1.7 u thivhela vhalangi u shumisa maanda avho kha vhashumi nga ndila I songo tendelwaho khathihi na u talula vhashumi.
2 Iyi milayo I divhadza nga ha Khoudu na Matshimbidzele, nahone I tea u divhadza tsheo inwe na inwe ya ndatiso ya mushumi.
2.1 Ndatiso kana u kaidza ndi ndila ya u lulamisa hu si ya u pfisa vhutungu.
2.2 Ndatiso I fanela u itwa nga u tavhanya, nga u sa sumbedza tshitalula, nahone I fanela u itwa tshifhinga tshothe.
2.3 Ndatiso kana u kaidza ndi mushumo wa vhulanguli.
d. vha na pfanelo ya u aphila malugana na tsheo inwe na inwe ine I nga vha yo dzhiwa.
2.5 Arali zwi tshi konadzea, ndatiso I do itwa mushumoni na u pfeseswa nga vhashumi vhothe.
2.6 Arali vhukhakhi ho itwaho nga mushumi ha vha hu tshi wela nga fhasi ha vhugevhenga kana vhutshinyi, tsengo ya mulandu wa vhugevhenga na ya ndatiso I do itwa thungo na thungo sa tsengo dzo fhambanaho.
2.7 Tsengo ya ndatiso I nga si tshimbidzwe u fana na ya khothe khothe.
2.8 Khoudu na Matshimbidzele ndi tsumbandila, nahone zwi nga kha di si shumisiwe kha maimo o teaho.
Iyi Khoudu na Matshimbidzele zwi kwama mushumelwa kana mutholi na vhashumi vhothe vho redzhisitariwaho kha Khantsela ya Tshigwada tsha u Tshimbidza tsha Tshumelo ya Muvhuso (Public Service Co-ordinating Bargaining Council). Naho zwo ralo, a I kwami mushumelwa kana mutholi na vhatholiwa kana vhashumi vhane vha kwamiwa nga khoudu ya ndatiso na matshimbidzele.
3.2 zwine zwa wanala ngomu ha milayo.
4.1 Khoudu ya Nyito Yavhudi (Code of Good Practice) ine ya wanala kha Shedulu 8 ya Mulayo wa Vhushaka vhukati ha Vhatholi na Vhatholiwa (Labour Relations Act), wa 1995, naho I sa tou tshimbilelana tshothe na ndatiso, na yone yo katelwa kha iyi Khoudu na Matshimbidzele.
4.2 Vhukhakhi ha mushumi vhune ha do ita uri hu vhe na ndatiso kana nyito ya ndatiso ho nekedzwa kha Anekizha ya A. Uyu mutevhe a wo ngo fhelela. Vhulanguli vhu nga latisa kana u lulamisa mushumi malugana na vhunwe vhukhakhi, arali mushumi o vha a tshi zwi divha, kana o vha o tea u vha a tshi zwi divha, uri vhukhakhi honoho vhu do ita uri a wane ndatiso kana ndulamiso.
5.1 Ngeletshedzo ya u lulamisa.
d. u dzhia maga kana vhukando malugana na u shumisa ndila ho tendelanwaho ngayo.
5.2 Khaidzo ya mulomo. Hune ha wanala uri vhuhulwane ha vhukhakhi ho tea khaidzo ya mulomo, mulangi wa mushumi a nga kha di netshedza khaidzo ya mulomo. Mulangi u fanela u divhadza mushumi uri arali ha vha na vhunwe vhudifari vhu si havhudi, ndatiso I do vha I vhavhaho, nahone a rekhode khaidzo.
