So werk private vervolgingsDr. Llewellyn Curlewis, ‘n voormalige president van die Prokureursorde van Suid-Afrika. Foto: Morné Prinsloo. Deur Dr. LG Curlewis Die Strafproseswet verwys na twee soorte private vervolgings, ŉ private vervolging deur ŉ individu op die grondslag van ŉ sertifikaat van weiering om te vervolg en ŉ private vervolging ingevolge statutêre reg. Laasgenoemde is egter nie werklik ŉ private vervolging nie, want ŉ private statutêre vervolging betrek nie ŉ vervolging deur ŉ individu wat gegrief is deur die vervolgingsgesag se weiering om te vervolg nie. ŉ Liggaam of persoon wat die statutêre reg het om iemand vir ŉ misdryf te vervolg, kan dit doen in ŉ hof wat jurisdiksie het, soos sommige munisipaliteite, ná oorleg met die betrokke direkteur van openbare vervolging en nadat die direkteur sy reg van vervolging teruggetrek het. Private vervolgings spruit uit die beginsel dat ŉ gegriefde individu in sekere omstandighede ŉ private vervolging kan instel en behartig en dus in die plek van die staat optree as die staat weier om te vervolg. Die individu se reg om ŉ private vervolging in te stel, is as’t ware ŉ veiligheidsklep in die masjinerie van strafreg en in sekere mate ŉ vorm van indirekte beheer oor moontlike korrupsie en onbevoegdheid in die vervolgingsgesag. Hoewel private vervolgings skaars is, is dit nodig. Dit is nie ŉ geïsoleerde geval van burgerlike deelname aan die strafregsplegingstelsel nie, soos wat private individue in sekere omstandighede ŉ plig het om ŉ polisieman by te staan in die uitvoering van ŉ arres of wanneer leke versoek word om as assessore in strafregtelike sake deel te neem. Private vervolging verloop in alle opsigte net soos ŉ vervolging waarin die staat optree, wat beteken dat ŉ beskuldigde al die proseduele regte het en soos in ŉ openbare vervolging, geregtig is op ŉ billike verhoor soos gewaarborg in die Grondwet. In gevalle waar ŉ direkteur van openbare vervolging (DOV) geweier het om te vervolg, kan ŉ private persoon, wat ŉ wesenlike en besondere belang kan bewys weens die misdryf, ŉ eggenoot, indien die misdryf deur die ander eggenoot gepleeg is, ŉ eggenoot of kind, of naasbestaande van ŉ oorledene wie se dood na bewering deur die misdryf veroorsaak is of die wettige voog of kurator van ŉ minderjarige of kranksinnige ŉ vervolging instel en voortsit in ŉ hof wat regsbevoegdheid het. ŉ Private aanklaer moet R3 500 inbetaal by die landdroshof in die gebied waar die beweerde misdryf gepleeg is as versekering dat hy die aanklag sonder onbehoorlike vertraging sal deurvoer. Dié landdroshof bepaal ook die bedrag wat ŉ beskuldigde moet inbetaal of deponeer as versekering vir die koste wat hy vir sy verdediging mag aangaan. Die algemene reël is dat koste en uitgawes van ŉ private aanklaer deur die private aanklaer self betaal word, maar die hof kan gelas dat die skuldige persoon of die staat die koste en uitgawes van die vervolging betaal. Indien die aanklag teen die beskuldigde afgewys word of die beskuldigde vrygespreek word of sy appèl slaag, kan die hof die private aanklaer gelas om die beskuldigde te vergoed vir sy koste. Indien die hof meen ŉ private vervolging is ongegrond en uit kwelsug ingestel, moet hy besluit om die beskuldigde te vergoed. Die hof kan egter besluit die aanklag is ter goeder trou ingestel en geen koste toeken nie. Private vervolgings is inderdaad moontlik in Suid-Afrika. ŉ Burgerregte-organisasie, soos AfriForum of sy nuwe vervolgingseenheid, met adv. Gerrie Nel aan die stuur, sal weliswaar privaat persone kan bystaan indien hulle ŉ sertifikaat bekom het en AfriForum se regspan aanstel om namens hom as aanklaer op te tree. Die organisasie kan egter nie uit eie beweging doodeenvoudig strafregtelike regstappe begin nie.