'n Lugfoto van Port Elizabeth met die Nelson Mandelabaaistadion, 'n bekende baken, in die voorgrond.
Die winderige stad
Mongameli Bobani (United Democratic Movement)
1 959 km² (756,4 vk m)
590/km² (1 528,1/vk m)
Port Elizabeth, wat van 'n klein militêre buitepos tot die vyfde grootste stad en die derde belangrikste seehawe in Suid-Afrika gegroei het, strek oor sestien kilometer langs die kus van die Indiese Oseaan. Die warm subtropiese klimaat, 'n polsende naglewe en lang wit strande soos King's Beach, Humewood, Hobie en Pollock, waarvan sommige in die binnestad lê, maak van die stad 'n gewilde toeristebestemming. Humewoodstrand is as 'n blouvlagstrand gesertifiseer.
In 2001 het Port Elizabeth saam met Uitenhage, Despatch en ander gebiede in die omgewing deel geword van die Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit met 'n geskatte bevolking van 1 152 915 in 2011. Sedert 2018 dien Mongameli Bobani van die United Democratic Movement (UDM) as uitvoerende burgemeester van Port Elizabeth.
Die Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit se ligging in die Oos-Kaap
St. Croix-eilandgroep in die Algoabaai
Brenton-eiland in die Algoabaai
Port Elizabeth is in die suide van Suid-Afrika en die provinsie Oos-Kaap, sowat 770 kilometer oos van Kaapstad op dieselfde breedtegraad soos dié Moederstad geleë. Die stad strek oor 16 kilometer langs die kus van die Algoabaai aan die Indiese Oseaan. Van Port Elizabeth se bekende strande is in die stadsentrum geleë. Die stad staan in Suid-Afrika bekend as "die winderige stad" en "die vriendelike Stad".
Port Elizabeth het 'n subtropiese klimaat met ligte reën dwarsdeur die jaar. Die gebied is tussen die winterreënval, Mediterreense klimaatgebiede van die Wes-Kaap en die somerreënvalstreke van Oos-Suid-Afrika geleë. Die winters is koel maar sag en die somers is warm, maar aansienlik minder vogtig en warm as meer noordelike dele van Suid-Afrika se ooskus.
Die Suidoosterwind, wat veral in die somermaande sterk waai en deur strandgangers as onaangenaam ervaar word, word verbind met 'n reeks skeepsrampe en spookverhale in die streek. In Oktober 1864 is die Scindia sonder 'n enkele siel aan boord deur sterk winde kus toe gedryf. Daar is vir die ergste gevrees nadat geen oorlewendes gevind is nie. Eers later is die nuus ontvang dat die bemanning deur 'n ander skip, die Silver Eagle wat op pad na St. Helena was, gered is. Vandaar is hulle na Londen geneem.
Die bemannings van 21 bote, wat tydens die Groot Suidoosterstorm van 31 Augustus 1902 vergaan of Noordeinde-strand toe gespoel is, was minder gelukkig. 41 bemanningslede en reddingspersoneel het verdrink. Die meeste van hulle het hul laaste rusplek op die Suideind-begraafplaas gevind.
Weergegewens vir Port Elizabeth (1961−1990, uiterstes 1936–1990)
39,0 40,0 40,7 39,0 35,4 32,4 33,1 36,8 39,7 39,8 40,2 36,0
25,4 25,4 24,6 23,0 21,7 20,3 19,7 19,6 20,0 20,8 22,3 24,3
21,3 21,2 20,3 18,2 16,1 14,3 13,9 14,3 15,4 16,7 18,2 20,1
17,9 17,9 16,9 14,3 11,5 9,2 8,8 9,8 11,4 13,1 14,6 16,4
7,4 7,9 7,0 4,4 −0,3 −0,5 −0,5 −0,2 1,5 3,0 5,6 6,5
8,6 8,0 7,4 7,4 7,2 6,9 7,3 7,5 7,1 7,6 8,3 9,0 7,7
77 80 81 80 76 73 74 76 77 78 78 77 77,2
Bron: NOAA, Deutscher Wetterdienst (uiterstes), Suid-Afrikaanse Weerdiens
Nederlandse kaart van die Algoabaai, ca. 1680
Seehawe van die Oos-KaapWysig
Die Britse setlaars van 1820 land in Algoabaai, deur John Thomas Baines, 1853
Gedurende die eerste Britse besetting van die Kaapkolonie tydens die Napoleontiese Oorloë is 'n steenfort in die gebied gebou wat ter ere van prins Frederick, hertog van York en Albany, Fort Frederick genoem is. Die fort is opgerig om die kusstreek teen 'n moontlike landing van Franse troepe te verdedig en het dus 'n goeie uitsig oor die plek gebied wat later as Port Elizabeth bekend sou staan. Die fort is later tot monument verklaar. Dit is die oudste klipgebou in die Oos-Kaap asook die oudste permanente struktuur wat nog bestaan.
