Luambo lwa muthu kanzhi ndi tshithu tsha vhut= hogwa nga nd=ila dzo fhambanaho: ndi tshithu tsha tsiko tshine muthu mun we na mun we o takalaho a vha natsho, tshine ra tshi shumisa kha u bvisela khagala ndavhelelo dzashu na vhud=ilisi hashu, u bula mihumbulo yashu na ndeme dzashu, na u bvisela khagala tshenzhemo dzashu na mikhwa kana vhud=ifari hashu, na u fhat= a tshitshavha tshashu na milayo I tshi laulaho. Iyi furemiwekhe ya pholisi ndi yone mutheo wa ndangulo ya zwiko zwashu zwa nyambo dzo fhambanaho na u swikelelwa ha ndivho ya muvhuso ya u t=ut= uwedza kana u isa phand=a demokirasi, vhulamukanyi, ndingandinganyo na vhuthihi ha lushaka. Izwi ndi zwone zwo t=ut= uwedzaho u iswa phand=a ha nyambo dza tshiofisi dza 11 kha pholisi sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.
Iyi furemiwekhe ya pholisi I sumbedza uri ndeme ya nyambo dzashu I kha u shumisiwa hadzo kha zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki. Musi ndeme ya luambo I tshi tsa, na tshiimo tshalwo tshi a tsa. I dovha hafhu ya dzhiela nt= ha tshumisano ya mashango na uri nyambo dzashu dzapo na dzone dzi shumisiwe kha masia a thekhinolodzhi ine ya khou aluwa nga u t= avhanya. Iyi furemiwekhe ya pholisi I d=o khwat= hisedza tshiimo na tshumiso ya nyambo dzapo dza Afurika Tshipembe.
Ndi na fulufhelo == he vha Afurika Tshipembe vha d= anganedza iyi la uri vhadzulapo vhot=o tfuremiwekhe sa yavho.
Zwa zwino hu na t=hod=ea khulwane malugana na u lingedza nga nd=ila dzot= he u bveledzisa nyambo dzapo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule u itela u t=ut=uwedza u shumiswa ha nyambo nnzhi u itela u vhofholola vhadzulapo vha Afurika Tshipembe kha u shumisa nyambo dzine dza si vhe dzapo sa dzone nyambo dza tshiofisi dza shango.
U swika zwino ndangulo ya u fhambana ha nyambo kha muvhuso wa kale yo itwa uri I vhe I lemelaho nga u shaea ha pholisi ya luambo yo t=alutshedzwaho zwavhud=i. Izwi zwo ita uri Tshivhuru na Tshiisimane dzi vhe dzone nyambo dzi shumiseswaho kha zwa matshilisano, zwa ikonomi na zwa politiki kha tshitshavha tshashu.
Iyi pholisi a I t=ut= uwedzi fhedzi tshumiso ya nyambo nnzhi, I dovha hafhu ya t=ut= uwedza na tshumiso ya nyambo dzapo sa nyambo dza tshiofisi u itela u t=ut= uwedza vhuthihi ha lushaka. I dovha hafhu ya dzhiela nt=ha u t= anganedzwa ha nyambo dzo fhambanaho, vhulamukanyi ha vhathu, mulayo malugana na tswikelelo kana tshumiso nga u lingana ya tshumelo dza muvhuso na mbekanyamushumo, na u t= honifha pfanelo dza luambo.
Khethekanyo ya 6 ya Ndayotewa I netshedza furemiwekhe ya mulayo khulwane ya nyambo nnzhi, mveledziso ya nyambo dza tshiofisi na u t=ut=uwedza t= honifho na u kond=elela u fhambana ha nyambo dza Afurika Tshipembe. I ta pfanelo dza luambo dza vhadzulapo dzine dza tea u tevhedzelwa nga u shumisa pholisi dza nyambo dza lushaka.
Ndayotewa I ombedzela uri nyambo dzot=he dza tshiofisi dzi fanela u wana t= honifho I linganaho' na u farwa nga nd=ila I linganaho, nga u t=ut=uwedza tshiimo na u shumisa nyambo dzapo. Muvhuso u tea hafhu u shumisa vhusimamilayo na vhun we vhukando u langa na ut=ola tshumiso ya nyambo dzapo dze kale dza vha dzi sa dzhielwi nt=ha.
Ndayotewa I laela uri hu vhe na tshanduko kha tshiimo tsha nyambo kha shango =lot=he, nga u dzhiela nt=ha zwa politiki na zwa matshilisano zwa zwigwada zwa nyambo dzine na zwino dza kha d=i vha dzo thudzelwa kule ho sedzwa t= hod=ea dzo buliwaho dza zwitshavha na zwi tan waho nga zwigwada.
