Versindaba vertalings Archives : Versindaba
Posts Tagged 'vertalings'
Hannalie Taute. Alweer Alice…
Nie alweer nie, hoor ek sommige sug. Hoe dan anders, net soos die 'Cheshire kat' bly sy haar verskyning maak?!
uit die cd omslag
"…en wat is skitter
Wat soveel meer is as in skyn?
Want word jy groter raak jy klein
Met soveel vrae
Met bittermin wat rym:
Dis al's 'n draaikolk in my brein…."
Uit: Winkellpoppe – Sonja Herlodt
Gister in die posbus vind ek 'n brief van n goeie vriend met die cd "Reconstructing Alice" van Sonja Heroldt.
Uitstekende tydsberekening, want more eindig die "Alice in Wonderland" kuns-uitstalling by Longstreet Art Lovers 1932 onder leiding van Gordon Froud. Die uitstalling is ter ere van Alice se 150ste bestaansjaar. So vir diegene wat nog nie daar was nie, gaan maak gerus 'n draai, of besoek die gallery se facebook blad hier.
My gunsteling kunswerk is sekerlik hierdie een:
"At 150 one could ask Alice almost anything"
Wat sou jy vir Alice vra?
Sy het al soveel illustreerders, kunstenaars, musikante en ander skrywers geinspireer, maar ek kan nie help om te wonder watter digters het al deurgeloop onder haar invloed? – al wat ek sover kon kry is hier.
Hier volg n stukkie uit
…..I play at Alice in Wonderland: grow larger and smaller
Impelled the journey. The ginger cat's smile lingers…."
(uit: Visums by Verstek, H&R 2011) vertaal deur Charl JF Cilliers
In verskillende stadiums in my lewe is daar verskillende dele van die boek wat my aangryp. Tans is dit die hoofstuk waar sy met die hertogin se baba te doen kry:
"Alice in Motherland" borduurwerk op rubber/binneband 2013
"and she began thinking over other children she knew, who might do very well as pigs….p70"
Ek het vir my seuntjie die storie begin lees. Net jammer die vertaalde kinderboeke is so afgewater; maar na 150 jaar, wat kan mens verwag?
Veels geluk Alice en totsiens Sonja- tot volgende keer
"So trapped here in transition
Should I sell my soul for silver
To try and save my face?
Within the myth and mayhem
Amidst this mindless malice
I'll stand before the mirror
And I'll reconstruct
Uit die liedjie Criminal logic – Sonja Heroldt
Tags: Alice in Wonderland, Joan Hambidge, Kuns Uitstalling, reconstructing Alice, Sonja Heroldt, vertalings
Posted in Binneblik | 12 Kommentare »
Daniel Hugo. Die wording van 'n vertaler
Daniel Hugo: Die wording van 'n vertaler
Hierdie essay word geplaas met die vriendelike vergunning van The Low Countries wat met hul nuutste uitgawe (2010/18) 'n spesifieke fokus op Suid-Afrika bevat. Hul kontakbesonderhede volg hieronder:
The Low Countries. Arts and Society in Flanders and the Netherlands (2010, nr.18)
is a yearbook which aims to inform the English-speaking world about
the culture of Flanders and the Netherlands.
Flemish-Netherlands Association 'Ons Erfdeel vzw'
Murissonstraat 260, B-8930 Rekkem, Belgium
Tel. +32 56 41 12 01 – Fax +32 56 41 47 07
www.onserfdeel.be and www.onserfdeel.nl
Price South Africa: € 45
inclusive of shipping costs (+ € 22.39 for payments by cheque).
In my ouerhuis het 'n geraamde spreuk gehang. Op swart satyn in goud geborduur het daar gestaan: "Gezelligheid kent geen tijd". Dit was 'n geskenk uit Nederland van my pa se broer wat in die vyftigerjare klassieke tale aan die Universiteit van Utrecht gestudeer het. Dit was my heel eerste kennismaking met Nederlands. Al kon ek die betekenis onmiddellik snap, was die spelling, die grammatika en die lewenshouding van dié swierige woorde vir my vreemd.
