3 Mei 1925 | Jamestown-kerk in gebruik – My Dopperdagboek
Mei 3, 2019 Mei 3, 2019 • morneweb
Die plaaslike Boerevereniging het die Gereformeerde kerk op Jamestown gekoop en gebruik dit onder andere vir hul veldskou.
‘Geloofsdaad’ 104 jaar in stand gehou
Van die Gereformeerde Kerk Jamestown, wat vanjaar sy 120-jarige bestaan sou gevier het, bly nou net herinneringe oor wat algaande verder vervaag namate die destydse lidmate afsterf. Tog is dit ’n mooi geskiedenis wat die moeite werd is om af toe in herinnering te roep.
Op Saterdag 22 April 1899, toe oorlogswolke reeds oor die Boererepublieke saamgepak het, het 58 belydende lidmate van die Gereformeerde Kerke Aliwal-Noord, Burgersdorp en Dordrecht saam met die Kommissie van die Algemene Vergadering van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika onder leiding van ds. L.P. Vorster van Burgersdorp ná breedvoerige bespreking besluit om ’n kerk in Jamestown te vorm.
Dié dorpie, sowat 60 km suid van Aliwal-Noord in ’n streek wat bekendstaan as Noordoos-Kaapland, is genoem na Johannes Jacobus (James) Wagenaar, die eienaar van die plaas Plessieskraal waarop dit in 1874 aangelê is. Dit het in 1943 munisipale status verwerf.
Die Australiër William Henry Ford het soortgelyke NG Kerk vir Jamestown (foto), Sterkstroom en Dealesville in die Vrystaat ontwerp. Die NG Gemeente Jamestown bestaan nog, maar met ’n sieletal van minder as 100 en is al jare lank vacant. (Foto: Swannie Swanepoel)
Jamestown het in 1876, twee jaar ná sy stigting, sy eerste NG kerkgeboutjie gekry. Maandelikse dienste is om die beurt deur die predikante van Aliwal-Noord en Dordrecht gehou. In 1891 stig die gemeente af, maar eers op 25 Maart 1893 kom die eerste leraar, ds. Theodore James Meyer, hier aan. Hy het op 19 Maart 1898 aan die koors beswyk. Die sierlike NG kerk, ontwerp deur die Australiese immigrant William Henry Ford, is in 1912 ingewy.
Ds. Vorster, wat tot 1905 as konsulent van die klein Gereformeerde gemeente opgetree het, het op Sondag 27 April 1899 broers P.W. Labuschagne, J.B. van der Walt en H.J. Swanepoel as ouderlinge en broeders D.G. van der Walt en D.J. Pelser as diakens bevestig.
Skaars op die been, met slegs drie kerkraadsvergaderings en twee Nagmaalbyeenkomste, het die Driejarige Oorlog groot ontwrigting gebring sodat tussen 28 Oktober 1899 en 8 Desember skaars diens gehou kon word.
Van ’n huisgemeente wat ongeveer sesweekliks in verskeie huise op die dorp en in die distrik ’n predikant kon hoor, maar intussen aangewys was op die ouderlinge vir leesdieste, het die gemeente stadigaan gegroei tot een wat op 5 Junie 1903 die hoeksteen van ’n eie kerkgebou kon laat lê deur A.J. Kidwell, destyds voorsitter van die dorpsbestuur. Dié gebou (ná die bou van die nuwe kerk in gebruik as kerksaal) is op 16 Januarie 1904 feestelik met ’n optog van die skoolgebou af in gebruik geneem.
Die Kidwell-gedenkkerk op Jamestown. (Foto: Peter L. Levey)
Alexander Kidwell het twee maal per dag huisgodsdiens vir sy gesin gehou en Sondae het hulle in die eetkamer vir ’n diens bymekaargekom. Eerw. Buckenham van die Metodistekerk het besef groter werk kon hieruit ontstaan; daarom het hy in Desember 1874 die verkoop van erwe op die dorp bygewoon, toe twee erwe kosteloos deur die eienaars aan hom toegestaan het vir die oprigting van ’n kerkgebou.
Ná Kidwell se dood het die Metodiste van Jamestown besluit om ’n kerk tot sy nagedagtenis te bou. ’n Stewige Gotiese gebou, van klip, met mure 20 duim dik, is teen ’n koste van £1 400 opgerig. Reeds vroeg in die 1970’s het die afname in Jamestown se Engelse bevolking daartoe gelei dat slegs een diens per maand, deur die predikant van Aliwal-Noord, hier gehou is.
Die Gereformeerde gemeente was van die vroegste tye af aangewese op konsulente, onder wie di. W.J. Snyman, J.G.H. van der Walt en D. Postma (seun van Martinus), totdat deputate van GK Aliwal-Noord op I Februarie 1906 met die kerkraad van Jamestown ooreengekom het om ’n kombinasie te sluit, waarvolgens die predikant agt Sondae per jaar ’n diens op Jamestown sou lei. Tussenin sou leesdienste op die dorp en in die plaaswyke elke Sondag gehou word.
As eerste predikant in die kombinasie het ds. W.J. de Klerk (1907–1911) gedien. Tydens sy bediening het die gemeente gegroei tot 206 belydende en 180 dooplidmate in 1909 en het die kerkraad in 1910 besluit om ’n pastorie te bekom. Ds. I.D. Krüger – pas tevore nog proponent –het die gekombineerde kerke van 1911 tot 1916 gedien. Daarna het weer ’n proponent gekom, ds. C.W.M. du Toit (1917–1920), halfbroer van Totius.
