My Oupa se bomskuilingFlip Buys, voorsitter van die Solidariteit Beweging. Foto: Reint Dykema. Oupa was nie geletterd nie, maar hy was geleerd. ŉ Oorlewende van die konsentrasiekampe, sonder veel formele onderwys. Maar Oupa het homself geleer deur teologiese werke te lees, wat sy groot belangstelling was. Hy het nie van die stad gehou nie en gevoel hy pas nie by die destydse Britse kapitalistiese stelsel in nie. Die skrywer Dan O’Meara kon van Oupa gepraat het, toe hy gesê het “the structure of South African capitalism offered few opportunities to those whose home language was Afrikaans. The economy was dominated by ‘imperialist’ interests. Its language was English and Afrikaans-speakers were powerfully discriminated against. Promotion and advancement required both proficiency in a foreign language – that of a conqueror – and virtual total acceptance of the structure of values dominant in the economy.” Oupa het plaas toe getrek om as lewenswyse boer ŉ bestaan te probeer maak. Maar dit het hom die tyd gegee om homself só in die teologie te verdiep, dat hy maar ŉ “Boere-teoloog” genoem sou kon word. Die boerderytjie is grootliks deur Ouma hanteer. Hy het vir hom ŉ studeerkamer ingerig, die eerste tikmasjien in die omgewing gekoop en ernstige briewe aan die dominees wat oor die radio gepreek het, begin skryf. Enkele boekies oor godsdienstige onderwerpe het ook die lig gesien. Oupa was die “enkel” in enkel Gereformeerd. Oupa Drikus was nie ŉ vreeslike boer nie. Hy het sommer gou die bynaam van “Driek draad” gekry, omdat hy alles met draad wou regdokter. Sy boekrak was veel groter as sy gereedskapkas. Op die plaas kon jy nie veel meer as ŉ tang, “shifting”, skroewedraaier en ŉ hamer, vir as niks anders help, kry nie. O ja en natuurlik die draad. Baie jare later, ná my eie minder roemryke loopbaan op ŉ tegniese skool, het my pa moedeloos gesug dat ek na my Oupa aard. Ek was te dom om met my hande te werk, het Pa gebrom, ek moes maar gaan studeer. Een van sy kinders het op ŉ tyd vir Oupa ŉ boek van die Nederlandse teoloog, Karl Bart, gebring. Hy word gereken as een van die grootste teoloë van die twintigste eeu. Die oggend vroeg moes Ouma en die kinders dorp toe gaan. Ouma het net een kyk na die lesende Oupa gegee en een van die seuns gevra om sy stoel in die middel van die lusernbedding te gaan sit. Dit sou Oupa herinner om seker te maak die beeste kom nie in die land in nie. Maar Ouma het steeds nie die vrede vertrou nie en gesorg dat sy vinnig terugkom. Toe sy die vreedsame prentjie sien waar Oupa in die middel van die wuiwende lusern sit en lees, met die vretende beeste rustig reg rondom hom, kon sy maar net floutjies met die hand waai. Karl Bart moes seker ŉ groot invloed op Oupa gehad het. Hy was een van die min Duitse kerkleiers wat teen Adolf Hitler in opstand gekom het en wat die Barman verklaring geskryf het teen die Nazi’s se beheer oor die Kerk. Oupa was ook ŉ ywerige leser van Prof HG Stoker van Potchefstroom se werke, waarin hy in Stryd om die Ordes van 1940, die Nazisme ŉ heidense ideologie genoem het. In daardie jare het inligting nog maar stadig na Suid-Afrika deurgesyfer, maar Oupa het vinnig ŉ weersin in Hitler gekry toe dit vir hom duidelik geword het dat die Nazi’s anti-Joods was. Oupa het geglo alle Christene is God se volk, maar die Jode het nog ŉ bepaalde band met God. Maar toe breek die Tweede Wêreldoorlog uit en versteur selfs die rustige plaaslewe van die ou Wes-Transvaal. Premier Jan Smuts het dadelik oorlog verklaar. Oupa was baie vies, omdat hy geglo het dis ŉ Europese geveg wat niks met ons te doen het nie. Die konsentrasiekampe van