PressReader - Die Burger: 2017-11-15 - SOE’s ‘pat e­tie­se waar­de’
SOE’s ‘pat e­tie­se waar­de’
Hul­le is ‘ka­der­rond­om­ta­lies’ ‘Die SAL sal sy skuld nie kan be­taal’
Die Burger - 2017-11-15 - 12 - El­vi­ra W ood
Die Suid-A­fri­kaan­se Lug­diens (SAL) is die staats­on­der­ne­ming (SOE) wat Suid-A­fri­kaan­se be­las­ting­be­ta­lers die swak­ste be­leg­gings­waar­de bied.
Dit is lui­dens die So­li­da­ri­teit­na­vor­sings­in­sti­tuut (SNI) se ver­slag oor die stand van SOE’s wat gis­ter in Cen­tu­ri­on be­kend ge­stel is.
Die ver­slag wys dat staats­in­stel­lings in die al­ge­meen sleg vaar.
Hoe­wel daar 715 SOE’s in Suid-A­fri­ka is, het die SNI net die vyf groot­stes by sy na­vor­sing in­ge­sluit.
Dit is die SAL, E­s­kom, Trans­net, Pe­troSA en Tel­kom.
Die si­tu­a­sie by E­s­kom en die SAL word as “baie s­wak – skrei­end” deur die SNI be­skryf.
“Die SAL word die heel swak­ste be­stuur en ver­dien ge­volg­lik sy eie ka­te­go­rie – ‘skrei­end plus’,” sê dr. Dirk Her­mann, be­stuurs­hoof van So­li­da­ri­teit.
“Staats­in­stel­lings word deur be­las­ting­be­ta­lers ge­fi­nan­sier.
“Dié geld kom nie uit ’n goue pot van die staat nie, maar uit die sak van ge­wo­ne, hard­wer­ken­de be­las­ting­be­ta­lers.
“Die ten­dens in Suid-A­fri­kaan­se SOE’s is dat per­soon­li­ke be­lang die o­pen­ba­re be­lang be­gin troef.
“In ’n pri­va­te om­ge­wing sal be­stu­re wat so roe­ke­loos op­tree, ont­slaan en selfs ver­volg word. In ’ n priv ate omg e­wing sal be stu­re w at so r oe­ke­loos op­tree, ont slaan en s elfs ver­volg w ord.
“In Suid-A­fri­ka word staats­in­stel­lings as ’n ka­der-rond­om­ta­lie be­stem­pel wat ’n klein e­li­te ver­ryk.
“El­ke be­las­ting­be­ta­ler, on­ge­ag po­li­tie­ke par­ty, ras of klas, moet een­vou­dig in op­stand kom teen pa­te­tie­se waar­de vir be­las­ting­geld,” sê Her­mann. Die S AL Dié lug­diens sal sy skuld nie in sy leef­tyd kan af­be­taal nie, sê Mor­né Ma­lan, na­vor­sings­hoof van die SNI.
Vol­gens hom sal dit die lug­diens 30 jaar neem om sy skuld af te be­taal. Dit is ge­grond op die ver­hou­ding van sy net­to skuld tot die ver­dien­ste voor ren­te, be­las­ting, waar­de­ver­min­de­ring en a­mor­ti­sa­sie (e­bit­da).
“Dié ver­hou­ding moet ver­kies­lik nie meer as vier wees nie. Die SAL s’n is 29,” sê hy.
“Die SAL wys ook die dui­de­lik­ste wat die ge­vol­ge is as die re­ge­ring, in plaas van pri­va­te sa­ke, aan die hoof van ’n on­der­ne­ming staan,” sê Her­mann.
Ma­lan wys daar­op dat die lug­diens die af­ge­lo­pe vier jaar agt uit­voe­ren­de hoof­de ge­had het. Dit is as die jong­ste aan­stel­ling ook in­ge­re­ken word.
“Die lug­diens het die laas­te paar jaar al ne­ge ver­skil­len­de om­keer­plan­ne ge­had.
“Die vraag is: Sou jy as be­las­ting­be­ta­ler in die SAL be­lê?” vra Ma­lan.
“Of jy nou wil of nie, Ma­lu­si Gi­ga­ba, mi­nis­ter van fi­nan­sies, het ons ver­se­ker jy as be­las­ting­be­ta­ler gaan dit vir die voor­sien­ba­re toe­koms wel doen.”
“Gi­ga­ba het self in sy me­di­um­ter­myn­be­gro­tings­re­de ge­sê E­s­kom se fi­nan­sies is on­der druk,” sê Ger­hard van On­se­len, e­ko­no­mie­na­vor­ser van So­li­da­ri­teit.
Hy sê E­s­kom is die groot­ste SOE, maar die een wat naas die SAL die sleg­ste vaar.
E­s­kom is on­der ’n wolk van be­we­rings oor staat­skaping en kor­rup­sie wat ook B­ri­an Mo­le­fe, sy voor­ma­li­ge hoof, in­sluit.
“Die fi­as­ko met Me­du­pi en Ku­si­le, wat al­bei ver oor be­gro­ting en ja­re laat is, dui op erns­ti­ge wan­be­stuur,” sê Her­mann.
Van On­se­len meen die e­nig­ste ma­nier om E­s­kom te laat pres­teer, is om me­de­din­ging toe te laat. Die be­stuur moet ook ver­vang word.
“Jy kan ’n te­a­ter­groep met hier­die SOE se be­stuur vorm. Hul­le is al­mal waar­ne­mend, of­te­wel acting,” sê Con­nie Mulder, na­vor­sings­hoof van die SNI.
Die “ka­ta­stro­fie­se” Ikhwe­zi­pro­jek om aard­gas na­by Mos­sel­baai te ont­gin, word ook deur die SNI uit­ge­lig as een van die re­des hoe­kom Pe­troSA se fi­nan­sies on­der druk is.
“Trans­net se fis­ka­le ge­sond­heid is sterk te be­twy­fel,” sê Her­mann.
“’n Be­dryfs­ka­pi­taal­ver­hou­ding van 0,45 steek sleg af teen die JSE se top-40-maat­staf van 1,53.
“Nog kom­mer­wek­ken­der is dat die be­dryfs­ka­pi­taal­ver­hou­ding ver­swak.
“Ook steu­rend is ’n ver­hou­ding van net­to skuld tot e­bit­da van 4,3 teen­oor die JSE se top40-maat­staf van 0,92.
“Dit laat erns­ti­ge vrae ont­staan oor Trans­net se ver­moë om sy skuld uit sy be­dry­wig­he­de te delg,” sê hy.
Dit is vol­gens Her­mann die e­nig­ste gang­ba­re SOE.
“Die staat se aan­deel­hou­ding in Tel­kom is net 39%. ’n Mens kan nie an­ders as om die kor­re­la­sie tus­sen die klei­ner staats­be­sit en be­ter pres­ta­sie te sien nie,” sê Her­mann.
Jy k an ’ n t e­a­ter­groep met P e­troSA s e be­stuur v orm. Hul le is al­mal w aar­ne­mend, of­te­wel acting.
— C ONNIE MULDER
Dr. Dirk Her­mann, be stuurs­hoof van So­li­da­rit eit.