PressReader - Weg!: 2017-03-01 - RUBRIEK
Om vir jou skool­va­kan­sie al­leen met die trein na jou oom en tan­nie se plaas te ry was ’n er­va­ring – en leer­skool – soos min.
- WOOR­DE DE­ON S­TRY­DOM SKETS FRED MOUTON
Vir De­on S­try­dom het el­ke skool­va­kan­sie ’n trein­rit van Port E­li­za­beth na fa­mi­lie op Wil­low­mo­re be­te­ken. Hy dink te­rug aan dié dae
S­kool­gaan in Port E­li­za­beth was vir my baie lek­ker, maar va­kan­sies was vir my nóg lek­ker­der. Wan­neer die skool sluit, het my ou­ers my op die nag­trein na Wil­low­mo­re ge­sit. By die sta­sie het my pa my met my tas ge­help, en my ma het met die kon­duk­teur ge­re­ël dat hy my be­tyds wak­ker maak. Sy het hom ook op­drag ge­gee om ’n o­gie oor my te hou. My ma het ses sus­ters ge­had. Een van hul­le – Bet­ta – was kin­der­loos. Toe ek drie jaar oud was, het ek vir die eer­ste keer al­leen by haar en haar man op die plaas Kru­gers­poort bui­te Wil­low­mo­re ag­ter­ge­bly na­dat my ma-hul­le vir die na­week daar ge­kui­er het. Daar­na was die koe­ël deur die kerk: Ek is met el­ke moont­li­ke ge­leent­heid na hul­le toe. Se­dert 1963, toe ek in sub A was, kon ek al­leen met die trein Wil­low­mo­re toe ry. Kan ’n mens jou dit van­dag voor­stel dat jy ’n ses­ja­ri­ge vir ’n he­le nag al­leen op ’n trein los! Ge­woon­lik het die stoom­trein om agt­uur die aand uit die Baai ver­trek.
Dan hang ek by die ven­ster uit en waai vir my ou­ers; dit was nie ’n pro­bleem nie, want jy het ag­ter­toe ge­kyk en die roet kon nie in jou oë waai nie. Die moei­lik­heid het die an­der­dag­mô­re ge­kom wan­neer ek by die ven­ster uit­hang om te kyk of my oom en tan­nie al op die per­ron staan en wag. Dit is hoe­kom my ma al­tyd pro­beer het om my plek in ’n wa so ver as moont­lik van die lo­ko­mo­tief af te be­spreek.
Ui­ten­ha­ge was die eer­ste stop ná Port E­li­za­beth. Daar het ge­woon­lik weer mense op­ge­klim. Dan het die por­tier (of
bed­jog­gie, soos hy la­ter ge­noem is toe A­fri­kaans in sy bloei­tyd­perk was) ge­kom en jou bed op­ge­maak.
Deur die ja­re het ek in­te­res­san­te reis­ge­no­te ge­had. Ek ont­hou nou ver­al een keer toe ’n oom en sy seun­tjie saam met my in die kom­par­te­ment was. Ek was se­ker in stan­derd ses en die seun­tjie so­wat vyf jaar oud.
Langs ons was ’n tan­nie al­leen in ’n koe­pee. Gou het die oom en tan­nie aan die ge­sels ge­raak, en dit was nie lank nie of die oom kom ver­tel dat die tan­nie baie bang is en dat hy ’n bie­tjie by haar gaan sit...
Ek moes ’n o­gie oor die seun­tjie hou. Toe ek die vol­gen­de og­gend ses­uur op Wil­low­mo­re wou af­klim, moes ek die oom langs­aan gaan roep. Die tan­nie moet se­ker baie bang ge­wees het.
Na­dat die trein uit Ui­ten­ha­ge ver­trek het, het ek ge­woon­lik aan die slaap ge­raak en eers weer so twee­uur se kant op K­lip­plaat wak­ker ge­word as die trein moes stop en ge­ran­geer is. Dit was on­ple­sie­rig, want dit was ’n ge­raas en op­ont­houd – al was my reis dan al ver­by half­pad.