In Afrikaans sou dié spreuk só klink: "Geselligheid ken nie tyd nie", of idiomatieser: "Geselligheid steur hom nie aan tyd nie". Maar met die Afrikaanse dubbele negatief gaan die bondige trefkrag van dié rymende spreuk verlore. Dat hierdie einste dubbele negatief my jare later as vertaler dikwels 'n skeelhoofpyn sou besorg, kon ek tóé natuurlik nie weet nie. En wat daardie so kernagtig geformuleerde lewenshouding betref: In die geroetineerde, Gereformeerde pastorie waarin ek grootgeword het, was daar beslis nie veel tyd vir geselligheid nie. Baie jare later eers sou ek besef dat hierdie spreuk sy oorsprong heel waarskynlik in die gemoedelike, Katolieke suide van die Lae Lande moes gehad het, eerder as in die Calvinistiese, strenge noorde. Ek weet dat ek my hier aan ongeoorloofde stereotipering skuldig maak, soos later sal blyk.
My eerste bewuste kennismaking met die Nederlandse literatuur was in die jaar 1964. Ek was toe nege jaar oud en die boek was die Afrikaanse vertaling van die Vlaamse skrywer Leopold Vermeiren se Die Rooi Ridder. Dit begin só: "Die silwer klanke van die trompette sny deur die môrelug. Die swaar valbrug word neergelaat oor die breë kasteelgrag, en die jong Oerold, groot en sterk, ry op sy pikswart perd deur die poort. Hy hou 'n oomblik die teuels in. In die ooste lê die son nog jonk en rooi, suidwaarts strek die vrugbare lae polderland, en in die weste, anderkant die rivier wat die hele laagland in twee sny, lê die geweldige groot Dagonwoud." Dae lank het dié adjektiefryke Middeleeuse wêreld my geboei – dáár in die afgeleë, snikhete, droë Namibië waar ons gewoon het. Per kerende pos het ek aangesluit by die "Orde van die Rooi Ridder". Dié ridder was die skrik van die wrede kasteelhere, maar die vriend en beskermer van die armes. Ek het ook die res van die reeks verslind, met my lapelwapentjie ('n eiketakkie met drie akkers) trots op my bors vasgesteek. Totdat die reeks abrup en sonder verduideliking in die middel van die Rooi Ridder se avonture as Kruisvaarder onderbreek is.
In die "Ou Suid-Afrika", waarvan Namibië (destyds Suidwes-Afrika) deel uitgemaak het, moes hoërskoolleerlinge 'n Nederlandse boek lees as deel van die vak Afrikaans. Ons voorgeskrewe boek in die vroeë sewentigerjare was Aart van der Leeuw se De kleine Rudolf. Van die verhaal onthou ek byna niks meer nie. Veel Nederlands het dit my ook nie geleer nie, omdat ons onderwyser die boek al voorlesende in Afrikaans vertaal het. Die literatuurhistorikus G.P.M. Knuvelder slaan die styl van hierdie boek nogal hoog aan: "… onder de pen van deze auteur gaat ook de taal bloeien, krijgen de woorden klank en kleur, dragen de zinnen zich voort op een bekoorlijk ritme". Van dié klank, kleur en ritme het ons uiteraard niks gemerk nie. Die onderwyser het nooit 'n woordeboek geraadpleeg nie, en was sekerlik ook onbewus van die tallose valse vriende tussen Afrikaans en Nederlands. Ek is heeltemal daarvan oortuig dat hy op dié manier 'n alternatiewe verhaal geskep het. Vandag sou 'n mens dit seker 'n postmodernistiese leesstrategie kon noem.
Dit was eers aan die Universiteit van Stellenbosch dat ek werklik met die Nederlandse letterkunde kennis gemaak het – in lesings aangebied deur professore wat in Nederland gestudeer het in die dae van onbelemmerde kulturele uitwisseling. Die bekendste van hulle was ongetwyfeld prof. W.E.G. Louw, die digter en broer van N.P. van Wyk Louw. Hy het vanaf 1935 tot 1939 aan die Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam gestudeer en het perfekte Nederlands gepraat. Hy kon ook gedrae en roerend voordra uit Gorter, Leopold, Achterberg en Nijhoff.
Ondanks die offisiële opskorting van die kulturele betrekkinge tussen België en Suid-Afrika is ek toegelaat om in 1983 aan die Katholieke Universiteit van Leuven te studeer. Ek was destyds 'n lektor in die Afrikaanse en Nederlandse letterkunde aan die Universiteit van die Vrystaat, en daar het 'n informele skakeling tussen die twee universiteite bestaan. Ek het klas geloop by onder andere Hendrik van Gorp en Hugo Brems. En in die universiteitsbiblioteek kon ek al die boeke vind wat destyds in Suid-Afrika verbied was! Dit was vir my 'n openbaring en 'n opvoeding. Vir die eerste keer het ek besef presies hóé onderdrukkend en onmenslik die apartheidsregering was. Ek het toe ook besef dat 'n kulturele boikot ewe nadelig is as die sensuur van 'n diktatuur. Albei hou mense onkundig. Ek sal die Universiteit van Leuven altyd dankbaar bly dat ek gedurende die hoogty van apartheid daar kon studeer.