Die plaas Strandfontein, waaruit later die voorstad Somerstrand sou ontwikkel, was tussen 1814 en 1821 in besit van die latere Voortrekkerleier Piet Retief wat in 1837 tydens onderhandelinge oor grond saam met 500 mans, vroue en kinders deur die Zoeloekoning Dingaan vermoor is. Later het Frederik Korsten, na wie 'n ander voorstad van Port Elizabeth genoem is, op dié plaas geboer.
Van die begin af is Port Elizabeth as 'n "blanke" stad ontwikkel. So is die munisipaliteit reeds in 1847 deur die Kaapse koloniale regering aangemoedig om sogenaamde native locations (lokasies) in 'n bepaalde afstand van die middestad te vestig waar inheemse swartes gehuisves en tegelykertyd maklik beheer kon word. Na die eerste sodanige lokasie is as Native Stranger Location verwys – 'n benaming waarmee die koloniale regering net soos die munisipaliteit dit duidelik gestel het dat swartes slegs tydelik deel sou uitmaak van die stedelike bevolking.
Tot in die 20ste eeu het Port Elizabeth 'n sterk Britse karakter gehad. So het die 4 900 Afrikaanssprekendes in die magistraatsdistrik Port Elizabeth in 1918 'n getalsminderheid teenoor tagtig persent Engelssprekende blankes gevorm. Die plaaslike bevolking was derhalwe merendeels lojaal aan die Britse Ryk.
Port Elizabeth was al vroeg 'n sentrum van swart politieke bewegings en vakbonde. Die Industrial and Commercial Workers' Union of South Africa (I.C.U.), wat in 1919 deur Clements Kadalie, 'n boorling van Njassaland, met slegs 24 lede gestig is en waarvan in Februarie 1920 'n Port Elizabethse afdeling ontstaan het, het nog in dieselfde jaar 'n suksesvolle staking van ongeskoolde werkers georganiseer oor 'n loonverhoging van 6d per dag.
Port Elizabeth in die apartheidjareWysig
In laat 1984 het politieke spanninge in die gebied hand oor hand toegeneem nadat die motorbedryf in 'n resessie gedompel en die omliggende landboustreke deur 'n ernstige droogte geteister is. Duisende het na die stad begin stroom waar die swart werkloosheidsyfer al 'n rekordvlak van vyftig persent bereik het en groot getalle inwoners in krotbuurte rondom die blanke stad gevestig is. In Maart 1985 is wegblyaksies in Port Elizabeth en Uitenhage georganiseer.
Port Elizabeth in die nuwe Suid-AfrikaWysig
Die historiese terrashuise in Donkinstraat het tussen 1860 en 1880 ontstaan. In 1967 is die hele straat tot nasionale monument verklaar
Port Elizabeth se hawe, middestad en waterfront is ter geleentheid van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010 herontwikkel. Tydens die Sokker-Wêreldbekertoernooi is ag sokkerwedstryde in die Nelson Mandelabaaistadion aangebied, soveel as tydens die Afrikanasiesbeker 2013. Vandag is Port Elizabeth die sentrum van die Suid-Afrikaanse motornywerheid en tegelykertyd 'n gewilde vakansiebestemming.
