Maar Barmen was nie net ’n stimulus om in die algemeen tot ’n hernieude belydenis van geloof te kom nie. ’n Hernieude geloofsbelydenis was in die besonder ’n uitdaging om in ’n situasie van politieke onreg en totalitarisme te getuig van die soewereiniteit van Jesus Christus. Wat tot die verbeelding van Christene oor die hele wêreld gespreek het, was die feit dat die Bekennende Kirche in Duitsland gereageer het op ’n politieke situasie wat deur hulle as ’n status confessionis ervaar is, as ’n oomblik van waarheid, en dat hulle die moed gehad het om, terwyl ander Christene mislei was, onverskrokke te getuig vir wat reg was (Burgsmüller & Weth, 1983 en Votum des theologischen Ausschusses der EKD, 1974).
Hierdie daad van die Bekennende Kirche het andere daartoe aangespoor om dieselfde in ander areas van kritieke sosio-politieke omstandighede te doen. Die dreigende gevare in die moderne wêreld het ’n belangrike impuls gevorm om tot ’n nuwe getuienis aangaande die bevrydende krag van die evangelie te kom (vgl. Called to Witness to the Gospel Today, WARC, 1982). Die talle vorms van verdrukking, uitbuiting, armoede, veragting vir die lewe en vertrapping van menslike waardigheid wat in die wêreld ervaar word, is gesien as geleenthede vir die kerk om van Gods bevryding en heil te getuig. Spesifiek die tweede stelling van die Barmen-verklaring het hierin ’n groot rol gespeel. Hierdie tweede stelling kan soos volg verwoord word: dat Jesus Christus ‘Gods kragtige aanspraak op ons hele lewe is, deur Wie ons bevryding uit die goddelose bindings van hierdie wêreld ervaar, tot vrye en dankbare diens aan sy skepsels’.
Die belydenisbeweging in Suid-Afrika moet in die lig van hierdie stelling verstaan word. De Gruchy (1984:64 ev) het aangetoon dat die Barmen-verklaring en die saga van die Kirchenkampf in Suid-Afrika “symbols of liberation” geword het. Dit is gevolglik nie vreemd dat verskillende dokumente in die onlangse Suid-Afrikaanse geskiedenis deur waarnemers van buite met die Barmen-verklaring vergelyk is nie. Een van hulle is The Message to the People of South Africa (1968). Andere het ook die Belhar-belydenis en die Kairos-dokument met Barmen in verband gebring (Horn, 1988:105-109). Al drie hierdie dokumente, wat as die belangrikste dokumente in die Suid-Afrikaanse belydenisbeweging gesien moet word, verskil in meer as een opsig van die Barmen-verklaring wat vorm en inhoud betref. Dit lê egter voor die hand dat Barmen vir hulle ’n voorbeeld was van ’n belydenis in ’n situasie wat om ’n duidelike woord van die kant van die kerk roep.
Die Message begin met die plegtige verklaring dat die nood die opstellers gedring het om in verbondenheid aan die algemene Christelike geloof en die ewige evangelie van verlossing te bely dat daar in Christus alleen hoop en veiligheid is. Daarna word uitgespel dat die politiek van apartheid méér is as maar net ’n politieke stelsel: dit is in werklikheid ’n doctrine, ’n ideologiese alternatief vir die evangelie, wat bedoel is om aan die voorstanders daarvan sekuriteit te bied wat slegs in die geloof in die evangelie gevind kan word. In dié sin is apartheid die verwerping van die sentrale waarhede van die Christelike geloof. Apartheid is niks minder nie as ’n vorm van weerstand teen die Heilige Gees en dit stel ’n valse evangelie teenoor die Bybelse evangelie van versoening. Die Message doen ’n beroep op alle gelowiges om te aanvaar dat die liefde van God en die versoening in Christus in staat is om alle vyandskap tussen mense te versoen en om te verstaan dat nie hulle groep of volk of ras hulle hoogste lojaliteit is nie, maar Jesus Christus alleen.