Een van die hoogtepunte vir my daardie jaar was die Antwerpse Boekebeurs, "Het andere boek", waar ek die pas vrygelate Breyten Breytenbach in 'n vraaggesprek sien optree het. (Breytenbach is die voorafgaande sewe jaar in gevangenisse in Suid-Afrika aangehou weens beweerde "terroristiese bedrywighede".) Die gespreksleier was die digter en joernalis Herman de Coninck. By dieselfde boekebeurs het 'n baie jong, bekkige en rebelse Tom Lanoye sy gedigte "perform".
Nooit het ek tóé kon dink dat ek twaalf jaar later Herman de Coninck én Tom Lanoye in Afrikaans sou vertaal nie. Ná hierdie twee Vlaminge het ek ook die Nederlanders Herman van Veen, Harry Mulisch, Gerrit Komrij en Karel Glastra Van Loon vertaal. En ter wille van die Noord-Suid-balans toe weer 'n Vlaming: David van Reybrouck. Met die uitsondering van Mulisch het al dié skrywers Suid-Afrika met die bekendstelling van die vertalings besoek, en sodoende die kwynende vlammetjie van Nederlands in "donker Afrika" brandend help hou.
"Gezelligheid kent geen tijd" sê die Nederlandse spreuk. En ná my jaarlange studieverblyf in Leuven was ek daarvan oortuig dat hierdie lewensmotto sy oorsprong in nonchalante, gemoedelike Vlaandere gehad het. Maar hoe misleidend stereotipering kan wees, het ek ook in Vlaandere uitgevind. 'n Paar jaar gelede woon ek 'n vertalerswerkswinkel by wat deur die Nederlandse Taalunie georganiseer is en wat in Nederland én België plaasgevind het. In 'n lesing oor die kultuurverskille tussen Noord en Suid beweer die spreker dat Nederlanders absolute stiptelikheid van 'n mens verwag. Maar as jy in Vlaandere na iemand se huis genooi word en jy klop betyds aan, is die huismense heeltemal onkant betrap. Die gasheer het dan nog sy pantoffels aan en die gasvrou staan in haar voorskoot voor die stoof. In Vlaandere is dit goeie maniere om ten minste 'n halfuur laat te wees, verseker daardie kultuurkenner ons. Tydens die Belgiese been van die werkswinkels in Antwerpen word ek vir aandete uitgenooi na die huis van die radioman Jean-Pierre Rondas. Die afgespreekte tyd is sewe uur. Met my nuutgevonde kennis sit ek op die Concience-plein en wag tot om half agt voor ek aanlui. Mevrou Rondas maak die deur oop en is baie verlig om my te sien – want Jean-Pierre ry al 'n halfuur lank op sy fiets rond op soek na my. Hy dag ek het verdwaal!
Daniel Hugo: "Nederlandse literatuur in Afrikaanse vertaling", Filter, September 1998.
G.P.M. Knuvelder: Beknopt handboek tot de geschiedenis der Nederlandse letterkunde, sesde druk, Malmberg Den Bosch, 1974.
Leopold Vermeiren: Die Rooi Ridder – Vertaal deur Elma Hartman en Deon van den Heever, Nasionale Boekhandel, Kaapstad, 1964.
Daniel Hugo (1955) is 'n omroeper, digter en vertaler. Hy woon op Stellenbosch.
Hugo het in 1982 met Korte mette as digter gedebuteer. Sy jongste bundel is Die panorama in my truspieël. Hy is ook bekend as vertaler van die Nederlandse digters Gerrit Komrij (Die elektries gelaaide hand) en Herman de Coninck (Die lenige liefde). Ná byna 20 jaar as omroeper by die Afrikaanse radiodiens van die SAUK is hy nou 'n vryskut-taalpraktisyn.
Daniel Hugo is getroud met Carina Diedericks-Hugo, uitgewer en bekroonde skrywer van kinder- en jeugboeke.
Tags: Daniel Hugo, vertalings
Bernard Odendaal. Oor digkunsvertaling
Groot verseboek is klaarblyklik dié uitstalkas in die huis van die Afrikaanse poësie. G'n wonder nie dat André P. Brink se samestellings van 2000 en 2008 dus nuwe aandag getrek het vir vertaalde digkuns in Afrikaans, aangesien D.J. Opperman sulke werk voorheen uitgesluit het.
