Byline: Tshedimošo ye e tšwa mo go Mošupatsela wa Thuto ye e Phagamego ya Tšweletšo ya Sonoplomo.
Motšweletši o swanetše go kgonthiša gore taolo ya boleng (khwalithi) e thoma magatong a peakanyo le pele ga pšalo, le gore e akaretša tiro efe kapa efe ya taolo yeo e tlogo kgonthiša tšweletšo ye kaone ye e kgonegago.
Dintlha tše dingwe tše di swanetšego go elwa hloko tšeo di ka huetšago boleng bja mafelelo bja peu ye e bunwago, ke tše di latelago: peakanyo ya mmu, botebo bja mmu, pH ya mmu, tekatekano ya diminerale, monola wo o bolokilwego, kgetho ya khalthiba, nontšho ye e nepagetšego, taolo ya ngwang le disenyi, puno ka nako ya maleba le tshwaro ye e nepagetšego, go akaretša le tlhwekišo, komišo le mekgwa ya poloko.
Puno ke mošomo wo mogolo le gona wo bohlokwa kudu mabapi le mohuta wo mongwe le wo mongwe wa bolemi. Puno ke kgato ya mathomo lenaneong la mešomo ye e latelago tšweletšo, ye e akaretšago tshepetšo, poloko le pabalelo ya sonoplomo. Go ya ka dilete tše di fapanego tšeo di tšweletšago sonoplomo mono Afrika-Borwa, puno, poloko le tshepetšo ya sonoplomo e akaretša ditiro tša go fapafapana, go tloga go mokgo (go kga) le poloko ya dihlogo (matšoba) tše di feletšego tšeo di tlogo folwa ka morago dipolaseng tše nnyane, go ya go tirišo ye e feletšego ya metšhene dipolaseng tša batšweletšikgwebo ba mabele.
Ka tlwaelo sonoplomo e bunwa pele ga lehea ngwageng wa ka mehla, go tloga mafelelong a Feperware (peu ye e bjetšwego go ya mathomong a sehla) go ya kgweding ya Mei (peu ye e bjetšwego go ya mafelelong a sehla). Puno ya yona ka tlwaelo e ka fetšwa pele ga ge puno ye lehea e thoma. Se se bohlokwa dipolaseng tše nnyane moo go dirišwago metšhene ya go swana go buna sonoplomo le lehea. Motšweletši yo mongwe le yo mongwe a ka kgopela thušo ya mokontraka yoo a nago le metšhene ye e beakantšwego go fola lehea le/goba sonoplomo. Ge sonoplomo e budule, go se ke gwa diegwa go e buna, lebaka e le go šitiša tahlego ye e hlolwago ke dinonyana le malwetši a go bodiša dihlogo (matšoba) (head-rot diseases).
Go ya ka popego sonoplomo e budule ge mmala wo motala wa bomorago bja hlogo (letšoba) o fetogile bosehla (serolane), phetogo yeo ka tlwaelo e diregago pele ga ge dihlogo di omile ka moo di ka bunwago. Sonoplomo yeo e bjetšwego go ya mafelelong a sehla e loketše go bunwa fela morago ga tšhwaane/šobane e šoro (killing frost) mathomong a dikgwedi tša marega. Diriša seelo sa go ela monola pele ga puno go lemoga maemo a monola dibjalong ka nako ya go butšwa le morago ga fao, go kgonthiša gore go bunwa ka nako ya maleba. Ge o se na le seelo sa monola o ka tšea dišupo tše di latelanago go ya ka nako ye e itšego (regular intervals) wa di iša go molaodi wa bobolokelo bja gae goba wa rerišana le mokontraka wa motšhene wa go fola, go phetha gore nako ya go buna ye e lebanego e ka ba ke efe.
Go fokotša tahlego ya peu ka baka la go pšhatlega ka nako ya puno le ka baka la go lewa ke dinonyana, sonoplomo e ka bunwa ge maemo a monola go yona e le a godimo, e lego gare ga 20% le 25%, ke moka a fokotšwa go fihlela go 9.5% ka go omišwa ka seomišamabele; sonoplomo ya monola wa maemo a 9,5% e ka bolokwa ka ditšhelong (bin storage) ntle le kotsi. Le ge go le bjalo, mabaka a boso mono Afrika-Borwa a kgontšha sonoplomo go oma ka botlalo tšhemong pele ga ge e bunwa. Go bohlokwa go lemoga gore sonoplomo ye e akaretšago monola wa godimo ga 10% e hlaselwa gabonolo ke fankase (fungus).
