Regskenners sê oor kopiereg, intellektuele eiendomGrafika: Mediamodifier/Pixabay Wêreldboeke-en-kopieregdag word in April gevier. Skrywers, uitgewers en ander betrokke partye in die bedryf het vanjaar dié geleentheid gebruik om nie net lees te bevorder nie, maar ook hul stemme dik te maak oor die onregmatige verspreiding van hul werk. Sedert die begin van die afsonderingstydperk is daar ŉ toename aangemeld in die verspreiding van materiaal, meer spesifiek digitale kopieë van tydskrifte, e-boeke, boeke wat gekopieer en in PDF-formaat aangestuur word, asook die opname en voorlees van stories. Maroela Media het by regskenners en uitgewers gaan aanklop om meer uit te vind oor intellektuele eiendomsreg, skending van outeursreg en die verantwoordelikheid van uitgewers en lesers in die verspreiding van materiaal. “Intellektuele eiendomsreg (IE) is amper soos ŉ gesin waarvan outeursreg ŉ lid is,” verduidelik prof. Owen Dean, emeritus professor in intellektuele eiendomsreg en navorsingsgenoot aan die Universiteit Stellenbosch. Foto ter illustrasie: Morné van Rooyen Esmari Jonker, ŉ prokureur wat in IE-reg spesialiseer, verduidelik verder dat IE ŉ oorkoepelende regsterm is, wat skeppings van die menslike verstand beskerm. Dit sluit onder meer outeurs- en patentreg, handelsgeheime (trade secrets), ontwerpe en handelsmerke in. “Sommige van dié regte word deur amptelike wetgewing beskerm terwyl ander aspekte, soos handelsgeheime en kennis, ingevolge die gemenereg beskerm word,” sê Jonker. In Suid-Afrika word outeurs- of kopiereg deur die Wet op Outeursreg beskerm. Dit verhoed dat ander partye onwettige kopieë, reproduksies of aanpassings van die produk maak en dat roofkopieë wat outeursreg skend, verkoop of versprei word. Outeursreg beveilig oorspronklike skeppingswerk soos literêre, musikale en artistieke werk (byvoorbeeld skilderye, foto’s en argitektoniese werk), rolprente, klankopnames, gepubliseerde uitgawes en rekenaarprogramme. Dié wet bepaal wie die skrywer of eienaar van ŉ bepaalde produk is, vir watter tydperk die produk beskerm word en tot watter mate die inhoud gebruik mag word. Die eienaar kan ŉ skrywer, kunstenaar, musikant of selfs ŉ uitgewer wees. “Registrasie van outeursreg (met die uitsondering van rolprente) is egter nie in Suid-Afrika moontlik nie,” sê Jonker. “Maar alle oorspronklike werke wat tot ŉ wesenlike vorm gereduseer word, sal outomaties ingevolge bogenoemde wetgewing beskerm word,” bevestig sy. Die duur van outeursreg word deur die soort werk bepaal. Literêre, musikale en artistieke werk word beskerm solank die eienaar leef plus 50 jaar ná sy of haar dood. Rolprente, klankopnames, uitsendings en gepubliseerde uitgawes word vir 50 jaar ná die eerste bekendstelling aan die publiek beskerm. Die algemene reël is dus dat ŉ werk 50 jaar ná die eerste bekendstelling aan die publiek of 50 jaar ná die dood van die outeur beskerm word. Skending van outeursreg vind plaas wanneer ŉ hele werk of selfs ŉ gedeelte daarvan sonder goedkeuring van die eienaar gebruik word. “Die algemene beginsel is dat enige duplisering, aanpassing of verspreiding van ŉ werk wat sonder die goedkeuring van die eienaar plaasvind, die outeursreg skend en onwettig is,” bevestig Dean. “Dit is van toepassing, ongeag of die ongemagtigde aksie ŉ fisieke, digitale of ander vorm aanneem.” PEN Afrikaans het lesers vanjaar op Wêreldboek-en-kopieregdag aangemoedig om skrywers en boeke, asook outeursreg te respekteer (Foto: PEN Afrikaans/Facebook) Dit beteken onder meer dat fotostate, digitale kopieë, voorlesings en opnames van literêre werke onwettig is, indien die skrywer of uitgewer nie ingestem het nie. Hoewel daar uitsonderings op die basiese reël is, kan die onregmatige verspreiding van materiaal bepaalde gevolge inhou. Dean en Jonker verduidelik dat kopieregskending inderwaarheid ŉ strafregtelike oortreding is. “Die skending van outeursreg vind plaas wanneer ŉ persoon die hele skeppingswerk sonder toestemming gebruik, maar ook wanneer ŉ substansiële deel van ŉ produk gekopieer, aangepas of versprei word,” sê Jonker. (Foto: pixabay) Roofkopieë van e-boeke of klankopnames van stories wat die ronde doen, hetsy per e-pos, WhatsApp of Telegram, kan selfs diegene wat dit sorgeloos aanstuur in die sop laat beland. “As die verspreiding ongemagtig is, pleeg die doener kopieregskending en kan hy gedagvaar word. Die dagvaarding kan ŉ interdik tot gevolg hê wat die sogenaamde aktiwiteit beperk, asook