Gronddebat: Nou is daar feite op die tafelOmri van Zyl, uitvoerende direkteur van Agri SA, Dan Kriek, president van Agri SA en Ernest Pringle, voorsitter van Agri SA se grondsentrum vir uitnemendheid, bespreek die syfers in die grondoudit wat toon hoeveel grond in private transaksies reeds oorgedra is. Foto: Esté Meyer Jansen/Maroela Media. Voorheen benadeeldes besit nou 26,7% van al die landbougrond in Suid-Afrika. Dit is beduidend meer as die 14,9% van landbougrond wat in 1994 in voorheen benadeeldes se besit was. Voorts besit wit boere nou 73,3% van landbougrond, teenoor 85,1% daarvan in 1994. Dít is van die bevindings van ŉ omvattende grondoudit wat deur Agri Development Solutions (ADS) in samewerking met Agri SA en Landbouweekblad gedoen is. Dié oudit, wat gefokus het op transaksies van landbougrond tussen 1994 en 2016, is Woensdag by Agri SA se kantoor in Centurion bekendgemaak. Die oudit wys dat vraag en aanbod – gewillige verkoper en gewillige koper – wel werk om grondhervorming te laat plaasvind. Die regering het in die 23 jaar waaroor die oudit strek 2,8 miljard ha gekoop waarvoor dit R20,5 miljard betaal het. Dit terwyl daar twee keer soveel grond oor dieselfde tydperk met private transaksies in swart grondeienaars se besit oorgeplaas is. Agri SA is lankal bewus van die noodsaaklikheid van ŉ grondoudit. Beleidsformulering word deur emosie en persepsie gedryf en feite skiet tekort. Sedert 2005 het daar dadels gekom van talle pogings om ŉ deeglike grondoudit die lig te laat sien. Gugile Nkwinti, minister van landelike ontwikkeling en grondhervorming, gaan blykbaar binnekort die regering se grondoudit bekendmaak. Die grondoudit toon wat die eienaarskap is van landbougrond in Suid-Afrika in 1994 en 2016. Grafika: Verskaf. ADS het die aktekantoordata wetenskaplik verwerk. Die eindresultaat is ŉ databasis wat onder meer toon hoeveel landbougrond deur wie teen welke waarde tussen 1995 en 2016 gekoop en verkoop is. Agri SA het ŉ eksterne oudit deur die ouditeursmaatskappy Nkonki laat doen. Die verslag bevat ook inligting oor die persentasie landbougrond per provinsie wat al aan voorheen benadeeldes oorgedra is. ADS se navorsing het ook die waarde van die grond in ag geneem en het bevind 29% van die waarde van landbougrond word nou deur voorheen benadeeldes besit. In sommige provinsies, soos KwaZulu-Natal en Limpopo, is tot 50% van die waarde van landbougrond nou in voorheen benadeeldes se besit. Voorts toon ADS se studie ŉ kommerwekkende afname in die hoeveelheid beskikbare landbougrond in Suid-Afrika. In 1994 was daar 79 miljoen ha landbougrond, maar dit het afgeneem tot 76 miljoen ha. Dít terwyl kommersiële boere na verwagting teen 2035 vir 80 miljoen mense sal moet kos gee. Die hektaar landbougrond wat tans deur voorheen benadeelde individue en die regering in die onderskeie provinsies besit word. Grafika: Verskaf. Dan Kriek, Agri SA se president, het gesê dat grondbeleid in Suid-Afrika te lank gegrond was op persepsie en emosie eerder as feite. “Gesonde, volhoubare beleidsformulering moet op ŉ feitebasis gegrond wees. Hierdie grondoudit verskaf nou feite. Verdere navorsing oor watter soort grondhervormingsprojekte volhoubaar is en watter in die hek gaan duik, sal onderneem word.” Kriek het vir Johan Bornmann, direkteur van ADS, bedank vir die baanbrekerswerk wat hy met hierdie grondoudit gedoen het. Voorts het Kriek gesê dat die werk in landsbelang is. Omri van Zyl, uitvoerende hoof van Agri SA, het verder daarop gewys dat die data sonder twyfel bewys dat markkragte uiters doeltreffend kan wees om grondhervorming te laat plaasvind. Agri SA het ŉ finansieringsplan ontwikkel wat dit moontlik sal maak om die mark nog doeltreffender te maak en vir baie meer opkomende boere toegang tot markte te gee. Agri SA wil ŉ grondplan help ontwikkel wat met die Nasionale Ontwikkelingsplan en die Grondwet strook, het Van Zyl gesê.