Op 18 Mei 2015 is Danny Jordaan, hoof van Suid-Afrika se reëlingskomitee vir die FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2009 en die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010, as Port Elizabeth se burgemeester aangestel. Tussen 18 Augustus 2016 en 27 Augustus 2018 het Athol Trollip as burgemeester van Port Elizabeth gedien nadat hy die DA tot 'n oorwinning in die munisipale verkiesing op 3 Augustus 2016 gelei het. Die DA het 'n koalisieregering met die Afrika Christen Demokratiese Party, Congress of the People en die United Democratic Movement gevorm. Tydens Athol Trollip se ampstermyn is verskeie mosies van wantroue deur die opposisie ingedien, veral deur die Ekonomiese Vryheidsvegters. Sedert 27 Augustus 2018 dien Mongameli Bobani van die United Democratic Movement as burgemeester van Port Elizabeth, nadat Athol Trollip uit dié amp verwyder is.
Port Elizabeth is die belangrikste nedersetting in die Nelson Mandelabaai Munisipaliteit, die ekonomiese kragpunt van die Oos-Kaap wat meer as 35 persent van dié provinsie se bruto binnelandse produk (BBP) oplewer.
Alhoewel die plaaslike produksiesyfers beskeie is in vergelyking met oorsese lande, dra Port Elizabeth die trotse bynaam "Detroit van Suid-Afrika". In Port Elizabeth en die voorstad Uitenhage het vervaardigers soos General Motors, Volkswagen, Ford, Continental Tires, Johnson & Johnson en baie ander nywerhede vir die plaaslike Suid-Afrikaanse mark opgerig. Dit was ook Port Elizabeth waar in 1896 die eerste motor wat ooit op Suid-Afrikaanse paaie gery het – 'n Benz Velo uit Duitsland – aangekom het. Dit is per trein na die Zuid-Afrikaansche Republiek vervoer en op 4 Januarie 1897 in Pretoria aan president Paul Kruger vertoon.
Die Port Elizabeth-lughawe bied verbindings na ander nasionale bestemmings en is die vierde besigste lughawe in Suid-Afrika na Johannesburg se O.R. Tambo Internasionale Lughawe, Durban se Koning Shaka Internasionale Lughawe en Kaapstad se Internasionale Lughawe. Die N2-nasionale pad verbind die stad met Durban, Oos-Londen en Kaapstad via George. Die stad is ook met 'n geëlektrifiseerde spoorlyn verbind aan die nasionale spoornetwerk en PRASA se Shosholoza Meyl verbind Port Elizabeth met Johannesburg via Bloemfontein. Port Elizabeth se ou seehawe beskik oor 'n oppervlak van 115 hektaar en meer as 3 400 meter se kaaigeriewe. Dit hanteer naas motors veral vrugte en mangaanuitvoere. 'n Tweede diepseehawe, Ngqura (uitgespreek as Coega), is voltooi en sal na verwagting die vestiging van nuwe nywerhede in die gebied bevorder.
'n Breekwater met 'n lengte van 400 meter, wat in die 1860's by die monding van die Bakensrivier gebou is, het onder meer weens sandafsettings onbruikbaar geword. Die huidige hoofbreekwater het tussen 1922 en 1933 ontstaan, en vervolgens kon ook groter stoomskepe in Port Elizabeth-hawe aandoen. Verdere uitbreidingswerk het in 1975 begin. Die breekwater is verleng en 'n toegangskanaal met 'n lengte van 3 kilometer is gegrawe.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Port Elizabeth-lughawe.
Port Elizabeth-lughawe, vroeër bekend as H.F. Verwoerd-lughawe, is sowat twee myl suid van die sakekern net buite die voorstad Walmer geleë. 'n Rit na die lughawe neem van die meeste stadsbuurte minder as tien minute, en derhalwe word dit dikwels die "Tien-minute-lughawe" genoem. Die lughawe word, net soos nege ander groot lughawens in die land, deur die Lughawemaatskappy van Suid-Afrika (ACSA) bedryf en huisves dele van die Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum.