Barmen was egter nie die enigste invloed wat op die Message ingewerk het nie. In 1966 het Naude en biskop Bill Burnett van die SARK die Geneefse konferensie oor “Church and Society” van die WRK bygewoon. Hierdie konferensie het ’n geweldige invloed op die rigting van die WRK gehad en hier is die teologie van revolusie vir die eerste keer gelanseer (Cox, 1968:9–15; Rendtorff & Tödt, 1968; Oglesby & Shaull, 1967). Na die konferensie in Genève is ’n aantal streekkonferensies dwarsdeur Suid-Afrika gehou om die betekenis daarvan vir die Suid-Afrikaanse konteks te bepaal. Die kommissie wat die Message sou formuleer, is in 1966 na aanleiding van die Geneefse konferensie in die lewe geroep, en iets van die gees daarvan is reeds agter die Message aanwesig. In die dokument self kom dit tot uitdrukking in die direkte verband wat tussen politick en geloof gelê word. Die Message self is egter nog nie die produk van die politieke teologie nie: dit verteenwoordig op ’n eienaardige manier ’n verbinding tussen die Van Ruleriaanse teokratiese denke (afkomstig van een van die opstellers) én die Anglikaanse sosiale teologie wat die gees in die SARK gestempel het (De Gruchy, 1990:8).
’n Vergelyking van Barmen en die Message openbaar aan die een kant bepaalde ooreenkomste, maar aan die ander kant ook betekenisvolle verskille. Die Message is baie meer ingestel op die ontmaskering van die ideologiese voorveronderstellings van apartheid en die praktiese betekenis van die evangelie vir die sedelike vrae wat daarmee saamhang, as wat die geval met Barmen is. Trouens, dit is ’n swakheid van Barmen dat dit nie eksplisiet op die Duitse politieke ideologie ingaan nie, maar homself net met die vryheid van die kerk in ’n totalitêre staat besighou (Huber, 1991:53 ev). In hierdie opsig dui die Message die nuwe rigting van die hele ekumeniese beweging sedert 1966 aan, selfs al geskied dit nog nie in die vorm van die latere revolusionêre teologie van bevryding nie.
Aan die besluite van die WGB in Ottawa het daar ’n aantal uitsprake van instansies in Suid-Afrika voorafgegaan wat daardie besluite voorberei het. Reeds in 1978 het die Sinode van die NGSK besluite oor apartheid geneem (Cloete & Smit, 1984:13). In 1979 het die Broederkring van die Ned. Geref. Kerk by sy vergadering te Hammanskraal ’n Teologiese Verklaring uitgereik waarin Gods eis van geregtigheid in menslike verhoudinge beklemtoon word en gesê is dat God die kerk roep om te staan waar Hy staan: teenoor onreg en by diegene wie se reg hulle ontsê word (teks in Vischer, 1982:20–22). In 1981 is ABRECSA, die Alliance of Black Reformed Christians in South Africa, op inisiatief van die Broederkring gestig. In die vyf artikels van die teologiese grondslag van ABRECSA word die oppergesag van die Woord van God, die Heerskap van Christus en die verantwoordelikheid van Christene vir ’n regverdige samelewing erken. Ook word aanvaar dat Christelike plig vereis dat die burgerlike owerheid slegs gehoorsaam moet word sover as wat die wette daarvan nie in stryd met die Woord van God is nie. Ook word die noodsaaklikheid van die sigbare eenheid van die kerk oor die grense van ras, kultuur, etnisiteit, taal en seks been beklemtoon (teks in De Gruchy & Villa-Vicencio, 1983:161).
