Nga dzi 22 Lambamai, zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha. Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine.
Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono, vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe,
Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho, Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe, lushaka lwo faranaho nga u fhambanana, vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe,
Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu, vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho.
Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho.
Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo, na zwiimiswa zwo khwaṱhaho, nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza.
Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume. Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho.
Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba, vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango, na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki, vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo.
Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki, nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana, zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi.
Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele, u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone.
A ri nga aweli, na hone a ri nga timatimi, kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai.
Kha u swikelela miḽoro iyi, muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme, ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014.
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi.
Ṅwaha wo fhelaho wo vhona ikonomi ya ḽifhasi nga u angaredze i tshi dzhena kha zwifhinga zwa tshiwo tshi sa konḓelelei kha ṅwahafumi ya zwenezwino.
Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo, masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu. Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana.
Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo.
Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe, zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso, vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno. Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi.
Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo. Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana.
Vhashumi vhane vha ḓo livhana na u sudzuluswa nga nṱhani ha vhuleme ha ikonomi vha ḓo litshiwa kha mushumo, lwa tshifhinga nyana nahone vha dovha hafhu vha gudiswa zwikili zwa mushumo.
Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo, ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi.
Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni.
U swika zwino, vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele, nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho.
Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela. Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo, hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei:
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani, phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa.
Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi, dzi khemikhaḽa, fabiriki dza tsimbi, vhuedelamashango, zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka, Ndi tshi ḓadzisa, hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo, ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi, kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi.
Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso, Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa.
I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa, nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani.
U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho. Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu.
Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho, dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu.
Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, kha rifaranenga zwanḓa zwashu uri ri wane thandululo roṱhe. Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika.
Muvhuso washu uḓo sedza phanḓa, hu si ni murahu!
Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi. U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi. Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli.
Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi.
Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho.
Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano. Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa.
Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi. Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni. Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho, zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea.
U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe, ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza.
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho.
Na, u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha, ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa, u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu.
Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo.
Malugana na miano yashu, ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho.
Nga hetshi tshipiḓa, ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi, thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale.
Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho.
Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi, vhaswa na vhathu vho holefhalaho.
Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku, Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu.
Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo, muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu.
Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe.
Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso. Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa.
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014.
U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009, ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000.
Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi, muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso. Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai. U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009, vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso, hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo.
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona.
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino, ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana.
Zwino ndi tshifhinga tsha ṱangana, Kha ri thusane sa vhadzulatsini.
Vhaeni vha ṱhonifheaho, sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo.
Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma.
Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo, zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi, dzi nnḓu , maḓi na tshampungane.
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010. Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara, ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho.
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa.
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano, tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi, mvelaphanḓa khulwane.
Ṋaṅwaha nga ṅwedzi wa Lambamai, ndo ṋetshedza vhuḓifhindulele kha vhurangaphanḓa ha indasiṱeri ya dzithekhisi ha u fhelisa nyambedzano dzo livhanaho na kushumele kwa Sisteme ya Vhuendi ya Dzibisi yo Ṱanganelano i Ṱavhanyaho u swika dzikhetho dzi tshi fhela.
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri. Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri.
Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT. Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe.
Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo.
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa.
Nga u angaredza, ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga.
Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho.
Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi.
Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi.
Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi, zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka, ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi.
Nga muya uyu wa vhuthihi, ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu.
U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani, ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa, sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru.
Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi, Vho-Dirk du Toit, vhe vha risia ino vhenge, u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma.
Vhathu vha vhupo ha mahayani na vhone vha na pfanelo dza muḓagasi na maḓi, mabunga a u gwedzha, dzi bada, zwimvumvusi na senthara dza mitambo; khathihi na senthara dza thengiso dza khwine sa vhaṋe vha vha dziḓoroboni.
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone uṱavha miroho na zwiṅwe zwithu; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone uḓifusha.
Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome uḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi. Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani, ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela. Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe.
Ndi tshi ḓadzisa, ri ḓo shumana na mvusuludzo ya dziḓorobo dza mahayani dze ra sedza dzone, nga kha magavhelo a ngaho sa Mbekanyamushumo ya u Ṋea Mveledziso ya Vhahura. Nga iyi nḓila, vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi.
Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu, ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu.
Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu, vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni.
Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha, nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014.
Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano. Vhagudisi vha fanela u vha tshikoloni, ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou funza, hu sina u sa ṱhogomela mushumo na u tambudza vhana vha tshikolo! Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda, vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho, nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho.
Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo, vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho.
Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu.
Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari.
Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014. Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho, na u vha ṋea thikhedzo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani, nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo, nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse.
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha, na u dzhia tsheo ya tshihaḓu, u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana.
Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe, mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa.
Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi.
Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili.
Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi.
Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo, yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho.
Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo, kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi, u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS, TB na maṅwe malwadze. Ri tea u shuma roṱhe kha u khwinisa maitele a mbekanyamaitele ya u ilafha, ndangulo na ṱhogomelo ya HIV na AIDS u itela u fhungudza tshivhalo tshiswa tsha u kavhiwa nga HIV na AIDS nga 50% nga ṅwaha wa 2011. Ri khou ṱoda u swikelela 80% dza vhane vha ṱoḓa dzilafho la ARV nga 2011.
Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi. Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka, ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha.
Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu.
U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo, kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014.
Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi. Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho, ya tshizwino, i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi.
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa, tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi. Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme, nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo.
Kha zwipikwa zwoṱhe ndi u khwaṱhisa uri ri engedze tshivhalo tsha vha tshutshisi na Vhashumi vha Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo . Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa.
Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa. Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza vhutshinyi vhu shushaho nga sethe yo pikwaho u bva kha 7% u ya kha 10% nga ṅwaha.
Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho, khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana.
Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo, ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri.
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme, ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula, na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga.
Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa.
Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe, u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi.
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi, Vhusimamilayo na vhuhaṱuli. Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi.
Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha.
Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara, khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva, tshelende ya mundende, dzibugu ndaula, na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa.
Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga.
Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha. Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho, zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi.
Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi. Nga iyi nḓila, ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho. Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho, ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho.
Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu. Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani.
Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu, Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka. Nga vhuthihi u vhu, ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka.
Vhana vhashu, u bva kha vha murole muṱuku, vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka, na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo. Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho, kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa.
Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu.
Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho, kha u kunda kararu.
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo. Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo. Nga u tou ḓadzisa, ri ḓo khwaṱhisa uri nyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwa wana tshumelo u thoma.
Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine.
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho.
Kha khaedu iyi, ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo, na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika.
Ndingano ya vhuṱhogwa, na u vhatsini na hayani, ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC, nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso. Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino. Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili.
Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi, ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe.
Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC, nga maanḓa kha Afurika Tshipembe. Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi.
Kha vha ntendele, vhueni vhu ṱhonifheaho, ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango.
Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu, ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika.
Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe.
Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8, na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe.
Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele.
Afurika Tshipembe, u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo.
Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho, ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo, ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi, Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu.
Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele.
Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu, ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe, hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho, u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana.
Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele.
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo, wa vunḓu na wa lushaka -i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo, ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha.
Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo. Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso.
Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo, ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho.
U rangaphanḓa nga tsumbo, mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde.
Ndi tshi ḓadzisa, kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha, ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho.
Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe, u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho.
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka, ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni.
Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa.
Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa.
Ṅwedzi u ḓaho mufunwa washu Vho-Madiba vha khou fara miṅwaha ya 91. Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho.
Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada.
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo, a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela, ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone.
Ḓuvhaḽa Mandela ḽi ḓo pempelelwa nga dzi 18 dza Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe. Ḽi ḓo ṋea vhadzulapo vha Afurika Tshipembe na vhoṱhe u mona na ḽifhasi tshikhala tsha u ita zwithu zwa vhuḓi u thusa vhaṅwe.
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67, nahone nga Ḓuvhaḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi, mishumoni, mahayani na zwikoloni, vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho, nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi.
Kha ri tikedze Ḓuvhaḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka.
Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane, na zwipikwa zwa ndeme.
Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale. Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka.
U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi, zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli, u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine.
Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni, nga muya wa u vhea shango phanḓa.
Ndi tshi ḓadzisa, Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe, vharema na vhatshena. U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa.
Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi, ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane - a huna u tambisa masheleni, u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha - senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho. Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho.
MaAfurika Tshipembe, nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u bveledza muḽoro washu u fanaho wa lushaka lwavhuḓi nahone lu bvelelaho!
Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela.