Digter kyk uit vreemde terug na geboorteland | Netwerk24
Deur Joan Hambidge 17 September 2018 00:01
Olga Kirsch: 'n Lewe in gedigte
Roth se biografie is 'n pragboek met fyn balans tussen persoonlike onthulling en biografiese distansie, skryf Joan Hambidge.
'n Gedeelte van die voorblad van Olga Kirsch se boek 'n Lewe in gedigte.
Olga Kirsch is een van die mees onderskatte digters in Afrikaans wat met 'n handvol sterk verse immer bly bekoor.
Die verse oor die vader en "Illusie" (Die soeklig, 1946) bly een van my gunstelinggedigte oor haar. Thomas Minnaar het in 2012 onder my leiding aan die Universiteit van Kaapstad 'n uitgebreide doktorale studie oor haar voltooi. Dit heet: " 'n Herwaardering van Olga Kirsch se oeuvre: Identiteit, moederskap en ballingskap aan die hand van die psigoanalitiese teorieë van onder andere Sigmund Freud, Jacques Lacan en Julia Kristeva."
Pas het Naledi-uitgewers Egonne Roth se uitgebreide biografie oor haar gepubliseer. Dit is 'n studie waarin die gedigte as uitgangspunt gebruik word as soeklig. Dit is onvermydelik dat 'n biograaf se navorsing nie uiteindelik haar lees van tekste sal beïnvloed nie. Hermione Lee se kluif oor Virginia Woolf (1999) bewys hoe sy nie die tekste kan ontkoppel van die komplekse lewe nie.
Roth se literêre biografie maak gebruik van briewe, foto's, gesprekke, familie en tekste om die geskiedenis van hierdie merkwaardige vrou se lewe te karteer. Heilna du Plooy sou 'n biografie oor Elize Botha kon skryf, maar het eerder besluit om die briewe uit te gee (Gespreksgenoot: 'n Brieweboek, 2017) waarin briewe uit 'n ander tyd nie genoegsaam gekontekstualiseer is nie. Van die briewe is juwele; ander is klippers in die skoen.
Briewe sonder genoegsame redigering of verduideliking (hetsy per voetnoot of eindnota) veroorsaak dan onmin, terwyl die biograaf in wese juis 'n lewe distilleer. Uiteraard is 'n biograaf soos 'n advokaat wat sy kliënt se lewe en tekste verdedig.
Dit is dan opmerklik hoe Roth identifiseer met Kirsch. Sy skryf: "Ons het albei alleen op aliyah gegaan, dit wil sê na Israel geëmigreer, in 'n tyd van groot onsekerheid."
Daar word ingegaan op die komplekse verhouding wat Kirsch met haar moeder gehad het en hierom pleit sy by haar dogter dat dit nie hul verhouding moet beïnvloed nie. Die vader wat op sy beurt nie "reg" praat nie en dus so sy buitestaanderskap verraai, maak die kind skaam vir hom en ook van haar 'n outsider. Daar is baie beelde van buitestaanderskap in Kirsch se digkuns en as gevoelige jong kind bly sy bewus van hul andersheid as Jode op Koppies in die Vrystaat.
'n Mens word bewus van 'n komplekse, eensame vrou (met 'n sterk band met Eybers) wat selde mense in haar persoonlike ruimte toegelaat het.
Kirsch se pa ontval haar op 13 en hierdie verlies, soos by Sylvia Plath, is iets wat sy nie kon verwerk nie. Eers as volwassene skryf sy 'n reeks verse oor hom: "Vyf sonnette aan my vader."
Soos Eybers en Cussons is sy 'n digter wat vanuit 'n vreemde landskap terugkyk na haar geboorteland. Sy verlaat haar land in 1948 en gaan woon in Israel. In vele opsigte is daar, soos Roth uitwys, 'n gespletenheid in haar aanwesig. Sy praat Engels en Hebreeus, maar skryf in Afrikaans; sy het Israel lief, maar verlang na haar moederland en die pragtige natuur. Sy kan haar egter nie vereenselwig met die diskriminerende politiek nie.
In Israel streef sy om die Sionistiese droom te vervolmaak saam met haar briljante eggenoot Joe, 'n wiskundige. Daar is pynlike beskrywings van hoe sy van haar ryk klere uit Suid-Afrika moes ontslae raak (letterlik en figuurlik) om deel te word van die gestroopte Israel met sy hande­arbeid.
'n Mens word bewus van 'n komplekse, eensame vrou (met 'n sterk band met Eybers) wat selde mense in haar persoonlike ruimte toegelaat het. Mense was dan ook onseker of sy van hulle hou of nie. Minnaar wys in sy tesis uit hoe kompleks die verhouding met die moeder was en Roth meen dan ook dat hul moeder hulle geleer het om hul emosies te onderdruk.
Vir my is die gedeeltes oor die digterskap (en stiltes) die boeiendste in hierdie studie. Kirsch was een van net vier digters wat in 1944 uitgegee is. Die aantal publikasies is streng beperk weens die oorlog en die gevolglike papiertekort. Sy en S.V. Petersen het voorkeur bo Opperman gekry. 'n Striemende resensie van Greshoff in 1946 het sy as vernederend ervaar, dermate dat dit haar ongemaklik laat voel het in Johannesburg. Later sou G.A. Watermeyer vir haar opkom.
Sy het nooit geestelik tuis gevoel in Hebreeus nie en haar gedigte in hierdie taal klink na 'n vertaling van dit wat sy wil sê. Engels is 'n moeë taal, merk sy op teenoor Eybers. Hul briewe bestaan nie meer nie, maar gelukkig is daar gesprekke met Lina Spies en Daniel Hugo se onderhoud indertyd vir RSG wat perspektief bring.
Eers in 1972, 24 jaar ná Mure van die hart, publiseer sy Negentien gedigte, wat goed ontvang word.
'n Lang stilte dus.
Sy word genooi om die amptelike opening van die Afrikaanse Taalmonument op 10 Oktober 1975 by te woon. Die enigste ander digter was Lina Spies. Roth skryf insigryk oor die verskillende reaksies op daardie omstrede oomblik. Later is daar weer 'n besoek aan Koppies waar sy haar jeug wil ervaar en spanning veroorsaak omdat sy nie die amptelike onthaal wil bywoon nie.
The Book of Sitrya is in 1990 in Israel gepubliseer en het geen resensies ontvang nie, nóg in Israel nóg in Suid-Afrika. Dit handel oor die pynlike dood van 'n kleinkind.
Hoe sou Kirsch gedig het as sy nooit weggegaan het nie? Of word haar verse juis voortgedryf deur die spanning tussen buite en binne; bekend en onbekend?