Die lughawe hanteer jaarliks meer as een miljoen passasiers en 800 ton vrag, waaronder blomme, bevrore kreef, vleis, volstruisvelle en sampioene. Die sentrale terminaal is ter geleentheid van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010 uitgebrei vir 'n maksimum kapasiteit van twee miljoen passasiers per jaar.
Old Grey InstituteWysig
Die biblioteek in Hoofstraat met die Koningin Victoria-standbeeld op die voorgrond
Die Universiteit van Port Elizabeth, wat in 1964 as die enigste tweetalige Afrikaans-Engelse universiteit in Suid-Afrika gestig is en oor 'n kampus van sowat 800 hektaar beskik, vorm vanaf die jaar 2005 saam met die voormalige Technikon van Port Elizabeth en die Vista-Universiteit die nuwe Nelson Mandela-universiteit (NMU). Dit is die grootste universiteit in die oostelike en suidelike Kaapgebied met sowat 24 000 studente in sewe fakulteite en op agt kampusse.
Port Elizabeth se stadsaal is tussen 1858 en 1862 in Neogotiese styl opgerig
Port Elizabeth se boukuns weerspieël die Europese invloed. Hier word die meeste Art Deco-geboue in Suid-Afrika aangetref, naas die oorheersende Victoriaanse en Edwardiaanse boustyle en voorbeelde van Kaaps-Hollandse argitektuur.
Die hoogste gebou in die stad op 86,85 meter is Sanport 140 (ook bekend as Sanlamgebou), 'n kantoorgebou met 22 verdiepings wat in die modernistiese styl ontwerp en in 1976 voltooi is. Ook die meeste ander veelverdiepinggeboue in Port Elizabeth is modernistiese strukture, soos die hoofgebou van die Nelson Mandela-universiteit (82,5 meter, 21 verdiepings), die woonstelgebou The Beaches (69,7 meter, 20 verdiepings) en die nuwe Poskantoorgebou wat in 1991 voltooi is (75 meter, 19 verdiepings).
Meerderheidstale in Port Elizabeth
Etniese meerderhede in Port Elizabeth
Volgens die sensus van 2011 het Port Elizabeth 'n bevolking van 312 392, van wie 37,8 persent blankes, 30,6 persent swartes, 27 persent bruines en 3,2 persent Asiërs was.
Afrikaans is die belangrikste huistaal in die stad wat deur 40,2 persent van sy bewoners gebesig word. Die twee ander groot huistale is Engels (33,3 persent) en Xhosa (22,2 persent).
2001 237 500 71 912 32 618 123 722 9 248 —
2011 312 392 84 419 95 589 118 220 9 847 4 317
Port Elizabeth se ou sinagoge is in 1876 opgerig, maar in 1958 gesloop toe die gemeente oorgeskuif het na die nuwe Glendinningvale-sinagoge.
Jewish Pioneer’s Memorial Museum in Port Elizabeth
'n Skaalmodel in die Suid-Afrikaanse Joodse Museum Kaapstad van die Raleigh-sinagoge in Port Elizabeth. Dis in 1912 as die Baai se tweede sinagoge gebou
Die Verenigde Hebreeuse Instellings sluit ’n hevra kaddisja en ’n liefdadigheidsorganisasie in. Port Elizabeth het twee Ortodokse sinagoges, die Port Elizabethse Hebreeuse Gemeente en die Sommerstrandse Hebreeuse Gemeente, wat in 1947 gestig is. Die Progressiewe Gemeente (Tempel Israel) dateer van 1949. Port Elizabeth is naas Johannesburg, Kaapstad en Durban die enigste stad met ’n Joodse skool (Theodor Herzl), hoewel meer as 80% van die 360 leerlinge van voorskools tot matriek nou nie-Jode is. Die skool het op 21 Januarie 1959 geopen en in 1962 na sy ruim perseel in Walmer verhuis.
Die hoofkwartier van die Oos-Kaapse Komitee van die Joodse Raad van Afgevaardigdes en die Oostelike Provinsie-Sionistiese Raad is in Port Elizabeth. Die stad se Joodse bevolking het in 1969 2 811 (1,1%) van die algemene bevolking) getel, maar het teen 2004 afgeneem tot net 450.
