Aspaai: Die biblioteek aan die einde van die wêreld
Etienne van Heerden se nuutste, Die biblioteek aan die einde van die wêreld, is op 19 November 2019 op Stellenbosch bekendgestel. Natuurlik wou ek kiekies neem.
LitNet het 'n fotogalery geplaas. Klik hier om dit te besoek.
Ek deel so 'n paar van my gunstelingkiekies wat dit nie gemaak het nie – outtakes soos ons Engels sê.
Etienne teken my boek.
Loerbroer is orals, ons bestaan is fragiel.
Só werk dit.
Wie loer jou af?
(2 uit) Drie Kleure Paul
In 1993 en 1994 het Krzysztof Kieślowski drie films uitgebring: Blou, Wit en Rooi. Die drie films het gou bekend geword as die Drie-Kleure-trilogie en was gewild, deels omdat die helfte van die Westerse wêreld verlief is Juliette Binoche, maar ook omdat hulle gewoon baie slim in mekaar gesteek het.
Kieślowski het naamlik drie verskillende stories vertel, maar het sekere tonele herhaal om so intertekste te skep.
Waarom gebruik ons intertekste?
Enige teks praat met 'n ander. Op 'n basiese vlak kan jy met advertensies van twee kettingwinkels in jou hand staan en die pryse vergelyk sodat jy kan besluit waarheen om te gaan, maar in die letterkunde maak skrywers van intertekste gebruik om poorte oop te maak na ander (verbeelde) wêrelde.
Wanneer 'n skrywer bewustelik 'n ander verhaal oproep, beteken dit dat die ander verhaal betrek word en op 'n metavlak bekyk word vanuit die nuwe teks. Op hierdie manier ontstaan 'n gesprek tussen tekste.
Chanette Paul doen nou presies dieselfde met die drieluik waarmee sy tans besig is.
Twee van die drie, Lira en Mirre, is gepubliseer en die derde, Corali, verskyn in Februarie.
Die boeke fokus op drie vroue wat wegvlug uit gebroke verhoudings en hulle dan kom afsonder op 'n dorpie met die naam Vywerbaai. Daar gebeur die lewe, die hartseer, en die mooi. Uiteindelik is daar hoop vir elkeen.
Paul maak, soos Kieślowski, bewustelik gebruik van intertekste. Sy laat sekere gebeure weer 'n keer "speel" voor die leser se oog. So leer ons meer oor dieselfde gebeurtenis, maar uit 'n verskillende perspektief. Dit is slim. Die leser ken nou al van die karakters en weet dus soms wat gaan gebeur, wat spanning skep.
By ander geleenthede word stiltes in die een teks weer aangevul deur 'n kennis van die ander; een baie mooi voorbeeld is Beulah en haar gesin.
Paul is baie slim. Sy beskryf 'n spierwit dorpie op so 'n manier dat die leser onmiddellik bewus is van die bevoorregte posisie van die inwoners, maar sonder dat sy ooit prekerig raak oor die saak, en sonder dat die storielyn in gedrang kom.
In die eerste boek leer ons Beulah, die huishulp uit die onderdorp, en ander lede van haar gesin ken. In die tweede is Beulah en haar gesin baie minder sigbaar, deels omdat die fokus hier heel anders is. Dan, op bladsy 222 gooi Paul 'n leidraad aan die slim leser. Beulah merk op teenoor Boet: "Ons bruin mense is mos deurskynend vir wit mense. Sien ons nie raak nie. En hulle glo seker ons is doof ook, want hulle praat dinge waar ons kan hoor wat seker nie vir onse ore bedoel was nie."
Meer gaan ek nie verklap nie. Lees die boek. Die realiteit is dat hierdie opmerking, en die intrige wat hierop volg, baie belangrik is vir dié boek en die reeks. Nie net lewer Paul op 'n metavlak kommentaar op die Suid-Afrikaanse samelewing nie, sy bestuur haar karakters se aan- of afwesigheid om haar stories te maak werk – oor al drie boeke heen.
Dis slim. Beulah se opmerking sou minder suksesvol wees in hierdie boek as ons haar nie reeds elders leer ken het nie.
Die Literaire Thriller
In Nederland is daar 'n hele "genre" van lekkerleesverhale wat verkoop word onder die vaandel van 'n Literaire Thriller. Hierdie boeke probeer nie letterkundige pryse wen nie. Hulle is kommersieel en lees lekker, maar is geskakeerd en die mense is redelik gewoon; hulle is nie superhelde nie.