My oom en tan­nie se plaas was on­ge­veer 14 myl van Wil­low­mo­re af. Maar 7 myl voor Wil­low­mo­re was ’n si­ding met ’n naam­bord: Aan die een kant het “O­ven” ge­staan en aan die an­der “Ba­koond”.
As my oom en tan­nie vroe­ër die week reeds op die dorp was, het hul­le nie weer Wil­low­mo­re toe ge­ry nie, maar my by O­ven/Ba­koond kom op­tel. Dan het hul­le ’n vuur by die naam­bord ge­maak so­dat die dry­wer weet hy moes daar stop om ie­mand af te laai.
Dit moes eg­ter vin­nig gaan. Die kon­duk­teur het net ge­roep “S­try­dom!” – en dan moes ek af­spring, want daar was nie ’n per­ron nie. Hy het my tas aan­ge­gee en dan is die trein vort Wil­low­mo­re toe.
Met die af­spring by Ba­koond kon ek gou­er op die plaas wees, en dit was vir my lek­ker om te weet die trein het spe­si­aal net vir my ge­stop. Maar om op Wil­low­mo­re af te klim was weer ’n an­der­ste lek­ker.
Wan­neer die trein Wil­low­mo­re-sta­sie in­stoom, staan oom Da­nie en Bet­ta my en in­wag (ons het my tan­nie nooit “tan­nie” ge­noem nie, maar al­tyd op haar voor­naam – se­ker om­dat sy so jonk van gees was en nie kin­ders ge­had het nie).
In my ge­heue was dit al­tyd koud op Wil­low­mo­re. Bet­ta sou ’n jas dra, met wol­hand­skoe­ne en haar hand­sak oor die arm. Oom Da­nie sou sy bes­te baad­jie dorp toe dra. Eers het ons in die mo­tor on­der die pe­per­bo­me bui­te die sta­sie gaan sit en ont­byt eet. Ons moes tyd op­maak tot die win­kels oop­maak of die dorps­fa­mi­lie op­staan so­dat ons hul­le kon gaan groet en iets af­gee.
As plaas­men­se vir die dag dorp toe gaan, was daar dik­wels eers iets wat by ie­mand af­ge­gee moes word – ge­woon­lik ’n eet­ding van die plaas af.
Agt­uur het ons by die Jood Ju­li­us Mu­si­kanth se Al­ge­me­ne Han­de­laar in­ge­stap. Jy kon nie jou­self be­dien soos in die Baai se OK nie. Daar was toon­ban­ke reg rond­om die win­kel en in die mid­del ’n o­vaal­vor­mi­ge ei­land-toon­bank met ’n deur­tjie. Die min­der al­ge­me­ne pro­duk­te was by daar­die toon­bank – meest­al het Mis­ter Mu­si­kanth dit fan­cy goods ge­noem – dis waar Bet­ta al­tyd trou- of ver­jaar­dag­ge­sken­ke uit­ge­kies het.
As Bet­ta fan­cy goods wou hê, het Mis­ter Mu­si­kanth by die deur­tjie in­ge­gaan, dit toe­ge­maak en haar oor die toon­bank be­dien.
Ter­wyl sy die week se ei­ers aan hom “ver­koop” – die waar­de is eint­lik maar net van haar aan­ko­pe af­ge­trek – was my oom op die stoep waar die vel­le wat hy in­ge­bring het, ge­weeg is en die be­drag ook van die aan­ko­pe af­ge­trek is. Dan het hy plaas­goed ge­koop: pa­raf­fien, ’n skaap­skêr, ’n stuk sif­draad.