Oorblyfsels van die Boet Erasmus-stadion in 2016
Port Elizabeth se St. Georgespark
Port Elizabeth bied baie geriewe wat sportsoorte soos krieket, rugby, atletiek, sokker en veldhokkie kan aanbied. Sy kusligging maak die stad ook vir watersport geskik.
Port Elizabeth beskik oor die St. Georgespark wat gereeld toetskrieketwedstryde aanbied. St. Georgespark is die oudste krieketveld in Suid-Afrika en hier is die eerste toetswedstryd buite Australië en Engeland, tussen Suid-Afrika se Proteas en Engeland op 12 en 13 Maart 1889 beslis. Die Warriors, 'n franchise-krieketspan in Suid-Afrika, het hul tuiste in Port Elizabeth. Die stadion is ook bekend vir sy blaasorkes wat aanhangers by die Proteas-spele vermaak. Tydens die Krieketwêreldbeker 2003 is vyf wedstryde in Port Elizabeth se St. Georgespark beslis.
Port Elizabeth is die tuiste van die Southern Spears in Superrugby. Die voormalige Oos-Kaapse rugbyunie, nou bekend as die Oostelike Provinsie, het saam met Oos-Londen se Grens Bulldogs die grondslag vir die Spears-franchise gevorm. Die oorblyfsels van die Spears is later by die Southern Kings ingelyf en het in 2013 by Superrugby meegeding. Die Southern Kings kon egter nóg in 2014 nóg in 2015 aan die Superrugby deelneem en het in 2016 en 2017 na Superrugby teruggekeer, maar is weens ekonomiese redes deur die Suid-Afrikaanse Rugbyunie afgegradeer. Die span speel nou in die Pro14toernooi. Die Oostelike Provinsie beslis hul tuiswedstryde in die Nelson Mandelabaaistadion wat vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010 opgerig is. Vervolgens is die stadion ook tydens die Afrikanasiesbeker 2013 ingespan en het agt wedstryde gehuisves, waaronder ses groepwedstryde, een kwarteindstryd en die klein finale.
In Desember 2011 het die Nelson Mandelabaaistadion die nuwe tuiste van die Suid-Afrika Sewes, die land se afdeling van die jaarlikse Wêreldrugby Sewesreeks in sewesrugby, geword. Die geleentheid is voorheen in drie ander stede aangebied, naamlik Stellenbosch, Durban en George. Tussen 2011 en 2015 is dit jaarliks in Port Elizabeth gehou. Sedertdien word dit in Kaapstad beslis.
Die stad se vernaamste sokkerspan is Chippa United wat in die Premier Sokkerliga meeding en die Nelson Mandelabaaistadion as hul tuisveld gebruik. Van die vorige klubs wat in die land se topvlak gespeel het, sluit in Bay United, Michau Warriors, Port Elizabeth Blackpool, Hotspur FC, Port Elizabeth City en Westview Apollon. Die ou Boet Erasmus-stadion is in 2010 deur die nuwe Nelson Mandelabaaistadion vervang en het voorheen drie wedstryde tydens die Rugbywêreldbeker 1995 en sewe wedstryde tydens die Afrikanasiesbeker 1996 aangebied.
Die Perdstandbeeld op die hoek van Kaap- en Russellweg is in 1905 deur Joseph Whitehead gemaak nadat fondse deur die diereliefhebber Harriet Meyer ingesamel is. Gedurende die Anglo-Boereoorlog was Port Elizabeth die belangrikste invoerhawe vir perde
Die Port Elizabeth-konsentrasiekamp en Begraafplaasgedenkteken ter herinnering aan die 230 Vroue en 85 kinders wie van 1901 hier, ver van hul oop Vrystaatse vlaktes, vertoef het en die 14 wie hier oorlede is voordat die kamp in November 1902 ontbind is.
Die Prins van Wallis-obelisk is ter ere van die huweliksbevestiging van Albert, Prins van Wallis, later koning Edward VII van die Verenigde Koninkryk en Alexandra van Denemarke opgerig, maar nie oorspronklik vir hul bedoel nie.
