Waarde en hoër waarde - Prof. Kobus Krüger
Waarde en hoër waarde
Deur Prof. Kobus Krüger op 1 April 2011
Wat is die waarde van 'n religie, sê maar die Christendom, en hoe gaan mens op die beste manier daarmee om?
Kyk na 'n R5 muntstuk. Dit het twee kante: kop en stert. Dit is twee kante van een en dieselfde muntstuk.
Die huidige religieuse situasie in die Afrikaanssprekende wêreld lyk baie so. (Die woord 'religie' word hier gebruik om begrippe soos 'lewensbeskouing', 'godsdiens' ensovoorts in te sluit.) Die huidige situasie, die debat, het meestal twee kante soos die R5 muntstuk. Die twee kante verteenwoordig die skynbaar onvermydelike situasie van twee opponerende kampe wat mekaar gedurig in die koerante en op ander platforms beveg, maar wat eintlik maar in die ban van dieselfde logika verkeer. Dit is 'hoera vir die kerk!' teenoor 'weg met die kerk!'; 'ek is 'n gelowige!' teenoor 'ek is 'n ongelowige!'; 'ek is 'n teïs!' teenoor 'ek is 'n ateïs!'; 'daar is 'n God!' teenoor 'daar is nie 'n God nie!'; 'ek is 'n Christen!' teenoor 'ek is nie 'n Christen nie!'; 'ek is 'n Bybel-gelowige!' teenoor 'ek is 'n evolusionis!'. Sekerheid en onsekerheid, skepping en evolusie, geloof en wetenskap weerspreek mekaar soos 'is!' en 'issie!'
Wie die protagonis en wie die antagonis is, is nie altyd duidelik nie en ook nie belangrik nie. Wat ons hier het, is eintlik maar twee kante van dieselfde saak. Die twee is spieëlskrif van mekaar. Hulle bly aan mekaar gekoppel soos tweelingsterre wat om mekaar bly draai. Wie 'reg' is en wie 'verkeerd', is van minder belang as die feit dat hulle op dieselfde vlak in 'n uitsiglose dilemma vasgevang is. Maak jou keuse in hierdie soort dilemma as jy voel jy moet. Maar jy hoef nie. Daar is 'n hoër vlak.
Kom ons sit nou 'n R100-noot langs die R5 muntstuk op die tafel neer – nee, eerder bokant die muntstuk.
Die R5 muntstuk met sy twee kante en al lê nog steeds daar. Maar skielik is die totaalsituasie heel anders, omdat die R5 in 'n veel groter konteks opgeneem is.
Is die R5 nou skielik niks werd nie? Word dit nou verwerp? Natuurlik nie. Om die waarheid te sê, die waarde daarvan kom nou veel beter tot sy reg, want die R5 maak 'n unieke bydrae tot die R100. Daarsonder sou die R100 nie R100 gewees het nie. En die muntstuk het nog steeds sy twee kante, maar skielik word die skynbaar absolute teenstellings gerelativeer.
Nog iets: dit is beter om die R5 op te pas, met wysheid en verantwoordelikheid daarmee om te gaan en om daarmee te woeker (om nou op die Nuwe Testamentiese beeld van die talente terug te gryp) as om onverantwoordelik met die R100 om te gaan.
Hierdie beeld wil sê dat die opheffing van enige besondere religie met die skynbare onoplosbare polariteite wat in so 'n historiese gegewe ingebou is, in die groter verband weliswaar neerkom op 'n relativering van so 'n religie (byvoorbeeld die Christendom), maar ook op 'n bevestiging daarvan as een van die groot, en grootse, maniere waarop mense in die loop van die geskiedenis sin van dinge gemaak het. Soek altyd 'n én...én op 'n hoër vlak as 'n laer óf...óf. Om die waarheid te sê, wanneer mens in 'n óf...óf-getwis betrap word, beteken dit gewoonlik dat jy nie betyds die groter saak raakgesien het nie, nie kreatief en strategies genoeg dink nie.
Die opneem van die Christendom in die groot verband waarin al die religieë van die mensheid én die wetenskap inpas, lei tot 'n positivering deur relativering van hulle almal. Die herwaardering van die R5 in die konteks van die R100 is nie negatief ten opsigte van die R5 nie, maar positief. Die groot verband waarin al die stelsels inpas – waarheen hulle almal neig – noem ek 'mistiek'. Maar ek gaan nie nou daardie begrip bespreek nie.
Soos gesê, dit is beter om die R5 verantwoordelik op te pas as om die R100 onverantwoordelik op te mors. Mens hoef nie die R100 deur te bring nie, maar om konstruktief daarmee te werk, is nie maklik nie. En eers moet dit opgebou word. Net in die algemeen: dit is beter om klein oorwoë treë in die regte rigting te gee as om halsoorkop reuse-spronge te waag. Dit is beter om die relatiewe kosbaarheid van die besondere religie te ontgin en die deelwees van die R5 in die R100 te waardeer as om, byvoorbeeld, alles en nog wat ondeurdag deurmekaar te meng.
Waar 'n mens jouself sosiaal opstel op die kontinuum van die heel besondere tot die groot algemene, is jou keuse, wat jy in vryheid en verantwoordelikheid mag uitoefen. Van die enkele R5 af is daar 'n verskeidenheid groter eenhede tot by R100. Dieselfde geld van 'n groep. Hoe so 'n groep sy relatiewe 'identiteit' bepaal met inagneming van alle relevante faktore, is so 'n groep se vry en verantwoordelike keuse. In die groot ruimte kan baie wonings op baie verskillende plekke gebou word.
Dit is soos 'n groot sirkel wat 'n aantal kleiner sirkels omsluit. As jy jou in een van die kleiner sirkels êrens in die groter sirkel afsluit, opsluit en toesluit, is jy steeds deel van die groter sirkel, al besef jy dit nie. Die groter sirkel sluit vanself die verskeie kleiner sirkels in. Net so impliseer, bevat, elke kleiner sirkel die groot sirkel. As jy jou in die kleiner sirkel ommuur, lyk die omringende wêreld na een groot stuk gevaarlike vyandigheid. As jy jou in die groter ruimte oopstel, is die wêreld 'n skouspel, 'n uitnodiging en 'n avontuur. Dit is moontlik om jou staanplek in die groter sirkel in te neem sonder om noodwendig binne-in een van die kleiner sirkels te staan. Maar jy kan hulle nog steeds waardeer, sommige meer as ander, en miskien een meer as al die ander. En as jy wil, kan jy natuurlik kies om in een van die kleiner sirkels te leef. Daarmee is niks verkeerd nie. Dan kan jy nog steeds weet van die groter ruimte en al die ander relatiewe sirkels in die groter ruimte waardeer.
Waar mense staan, is elke individu en groep se vrye verantwoordelikheid, met inagneming van 'n hele komplekse situasie. Dit is nie 'n óf...óf-krisis nie, maar 'n kwessie van strategiese en praktiese denke en handeling. My eie posisie? Persoonlik leef ek in die groot sirkel – vry, 'n vriend van alle mense van goeie wil binne of buite enige een van die kleineres.
Terug by die enkele muntstuk. Dit het nog steeds twee kante. Ons mag nog steeds sake beredeneer, die relatiewe waarde van alternatiewe teen mekaar opweeg, mits ons niks verabsoluteer nie en weet van die hoër waarde. Kritiek van die bestaande is goed en nodig; konstruktiewe denke wat nuwe horisonne skep en verken is beter.
En dan is daar die laaste horison: Absoluutheid, waar alle taal verstom en alle stelsels tot swye kom.