In hierdie ondersoek, wat deel uitmaak van 'n nagraadse projek oor die monumente van Port Elizabeth, word gefokus op die Campanile, die toringklokmonument wat in 1920 in dié stad opgerig is om die koms van die Britse setlaars 'n eeu tevore te gedenk (kyk Stoltz). As teoretiese vertrekpunt word die monument as 'n teks gelees en wel aan die hand van Roland Barthes se uitgangspunte oor onder meer die onderskeid tussen "werk" en "teks", "leesbare en skryfbare tekste" en veral die vyf kodes wat hy identifiseer in sy ondersoek na Balzac se Sarrasine in S/Z (vgl. ook Kim).
Deur die monumente as tekste te bestempel, word geïmpliseer dat hulle deel word van 'n intertekstuele leesproses wat losgemaak kan word van enige affiliasie. Barthes is skepties oor enige naspeur van oorsprong en beginpunte van tekste, veral aangesien hy die werk (teenoor die teks) assosieer met 'n sterk skrywersgerigte affiliasie. Sy bekende uitspraak oor die dood van die skrywer kan ook hier betrek word. Die monument as teks kan geïnterpreteer word sonder om sy historiese konteks, sy argiteksplanne en sy oorspronklike maker in ag te neem. Dit dra by tot die oneindige semiosis van interpretasie. Scott (596) sluit hierby aan:
In aansluiting by Barthes (S/Z 18 - 20) word vyf kodes geïdentifiseer, wat aangewend gaan word vir hierdie semiotiese lesing van die monument. Die monument word beskou aan die hand van die volgende: (1) 'n hermeneutiese kode, waarin vrae gestel en beantwoord word, (2) 'n seemkode, wat verband hou met betekenis, of altans die leser se begrip daarvan, (3) 'n simboliese kode, waarin data uit die teks tot groter idee- of beeldekompleks verbind word, (4) 'n proaïretiese of handelingskode wat verband hou met struktuur en die spanning wat daardeur geskep word, en laastens (5) 'n kulturele kode wat verwys na 'n korpus van kennis wat opgebou is binne 'n sekere kultuur. Hierdie vyf kodes van Barthes, tesame met ander soos historiese, argitektoniese, geografiese en politieke kodes, kan dus gebruik word in 'n semiotiese ontleding van die monumente, om sodoende die tekens te ontsluit.
Barthes (S/Z 20) meen dat hierdie kodes "a kind of network" vorm waardeur die teks beweeg en hy verduidelik die gebruik van die begrip kode soos volg:
Die Campanile, net noord van die plek waar die 4 000 Setlaars aanvanklik in die Baai geland het, staan 51,8m hoog en die spiraaltrapstel bevat 204 trappe wat na die uitkykpunt en die klokke lei. 'n Honderd jaar na die aankoms van die Britse Setlaars, is die fondament op 9 April 1920 deur prins Arthur van Connaught gelê ter herdenking van die landing van die Setlaars. Op 28 April 1925 het die horlosie vir die eerste maal om 12:00 begin loop, en op 9 April 1936 is 'n klokkespel op die 23 klokke vir die eerste maal deur Lionel Field uitgevoer. Hierdie klokke is aanvanklik as 'n siviele dank-betoning vir die heerskappy van George V laat maak, en 'n inskripsie is aan-gebring op elke klok volgens die wense van die donateurs. Bekende name op die klokke sluit in dié van Sir Rufane en lady Elizabeth Donkin (die eertydse goewerneur na wie die bekende Donkinstraat en piramide vernoem is) asook Frederick Korsten, na wie die oorwegend werkersklasbuurt in die noordelike gebied van die stad vernoem is.
Jonathan Culler gee in sy monografie oor Roland Barthes nuttige uiteensettings en omskrywings waaroor elke kode kortliks handel en vir die doel van die bespreking word dié in die volgende ontleding ingesluit. Hierdie kode word volgens Culler (84) geassosieer met misterie en spanning en dit help die leser om moontlike oplossings vir die enigmatiese raaisels in die teks te rekonstrueer. Die eerste hermeneutiese vraag wat by die waarnemer sal opkom, is: Waarom die Campanile? Wat is die rede vir die bou van die Campanile juis in Port Elizabeth? Die Campanile as gedenkteken vier die aankoms van die Britse setlaars en die vestiging van die metropolitaanse koloniale kultuur in die gekoloniseerde Afrika. Wat betref die narratief van die Suid-Afrikaanse geskiedenis wil dié monument dus konstateer dat die mag van die koloniale setlaars uit Engeland hier gesetel is en die verwantskap met die moederland gevier word. Die Britte is 'n aanwesigheid; 'n mag om mee rekening te hou in die Ooskaapstreek. Die setlaars is trouens destyds hierheen gebring om as 'n buffer te dien tussen die Kaap-kolonie en die Xhosas aan die Oosgrens. Dit was 'n projek wat eintlik van die begin gedoem was, want dit het nie 'n einde gebring aan die politieke onstuimigheid van die streek nie. Die eerste van nege oorloë het in 1780 uitgebreek en die laaste in 1879.
Barthes se opmerking oor die Eiffeltoring as synde 'n "paradoxical object" ("Eiffel" 248) is ook van toepassing op die Campanile. Die onmiddellike assosiasie wat mens met laasgenoemde het, is dat hierdie smal regop toring met sy klein venstertjies as 'n ivoortoring bestempel kan word. Dit suggereer 'n inklusiewe metropolitaanse kultuur wat letterlik en figuurlik aan wal gekom het.
Die vraag wat dus by die ondersoeker opkom, is of die Campanile met sy bruinsteenvoorkoms nog raakgesien word op letterlike en figuurlike vlak binne die eietydse konteks van die stad. Dié monument met sy direkte koppeling aan 'n wit Engelssprekende Suid-Afrikaanse kultuur funksioneer binne die postkoloniale ruimte as 'n leë teken: dit is net nog 'n gebou, soortgelyk aan al die ander vervalle geboue in die Port Elizabethse sakekern. Dit be-teken hedendaags die gebrek aan 'n kul-tuuridentiteit onder wit Engelssprekende Suid-Afrikaners en die ontneming van die falliese mag van die setlaar. Net soos die monument gerelegeer word tot die rand van die stad, so word die koloniale maghebber ook uitgeskuif na die marge en moet hy sy kulturele identiteit herbedink.
Die doel met hierdie interpretasie was om eerstens 'n argitektoniese werk soos 'n monument as 'n teks te lees en wel aan die hand van Barthes se vyf kodes. Die ondersoek dien voorts ter illustrasie van die leesproses wat Barthes (S/Z 5) beskryf as nie soseer betekenisgewing aan die teks nie, maar eerder "to appreciate what plural constitutes it." 'n Herlees van 'n historiese monument in 'n nuwe lig sluit aan by wat Western (335) die "undoing of the colonial city" noem.
1. Vanweë die problematiek om 'n geskikte woord te vind word van leser/kyker gepraat. 'n Alternatief sou seker die begrip waarnemer kon wees.