Die St. Georgespark is die oudste park in Port Elizabeth en huisves die St. George's Oval, 'n krieketstadion.
Die Nelson Mandelabaaistadion is vir die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010 opgerig en ook tydens die Afrikanasiesbeker 2013 ingespan. Dit huisves rugby- en sokkerwedstryde.
↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 "Hoofplek Port Elizabeth". Sensus 2011.
↑ (en) Pat Hopkins: Ghosts of South Africa. Cape Town: Zebra Press 2006, bl. 44–45
↑ (en) "Port Elizabeth Climate Normals 1961−1990". National Oceanic and Atmospheric Administration. Besoek op 16 Maart 2015.
↑ (de) "Klimatafel von Port Elizabeth (Flugh.), Prov. Eastern Cape / Südafrika" (PDF). Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world. Deutscher Wetterdienst. Besoek op 7 Februarie 2016.
↑ (en) "Climate data for Port Elizabeth". Suid-Afrikaanse Weerdiens. Junie 2011. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Maart 2012. Besoek op 6 Maart 2010.
↑ (af) Dawid van Lill: Van Lill se Suid-Afrikaanse Trivia. Kaapstad: Zebra Press 2004, bl. 32
↑ (en) Vuyisile Msila: A Place to Live. Red Location and its history from 1903 to 2013. Stellenbosch: AFRICAN SUN MeDIA 2014, bl. 29
↑ (en) Bureau for Scientific Publications at the Foundation for Education, Science and Technology: Cultural History, jaargang 1, uitgawe 11, bl. 61
↑ (en) C.L.R. James: A History of Pan-African Revolt. Inleiding deur Robin D.G. Kelley. Oakland: PM Press 2012, bl. 82
↑ (en) Gail M. Gerhart en Clive L. Glaser: From Protest to Challenge. A Documentary History of African Politics in South Africa, 1882–1990. Volume 6: Challenge and Victory, 1980–1990. Bloomington, Indiana: Indiana University Press 2010, bl. 72
↑ (en) Michael Brett, Philip Briggs, Brian Johnson Barker and Mariëlle Renssen: Eyewitness Travel South Africa. London: Dorling Kindersley 2015, bl. 251
↑ (en) "DA locks down Nelson Mandela Bay with multi-party coalition". 17 Augustus 2016. Besoek op 13 November 2017.
↑ (af) "Nuwe burgemeester vir Nelson Mandelabaai". Maroela Media. 27 Augustus 2018. Besoek op 12 Februarie 2019.
↑ (en) www.investinnelsonmandelabay.co.za: Beleggings in Nelson Mandelabaai
↑ (en) James Hall Museum of Transport – Motor cars. Besoek op 1 Maart 2016
↑ (en) Nicholas C. Kraus: History and Heritage of Coastal Engineering. American Society of Civil Engineers 1996, bl. 437
↑ (de) Südafrika. Eine Bilderreise. Hamburg: National Geographic Deutschland 2009, bl. 192
↑ (en) Emporis: Buildings in Port Elizabeth
↑ (en) "Matches". FIFA. Besoek op 30 April 2019.
↑ (en) "Nelson Mandela Bay Stadium and training venues ready for AFCON". Nelson Mandelabaai Metropolitaanse Munisipaliteit. 8 Januarie 2013. Besoek op 30 April 2019.
↑ (af) Marion Boddy-Evans, Narina Exelby, Jazz Kuschke, Robyn Daly, David Bristow: Getaway se 1001 Móét-sien plekke in Suider-Afrika. Kaapstad: Struik 2006, bl. 245
Wikimedia Commons bevat media in verband met Port Elizabeth.
(en) Toerisme-inligting oor Port Elizabeth op Wikivoyage
(af) Hoërskool Andrew Rabie
(af) Hoërskool Cillié
(af) Hoërskool Framesby
(af) (en) Hoërskool D.F. Malherbe
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Port_Elizabeth&oldid=1981700"
Last edited on 30 April 2019, at 19:30