Artikel 38a: Waar ’n kerkraad vir die eerste maal of opnuut ingestel word, moet dit geskied met advies van die klassis.
Artikel 39: Plekke waar nog geen kerkraad kan wees nie, moet deur die klassis onder die sorg van ’n naburige kerkraad gestel word.
Die gereformeerde kerkreg van die 17de eeu praat nie soos vandag kerksentries van die “stigting” of “afstigting” van kerke nie. Die leidende vraag is hoe die Christusregering op ’n plek bedien sal word. Die kerkorde neem ook nie die voortplanting van die “kerk” as vertrekpunt nie, maar vra hoe die regering van Christus bedien sal word.
By Rome stel ’n biskop en by Luther ’n superintendent mense aan om oor die gelowiges toesig te hou. In die gereformeerde kerkreg word die ouderlinge normaalweg deur en uit die gemeente (Calvyn Inst IV.3.xv; 4.x) onder leiding van eie of naburige kerkrade geroep.
Die eenheid in geloof word op ’n bepaalde plek sigbaar waar gelowiges hulle in die amp van die gelowige afskei van diegene wat die geloof nie deel nie om as ’n ware kerk die merktekens van die ware kerk te vertoon. ’n Gelowige is verplig om te kyk waar hy die ware kerk aantref om hom daar aan die regering van Christus te onderwerp (NGB 28,29). So ’n komplete kerk kan slegs op ’n plek gevind word waar die tug, kerklike sensuur of ban (Heid Kat S 31; NGB 32) na behore uitgeoefen word. Op so ’n plek moet daar genoegsaam gelowiges wees met genoeg manne wat oor die nodige gawes beskik om as ouderlinge geroep te word. Wanneer daar drie of meer ouderlinge (waarvan een ’n diaken mag wees) dien, kan daar ’n kerkraad ingestel word en funksioneer daar ’n komplete kerk. Die kerkraad is veral noodsaaklik vir die bewaring van die kerk op daardie plek (Heid Kat S 48; NGB 30). Die gelowiges kan die behoefte aan ’n eie kerkraad aanvoel, maar die oordeel oor waar, wanneer en hoe dit sal gebeur moet ordelik saam met die naburige kerke uitgemaak word.
Die kerke doen nou met mekaar in kerkverband deur middel van kerkvergaderings wat die apostels aan die begin gedoen het. So moet die naburige kerke, wat waarskynlik al meegewerk het aan die groei wat tot die behoefte aan ’n kerkraad lei, meewerk aan die instelling van ’n nuwe kerkraad. Kragtens die gemeenskap in Christus word kerkverband beleef (Heid Kat V/ A 55), ook op plekke waar nog nie ’n kerkraad kan wees nie. Die eerste en intiemste belewing van kerkverband tussen kerke vind in die klassis plaas. Gevolglik maak die kerke in klassis ’n inset waar die instelling van ’n nuwe kerkraad oorweeg word.
die oudste kerkordes aanvaar die plig en reg van gelowiges om op ’n bepaalde plek onder leiding van ’n dienaar van die Woord ouderlinge (en diakens) te verkies. In 1586 word die huidige artikels 38 en 39 geformuleer, behalwe dat (vgl 38) by die “opnuut” instel van ’n kerkraad die klassis geken word en (vgl 39) die klassis sou doen wat ’n kerkraad moes doen op ’n plek waar nog nie ’n kerkraad is nie (Biesterveld, Kuyper 1905:201 art 35). Tegnies was artikel 39 natuurlik in stryd met artikel 30 KO totdat die kerke in Nederland dit in 1905 gewysig het, sodat die klassis verspreidwonende gelowiges aan ’n naburige kerkraad toewys (Van der Linde 1983:148).
Die “plek”, stad, stadswyk, dorp of selfs plaas waar ’n kerkraad ingestel word, is belangrik en moet aan bepaalde vereistes beantwoord. Die aangewese plek moet werklik ’n sentrum vir gemeenskap wees en mense reeds vir sakebelange, skole of maatskaplike belange bedien. ’n Kerk bestaan nie in isolasie nie. Wanneer ’n kerkplek, om watter ekonomiese of sentimentele redes ook al, op ’n uithoek geleë is, dien dit nie gemeenskapoefening nie en kom dadelik probleme oor byvoorbeeld bywoning van eredienste na vore.
