Té veel vrae oor Koeberg(Argieffoto) Die sluier van geheimhouding rondom opgraderingswerk aan die Koeberg-kragsentrale en wat gedoen moet word om te verseker Eskom kry ŉ lisensie om die aanleg ná 2024 steeds te bedryf, moet dringend gelig word. Dít volgens die DA wat nou ŉ aansoek ingevolge die Wet op Bevordering van Toegang tot Inligting (bekend as Paia) ingedien het om toegang te verkry tot ŉ verslag van ŉ veiligheidsondersoek van die Internasionale Atoomenergiekorporasie – oor planne om Koeberg se bedryfslisensie te verleng. Kevin Mileham, die DA se woordvoerder oor minerale hulpbronne en energie, het Woensdag gesê die verslag moes teen Junie ingehandig word, maar sedertdien het nie die departement van minerale hulpbronne, die atoomenergiekorporasie óf Suid-Afrika se nasionale kernkragreguleerder enige stappe gedoen om dit bekend te maak nie. Eskom het ŉ lisensie om Koeberg tot 2024 te bedryf en het verlede week ŉ aansoek gedoen om dit met nog 20 jaar te verleng. Vir goedkeuring om toegestaan te word moet die kragvoorsiener egter bepaalde opknappingswerk en modernisering doen. Hieroor is daar al hoe meer kommer. Verskeie sleutelmylpale wat met die opgraderingsplan verband hou, is reeds gemis. Koeberg se eenheid 2 moet groot instandhoudingswerk ondergaan, maar dit is reeds met minstens ŉ jaar vertraag omdat Eskom “onvoorbereid” was. Maroela Media het vroeër berig een van die stoomkragopwekkers wat by ŉ aanleg in China vervaardig is, het tydens die vervaardigingsproses geval en het die instandhoudingswerk verder vertraag. Die opwekker, een van ses, word nou eers in Desember in Suid-Afrika verwag. ŉ Beheerstaaf by Koeberg se eenheid 2 is vroeër vervang, maar dit het sedertdien verskeie meganiese probleme ondervind en skop uit. Chris Yelland, ŉ onafhanklike energiekenner, sê dit kan egter gewone tandekry-probleme wees wat met die regte vaardighede en kundiges gepak kan word. Hy sê egter ook dat Eskom (ten spyte van die kragvoorsiener en die atoomenergiekorporasie se versekering dat Eskom voorbereid is op die instandhoudingswerk by Koeberg) uiteindelik nié voorbereid daarop was nie. Nadat die reaktor afgeskakel is, moes die werk om die stoomopwekkers te vervang gestaak word, omdat die bestraling-inperkgebou nie gereed was nie. Tot vandag is nog nie een van die stoomopwekkers vervang nie, sê Yelland. Daar is dus al hoe meer vrae oor of Eskom instandhoudingswerk gaan voltooi voordat Koeberg se lisensie verstryk. Eskom se voormalige kernkraghoof, Riedewaan Bakardien, het boonop vroeër bedank om in Kanada te gaan werk. Die opgraderingswerk wat by Koeberg gedoen moet word, is die ingewikkeldste sedert die aanleg in 1976 gebou is – met die man wat die heel meeste van die aanleg weet, nou landuit. “Dit is ŉ slegte teken as die man in beheer hoed vasdruk net voor die projek begin,” het Yelland by ŉ mediakonferensie van die DA gewaarsku. Bekyk alternatiewe Koeberg se twee eenhede saam lewer net meer as 1 800 MW, wat beteken as een daarvan buite werking is, word beurtkrag noodgedwonge met een fase verhoog. Eskom vra na verwagting vir twee bedryfslisensies – een vir elke eenheid by Koeberg – sodat die kragsentrale steeds gebruik kan word, selfs al voldoen een van die eenhede nie aan alle vereistes nie. Dit is boonop onduidelik wat die opgraderingswerk om Koeberg se bedryfslisensie te verleng, in hedendaagse randwaarde beloop. Indien die werk nie voortgaan nie, verloor Suid-Afrika ná 2024 sowat 2 000 MW, maar daar is baie vrae en min antwoorde oor wat presies by Koeberg gebeur, sê Mileham. Yelland sê daar kan ook tereg gevra word of die besteding aan Koeberg eindelik waarde vir geld gaan lewer en of Suid-Afrika nuut – en meer eenvoudig – oor energieopwekking moet dink. Hy sê die koste op die ekonomie – weens Eskom se onvoorbereidheid om die opknappingswerk by Koeberg te doen – is enorm. Indien Suid-Afrika egter op die regte plekke skouer aan die wiel sit, kan Koeberg later dalk nie eens meer nodig wees nie. Wanneer opwekking oor ŉ groot geografiese gebied versprei word – deur byvoorbeeld duisende sonkraginstallasies op huise se dakke – is daar nie soveel ontwrigting wanneer ŉ opwekkingseenheid (byvoorbeeld ŉ eenheid by Koeberg) uitskop nie omdat daar op talle ander plekke steeds krag opgewek word. Mileham sê planne moet gemaak word om onder meer belastingaansporing te gee aan burgers om hul eie krag op te wek en dat dít Eskom terselfdertyd die ruimte sal gun om behoorlike instandhouding te doen. In hierdie stadium word Eskom se aanlegte egter só aggressief bedryf – bloot om die ligte te probeer aanhou – dat behoorlike instandhouding net nie moontlik is nie. Vir hierdie instandhoudingswerk om ordentlik gedoen te word benodig Eskom ekstra kapasiteit en dit bestaan nie tans nie, sê Yelland. Hy sê dit is haas onmoontlik om die energiebeskikbaarheidsfaktor te verhoog indien nuwe opwekkingskapasiteit nie eers geskep word nie. Eskom se voormalige uitvoerende hoof, Brian Molefe, het in 2015 onafhanklike hernubare kragprodusente ŉ reuseknou gegee toe hy geweier het om meer van hierdie kontrakte af te teken. Molefe het aangevoer dit is te duur en dat kernkrag ŉ beter opsie is. Onafhanklike navorsing het onlangs gewys dat indien hierdie program nie vyf jaar lank gestaak is nie, daar vandag reeds tot 5 000 MW se wind- en sonkrag beskikbaar sou wees. Dit sou beurtkrag verlede jaar met tot 95% kon verminder. Soos sake nou staan, gaan 2022 moontlik Suid-Afrika se ergste beurtkragjaar wees sedert die gewraakte stelsel in 2007 aanvanklik ingestel is.