Sefolasonoplomo se swanetše go sepela ka lebelo la dikilometara tše e ka bago gare ga tše 5 le tše 8 ka iri. Lebelo la go sepela le le nyakegago le tla fetoga go ya ka maemo a monola peung le poelo ya sonoplomo. Lebelo le swanetše go fokotšwa go ya ka go fokotšega ga monola peung, go fokotša tahlego ka baka la go pšhatlega ga peu mola dihlogo (matšoba) di tsena ka motšheneng. Lebelo la go sepela le ka okeletšwa ge maemo a monola peung a le gare ga 12% le 15%.
Ela hloko gore lebelo la godimo le se ke la dira gore silintere le disefo tše di aroganyago mafelo a a itšego motšheneng di tlale go fetiša, ntle le ge puno e le ye kgolo go feta (extremely heavy crop). Peu ya monola wa gare ga 12% le 15% e folega gabonolo ge e feta silintereng.
Dihlogo tše di sego tša folwa ka botlalo di wetše fase.
Sebaka sa semenya ke se segolo (concave spacing too wide).
Mašaledi a a fetišago (excessive tailings).
Moya o ela ganyane, go folwa go fetiša ka silintereng/rothareng. (Air flow too low, over threshing at the cylinder/rotor). Dibakana tša "chaffer" di bulegile ganyane. (Chaffer openings too narrow).
Ditšhila tše di fetago tekanyo ka gare ga "hopper bin".
Go folwa go fetiša (over threshing), lebelo la silintere/rothara le feta tekanyo (cylinder/rotor speed too high), semenya se tiile go fetiša (concave too tight), fene e a nanya (fan too low), goba bophara bja sefo ke bjo bogolo (or sieve too wide).
Dihlogo tše di senyegilego goba di pšhatlegilego.
Lebelo la silintere/rothara ke le legolo, sebaka sa semenya ke se sesesane (high cylinder/rotor speeds, narrow concave spacing).
Peu ye e pšhatlegilego, eupša legapi ga se la senyega.
Sebaka sa semenya ke se senyane kudu (concave spacing too tight).
Peu ye e tlošitšwego legapi goba ye e pšhatlegilego.
Lebelo le legolo la silintere/rothara goba materiale ye e fetago tekanyo go tšwa go "returns" (high cylinder/rotor speeds or excessive material from the returns).
Dihlogo tše di sego tša folwa di wele fase.
Kgobelo ye e hlaelago (poor gathering at the header and pans).
Peu e tšwa ka morago sefoding.
Lebelo/kelo ya moya, fokotša lebelo la motšhene le kelo ya moya (speed/air flow, slow down the machine and air flow rate).
Ka tlwaelo tahlego ya puno e ba gare ga 3% le 5%, eupša e ka fihlela 10% goba 15% mabakeng a mabe. Metšhene ya go fola e swanetše go lekolwa mabapi le bokgoni ka go leka ditahlego tša nnete pele le morago ga ge sefodi se fotše lefelo la teko (test strip).
Go kgonthiša gore motšweletši a ka thoma go laola monola wo o dumelelwago peung ka nako ya puno le poloko ka moo go kgontšhago, go bohlokwa gore a kgone go adima selekamonola sa sebjalebjale goba go ithekela sona ge bogolo bja puno ya gagwe bo lokafatša theko ya sona.
Diteko tše di nepagetšego tša monola di bohlokwa taolong le papatšong ya mabele.
Tshenyo, ge mabele a a lego monola go feta a bewa ditšhelong tša go omiša (drying bins) tša themperetšha ya fase goba tše di dirišago moya wa tlhago.
Ditshenyegelo tše di okeditšwego mabapi le go omiša peu le tahlego ka nako ya go fola ge mabele a bunwa a le monola go feta.
Khunyelo ya monola (moisture shrinkage) le ditshenyegelo tše di okeditšwego mabapi le go omiša peu.
Tahlego ya mohola wa dibjalo.
Go dira diteko tše di nepagetšego tša monola o swanetše go tšea sešupo sa seemedi (representative sample) pele.
Tšea sešupo sa seemedi pele ga puno ka ge tekanyetšo ya maemo a monola dibjalong tše di lego mašemong, tše di sego tša bunwa, e fetišwa (overestimated) gantši. Se se dira gore sonoplomo e bunwe morago ga nako.
