Verewig in klip
Klip is duursaam. Graniet, marmer, sandsteen of vulkaanklip—regoor die aarde kon beelde of argitektoniese strukture van sulke gesteentes reeds lange eeue in die wind en weer deurstaan. Dié klipwerke is in die uiteenlopendste kulture geskep... soos op hierdie webblad onderhoudend in woord en beeld vertel word. Ons besoek aan die wêreld van klip begin by die Egiptiese piramides. Dan vertoef ons by die Groot Muur van China en vervolgens by die raaiselklippe van die Paaseiland, van Stonehenge en van Zimbabwe. Maar dit is nie al nie. Ook ons eie Voortrekkermonument kom uiteindelik onder die loep!
Die piramides van Egipte
Foto: Backgrounds Archive
REGS: Die piramides was een van die sewe wonders van die Oudheid—maar eeue later fassineer dié indrukkende nalatenskap van die farao's steeds elke buitelander wat Egipte besoek. Met die piramides word meestal die beroemde kompleks van piramidale bouwerke bedoel wat die een of ander tyd in die 26ste eeu v.C. op die Giza-plato aan die suidwestelike buitewyke van die teenswoordige Kaïro opgerig is.
Hier is drie groot piramides en 'n aantal kleineres wat die getal op tien te staan bring. In Egipte is egter altesame sowat sestig oud-Egiptiese piramides.
Groot piramides is op bevel van die konings (farao's) gebou om hul grafkelders te beskerm. Daar is geglo dat 'n rusplek in 'n piramide sou verseker dat die afgestorwene se gebalsemde lyk (mummie) ongeskonde bly en dat sy siel vir ewig sou lewe. 'n Kamer in die hart van die piramide, of daaronder, het as grafkelder gedien en die Egiptenare sou dit met goud en ander skatte vul. Kleiner piramides is langs die groteres gebou vir die stoflike oorskot van die gestorwe Egiptiese koninginne.
Die Groot Piramide van die farao Choefoe (of Cheops) is die grootste van die piramides by Giza. Dit was 'n yslike sowat 147 meter hoog, maar die piramidion of boonste deksteen het verlore gegaan, en nou het die piramide 'n hoogte van nagenoeg 139 meter. Dit is gebou van 2,5 miljoen kalksteenblokke, elk met 'n massa van ongeveer 2,5 ton. Dat die ou Egiptenare die bouery sonder hyskrane en ander moderne apparate kon vermag, is om die minste te sê verstommend.
Die presiese uitleg van die Groot Piramide bly steeds 'n raaisel, asook waarom daar soveel skagte in die struktuur is.
Hoewel die Egiptiese piramides so stewig gebou is, het grafrowers tog nog dikwels daarin geslaag om die grafkelder te bereik en die skatte te steel wat vir die farao in die hiernamaals bedoel was. Die gevolg was dat die ou Egiptenare mettertyd opgehou het om piramides te bou en hul dooies in geheime ondergrondse grafkelders soos in die Vallei van die Konings begrawe het.
LINKS: Dis glo die enigste mensgemaakte struktuur wat uit die ruimte sigbaar is—die Groot Muur van China wat kilometers der kilometers oor berge en dale en teen riviere langs kronkel. Ramings oor die lengte van die muur verskil, maar baie geskiedkundiges glo dat dit op sy langste 'n ontsaglike sowat 2400 km ver gestrek het, of 3200 km as die vertakkings bygetel word.
Dink aan die padafstand tussen die Kaap en Johannesburg (nagenoeg 1400 km) en jy sal jou kan voorstel hoe lank dit is!
Die grootste deel van die muur het weliswaar reeds verbrokkel, maar etlike honderde kilometer is vandag nog ongeskonde.
Dit was Shi Huangdi, eerste keiser van die Qin-dinastie, wat met die oprigting van die muur begin het—'n massiewe versterking langs die noordelike en noordwestelike grens van China wat as beskerming teen die nomadiese volkere van die noordelike steppe moes dien. Ironies genoeg kon die muur egter nooit daarin slaag om die nomadiese bedreiging te beëindig nie en het ander faktore in die geskiedenis daarvoor gesorg.
Daar is nietemin stelselmatig aan die Groot Muur gewerk vanaf omstreeks 221 v.C., nadat Shi Huangdi daarin geslaag het om China onder sy heerskappy te verenig. Shi Huangdi sou in sy tyd reeds sowat 1900 km van die muur voltooi het.
Die muur is van grond en klip gebou, met buitestene in die oostelike dele. Dit is van omtrent vier en 'n halwe tot nege meter dik by die fondament en bolangs iets minder as vier meter. Die gemiddelde hoogte is ongeveer sewe en 'n halwe meter. Elke nagenoeg 180 meter is daar 'n wagtoring.