5.3 Khaidzo yo tou nwalwaho. Hune vhuhulwane ha vhukhakhi ha vha ho tea khaidzo yo tou nwalwaho, mulangi a nga kha di netshedza mushumi khaidzo yo tou nwalwaho.
a. Khaidzo yo tou nwalwaho I nga kha di shumisa fomo ya Anekizha ya B.
b. Mulangi u fanela u fha mushumi khophi ya khaidzo yo tou nwalwaho, ane a do tea u saina uri o I tanganedza. Arali mushumi a hana u saina, mulangi u tea u nea mushumi khaidzo musi hu na munwe mushumi, a dovha a saina u khwathisedza uri khaidzo yo tou nwalwaho yo netshedzwa kana u iswa kha mushumi.
c. Khaidzo yo tou nwalwaho I fanela u failiwa kha faili ya mushumi.
d. Khaidzo yo tou nwalwaho I do shuma minwedzi ya rathi fhedzi. Khaidzo yo tou nwalwaho I do tea u bvisiwa kha faili ya mushumi ya tshinyadzwa nga murahu ha minwedzi ya rathi.
e. Arali mushumi a wanala a tshi khou kaidziwa hafhu hu saathu fhela minwedzi ya rathi, mulangi a nga kha di shumisa khaidzo yo tou nwalwaho musi a tshi khou dzhia tsheo ya uri a nga pfiswa hani vhutungu.
5.4 Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza. Hune vhuhulwane ha vhukhakhi ha vha ho tea khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza, mulangi a nga kha di nea mushumi khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza.
a. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I nga kha di shumisa fomo ya Anekizha ya C.
b. Mulangi u fanela u fha mushumi khophi ya khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza, ane a do tea u saina uri o I tanganedza. Arali mushumi a hana u saina, mulangi u tea u nea mushumi khaidzo musi hu na munwe mushumi, a dovha a saina u khwathisedza uri khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza yo netshedzwa kana u iswa kha mushumi.
c. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I fanela u failiwa kha faili ya mushumi.
d. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do shuma minwedzi ya rathi fhedzi. Khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do tea u bvisiwa kha faili ya mushumi ya tshinyadzwa nga murahu ha minwedzi ya rathi.
e. Arali mushumi a wanala a tshi khou kaidziwa hafhu hu saathu fhela minwedzi ya rathi, mulangi a nga kha di shumisa khaidzo yo tou nwalwaho ya u fhedza musi a tshi khou dzhia tsheo ya uri a nga pfiswa hani vhutungu.
5.5 A hu nga do vha na u vhudzisa ha fomala malugana na vhudifari vhu si havhudi vhune ha sa tou dina.
5.6 Hu do dzhielwa ntha khaidzo dzo teaho dza milandu I fanaho yo itwaho nga mushumi malugana na u ta ndatiso yo teaho.
Arali vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa vhu tshi tea ndatiso khulwane ine ya fhira yo netshedzwaho kha pharagirafu 5, mutholi a nga ita thodisiso malugana na ndatiso. Mutholi u fanela u thola muimeli, ane arali zwi tshi konadzea a do vha e mulangi wa mushumi, uri a thome u ita dzithodisiso.
b. Mushumi u fanela u saina u sumbedza uri o tanganedza nothisi.
i. thalutshedzo ya vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa na vhutanzi vhuhulwane vhune mutholi a do vhu fulufhela.
ii. Zwidodombedzwa zwa tshifhinga, na fhethu hune u thetsheleswa kana u sengiswa ha do fariwa hone.
iii. Mafhungo nga ha pfanelo dza mushumi malugana na u imelwa nga mushumi ngae kana dzangano la vhashumi line la divhea, na u disa dzithanzi tsengoni.
ii. mutholi a tshi vhona u nga u vha hone ha mushumi mushumoni zwi nga thithisa thodisiso dzinwe na dzinwe malugana na vhukhakhi vhune ha khou humbulelwa, kana u vhea matshilo a vhathu khomboni khathihi na u thithisa ndaka kana thundu ya muvhuso.
b. u imiswa hu no nga uhu ndi liga la u thivhela khombo line la si katele khathulo, nahone mushumi u fanela u hola muholo wo fhelelaho.
c. Arali mushumi o imiswa mushumoni kana o iswa hunwe sa liga la u thivhela kana u tinya khombo, mutholi u do tea u vhona uri u thetsheleswa ha ndatiso kana tsengo ya ndatiso hu itwa hu saathu fhela nwedzi. Mudzulatshidulo wa tsengo kana u thetsheleswa u do tea u dzhia tsheo malugana na u sudzuluselwa hafhu phanda.
