OTTE en skoenlappers... bronne verskil oor hoeveel verskillende soorte op die aarde rondfladder, maar dit is waarskynlik ver oor die 100 000. Daar is die skadelikes en die adellikes, die opsigtelikes en die skugteres, die woelige migreerders wat ’n ongelooflike paar duisend kilometers kan aflê en die stemmige tuisblyers wat nooit ver van hul geboorteplek wegdartel nie.
Sekere skoenlappers kan egter wel ook hul fleurige vlerke gebruik om juis te adverteer dat hulle ’n waglike reuk of bitter smaak het. Vyande kan selfs om die bos gelei word met vals kenmerke soos kastige oë op die vlerke, wat op die oog af nie veel verskil van die regte oë van, sê nou maar, ’n uil nie. Natuurlik kan daardie vals "kykers" egter nie werklik kyk nie. Praat van ’n letterlike oëverblindery...
Die meeste motte se vlerke lyk maar dof, in teenstelling met die skoenlapper s’n wat ’n hele reënboog van kleure het. Die motte is nie verniet so onopvallend nie. Hulle moet immers goed gekamoefleer wees wanneer hulle bedags teen boomstamme of tussen blare sit en vir die voels wegkruip.
Dis vir ’n mot veel gemakliker om met uitgespreide vlerke, soos dié van ’n vliegtuig, te rus. Party soorte kan selfs hul agtervlerke opfrommel en langs hul liggaam afvou. Só lyk hulle soos ’n grashalm of ’n takkie.
Skoenlappers is eerder geneig om met gevoude vlerke te rus, soos ’n skip met die seile in die wind. Al is die bokant van die vlerke kleurryk, is die onderkant dikwels dof of vaal, met die gevolg dat ’n mens ’n rustende skoenlapper nie so maklik sal raaksien nie.
Skoenlappers het nie ’n frenulum soos motte nie. Dit is ’n toestel wat die voor- en agtervlerke met mekaar verbind wanneer die insek vlieg. Motte kan in die reël veel vinniger as skoenlappers vlieg, die bymot byvoorbeeld tot 55 km/h. Sy vlerke is natuurlik ideaal geskik hiervoor en het ’n heel ander vorm as die groot waaiers van die skoenlappers.
’n Skoenlapper is nie haastig nie en sal rustig van blom tot blom dartel terwyl hy vreet. ’n Mot sal in ’n reguit lyn vlieg na waar hy wil wees en ’n entjie van die blom af soos ’n helikopter in die lug bly hang. Dan sal hy sy lang tong na die blom uitsteek om by die nektar uit te kom. Motte se tonge is net so lank, indien nie langer nie, as hul eie liggame.
Motte gebruik weer eerder hul reuksintuie, en dis waar hul harige voelers sommer baie nuttig is. Gedurende die broeityd gee die wyfie ’n reuk af wat die mannetjies na haar toe lok. Hierdie reuke kan met dié van ’n lemoen, sjokolade of sigaarbokshout vergelyk word, ’n Mannetjie kan met sy harige voelers ’n wyfie uitsnuffel wat tot 2 km ver van hom af weg is, selfs in gebiede waar die lug erg besoedel is!
Die wyfies gebruik hul reuksintuig om die regte plant te kies waarop hulle hul eiers wil lê. Skoenlapperwyfies het tas-sintuie op hul pote en "proe" die blare van die plante voordat hulle hul eiers lê. Dit is nogal ’n belangrike takie, want die ruspers kan net van sekere soorte plante lewe, anders vrek hulle van die honger.
Die bekende sywurm is ’n mot-rusper. Hy is al soveel eeue lank vir sy sy uitgebuit dat die mot sy vermoë om te vlieg verloor het. Nog ’n motsoort wat in sy larwestadium deur die mens benut word, is die mopaniewurm, wat gedroog of gebraai geëet word.
AS ’n mens na skoonlappers kyk waar hulle hulle so uitbundig in die nektar van blomme verlustig, lyk hulle mos self ook soos vlieënde blomme. Trouens, daar is min dinge in die skepping wat dié skouspel van patrone en kleure kan ewenaar.
Hierdie vier delikate strukture word met ’n stelsel van dun ribbes of are versterk. Hulle is met omtrent ’n miljoen uiters klein kleurskubbe beklee, wat mekaar oordek soos teëls op ’n dak.
Die skubbe, wat elkeen uit twintig baie dun plaatjies of lamellae bestaan, breek die lig soos glasprismas. Hieruit ontstaan die struktuur-kleure op die vlerke van die skubvlerkiges. Dan kom daar ook nog pigment-kleure by. Dit is kleurstowwe wat in die skub self aangetref word en wat die skoenlapper maak uit die kos waarvan hy leef.
Die pragtige ontwerpe op skoenlappervlerke word dus geskep deur die eweredige verspreiding van die pigment-kleure of deur straalbreking deur die lamellae.
