Die toekoms van die universiteitsweseProf. Danie Goosen “Ons bou ŉ universiteit,” het Marthinus Visser, uitvoerende hoof van Akademia, onlangs by ŉ geleentheid in Pretoria gesê. Maar wat is die wese van so ŉ universiteit? Moet dit, met die uitsondering dat dit Afrikaanse is, net soos enigeen van die bestaande universiteite wees? Iets soos ŉ Afrikaanse Wits of Tukkies? Of is die universiteit wat gebou word, ook ŉ nuwe soort universiteit? Bestaande universiteite word immers wêreldwyd deur enorme probleme gekenmerk. Gaan die nuwe universiteit dit bloot herhaal? Of bied dit die geleentheid om anders oor die universiteitswese te dink? Bestaande universiteite oor die ganse Westerse wêreld is dikwels in die greep van polities korrekte ideologieë. Hulle is dikwels vyandig jeens die Westerse geestelike en kulturele erfenis, hulle is onkrities jeens die globale orde en die eensydige klem van laasgenoemde op die sogenaamde opwaartse mobiliteit van die individuele student. En hulle staan eensydig en selfs afkerig jeens die oerou strewe na die waarheid, terwyl hulle ook kennis en wetenskap dikwels op ŉ siniese wyse tot blote instrumente van mag inperk. Gaan die universiteit wat gebou word slegs dié uitgediende formules herhaal? Of sal dit ook ŉ antwoord op genoemde krisisse wees? Hieronder word iets meer oor “ons bou ŉ universiteit” vertel, en uitgebrei oor hoe so ŉ universiteit kan wees. Ironies genoeg sluit so ŉ “nuwe” universiteit by die oudste wortels van die klassieke universiteitswese aan. Ons kan vandag na so ŉ universiteit as die klassieke opvoedingsuniversiteit verwys. Maar wat is die aard van die klassieke opvoedingsuniversiteit? Wat is sy vertrekpunte en oogmerke, sy uitgangspunte en doelwitte? Enkele belangrike eienskappe daarvan word hieronder ter sprake gebring. Universiteite wat by die klassieke opvoedingsuniversiteitswese aansluit, word deur beide die oogmerke van opleiding én opvoeding gekenmerk. 1.1 Opleiding Klassieke opvoedingsuniversiteite strewe daarna om uitnemende opleiding aan studente te bied, met die oog op volle indiensname in die arbeidsmark. Anders geformuleer, het dit opleiding ten doel om aan studente ŉ gespesialiseerde kennis in deelaspekte van die werklikheid te bied. As sodanig stem dit met die bestaande universiteitswese ooreen. Nogtans lê daar ook hierin ŉ groot verskil opgesluit. Dit hou verband met die klassieke universiteitswese se gelyktydige klem op opvoeding, en die gevolge daarvan vir opleiding. In en deur hul opvoeding word opleiding selfs beter as aan bestaande universiteite gedoen. 1.2 Opvoeding Wat bedoel die klassieke opvoedingsuniversiteite met “opvoeding”? Anders as met opleiding se fokus op die praktiese beroepslewe, het opvoeding ŉ teoretiese fokus. Opvoeding strewe daarna om studente nie net as eendimensionele spesialiste in ŉ deelaspek van die werklikheid op te lei nie, maar om hulle ook in die geheel insig van dinge te gee. Dit wil sê, insig in die samehang tussen die verskillende deelaspekte van die werklikheid. John Henry Newman het reeds in sy bekende The Idea of a University (1852) uit die negentiende eeu geskryf dat opvoeding ten doel het om studente te lei sodat hulle ware gentlemen kan word. Vandag kan ons sê dat opvoeding oor die vorming van ons menswees handel. In en deur opvoeding word ons menswees gevorm. Dit blyk veral uit die student se vermoë om die geheel raak te sien. Vir die klassieke opvoedingsuniversiteite is dit belangrik om nie opleiding en opvoeding, die praktiese en die teoretiese, die dele en die geheel, van mekaar te skei nie. Waarom? As ons ŉ moeilike vraag kort kan antwoord: Volgens hulle is die samehang tussen opleiding en opvoeding noodsaaklik omdat goeie opvoeding studente in staat stel om in die praktyk van die beroepslewe veel beter te presteer. Wat is die vertrekpunte van universiteite wat na die aard van die geheel vra? Ons begrip van die geheel word immers deur ons vertrekpunte gestuur. ŉ Materialistiese denker kyk anders na die geheel as ŉ gelowige wat glo dat die werklikheid – die geheel – deur ŉ liefdevolle God geskep is. Universiteite wat vandag by die klassieke opvoedingsideaal aansluit, is dikwels in die Christelike geloof geanker. As gevolg daarvan aanvaar hulle nie net dat die werklikheid ŉ geskape werklikheid is nie, maar dat dit – in aansluiting by die tradisie van teologiese en filosofiese denke – deur vier eienskappe gekenmerk word, naamlik deur eenheid, waarheid, skoonheid en goedheid. Tot die wese van die klassieke universiteitswese behoort die gedagte dat die wetenskaplike denke tot hul reg kom wanneer dit gerig is op en ook vra na die eenheid, waarheid, skoonheid en goedheid van die werklikheid. As grondslag van hierdie grondliggende uitgangspunt lê die gedagte dat geloof en rede mekaar nie uitsluit nie. Inteendeel, geloof en rede is op mekaar aangewese. Net soos wat die geloof die rede nodig het om nie in ŉ irrasionele gevoelsgodsdiens te verval nie, net so het die rede ook die geloof nodig om perke aan sigself te stel en so te voorkom dat dit op ŉ opgeblase wyse tot ŉ nuwe afgod uitgeroep word. As sodanig verteenwoordig hierdie universiteit wat gebou word ŉ alternatief op hedendaagse universiteite. Laasgenoemde skei nie net geloof en rede van mekaar nie, maar doen ook met die klassieke strewe na insig in die eenheid, die waarheid, die skoonheid en goedheid van die skeppingswerklikheid weg. Dit alles tot groot nadeel van die universiteitswese, wetenskaplike denke en, in die besonder, ŉ florerende studentelewe. Opvoedingsuniversiteite is meestal gemeenskapsgerigte instellings wat die universitêre ideale van ŉ spesifieke taal- en kultuurgemeenskap dien (sonder om eksklusief te wees of hul deure vir andere te sluit). Waarop is die gemeenskapsidee by opvoedingsuniversiteite gegrond? Veral antropologiese en metafisiese gronde tree hier na vore. a) Opvoedingsuniversiteite gaan uit van die antropologiese insig dat die mens ŉ gemeenskapswese en nie ŉ losstaande individu is nie. As sodanig verteenwoordig hulle ŉ alternatief op die neoliberale universiteitswese wat slegs die oogmerke van die individuele student (lees: individuele verbruiker) dien. Opvoedingsuniversiteite ontken daarmee nie die belangrikheid van die verbeeldingryke en denkende individu nie. By sodanige universiteite het individu en gemeenskap mekaar eerder wedersyds nodig. Soos wat die individu ŉ gesonde gemeenskap nodig het om afsonderlik te kan floreer, so het gemeenskappe ook gesonde individue nodig om deel van dinamiese en toekomsgerigte gemeenskappe te wees. b) Opvoedingsuniversiteite se begrip van hulself as gemeenskapsuniversiteite is tegelyk in die metafisiese insig op die Christelike en klassieke denke gegrond, naamlik dat die skeppingswerklikheid self as ŉ dinamiese gemeenskap tussen deelaspekte soos die materiële, die biologiese, die psigiese en die geestelike verstaan kan word. Dit is ŉ gemeenskap wat verlore gaan wanneer een van genoemde deelaspekte uit die geheel gehaal en verabsoluteer word. Laasgenoemde is nie ŉ teoretiese moontlikheid nie, maar gebeur vandag dikwels aan bestaande universiteite wêreldwyd. Die globalistiese en die klassieke opvoedingsuniversiteite word deur twee verskillende selfdefinisies gekenmerk. Globalistiese universiteite moedig die ideaal van opwaartse mobiliteit by hul studente aan. Ingevolge dié ideaal word studente opgelei om elke plaaslike verbintenis (soos ŉ eie streek, taal, kultuur en godsdiens) ter wille van ŉ eie beroepslewe in die globale wêreld agterweë te laat. Plaaslike verbintenisse word as ŉ hindernis op die weg na globale mobiliteit ervaar. Die klassieke opvoedingsuniversiteite, daarenteen, moedig die ideaal van tuiskoms in en lojaliteit jeens die eie plaaslike verbintenisse aan. Hierdie instansies meen dat ons menswees nie in die ontvlugting van die plaaslike tot reg kom nie, maar juis in die verbintenis daartoe. Daarmee ontken hierdie universiteite egter nie die belangrikheid van die globale wêreld nie. Hulle moedig studente eerder telkens weer daaraan om die reis terug na die eie te onderneem. Waarom? Omdat die eie gemeenskap telkens weer verryk word in en deur die wysheid wat met ervaring van ander gemeenskappe verwerf word. As sodanig vind die klassieke opvoedingsuniversiteite aansluiting by eeue oue motiewe uit die Westerse filosofiese, teologiese en literêre denke waarin die motiewe van vertrek en tuiskoms ŉ sentrale plek in die verbeelding inneem. Waarskynlik is die mees tipiese voorbeeld hiervan Odysseus, die held uit Homeros se gelyknamige epos (epiese/verhalende gedig of heldedig), wat ná vele omswerwinge weer na sy geliefdes teruggekeer het. Vanweë sy omswerwinge het die slimme Odysseus ŉ wyse mens geword – ŉ wysheid wat sy eie gemeenskap verryk het.