Waar kom VivA vandaan?
Vrydag 17 Julie 2015	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 1892 tye
Gepubliseer in Nuus ;
Die idee vir die oprigting van die Virtuele Instituut vir Afrikaans (VivA) is in vier gelyklopende toevallighede gewortel:
Ná die publikasie van die tiende uitgawe van die Afrikaanse Woordelys en SpelreëlsAfrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS) in 2009, het die Taalkommissie (TK) van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns (SAAWK), toe onder voorsitterskap van prof Ernst Kotzé, besin oor wat die toekoms vir die TK inhou. Een van die idees was om ŉ omvattende grammatika van Afrikaans te skryf.
In 2010 het prof Rufus Gouws (Universiteit van Stellenbosch) toevallig ook die TK genader en voorgestel dat die TK dit moet oorweeg om aan ŉ Afrikaanse grammatika te werk.
In dieselfde tyd het ons van die Nederlandse en Friese Taalportaal-projek te wete gekom: ŉ ambisieuse projek om ŉ omvattende, vergelykende, aanlyn grammatika van Nederlands en Fries te skep.
Ook in 2010 het dr Theuns Eloff en prof Marlene Verhoef (Noordwes-Universiteit) die Sentrum vir Tekstegnologie (CTexT) genader en gevra vir idees om iets vir Afrikaans en Setswana te doen. Die gedagte was dat ŉ mens ŉ konsep vir Afrikaans ontwikkel en dit dan later uitbrei na Setswana.
Op 3 Junie 2011 het ŉ tiental kenners en belanghebbendes die kantoor van die SAAWK in Pretoria vergader om oor so ŉ e-grammatika vir Afrikaans te besin. Tydens dié geleentheid is my die taak opgelê om ŉ konsepsakeplan te ontwikkel, in oorleg met proff Kotzé en Gouws. En dit was dus eintlik die begin van VivA.
Vir Nederlands is daar onder andere twee belangrike instellings:
Die Meertens Instituut (Amsterdam) hou hom besig met navorsing oor en die beskrywing van die Nederlandse taal en kultuur, met spesifieke aandag aan die dialekte van Nederlands. Die Meertens Instituut is ook bestuursmatig verantwoordelik vir Taalportaal; en
Die Instituut voor Nederlandse Lexicologie (INL) is vernaamlik besig met die bestudering van die Nederlandse woordeskat en die maak van Nederlandse woordeboeke.
Vir Afrikaans word daar al sedert 1926 aan die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) gewerk; die Buro van die WAT kan dus op ŉ manier beskou word as die ekwivalent van die INL. Maar daar is geen Meertens Instituut vir Afrikaans nie, en VivA moet dus op ŉ eiesoortige manier dié hiatus vul. As dié model vir Nederlands kon werk, hoekom nie ook vir Afrikaans nie, en hoekom nie ook vir die ander Suid-Afrikaanse tale nie?
Sedert 2011 word daar uitvoerig gewerk aan ŉ omvattende sakeplan om VivA op die been te bring. Die Groot Plan se begroting vir vyf jaar is net so ŉ raps oor R30 miljoen. Die groot soektog vir geld begin...
Byna vier jaar later, in Februarie 2015, word VivA as ŉ maatskappy sonder winsmotief geregistreer, met die SAAWK, NWU, ATKV en Dagbreek Trust as stigterslede. Mnr Japie Gouws (ATKV) word verkies as die eerste voorsitter van VivA se direksie.
VivA se hoofdoelstellings is om die gebruik en gehalte van Afrikaans plaasik en internasionaal uit te bou deur:
die beskrywing en bestudering van Afrikaans in sy volle omvang;
die ontwikkeling van omvattende digitale en ander hulpbronne, hulpmiddele en platforms vir gesproke en geskrewe Afrikaans; en
die lewering van 'n praktiese Afrikaanse taaldiens deur middel van tegnologie.
Lees hier meer oor VivA se ander doelstellings en waardes, soos vervat in die akte van oprigting.
Op 17 Julie 2015 word die VivA-skip te water gelaat met die bekendstelling van sy Woordeboekportaal – toeganklik via ŉ gratis, vanlyn app (moontlik gemaak deur die Atterbury Trust), asook via hierdie webwerf. Dit is dus die eerste konkrete en openbare bewys van VivA se bestaan.
Maar dit is net die begin. Later in 2015 word VivA se Adviesportaal (d.i. ŉ taaladviesdiens) bekendgestel, die eerste Afrikaanse artikels word op Taalportaal gepubliseer, en die volle Korpusportaal word van stapel gestuur, om maar enkele inisiatiewe te noem.