a. Ndatiso I fanela u fariwa kana u itwa hu saathu fhela maduvha a fumi a mushumo nga murahu ha musi nothisi yo buliwaho kha pharagirafu 7.1 (a) I tshi netshedzwa mushumi.
b. Mudzulatshidulo wa tsengo kana u thetsheleswa u tea u vha mushumi a re kha vhuimo ha ntha kha ha muimeli wa mushumi. Arali mushumi o itaho vhukhakhi e thoho ya muhasho, muofisi wa u tshimbidza u tea u vha e mulangi kana munwe muthu ane a vha na ndivho yo teaho we a nangiwa nga Khabinete kana Khorotshitumbe ya Phurovintsi.
c. Mushumi a nga imelwa nga mushumi ngae kana muimeli wa dzangano la vhashumi line la divhea arali a tshi funa.
d. Mudologi na ene a nga ya tsengoni kana u thetshelesa arali zwo tea.
e. Kha tsengo ya ndatiso, mushumi kana mutholi ho ngo tendelwa u imelwa nga mudivhi wa zwa milayo, nga nnda ha musi na ene e mudivhi wa zwa milayo. U ya nga iyi thendelano, mudivhi wa zwa milayo zwi amba muthu o tendelwaho u shuma sa axennde kana muimeli Afurika Tshipembe.
f. Arali mushumi a kundelwa u ya tsengoni, nahone ha wanala uri u ya nga mudzulatshidulo, ho ngo nea thalutshedzo I pfalaho, tsengo I do bvela phanda naho mushumi a si ho.
g. Mudzulatshidulo u tea u vha na rekhodo ya nothisi ya tsengo ya ndatiso na kutshimbidzele kwa mutangano.
h. Mudzulatshidulo u do vhala nothisi uri I rekhodiwe, nga murahu ha afho tsengo ya mbo di thoma.
i. Muimeli wa mutholi u do netshedza vhutanzi malugana na vhudifari ho itaho uri hu vhe na tsengo. Muimeli wa mutholi kana wa mushumi a nga vhudzisa thanzi inwe na inwe ye ya divhadzwa nga muimeli wa mutholi.
j. Mushumi u do netshedzwa tshifhinga tsha u nea vhutanzi. Muimeli wa mushumi a nga kha di vhudzisa dzithanzi.
k. Mudzulatshidulo a nga vhudzisa thanzi inwe na inwe dzimbudziso u itela u pfesesa.
l. Arali mudzulatshidulo a wana mushumi a na vhukhakhi, mudzulatshidulo u tea u divhadza mushumi nga ha mawanwa na zwiitisi zwa vhukhakhi honoho.
m. Phanda ha musi hu tshi vha na khathulo, mudzulatshidulo u fanela u nea mushumi tshifhinga tsha u netshedza maimo kana zwiitisi zwine zwa do ita uri tshigwevho tshawe kana ndatiso I vhe I leluwaho.
n. Mudzulatshidulo u fanela u divhadza mushumi nga ha mvelelo dza u fhedza dza tsengo hu saathu fhela maduvha matanu a u shuma nga murahu ha musi thodisiso ya ndatiso yo khunyeledzwa, nahone mvelelo dzi fanela u rekhodiwa kha faili ya mushumi.
a. Arali mudzulatshidulo a wana uri mushumi o ita vhukhakhi, u do tea u divhadza kana u netshedza khathulo u ya nga mulandu na vhuhulwane ha vhukhakhi, rekhodo ya mushumi ya tshifhinga tsho fhiraho, na manwe maimo ane a tutuwedza vhukhakhi na u vhu ita uri vhu vhonale vhu vhuhulwane.
iv. u imiswa u shuma ha mushumi a sa holelwi, tshifhinga tshi sa fhiriho minwedzi ya rathi.
b. Mudzulatshidulo, o tendelana na mushumi, vha nga netshedza khathulo ya u mu imisa mushumoni a sa holelwi kana u mu tsitsa kha vhuimo hawe vhudzuloni ha u mu pandela. Arali mushumi o tsitswa vhuimoni hawe, a nga kha di ita khumbelo ya u phuromothiwa hu si na tshitalula nga murahu ha musi ho fhela nwaha.
c. Mutholi a nga si ite khathulo arali mushumi o ita aphili.