die Vryheidsoorlog was nog vars in sy geheue. Hy het boonop gevoel dit is die tweede keer dat Smuts die land saam met die Engelse skaar teen ŉ land wat niks aan ons gedoen het nie. Nóg sout in Oupa se wonde was toe hy tydens die 1922-staking by Wanderers toegesluit is deur “Smuts se Polisie”. Jare ná die oorlog moes ek vir Oupa ŉ posseël by die poskantoor op Barberspan koop. Toe ek met die seël aankom, was Oupa vererg toe Jan Smuts se gesig op die seël was. Hy het brom-brom die seël gelek en opgeplak, met ŉ “nou moet ek nog Smuts se dinges nog lek ook” tussenin – darem met ŉ glinster in die oog na my kant toe. Die Duitsers se verpletterende blitzkrieg-bomaanvalle het Oupa verbyster saam met die res van die wêreld. Oupa het bekommerd begin raak dat “Smuts se oorlog” na Suid-Afrika kan oorspoel en hy het besluit dat sy gesin beveilig moet word. Die seuns moes ŉ bomskuiling grou! Maar Ouma het Oupa se bomskuiling net een kyk gegee, besluit dat dit selfs gevaarliker as Hitler se Stukas gaan wees en beslis gesê hy kan maar alleen daarin gaan sit. Sy sal nie toelaat dat een van haar kinders daar ingaan nie! Die res van die oorlog het gelukkig vreedsaam op Tweebosch verloop en Oupa het die nuwe NP regering sterk gesteun toe hulle in 1948 die eerste land geword het om Israel ná hul onafhanklikheidsoorlog te erken. Ouma se geskiedenislesse en haar ensiklopedieë was vir my interessanter as Oupa se boeke. Die feit dat die laaste slag van die oorlog, wat die Boere gewen het, op ons plaas, Tweebosch, afgespeel het, het goeie storiemateriaal verskaf. As kinders het ons nog dekades ná die oorlog steeds doppies, blikkies en stukke oorlogsuitrusting opgetel. Die geskiedenis van ons familie was deel van die groter geskiedenis van die Afrikaner. Oupa en Ouma was geldelik brandarm, maar skatryk aan liefde vir Gods Woord, hul volk en taal en hul kinders en kleinkinders. Deur Ouma se geskiedenis-oë het ek die “broodsaak” van Afrikaanse moedertaal onderrig gesnap en gesien watter verskil dit in ons eie familie se ontwikkeling gemaak het. Ma was self ŉ onderwyseres, wat laatnagte gewerk het om vir ons klompie in die plaaskooltjie die vensters na die groter wêreld oop te maak. Vandag word die Afrikaner se opkoms goedsmoeds toegeskryf aan apartheid se politieke mag, sonder om te vra waarom daar soveel miljoene ander mense op die planeet is vir wie politieke mag niks meegebring het nie. Die historikus Hermann Giliomee sê tereg dat die suksesvolle opstaan van Afrikaners veel eerder aan gehalte-onderwys as apartheid te danke is. Die sosioloog, Lawrence Schlemmer, het jare gelede al uitgewys dat die roepingsbesef van die Afrikaanse onderwyser die groot dryfveer was agter die ontwikkeling van Afrikaners binne een geslag, vanaf landelike kleinboere tot ŉ moderne stedelike volk. Daardie roepingsbesef het onder meer sukseswaardes soos harde werk, spaarsamigheid, persoonlike verantwoordelikheid en vervulling van jou roeping, aan die nuwe geslag oorgedra. Sosioloë, soos Max Weber, se stelling dat die Calvinistiese werksetiek meebring dat “mense leef om te werk in plaas van werk om te leef”, was die groot dryfkrag van Protestantse kulture en gemeenskappe. Weber se teorie het in die hoogbloei van die Marxisme vir byna ŉ eeu in onguns verval, maar die ekonomiese historikus van Harvard, David Landes, het dit weer gewild gemaak in sy Magnum Opus, The Wealth and Poverty of Nations. Daarom bly dit ŉ voorreg om betrokke te wees by Afrikaanse onderwys en opleiding, omdat Oupa se geskiedenis vir my die bewys is dat dit nie net ŉ voorreg is nie, maar soos NP van Wyk Louw gesê het, steeds ŉ broodsaak is.