Ek dink ons praat ons eie taal. Ek en Suzie Matlhola. Dit gaan oor meer as net 'n taal met woorde om te kommunikeer. Ons gesels is nie gesels as ons nie ten minste een keer uit ons maag gelag het nie. So ry ek en Suzie een middag terug van 'n afspraak en besluit om by 'n sekere oom Kolonel se hoenderrestaurant te stop. Ja, vertel Suzie, jy kan nie nadat jy jou inkopies gedoen het sommer met jou boksie van die oom Kolonel in die taxi klim nie. Nee, die taxibestuurders is streng. Suzie het onlangs gehoor hoe die een taxibestuurder gereageer het toe een van sy passasiers met die oom Kolonel se produkte wou inklim. Nee, sê die taxibestuurder, oom Kolonel het die restaurant spesiaal laat ontwerp met stoele en tafels waar mense kan sit en eet. Kyk net hoe elegant en uitnodigend is die restaurant. Ontspan, gaan terug en eet daar. So sarkasties taktvol en ferm.
Ons besluit toe sommer daar en dan dat die taxibestuurder reg is. SIT en eet. Al is dit by 'n kitsrestaurant. Dit is tog waarvoor die stoele en tafels daar is.
Wat sal rekeningkunde en taal in gemeen hê?
Ek bevind my toe mos 'n paar weke gelede in die vreemde posisie om 'n rekeningkunde-eksamen te skryf. Tot my vriende se skok en verbasing (myne ook) het ek die onverantwoordelike besluit geneem om vanjaar iets soos 'n middelbestuursprogram te pleeg – en dit het onder andere rekeningkunde behels. In standerd 6 (nou graad 8) moes ek tussen Duits en rekeningkunde kies. Dit was 'n no-brainer, soos die Ingelspersoon sal sê. Ek het Duits gekies. En Duits is nog steeds 'n bate in my lewensboek.
Ek was regtig angsbevange voor die kursus, want wat weet ek hoegenaamd oor rekeningkunde? Ek het nie eers standerd 6-rek gehad om op terug te val nie. Vra maar my kollegas en vriende – ek was dikwels na aan trane oor die kursus. Totdat ek die taal van rekeningkunde begin verstaan het. Die state vertel 'n verhaal, weliswaar in kolomme en tabelle en met syfers, maar soos met taal is daar 'n grammatika (reëls, die sintaksis van syfers) en woordeskat (semantiek van syfers en posisies). So het ek geleer dat daar nie 'n linkerkantse of regterkantse kolom is nie – nee, dit is 'n debiet en 'n krediet. Ek het geleer dat inskrywings hulle plekke het, en dat dit soos die werkwoord nie sommer maar net op enige plek kan staan nie. Dit was 'n aha-oomblik. Die vrees was weg.
My slotsom oor die rekeningkunde van taal: 'n taal is 'n bate wat nie aan waardevermindering onderhewig is nie.
Nota 1: Ek gee graag krediet aan al my taalrekenmeesters. Ek is diep in die skuld by julle.
Oor die algemeen is Suid-Afrikaners lief vir reën, veral daardie reuk van reën op die warm aarde. Ons het altyd van pannekoekweer gepraat en dit beoefen. As die eerste reëndruppels begin val het, het ek en my ma altyd pannekoek gemaak. Sy het altyd die beslag aangemaak en ek het die pannekoek gebak.
So tien jaar terug het ek my besittings in 'n tas gepak en my ma het my boeke so stuk-stuk vir my gepos en ek het in 'n land gaan woon waar dit baie en gereeld reën. My Britste kollega het op 'n keer opgemerk dat Engeland soos 'n tropiese eiland teenoor Pole in November is. Ek sal nie weet nie, want ek het nog nie in Engeland gewoon nie, maar ek kan beaam dat na 'n pragtige goue herfs kan die grys en nat Novembers 'n mens nogal vang. Tog kon ek nooit die verwondering en liefde vir reën afskud nie en dink ek my Poolse kollegas was diep besorg oor hulle Suid-Afrikaanse kollega wat op dag vyf nog steeds na die reën kyk en vra: "Is die reën nie wonderlik nie?"
My Poolse babcia (spreek uit: babjta) oftewel "ouma" – ons is nie bloedfamilie nie, maar het mekaar as ouma en kleinkind aangeneem, het iets hiervan verstaan. Sy het my vertel hoe hulle op 'n keer by die Baltiese see vakansie gehou het en die pragtigste somerweer gehad het waar die son vir dae lank sonder reënweerondbreking geskyn het. Nou kyk, in 'n land waar kinders met die belofte van sonskyn omgekoop word as hulle hulle kos opeet, kan 'n mens verstaan dat hierdie sonskyn hemel op aarde is. Maar vertel sy my, hier teen dag vyf het hulle al so na reën verlang en was hulle te dankbaar toe dit weer reën.