Die Verenigde Nasies se UNESCO (Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie) het die Groot Muur in 1987 tot Wêrelderfenisgebied verklaar.
Raaiselklippe van heinde en ver
Die klipreuse van die Paaseiland
REGS: Waarom is hulle gemaak—die vreemde klipbeelde op die Paaseiland in die middel die uitgestrekte suidoostelike deel van die Stille Oseaan?
Die eilandjie van slegs omtrent 117 vk. km is sowat 3700 km van die kus van Chili in die ooste en meer as 1600 km van die naaste bewoonde eiland in die weste. Dit word tans deur nagenoeg 2000 mense van hoofsaaklik Polinesiese herkoms bewoon, wat na alle waarskynlikheid die nasate is van invallers wat die oorspronklike bewoners oorrompel het.
Argeologiese en botaniese getuienis dui daarop dat die oorspronklike bewoners van Suid-Amerikaanse herkoms was. Party navorsers glo dat hulle die nedersetting nagenoeg agttien eeue gelede gevestig het, maar ander meen weer dit was nie so lank gelede nie.
Nitemin: hierdie mense, wie hulle ook al was, het om die een of ander rede—bes moontlik godsdienstig—honderde klipbeelde op die eiland opgerig. Dit is van menslike figure, sigbaar van die middellyf af boontoe, almal met lang ore en 'n hooghartige, minagtende trek op die gesig.
Die sigbare gedeeltes van die beelde wissel in hoogte tussen drie en twaalf meter, dog onlangse opgrawings het weer bevestig wat vroeër bekend was maar feitlik vergeet geraak het: die beelde het inderdaad lywe wat met die jare onder die grond begrawe geraak het. Hulle is dus eintlik veel groter as wat dit lyk.
Baie argeoloë glo dat daar ten tyde van die inval sowat seshonderd van hierdie klipbeelde was, maar dat die meeste vernietig is. Volgens 'n gesaghebbende bron staan ongeveer honderd vandag nog op die Paaseiland, hoewel ander bronne reken dis heelwat meer.
Die eiland, wat sedert 1888 aan Chili behoort, is deur die Nederlandse seevaarder Jacob Roggeveen die Paaseiland genoem. Hy het op Paassondag 1772 op die eiland geland—die eerste Europeër wat daar voet aan wal gesit het.
— die kring van
LINKS: Naby Salisbury in Suid-Engeland staan 'n beroemde kompleks van klippe wat aanhou om navorsers sowel as leke te verbyster.
Dit staan bekend as Stonehenge, en niemand weet meer verseker wat die doel daarvan was nie. Baie geleerdes reken nietemin dat die klippekompleks die bouers daarvan in staat gestel het om sonstilstande, dag-en-nageweninge, sonsverduisterings en ander gebeurtenisse op die sonkalender te voorspel.
Volgens hulle sou dit dus as 'n seremoniële of godsdienstige sentrum gedien het.
Stonehenge, die belangrikste behoue geblewe prehistoriiese monument in Europa, dateer uit die laat Steentyd en vroeë Bronstyd en is deur vroeë inwoners van Brittanje in drie stadiums tussen omstreeks 3000 en 1000 v.C. gebou.
Die Verenigde Nasies se UNESCO (Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie) het dit in 1986 tot 'n Wêrelderfenisgebied verklaar.
Die bouvalle van Groot Zimbabwe
Foto: Zimbabwe Government
REGS: Oor die ruïnes van Groot Zimbabwe in ons eie wêrelddeel is vandag heelwat bekend, maar dit word ook steeds deur talle raaisels omgewe.
Toe Portugese handelaars van 'n aantal eeue gelede die eerste keer op die uitgestrekte klipbouvalle afgekom het, het hulle gedink dit moet die hoofstad gewees het van die koningin van Skeba, van wie in 1 Konings 10:1-13 in die Bybel vertel word.
Die koningin van Skeba was die besoekende monarg wat met haar baie groot trek gekom het om speserye, goud en edelgesteentes aan koning Salomo te skenk. Presies waar Skeba geleë was, word nie vertel nie, maar hedendaagse geleerdes reken dit moet êrens in Arabië gewees het. Vir die Portugese van weleer was dit egter feitlik 'n uitgemaakte saak dat Skeba by die klipkompleks moet gewees het wat hulle gevind in die suidelik sentrale deel van die Afrika-staat wat vandag juis die naam Zimbabwe dra.
Toe ander Europeërs in die negentiende eeu goud en ander artefakte by Groot Zimbabwe gevind het, het baie weer tot die gevolgtrekking gekom dat dit die goudland Ofir moet wees waarvan ook in die Bybel vertel word. Nog ander het gereken die plek se indrukwekkende klipstrukture was die werk van die ou Egiptenare, die Fenisiërs of selfs Priester Johannes, 'n legendariese Christelike heerser wat buite die Islamitiese sfeer in Afrika sou regeer het.