Khethekanyo 6 ya Ndayotewa I t=od=a nd=ila dzine dzi nga shumiswa malugana na u bveledziswa ha idzi nyambo dzapo.
Khethekanyo 6 na I na t=hod=ea dzine dza tshimbilelana na luambo dza mivhuso ya vhukati na ya vund=u, hune mihasho ya muvhuso ya tea u shumisa nyambo dza tshiofisi dzi si ho fhasi ha mbili.
Zwin we zwi kwamaho luambo zwo teaho zwo buliwa hun we kha Ndayotewa. Khethekanyo 9 I tsireledza malugana na tshit= alula u ya nga luambo, hone khethekanyo 30 na 31 I tshi kwama pfanelo dza vhathu malugana na u shela mulenzhe kha zwa mvelele, vhurereli na zwa luambo khathihi na u d=iphina. Khethekanyo 35 na I amba nga ha pfanelo dza vhathu vho fariwaho, vho valelwaho na vhathu vho hweswaho milandu, hu tshi khou ombedzelwa nga maand=a pfanelo ya tsengo kwayo na uri matshimbidzele a t= alutshedzwe nga luambo lune muthu onoyo a lu takalela.
Muhasho wa Pfunzo wo bveledza 'Pholisi ya Luambo Pfunzoni (LiEP), ine ya ombedzela tshumiso ya nyambo nnzhi sa nyengedzedzo ya u fhambana ha mvelele na tshipid=a tshihulwane tsha u fhat= a Afurika Tshipembe =lisi na tshit= alula. Naho muhumbulo muhulwane hu u guda na u gudisa nga luambo lwa hayani, vhagudiswa vha dovha hafhu vha t=ut= uwedzwa uri vha gude dzin we nyambo. Iyi pholisi I kwama zwithu zwi no nga sa nyambo dza u guda na u gudisa kha zwikolo zwa muvhuso, kharikhula dza tshikolo, mishumo ya zwa luambo ya mihasho ya pfunzo ya vund=u na khoro dza u langa zwikolo.
Pholisi ya luambo I dzhiela nt= ha zwo netshedzwaho nga ndayotewa zwa malugana na nyambo nnzhi nahone I shumisana na ndivho dza muvhuso dza zwa ikonomi, zwa matshilisano na zwa politiki na dza nyaluwo ya pfunzo.
U alusa ndangulo yavhud=i ya luambo ya tshumelo dza muvhuso u itela u fusha t= hod=ea na ndavhelelo dza dzikhasitama.
U t=ut=uwedza tshumelo yo d=isendekaho nga vhathu musi hu tshi khou rerwa kana u lugisa zwine zwa vha kwama, t= hodea na ndavhelelo dza nyambo nnzhi dzo fhambanaho nga u davhidzana tshifhinga tshot=he.
U thola vhad=ivhi vha luambo uri vha thuse kha maitele a u bveledza mbekanyamushumo dza u shumisa nyambo nnzhi nga u ita risetshe na u phad=aladza mawanwa kana mvelelo.
U ita tsedzuluso dza pholisi u itela u t= ola mvelaphand=a malugana na u vha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi re na nyambo nnzhi.
U t= anganedza uri nd=ila ine ya shumiswa nga vhadzulapo ya u t=ut=uwedza nyambo nnzhi ndi yone ya vhut= hogwa, ho lavheleswa phambano khulwane ine ya vha hone kha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe. I tea u vha nd=ila ine ya shumiswa hot=he nahone ya vhushela mulenzhe kha u pulana luambo na tshumiso ya pholisi ine ya t=anganyisa zwavhud=i vhukoni ha thekhinikhala ha u pfukhisa nd=ivho na vhukoni.
Zwivhumbeo zwot=he zwa muvhuso (muvhuso wa lushaka, wa vund=u na wapo), khathihi na zwin we zwiimiswa zwa muvhuso kana zwine zwa ita mushumo wa muvhuso u ya nga mulayo zwi a vhofhiwa nga iyi Furemiwekhe ya Luambo.
Malugana na u t=ut= uwedza nyambo nnzhi, mavund=u a d=o bveledza pholisi dzine dza tshimbilelana na milayo ine ya vha kha iyi Furemiwekhe ya Pholisi, a tshi dzhiela nt= ha nyimele ya madzingu ayo, t=hod=ea dza vhadzulapo na ndavhelelo dzavho sa zwe dza sumbedziswa zwone kha Ndayotewa.
