Dat ’n mens – of liewer vier mense! – agterin so ’n kompakte stasiewa kon slaap, was vir daardie nasie uiters koddig. Hulle hou van hul gerief. Maar dikwels was ons soort slapery juis die aanknopingspunt vir lekker geselse.
’n Stasiewa het na ’n goeie keuse gelyk; veral ’n viersilinder. Dit was. Met die staatmaker het ons die land platgery: Noordwaarts tot diep in Kanada, waar ons deur uitgestrekte sneeuvelde moes ploeg; Suidwaarts tot in Key West, die suidelikste punt van die land; soos die kraai vlieg skaars 155 kilometer van Havana af. Ons brandstof het die platsakkerige gesinnetjie nie ‘n plaas se prys gekos nie.
Terwyl die sneeu by die ski-oord Waterville Valley in New Hampshire se White Mountains buite neersif, kry Marisa ’n ongelukkie in haar sneeupakkie. Onvermydelik kring die glipsie gou uit tot nat kolle wat die ander slapers ru uit hul drome wek. Die skok gee ’n kettingreaksie af waarin die vader des huises eers sy kop ongenadiglik teen die dak stamp en daarna die moeder met sy elmboog skuins langs die neus tref. Dit sit haar aan die praat, nie juis in sitkamertaal nie.
Toe die son daardie oggend oor die sneeubedekte kruin van ons naweekberg loer – eintlik ’n asemrowende gesig – strompel ons moeg, vies, vaak en koud na buite, gaan leen kookwatertjies by ’n barmhartige buurman en drink ons ons Amerikaanse boeretroos asof dit die wonderlikste ding op die aardbol is.
’n Keer of wat het ons selfs ’n oornaggas gehad: skrywer Hans du Plessis. Hy het hom snags agter die stuurwiel ingewikkel. Soggens was sy litte egter maar stram. Op ‘n besoek aan Massachsetts se Cape Cod besluit hy die oggend: tot hiertoe en nie verder nie. Toe gaan soek hy ’n hotel. Só ontwikkel ’n voordelige sisteem.
Op alle uitstappies daarna verskaf ons die wiele, Hans die badkamer. Daardie Merk II was die enigste stasiewaentjie met ’n badkamer en suite waarvan ek nog gehoor het.
Eers verstaan ek nie mooi nie. Toe hy die prys noem, klink dit vir my egter hoogs bekostigbaar. Ek antwoord bevestigend. Eers later sou ek agterkom, dis ‘n kragaansluiting.
Die oggend toe ons padgee, doen ‘n welwillender kêrel diens by die hek. Toe hy ons “trailer” sien, skud hy meewarig die kop. “Ons skuld jou ‘n dollar,” deel hy gul mee. “Julle het mos nie krag gebruik nie”. Hy stop my ‘n amptelike eisvorm in die hand.
Amerikaanse winters kan erg wees. Op die eilandjie Martha’s Vineyard kom ons agter baie woonwaplekke sluit vir die seisoen. Daar sit ons toe gestrand, lank nadat die laaste veerboot vertrek het.
In die middel van ‘n salige diep slaap knal iets soos ‘n geweerskoot. Die polisie, is my eerste gedagte. Niks gebeur egter nie. Deeglike ondersoek bring aan die lig ‘n moedswillioge akker het die dak getref. Blerrie akker!
Die tyd het aangebreek dat hulle haar ouers die interessante nuus moet meedeel. Die oggend na hul aankoms het die pa, wat behoorlik deur die manierlike jong man geïmponeer was, hom die plaas gaan wys. Ná ‘n rit deur die boorde in die boer se splinternuwe Toyota Prado is hulle na die pakskure. In die een hoek was ‘n enorme Toyota-dieselenjin wat die kragopwekker aandryf om die pakskure koel te hou. Die Toyota-vurkhysers het netjies op ‘n ry gestaan en in die skuur langsaan was twee Toyota Hino-vragmotors.
