uitentuis: My persoonlike Wonderwerk
Wat n wonderlike getuienis!
Iets wat ek nooit sal vergeet nie Heleen Tuesday, 28 April 2015 23:33
Penkoppe so jonk as agt jaar het in die Engelse Oorlog saam op kommando gegaan, aan veldslae deelgeneem en is saam na krygsgevangene-kampe in Bermuda, Indië, Ceylon en St Helena gestuur.
Sommige mense sê die naam ‘penkop’ is aan dié melktand-soldate gegee omdat hulle hare kort gesny is en die stoppels so regop soos ‘n krimpvarkie se penne gestaan het. Ander sê weer die woord kom van die naam van jong rammetjies, wie se horinkies nog nie gekrul het soos dié van ouer ramme nie.
Seuns was dienspligtig vanaf die ouderdom van 16 jaar in die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) en dié van die Oranje-Vrijstaat. Penkoppe jonger as 16 moes toestemming van hulle pa gehad het, en reeds in die eerste maande van die oorlog het baie van hulle saam op kommando gegaan solank ‘n pa, broer, oom, neef of iemand vir hulle verantwoordelikheid kon neem.
Skietoefening met penkoppe
‘n Groep penkoppe voor hulle op ‘n skip gelaai word na ‘n krygsgevangenekamp
Foto: Nico Moolman-versameling
Dit was egter veral in die laaste, guerrilla-fase van die oorlog wat bloedjong seuns by kommando’s aangesluit het. Jonger seuns wat op die plase moes bly om na hulle ma en sussies om te sien, is deur die Engelse van die plase verwyder en as krygsgevangenes na die interneringskampe oorsee gestuur. Dit is toe wat baie ma’s die jong seuns eerder op kommando laat gaan het.
Die kriteria was glo dat as ‘n seun die swaar Mauser-geweer van 4 kg kon oplig om te skiet, hy op kommando toegelaat is.
Kyk na die penkoppe regs op die foto
Foto: Van Hoepen, Boerevryheid-versameling
Daar is verhale van penkoppe van oral oor die twee republieke en selfs uit die Kaap, wat nie kon wag om by die Boeremagte aan te sluit nie.
Heldedade van penkoppe wie se voorname of vanne baie kere nie eers bekend was nie, staan in menige boeke opgeteken. In ‘Die Kordaatstukke van ‘n Penkop Baasspioen uit die Tweede Vryheidsoorlog’ vertel Oswald Pirow die verhaal van Piet Potlood.
In Pets Marais se boek, ‘Penkoppe van die Tweede Vryheidsoorlog’, word vertel van ’n agterryertjie met die bynaam Gesiggie wat met vier Britse soldate by sy Boerelaer aangekom het. Hy het hulle gevang waar hulle weggekruip het. Toe aan hom gevra is hoe hy dit reggekry het, het Gesiggie geantwoord: “Ek het hulle omsingel.”
Drie penkoppe van die Ficksburg-kommando
Foto: ‘Die oorlog kom huis toe’
In ‘Commando Courageous’ vertel Roland Schickerling die verhaal van ‘n penkop genaamd Jooste.
Hulle het dié 13-jarige seun op ‘n donkie en gewapen met ‘n martini-henry-geweer in die veld gekry. Toe hulle hom ondervra, het hy geantwoord: “Ek is Jooste, ek gaan Engelse skiet!”
In sy boek, ‘On Commando’, skryf Dietlof van Warmelo oor sy 14-jarige nefie, Paul Maré, wat wou gaan veg. Sy ma was bang dat hy ook soos sy pa op die slagveld sou sterf, maar Paul het gesê: “Omdat hulle my vader geskiet het, gaan ek hulle nou skiet.”
Twee krygsgevangene-kinders speel albasters op Hinsons- of Darrells-eiland
Foto: ‘Penkoppe van die Tweede Vryheidsoorlog 1899-1902’ – Pets Marais
Menige penkoppe het in gevegte gesneuwel. Die jong Kosie Briedenhahn het kommandant JH Visser se lewe gered, maar is in die proses deur ’n Britse koeël gedood.
Toe genl Christiaan de Wet die Vrystaatse president, MT Steyn, moes begelei was daar baie gevegte teen die Engelse en een van die penkoppe wat dood is was maar 13 jaar oud. Een wat gewond is, was selfs jonger.
Oudste en jongste Boere-krygsgevangenes op die eiland St Helena. Seuns wat nog met waentjies speel, sit en staan by twee mans in hulle sewentigs
Dit was nie net volwassenes wat as Kaapse rebelle vir die Boere help veg het nie. Die 14-jarige Johannes Smit van Aberdeen het later in sy boek, ‘Ek Rebelleer’, geskryf dat hy aangegryp is deur gerugte oor die heldestryd. Johannes skryf dat hy baie beïndruk was met kommandant Gideon Scheepers, by wie hy aangesluit het, en hy noem ook dat Scheepers se adjudant, Kareltjie Lehmkühl, ‘n penkop was.