Muvhuso wapo u d=o ta tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo zwine zwa wanala ngomu ha furemiwekhe ya pholisi ya luambo I konisaho. Musi hu tshi tiwa tshumiso ya luambo na zwine zwa takalelwa nga vhadzulapo, muvhuso wapo nga u davhidzana na vhadzulapo nga u t= and=avhuwa, u tea u bveledza, u and=adza na u shumisa pholisi ya nyambo nnzhi.
Luambo lun we na lun we lwa tshiofisi arali lwo humbelwa lu d=o shumiswa kha zwot= he zwa mulayo, hu tshi katelwa na nyand=adzo dza Hansard, vhunga zwo fanela: Tenda kha vhusimamilayo ha mavund=u , nyimele ya vha yone ine ya d=o ta uri ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa.
Muvhuso u d=o t=ut= uwedza, na u thusa hune zwa vha zwo tea, mabindu a phuraivete u bveledza na u shumisa pholisi dzavho dza luambo dzine dza tshimbilelana na furemiwekhe ya pholisi ya luambo ya lushaka.
Nyambo dzine dza shumiswa/ nyambo dza u rekhoda: Tshivhumbeo tshin we na tshin we tsha muvhuso tshi tea u tendelana nga ha luambo kana nyambo dzine tsha d=o dzi shumisa (kha zwa vhudavhidzani ha nga ngomu na vhudavhidzani vhukati ha mihasho): Tenda hune zwa konadzea, ha sa d=o vha na muthu na muthihi ane a d=o thivhelwa u shumisa luambo kana nyambo dzine a dzi takalela.
Nyand=adzo dza muvhuso: Mbekanyamushumo ya u and=adza ya Nd=ila yavhud=i ya u Shumisa Nyambo nnzhi I tea u tevhedzelwa nga mihasho ya muvhuso wa lushaka hune ha wanala uri nyand=adzo a dzi t=od=ei nga nyambo dzot= he dza tshiofisi dza 11. U engedzea ha t=hod=ea ya tshumelo dza vha shumaho nga luambo vha phurofeshinala hu d=o t=od=a uri vha netshedzwe vhugudisi malugana na nd=ivho ya mushumo wavho.
U thomiwa ha yuniti dza luambo kha muhasho mun we na mun we wa muvhuso wa lushaka na kha vund=u =lin we na =lin we zwi d=o ita uri mishumo ya Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I engedzee. Tshumelo ya Nyambo dza Lushaka I d=o t=od=iwa uri I tshimbidze ndangulo ya u shumiswa ha pholisi nga u tshimbidza (a) vhugudisi ha vhashumi vha yuniti ya luambo malugana na zwa u pulana luambo na (a) u tikedza mbekanyamushumo dza mushumo dza idzi yuniti. NLS I d=o dovha hafhu ya vha na vhud=ifhinduleli ha u tshimbidza mveledziso ya mbekanyamushumo dza vhugudisi ha vhufhinduleli, vhukhakhululi na vhud=ologi na u bveledza milayo ya kushumele malugana na zwi kwamaho khwalithi.
Masia a theminogirafi na theminolodzhi na one a d=o kwamiwa. U engedzea ha mushumo wa vhufhinduleli hu d=o t=od=a uri mveledziso ya theminolodzhi kha nyambo dza tshiofisi na Mbulungelo ya mathemu ya Lushaka (National Termbank) zwine zwa kona u swikelelwa nga muvhuso na vha shumaho nga luambo vha mahayani zwi t= avhanyisiwe.
U tikedza mveledziso ya vhashumi vhane vha t=od=ea malugana na u shumisa zwavhud=i nyambo nnzhi.
U langa phurofesheni ya u konadzisa luambo, ndi uri, mveledziso ya vhufhinduleli na theminolodzhi, nga mveledziso na mulayo wo teaho.
U tikedza kana u thusa kha u guda na u gudisa nyambo dzot=he dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe kha levhele dzot= he dza u dzhena tshikolo.
Nd=ila yo teaho ya u shumisa nyambo nnzhi Zwi amba u nanga nyambo kana luambo kha tshiimo tsho tiwaho, zwi tshi laulwa nga fhethu hune luambo lwa shumiswa hone, tsumbo, mushumo, vhathetshelesi na mulaedza zwine zwa d=o shumiswa.