Ons gebruik nie daardie term in Suid-Afrika nie, maar Chanette Paul sou waarskynlik die beste voorbeeld daarvan wees in ons land. Haar karakters is suksesvol, hier en daar selfs ryk, maar hulle is nie superhelde, of selfs superskurke nie. Soos dikwels in Nederlandse tekste die geval is met die Literaire Thriller, hou Paul haar besig met die posisie van die vrou in 'n komplekse stelsel van waardes.
In Mirre skep sy weer 'n narsistiese vent om Mirre se man te wees (hoor sommer hoe die spanningslyn stywer word!), maar die mense wat Mirre om haar skaar, is gewoon. Ryk, ja. Bevoorreg, ja. Maar ook menslik. Verder: die bevoorregting word reguit in die oë gekyk en aangespreek. (Toilet! Toilet! As jy dít nie verstaan nie, koop Lira en Mirre dadelik.)
LAPA gaan volgende jaar die Nederlandse superskrywer Ester Verhoef na Suid-Afrika bring om op te tree by die US Woordfees. Verhoef is een van die heel beste verkopers in Nederland. Voor jy egter in Maart Liewe Mamma koop, wat die Afrikaanse vertaling van Verhoef se blitsverkoper is, moet jy dalk Chanette Paul se Lira, Mirre en Corali lees. Kyk 'n bietjie hoe lekker onse Boerethrillers is!
Drie kleure Paul. Lekker. Baie lekker. Kieślowski, eat your heart out!
Natural hair | Natuurlike hare
"Being a brown person means hair is more than just hair." So said Bianca Flanders at the launch of her delightful book Pumpkin finds her queen.
"Girls spend so much time worrying about their hair, instead of thinking how they may become president one day," Flanders said to a packed Young Blood Gallery in Breë Street, Cape Town.
Kelly Smith interviewed Flanders.
Flanders told Smith she too used to do everything to have straight hair, but then one day, like Pumpkin Pie, she realised that it was possible to embrace her beautiful curls.
Flanders teamed up with her partner Dean Balie for a delightful reading, set to music, of Pumpkin finds her queen.
Balie is an actor in his own right.
Flanders is a well-known and much-respected singer, dancer and actor. She is a voice artist as well.
Pumpkin finds her queen is her first book.
The delightful illustrations in the book are by the award-winning illustrator Zinelda McDonald.
Die boek is ook in Afrikaans beskikbaar as Prinses Pampoenpit. Albei boeke is uitgegee deur LAPA Uitgewers.
Lihle Dunjana provided some lovely jazz.
Hair has always been political in this country.
There were the pencil tests.
There were army-style shaves (even in school).
Three years ago some headmasters still took it upon themselves to be the ridiculous gate keepers of an old and defunct order.
Back then I composed this photo essay in protest.
Last night I was totally enamoured by the way natural hair was embraced.
Pumpkin Pie for President!
Die sewentiende veer
Die karakters in Nanette van Rooyen se nuwe boek voel vir my soos daardie Chinese porseleinbakkies wat gebreek het, en dan weer met goud aanmekaar gelas is. 'n Mens noem die vreemde kunsvorm Kintsugi. Die stukkende kunswerk kry meer waarde deur stukkie vir stukkie weer met liefde en goud gelas te word.
Koop Die sewentiende veer en lees dit voor die resensente met spoilers begin. Die titel verwys na 'n baie belangrike veer, maar ek gaan nie sê hoekom nie.
Ek wil wel noem:
Lara woon saam met haar ma en dié se vriend. Hulle is 'n klein, disfunksionele gesin wat tog baie lief is vir mekaar.
Lara werk vir 'n tatoe-kunstenaar.
Lara weet nie haar pa is nie, en dit grief haar.
Alex het in 'n kinderhuis grootgeword. Daar ontmoet hy 'n alleenloper wat na uile en ander voëls omsien. Dié man en sy uile word Alex se enigste familie.
Alex werk in 'n bekende koffiewinkel in Kaapstad, die ene steampunk.
Ons ontmoet die karakters wanneer Alex na Lara gaan soek. Lees self hoe en hoekom.
Jeugromans, Bildungromans en teikenmarkte?