Buna seripa sa tšhemo mme o leke monola peung.
Ekga dihlogo (matšoba) dibjalong tše di kgethilwego tšhemong ka bophara o hlakanye peu ye e tlošitšwego go tšona. Dira diteko tše tharo ka sešupo se mme o ngwale palogare ya diphetho.
Iša sešupo se go molaodi wa bobolokelo bja gae gore a dire diteko tše di nepagetšego.
Dira ditekolo ka tekanelo morago ga ge dihlogo (matšoba) di fetogile mmala wo mosehla gore sonoplomo e bunwe ge monola peung e le wo o nyakegago.
Mohlamongwe ke mohuta wo mokaone wo o ka kgethwago ke motšweletšikgwebo. Go hwetšagala ditšhelotshipi (galvanised bins) tše dintši tša mabele tše di ka swarago gare ga ditone tše 30 le tše diketekete. Ge tšhelete e hlaela go ka agwa mabolokelo a se makae a manyane ao a ka swarago ditone tše e ka bago tše 30, ya ba karolo ya mokgwa wa tshwaro le poloko ya mabele. Mokgwa wo o ka hlangwa go tloga mathomong gore e be mathomo a go thea mokgwa wo o akaretšago wo o sepelelanago le bokaakang bja mabele ao a tlogo tšweletšwa ke motšweletši ka moso.
Dintlha le dikakanyo tšeo di huetšago puno le poloko ya mabele yeo e phethagatšwago ke batšweletši ka bobona, di sepelelana le ntlha ya gore motšweletši ga a na bobolokelo goba o kgona go boloka seripa fela sa mabele a gagwe goba a ka boloka lehea lohle leo le tšweletšwago lefelong le le itšego. Mohlamongwe batšweletši ba bagolo bona ba ka ba le dikgonagatši tša go swara fela seripa sa palomoka ya mabele a a tšweletšwago. Dipolasa tše kgolo di phatlaletše mme ka fao batšweletši ba ba ka boloka tšhelete ka go iša mabele a bona bobolokelongkgwebo thwii, bakeng sa go a iša bobolokelong bja polaseng pele, ke moka ka morago ba swanela go a tloša fao le go a iša bobolokelongkgwebo.
Ge o na le dikgonagatši tša gago tše di akaretšego ditšhelo tša go hlwekiša, tša go omiša le tša go boloka mabele, gona sonoplomo e ka bunwa ge go bonala gore peu e a folega (ge e tloga dihlogong gabonolo), ya hlwekišwa, ya omišwa, ya bolokwa mme ya rekišwa ka nako ya maleba, go ya ka dithulaganyo tše di dirilwego mabapi le papatšo le thekišo. Ge sonoplomo e ka bunwa ka pela ka moo go kgonegago dikgonagalokotsi (risks) tše dingwe tša tshenyo goba tahlego tše di hlolwago ke boso goba dinonyana, di ka fokotšwa.
Ka tlwaelo sonoplomo yeo e tšweletšwago dipolaseng tšeo di se nago le dikgonagatši tša polokelo e tla re e seno bunwa ya išwa bobolokelong bja kgauswi ka bontši semeetseng. Ge peu e le monola, motšweletši o tlo swanela go ema gore e ome ka moo go nyakegago pele ga ge e išwa bobolokelong. Maemo a monola sonoplomong a swanetše go ba ka fase ga 10% go ya ka dikemo tša semmušo (gazetted standards).
Boledišana le molaodi wa bobolokelo bja gae go kgonthiša maemo a monola ao a dumelelwago peung ye e išwago gona. Dihleng tše go tšweletšwago lehea ka bontši, molaodi wa bobolokelo a ka se kgone go amogela lehea le lentši la monola wo montši. Mokontraka o swanetše go thoma go buna fela ge maemo a monola a dumelela peu go išwa bobolokelong semeetseng.
Le ge e le mohola go ba le dikgonagatši tša gago tša polokelo, go na le dikgonagalokotsi le gona go nyakega tšhelete ye ntši mabapi le ditlhamo le taolo ya tshwaro, tlhwekišo, komišo, phedišo ya dikhunkhwane, le go kgonthiša gore maemo a monola a dula a nepagetše lebakeng lohle la poloko.