As dit nou reën, dink ek soms onwillekeurig aan Grzegorz Turnau se liedjie Bracka. Bracka (spreek uit: bratska, "broedertjie") is 'n bekende straat in Kraków en hy sing in die liedjie dat dit in Kraków in die straat Bracka reën.
Veral hierdie strofe is mooi:
Want in Kraków in Bracka val die reën
As die raaisel van bestaan my dwing om te dink
In die gang en in die kombuis val dit ook
Vasgeplak teen die muur rol ek die nat matte op
Nie nat van die reën nie maar van trane
[Bo w Krakowie na Brackiej pada deszcz
Bo w Krakowie na brackiej pada deszcz]
'n Mens kan te vinnig mismoedig raak as jy al die taaldebatte van die afgelope jaar volg. Dit voel in hierdie tydsgewrig soms te swaar om oor taal en meertaligheid te praat. Jy word amper dadelik in 'n kamp geplaas – verraaier, vriend of vyand.
Ek wil nie mismoedig raak oor taal nie – ek wil net die rykdom van ons tale geniet.
Een van my gunstelingtydverdrywe is om tale te vergelyk en ek hoop hierdie klein stukkie vergelyking gaan jou ook weer opgewonde maak. Ons weet dat die name van die dae van die week in Afrikaans en Engels vroeër iets beteken het, maar as iemand my nou moet vra waar Woensdag vandaan kom, sal ek dit moet google! Dit is anders met byvoorbeeld Pools en Setswana.
Pools – Niedziela Letterlik beteken dit "niks gebeur nie", want dit is 'n rusdag in die Christelike geloof.
Setswana – Latshipi
(Dag) van die yster/klok – Sondae lui die kerklok en vandaar Latshipi.
Die dag na (po) "niks gebeur nie".
Die woord is afgelei van die werkwoord wat gebruik word as 'n mens skielik moet opstaan as jy niks gedoen het nie.
Die tweede (dag) – wtory beteken die "tweede" in ou Pools.Labobedi
Die tweede (dag)
Środa In die middel (van die week)
Die derde (dag)
Die vierde (dag)
Die vyfde (dag)
Dit kom van die Joodse Sabbat af.
Matlhatso of Laborataro
Die wasdag of sesde dag.
Luister sommer na hierdie kinderliedjie om 'n gevoel vir die Poolse uitspraak te kry: Tata Śpiewa – Dni tygodnia
Pozdrawiam (ek groet)
Ek lees vandag dr Heather Martin se artikel Ojalá and Adiós: Why students should embrace foreign languages Sy sê in die artikel dat taalonderwysers nie ontmoedig moet word deur die leerders se houding van "almal praat tog Engels" nie. 'n Mens moet juis hierdie houding as 'n aanknopingspunt gebruik om oor die woordeskat en die skatte in woorde te gesels. Tale is nie net 'n versameling woorde en sinstrukture nie. Tale sê iets van ons lewensverhale en geskiedenis. Sy sluit haar artikel met hierdie woorde af: "So here's one serious answer to the challenging questions that might be posed by your more skeptical pupils: by learning another language you are better placed to understand not only others, but yourself as well."
Dit vra waagmoed. Die aanleer van tale is baie meer as om net te leer om te groet en die lig wat in jou gespreksgenoot se oë opgaan. Dit gaan ook oor die ontdekking dat alles in jou eie taal nie so onskuldig is nie. Soek gerus die woord maaifoedie (skurk, vuilis) se oorspronklike betekenis in 'n etimologiewoordeboek op! Maaifoedie vertel van die Afrikaanse verbintenis met Maleis-Portugees. As ek makietie hou, sê ek dat ek 'n Afrikakind is, want makietie kom van die Tswana mokete (fees, partytjie). As ek sê dat iemand katools (bronstig, jags, laf, gek) is, sê dit ook iets van 'n houding teenoor Katolieke. En so kan ek aangaan.
Om 'n ander taal aan te leer vra soms om teen die stroom in te gaan en om nee te sê wanneer almal ja sê. Mense vra my dikwels watter taal ek dink hulle kinders moet leer. Sal dit Spaans, Duits of Frans wees? Watter taal gaan hulle kinders die verste bring? Ek kan goeie redes vir al die tale gee, maar op die einde maak dit nie regtig saak watter taal dit is nie, solank dit net nog 'n ander taal is. Elke taal maak die deur oop na nog 'n nuwe taal. Waag dit net bloot om nog 'n taal aan te leer!