17 Julie 2015 is ŉ blye dag vir baie mense wat hard gewerk het om VivA aan die gang te kry. Ons hoop dat dit inspirerend en bemagtigend sal wees. VivA Afrikaans!
Die taalkunde as studieveld
Donderdag 16 Julie 2015	Geplaas deur Gerhard van Huyssteen
Lees 2607 tye
Taalkunde (oftewel linguistiek) as vakgebied het baie interessante vertakkings. Hier is 'n paar voorbeelde met eenvoudige verklarings:
Psigolinguistiek: hoe taal in mense se koppe (psige/verstand) verwerk word (byvoorbeeld aangeleer word)
Neurolinguistiek: hoe taal in die brein verwerk word (d.i. die fisiologiese prosesse)
Sosiolinguistiek: hoe taal in verskillende gemeenskappe ("societies") gebruik word
Rekenaarlinguistiek: hoe rekenaars taal verwerk (in Engels "computational linguistics")
Korpuslinguistiek: 'n metodologie wat gebruik word om patrone in groot versamelings taal (in korpusse) te soek
Forensiese linguistiek: 'n metodologie wat gebruik word om die skrywer van 'n teks te identifiseer
Historiese taalkunde: hoe 'n taal ontwikkel. 'n Spesifieke onderdeel is die etimologie, wat die ontwikkeling van woorde en hulle betekenis bestudeer.
Vergelykende taalkunde: 'n metodologie om ooreenkomste en verskille tussen tale te bestudeer.
Prof Gerhard van Huyssteen
Enkele wenke by literêre vertaling
Donderdag 16 Julie 2015	Geplaas deur Sophia Kapp
Lees 2770 tye
Bepaalde kwessies by die vertaling van literêre tekste in Afrikaans
1. Kulturele merkers
Vertalers van literêre tekste moet bo en behalwe die bron- en doeltaal ook die kulture waarin die tale pas, baie goed ken. Dit is nie genoeg om Engels te verstaan nie, ŉ mens moet verstaan watter Engels in die bronteks gebruik word. Daar is, bo en behalwe Britse en Amerikaanse Engels (waarin spelling en betekenis dikwels verskil), ook Indiese, Kanadese, Australiese en natuurlik Suid-Afrikaanse Engels, wat ook nie homogeen is nie.
Dit is noodsaaklik om te verstaan wat die verskil is tussen “I need to go potty”, “I have to use the loo” en “I have to absent myself”. En as daardie verskille in tekste aangewend word, moet dit so vertaal word.
Daarbenewens is daar tegnieke in vertaling wat bekend staan as “domestikasie” (domestication) en “vervreemding” (foreignization), waar die kulturele merkers óf vertaal óf neutraal gemaak óf behou word. Die besluit is een wat ŉ mens moet neem voordat die vertaling begin omdat dit deurlopend dieselfde hanteer moet word. Byvoorbeeld:
“He was a member of the Knesset” kan vertaal word as “Hy was lid van die Knesset” (vervreemding) of “Hy was lid van die Israeliese parlement” (neutraal) of “Hy was ŉ parlementslid” (domestikasie). Veral eiename is hier ter sprake: Behou ŉ mens die oorspronklike naam (Hänsel en Gretl) of vertaal ŉ mens dit (Hansie en Grietjie)? Kan jou storie in Duitsland afspeel met karakters wat name het soos Bongi, Faan of Edward? Kan ŉ mens ŉ kinderboek in Afrikaans vertaal en die tyd, ruimte, konteks en kulturele merkers alles vreemd hou of domestikeer ŉ mens dit? (Vergelyk byvoorbeeld Andersen se sprokies teenoor ŉ teks soos Nils Holgersson.)
Humor is in sekere opsigte moeiliker om te vertaal as rym, omdat dit in ŉ kultuur gesetel is. Dit is noodsaaklik dat die vertaler nie net die humor snap nie, maar ook die graad van “snaaksheid” bepaal. Dit gaan in baie gevalle nie moontlik wees om byvoorbeeld woordspeling, dubbelsinnigheid of die spanning tussen letterlike en figuurlike betekenis na die doelteks oor te dra nie. Dit is aanvaarbaar om in sulke gevalle van substitusie (gebruik ŉ ander uitdrukking of woord), ellips (laat dit net weg) of kompensasie (bring ŉ soortgelyke snaaksigheid elders in die teks in) te gebruik.