Die Sinode van die NGSK het uit die besluite van Ottawa die konklusie getrek dat as die kerk dit werklik ernstig bedoel dat ’n status confessionis ontstaan het, hy ook daartoe geroepe is om tot ’n daad van belydenis oor te gaan. Op grond van die rol wat die begrip status confessionis in die optrede van die NGSK gespeel het, is die Belhar-belydenis in verband gebring met die Duitse kerkstryd wat op die aanvaarding van die Banner-verklaring uitgeloop het (Cloete & Smit, 1984:14–38). Die begrip het sterk gefunksioneer in die totstandkoming van die Barmen-verklaring, en is in Suid-Afrika in die teologiese gesprek oor apartheid ingevoer deur die Lutherse biskop Manas Buthelezi in sy toespraak op die vergadering van die Lutherse Wêreldfederasie in Dar es Salaam in 1977. Hy het toe reeds gekonstateer dat ’n stadium in Suid-Afrika bereik is waarin dit nie langer vir Christene moontlik is om oor die saak van apartheid te verskil nie, aangesien dit die Christelike geloof in sy kern aantas. Apartheid moes volgens hom dus as ’n kettery beskou word (Cloete & Smit, 1984:19).
Die belydenis van Belhar bestaan uit vyf artikels wat almal oor die kerk handel (teks in Cloete & Smit, 1984:7–10). Die eerste artikel bely dat die drie-enige God die kerk deur sy Woord en Gees vergader, beskerm en bewaar. Artikel 2 bely – met ’n beroep op ’n groot aantal Bybeluitsprake – die eenheid van die kerk, met klem daarop dat hierdie eenheid sigbaar moet wees en konkreet in die gemeenskap van die heiliges beleef moet word. Artikel 3 bely dat die kerk ’n versoende gemeenskap is, maar stel dat dit ongeloofwaardig gemaak word in ’n land waarin daar op rasse-grondslag ’n gedwonge skeiding tussen mense gemaak word. Artikel 4 bely dat God op ’n besondere wyse die God van die noodlydendes, armes en verontregtes is en dat Hy die kerk roep om die saak van die verontregtes op te neem. Artikel 5 sluit of deur te sê dat die kerk in al hierdie dinge gehoorsaam aan Christus moet wees, selfs al sou die owerhede en verordeninge van mense daarteen wees en straf en lyding daaraan verbonde wees.
Die belydenis sluit idiomaties hoofsaaklik aan by die bekende gereformeerde belydenisse. Die Skrifberoep is op ’n groot aantal Bybelse uitsprake en assosiasies gebou, wat aan die teks ’n doksologiese karakter verleen. Volgens die voorbeeld van die Dordtse Leerreëls konsentreer dit net op één leerstuk, in hierdie geval die leer aangaande die kerk. Die belydenis belig die verskille wat daaroor onder Christene ontstaan het, en stel duidelik vas wat daaroor bely en wat verwerp moet word. Al word die woord apartheid nêrens gebruik nie, is die hele belydenis bedoel as ’n getuienis teen die uitwerking van hierdie politieke ideologie op die lewe van die kerk en die samelewing. Daarom konsentreer dit op die skending van die eenheid van die kerk en die roeping van die kerk om versoening en geregtigheid te bevorder.
Die mees kontroversiële uitspraak in die belydenis is die stelling in die vierde artikel dat God in ’n besondere sin “die God van die noodlydendes, die arme en die verontregte is en dat Hy sy kerk roep om Hom hierin na te volg”. In die diskussie oor die dokument is hierdie formulering meermale geïnterpreteer as ’n onderskrywing van die beginsels van die teologie van bevryding. Ook by die Sinode waarop die belydenis aanvaar is, is deeglik daarop ingegaan. In ’n indringende artikel het DJ Smit as een van die opstellers van die belydenis op die betekenis daarvan ingegaan (Cloete & Smit, 1984:60 ev). Hy lê klem op die volkome Bybelse karakter van hierdie woorde, op die feit dat dit binne die konteks verstaan moet word as ’n oproep tot navolging van God in sy ontferming oor die ellendiges, en dat die appèl daarvan, naamlik die appèl om geregtigheid in ’n Bybelse sin te laat geskied, gehoor moet word. Volgens hom is daar ingrypende verskille in die ideologiese raamwerk en voorveronderstellings van die Belydenis van Belhar en die egte bevrydingsteologieë. Dié belydenis plaas hierdie uitspraak binne die raamwerk van die gereformeerde teologie. Hy erken dat hierdie woorde moontlik verstaan kan word as ’n aansluiting by motiewe in die bevrydingsteologie, en dat daar ook binne die NGSK diegene kan wees wat dit vanuit die swart ervaring so sal verstaan. Waarop dit egter aankom, is dat die belydenis geloofstaal is – belydenistaal wat oproep tot ’n kritiese toetsing van die ganse politieke en sosiale lewe in die lig van die reg en geregtigheid en ontferming waarvan die Bybel praat – en daarin is dit vir die NGSK net so ’n groot toets as vir die kerke wat apartheid ondersteun het (Cloete & Smit, 1984:68–73).