Sulke wanopvattings en romantiese gissings het byna vierhonderd jaar lank die rondte gedoen, totdat hulle vroeg in die twintigste eeu verkeerd bewys is met opgrawings wat deur die Britse argeoloë David Randall-MacIver en Gertrude Caton-Thompson gedoen is. Daar was genoeg getuienis dat Groot Zimbabwe deur niemand anders as swartmense van Afrika self tot stand gebring is nie.
As die grootste antieke klipkonstruksie suid van die Sahara, is Groot Zimbabwe tussen die twaalfde en die vyftiende eeu n.C. gebou deur voorouers van die Shona, een van die baie Bantu-sprekende stamme wat vandag in die land Zimbabwe woon. (Let wel: Bantu is 'n taalkundige term wat 'n groot groep verwante Afrika-tale aandui. Dit moet nie verwar word met die gewraakte woord Bantoe, wat vandag deur die swartmense van Afrika as neerhalend aangevoel word nie.)
Volgens 'n gesaghebbende bron beteken die naam Zimbabwe in die inheemse tongval "heilige huis" of "rituele setel van 'n koning".
Die ruïnes van Groot Zimbabwe beslaan byna 730 hektaar. As 'n nedersetting wat op sy hoogtepunt na berekening tot 18 000 inwoners gehad het, bestaan dit uit twee hoofdele. Die meeste mense het in huise van klei en strooi gewoon wat dig bymekaar gebou is. Min opgrawings is egter nog hier gedoen sodat betreklik min bekend is oor hoe die gewone mense eintlik gelewe het. Daarteenoor was daar 'n groepie hooggeplaastes wat in die middel van die nedersetting agter hoë klipmure gewoon het, en baie van die mure staan vandag nog as getuienis van hul eertydse gesag en status.
Groot Zimbabwe, waarvan die bouvalle deur UNESCO tot Wêrelderfenisgebied verklaar is, was die sentrum van 'n ingewikkelde handelsnetwerk wat baie gemeenskappe in Suidelike Afrika met mekaar verbind en betrekkinge met Arabiese handelaars aan die Oos-Afrikaanse kus gehandhaaf het. Trouens, navorsers reken Groot Zimbabwe was die hoofstad van die groot Monomotapa-ryk, wat in die Middeleeue die huidige state van Zimbabwe en Mosambiek tussen die riviere Limpopo en Zambezi oorspan het. Baie kleiner ruïnes van bouwerke volgens die Groot Zimbabwe-patroon word dan ook in hierdie wêrelddeel aangetref.
Tog is daar nog baie omtrent die ruïnes wat in geheimsinnigheid gehul is. Baie navorsing is dus nog nodig voordat ten minste 'n vae ware prentjie van daardie fassinerende staat van weleer geteken sal kan word.
Imposante moderne klipwerke
Mount Rushmore: die koppe teen die kranse
BO: Gekap uit die ruwe graniet van 'n berg tuur die massiewe kopbeelde van vier Amerikaanse presidente oor die wêreld voor hulle.
Dit is die beroemde gedenkteken vir die presidente George Washington, Thomas Jefferson, Abraham Lincoln en Theodore Roosevelt wat in die eerste helfte van die twintigste eeu in die weste van Suid-Dakota in Amerika teen die kranse van die berg Rushmore aangebring is.
Die koppe, wat van 15 tot 21 meter hoog is, is van 1927 tot 1941 onder leiding van die Amerikaanse beeldhouer Gutzon Borglump gemaak.
Die monument vir die Voortrekkers
Foto: Kopiereg SA TOURISM / SA TOERISME
LINKS: Die Voortrekkermonument by Pretoria wat in 1949 ingewy is—'n imposante granietstruktuur en ons land se grootste gedenkteken.
Dit is opgerig om die Groot Trek (1835-1843) te gedenk en is in meer as een opsig merkwaardig onder die monumente van die wêreld. Binne 'n laer van 64 ossewaens staan die monument meer as 42 meter hoog.
Die argitek was Gerard Moerdijk (1890-1958) foto LINKS, die Suid-Afrikaans gebore seun van 'n Nederlandse immigrant. Moerdijk het in sy loopbaan ook meer as tagtig opdragte vir kerkgeboue ontvang, terwyl die Reserwebank in Bloemfontein en die Merensky-biblioteek (Universiteit van Pretoria) onder sy ander argitektoniese prestasies tel.
Sy ontwerp vir die Voortrekkermonument is met E.C. Pienaar en A.C. Bouman se ontwerp van 'n Voortrekkerlaer gekombineer.