In die voorwoord van Groot verseboek 2000 het Brink die opname van vertalings deur Uys Krige gemotiveer as 'n wyse om erkenning te gee aan 'n digter wie se beste bydraes juis op hierdie terrein lê, aan iemand wat deur middel van sy vertaalwerk vernuwing van die Afrikaanse letterkunde gestimuleer het (byvoorbeeld by Ingrid Jonker). Sonder enige verdere verduideliking, behalwe om te sê dat die besluit oor Krige nou ook tot latere digters kan deurwerk, sluit hy ook werk deur enkele ander vertalers in die 2008-samestelling in – maar ignoreer terselfdertyd ewe verdienstelike pogings deur talle ander.
'n Paar kommentatore het op die onbegryplike inkonsekwenthede van Brink se keuses in hierdie verband gewys. Daarom gaan ek nie verder hierop in nie. Maar ek wonder darem hóé die turksvy wat Brink gepluk het – en wat 'n ewe soet, hoewel kleiner oes as oorspronklike digwerk in Afrikaans verteenwoordig – se stekelige kante glad gevryf kan word. Miskien deur 'n Verseboek van Afrikaanse vertalings te laat saamstel? Sal dit nie 'n eiesoortige lekkerte wees nie!
Die onteenseglik positiewe wat Brink bewerkstellig het, is erkenning van die feit dat gepubliseerde poësievertalings in Afrikaans nie die waardering kry wat dit verdien nie.
Baie – en gevleuelde – dinge is al gesê oor die kulturele waarde van literêre vertaling. In hul boek Translators through history beweer Delisle en Woodsworth byvoorbeeld dat die ontstaan van moderne nasionale letterkundes, en dié van minderheidstale in die besonder, dikwels teruggevoer kan word na vertalings van oorspronklike tekste uit toonaangewende letterkundige stelsels.
Op veel kleiner skaal kan ek getuig dat, toe ek nog op hoërskool was, die lees van in Engels vertaalde keure in die reeks Penguin Modern European Poets (boekies wat 'n ouer broer van my vakansies van die universiteit af saamgebring het plaas toe) my belangstelling in die poësie sterk geprikkel het. Rieme en rieme rymelary en wild-rankende vryevers, gepleeg in die afsondering van my buitekamer, was die onmiddellike resultaat.
In my laaste jaar op universiteit het ek self vir my Penguin se Eugenio Montale. Selected Poems (vertaalwerk deur George Kay) aangeskaf – nog teen 'n skrale 70c!
where the blond hazes shimmering rise (sic)
Nog aangrypender het dié Italianer se werk vir my geword toe Rosa Nepgen se vertalings van 'n keur uit sy verse 'n jaar later in Afrikaans verskyn het (by Tafelberg).
Bring my die sonneblom dat ek dit verplant
hier in my grond waar die sout van die seeskuim brand;
laat dit heeldag deur teen die hoë spieëling van die blou
die gretige angs van sy geel blomgesig hou.
Uit die donkerte neig alles op na die lig
en in kleuregloed vloei liggame ontledig
tesaam – soos in die musiek. Om te vergaan,
bly dus die grootste kans van ons bestaan.
Bring jy my die plant wat lei na die vergesig
op die bron waar deursigtige wit lug skyn
en die vlugtige gees van die lewe verdwyn.
Bring my die sonneblom, dolsinnig van lig.
Darem 'n jammerte dat groot dele van die wêreld, vanweë die bevoorregte posisie van Engels, 'n beeld van Motale se digkuns moes kry via Kay se vertalings, en nie via die van Nepgen nie, of hoe?
Hoewel die uitgee van poësievertalings dalk nie veel onmiddellike sakesin maak nie (soos in die meeste gevalle eintlik ook nie die publiseer van oorspronklike digwerk nie), maak dit kulturele en taalsin – en is dit dus tog ook gesonde uitgewersbesigheid met die oog op die toekoms.
Gunther Pakendorf skryf byvoorbeeld in Rapport-Perspektief van 24 Februarie 2008, na aanleiding van H.J. Pieterse se Afrikaanse vertaling van die Duitstalige digter Rainer Maria Rilke se Duino-elegieë (Protea Boekhuis, 2007), dat die "kwasi-mistieke ervaring" van "universele heelheid" wat deur Rilke in dié elegieë uitgedruk word, "net deur middel van die kuns én deur die begenadigde digter moontlik" is.