skadevergoeding en die dekking van regskoste eis,” verduidelik Dean. Jonker beaam dié stelling. “Buiten dat die eienaar van die produk regstappe kan doen en ŉ interdik teen die oortreder kan kry, kan die eienaar ook eis dat die roofkopieë tot niet gemaak of terugbesorg word. Die eienaar kan boonop ŉ redelike tantieme eis,” sê sy. Jonker vermeld ook dat die eienaar se morele regte, buiten outeursreg op ŉ produk, ook deur die wet beskerm word. “Die eienaar het die reg om beswaar te maak teen enige verdraaiing, skending of ander wysiging van die werk waar sodanige optrede die eer of goeie naam van die persoon sou benadeel. Die morele regte van die skrywer word dus onderskei van die outeursreg,” verklaar sy. Die onwettige verspreiding van materiaal is geensins toelaatbaar nie. Maar met die nodige toestemming is dit moontlik om ŉ werk binne perke te gebruik. (Foto: pixabay) In gevalle waar die materiaal vir navorsing of privaat studie, kritiek, resensies of joernalistieke doeleindes aangewend word, is dit toelaatbaar. Jonker verduidelik dat werk met outeursreg in dié omstandighede nie deur “billike handel” geskend word nie. “ŉ Persoon mag die eienaar van die werk nader om toestemming vir die gebruik van sodanige werk te verkry. ŉ Ooreenkoms word dan opgestel wat bepaal tot watter mate die materiaal gebruik mag word.” Dit geld ook vir onderwysers, dosente of ander partye wat mense in ŉ akademiese omgewing oplei. Hoewel daar uitsonderings in dié gevalle is, moet die opvoeder steeds toestemming verkry, voordat die materiaal gekopieer en versprei word, verduidelik Nicolaas Faasen namens die Uitgewersvereniging van Suid-Afrika (Pasa). Dean bevestig dat die eienaar van die oorspronklike werk vryheid het om die gebruik van sy werk goed te keur. “Die omvang van onwettige kopiëring en verspreiding van digitale kopieë is kommerwekkend,” het Faasen gesê. “Die verspreiding vind meestal op sosialemediaplatforms, meer spesifiek WhatsApp, plaas.” Izak de Vries, bemarking-en-kommunikasiebestuurder by Lapa Uitgewers, sê ook dat daar ŉ enorme groep mense is wat skielik boeke voorlees, deel of weggee. Nog ŉ uitgewer, wat verkies om anoniem te bly, bevestig dié probleem. “Daar is inderdaad ŉ groot toename van kopieregskending. Dit is nie net ten opsigte van opvoedkundige materiaal nie, maar ook fiksie en niefiksie aan die algemene handel. Die verspreiding van voorlesings sonder toestemming van die kopiereghouer is onregmatig. Dit is selfs erger in gevalle waar daar wel oudioboeke van die titels te koop is,” het dié uitgewer gesê. PEN Afrikaans het lesers vanjaar op Wêreldboek-en-kopieregdag aangemoedig om skrywers en boeke, asook outeursreg te respekteer (Foto: PEN Afrikaans/Facebook) De Vries sê dat materiaal wat vir opvoedkundige doeleindes aangewend word, binne grense beskikbaar gestel word. “Uitgewers laat skole toe om materiaal op groepe te deel wat geslote is vir die publiek,” verduidelik hy. “Die ooreenkoms is dat dit ná die afsonderingstyd vernietig word. Uitgewers, in samewerking met Pasa, probeer hard om skole op dié manier te ondersteun. “Ons kan egter nie toelaat dat ons boeke lukraak op openbare platforms gedeel sal word nie. Daarom word elke versoek streng beoordeel,” voeg De Vries by. Faasen sê die meeste deelnemers wat by groepe betrokke raak en deelneem aan die aktiwiteite, doen dit waarskynlik uit ŉ liefde vir lees en die behoefte aan leesstof. Hy sê uitgewers erken die behoefte van lesers, veral tydens die afsonderingstydperk, en wil nie nou al hardhandig optree nie. Dit is egter belangrik dat lesers moet besef wat die uitwerking hiervan op die uitgewersbedryf en outeurs is en dat onregmatige verspreiding ernstige nagevolge inhou. Uitgewers en skrywers moedig lesers aan om boeke en ander werke op ŉ verantwoordelike en wettige manier te verkry en die Wet op Outeursreg te respekteer. Hier is ŉ lys met die belangrikste vrae wat lesers in gedagte moet hou wanneer ŉ roofkopie by hulle afgelewer word: Oorweeg ook die volgende punte wanneer jy met e-boeke of ander weergawes van die materiaal werk: Kyk hier na ŉ video wat op 23 April deur PEN Afrikaans gedeel is. In dié video pleit skrywers dat lesers hulle boeke koop en outeursreg respekteer: Wêreldboeke- en kopieregdag 2020 Gelukkige Wêreldboeke- en kopieregdag. Kom ons ondersteun skrywers deur nie net hul boeke nie, maar ook hul kopiereg te respekteer. #WorldBookandCopyrightDay Posted by PEN Afrikaans on Thursday, April 23, 2020