Dialek wat met dialek vertaal word, is ŉ debakel wat ŉ plek soek om plaas te vind. Dialekte is nie net per definisie niestandaard nie, dit is sosiaal gemerk. En die sosiale groepering en stratifikasie is in geen twee taalgemeenskappe dieselfde nie. Die algemeen aanvaarde praktyk is om dialek met die standaardvariëteit te vertaal en net hier en daar ŉ woord te gebruik om die dialek te “merk”. Iets soos “How ya doin’, mon?” (tipiese African-American English) sal bloot vertaal word met “Hoe gannit?” wat nie noodwendig aan enige Afrikaans dialek toegedig kan word nie.
Dit is ŉ tegniese punt om in gedagte te hou. Stories word in Engels baie selde in die teenwoordige tyd vertel (Monica walked into the room and blinked). In Afrikaans word die verlede tyd gebruik vir terugflitse. Selfs historiese romans word in die histories-teenwoordige tyd vertel (Monica stap die kamer binne en knip haar oë). Die vertaler moet weet hoe om die tyd te hanteer sodat die Afrikaanse doelteks nie heen en weer spring tussen die twee tye nie, maar terugflitse wel in die verlede tyd vertaal word.
5. Vloekwoorde, pornografie en sosiale taboes
Die vertaler se etiese kode is dat hy/sy die teks so goed moontlik moet vertaal, ongeag sy eie mening oor die “aanvaarbaarheid” van die bronteks. Dit is nie die vertaler se werk om tekste te sensor of te “suiwer” nie. Dit is veral nie aanvaarbaar dat die vertaler se eie (voor)oordele bepaal watter inligting, woorde of uitdrukkings in die vertaalde teks behou word nie.
Wat wel belangrik is om na op te let, is die gewig wat uitdrukkings het. Nie alle vloekwoorde is byvoorbeeld ewe aanvaarbaar of afstootlik nie. In die Britse en Amerikaanse kultuur is dit deesdae heel aanvaarbaar om “oh my God” te gebruik. Die sinoniem daarvoor in Afrikaans is “o God”, maar dit is nie die ekwivalent nie. Die ekwivalent is die woord of frase wat nie net dieselfde inhoud nie, maar ook dieselfde impak oordra.
Dieselfde beginsel geld vir sosiale taboes en pornografie. Die vertaler kan nie aan die outeur en/of uitgewer voorskryf wat in ŉ teks moet voorkom nie, maar die vertaler mag besluit dat sekere inligting in die teks die lesers van die teks gaan afstoot, antagoniseer of emosioneel betrek op ŉ manier wat nooit in die oorspronklike teks bedoel is nie. Dink hier bloot aan die polemiek wat in die Moslem-gemeenskap ontstaan het oor neerhalende verwysings na die profeet Mohammed in sekere Europese tekste. Hoewel taalgemeenskappe deur verskillende dinge ontstig word, word alle taalgemeenskappe oor bepaalde goed ontstig. Dit is die taak van die vertaler om sodanige ontstigting te verhoed indien dit nooit die bedoeling van die oorspronklike teks was nie.
Die tien grootste wanopvattings oor vertalers en vertaling
Lees 2325 tye
10. Enigiemand met twee jaar se hoërskooltaalopleiding (of wat ŉ ouma het wat ŉ tweede taal magtig is) kan ŉ vertaler word.
9. ŉ Goeie vertaler het nie ŉ woordeboek nodig nie.
8. Daar is geen verskil tussen vertaling en tolking nie.
7. Vertalers gee nie om om teen geen ekstra vergoeding saans en naweke te werk nie.
6. Vertalers hoef nie te verstaan wat hulle vertaal nie.
5. ŉ Goeie vertaler se werk hoef nie geredigeer of geproeflees te word nie.
4. Vertaling is ŉ maklike manier om vinnig ryk te word.
3. Vertaling behels eintlik maar net die oortik van ŉ teks in ŉ ander taal.
2. Vertaling behoort gratis te wees – jy voer mos die teks net op Google Translate in.
En die grootste wanopvatting van almal:
1. Die bemarkingskopie waaraan 20 mense twee maande lank geswoeg het, kan oornag deur ŉ enkele persoon vertaal word en steeds dieselfde trefkrag as die oorspronklike hê.
Vertaal deur Sophia Kapp
RAAK SPELSLIM ÉN WOORDSLIM MET DIE VIVA-APP
Donderdag 16 Julie 2015	Geplaas deur Marlie Coetzee
Lees 5678 tye
Gepubliseer in Aankondigings ;
Is jou Afrikaanse spelling en woordeskat iets wat jou taaljuffrou die horries gee? Moenie bekommerd wees nie! Hulp is so naby soos jou selfoon.