8.1 Mushumi a nga aphila kha mawanwa kana khathulo nga u dadza fomo ya Anekizha ya E.
8.2 Mushumi u tea u rumela fomo ya aphili kha mulangi wawe ane a do I rumela kha vhahulwane vha aphili.
i. songo shelaho mulenzhe kha tsheo ya u bveledza kutshimbidzele kwa tsengo.
8.4 Arali mushumi e thoho ya muhasho, Muphirimia kana Muphuresidennde o tea u do tanganedza aphili.
8.5 Arali muthu o buliwaho kha pharagirafu 8.3 a tshi toda u thetsheleswa kana u sengiswa, u do tea u divhadza mutholi nga ha duvha na fhethu hune a toda u sengiswa kana u thetsheleswa hone.
kha vha dzhiele ntha: Mushumi u na pfanelo ya u shumisa ndila dza u thasulula phambano dzo netshedzwaho nga fhasi ha Mulayo wa Vhushaka vhukati ha Vhashumi na Vhatholi.
A kundwa u tevhedzela Mulayo kana a pfukha Mulayo, kana zwine zwa kombetshedzwa nga mulayo.
Arali a shumisa masheleni a Muvhuso nga ndila I songo tendelwaho o diimisela kana zwo itiswa nga u sa londa hawe.
A dzhia kana a shumisa ndaka ya Muvhuso, ya munwe mushumi kana muthu o dalelaho muhasho a songo tendelwa.
A xedza kana a tshinyadza ndaka ya Muvhuso nga khole kana zwo itiswa nga u sa londa hawe.
A vhea vhutshilo ha vhanwe khomboni nga u sa dzhiela ntha milayo ya tsireledzo.
A shumisa ndaulo, ndatiso kana vhukoni ha muhasho, ofisi kana tshiimiswa nga ndila ya tshitalula.
A shumisa vhuimo hawe u isa phanda kana u thithisa dzangalelo la lihoro linwe na linwe la zwa polotiki kha tshumelo ya muvhuso.
A tanganedza mbadelo nga tshivhumbeo tsha kheshe kana tshinwe-vho kha murado wa muvhuso kana munwe mushumi nga murahu ha u ita mushumo a songo tendelwa nga muvhuso.
A kundelwa u tevhedzela ndaela ya mulayo kana ndaela hu si na tshiitisi tshi pfalaho.
A fhidza mushumoni kana a fhidza mushumoni lunzhi hu si na tshiitisi kana thendelo.
A tambudza nga zwa vhudzekani.
A talula vhanwe u ya nga lushaka, mbeu, vhuhole, vhudzekani kana zwinwe zwiitisi zwo iledzwaho nga Mulayotewa.
A si shume zwavhudi kana u shuma nga ndila I sa fushiho zwi sa itiswi nga u shaya vhukoni.
A itela munwe muthu kana dzangano mushumo une a do wana mbadelo nga tshifhinga tsha mushumo na musi a si ho mushumoni.
A edela mushumoni a songo tendelwa kana u wana thendelo.
A shumisa zwidzidzivhadzi zwi kambaho, zwi si ho mulayoni, zwi songo tendelwaho, zwine zwa ita uri muthu a vhe na dzema la u zwi shumisa nahone zwi ofhisaho, hu tshi katelwa na alikhoholi kana zwikambi musi muthu e mushumoni.
A difara nga ndila I songo teaho, I shonisaho nahone I sa tanganedzeiho mushumoni.
A si tevhedzele Khoudu ya Vhudifari yo tiwaho ya tshumelo ya muvhuso.
A dia kana a rwa kana a lingedza u rwa kana u dia munwe mushumi kana munwe muthu musi vha mushumoni.
