Bakstene is doodeenvoudig hardgebakte klei. Klei is op sy beurt ’n grondsoort wat klouerig en vormbaar is, maar so solied soos klip raak wanneer dit gebrand word. Baie steenmakerye is vandag gemeganiseer, maar op talle plekke word rou stene steeds met die hand in sogenaamde steenvorms gevorm soos eeue gelede. Dan word dit aan geweldige hitte onderwerp—vir ’n duursame eindproduk wat altyd gretig deur die boubedryf opgeraap word…
AAT niemand daaroor twyfel nie: bakstene is bak! Trouens, ’n mens kan jou glad nie die moderne wêreld voorstel sonder daardie nuttige, reghoekige boublokke wat in meer as een sin die mure van ons beskawing gevorm het nie.
REGS: Strome water in die Midde-Ooste… ’n ruimtefoto toon dat daardie dorre wêrelddeel steeds deur vloedwaters getref kan word wanneer die droë waterlope (wadi’s) ná deurdringende reëns in ’n netwerk van saamvloeiende strome verander. Hier sou huise van ongebakte kleistene nie maklik staande kon bly nie.
LINKS: Katedraal in Roskilde, Denemarke... die ruwe ou baksteen het hom oral in die argitektuur laat geld as 'n siersteen uit eie reg, hoewel hy baiemaal agter pleister weggesteek word.
HARDGEBAKTE kleigrond, dis wat ons hierbo die baksteen genoem het. Om die waarheid te sê, word die klei by só ’n hoë temperatuur gebak dat die bestanddele daarvan saamsmelt en—soos sandgrond wat in glas verander—tot ’n saamgevloeide massa stol.
Eers word die sooie of kluite van die ruwe klei skoongemaak van ongewenste plantreste of ander onsuiwerhede. Dan word dit in klein stukkies opgebreek.
Vervolgens word dit deur ’n meganiese menger in ’n plastiese massa verander. Water word baiemaal in hierdie stadium bygevoeg om die gewenste plastisiteit te verkry.
1. In die stywemodder-proses, waarin matige nat klei gebruik word, dwing ’n draaiende skroef die plastiese kleimassa deur ’n reghoekige gat. Só word die klei in ’n lang, reghoekige massa uitgeforseer, wat deur drade in die gewenste lengtes gesny word.
Die meer tradisionele proses is egter om die rou stene in die son te droog. Hierna word ’n stapel van tienduisende stene gepak om ’n konvensionele steenoond te vorm en ’n vuur word in die middel daarvan aangesteek. Die vuur word brandend gehou totdat die stene letterlik kliphard gebak is.
BO: ’n Mens kan nie sonder die nodige kennis met bakstene bou nie. Die messelaar gebruik (soos op die foto) ’n waterpas om te verseker dat sy muur nie krom en skeef sal wees nie. Sement word met ’n troffel tussen die bakstene aangebring, en die sement vul ook openinge wat by die vorming van die stene gemaak is (reghoekige holtes of ronde gate in die stene self). Wanneer die sement dan verhard, is die bouwerk baie stewig. (Lees hieronder meer oor sement.)
Wat meer sê, dit wat ons klei noem, is eintlik ’n groep waterhoudende verbindings van aluminium en sand of kwarts (silikondioksied). Dit is die produk van die verwering van veldspaatagtige gesteentes, byvoorbeeld graniet. Leiklip is op sy beurt ’n sedimentêre gesteente wat juis uit klei of vulkaan-as ontstaan het.
Die bousement wat ons ken en ook wêreldwyd die meeste in die boubedryf gebruik word, staan eintlik bekend as Portland-sement. Portland-sement is ontwikkel uit die sogenaamde natuurlike semente wat vroeg in die 1800’s in Brittanje vervaardig is. Die sement is Portland genoem vanweë sy ooreenkoms met Portland-klip, ’n soort bouklip wat op die eiland Portland in Dorset, Engeland, uitgebreek is.
Die sement wat gebruik is om van 1666 tot 1679 die bekende Kasteel die Goeie Hoop in Kaap te bou—die oudste, behoue geblewe, groot Westerse bouwerk in Suid-Afrika—het eweneens ’n interessante samestelling.
BAIE mense weet dit tot vandag toe nie, maar sinkplate is nie van sink nie. Ten minste nie die grootste deel van hierdie metaalplate wat so ’n gewilde boumateriaal geword het nie.
Reeds in 1843 het die Afrika-koning Eyambo van Calabar (in Nigerië) sinkplate van ’n firma in Liverpool, Engeland, gekies as bedekking vir die luuksueuse nuwe ysterpaleis wat vir hom en sy 320 vroue gebou is.
Boonop is dit ook al ’n “onmenslike” boumateriaal vir Afrika genoem. Die rede is dat sinkplate so maklik deur die son verwarm word. In die somermaande in die warm dele van ons vasteland kan dit onhoudbaar in byvoorbeeld ’n sinkplaathut word.