#SchoolfeesMustFall sal tot ondergang van openbare skole leiArgieffoto Hoewel gratis onderrig op skoolvlak lankal ’n werklikheid is, sal die afstel van skoolgeld openbare skole tot so ’n mate finansieel knou dat gehalte-onderrig nie langer ’n haalbare doelwit sal wees nie, skryf dr. Jaco Deacon, adjunkhoof van die Federasie van Beheerliggame van Suid-Afrikaanse Skole (Fedsas). #SchoolfeesMustFall – só ’n veldtog was seker te wagte ná die baie suksesvolle studente-protesaksie, maar in werklikheid is gratis onderrig op skoolvlak sy ouboet op tersiêre vlak ver voor. In die geval van 84% van Suid-Afrika se 23 905 openbare skole word geen skoolgeld gehef nie. In die oorblywende 3 824 skole mag geen kind weggewys word indien sy ouers nie die skoolgeld kan betaal nie. By hierdie skole subsidieer die res van die skool se ouers diegene wat nie die onderrig kan bekostig nie. Die Nasionale Norme en Standaarde vir Skoolbefondsing bepaal dat skole ’n minimum van R1116 per leerder per jaar van die staat ontvang in skole waar daar geen skoolgeld gehef kan word nie, en R193 in die sogenaamde ryk skole (kwintiel 5). In praktyk beteken dit dat ’n “gratis skool” slegs R5,58 per leerder per skooldag het om al die skool se uitgawes te delg en alle aktiwiteite aan te bied. Die staat se bydrae vir kwintiel 5-skole beloop nagenoeg 97 sent per leerder per skooldag. Uit Fedsas se onlangse navorsing onder lidskole blyk dit dat skole gemiddeld 12,35% van hul begroting moet afskryf weens vrystelling waar ouers nie skoolgeld kan betaal nie, en 12,95% weens slegte skuld (waar ouers nie wil betaal nie). In die meeste gevalle is die staat se bydrae tot die bedryfsuitgawes van Fedsas se lede slegs 3,64% in die geval van hoërskole en 6,19% in die geval van laerskole. Die staat se bydrae tot hierdie skole (salarisse van die departementele personeel en die gebruik van die geboue uitgesluit) is dus minimaal en ’n reuse 85% kom uit die sak van ouers in die vorm van skoolgeld, met 9,4% wat deur bykomende fondsinsamelings verkry word. Skole gebruik skoolgeld vir alle skoolaktiwiteite (akademie, sport, kultuur en sosiale aktiwiteite) en om die skool te bedryf, maar die beheerliggaam het ook ŉ verantwoordelikheid om die gehalte van onderrig te verhoog. Die beste manier om dít te doen is om bykomende opvoeders aan te stel. Konserwatief bereken is daar nagenoeg 50 000 opvoeders in diens van skole (sogenaamde beheerliggaam-aanstellings) en 100 000 nie-opvoeders wat vir skole werk. Die salarisrekening hiervoor beloop 10 tot 12 miljard rand per jaar. Indien geen skole skoolgeld mag hef nie, gaan daar geen bykomende inkomste wees om hierdie opvoeders en nie-opvoeders aan te stel nie, wat 150 000 meer werklose mense in die land tot gevolg sal hê. Die staat bestee in hierdie boekjaar R191,1 miljard aan basiese onderrig (ŉ verhoging van 7,6% op die vorige boekjaar), maar die deurvloeisyfer van graad 1 na graad 12 is slegs 32,3% (klas van 2014). ŉ Mens hoef nie juis ŉ ekonoom te wees om te sien dat dit ŉ baie swak opbrengs op hierdie belegging is nie! Die realiteit is ook dat ongeveer 7% van ons land se skole ŉ behoorlike sportprogram vir die leerders aanbied en dat ons land se nasionale spanne dus uit ŉ handjie vol skole gekies moet word. Skole betaal self vir die ontwikkeling en instandhouding van sportfasiliteite, afrigters en uitrustings en hiertoe maak die staat nie ŉ sent se bydrae nie. Hierdie 7% sal vinnig daal indien geen skoolgeld gehef mag word nie en groen sportvelde sal vinnig in stofvelde verander. Die realiteit is ook dat 16% van die land se skole nie in 100% van die leerders se behoeftes kan voorsien nie. Politici gebruik egter graag toelating en taal om goedkoop politieke punte in onderwys te behaal. Dit is tyd dat die regering die werklikheid in die oë staar en besef dat ŉ handjie vol skole die verantwoordelikheid dra om die intellektuele kapasiteit van die land te ontwikkel en dat hierdie skole gekoester moet word en as voorbeelde gebruik moet word van hoe dinge in skole kan gebeur. Dit blyk egter baie makliker te wees om almal na ŉ vlak van wanfunksionaliteit af te trek vir ŉ paar kruisies by die stembus. Suid-Afrika se kinders verdien meer – ruk nou die stelsel reg, fokus op dit wat wanfunksioneel is en leer die lesse by die skole wat dinge self (ten spyte van die departement) laat gebeur. * Dr. Jaco Deacon is die adjunkhoof van die Federasie van Beheerliggame van Suid-Afrikaanse Skole, outeur van Skoolbeheer: Antwoorde op alledaagse uitdagings en redakteur van die Juta Education Law and Policy Handbook