Vlooie en hul dinge
Soeklig op 'n 'atletiese' klein bloedsuier...
is 'n ding wat byt!
Ken jy die ou moppie wat die vlooi se bloedlus besing soos in die opskrif hierbo? Hoe ook al, die vlooi is darem baie meer as net 'n byter. As hy byvoorbeeld so groot was soos 'n mens, en aan die Olimpiese Spele sou kon deelneem, sou hy die mees ongehoorde rekords kon opstel—iets soos 150 meter in die verspring en 90 meter in die hoogspring. Geen ander lewende wese sou die vlooi mos ooit in der ewigheid kon troef nie!
FOTO BO: 'n Skandeer-elektronmikrografiese foto van 'n vlooi.
Foto: CDC / Janice Carr
HIER krap-krap, daar krap-krap, in die donker Middeleeue het dit maar krapperig gegaan. Die rede was dat die mense destyds nie juis baie sindelik was nie en dat die wêreld vergewe was van die vlooie.
'n Laat-Middeleeuse skildery van 'n vrou wat by kerslig besig is om haar vlooibyte te krap.
Wat hulle duidelik nie besef het, is dat vlooie die verwekkers was van die gevreesde builepes. Die vlooie het op rotte geteer en dan na mense oorgespring om die "Swart Dood" te veroorsaak, waaraan miljoene mense in Europa en die Ooste beswyk het.
Ons is baie, baie gelukkig dat vlooie in die moderne samelewing nie eintlik meer 'n faktor is nie. Al waarmee ons nog af en toe te kampe het, is die klompie verdwaaldes wat van ons honde en katte afspring en, by gebrek aan hul gunsteling-bloed, 'n mens sal bydam.
Daar is natuurlik talle verskillende soorte vlooie—elk met dié of daardie besonderse voorkeur vir 'n sekere soort wese se bloed. Só kry ons mensvlooie, hondvlooie, katvlooie, rotvlooie, konynvlooie en nog 'n duisternis ander tipes. Hulle krioel ook op voëls, selfs op pikkewyne, maar nie op see-soogdiere soos walvisse en dolfyne en, vreemd genoeg, ook glad nie op skape nie. Ons kan tereg wonder watter soort vlooiverskrikker daar dan op skape se wolvagte is wat dié insekte so met weersin vervul.
BO: Mensvlooie (Pulex irritans), 'n wyfie links en 'n mannetjie regs.
Krediet: Illustrasie gegrond op 'n ou swart-wit tekening, wat weens ouderdom tot openbare besit gereken word ("Public Domain Old")
REGS: 'n Katvlooi (Ctenocephalides felis).
Foto: Andy Brookes, wat dit tot openbare besit verklaar het ("released into the Public Domain")
Verder sou 'n mens ook kan dink dat 'n rotvlooi altyd op 'n rot leef, 'n katvlooi op 'n kat en 'n hondvlooi op 'n hond. Tog gebeur dit nie altyd so nie. Die meeste vlooie kan hul gewone draers verlaat en desnoods van die bloed van ander soorte diere lewe. Mensvlooie kan byvoorbeeld goed regkom op varke en konynvlooie selfs op wolwe.
Een uitsondering is die vlooi van 'n swaeltjie wat geen ander dier, ook nie 'n mens, se bloed kan verdra nie. In 'n wetenskaplike eksperiment is 'n uitgehongerde swaeltjie-vlooi op 'n mens se arm geplaas. Hy het gretig begin suig, maar byna onmiddellik weer opgehou. Die vlooi kon om die dood nie mensbloed drink nie.
Maar hoe weet 'n vlooi dan op watter soort gasheer hy hom bevind? In sy sensitiewe toerusting, wat hom dadelik die geringste verskille in geluid, lig, reuk, trillings, warmte, lugstrome en ander onbekende faktore laat bespeur, het die insek werklik 'n uitstekende gids. Boonop onderskei hy tussen die chemiese komponente van verskillende soorte asems.
En sodra hy besluit het om sy bloedlus op, sê maar, jou kuit te bevredig, staan hy ferm deur met sy kloue vas te skop en stel hy sy dun, naaldagtige stiletdril in aksie.
Hierdie suigmond het aan sy buitekant klein na agter gerigte tandjies, waarmee die vlooi die oppervlak van jou vel onbeskaamd stukkend draai. Daarna lig hy sy agterlyf op en dryf hy sy skerp stilette in die wond in totdat dit 'n klein bloedvaatjie bereik. Die saagtand-suigmond word op en af gewikkel sodat die tandjies die opening wyd genoeg kan maak.
