Theo de Jager: Van teologie tot landbou-leierDr. Theo de Jager is op sy gelukkigste saam met sy gesin op sy plaas naby Letsitele. Om hom en Karin staan Rachel, Kristi en LT. (Foto: Verskaf) Sedert hy kan onthou, wou dr. Theo de Jager ŉ boer word, al het hy in ŉ spoorwegfamilie in Kempton Park grootgeword. “My ma se pa, wat ook in die spoorweë was, het op klein skaal buite Kimberley geboer, met ŉ paar melkkoeie, skape en ŉ paar hektaar mielies en ek onthou hoe ek van kleins af vreeslik uitgesien het om daar te gaan kuier,” sê hy. Aanvanklik het sy pa, wat vakmanne in die spoorweë opgelei het, hom na Brits‑landbouskool (vandag Wagpos) gestuur, maar aan die einde van sy eerste jaar in graad agt, het sy pa daardie Desembervakansie ŉ ernstige gesprek met hom gehad. “Hy het vir my gesê dit is nutteloos om landbou te studeer as jy nie ŉ plaas het nie en daar is ook nie ŉ plaas wat ek gaan erf nie. Ek is toe weer terug na ŉ hoërskool in die stad.” Na skool is hy in 1981 Stellenbosch toe om teologie te studeer. “Daar het ŉ wêreld vir my oopgegaan en ek is aan vakke soos filosofie en politieke wetenskappe blootgestel, waarvan ek nie veel geweet het nie. Dit het egter my belangstelling geweldig geprikkel.” Hy het sy graad in dié twee vakke verwerf, voor die intelligensiediens hom in 1984 gewerf het. Daar het hy in die hiërargie opgeskuif tot hy vir twee jaar in PW Botha se kantoor gewerk het en die koördineerder van die intelligensiediens geword het. In 1988, op 25-jarige ouderdom en met verskeie beurse, het hy sy doktorsgraad in Afrika-filosofie verwerf, ŉ veld wat in daardie tyd nog nie in Afrikaans bestudeer was nie. Vir sy studies het hy deur Afrika gereis en verskeie temas, van oerlegendes en skeppingsverhale tot swart bewussyn, bestudeer. Dr. Theo de Jager het sy doktorsgraad in Afrika-filosofie verwerf. (Foto: Verskaf) Hy is ook by Kodesa betrek en het veral belang gestel in die kuns van onderhandelinge. In 1992 het hy bedank toe hy besef daar is nie ŉ toekoms vir hom in die nuwe bedeling se intelligensiediens nie. Ná sy loopbaan in die staatsdiens het hy toe sy sterk punt ingespan en ŉ onderhandelingskonsultant geword. Hy het werk vir mynhuise gedoen in vakbondgeskille en in daardie tyd met president Cyril Ramaphosa te doen gekry, wat toe sekretaris-generaal van die Nasionale Unie van Mynwerkers was. Hy was ook betrokke by die aftakeling van die atoomenergiekorporasie se kernvermoë, want die wêreld was baie bekommerd dat dit in die verkeerde hande sou beland, gegewe die regering se vriendskapsbande. Soet en bitter van grondeienaarskap Een van sy konsultasies het hom op ŉ palmplaas by Trichardtsdal, suid van Letsitele, laat beland. Die eienaar het geskille met sy 800 arbeiders gehad en De Jager is gevra om die werkers en die vakbonde te bestuur. “Die eienaar het ernstig siek geword en toe ek my oë uitvee, het ek die plaas begin bestuur. Dit was ŉ hoogtepunt in my lewe en ek het besef waarom ek dit nog altyd wou doen. “Op die ou einde kon ek die geskille besleg én die plaas weer omdraai om ŉ wins te maak. Die eienaar het later gesond geword en skielik was daar twee besluitnemers. ŉ Vennootskap het ook nie uitgewerk nie en ek het in 2000 die plaas langsaan op ŉ veiling gekoop.” Dit was ook die jaar waarin hy met Karin getrou het en sy lewe het skielik ŉ opwindende wending geneem. “Ek kon nou as grondeienaar ŉ lid van die Trichardtsdal-boerevereniging word, nadat ek vir drie jaar slegs ŉ waarnemer was. Ek kon nie wag om elke maand die vergaderings by te woon en aan die plannemaak deel te neem nie. Ek het ook beleef waarmee boere moes worstel, soos arbeidskwessies, kontrakte met groot verwerkers en watervoorsiening.” Dr. Theo de Jager het ŉ groot liefde vir palmbome en versamel spesies van reg oor die wêreld. Hy plant ook varings en broodbome op sy