Ons taal: November 2012
Iemand dalk lus om ’n soortgelyke ondersoek na Afrikaans en die media aan te pak? Tweet
’n Lewe met taal
Die bydrae hier onder het op Saterdag 3 November op Neder-L verskyn. Met toestemming van die skrywer herhaal ons dit graag hier.
Beste professor, Wij zijn Michiel en Yoni en wij moeten een profielwerkstuk schrijven voor school (6VWO). Wij hebben gekozen voor het thema 'dialect'. Kunt u ons informatie sturen over dialect? We hebben op internet uw artikel gevonden over dialecten maar we snapten het niet. We moeten ons werkstuk a.s. woensdag inleveren.
Mijn droom is: ooit een scholier ervan te overtuigen dat hij of zij taalkunde moet gaan studeren. En dat die scholier dan gaat promoveren en uiteindelijk professor wordt. Dan is mijn leven pas geslaagd.
Zolang ik het niet bereikt heb, blijf ik e-mails zoals die van jullie braaf beantwoorden en jullie uitnodigen en geduldig wachten terwijl jullie een opname-app op jullie smartphone aanzetten en een papieren blaadje met enkele vragen (‘1. Hoeveel dialecten zijn er in Nederland?’) tevoorschijn heeft gehaald die jullie dan een voor een voorlezen.
Ik kan niet zo goed uitleggen waarom dit mijn droom is. Ik begrijp ook wel dat niemand er wat aan heeft, behalve dan die ene persoon die ik zou overtuigen, want die krijgt een prachtig leven – nadenken en schrijven en luisteren en praten en lezen over iets wat de hele tijd om ons heen hangt en waar zoveel over te vertellen is: de taal.
Als ik eerlijk ben, weet ik eigenlijk niet eens wat taal precies is. Het zit in onze hersenen, zeggen sommigen. Het ontstaat alleen wanneer je mensen bij elkaar zet en ze praten, zeggen anderen. Dat kan natuurlijk niet allebei tegelijk waar zijn, maar dat is het wel. En in ieder geval valt er van alles aan te bestuderen en op te merken: hoe we met allerlei subtiele bewegingen leren praten en elkaar in rumoerige ruimtes toch kunnen verstaan, hoe we woorden tot steeds weer nieuwe zinnen aaneen kunnen vlechten, hoe we in gesprekken feilloos weten wanneer we kunnen beginnen te praten en dat ook meteen doen, hoe we gedichten kunnen lezen vol taal die we nooit eerder hebben gezien en daar dan toch betekenis aan toekennen. En ga zo maar door.
Als ík voor de keuze stond, en weer moest gaan studeren, hoop ik dat ik sterk genoeg was om weer voor de taalkunde te kiezen. Heel rijk ben ik er tot nu toe niet van geworden – maar je weet natuurlijk maar nooit – en mijn vak is ook niet nuttig volgens velen omdat niemand er rijk mee wordt en je er ook niemand gezond van maakt. (De twee definities van nut: gezondheid en bezit.) Maar de mens is van nature nieuwsgierig en hoe kan hij nou niet nieuwsgierig zijn naar die wolk van woorden die de hele tijd om hem heen hangt? En aangezien die wolk hem pas echt tot een mens maakt – hoe kan hij er niet beter van worden als hij die wolk een beetje beter begrijpt.
Maar daar vroegen jullie niet om. In het attachment zitten wat pdf's met informatie over Nederlandse dialecten. Ik hoop dat jullie die beter begrijpen dan het artikel dat jullie gevonden hebben.
Marc van Oostendorp is senior navorser aan die Meertens Instituut en professor in Fonologiese Mikrovariasie aan die Universiteit van Leiden. Tweet
Dit is so dat ons meestal met “nuwe” buitelandse name (hetsy persoons- of geografiese eiename) kennis maak via Engels of ’n ander Europese taal. Daarom sou elke taal wat ’n naam volgens sy eie reëls wil weergee, eers moet weet hoe Brontaal 2 (die min of meer bekende Europese taal) te werk gaan om die betrokke naam uit Brontaal 1 (die oorspronklike taal wat nie die Romeinse alfabet gebruik nie) te translitereer. ’n Mens moet ook weet of die naam ’n geografiese eienaam of ’n persoonseienaam (of dalk ’n soortnaam) is. In die geval van persoonseiename kan ’n mens eenvoudig nie die Afrikaanse weergawe van lank gevestigde name, soos “Tsjechof” of “Tsjaikofski” ignoreer nie, en in die geval van mense wat hulle in die Weste gevestig het en ’n Westerse spelling van hulle name aangeneem het, byvoorbeeld “Nureyev”, gaan ’n mens die naam net so min translitereer as wat jy “Bush” sou verander in “Boesj”. Wat geografiese eiename betref, is daar natuurlik eweneens lank gevestigde Afrikaanse weergawes van name waaraan ’n mens ook nie sonder meer gaan torring nie (hoekom nou aan “Moskou” gaan staan en verander?). Terselfdertyd is die VN besig om ’n stel internasionaal gestandaardiseerde name te ontwikkel wat in alle tale wat die Romeinse alfabet gebruik, dieselfde kan wees. Bowendien het seker lande wat ’n nie-Romeinse alfabet gebruik (bv. Japan), ’n amptelike inheemse spelling in die Romeinse alfabet, wat eweneens in ag geneem moet word.
