ŉ radioprogram gevra hoekom sekere prominente Westerse state dan vir Kosovo in 2008 as onafhanklik verklaar het, maar nou teen Skotse en Katalaanse onafhanklikheid gekant is. Die eenvoudige antwoord is dat realpolitik die septer swaai. Serwië is ’n stoere bondgenoot van Rusland, en die VSA en trouens die hele Weste is die Russe se strategiese mededingers. Die VSA en talle meeste Westerse state het dus nie twee keer gedink om ŉ pro-Russiese bondgenoot te verswak deur die wegbreek van een van sy stukke grondgebied te ondersteun en erken nie. In die geval van Katalonië is Spanje ŉ bondgenoot van Amerika en meeste Westerse state en hulle sal nie vir Katalonië bo Spanje steun nie. Ditto in Skotand se geval. Serwië is ook nie ŉ lid van die Europese Unie (EU) nie en is verder weg geleë van Wes-Europa, en daarom sou Kosovo se afskeiding nie veel politieke en ekonomiese spanning in die hartjie van Wes-Europa en die EU veroorsaak nie. Die bykomende regverdiging was die yslike skending van menseregte wat Kosovo aan die hande van die Serwiese owerhede in die jare 90 gely het. Katalonië kan hulle nie op die skending van hul menseregte beroep nie en is geografies in die hartjie van Wes-Europa. Indien dit wel wil wegbreek, gaan sy naburige state hom nie erken as ŉ staat nie en dit boonop vyandiggesind wees. Dis nie ŉ ideale begin of volhoubare grondslag vir ŉ nuwe staat nie. In die geval van Suid-Soedan en Eritrea se suksesvolle afskeidings het die state waarvan hulle weggebreek het – onderskeidelik Soedan en Ethiopië – hulle onomwonde as nuwe state erken en selfs die proses gefasiliteer (al is daar vandag steeds vyandigheid tussen hulle). Maar met Katalonië is dit klaarblyklik nie eens naastenby die geval nie. Die streek kort ŉ invloedryke eksterne beskermheer en borg, soos Kosovo en Suid-Soedan byvoorbeeld vir onder meer Amerika gehad het, om ŉ onafhanklike staat te kan word en weg te breek van Spanje. Dit is merkbaar afwesig en daar is nie enige tekens dat ŉ prominente rolspeler die streek se pogings in die toekoms gaan steun nie. Brexit en die mislukte Skotse referendum het ook Europeërs se vlak van geduld met wegbreekpogings laat daal en met die sekuriteit-situasie in Wes-Europa wat in uiterse spanning verkeer, kan ’n mens hulle nie daarvoor blameer dat hulle afwysend teenoor nog ŉ wegbreekpoging en oënskynlik onnodige ontwrigting reageer nie. Die ander feit wat baie keer in Kosovo se geval misgekyk of doelbewus geïgnoreer word, is dat baie state Kosovo nié erken nie. Dit het ŉ bepalende invloed daarop gehad dat dit steeds nie ŉ lid van die Verenigde Nasies is nie (wat as ŉ soort “geboortesertifikaat” vir staatskap dien). China, Indië, Rusland en ook Spanje – om maar net ŉ paar te noem – het steeds nie erkenning aan Kosovo gegee nie en daarom bly sy staatskap slegs ŉ pseudo-een wat erg bestrede is. Kortom, Katalonië kan homself onafhanklik verklaar, maar dit bly ŉ futiele oefening indien die wêreld jou nie as sodanig erken nie. Vra maar vir Somaliland wat in 1991 eensydig van ŉ ineengestorte Somalië weggebreek het en sedertdien as ŉ de facto-staat bestaan, maar geen van die regte en voorregte van de jure-staatskap geniet nie. Hul grense word nie internasionaal erken nie en hulle word nie as ŉ onafhanklike staat deur hul vriende en vyande behandel nie. In Katalonië se geval sal hy as ŉ blote karikatuur en bogeyman in Europa behandel word. Indien Puigdemont slegs groter afgewentelde magte wou beding, beter hy egter hoop dat Spanje skrik en oor iets minder as volledige staatskap wil beding. Die Spaanse leiers weet egter Katalonië se pad na staatskap is vol yslike hindernisse en sal daarom waarskynlik nie gedruk voel om selfs oor iets minder te beding nie. Die beste scenario sal egter wees indien die Spaanse regering wel na ŉ groot deel van die Katalaanse bevolking luister en ŉ groter mate van outonomie daaraan toeken.