Veg of vrede? Voortveg of oorgawe? Bondgenote of dwarstrekkers? Die verhaal van die Anglo-Boereoorlog is nie so duidelik omlyn soos wat dikwels gereken word nie en sluit soms grys areas in. In sy studie – wat ook in 2019 deur Kraal Uitgewers in 'n publikasie omskep is – ondersoek die historikus Leopold Scholtz die komplekse verhoudinge wat daar tussen die regerings van die twee Boererepublieke tydens die oorlog bestaan het.
Die Anglo-Boereoorlog is bekend as 'n bittere stryd tussen die magtigste koloniale mag van die tyd, Brittanje, aan die een kant en die Boererepublieke van die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) en die Oranje-Vrystaat (OVS) aan die ander kant. Dié oorlog wat in Oktober 1899 uitgebreek het en tot die bittere einde in Mei 1902 geveg is, was egter nie net 'n stryd tussen Boer en Brit nie. Ernstige geskille rakende oorlogvoering het ook onderling tussen die leierskap van die twee Boererepublieke gewoed.
In sy boek getiteld Bondgenote en dwarstrekkers: Die Transvaalse en Vrystaatse regerings in die Anglo-Boereoorlog, 1899-1902 ondersoek Scholtz die soms wankelrige en wispelturige verhoudinge tussen die Transvaalse en Vrystaatse leierskap. Die boek is 'n uitvloeisel van Scholtz se meestersgraadverhandeling van 1971 en die tweede boek in die Kraal Histories-reeks onder redaksie van prof. Fransjohan Pretorius.
Volgens Pretorius bewys Scholtz se navorsing dat die "eenheid, samewerking en bondgenootskap" tussen die twee republieke nie as 'n gegewe aanvaar kan word nie en dat "die feite dikwels tweedrag en dwarstrekkery bevestig het".
Uit die studie blyk dit dat die leierskap nie altyd langs dieselfde vuur gesit het nie. Die grootste verskilpunt was, volgens Scholtz, die vraag rakende voortveg of oorgawe. "Vóór die oorlog was die Transvalers diegene wie se snellervingers gejeuk het, wat wou gaan Kakies skiet; die Vrystaters was diegene wat tot die uiterste wou gaan om oorlog te vermy," verduidelik hy. Sommige Transvaalse leiers, soos genl. Schalk Burger, het die Vrystaters selfs van lafhartigheid beskuldig, "maar toe die oorlog teen die republieke draai, was dit dieselfde Transvalers wat wou boedel oorgee, en dieselfde Vrystaters (veral president M.T. Steyn en genl. C.R. de Wet) wat hulle herhaaldelik moes moed inpraat om voort te veg".
Die uiteenlopende standpunte wat gedurende die oorlog tussen die twee republieke ingeneem is, is wel volgens Scholtz niks vreemds nie. Hoewel die inwoners van die destydse twee state vandag as 'n byna homogene groep geag word, was dit allermins die geval. "Daar was duidelike verskille," verduidelik Scholtz. "Die Amerikaanse skrywer James Bryce het die Vrystaat op 'n keer 'n 'modelrepubliek' genoem. Die Grondwet was kort, helder en duidelik, en die politieke verhoudinge was op die verkryging van konsensus gemik." Daarteenoor het Transvaal 'n "verwarde" Grondwet gehad. "Die Transvalers het veel meer onderling rusie gemaak. Daar was selfs korrupsie in Kruger se regering, iets wat nie in die Vrystaat voorgekom het nie."
Uiteindelik sou verskille tussen die twee groepe ernstige gevolge vir oorlogvoering tydens die Anglo-Boereoorlog inhou en selfs voortduur terwyl oor vrede by Vereeniging onderhandel is.