Die belangrike watervonds op die Maan
Die belangrike vonds op die Maan
Ontdekking wat ’n nuwe hoofstuk inlui sover dit ons begrip aangaan van die Aarde se natuurlike satelliet
In ’n donker krater by die Maan se suidpool, op ’n plek waar die sonlig nooit kom nie, het ’n deel van ’n Amerikaanse ruimtetuig in die grond ingeploeg en ’n massiewe stofwolk opgeskop. ’n Ander deel van die tuig het deur die wolk van puin beweeg en metings gedoen. Sy bevinding: Ja-nee, daar is wel water op die Maan!
Geplaas op die web op 16 November 2009
ITEINDELIK is dit amptelik: water IS op die Maan gevind! Ná verskillende uiters sterk aanduidings die afgelope paar dekades dat die Aarde se natuurlike satelliet wel dié lewensnoodsaaklike vloeistof huisves, het die wetenskaplikes van die Amerikaanse ruimteagentskap NASA in November 2009 ’n belangrike aankondiging gedoen.
Hulle het bekend gemaak dat ’n deel van ’n vuurpyl, wat hulle die vorige maand (Oktober 2009) opsetlik in ’n krater in die Maan se suidpoolgebied laat inploeg het, gesorg het dat hulle minstens sowat 95 liter water “raakgeboor” het in die yslike stofwolk wat deur die botsing veroorsaak is. Die wolk was meer as een en ’n halwe keer so hoog as ons eie Tafelberg in die Kaap.
NASA se nuwe Maansending het in Junie 2009 begin met die lansering van ’n Atlas V-draagvuurpyl wat die LCROSS-snuffeltuig na die Maan geneem het. Op 9 Oktober is die Centaur-bostadium van die vuurpyl op die Maanoppervlak gerig vir ’n botsing met die grond in die Cabeus-krater. Die krater, met sy koue, donker binnekant waar die sonlig nooit kom nie, is as ’n belowende plek geëien om na water te soek.
Kort daarna is dit gevolg deur die LCROSS-snuffeltuig self, wat deur die stofwolk gevlieg het wat deur die botsing opgewerp is. Die uitdruklike doel was om na die aanwesigheid van water in die wolk van puin te soek.
Die stofwolk van sowat 1,6 km hoog was weliswaar nie naastenby so groot as die ongeveer 10 km hoë een wat verwag is nie, maar tog het die hoop nie beskaam nie. “Ons het nie net ’n klein bietjie (water) gevind nie; ons het ’n beduidende hoeveelheid gekry,” het ’n NASA-wetenskaplike gesê toe die groot aankondiging ná die aanvanklike ontledings gedoen is.
Die water wat gevind is, was in die vorm van waterdamp en ys wat uit die Maanoppervlak geruk is. Die botsing het ’n gat van twintig, dertig meter veroorsaak.
Die Maanoppervlak soos ons dit van Aarde af sien, is eintlik droër as enige woestyn op ons planeet. Navorsers bespiegel egter al lank dat sekere plekke op die Maan wat voortdurend in die skaduwee is, aansienlike hoeveelhede water kan bevat. Die water kon dalk soheentoe gebring gewees het deur komete wat in die gryse verlede teen die Maan vasgevlieg het.
Maar hoekom sou die mens dan hoegenaamd daarin belang stel of ons byplaneet water het of nie? Die rede het te doen met toekomstige ruimteverkenning. Dit kos ’n aardige bedrag om water saam te neem op bemande ruimtesendings. As die mens, soos beplan word, eendag ’n permanente ruimtestasie op die Maan vestig en daar water byderhand kan hê sonder om dit van die Aarde af saam te karwei, sal dit ’n geweldige bonus wees.
SOOS ons reeds hierbo te kenne gegee het, is die Maan droër as die Sahara-woestyn, oneindig droër... hierdie natuurlike satelliet van ons planeet wat gemiddeld sowat 384 400 km van ons af om die Aarde wentel. En so warm— jy sou bedags water op sy klipperige grond kan kook. Snags is die temperatuur weer doer ver benede vriespunt, by ’n yslike –173º C om presies te wees.
Boonop het hierdie hemelligaam geen besonders meetbare atmosfeer nie. Hy het dus ’n pikswart, wolkelose hemel, terwyl hy in ’n bisarre, ewige stilte voorttuimel deur die oneindigheid.
En, al het waarnemers lank gelede geglo dat die donker dele oseane is, besef ons lankal dat daar net dorre vlaktes tussen die bergreekse en kraters is... buiten, soos ons nou weet, in minstens een van sy koue, donker kraters...
Meer as ’n dekade gelede, in 1998, het die Amerikaanse snuffeltuig Lunar Prospector die sterkste getuienis tot in daardie stadium gevind van ys by die noord- én suidpool van die Maan. Diep, diep in verskillende poolkraters het die tuig aanduidings gekry van bevrore water wat, soos toe vermoed is, in ’n konsentrasie van omtrent een persent vermeng lê met die besondere klipgrond van die maan.
