Jan La Grange | Bo-Karoo
Om Stories op te diep
Posted on July 13, 2017 by Leonette Smit
As dit nie vir Bertus Reën was nie, het ek steeds gewonder oor Rosa de Wet.
Rosa de Wet lê begrawe op Jan-Hendrik en Karin Hoon se plaas Klipkolk op die Brandvleipad, sowat 66 km uit Vanwyksvlei. Die eerste keer wat ek op hulle paas kom, merk ek hierdie graf met sy pragtige steen op wat buite die ringmuur van die familiebegraafplaas staan. My nuuskierige navraag beantwoord Erina, Jan-Hendrik se ma: "Dis die graf van Dr D F Malan se skoonma."
Hier's 'n storie, dink ek. Maar my soektogte op die internet lewer niks op nie. D F Malan was twee keer getroud – eers met 'n Martha van Tonder en toe met 'n Maria Louw. Nie een van dié se nooiensvanne stem ooreen met Rosa Hermina (Schalkwijk) de Wet nie. Verder is hy eers in 1923 getroud toe Rosa de Wet al lankal dood was – dus kon sy nie sy skoonma gewees het nie
Ek nader vir Kosie van Schalkwyk of hy dalk iets weet. Later ontmoet ek sy neef in Potchefstroom, Peet van Schalkwyk, wie se oupa desjare in die distrik van Vanwyksvlei geboer het. Hy verwys my na 'n oom van hulle in Carnarvon. Maar steeds lewer my navraag geen lig op nie.
Dalk is dit maar net 'n wolhaarstorie.
So verloop meer as 'n jaar. En Bertus Reën wat oorkant die straat bly, klop aan om hulp te vra by Johan. Sy kar kan nie in rat kom nie en moontlik weet Johan wat fout is, want hy het dikwels al gesien Johan werk aan die voertuie en moet iets van karre se enjins af weet.
Ek nooi vir Bertus in om solank binne te kom wag want Johan is gou saam met Jan La Grange koöperasie toe. Hulle behoort nie lank te wees nie.
Uit ons geselsery kom ek agter Bertus het voor sy koms na Vanwyksvlei by die Nasionale Argief in Heidelberg gewerk. Ek vertel hom van my soektog na Rosa de Wet se geskiedenis wat niks opgelewer het nie.
Daar en dan spring Bertus in om met sy meerdere vaardigheid vir my elektronies te help soek. Voor die son die horison in die weste raak, lê 'n foto van Rosa se sterftekennis vanuit die Argief op my rekenaar.
Al wat ek daaruit wys word, is dat Rosa de Wet ten tye van haar oorlye met haar tweede man getroud was – sy was eers getroud met 'n Johannes Louwrens Zandberg. En dat sy op Klipkolk (ook bekend as Loog of Lodewykskolk), Jan-Hendrik-hulle se huidige plaas oorlede is en daarom daar begrawe is.
Later soek ek weer na 'n skakel tussen Rosa de Wet en Dr. D F Malan. Ek ontdek 'n verhandeling oor die vroue in sy lewe: Behind Every Man: D F Malan and the women in his life. Geskryf deur Lindie Korf.
Dit lees soos 'n storie. Hoe hy na sy studie as predikant deur sy pa se tweede vrou, Esther, bygestaan is in die pastorie en ook in die tyd daarna toe hy sy politieke loopbaan begin het in die Kaap. Op 50 tree hy vir die eerste keer in die huwelik met Mattie van Tonder wat 23 jaar sy junior is. Sy sterf na vier jaar van getroude lewe terwyl sy swanger is met hulle derde kind en laat twee klein seuntjies agter. Veel later is hy met sy tweede vrou getroud, Maria Ann Sophia Louw, wat hom oorleef het.
Bertus diep vir my D F Malan se eerste vrou se sterftekennis op uit die argiewe: Martha Margaretha Elizabeth Malan, gebore Zandberg. Zandberg? ZANDBERG!
BINGO!! Mattie, oftewel Martha was inderdaad Rosa se dogter by haar eerste man, Johannes Lourens Zandberg. Die einste Martha wat as die derde kind, as mondige, aangedui word op Rosa de Wet se sterftekennis.
Sy was, volgens Lindie Korf, besig met haar studie as verpleegkundige toe haar ma, Rosa de Wet oorlede is. Sy onderbreek haar studie om na haar kleiner boeties en sussie te gaan omsien. Later raak sy betrokke by 'n Vrystaatse boer. 'n Paar maande voor hulle in die huwelik sou tree, is hy in 'n ernsige ongeluk as invalide gelaat. Sy hou by haar belofte en trou tog met hom. Twee jaar later sterf hy en laat haar goed na. Sy besluit om haar studie in verpleegkunde voort te sit in die Stellenbosch. Dit is dáár wat sy D F Malan ontmoet en later met hom in die huwelik tree (haar tweede huwelik en dus nié as 'n nooi de Wet nie) op die ouderdom van 29 jaar.
Rosa de Wet het toe waarlikwaar D F Malan se skoonma geword. Al was dit na haar dood. Erina was toe reg.
Erina het ook te vertel dat haar man, Everhardus, se pa die plaas Klipkolk by de Wet gekoop het. Sy seun Jan Rosie (seker n.a.v. sy ma se naam), het daar naby op Jobsekolk geboer. Dikwels as hy daar verby gekom het, het hy sy ma se grafsteen met 'n sakdoek kom afvee.