A tutuwedza kana a tunga kana a levhela vhanwe vhashumi uri vha ite zwithu zwi songo tendelwaho nga mulayo.
A si thonifhe vhanwe na u vha na vhuhali.
A thivhela vhanwe vhashumi u vha mirado ya dzangano la vhashumi.
A tshimbidza tshikimu tsha u hadzima vhashumi tshelede a tshi itela u wana mbuelo nahone a tshi zwi ita mushumoni.
A vha na zwigidi kana zwinwe zwithavhani zwa khombo kha zwifhato kana fhethu ha muvhuso a si na thendelo yo tou nwalwaho I no bva ha mutholi.
A hana u tevhedzela milayo ya tsireledzo.
A netshedza tshitatamennde kana vhutanzi ho khakheaho musi a tshi khou shuma.
A shandukisa dzirekhodo kana manwe manwalo.
A dzhenela zwitereke zwa mishumo zwi siho mulayoni.
A pfukha mulayo u divheaho mushumoni kana kha tshifhato tsha muvhuso.
Iyi ndi khaidzo yo tou nwalwaho ya malugana na matshimbidzele a ndatiso. Arali vha ita vhunwe vhukhakhi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga shumiswa kana ya dzhielwa ntha malugana na u ta khathulo khulwane.
Khathulo yo tou nwalwaho I do vhewa kha faili yavho nahone I do shuma minwedzi ya rathi u bva nga duvha le khaidzo yo tou nwalwaho ya netshedzwa. Nga murahu ha minwedzi ya rathi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga bvisiwa kha faili yavho kana ya tshinyadzwa.
Arali vha sa tendelani na khaidzo, vha nga kha di rumela aphili yavho kha [DZINA] hu saathu fhela maduvha matanu.
Iyi ndi khaidzo yo tou nwalwaho ya malugana na matshimbidzele a ndatiso. Arali vha bvela phanda na u ita vhunwe vhukhakhi, zwi do ita uri vha dzhielwe vhukando ha mulayo malugana na vhukhakhi honoho.
Khathulo yo tou nwalwaho ya u fhedza I do vhewa kha faili yavho nahone I do shuma minwedzi ya rathi u bva nga duvha le khaidzo yo tou nwalwaho ya netshedzwa. Nga murahu ha minwedzi ya rathi, khaidzo yo tou nwalwaho I nga bvisiwa kha faili yavho kana ya tshinyadzwa.
Arali vha sa tendelani na khaidzo, vha nga kha di rumela aphili yavho kha [DZINA] hu saathu fhela maduvha matanu.
Vha khou netshedzwa nothisi ya u ya tsengoni ya ndatiso u ya nga khethekanyo 6 na 7 ya Khoudu ya Ndatiso.
Mutangano u do fariwa [FHETHU] nga la [DUVHA] nga [TSHIFHINGA]. Arali vha sa ya nahone vha kundelwa u nea zwiitisi kana thalutshedzo dzi pfalaho dza uri ndi ngani vha songo ya, mutangano u do fariwa naho vha si ho.
Vha nga imelwa nga mushumi ngavho kana nga muimeli wa dzangano la vhashumi line la divhea kana lo tanganedzwaho.
Vha nga kha di shumisa manwalo/dzidokhumennde kana dzithanzi u netshedza vhutanzi tsengoni. Vha do tendelwa u vhudzisa thanzi inwe na inwe ya Muhasho.
Arali thodisiso dza sumbedza vha na mulandu wa vhukhakhi, vha nga kha di netshedza maimo kana vhutanzi vhunwe na vhunwe ho teaho malugana na u ta khathulo ya ndatiso.
Ndi khou nambatedza khophi ya nothisi ya thodisiso ya ndatiso na/kana khaidzo yo tou nwalwaho.
Ndi tama/a thi tami [KHA VHA NANGE NTHIHI] u itela u netshedza vhunwe vhutanzi vhune ha si vhe hone nga tshifhinga tsha tsengo ya ndatiso.