Ek en my gesin was iewers heen op pad toe my vrou ’n paneelwa met die bufferplakker “Ban poaching!” gewaar. “No more eggs benedict!” was my antwoord, tot groot vermaak van my dogter. ’n Vader behoort dit altyd te waardeer as sy kinders vir sy grappies lag – dit help teen die generasiegaping – maar in my agterkop was eintlik iets ernstigs: die skisofreniese houding in Suid-Afrika teenoor diere.
Wilde diere wat amok maak was sterk in nuus die afgelope paar weke. Eers moes ’n leeu doodgeskiet word toe hy ’n bejaarde man op ’n wildsplaas aanval. Toe volg die fratsongeluk waartydens ’n kameelperd, gewoonlik die vredeliewendheid self, ’n fotograaf met sy kop doodgeslaan het. In vorige jare was daar twee gevalle waartydens leeus uit reservate ontsnap het en die hele nasie die pogings om hulle op te spoor gevolg het.
Maar in Afrika bly hulle ’n unieke probleem, en speel hulle nog dieselfde rol as wat Jared Diamond gepopulariseer het in boeke soos Guns, germs and steel en John Reader in A biography of Africa. In ’n neutedop: hulle meen Afrika se relatiewe agterstand in tegnologiese ontwikkeling is te wyte aan die aanwesigheid van die Groot Vyf en ’n aantal ander diersoorte wat nie domestiseerbaar was soos perde, beeste en varke elders in die wêreld nie. Saam met die geredelike beskikbaarheid van voedsel in die natuur, het dit beteken dat baie Afrikagemeenskappe seminomadies gebly het, mense wat tegnologiese ontwikkeling nie nodig gehad het nie.
Teen hierdie agtergrond moet ’n mens probeer verstaan waarom so baie Suid-Afrikaners sindikate uit die Verre Ooste bystaan om renosters te slag vir hul horings. Afgesien van die werklike gevare wat wilde diere vir hulle inhou, toon die gebruik van dieredele as “muti” (magiese medisyne) groot ooreenkomste met Asiatiese gelowe dat renosterhoring en leeubeendere allerlei gesondheidskragte besit. Die Suid-Afrikaanse middelklas het gegru oor onthullings verlede week dat leeus in aanhouding by die dosyne geslag word sodat hul geraamtes opgekook kan word vir die Oosterse markte; die werkers en die werkloses was dalk teleurgesteld omdat die vleis nie aan hulle uitgedeel is nie.
Die speaker van die Nasionale Raad van Provinsies in die parlement, Thandi Modise, het dus maklik die skandaal ’n paar jaar gelede oorleef toe die haglike omstandighede van die diere op haar plaas buite Potchefstroom in die pers onthul is. En verlede week moes bykans twee dosyn perde van die weermag – eens ’n trots van die apartheidsnasie – doodgeskiet word weens hul gebrekkige versorging, ten spyte van ’n hofbevel na ’n jare lange geregtelike proses. Daar is nog geen teken van stappe teen die offisiere in beheer van die eenheid nie.
Maar ’n mens moet daarteen waak om die kwessie nie vanuit ’n rassehoek te benader nie. Enige wreedheid teenoor diere wat daar in arm gemeenskappe sou bestaan, kan nie kers vashou teen die verwoesting wat die geïndustrialiseerde wêreld gesaai het nie – dit is oorbekend. Dit vervul ’n mens ook met wanhoop as die tegnologies mees gevorderde nasie ter wêreld, Amerika, iemand soos Donald Trump die magtigste man op aarde maak onder andere omdat hy hierdie vernietiging ontken.
In die antroposene era was die eerste mense wat renosters, olifante en ander diere in Suid-Afrika begin uitroei het, wit setlaars. Hul diereslagtings het in die laat 19de eeu ’n hoogtepunt bereik. Die skrywer JM Coetzee praat van ’n “holocaust” wanneer hy die slagting van diere in abattoirs aanspreek. ’n Mens mag antwoord dat dit deel van die menslike kondisie is om diere te eet, en dat menseregte vir diere ’n oksimoron is.
Maar in die toekomstige geskiedenis gaan die jaar 1885 nog gesien word as ’n spilpunt in die antroposene era. Aan die een kant was dit die jaar van die Berlynse Konferensie, toe Europese lande groot dele van die wêreld onder hulself verdeel het as hul kolonies. Oral het dit gelei tot menseslagtings en hongersnood wat getallegewys net deur die Europees-gedrewe Tweede Wêreldoorlog oortref sou word.
In die dekades voor en na 1885 het immigrante na Suid-Afrika dikwels aanbiedinge van grond deur die setlaarstate van die hand gewys in ruil vir stelle gewere. Daar was ’n groot vraag na leer en ivoor in Europa en die wild was so volop dat enigiemand wat ’n sneller kon trek, ’n bestaan kon maak. Teen 1910 was die “holocaust” in Coetzee se woorde voltrek. Wild is nou so skaars in die binneland dat ’n vriend van my nou die dag ’n pos op Facebook gesit het toe ’n njala in sy tuin in Bloemfontein opdaag.
Ons moet renosters probeer red, maar dis nie náástenby die ergste van die probleme wat ons aan ons kinders agterlaat nie. Daardie stel krisisse kan beslis nie op ’n buffergrappie pas nie.