Hier­na is ons soms na die Han­dels­huis, die Ko­ö­pe­ra­sie, of S­choltz se ap­teek. Soms is ons na die Ka­roon­uus, die dis­triks­koe­rant­jie, waar Bet­ta dalk ’n be­rig sou plaas – oor ie­mand op be­soek of ’n an­der se goue brui­lof. La­ter ja­re het Bet­ta graag die tuis­ny­wer­heid – wat toe ’n nuut­jie was – be­soek om on­ge­wo­ne ge­bak te koop wat sy nie self kon of wou maak nie. Tus­sen­deur is oor en weer ge­groet en ge­sels. Dit het vir my ge­voel as­of al­mal me­kaar ken en vrien­de is – baie an­ders as by ons in die Baai. En En­gels hoef jy nooit te ge­praat het nie.
Wan­neer die win­kels een­uur sluit syn­de dit Sa­ter­dag was – het oom Da­nie die 1957-twee­deur-O­pel­tjie se neus Kru­gers­poort toe ge­stuur om die 14 myl kaf te draf. Dan was daar se­we hek­ke wat ek moes oop­maak voor­dat ons die plaas­werf kon bin­ne­ry.
Ek het die hek­ke soos fa­mi­lie ge­ken: elk­een se skeet en slag om hom oop te kry. Die kon­ser­ti­na­hek was die moei­lik­ste. In my ho­ër­skool­ja­re is hy uit­ein­de­lik met ’n oop­swaai­hek ver­vang. Ek het toe ge­voel dat dit my le­we baie mak­li­ker maak. As die O­pel­tjie die werf op Kru­gers­poort in­ry, het Voe­te, die skaap­hond, kar toe ge­draf en dan het ek ge­weet: Nóú is ek met va­kan­sie.
Ná ma­triek het ek nie meer trein ge­ry nie, maar ek is el­ke u­ni­ver­si­teits­va­kan­sie met my 1972 Ke­wer Kru­gers­poort toe. As ek aan die ein­de van die va­kan­sie daar weg is, het die Ke­wer ge­kreun on­der die vrag koe­kies, be­skuit, tuis­ge­bak­te brood, bil­tong, vleis, kon­fyt, groen­te en vrug­te – om te deel tus­sen my en Bet­ta se sus­ters en e­nig­ste broer wat in die Baai ge­bly het.
Ná een va­kan­sie het ’n ver­keers­kon­sta­bel my an­der­kant Wol­we­fon­tein ge­stop, by die Ke­wer in­ge­loer en vir die an­der kon­sta­bel ge­sê: “Nee, dis ou­kei. Net ’n stu­dent wat gaan kos haal het vir die nuwe kwar­taal...” Hul­le was se­ker op die uit­kyk vir wild­die­we, want in daar­die ge­wes­te was on­wet­tig jag in die pad­re­ser­we by­na ’n na­si­o­na­le sport.
Van­dag loop daar nie meer ’n pas­sa­siers­trein Wil­low­mo­re toe nie. Dis ’n er­va­ring wat dees­dae se jong mense nie meer be­sko­re is nie – dis ook ’n gra­tis leer­skool wat vir al­tyd ver­lo­re is. Ek won­der soms wat van die seun­tjie met die “dap­per” pap­pa ge­word het; of van Ray­mond van die U­gie-kin­der­huis wat meer as een keer op die­self­de trein as ek was op pad na sy va­kan­sie-ou­ers, of van die seun van die be­jaar­de ou we­we­naar-oom wat vir hom gaan kui­er het in die A­lex­an­dra-hos­pi­taal in Kaap­stad.
Sou die le­we vir hul­le al­mal ook so ge­luk­kig ver­loop het soos vir my?
‘As plaas­men­se vir die dag dorp toe gaan, was daar dik­wels eers iets wat by ie­mand af­ge­gee moes word – ge­woon­lik ’n eet­ding
van die plaas af.’
Marlene Lombard - 2017-02-25
Tannie Betta en oom Danie is ook familie van ons gewees. Ek het self as klein dogtertjie daardie plaashekke oopgemaak saam met my boetie wanneer ons gaan kuier het, en baie duidelik kennis gemaak met die rooimiere wat die werf vol was. Oom Danie het vir my fluitjie uit riet gekerf wat ek vandag nog het.My hart is vol heimwee. Pragtige artikel