In die diskussie tussen die Ned. Geref. Kerk en die Ned. Geref. Sendingkerk oor die belydenis is daar deur die Ned. Geref. Kerk na sorgvuldige oorweging tot die slotsom gekom dat die Belydenis van Belhar nie as in stryd met die Woord van God of die gereformeerde belydenisskrifte beskou kan word nie. Trouens, in Kerk en samelewing het die Ned Geref Kerk self reeds in 1986 die uitspraak opgeneem:
God is immers by uitnemendheid die Een wat vir die saak van die noodlydende en verontregte intree. Daarom bely die Psalmdigter: ‘Ek weet die Here behartig die regsaak van die hulpelose, Hy sorg vir die reg van die arme’ (art. 144).
Sedert die sestigerjare ontwikkel daar in Suid-Afrika ’n sterker wordende Swart Bewussynsbeweging. Hierdie bewussynsbeweging is van die begin of begelei deur ’n eie vorm van Swart Teologie, waarvan Manas Buthelezi een van die vernaamste eksponente was. Namate die swart politieke denke geradikaliseer geraak het, het swart teoloë ook hulle vertroue verloor in die vermoë en bereidheid van die gevestigde kerke om erns te maak met die Christelike belydenis in sy bevrydende krag. Hulle het begin voel dat dokumente soos die Message en Barmen nie werklik betekenis gehad het in die bevrydingstryd nie. Die gevolg was dat ’n Swart Teologie van bevryding ontwikkel is.
Die Kairos-dokument begin met die verklaring dat ’n oomblik van waarheid (kairos) vir die kerk aangebreek het, omdat die kerk verdeeld is en sy dag van rekenskap aangebreek het. Dit identifiseer daarna drie tipes teologie wat in Suid-Afrika bestaan: die sogenaamde State Theology (burgerlike staatsgodsdiens), die Church Theology (hoofsaaklik van die Engelse kerke), en die Prophetic Theology van die Swart Bevrydingsbeweging. Die Kairos-dokument verwerp die burgerlike godsdiens omdat dit ’n ideologiese wapen is wat deur ’n tirannieke staat gebruik word om sy onderdrukking van die mense te sanksioneer. Dit verwerp ook die Church Theology, omdat dit in naïwiteit oor liefde en versoening praat, sonder om die kwaad van verdrukking op grond van ’n korrekte sosiale analise te konfronteer. In die Kairos-dokument word gekies vir die profetiese teologie as ’n politieke teologie van bevryding wat gebruik maak van die Marxistiese sosiale analise en die konsep van klassestryd.
Die dokument dring by die kerke daarop aan om nie voor te gee dat hulle onpartydig in die stryd is nie, maar om die tekens van die tyd te onderskei en hulle kragte te voeg by diegene wat die tirannieke staat weerstaan, sodat dit omvergewerp en ’n nuwe regering ingestel kan word wat die beswil van alle mense sal dien. Die kerk moet verder die lydende mense bemoedig en aan hulle ’n boodskap van hoop bring, met die versekering dat God aan hulle kant is. Die prediking, praxis en liturgie van die kerk moet konkreet daarop gerig wees om die saak van bevryding te bevorder.
