Francesco Filelfo aan die hof van Milaan (1439-1481) - Artikels - 2022
Francesco Filelfo aan die hof van Milaan (1439-1481): 'n bydrae tot die studie van Humanisme in Noord-Italië
Deur Rudolf George Adam
D.Phil, Universiteit van Oxford, 1974
Samevatting: Die laaste omvattende biografie oor Francesco Filelfo is ruim honderd en vyftig jaar gelede geskryf. Sedertdien is die algemene kennis van hierdie humanis grotendeels gekondisioneer deur G. Voigt se vyandige beoordeling en G. Bendaucci se onstelselmatige en onbetroubare studies. Monografieë oor Filelfo se verblyf in Florence en Siena is verskaf deur G. Zippel en L. de Feo Corso, maar die hoofperiode in Filelfo se lewe, oftewel Filelfo aan die hof van Milaan, is tot dusver nog nie in voldoende diepte bestudeer nie. E. Garin se onlangse verslag van Filelfo in Milaan open geen nuwe uitsigte nie. Tog was Milaan die stad waar Filelfo die helfte van sy lewe deurgebring het, waar hy byna al sy werke geskryf het en waar hy 'n diep afdruk gelaat het in die ontwikkeling van die humanistiese kultuur. Hierdie tesis is dus bedoel om hierdie leemte te vul.
Die onlangse publikasie van P.O. Kristeller se 'Iter Italicum' het dit moontlik gemaak om so 'n herevaluering te baseer op 'n uitgebreide opname van Filelfo-manuskripte in Italiaanse biblioteke. Byna al die bestaande Filelfo-manuskripte in Rome, Florence, Milaan, Pisa, Lucca, Bergamo, Venesië, München, Oxford, Holkham Hall en Londen is vir hierdie proefskrif ondersoek. Alle ongepubliseerde materiaal wat daar gevind is, moes gekopieër word en uitgawes moes voorberei word. Dit lyk asof net Wene, Parys en Wolfenbüttel nog onbekende werke bevat. Veral in die argiewe van Florence en Milaan is 'n groot hoeveelheid heeltemal nuwe materiaal ontdek wat vir die eerste keer in die aanhangsel van hierdie proefskrif verwerk word. Dit werp 'n beduidende lig op Filelfo se sosiale en ekonomiese situasie. Dit stel ons in staat om die gordyn van retoriese deklamasies van Filelfo se briewe binne te dring en die ekonomiese en kulturele werklikheid wat daaragter lê, te verstaan. 'N Ander doel van hierdie proefskrif was die samestelling van 'n bibliografie waarin al die verskillende publikasies op Filelfo sedert ongeveer 1870 gelys is, want dit is verspreid in tydskrifte en soms moeilik op te spoor.
Die eerste hoofstuk bevat 'n chronologiese verhaal van die gebeure in Filelfo se lewe gedurende die jare in Milaan. Filelfo se bande met Milaan het teruggegaan tot 1428. Sedertdien het hy noue kontak gehou met 'n aantal vooraanstaande Milaanese hofdienaars wat uiteindelik die aanstelling van Filelfo as die opvolger van Antonio Panormita in 1439 verseker. hy is na die pouslike hof geroep, solank die curia in Florence gebly het, waar Filelfo baie vyande gehad het. Filippo Maria Visconti het sy guns vir Filelfo getoon deur 'n baie aansienlike toelaag aan sy hofdigter toe te ken en verskeie ander geskenke te gee. Onder die laaste Visconti het Filelfo die onbetwiste hoof van die humanisme in Lorobardy geword. In hierdie tyd het Filelfo sy eerste groot werke geskryf, en vir die eerste keer die idee om 'n monumentale epos te skryf. Die Ambrosiaanse Republiek was vir Filelfo 'n tydperk van onsekerheid en ellende. Hy leun sterk na die aristokratiese faksie vir steun. Hy het homself ten nouste verbind met Carlo Gonzaga wat een van Filelfo se belangrikste beskermhere geword het. Francesco Sforza was taamlik onverskillig teenoor die hofdigter. Vanweë aansien hernu hy Filelfo se kontrak as hofdigter, maar hy stel nooit ernstig belang in wat Filelfo doen nie. Erger nog was die onreëlmatighede in die betaling van Filelfo se toelae. Vir lang tye het Filelfo glad nie geld ontvang nie, sodat hy toenemend ontevrede geraak het met sy lot in Milaan. Die enigste twee onvergeetlike gebeure gedurende hierdie periode was twee reise na Napels en Rome (1453 en 1459), wat hoofsaaklik onderneem is om erkenning en onderskeiding te verkry. Filelfo se situasie by die hof het onder Galeazzo Maria Sforza baie erger geword. Die nuwe hertog het min simpatie gehad met die ouerwordende humanis. Hy het die toelae van Filelfo tot die helfte van die vorige waarde verminder en alle druk op die humanis geplaas om Milaan te verlaat. Pogings om iewers anders werk te kry, het in die 1470's drie jaar lank gebly. Nie voor 1474 word Filelfo na Rome geroep waar hy in die 'Studio 1' moet doseer en waar hy spoedig 'n 'scriptorium' ontvang het. Die aanstelling in Rome was egter nie finaal nie, soos Filelfo gehoop het. Hy moes twee keer na Milaan terugkeer en tydens sy afwesigheid het kragtige groepe teen sy terugkeer in Rome gewerk. Dit was weereens 'n dispuut oor geld wat Filelfo uiteindelik daartoe laat beweeg het om in Milaan te bly, nadat Galeazzo Maria Sforza vermoor is. Rome het weinig aantrekkingskrag vir Filelfo gehad ná die onlangse twis, terwyl die dood van die hertog in Milaan die opkoms van Filelfo se goeie vriend Cicco Simonetta uitgespel het. Nadat Lodovico il Moro in 1479 die bewind oorgeneem het, het Filelfo weer probleme ondervind. Hy kyk opnuut na die moontlikheid van 'n oorplasing na Venesië of Florence. Hy is uiteindelik deur Lorenzo de 'Medici uitgenooi en is enkele weke na sy aankoms in Florence oorlede.