Die hergroei van verlore organe
DALK het jy dit al meermale in jou omswerwinge gesien: ’n akkedis sonder ’n stert of straks ’n krap (REGS) sonder ’n klou. Het jy ’n bietjie jammer vir dié diertjies gevoel omdat hulle die res van hul lewe gebreklik sou wees? Miskien was dit nie rêrig nodig nie. Hulle sou moontlik nie te lank gely het nie, want hierdie soort diere het die verstommende talent om te regenereer.
Regenerasie is die vermoë om organe wat verlore gegaan het of beseer is, te vervang deur nuwes te laat uitgroei. Die proses kan die beste waargeneem word by plante wat, as hulle afgesny word, weer blare, stamme en blomme kan kry mits die wortels nie te sleg beskadig is nie.
Regenerasie by diere kom meestal voor by dié met ’n eenvoudige bou. As sponse, holtediere en platwurms aan stukke gesny word, kan elke stukkie in ’n volledige nuwe enkeling ontwikkel.
Seesterre (soos die een LINKS) kan ongeërg ’n arm prysgee, want ’n splinternuwe een sal geleidelik die vermiste een vervang. Trouens, by sekere spesies is dit ’n gereelde manier van aseksuele (ongeslagtelike) voorplanting, deurdat nuwe seesterre ontwikkel uit elke deel wat van die ouer af wegbreek.
Skaaldiere kan afgeskeurde kloue, pote en voelers vervang. Krappe en krewe kan byvoorbeeld willekeurig ’n ledemaat afwerp wat in die kake van ’n roofvyand vasgevang is. ’n Klein vervangende ledemaat maak sy verskyning en raak groter telkens wanneer die dier vervel.
Krewe het selfs die verbasende vermoë om verlore of beskadigde oë te vervang.
Regenerasie kom veel minder by werweldiere voor. Van dié is akkedisse die bekendste regenereerders. Baie soorte akkedisse kan die stert afgooi as ’n roofvyand dit in sy bek het en dan stertloos ontsnap. Partykeer is die ontvanger selfs doodtevrede om net die stert te kry en laat hy toe dat die skenker spore maak.
Hierdie ontsnapmetode is so doeltreffend dat die stert by sekere akkedissoorte patrone het of helderder gekleur as die res van die liggaam is, juis om die aanvaller se aandag op hierdie minder kwesbare gedeelte te vestig.
Maar stert weggooi is nie sonder opoffering nie. Akkedisse berg baie van hul liggaamsvet in hul sterte. As die kos skaars raak nadat hy sy stert verloor het, kan die reptiel van honger vrek.
Akkedisse het ook hul sterte nodig om hul ewewig te behou wanneer hulle hardloop, klim en (in die geval van waterakkedisse) swem. Om ’n ruk stertloos te wees kan dus baie moeilik wees en die akkedisse gooi dit net af wanneer dit absoluut nodig is.
Regenerasie by soogdiere is uiters beperk. Takbokke werp elke jaar hul horings af en nuwes groei in hul plek.
REGS: ’n Kariboe-gewei op die toendra. Die kariboe is ’n soort Noord-Amerikaanse takbok.
Foto’s van U.S. National Park Service saamgestel en gewysig
Maar mense en die meeste soogdiere kan slegs lewer- en bloedselle regenereer en wonde laat genees. Wanneer ons seerkry, ontwikkel ’n nuwe soort weefsel—litteken-weefsel—gewoonlik oor die wond.
(Hare, naels en vel is ietwat anders deurdat ons hulle voortdurend genereer eerder as regenereer nadat hulle verlore gegaan het.)
Tog lewe ons in opwindende tye en dinge kan straks vorentoe ook op hierdie terrein in die geneeskunde verander. Tot nou toe kon ons mense ’n verlore ledemaat slegs deur ’n kunsledemaat, byvoorbeeld van plastiek, vervang. Tegnieke van genetiese ingryping en die gebruik van stamselle, waaroor ons in ’n ander artikel breedvoeriger vertel, sorg egter vir die verstommendste nuwe moontlikhede van orgaanvervanging. Dit kan dalk selfs uiteindelik moontlik wees om hele menslike “onderdele” met stamselle te kweek.
Wie het kon dink dat die mens dalk nog eendag dieselfde regeneratiewe vermoë sal hê as ’n krap!
LINKS: Varswater-platwurms wat planaria genoem word, is bekend vir hul buitengewone vermoë om te regenereer, danksy stamselle wat hulle regdeur hul lewe in stand hou. Navorsers het ’n tyd gelede ’n belangrike geen geïdentifiseer wat sorg dat planaria hul stamselle behou. Aangesien planaria-stamselle sekere ooreenkomste met menslike stamselle toon, kan die navorsing wetenskaplikes help wat probeer vasstel hoe stamselle aangewend kan word om beskadigde weefsels en organe te herstel.
Krediet: Ricardo Zayas en Phillip Newmark, Universiteit van Illinois, Urbana-Champaign / Vergunnning U.S. National Science Foundation.