As aangeneem word dat die yslaag sowat ’n halwe meter diep lê— so diep as wat die tuig se instrumente kon waarneem—kan daar enigiets van 10 miljoen tot 300 miljoen metrieke ton lunêre waterys wees, versprei oor 10 000 tot 50 000 vk. km by die noordpool en 5000 tot
20 000 vk. km by die suidpool.
Volgens ’n ander berekening sou die water, indien al die ys gesmelt sou kon word, genoeg wees om ’n dam van drie tot vyf kilometer breed en tien meter diep te vul.
En daarna, in 2003, het ’n wetenskaplike bekend gemaak dat daar selfs vyf keer meer water op die Maan kan wees as wat oorspronklik bereken is.
MAAR al was die tekens daar, kon navorsers steeds nie honderd persent seker wees dat daar wel water op die Maan is nie. Die Lunar Prospector het byvoorbeeld slegs waterstof by die pole waargeneem en die geregverdigde aanname is toe gedoen dat dit bes moontlik op water dui. (Waterstof is natuurlik een van die twee elemente in water. Die ander element is suurstof, waarvan daar baie in verbindings in die Maan se grys grond vasgevang is.)
Boonop het wetenskaplikes, wat agterna die Maan se poolstreke met radarseine gebombardeer het, so onlangs as November 2003 berig dat hulle geen tekens van dik yslae daar kon vind nie. Hulle het gereken dat die Maan se water, as daar water sou wees, wyd verspreid en soos in aardse ysgrond (“permafrost”) moes wees—heeltemal anders as die dik ysneerslae van ’n meter of meer wat hulle in die skaduwees van kraters op die planeet Mercurius waarneem het. (Die Maan en Mercurius lyk op die oog af baie eenders.)
Maar in die wêreld van ruimteverkenning was die Prospector se vonds tog destyds uiters belangrike nuus. Om water van die Aarde af Maan toe te karwei, is toe al bereken, kan tot R100 000 vir ’n enkele kilogram kos. Groot reservoirs water op die Maan self sou beteken dat die Maan in die toekoms soveel beter as ’n halfwegstasie kan dien vir verdere bemande ontdekkingstogte in die ruimte.
Op die koop toe bestaan water, soos reeds gesê, uit waterstof en suurstof. As dit met sonkrag deur elektrolise in sy twee komponente opgebreek word, kan die suurstof onder meer as lug in bemande koepelhuise ingepomp word en die suurstof en waterstof verder gebruik word as brandstof vir ruimtelike vuurpyle.
Daar is reeds geraam dat etlike duisende mense langer as ’n eeu onderhou sal kan word met die moontlike water op die maan. Sulke koloniste sal dit allermins maklik hê. Hoe hulle onder in die vrieskoue kraters gaan kom om die lewensbelangrike ys te delf, is iets waaroor fiksieskrywers dik boeke sal kan skryf.
HOE ook al, waar sou al die ys, wat nou uiteindelik sonder enige twyfel op Maan bestaan, dan oorspronklik vandaan kon gekom het? Volgens ruimtewetenskaplikes word ons byplaneet gedurig deur meteoorstene en mikro-meteoorstene (stukke ruimterommel) gebombardeer, waarvan baie inderdaad waterys bevat. Ook die koppe van komete is al as blote “vuil sneeuballe” beskryf.
Die enorme kraters op die Maan toon dat sommige van die ruimtelike swerwers wat in die verre verlede teen die Maan gebots het, werklik kolossale voorwerpe moet gewees het.
Enige ys wat ’n botsing sou “oorleef” het, sou ver oor die oppervlak van die Maan gesaai gelê het. Die meeste daarvan sou vanweë die felle sonlig vinnig verdamp en in die ruimte verlore gegaan het, omdat die Maan se aantrekkingskrag te swak is om die waterdamp daar te hou.
Maar dit is die deeltjies wat in die permanente skaduwees van die poolkraters beland het—óf deur regstreeks daarin te val óf as sweempies waterdamp wat soontoe beweeg en toe daar gevries het—dit is waarskynlik dié wat steeds daar in ’n tydlose vrieskas lê.
Dit is betekenisvol dat die manne van die peperduur Apollo-sendings, wat die Maan ’n klompie dekades gelede verken het, geen enkele druppeltjie water of ’n krieseltjie ys daar gevind het nie.
Maar dié ou pioniers was natuurlik ver weg van die Maan se pole af. Hulle het op die snikhete vlaktes rondgeloop en gebokspring, en al wat gewater het, was hul oë—vir al die nuutontdekte dinge op ’n vreemde wêreld wat die Aardbewoners stomverwonderd gelaat het.