Van Rooyen se boek is fantasties. Dit is dalk "jeugroman", maar alle ouderdomme van 13 af op moet dit lees. Die boek is kort en die temas is so geskryf dat 'n onderwyser nie 'n toeval sal kry as 'n leerder dit in die klas wil gebruik nie, maar die karakters is rond genoeg afgewerk om enige ouer leser ook te bekoor.
Jeugboeke is nie mak nie. Dink maar aan Fanie Viljoen se baie bekende Breinbliksem (Tafelberg) of sy uitstekende Pleistersvir die dooies (LAPA). Albei moet, soos Nanette van Rooyen se Die sewentiende veer (LAPA), of Jan Vermeulen se Soen (Tafelberg) en Oopmond (LAPA), ook deur volwassenes gelees word.
As jy nie Sally Partridge se boeke ken nie, dan moet jy hier kliek. Hulle is briljant. Ja, hulle werk as jeugromans, want in Engels lees skooljuffers makliker moeilike onderwerpe, maar nog eens is dit net onnosel groot mense (wat dit ook al mag beteken) wat nie Partridge se boeke sal wil probeer nie. Tafelberg kan baie, baie trots wees op haar.
Dan het jy dikker, meer verwikkelde romans waarin die temas meer gewaagd is, dink maar aan Halley se komeet (Wenkbrou) deur Hannes Barnard. Daardie karakters is jonger as Van Rooyen se karakters, maar die temas word anders aangepak. Dit is hoekom ons dit as 'n Bildungsroman geklassifiseer het.
Dink ook Lucia Prinsloo se Vegters (Wenkbrou) waar die hoofkarakters slegs 'n paar jaar uit die skool uit is. Dit is een van die groot boeke van 2019. Op watter stadium is 'n boek dus vir "ou mense"?
My kontensie is dat alle mense goeie boeke moet koop, lees en geniet.
Die sewentiende veer is dunner en effens minder verwikkeld as van die ander wat ek hier bo noem, maar dis in die eenvoud dat 'n mens die gebreekte karakters teen die lig sien om hulle goue inlaswerk te bewonder. Hulle is nie almal super ryk, super mooi, super arm of super slim nie. Van Rooyen skep MENSE.
Sy betrek ook werklike gebeure, soos die bekendstelling van Flori Schrikker en Koelsoem Kamalie se Soettand by die Rhodes Memorial, om egtheid aan haar karakters te verleen. Ook Dana Snyman word 'n wonderlike kamee geskenk in hierdie boek.
Ek self is nie gek oor 'n eerstepersoonverteller nie, hoewel die meeste jeugboekskrywers dié verteltoon aanneem. Die voordeel van dié verteltrant is egter 'n intieme stem wat ons nie makliker anders sou kry nie. Van Rooyen doen dit baie goed. Jy beleef elke seer, elke oomblik van verwondering en elke enorme selfondersoek baie, baie intens.
Van Rooyen verjaar vandag.
In die boek speel vere van baie verskillende soorte voëls 'n baie groot rol. Lees self. Ek gaan nie verklap nie.
Al wat ek gaan sê is: Nanette, op jou verjaarsdag stuur ek vir jou veer uit Kanada. Dit is opgetel deur 'n lid van die inheemse bevolking en ingebind in 'n droomvanger. Dit het met 'n lang ompad by my beland. Ek het geen idee aan watter voël dit behoort het nie. My droom is dat Die sewentiende veer deur baie mense gelees en waardeer sal word.
Suid-Afrika se ekonomie is in beseringstyd, maar vandag is ons almal kampioene.
(A quick summary in English lower down)
Voor die wedstryd verby was, het die woorde South Africa reeds op die William Webb Ellis-trofee gepryk.
Toe die gonser blaas, moes Suid-Afrika net een hengse skop na die kantlyn gee om seker te maak dat Siya Kolisi die beker omhoog sou hou, om seker te maak dat Cyril Ramaphosa in 'n Boktrui vir 'n klompie oomblikke verswelg sou word deur enorme, swetende manne wat 'n passie vir Suid-Afrika deel.
Daar was iets magies aan die wen; en aan Kolisi se toespraak teen die teen die einde. Saam kan ons meer doen.
Vir 'n paar fantastiese oomblikke was die wêreld mooi, was die reënboognasie saamgebind in groen en goud. En vir die eerste keer was die span, wat die beker vir die reënboognasie gewen het, so bont soos die mense wat vir hulle geskree het.