Vervolgens spuit hy in die wond 'n bietjie speeksel, wat 'n stof bevat wat keer dat jou bloed stol. Dis juis hierdie speeksel wat die wond so laat jeuk en brand, dikwels ongelukkig eers nadat die vlooi hom trommeldik gefuif het.
Die bloed word 'n hele ruk lank rustig in 'n kanaaltjie in sy suigmond opgesuig voordat die ongewenste kalant in salige voldaanheid na 'n veilige kombers, mat of private hoekie verkas—en jy begin om jouself te krap soos 'n bobbejaan met die jolliejeuk!
OMDAT DIE vlooi die grootste deel van sy aktiewe lewe ál kruipende deur woude van mensehare, dierpels of voëlvere moet deurbring, is sy gesegmenteerde liggaam ter wille van beweeglikheid heelwat hoër as wat dit breed is—so asof hy van weerskante platgedruk is.
En praat van atleties! Met sy spronge sou die vlooi enige wêreldrekord in hoog- en verspring aan skerwe laat spat het as hy so groot soos 'n mens was. Daar is al selfs bereken dat hy dan met dieselfde springvaardigheid meer as 150 meter ver en 90 meter hoog sou gespring het.
Maar hoe spring 'n vlooi eintlik? Dis alles danksy 'n rubberagtige balletjie in die heupgewrig van die agterpote. Die vlooi gebruik groot spiere om die balletjie op te wen. 'n Snellerspier word getrek en—zip!—die opgegaarde energie word deur die pote uitgewip.
Só 'n sprong sou werklik gevaarlik kon wees. Die stuwing wat ondervind word, is immers honderd keer die swaartekrag van die aarde, meer as in 'n vuurpyl op pad maan toe. Gelukkig vir die vlooi werk sy buitenste dop soos 'n drukpak.
VLOOIE ondergaan 'n volledige metamorfose. Die roomwit eiertjies word in stowwerige plekke gelê en broei ná drie tot tien dae uit. Die wurmagtige, blinde larwes het bytende monddele, maar nogtans byt hulle nooit nie.
In hul skynbaar troostelose bestaan ploeter die larwes oogloos rond en vreet enige afval-materiaal van plante of diere, soos droë stukkies vel, rofies of droë bloed in die neste of woonplekke van hul gashere. As hulle gesteur word, rol hulle hulle op in 'n spiraal.
Nadat 'n larwe twee keer vervel het, is hy volgroei en kwyl hy vir homself 'n syagtige draad. Hy buig hom in 'n U-vorm, spin 'n sykokon rondom hom en bly in sy omhulsel vir sy papiestadium.
Maar sy uiteindelike ontsnapping uit die kokon kan nog 'n hele ruk in die toekoms lê. Die natuur sorg naamlik dat hy nie uitkom voordat daar 'n goeie kans is dat 'n lewende gasheer in die nabyheid is nie. Die vlooi het 'n ingeboude meganisme wat hom aan die slaap hou totdat trillings hom tot aksie laat oorgaan.
Vibrasies soos voetstappe of harde geluide laat hom uit sy kokon kruip. As 'n met vlooie besmette huis lank leeg gestaan het, prikkel die gewerskaf van nuwe intrekkers die vlooie om te voorskyn te kom en die nuwe gashere te ''verwelkom''.
Vlooie kan tot vier maande sonder kos (bloed) bly, maar die wyfie moet eers bloed suig voordat sy eiers kan lê. Hulle kan tot agttien maande lank leef.
ONDANKS vlooie se slegte reputasie—wat hulle natuurlik verdien—het mense ook al pret met hulle gehad. Vlooisirkusse het vroeër mense verstom wat kom kyk het hoe vlooie allerhande toertjies doen soos om met swaardjies te veg, te dans en karretjies te trek.
Dit was natuurlik alles 'n illusie. Vlooimeesters het bloot klein draad-harnassies om hul lyfies vasgemaak en hul wanhopige pogings om te ontsnap gebruik om die indruk te wek dat hulle slim truuks verrig.
Van "slimmigheid" kan daar op stuk van sake geen sprake by enige insek wees nie. Slimmigheid is die prerogatief van die mens wat weet hoe om skadelike insekte op hul herrie te gee en, sodra hy darem 'n redelik staat van ontwikkeling bereik, nie meer maklik sal toelaat dat hy deur 'n vlooi in die kooi gesit word nie.
Daar is immers vandag baie middels wat die vlooi kan looi. Die slegte nuus is dat daar steeds honderde soorte vlooie regdeur die wêreld is wat hul eiers aan die rande van tapyte kan deponeer, of tussen vloerplanke, die voue van gordyne, op ashope en allerhande ander plekke wat veiligheid en genoeg voeding vir hul larwes kan verskaf.