Motšweletši yo a šetšego a na le phapošipolokelo goba bobolokelo (silo) bja gagwe a ka thušwa ke ditekolo le ditshepetšo tše di latelago go boloka mabele a gagwe ka katlego pele ga ge a a rekiša.
Hlwekiša bobolokelo. Hlwekiša phapošipolokelo goba bobolokelo, fao mabele a tsenago (intake pits), diboro le dirwadi (augers and conveyers), difokišamoya (aeration fans) le diforwana (ducts) gabotse ka go tloša mašaledi afe le afe le ge e ka ba mabele a kgale ao a ka phedišago dikhunkhwane le difankase. Thiba menga o lokiše le mafelo ao a senyegilego ao a ka dumelelago dikhunkhwane, difankase le monola go tsenela bobolokelo.
Akanya tšhitišo ya dikhunkhwane ka tirišo ya "approved bin treatment". Diriša mpholo wo o gašetšwago wo o sa lahlegelwego ke maatla ka pela go gašetša bokagare bja tselapolokelo le ka fase ga mabato ao a tsenyago moya (aeration flooring) go laola dikhunkhwane. Kgonthiša gore khemikhale ye o e dirišago e ngwadišitšwe go dirišwa le sonoplomo le gona ela ditšhupetšo hloko ka šedi.
Kgonthiša gore mabele a a bolokwago a hloka dilo di šele le sekafofa (fluff). Peu ya sonoplomo e se ke ya bolokwa le bokaakang bjo bogolo bja materiale e šele, matšobana, peu ye e senyegilego le peu ya mengwang, ka ge efe le efe ya dilo tše e godiša kgonagalo ya tlhaselo ya difankase le dikhunkhwane. Ka tlwaelo dilo (materiale) tše di akaretša monola go feta peu ye e bolokilwego mme di ka hlola phišo. Go eletšwa gore go tšenywe sehlwekiši se se gogago moya (suction cleaner) morago ga boro goba sekuki sa fao mabele a tsenago (after the intake pit auger or elevator) pele ga ge peu ye e hlwekilego e bolokwa ka bontši.
Peu e bolokwa bokaone ge e fodile, e omile le gona e hlwekile.
Boloka peu ge monola e le wo o nyakegago (safe moisture content). Peu ya sonoplomo e swanetše go bolokwa ge maemo a monola e le 10% goba ka fase ge o gopola go e bapatša lebakeng la dikgwedi tše di selelago morago ga puno.
Tselamoya ya bobolokelo (silo aeration system) e bohlokwa kudu. Nepo ya sefokišamoya ke go fodiša peu ya sonoplomo. Difokišamoya di swanetše go tingwa mabakeng a boso bja moya wo bošidi goba ge pula e ena.
Lekola peu. Tšea dišupo tša peu ya sonoplomo beke le beke go fihla ge themperetšha ya peu e fodile e lekana le themperetšha ye e nyakegago mabapi le poloko ya marega. Marega dišupo di swanetše go tšewa beke ye nngwe le ye nngwe ya bone mola di swanetše go tšewa gatee ka beke dikgweding tša selemo.
Lekola sonoplomo e sego setšhelo. Ge o tšea dišupo, tsenela mokgobo wa peu o ele themperetšha, monola, dikhunkhwane le difankase hloko, le ka moo monkgo o fapanago le wa maloba. Ge sešupo se fiša, tšea dikgato semeetseng go šuthiša peu yohle goba go e tšhollela setšhelong se sengwe. Phopholetša setšhelo, se nkge o be o se dikologe mme o se tsenele mafelong a a fapanego ka mathokong, ka godimo, le ka fase gore o kgone go lemoga maemo a peu setšhelong ka botlalo.
Tšea Dikgato ka pela go Nolofatša Bothata. Ge bothata bo lemogwa, bo nolofatše semeetseng ka go tsenya moya mme o šuthiše mabele ka go a tšhollela setšhelong se sengwe goba go a šuthišetša lefelong le lengwe mo bobolokelong, goba a laiše diloring tšeo di a išago bobolokelongkgwebo bja kgauswi goba lefelong la go rekišwa.
Peu ya sonoplomo yeo e sa bolokwego gabotse ka moo go nyakegago, e ka jela motšweletši tšhelete ye ntši kudu. Dikhunkhwane tše di hlaselago peu ye e bolokilwego di ka ba di šetše di lego gona bobolokelong ge mabele a fihla, goba di ka tsena ka morago.
Hlwekiša bobolokelo gabotse pele ga ge mabele a tsenywa.