Wat die klank [tS] betref, kan mnr. Behr gerus na reël 11.21 in die jongste AWS kyk, waar aangedui word dat dié klank op vier maniere voorgestel kan word. Wat die voorstel van g vir [x] betref, moet ’n mens daarop wys dat die letter slegs in Nederlands (in sommige omgewings) as stemlose velêre frikatief gebruik word, en in leenwoorde uit die oorgrote meerderheid ander tale (insluitende Duits) in Afrikaans die klankwaarde “gh” het. Daarenteen bestaan daar reeds ’n lank gevestigde tradisie dat "ch" (soos in “Bach” en “loch”) die stemlose frikatief verteenwoordig. Die gebruik van “kh” in Engels is juis omdat daardeur ’n benaderde klank ('n geaspireerde k) voorgestel word wat veronderstel is om die [x] verteenwoordig – ons ken almal die Britse Engelsman se onvermoë om ’n [x] te sê. Om in die geval van g telkens ’n gh te wil skryf, en slegs vir Russies ’n g as ekwivalent van die Russiese [x] te gebruik, sal eerder verwarring skep, aangesien g in leenwoorde uit die meeste ander tale die waarde van “gh” het. Miskien moet mnr. Behr die bylae in die AWS oor transliterasie uit die Cyrilliese alfabet weer ’n slag deeglik deurlees, aangesien daar motiverings verstrek word vir keuses soos dié.
Transliterasie – die doring in die meeste Afrikaanse teksredakteurs se vlees, daardie veertienletterwoord wat selfs baie gesoute taalversorgers laat sweet. In so ’n mate dat die meeste Afrikaanse media blykbaar nou Engelse spellings gebruik, buiten reeds bekende name soos Gorbatsjof. Hoekom kan transliterasie net nie inslag vind in Afrikaans nie en gee ons nou maar boedel oor onder aanslag van Engels? Hensop, om dit so te stel. Een van die vrae wat seker die meeste gevra word, is: Hoe kan ’n “kh” in Engels ’n “ch” in Afrikaans word? Dit behoort andersom te wees – ’n “c” behoort ’n “k” te word. En hoe spreek ’n mens dit uit – as ’n “k”? Waar kom die spelling “tsj” vandaan? Ons skryf tog tjek, tjips, tjoekie, tjank . . . Of is ’n “ch” eintlik ’n “tj” en ’n “tsj” iets anders?
Dit lyk my die antwoord is baie eenvoudig: Afrikaans het geen transliterasiestelsel nie; ons het die (ou) Nederlandse stelsel net so oorgeneem. “Ch” en “tsj” is Nederlandse spellings en volksvreemd hier aan die suidpunt van Afrika. Nederlands het ’n paar jaar gelede sy transliterasiestelsel aangepas. Hulle skryf nie meer “f” of “w” nie, maar “v”; nie meer “oe” nie, maar “u”. Is dit nie vir ons ook tyd om te besin en ’n transliterasiestelsel te skep wat dalk groter inslag sal vind by Afrikaanssprekendes nie? Dis dalk tyd om “g” te skryf in plaas van “ch”, “tj” in plaas van “tsj” en “gh” in plaas van “g”. Dalk verstaan en aanvaar ons Groesjtjof beter as Chroesjtsjof. Tjegof beter as Tsjechof. Tjetjnië beter as Tsjetsjnië. Ghorbatjof beter as Gorbatsjof. (Ons skryf immers om die een of ander rede Ghaddafi, hoewel dit volgens ons reëls eintlik Gaddafi behoort te wees.)
Dictionaries occupy a unique cultural space straddling invisibility and authority. Those of us with a keen interest in words, be it professional, hobbyist,...
There are some people whose every breath is wrath. They don’t merely stew; they are a seething broth of ire, ever at the boiling point. They are a bucket o...
This is a guest post by Dr Philip Seargeant, Senior Lecturer in Applied Linguistics at the Open University. Philip has published extensively on topics such...
Francois van Cok...
Erns Grundling – *Elders*. Queillerie, 2017. ISBN 9780795801341
Die subtitel van hierdie reisverslag heet: *My 1 025 km te vo...