Sonder sulke fyn kuns, wat op onvervangbare wyse uitdrukking gee aan die mees verhewe of mees diepgevoelde menslike ervaringe, kan 'n taal kwalik op die lange duur voortbestaan. Want dan sal van sy toonaangewendste mensemateriaal (dié wat dikwels ook ywerige boekkopers is) hom verlaat, omdat hulle geen volle geesteslewe in hom kan voer nie. Dis 'n gevaar vir 'n klein taal waarop Van Wyk Louw al dekades gelede gewys het.
Vernuwing is 'n ander voorwaarde vir 'n letterkunde om sy lesers taalgetrou te hou. En vernuwing van 'n literêre sisteem kan deur middel van vertaling 'ingevoer' word. Dit het Krige se werk bewys. Daarvoor het Brink hom tereg erkenning gegee.
Vertaling, ook (en miskien veral) literêre vertaling, is een wyse waarop Afrikaans ruim genoeg gehou kan word om te verhoed dat sy fynste geeste uit hom wil "emigreer". Des te meer noudat die onderrig van Duits, Frans en ander vreemde tale in ons skole, selfs aan ons universiteite, so drasties afgeskaal is. Al minder Afrikaanse mense is in staat om oorspronklike digkuns in sulke tale te lees.
Wat my by 'n ander vraagstuk bring. Hoe lank gaan Afrikaanse vertalings van gehalte, direk uit die oorspronklike tale, nog moontlik wees as die waarde van vreemdetaalonderrig so onderskat word soos die onderwyspaktyk in Suid-Afrika toenemend laat blyk?
'n Waarheid skuil in wat na 'n teenstrydigheid lyk, naamlik dat jou en jou taalgenote se kennis van soveel vreemde tale as moontlik jou miskien juis die hartlikste in jou moedertaal kan laat tuisvoel. Want dan kan leestogte in én vertalings uit daardie tale, naas oorspronklike skeppinge in jou eie taal, die kultuurruimte waarin jy jou bevind groot genoeg hou om in te (wil) bly woon.
Ten slotte oor 'n klippie in my vertaalskoen: Ek vind dit onaanvaarbaar dat literêre tekste soms lustig vertaal word uit ánder tale as die oorspronklike waarin dit geskryf is. Met ander woorde: dat vertalings gemaak word (uitsluitlik) aan die hand van ander vertalings van die brontekste.
Die Italianers het nie verniet 'n gesegde wat lui dat 'n vertaler 'n verraaier is nie. Elke vertaling verteenwoordig in wese 'n interpretasie, 'n verwringing van die bronteks. En om 'n interpretasie van 'n interpretasie te maak laat jou al verder van die oorspronklike beland. Dis soos om te soen deur sluier op sluier.
En die verwringing kan so erg word dat dit 'n soen op die agterwêreld meebring, pleks van op die mond.
Dis in elk geval hoe ek sou gevoel het as ek Jacques Brel se "Le moribond" (= Die sterwende) aan die hand van die bekende Engelse vertaling, "Seasons in the sun", moes omgesit het in Afrikaans. Hoewel ek skaars 'n krieseltjie Frans ken, het ek in 2005 'n (steeds voortgaande) Brel-vertaalprojek aangepak in vennootskap met Naòmi Morgan, professor in Frans aan die Vrystaatse Universiteit waar ek werk, en 'n Brel-kenner. (Sy is besig om 'n biografie oor Brel in Afrikaans te skryf.)
Eers toe ons aan "Le moribond" gewerk het, het ek besef hoe ver die Engelse vertaling die pot mis sit. Onthou julle die refrein in Engels?
and the seasons have all gone.
Naòmi se letterlike vertaling van die oorspronklike Frans lui soos volg:
Ek wil hê mense moet lag
Ek wil hê mense moet dans
Ek wil hê mense moet dit gate uit geniet
Die dag wanneer hulle my die gat in sit (= begrawe).
Totaal verskillende betekenisimplikasies, in totaal verskillende toonaarde.
Ons vertaling van die refrein klink uiteindelik só:
Jul moet lag
Jul moet dans
Hou 'n opskop steek 'n dop
As jul my die gat in stop.
Vertalers mag in wese verraaiers van die oorspronklike werke wees, maar hoogverraad teen hulle eie beroep en die aansien daarvan moet hulle nie pleeg nie. Anders kan uitgewers en lesers hulle gerus lag-lag "die gat in stop".