Nou die vraag:
Hoekom is daar so min boeke oor rugby geskryf?
Kerneels Breytenbach het onlangs Hond se gedagte gekry. Lees dit. Kerneels weet hoe om ironie te laat werk; kerk, staat en rugby… niks word ontsien nie. Daar is ook die biografieë. Against all odds is 'n Jonathan Ball-publikasie, terwyl dieselfde outeur se weergawe vir jongmense, wat gewoon Siya Kolisi heet, in Afrikaans by LAPA uitgegee is. (En lees Naomi Meyer se onderhoud met die skryywer op LitNet.)
Maar romans, met ouens wat hulle longe uitspeel in rugby, die demigode wat werklik groter en sterker is as gewone mense, is skaars.
Hoekom? Dalk is die rol van die letterkunde om te ironiseer, om vrae te vra. In wit Suid-Afrika was rugby nogal altyd die grootste godsdiens, so hoe skryf jy oor helde sonder om dweperig te wees? Die letterkunde se rol is nie om biografieë te skryf nie, die skrywer van fiksie se rol is om die voete van klei te ondersoek.
Daar is egter een boek wat ek baie hoog aanslaan. FJ Labuschagne se Beseringstyd is 'n slim roman wat ook baie lekker lees. Dit het reeds in 2014 by Naledi verskyn, so 'n mens sal dalk in tweedehandsewinkels moet gaan soek; doen dit, dié boek verdien aandag.
Chase, die hoofkarakter, is alles wat 'n mens van 'n rugbygod verwag: Hy is ryk, hy is groot, hy is so sterk soos 'n bees en die vroumense gooi panties. Hy is boonop blerrie goed op die veld.
Dit is 'n letterkundige teks, so daar is 'n maar; hierdie held het 'n swak plek. Dit is waar die boek fassinerend raak; want Chase bly op die heel hoogste vlak meeding, ten alle koste.
Koop dit en lees dit. Jy geniet die vasbyt, die sweet, die kameraderie. Iewers, as jy die hoogste sport in enige iets wil bereik, moet jy deur pyn en selfbevraagtekening kan werk om die oog op die prys te hou. Of jy nou opleiding as soldaat ontvang, of in rugby wil uitblink, of op die pad jou merk wil maak as hardloper, die bomenslike maak van jou 'n wenner.
Elkeen van daardie manne wat Saterdag die Engelse oorrompel het, se storie is op 'n manier soortgelyk aan Chase s'n. Elkeen is 'n godjie in die rugbygodsdiens. Elkeen het met pyn en baie bitter ure daar gekom.
Wat maak van Saterdag se oorwinning so spesiaal?
FJ Labuschagne se Beseringstyd dra 'n motto: In beseringstyd kan jy 'n wedstryd wen of verloor.
Saterdag het die bokke niks meer as 80 minute nodig gehad nie. Ons land se naam was reeds op die beker (letterlik) toe die eindfluitjie blaas.
Dit was egter die kort, effens gesette man wat sy pak se baadjie en hemp gaan ruil het vir 'n groen trui wat weet ons land moet nou wen, anders gaan ons verloor. Cyril staan aan die hoof van 'n regering wat ernstig droog gemaak het. Junk status staan oral op die finansiële state.
Gelukkig kan 'n godsdiens, soos rugby, soms in beseringstyd iets beteken.
Saterdag het dit.
Saterdag het ons weer in Suid-Afrika geglo.
Saterdag het Rassie Erasmus se span vir ons gewys 'n mens kan in beseringstyd die onmoontlike moontlik maak.
Ek sluit af met korrespondensie tussen my 'n baie dierbare vriendin – 'n Ausie. Jip. 'n Ausie.
This correspondence between me and a dear friend in Australia summarises yesterday's events.
Well done RSA. I thought the POMS were a shoe-in so even a greater effort as underdogs with a black captain!!!!
I guess there will be much celebration. Enjoy
It is wonderful how the nation united yesterday. Jabu and I watched the game with friends. Not one of the people in the room were rugby fans, but we cheered every move.
Lots of green and gold love.
Sometimes fairy tales are more real than books.
Sometimes we have to embrace the fact that heroes need not have feet of clay, that our team is the best.
Sometimes even a cynic has to write in hashtags: #WeDidIt #ItComesHome #Siya #SiyaKolisi #OhCaptainMyCaptain #GroenEnGoud #DitKomHuisToe