Twee ander seuns wat ook uit die Kaap wou gaan hand bysit in die Boererepublieke was in die Paarl op skool. In ‘Oorlog en Ballingskap’ vertel adjudant JN Brink die verhaal van Koos van Krugersdorp, en Danie die Vrystater wat baie ontberings moes deurmaak om van die Paarl af by ‘n Boere-kommando uit te kom.
Dié twee het hulle besittings in bondeltjies opgemaak en in ‘n sloot weggesteek en het in die nag met ‘n wasgoeddraad uit die koshuis geklouter en met ‘n perdekar gery tot waar hulle die trein kon haal.
Van Beaufort-Wes af het hulle voetgeslaan na Koos se oupa se plaas in die Murraysburg-distrik waar hulle perde gekry het. Koos en Danie het uiteindelik op Colesberg by ‘n Boere-kommando aangesluit.
Daarna het hulle paadjies geskei. Koos is ernstig gewond by die slag van Abrahamskraal en dié twee het mekaar eers weer as krygsgevangenes in die Diyatalawa-kamp op Ceylon ontmoet.
Penkop krygsgevangenes op pad om rantsoene te kry op Bermuda
Genl Louis Botha en sy seun in die oorlog
In Pretoria het ‘n hele paar seuns uit die destydse Staatsgimnasium weggeloop om by die Boeremagte aan te sluit. Die 13-jarige Henkie Bosch was een van hulle. Izak Meyer, kleinseun van MW Pretorius, die voormalige president van die ZAR, was nog een.
Izak het later die boek, ‘Kommando-jare’, geskryf. Hy was so begeester dat hy tot die uiterste gegaan het om by sy pa se kommando aan te sluit. Izak het gehoor dat sy pa êrens op die grens van die Wes-Transvaal saam met genl Piet Cronje was.
Penkoppe tussen die ouderdomme van agt en 14 jaar, wat gevange geneem is en na krygsgevangene-kampe in Indië gestuur is
Izak se ouer broer Tinie was in die Pretoria-Kommando ingedeel. Izak was so desperaat om by genl Cronje se kommando uit te kom dat hy sy broer gevra het om sy fiets, waarop hy baie heilig was, vir dié doel te leen.
Sy broer het ingestem, solank hy die fiets ongeskonde in Pretoria sou terug besorg, maar Izak moes by sy oupa, Marthinus Wessel Pretorius, wat toevallig in Pretoria was, verbykom. Toe hy aan sy oupa verduidelik hoekom hy wou gaan veg, het hy sy oupa se goedkeuring gekry. Min het hy geweet dat dit die laaste keer sou wees dat hy sy oupa, wat in die oorlog gesneuwel het, sien.
Dié kinders is na krygsgevangene-kampe op die Bermuda-eilande gestuur
Foto: ‘Penkoppe van die Tweede Vryheidsoorlog 1899-1902’
– Pets Marais
Penkoppe as krygsgevangenes
Foto: SA Militaria
Izak is met sy broer se fiets vort, agter gerugte aan dat genl Cronje se kommando naby Ottoshoop was, 320 kilometer vanaf Pretoria. Die boek vertel van sy ontberings tot hy sy pa uiteindelik ver anderkant Swartruggens gekry het.
Izak het ‘n perd, saal en toom van veldkornet Danie van Graan gekry en sy vriend Jan Bezuidenhout het vir hom ‘n mauser en patrone by die kampkommandant gekry. Niemand sê wat van sy broer se fiets geword het nie.
Henkie Bosch sit in die voorste ry, vierde van links
Foto: Dorothy Venter-versameling, geskenk deur Elmarie Malherbe van die oorlogsmuseum in Bloemfontein
Die Duitse poskaart lees: “Ons is die Boere van die Transvaal. Ons lewe en sterwe vir ons land”
Foto: The Canadian Anglo Boer War Museum
Die brief wat teruggestuur is aan Henkie se ouers, lees: “Geadresseerde doodgeskiet toe hy probeer het om uit die Boerelaer te ontsnap”
Die groepfoto wys penkoppe onder die krygsgevangenes op Darrells-eiland in 1902
In 2002, honderd jaar na sy dood, is Henkie vereer deur ’n inskripsie op sy ouers se graf in die Kerkstraatse begraafplaas in Pretoria, ’n huldeblyk, kranslegging en skriflesing en gebed.