plaas, want hy is ŉ gefassineerd met hierdie oerplante. (Foto: Verskaf) Hy was nie twee weke ŉ grondeienaar nie, toe word hy as voorsitter verkies, maar sy nuutgevonde geluk was van korte duur, want twee weke daarna is die eerste grondeis in Suid-Afrika in sy distrik in die Staatskoerant afgekondig. “Wat my dadelik getref het, is dat niemand verstaan het hoe werk die prosesse nie, nie eens die departement nie. Ek is eers Pretoria en toe Pietersburg toe om meer te gaan uitvind en het besef dit is vir almal ŉ nuutjie.” Sake het uitgespeel tot op ŉ punt waar daar vrywillige verkopers en fundamenteel onwillige verkopers was. Dan was daar ook desperate verkopers, maar niemand wou ŉ plaas koop met ŉ grondeis op nie, behalwe die staat. “Intuïtief het ek probeer om ŉ skikking te onderhandel, want ek het besef die saak gaan gemeenskappe in twee skeur, tussen die vrywillige en onwillige verkopers, en dit het. Skoolrade, kerkrade en die gemeenskap was later heeltemal verdeeld. “Derhalwe het ons ŉ struktuur op die been gebring, die Agri Grondforum, om te keer dat boeregemeenskappe onder mekaar baklei oor grondeise, want dan sou net die kommissaris wen. Dit het vinnig momentum gekry en binne vier, vyf maande is daar ŉ Grondforum-vergadering in elke uithoek van die land gehou, soos die grondeise daar afgekondig is. Ons het soontoe gegaan en boere van raad bedien oor hoe die proses werk en hoe hulle te werk moet gaan.” Die metode was soos volg: Onwillige verkopers is oorreed om vrywillige kopers toe te laat om die beste moontlike prys te kry, sodat die waarde van die grond in die gebied behou kon word. Vrywillige verkopers moes weer so te werk gaan dat hulle nie die mat onder die onwillige verkopers uitruk deur die geldigheid van die grondeis te erken nie. Dan moes hulle ook met die staat onderhandel om die grond teen die heersende markprys te koop. Die doel was om die kwessie te stabiliseer sodat die staat slegs grond kon koop wat in die mark is. In 2003 is De Jager verkies om op die bestuur van die Letaba-distrikslandbou-unie te dien, waar dit sy werk geword het om grondeise te hanteer. In 2005 word hy onderpresident van Agri Limpopo en in 2007 president, steeds met die belangrike taak om te verhoed dat grondeise handuit ruk en Suid-Afrikaanse landbou vernietig, want in die landbougemeenskap se geestesoog was daar ŉ moontlike tweede Zimbabwe aan die kom. Vanaf 2008 tot 2014 het hy as onderpresident van Agri SA gedien, steeds belas met dié uiters gewigtige taak. Ten spyte daarvan dat hy sy plaas in ŉ grondeis verloor het, is dr. Theo de Jager in sy hart ŉ boer wat ŉ stukkie grond nodig het. (Foto: Verskaf) Vir De Jager was hierdie ŉ werklike stryd, wat hy ook aan sy eie lyf gevoel het, want ses maande nadat hy sy eerste plaas gekoop het, het hy dit in ŉ grondeis verloor. “Dit was vir my gesin vreeslik traumaties om te sien hoe ons alles van die plaas af moes wegry. Ses maande later, toe ons die plaas weer besoek, was dit nog meer traumaties om te sien wat van die plaas oorgebly het.” De Jager het hom voorgeneem om nie weer ŉ plaas te koop nie, “maar etlike maande daarna het ek vir my vrou gesê ek kan nie sonder ŉ plaas nie, ek moet ŉ stukkie grond hê. Toe koop ons ŉ plaas sonder enige grondeise op, wat nege jaar leeg gestaan het. Dit het egter baie meer gekos as wat ek gedink het om die plaas reg te ruk en produktief te kry.” Nie lank daarna nie het die eerste grondeis egter gekom. “Vandag is daar 42 grondeise op my plaas, maar 42 is beter as een, want hulle sal nie in my leeftyd kan besluit wie die regmatige eienaar is nie. As een van die eise geldig is, is hulle almal effektiewelik geldig en my eis is die geldigste van almal.” Volgende keer vertel Maroela Media hoe dr. Theo de Jager se onblusbare passie vir landbou hom op die wêreldtoneel laat beland het.