Waarheen mik ons munisipaliteite?(Argieffoto: Steve Buissinne/pixabay) Munisipaliteite kan die gemeenskap doeltreffend dien, mits bekwame mense in die regte poste aangestel word om kapasiteit te verbeter, korrupsie ŉ nekslag toegedien word en konsekwensiebestuur doeltreffend gedoen word. Verder moet daar ŉ politieke wil wees om administrasie doeltreffend te doen en mense met ŉ sake-oog eerder as ŉ politieke agenda moet by plaaslike bestuur betrek word. Só meen ŉ paneel van kundiges en belanghebbendes wat Donderdag ŉ dinkskrum gehou het oor die toestand van plaaslike regering. Die Noordwes-Universiteit se sakeskool het die gesprek gefasiliteer. Vrae soos hoe gemeenskappe volhoubaar deur munisipaliteite bestuur kan word, of provinsiale rade hul rol en verantwoordelikheid reg verstaan, of daar vaardige en bekwame mense in die regte poste aangestel word, en of die verhouding tussen plaaslike regerings en sakelui problematies is, is op die tafel geplaas. Die stelsel van plaaslike regering is 25 jaar oud – watter lesse is in hierdie kwarteeu geleer? Volgens China Dodovu van die Nasionale Raad van Provinsies is plaaslike regering een van die mees komplekse projekte van die nuwe demokrasie. “Talle mense sê dit is die swakste skakel in die bestuursketting en dat dit die transformasieprojek van die land verswak. Die regering het al talle intervensies probeer wat nie werklik gewerk het nie. Die voordeel is dat ons nou wyser is en dat ons ŉ beter begrip het vir die uitdagings wat ons in die gesig staar,” sê hy. Intervensies soos om artikel 139 van die Grondwet te implementeer, waarvolgens ŉ munisipaliteit onder andere onder administrasie geplaas kan word, word dikwels deur die nege provinsiale regerings toegepas. Dodovu meen dat dit slegs ŉ oplossing is as alle ander moontlike maatreëls uitgeput is. “Provinsiale regerings vervul nie altyd hul rol van ondersteuning, kapasiteitversterking en monitering voordat die drastiese stap van intervensie geneem word nie. Daar is geen vroeë waarskuwingstelsel nie en artikel 139 word nie korrek toegepas nie.” Verder word probleme veralgemeen, eerder as dat uitdagings spesifiek aangepak en opgelos word. Intervensie word ŉ magspel vir provinsiale regerings en hulle stel nie bekwame mense met kundigheid aan om ŉ munisipaliteit se spesifieke probleme op te los nie. Probleme word ook dikwels verkeerd gediagnoseer en daarom nie opgelos nie, voeg Dodovu by. Hy stel drie stappe voor waarvolgens munisipaliteite se probleme doeltreffend hanteer kan word. “Eerstens moet daar konsekwensiebestuur wees – diegene wat steel, moet in hegtenis geneem word, dié wat korrup is, moet in die pad gesteek word. Tweedens moet bekwame komitees aangestel word vir monitering en oorsig, sodat amptenare verantwoordelik en verantwoordbaar gehou kan word. Derdens moet die belangrike rolspelers in die munisipaliteit met kennis en vaardighede bemagtig word om eties en verantwoordelik op te tree.” Dodovu glo daar is ŉ leemte vir wetgewing wat eenvormigheid verseker omdat elke provinsie tans dinge op hul eie manier doen. Om hierdie doel te bereik ondersteun hy die distriksontwikkelingsmodel. Hy glo distriksrade kan help om stabiliteit in munisipaliteite te verseker. Voormalige munisipale bestuurder van Potchefstroom, Radinaledi Mosiane, wys uit dat Suid-Afrika se regeringstelsel vervleg is en net een vlak daarom nie alleen die skuld vir probleme kan dra nie. “Munisipaliteite se probleem lê grootliks by die skakeling tussen plaaslike, provinsiale en nasionale regering, omdat dit nie doeltreffend plaasvind nie en magte op die verkeerde gronde toegeken word. Plaaslike regering kry ook weinig hulpbronne vir al die verantwoordelikhede wat hulle opgelê word. Nasionale en provinsiale regering behoort plaaslike munisipaliteite beter by te staan.” Mosiane voeg by dat ŉ tekort aan kapasiteit op al drie regeringsvlakke ŉ probleem is, grootliks omdat talle bekwame menslike hulpbronne die regeringsdiens verlaat het. Ben Deysel van Harrismith se sakeforum, wat vir jare reeds saam met ander sakelui probeer om die swak omstandighede van sy plaaslike munisipaliteit om te keer, glo dat politici hulle by die politiek moet hou en die bestuur van administrasie eerder aan professionele mense en gewillige, bekwame inwoners moet oorlaat. “Die agteruitgang van dienste en infrastruktuur op Harrismith is skokkend. Dit skrik besighede af, wat eerder elders groener weivelde gaan soek. Omdat besighede die dorp verlaat, verhoog die werkloosheid, wat reeds op 70% staan. Ongeveer 18 000 inwoners kan nie vir ŉ miljoen werkloses sorg nie,” sê hy. Sy aanbeveling is dat munisipaliteite eerder verklein moet word en deur bekwame plaaslike mense met direkte beheer bestuur moet word. Die manier waarop plaaslike rade tans verkies word, is nie bevorderlik vir finansiële of administratiewe vooruitgang nie. Volgens sy ervaring word administratiewe kwessies maklik verpolitiseer, wat dienslewering in ŉ doodloopstraat afstuur. Kommunikasie tussen die verskillende vlakke van regering kan ook verbeter, veral nasionale en plaaslike regerings, meen Deysel. “ŉ Nuwe model en struktuur is nodig op plaaslike vlak. Kleiner rade wat gefokus werk, sal meer doeltreffend wees, selfs al vorm daar dan weer 700 of 800 munisipaliteite, soos vroeër jare.” Volgens Darkey Africa, voorsitter van Noordwes se beplanningskommissie, kan plaaslike regering reggeruk word, mits sakelui, die gemeenskap en kundiges saam werk. Hy sluit by die meerderheid van deelnemers se mening aan: dat die grootste swakheid by munisipaliteite ŉ tekort aan kapasiteit is, veral mense wat verantwoordelikhede gegee word wat hulle nie kan nakom nie as gevolg van ŉ vaardigheidstekort.