Wat my telkens verwonder het, is dat die enjin so maklik kon vat, selfs nadat ’n nagtelike storm ’n vrag sneeu op die kar gegiet het. Dikwels moes ek ons ryding letterlik met ’n graaf losgrawe. As jy die sleutel ’n keer of drie gedraai het, begin die enjin egter rukkerig luier – vir hierdie Suid-Afrikaner nou nog ’n werktuigkundige wonderwerk.
Die berugte winter van 1976–77 met sy sneeustorm op sneeustorm – die “Big Freeze” het koerante dit genoem – het vir ’n oningewyde soms verskriklike probleme opgelewer. In Kanada moes ek ’n keer seker 50 tot 60 kilometer deur ’n sneeuveld kruip teen ’n slakkegang van kwalik meer as 40 kilometer per uur ’n Sterk wind het die sneeu in vlae oor die pad gedryf. Dit is deur elke moontlike skrefie na binne gepers. So ver ’n mens kon sien, was dit wit. Langs die pad was talle motors wat in sneeubanke vasgery of sommer net steeks geraak het. Met die Merk II het ons deurgedruk en by ons bestemming aangekom; sopnat van die sweet maar ongeskonde.
’n Roes op Amerikaanse motors is die sout wat op die paaie gestrooi word om die sneeu te laat smelt. Dit laat gate in die bakwerk val, veral op die modderskerms. Ook die Merk II het deurgeloop. Toe ek aan die einde van die jaar in Boston se koerante adverteer, was die kopers egter volop. Ná ’n jaar se harde werk en sowat 24 000 kilometer op die meter is hy vir $1 000 verkoop
Vir die koper was dit ’n “nice car, hey?” en klaar. Ek meen ek sou $1 200 kon kry as ek nie so haastig was nie.
Swart het self vertel: “Op ’n warm somermiddag sit ek en hoofartikel skrywe. Dit was glo ’n vurige en aggressiewe een, want meteens begin die vensters ruk en rammel terwyl die gebou waggel en bewe. Na ’n vyftal sekondes besef ek eers ’n vreemde gedoen was aan die gang.
“Toe ek by die kantoordeur uitstorm, sien ek net meisiekinders die gang afhardloop, en al wat gewerk (of gedut) het, storm die gebou uit na die grondverdieping die straat in. Dit was ’n aardbewing wat ons so skrikgemaak het. Dit het mooipraat gekos om almal weer terug op kantoor te kry.”
Swart se kort redakteursloopbaan het nie uit die lug geval nie. Hy het van 1927/28 tot 1933 al ’n weeklikse politieke rubriek onder die skuilnaam “Rondloper” vir dié koerant behartig. As jong politikus was hy vir ’n rubriek, “Parlementêre Praatjies”, verantwoordelik en het ook Saterdag-hoofartikels geskryf.
Sy plaas buite Brandfort se naam was “De Aap”. Dat die goedige “Oom Blackie” ’n aap was, kon jy egter nie van hierdie veelsydige man sê nie. Natuurlik mag jy dit ook nie van die standbeeld-vandale se nie. Dit sou onhoudbaar politiek inkorrek wees. (hvd)
In Januarie 1964, skuins na my 23ste verjaardag, het Alf Ries, politieke beriggewer van die Nasionale Pers, my, ‘n groentjie in die persgalery van die Volksraad, die verhewe plek gaan wys. Ek het klein gevoel toe ek die eerste keer afkyk op die groen banke waar die lede van die kabinet, die speaker en volksraadslede sit.
Toe die speaker in die koerant van die opstootjie lees, was hy nie geamuseerd nie Alf Ries ook nie. Drie lesse vir Van Deventer: die speaker is baas van die parlement; nie die eerste minister, soos hy in sy onkunde gedink het nie. Die wandelgang is ‘n “heilige hal” en wat daar gebeur, gebeur as ‘t ware met gegrendelde deure. ‘n Jong abjater krap nie in die politieke beriggewer se slaai nie. Maar dit was blykbaar in my om gevaarlik te leef.