Deur Tim du Plessis 18 April 2021 00:19
Die idees wat in daardie dae op eie bodem gebore is, is presies dié waarteen Zuma nou met soveel rou bitterheid losgebars het. Maar eerder as die geweeklaag van 'n slagoffer is dit die desperate stamelinge van 'n terdoodveroordeelde die nag voor sy teregstelling. Die arme ou man.
"Die pynlike vryheidstryd wat ons gevoer het, was vir demokrasie en NIE vir die grondwetlike demokrasie wat ons vandag het nie," het Zuma twee weke gelede geskryf in sy notas vir sy gesprek einde verlede maand met die ANC se topses-ampsdraers.
Wessels glo – tereg – dit was 'n betekenisvolle sege toe dié idees by Kodesa geseëvier het.
Sy groot geesgenoot in daardie kring, die bedremmelde Jessie Duarte, het sy proteste goed verwoord in 'n artikel in Februarie in die Daily Maverick: die Zondo-kommissie is nou 'n geval van " 'n regter wat sy ambag beoefen binne die eng beperkings van bestaande wette". En regter Raymond Zondo het geen waardering nie vir die rol wat "partykoukusse" (lees: die ANC) speel in 'n demokrasie soos Suid-Afrika s'n, het Duarte gesanik. Terwyl Zondo presies doen wat hy moet.
Iemand moet tog vir Jessie en Jacob inlig in Suid-Afrika se demokrasie, die een wat by Kodesa en in die latere onderhandelinge in die 90's beding is, rus die hoogste gesag in die land nie by die "partykoukusse" nie, maar by die howe, bepaald by die konstitusionele hof. Waar onpartydige regters en NIE benepe, bevooroordeelde politici nie, die laaste sê het.
Uit nuuskierigheid het ek dié week rondgevra wie by Kodesa die vlag vir die ideaal van 'n grondwetlike demokrasie die hoogste geswaai het. Theuns Eloff, wat saam met Mac Maharaj die sekretariaat van Kodesa behartig het, glo dit was die ou Prog-strydros Colin Eglin, nou al etlike jare saliger.
Leon Wessels, destydse NP-onderhandelaar, sê oudpres. F.W. de Klerk het al in April 1990 vir die destydse Britse premier John Major gesê 'n grondwetlike demokrasie is wat sy party vir Suid-Afrika wil hê. Toe Wessels De Klerk agterna pols, het De Klerk gesê sy regsprofessor in die 1950's op Potch, prof. Wicus du Plessis, het hom geïnspireer. Dié was 'n aanhanger van die Europese model, 'n regstaat met 'n handves van regte en 'n grondwetlike hof. Anders as Brittanje se Westminster-model, waar die oppergesag by die parlement gesetel het.
Wessels glo – tereg – dit was 'n betekenisvolle sege toe dié idees by Kodesa geseëvier het. Die denke aan ANC-kant wat die naaste daaraan gekom het, was dié van oudregter Albie Sachs, wat glo reeds in die ballingskapjare vir die destydse ANC-leier Oliver Tambo gesê het die ANC sal moet vrede maak met die idee van 'n grondwetlik verskanste handves van regte.
"Soos wyle Marinus Wiechers, die Inkatha-Vryheidsparty se tegniese adviseur by Kodesa, al gesê het: dis eintlik die ANC wat 'oorgegee' het," aldus Wessels.
Ja, 'n grondwetlike demokrasie alleen kon toe nie die liederlike korrupsie, verkwisting, verval en wanbestuur keer wat sedertien op die ANC se wagbeurt gebeur het nie. Maar dis steeds 'n brughoof na en 'n stutmuur vir 'n ander bestel waar die ANC-mislukkings en -vergrype van die afgelope 27 jaar ongedaan gemaak kan word. Min tot geen ander Afrikaland in die postkoloniale era het dié voordeel gehad.
Ons sal mettertyd weet of Suid-Afrika hieruit kan munt slaan.
Vir nou kan Zuma maar melodrama pomp en uitvaar teen wat sy motgevrete bendetjie noem 'n "regterlike diktatuur" – dit wat ek en jy ken as die oppergesag van die reg.
Hy's g'n "gewetensbeswaarde" wie se grondwetlike regte kwansuis misken word nie. Zuma is 'n gewoonte-oortreder wat in die tronk hoort. Finish en klaar.