Die kragveld om die magneet is sterk genoeg om dwarsdeur die karton te werk. Dit trek die metaal van die skuifspeld aan, sodat jy die skoenlapper oor die karton kan trek.
• BROOS maar feitlik regdeur die wêreld bedrywig—dit is slegs op die ysmassas by die pole waar ’n mens nie vlinders sal vind nie. Trouens, in Suid-Afrika alleen is daar ’n geraamde 10 000 tot 12 000 vlinder- en motsoorte. Selfs in die harde wêrelde van woestyne, op die hoë berge en die toendra gedy die skoenlappers, hoewel daar natuurlik minder soorte is.
Baie vlinders van die Alpe en die koue streke van die aarde se vlerke is weerskante donker. Sulke donker kleure absorbeer die son se hitte beter en die insekte word dus gouer verwarm. Baie het ook ’n digte haarbedekking of lang skubbe op die lyf, wat isolasie verskaf. Party trotseer die hoë winde deur laag te vlieg; ander pyl weer blitsig van die een beskutte plek na die volgende.
Woestynvlinders moet op hul beurt die ryk kosvoorraad en water, wat net vir ’n kort rukkie in die reëntyd daar is, benut om te oorleef. As dit reën, broei die ruspers uit die eiers wat nog heeltyd dormant gelê het. Die ruspers vreet hulle knuppeldik aan die plante en verander in papies.
Teen uitdroging beskerm deur ’n byna ondeurdringbare buitenste kutikel, wag die papies totdat nog reën val. Dan verskyn die volwassenes om die tydelike kosvoorraad te benut.
• VLINDEREIERS lyk alte kunstig en verdien ’n plek in enige geskrif oor vlinders. Dié keurige voorwerpies kom in ’n verskeidenheid van patrone en vorms voor wat van soort tot soort verskil. Dit kan byvoorbeeld kegelvormig, koepelvormig of rond wees, of soos ’n speldekussing lyk.
Die eiers is meestal aanvanklik wit of geel, maar verander van kleur namate die larwes binne-in ontwikkel. Die vlinders lê hulle óf enkel óf in groepe óf in stapeltjies wat soms verskeie lae dik kan wees. Hulle word aan die oppervlak van ’n plant vasgegom deur ’n uitskeiding wat die eiers omhul en beskerm. ’n Paar soorte skoenlappers laat val hul eiers sommerso terwyl hulle vlieg.
• AS die skemer daal, soek vlinders beskutte plekke soos die onderkant van ’n groot blaar of ’n tak om die nag daar te verwyl. Hulle oornag meestal op hul eentjie. Tog is daar party soorte wat so saam-saam rus. Só ’n groepvorming verleen immers ’n sekere mate van beskerming.
Vlinders wat deur die gifstowwe in hul liggame beskerm word, word selfs beter beskut deur die saamslapery deurdat ’n sterker waarskuwende reuk afgegee word wat potensiële roofvyande afskrik.
Hoewel die wisseling van die seisoene die meeste migrasies aan die gang sit, kan oorbevolking ook ’n rede wees. Dis onseker presies hoe skoenlappers hul rigting vind. Dit lyk of hulle die son as ’n kompas gebruik, maar hierdie teorie moet nog bewys word. Oor die grootste deel van hul reis word hulle deur die wind voortgestu.
BO: En hierdie knewel dan? Is dit ’n yslike mot? ’n Verskriklike vlinder? Nee, dis darem nie een van die twee nie, maar ’n sogenaamde vlieënde vis. Vlieënde visse jaag in die water voor hul jagtende vyande uit—net om skielik uit die water te spring en heel vernuftig met hul “vlerke” in veiligheid te sweef.
Maar as ons van ’n meisie as ’n vlinder praat, word die woord in sy oordragtelike betekenis gebruik. Ons bedoel sy is ’n koket wat verskeie jong manne tegelyk aan ’n lyntjie hou. Dit sou tog ietwat koddig klink om haar in hierdie verband ook ’n skoenlapper te noem!
· ’n Magdom geheime steek hy steeds jaloers vir ons weg—die groot en magtige see wat meer as 71 persent van die aarde se oppervlak bedek. Want dele daarvan bly selfs in ons tegno­logiese eeu nog ontoeganklik vir die mens. Tog is ons, danksy die ontwikkeling van die wetenskap en verbeterde duik­toerusting, geleidelik besig om die duister kelders van die oseane te ontsluit.
· In hierdie aflewering—die eerste—van ons reeks oor die see kyk ons na die verskillende gebiede van die see en hoekom hierdie onderskeie streke so geweldig van mekaar verskil.
· In ander aflewerings van hierdie reeks word van hierdie gebiede afsonderlik verken... van die kusstreek met sy bekende rotse en sand, af met die seevloer langs, deur die oop see en tot in die donkerste, koudste uitgestrektheid van die abissale diep­tes. Dis ’n reis na die ongelooflike, na plekke waarin sprokies waar word...