Nyambo dze kale dza vha dzo thudzelwa kule Afurika Tshipembe, idzi nyambo ndi dze dza vha dzi tshi dzhielwa fhasi nga muvhuso wo fhiraho. Nga mulandu wa zwenezwo, dzo vha dzi sa shumisiwi kana u bveledziswa uri dzi shumisiwe kha midia, pfunzo (nga murahu ha pfunzo ya u thoma ya tshikolo ya phuraimari), kana kha masia a muvhuso kana a ikonomi a vhut=hogwa. Ho netshedzwa thikhedzo t=hukhu malugana na mveledziso ya vhutsila ha u amba kha idzi nyambo. Dzi katela nyambo dzapo, nyambo dza vhufa na SASL.
Thekhinolodzhi dza Nyambo dza Vhathu Tshumiso ya nd=ivho ya luambo kha mveledziso ya sisiteme ya khomphwutha ine I nga kona u d=ivha, na u pfesesa na u bveledza nyambo dza vhathu nga zwivhumbeo zwot=he; ndi uri u bveledziswa ha zwishumiswa zwine zwa d=o ita uri vhathu vha kone u davhidzana na khomphwutha.
U lingana ha nyambo U ya nga t=honifho, nyambo dzot= he dzi a lingana. U farwa nga u lingana ha nyambo mbili kana u fhira, nga maand=esa kha masia a tshiofisi a tshitshavha u fana na mulayo, vhulamukanyi, ndaulo ya vhathu na ndaela.
Ndingandinganyo ya nyambo U konadziswa ha nyambo nga nd=ila kwayo kana kufarelwe kwa nyambo mbili kana u fhira nga nd=ila kwayo. Zwithu zwi no nga sa nomboro ya vhaambi na tshiimo tsha luambo zwi nga t=ut= uwedza pholisi kha u ta masia a tshumiso ya luambo lwonolwo. Tshumiso yeneyo I nga kha d=i vha I sa linganiho.
Vhupulani ha luambo Vhupulani ha luambo vhu nga ha thasululo ya thaidzo dza luambo nga u bveledza dzin we ndivho dza thungo, nd=ila na mvelelo. Vhu katela u laula na u khwinisa nyambo nga mveledziso ya luambo.
Pholisi ya luambo Tsheo ya tshiofisi/mulayo nga ha tshiimo tsha nyambo dzo fhambanaho dzine dza ambiwa nga vhathu vhane vha amba nyambo nnzhi, tsumbo, uri ndi luambo lufhio lune lwa d=o vha lwa lushaka kana lwa tshiofisi, ndi nyambo dzifhio dzine dza d=o shumiswa sa nyambo dza dzingu na uri tshiimo tshadzo tshi d=o vha tshifhio.
Pfanelo dza luambo Milayo ine ya ta tshiimo tshine khatsho vhadzulapo vha nga d=inangela nyambo.
Yuniti dza nyambo Mazhendedzi a muvhuso kha mihasho na mavund=u ane a shuma nga zwa luambo zwo tiwaho zwa muhasho wonoyo na /kana vund=u zwine zwa bva kha Pholisi ya Luambo ya Lushaka na u davhidzana na min we mihasho nga zwa luambo.
Luambo lwo thudzelwaho kule Luambo lwa tshiofisi lune lwa si shumisiwe kha zwa tshiofisi kana lune tshumiso yalwo ya si t=ut= uwedzwe kha zwa fomala (tsumbo, pfunzo, t=hogomelo ya mutakalo). U thudzelwa kule kanzhi hu ambiwa u dzhielwa fhasi ha luambo khathihi na vhaambi vhalwo. Tsumbo, Tshitsonga, Tshivend=a, Tshindevhele na Tshiswazi dzi dzhiiwa sa nyambo dzo thudzelwaho kule Afurika Tshipembe.
Luambo lwa u shumiswa kha u gudisa (luambo lwa u guda) Luambo lwa u gudisa kilasini sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha kharikhulamu na pholisi ya luambo. Luambo lwa u guda lu nga katela uri hu nga kha d=i shumiswa nyambo dzi no fhira nthihi nahone vhagudiswa vha nga shumisa lun we luambo vhuimoni ha lwa tshiofisi.
Nyambo nnzhi Tshumiso ya nyambo mbili kana u fhira nga muthu muthihi kana nga tshigwada tsha vhaambi u fana na vhadzulapo vha dzingu =lene=lo kana lushaka.
Luambo lwa tshiofisi Luambo lune lwa shumisiwa muvhusoni, khothe dza mulayo, pfunzoni, mabinduni, kha midia na kha vhudavhidzani nga u angaredza.