Morago ga ge mašaledi a mabele a kgale le lerole le tlošitšwe le gona go lokišitšwe fao go nyakegago, diriša mpholo wo o gašetšwago wo o sa felego maatla ka pela go gašetša bokagare bja setšhelo dibeke tše pedi pele ga ge mabele a tlo tsenywa. (Ela ditšhupetšo tša modiri hloko mabapi le lebaka leo le swanetšego go feta pele ga ge mabele a ka tsena setšhelong gore tšhilafatšo ye e ka bago kotsi go batho le diruiwa e šitišwe).
Šitiša go hlakanya peu ye mpsha le ye tala ka setšhelong.
Hlwekiša o be o lekole tselamoya. Materiale e šele e ka kgobela diforwaneng (ducts) ya bopa tikologo yeo e ka tswadišago dikhunkhwane goba ya thibela go ela ga moya.
Maemo a mabele a a bolokilwego a laolwa ke tsenelelano ye e raraganego ya mabele, tikologokgolo (macro environment) le tikologonyane (micro environment), mehutahuta ya diphedi tše di akaretšago diphedinyana tša go swana le mouta, dikhunkhwane le tshwela (mite), le diphoofolo tša go swana le dikokoni le dinonyana, tšeo di ka a hlaselago. Mabele ke mothopo wo mobotse kudu wa phepo mme tshenyo yeo e hlolwago ke diphedi tše di boletšwego e bitšwa tshenyego ya "bio".
Tšhilafatšo ka mouta e laolwa ke themperetšha (fase ga 0º C go ya go 50º C) ya mabele le go hwetšagala ga meetse le oksitšene. Meuta e diriša moyameetse wo o lego ka gare ga peu; bokaakang bja wona bo laolwa ke maemo a tekatekano a meetse a a lokologilego ka gare ga peu (maemo a monola peung) le meetse ao a lego kgatong ya moyameetse wo o dikologago pelwana ya peu.
Di hlola tshenyo ya popego le tahlego ya phepo.
Tiro ya metaboliki (metabolic activity) e oketša monola le themperetšha ya mabele.
Di šoma bjalo ka dirwadi tša sepeu (spores) sa mouta.
Mantle a dikhunkhwane le ditshwela a mediša meuta.
Dipeu tše di sentšwego di a oketšega mme se se fokotša kudu nako ye mabele a ka bolokwago.
Ke ditlhakantšhetšo (compounds) tšeo di tšweletšwago ke diphedi, go akaretša le mouta, tšeo di sa hlokegego mabapi le go gola (growth), eupša di lego mpholo o šoro go batho, diphoofolo le dimela.
Mefolo ye e bitšwago "mycotoxins" e nyakišitšwe ka go tsenelela go tloga ka ngwaga wa 1961 morago ga ge ditsebi di hlaotše sehlopha sa mpholo o šoro se se bitšwago Aspergillus flavus goba "aflatoxins". Tiro efe kapa efe yeo e ferehlago mokgwa woo diphedi di amanago le tikologo ya tšona (ecosystem), e tla godiša tšweletšo ya tšeo di bitšwago "secondary metabolites", go akaretša le mefolo ya "mycotoxins". Ditiro tše di akaretša tirišokakaretšo ya menontšha le dibolayasenyi, le tšweletšo ya mehuta ya dibjalo tše di hlagišago poelo ye kgolo le tšeo di sa hwetšagalego kudu (limited plant varieties).
Mefolo ya "mycotoxins" e šetše e hweditšwe malwetšing a mmalwa a batho le/goba diruiwa mme e hwetšwa mabeleng a mehutahuta. Ge mefolo ye e tsenela mmele e ka hlola malwetši a bogale (acute) (a lebakakopana) le a a sa felego (chronic) (a lebakatelele). Malwetši a a ka hlola lehu goba tshwenyego ye e sa felego ya tsela ya megalatšhika ya gare (central nervous system), tsela ya tshepetšo ya madi (cardiovascular system), tsela ya khemo (pulmonary system) le tsela ya dijo (alimentary tract). Mefolo ye mengwe ya "mycotoxins" e hlola kankere mola ye mengwe e gatelela tsela ya tshonto/tshouto (immuno suppressive). Aflatoxin B ke se sengwe sa tšeo di bitšwago "hepatocarcinogens" (tšeo di hlolago kankere), sa maatla a go feta a tšohle tšeo di tsebjago.