Daar, op een van die Orkney-eilande noord van Skotland, het argeoloë in die jaar 1850 ’n ontdekking gedoen waaroor vandag nog gepraat word: die oorblyfsels van ’n nedersetting uit die Steentydperk.
Een van die merkwaardigste vondste was ’n antieke ashoop met die reste van kos wat duisende jare gelede geëet is. Benewens die bene van beeste en skape, was daar ook nog ’n menigte mossels en ander skulpe.
In latere argeologiese opgrawings oor die wêreld heen is nog afvalhope met oorvloedige oorblyfsels van skulpkos gevind. Die strand was ongetwyfeld ’n noodsaaklike voedingsbron vir die prehistoriese mens.
Vandag is dit nog so, tot ’n groot hoogte. Trouens, deur alle eeue het mense op die see bly teer. Die oseane is nie net snelweë vir skepe om mense en goedere oor die wêreld heen te vervoer nie—dit dien ook steeds as jagveld vir vissers en vir walvisjagters. Boonop is die see ’n potensiële bron van waardevolle minerale.
BO: Verskillende sones in die see. In die boonste laag (die epipelagiese sone) word die meeste lewensvorms aangetref en gaan dit dan dit ook die bedrywigste daaraan toe. Dit is die laag waar fotosintese plaasvind as gevolg van die baie sonlig wat dit ontvang, en gevolglik kan die plantelewe floreer, wat op sy beurt die dierelewe voed. Die mesopelagiese sone daar onder is bedags in skemerte gehul, en baie seediere kruip dan ook in dié tyd daar weg. Die “ewige nag” breek aan in die batipelagiese sone, waar die waterdruk reeds so geweldig is—byna honderd keer meer as by die oppervlak—dat die wesens daar spesiaal toegerus is om dit te kan verduur. In die abissopelagiese sone, en plek-plek die trôe in die seebodem, is die druk des te groter. Trouens, in die hadalpelagiese sone kan dit tot ’n verbysterende 1100 standaard-atmosfere styg. ’n Mens wil nie eens dink wat met die liggaam sal gebeur van enige lewende wese van die land wat op die bodem van die diepste kelder van die see beland nie.
Die hoeveelheid lig wat deur die seewater dring, is deurslaggewend in soverre dit die soorte, verskeidenheid en veelheid van lewensvorms in ’n bepaalde sone aangaan.
Daar is egter sekere uitsonderings op die reël dat voedselkettings op fotosintese gegrond moet wees. Wetenskaplikes het reeds verskillende organismes ontdek wat om kraterpype baie diep onder in die see woon. Pleks van die energie van die son te benut, floreer hulle in die verskriklike hitte en swawelagtige chemikalieë van die vulkane en is hulle van die vulkaniese energie en chemikalieë afhanklik om te oorlewe.
BO: Buiswurms by ’n hidrotermiese uitlaat op die seebodem kilometers onder die seeoppervlak, in die Galapagos-skeur in die see by Ecuador. Hierdie kreature het blykbaar nie sonlig nodig om te oorlewe nie. Pleks daarvan floreer hulle in ’n diep en stikdonker wêreld onder die geweldige waterdruk, in die nabyheid van superverhitte water van ’n ongehoorde 350 grade C.
Namate die see dieper word, styg die waterdruk. Verskeie seediere lewe streng in hul onderskeie dieptes en kan nie baie ver daaruit beweeg nie. Die hadalpelagiese sone—diep, diep onder—is byvoorbeeld ’n vreeslike wêreld waar die druk tot meer as 1100 standaard-atmosfere kan styg.
As ’n vis uit die vlak water na die donker dieptes geneem sou word, sou sy liggaam weens die geweldige drukking inmekaargepers word. Diere van die abissale sone en hadalpelagiese sone sal weer nie naby die oppervlak kan oorleef nie. Visse wat skielik deur vissers uit die water gepluk word, vrek dikwels weens die uitsetting van die gas in hul swemblase.
Die beweging van die water speel ’n baie belangrike rol in die verspreiding van die seelewe. Verskeie faktore laat die water beweeg: seestrome, getye, winde op die oppervlak van die see, die draaiing van die aarde om sy as en die vorm van die landmassas en die seebodem. Maar dan het die mens ook nog baie om te leer van die groot ekologiese sisteme van die breë waters.
Só is die hele fantastiese see ons buurwêreld waarvan ons eintlik glad nie soveel weet as wat ons moet nie. Die mens is van die see afhanklik, maar hy is ook besig om dit stelselmatig met sy besoedeling te versmoor.
Deesdae word fabrieksafval wat te gevaarlik is om in riviere of vlak water af te laai in die oseane gestort. Dit kan selfs dodelike chemikalieë insluit. ’n Groter bewustheid van die oseane is nodig as ons hierdie planeet met minder letsels vir die nageslag wil bewaar.