Wie die “kerk” as uitgangspunt neem, werk basies met die idee dat die kerk as kollegium of vereniging op ’n bepaalde plek “gestig” of van ’n “moederkerk” afgestig moet word. Die nuwe “kerk” (struktuur) beslaan ’n bepaalde gebied en met vasgestelde grense. Wanneer die kerk “afstig” moet daarvoor ’n kerkraad as bestuur ingestel word. In die kollegialisme gaan die kerk aan die kerkraad vooraf.
Daarteenoor behou Rome, al pas hulle dit verkeerd toe, baie meer van die vertikale Skriftuurlike kerkbegrip wanneer hulle aanvaar dat sodra ’n priester die gesag van die pous en sakramente op ’n plek bedien, is die pous en so die kerk van Rome daar aanwesig.
Voordat ’n nuwe kerkraad op ’n plek ingestel word, moet noukeurig op versklllende aspekte ingegaan word. Die kerkraad moet vir die bediening op daardie plek noodsaaklik wees omdat bediening nie effektief vanaf ’n ander kerkraad behoorlik kan plaasvind nie. Die sentrum van die nuwe kerkraad moet natuurlik en geskik vir kerklike gemeenskap wees en die ou en nuwe kerkrade moet groei en gesonde bediening kan voorsien. Nuwe kerkrade word meestal nodig in gebiede waar plotseling, byvoorbeeld as gevolg van mynbou of stedelike ontwikkeling, gelowiges begin saamtrek of waar as gevolg van sending of doelbewuste evangelisasie ’n kerk vergader word.
Die aansoek om advies by ’n klassis word in later jare gewoonlik in die vorm van ’n “akte” vir “afstigting” van kerk gegiet, omdat die idee van “kerkformasie” in die Doleansie van Nederland besonder benadruk is (Kuyper 1883:27-82). Vir die “te stigte kerk” word dan “grense” voorgestel, aangedui watter “lidmate” die “nuwe kerk” sal hê, gesê of die kerk in kombinasie sal optree en hoe die finansiële vooruitsigte lyk. Hierdie benadering beskou die kerk as ’n “ding” (kollegium) vir “lidmate” wat deur grense bepaal word. Die klassis amendeer moontlik die “grense” in die lig van naburige kerke en wys ’n classis contracta vir die “afstigting” aan.
Die Westelike Klassis het aan bediening van verspreidwonendes gedurende die vyftigerjare stelselmatig aandag gegee en die neiging om “op ’n meganiese wyse grense so wyd as moontlik” te stel, ontmoedig. Dit het mense as ’t ware by ’n kerk gedink, terwyl hulle ver was. ’n Kerk is mense wat op ’n plek saamleef en gemeenskap oefen. Waar dit nie kan gebeur nie, verkeer iemand fisies en werklik buite daardie kerk, al sou hy formeel as “lidmaat” aangeteken word.
Wanneer ’n klassis ’n naburige kerk vir verspreidwonende bediening verantwoordelik stel, moet daardie kerk dit as ’n voorreg in diens van Christus aangryp. Ander kerke moet, waar nodig, finansiële ondersteuning gee vir die bediening waarvoor die kerke in klassis kragtens die eenheid in Christus saam verantwoordelikheid dra. Die kerke in klassis kan dergelike voorposte ook met finansiële hulp bystaan om eie vergaderplekke te bekom. Juis die kerke in die Boland het eie bedieningsfondse in die lewe geroep. Die “verspreidwonendes” moet egter ook self hulle verantwoordelikheid besef en trag om die gereformeerde godsdiens uit te dra, gelykgesinde gelowiges op te vang en kerklike gemeenskap te beoefen, selfs al is daar nog geen eie kerkraad nie. Op hierdie wyse het die Christendom in die eerste paar eeue oor die wêreld versprei.