Die Virtuele Instituut vir Afrikaans (VivA), in samewerking met VivA se skolebekendstellingsvenoot, Atterbury Trust, het ŉ Afrikaanse woordeboek-app ontwikkel. Laai eenvoudig die splinternuwe, gratis VivA-app af, en kry kitstoegang tot nie een nie, maar sewe van die beste Afrikaanse woordeboeke en woordelyste: die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS), CTexT® SkryfGoed Tesourus, CTexT® Skryfgoed Woordelys, Kuberwoordeboek, Entrepreneurskapwoordeboek, Voorsetselwoordeboek en Gesegdes.
Prof. Gerhard van Huyssteen, uitvoerende direkteur van VivA, verduidelik dat VivA se woordeboekportaal ŉ tesourus en ses verskillende woordeboeke bevat wat ŉ gebruiker in staat stel om woordbetekenisse, vertalings en sinonieme van woorde vinnig en maklik na te slaan. Die app bevat ook ander taaldienste soos om daagliks vir ŉ gebruiker ŉ interessante taal- of spelwenk te bied. Die app is vir iOS en Android ontwikkel en kan gratis afgelaai word vanaf die Play Store en die App Store.
“Hoewel enigeen die app kan gebruik, rig VivA die app spesifiek op jongmense. Dit is vandag se skoolkinders en studente wat oor vyftig jaar steeds Afrikaans moet kan praat. VivA wil juis vir hulle die tegnologie gee om Afrikaans te kan gebruik,” verduidelik Van Huyssteen.
VivA gaan ŉ skolekompetisie vir hoërskoolkinders en hoërskole van stapel stuur op 17 Julie 2015 en die wenner sal op 18 September 2015 aangekondig word. Gaan stof bietjie ŉ Afrikaanse idioom of twee af, en stel dit op ŉ unieke manier visueel voor. Neem ŉ foto, teken ŉ prentjie of ontwerp jou skepping op die rekenaar. Jy kan selfs ŉ kort video maak! Stuur dan jou ontwerp vir VivA via Instagram met @viva_afrikaans en die hutsmerke #viva_afrikaans en #idioom. Onthou om jou #skoolnaam in te sluit.
Een graadelf- of graadtwaalf-leerder kan ŉ universiteitsbeurs losslaan ter waarde van R150 000, ook geborg deur die Atterbury Trust. Om vir die studiebeurs in aanmerking te kom, moet die leerling in graad 11 of 12 en by ŉ opvoedkundige instelling geregistreer wees. Die leerling mag vir enige studierigting van sy/haar keuse inskryf, maar hy/sy moet in Afrikaans studeer.
Daar kan weekliks lekker pryse gewen word. Tablette, selfone, T-hemde en ander koel pryse is op die spel.
Boonop kan die skool met die oulikste en oorspronklikste inskrywings R15 000 kontant wen met die komplimente van die Atterbury Trust.
Bepalings en voorwaardes: http://viva-afrikaans.org/skolekompetisie
VivA het ook kurrikulum gebaseerde lesplanne ontwikkel wat Afrikaans Huistaal en Eerste Addisionele Taal onderwysers kan gebruik vir onderrigdoeleindes. Die lesplanne en memorandums sal vanaf 17 Julie 2015 gratis afgelaai kan word vanaf die volgende skakel: http://www.viva-afrikaans.org/viva_lesplanne_skolekompetisie.zip
Onderwysers en skoolkinders word aangemoedig om van die VivA-app gebruik te maak wanneer die werkkaarte ingevul word.
“Ek glo dit is ŉ baie opwindende projek waaraan skole moet deelneem aangesien dit aan kinders en onderwysers die toerusting bied wat hulle kan help met Afrikaans,” het Van Huyssteen gesê.
VivA is ŉ navorsingsinstituut en diensverskaffer vir Afrikaans in digitale kontekste en is ŉ geregistreerde maatskappy sonder winsoogmerk. Die stigterslede van VivA is die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, ATKV, Dagbreek Trust, en Noordwes-Universiteit.
VivA se app Kompetisie
VivA-app stel geselekteerde woordeboekinskrywings via 'n vanlyn app beskikbaar.
Lys van woordeboeke sluit in: die Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS), CTexT® SkryfGoed Tesourus,
CTexT® Skryfgoed Woordelys, Kuberwoordeboek, Entrepreneurskapwoordeboek, Voorsetselwoordeboek en Gesegdes.
Wen ŉ universiteitsbeurs ter waarde van R150 000!
Baie ander pryse: tablette, selfone, T-hemde
R15 000 vir jou skool
Beeld enige Afrikaanse idioom uit, neem ŉ foto, plaas op Instagram met @viva_afrikaans en #viva_afrikaans #idioom #skoolnaam
Meer info by viva-afrikaans.org