In die algemeen kan dit waar wees dat Barmen ook vir die opstellers van die Kairos-dokument as ’n voorbeeld gedien het, in dié sin dat dit hulle daartoe aangespoor het om te reageer op ’n spesifieke status confessionis (Horn, 1988:119). Die teologie van Barmen het egter geen direkte invloed daarop uitgeoefen nie. Huber het die twee dokumente met mekaar vergelyk en wys daarop dat hulle daarin ooreenstem dat albei situatiewe belydenisse is met ’n politieke snykant. Die twee dokumente verskil egter daarin dat Kairos baie meer eksplisiet is in sy ontleding van die situasie, sy veroordeling van die politieke magte en sy kritiek teen die ambivalente houding van die kerke. In sy konsentrasie op die konkrete situasie van onreg is Kairos volgens Huber sterker as Barmen. In sy teologiese konsentrasie op Christus as die Heer is Barmen egter sterker as Kairos (Huber, 1991:57–60).
Wie die twee dokumente lees, merk egter dadelik dat hulle teologies tot twee verskillende wêrelde behoort. Saaklik is daar geen ooreenkoms tussen die twee dokumente nie. Horn het probeer om ’n verband tussen die twee dokumente te lê via die sosialistiese simpatieë van die jong Barth (Horn, 1988:117). Dit is egter vergesog. Barmen self is ’n leerstellige belydenis in die tradisie van die Reformasie, net soos ook die Belharbelydenis. Die Kairos-dokument is egter ’n voorbeeld van ’n strydgeskrif in die idioom van die kontekstuele politieke teologie volgens die basis van ’n Marxistiese maatskappy-teorie. Die Kairos-dokument bied dus ook geen herinterpretasie van die Christelike geloof in terme van die Marxistiese denke, soos dit byvoorbeeld in die Geloofsbelydenis van die Presbiteriaans-Gereformeerde Kerk van Kuba (1977) geskied nie (Hebly, 1943:40; Schuurman, 1983:41–47). Hierdie dokument lokaliseer hoofsaaklik met behulp van ’n Marxistiese analise die kwaad in die samelewing as alleen maar in die kamp van die vyand en gebruik die beloftes van die evangelie om die politieke stryd van die onderdruktes te seën en te ondersteun. Hierdie dokument roep selfs die kerk op tot ’n aktiewe deelname aan die stryd in die sin dat die kerk met sy prediking, kategese, pastoraat en liturgie ’n diens aan die toerusting tot en ’n motivering vir die stryd moet lewer (vgl hoofstuk 5: “Challenge to Action”; ook Jonker, 1987:77–83.)
Ook Noordmans het gesê dat die Calvinistiese tradisie van die begin af ’n beter begrip as die Lutherse gehad het van die betekenis van die koms van die koninkryk van God vir die huidige wêreld. In hierdie verband sien hy selfs ’n sekere verwantskap tussen die gereformeerdes en die Dopers met hulle onstuimige verlange na die Godsryk en verklaar dat die gereformeerde in ’n sekere sin die tweelingbroer van die Doopsgesinde is, omdat hulle albei die droom van die deurbraak van die koninkryk van waarheid reeds in die aardse lewe daarop nahou. Hy sê dat die Psalms wat gereformeerdes so graag sing, vol is van ‘rumoer en oproer’, en hy sien dit as teken van hulle verlange na die eksplosiewe krag van die Godsryk wat nou al die gelaat van die aarde kan verander (Noordmans, 1979: 463–464; Jonker, 1982:72–89). Van Ruler sluit daarby aan deur te sê dat daar in die gereformeerde denke oor die Gees ’n bepaalde revolusionêre potensiaal aanwesig is wat by hulle die visioen wakker hou van ’n samelewing waarin geregtigheid woon (Van Ruler, 1960:91–92).