Kerkraadsnotules van die begin af vertel van skaars dae, maar met bokke, beeste, skape en selfs pluimvee van die hand gesit om kontant beskikbaar aan te vul, het die gemeente kop bo water gehou en het hulle selfs geleentheid gevind om sendingwerk, Christelike onderwys en veral in verskeie gevalle, minderbevoorregtes, daadwerklik te steun.
Elke censura morum (waar kerkraadslede mekaar vermaan oor die uitvoering van hul pligte) op byna elke kerkraadsvergadering vertel van ’n worsteling deur ouderlinge om die Christelike lewenswandel.
Ds. E.L.J. Venter het Jamestown in kombinasie met Aliwal-Noordvan 1921 tot sy dood in 1947 bedien.
Van 23 April 1920 tot met sy skielike heengaan op 3 Mei 1947 het ds. E.L.J. Venter (later doktor danksy drie jaar verlof vir studie aan die Vrije Universiteit te Amsterdam, Nederland) die gekombineerde kerke bedien.
Gereelde dienste, jaarlikse Meimaandverkopings met sy wykstafels, aankoop van erwe, verhuur van die pastorie, deputate na meerdere vergaderings, diakonale konferensies en volkskongresse, sustersbyeenkomste, JV, die wording van die Afrikaanse taal, meerdere bediening vir Jamestown, ander kombinasiemoontlikhede, noue samewerking met die plaaslike NG gemeente (in November 1939 is tydens ’n Hervormingsfees ook saam Nagmaal gevier), die moeite van die Tweede Wêreldoorlog en hulp hy die ontwikkeling van dorp en skool spel die geseënde jare van sy bediening.
Op 3 Mei 1925 het die gemeente haar tweede kerkgebou – wat enduit aan dié doel sou beantwoord – in die vorm van ’n kruis, met groot vreugde in gebruik. Nieteenstaande die jare lange verbintenis met Aliwal-Noord – ook ekonomies-maatskaplik – het die Gereformeerde Kerk Jamestown tot in 2003 ’n selfstandige gemeente gebly.
Toe ds. G.P.L. van der Linde (1949–1955) byvoorbeeld in die kombinasie ontvang is, het Jamestown ’n ontvangs gereël waarin die hele gemeenskap gedeel het. En hoewel kinders hul hoërskoolonderwys op Aliwal-Noord ontvang het nadat Jamestown se skool afgegradeer is en ook daar gekatkiseer is, het die kerkraad van Jamestown hulle gereeld met die oog op belydenis van die geloof ondervra.
Die ou Gereformeerde kerk op Jamestown het sitplek aan 300 kerkgangers gebied.
Maar die verstedeliking van Afrikaners en gevolglike ontvolking van die platteland, veral sedert die depressiejare (1929–’33), het meegebring dat Jamestown in haar 104-jarige bestaan nooit ’n gemeente met ’n predikant van haar eie kon word nie. Die hoop van 1910 is nooit vervul nie, en in 1953 verkoop die kerk toe die pastorie en erwe, wat nooit deur ’n predikant bewoon is nie.
Teen maatskaplike ontwikkeling in het die gemeente egter dwarsdeur die 20ste eeu haar strewe gehandhaaf om selfstandig te bly, in gemeenskap met Aliwal-Noord en sou geen ander kombinasie, met Dordrecht/Indwe of Molteno of selfs Queenstown, aanvaarbaar wees nie.
GK Jamestown het steeds haar rol in die breë kerklike lewe gespeel. En ook die besorgdheid oor haar kinders het gebly. Daarom het ook Jamestown ’n aandeel in die uitbou van onder andere die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys gehad.
Ds. P.B. de Klerk het Jamestown en Aliwal-Noord van 1957 tot 1966 bedien.
Op 2 Maart 1957 het die gemeentes weer ’n proponent ontvang: P.B. de Klerk. Met sy vertrek in November 1966 het die vraag na “meerdere bediening” en is selfs die moontlikheid van ’n eie predikant genoem, ten spyte daarvan dat getalle tydens die Eeufees van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika in 1959 in Jamestown reeds gekrimp het tot 34 huisgesinnee (71 belydende lidmate, 46 dooplidmate).
Tog het die hoop (ten minste toe nog) nie gekwyn nie: In 1963 besluit die kerkraad om die kerkgebou met sierstene oor te trek en die erwe te omhein. Groot reparasies is aangepak, ouderlinge het toesig oor die leer en lewe gehou, barmhartigheidsdiens is verrig en die susters het hul byeenkomste gehou. Gereelde dienste deur die predikant en verder deur die ouderlinge het plaasgevind in ’n kruiskerkie met 300 sitplekke, ’n orrel en elektrisiteit, deur ’n gemeente wat oorwegend boeregesinne behels het.
En dit in die hoop dat van die dorpie tog mettertyd iets meer as ’n deurgang vir toeriste sou word. Met dié vertroue het die gemeente onder andere met die oprig van ’n hospitaal/kraaminrigting gehelp en die skoolkoshuis gesteun.
Soos van die stigtingsdatum af het die gemeentelike lewe steeds rondom nagmaal vier maal per jaar sentreer. So het dit ook gebly tydens die bediening van ds. P.C. Buys, wat op 30 September 1967 op tipiese wyse ontvang is. In Maart 1973 het hy weens ernstig siekte emeritus predikant van die kombinasie geword. Nadat sy gesondheid genoegsaam verbeter het, was hy van 1977 tot 1985 predikant van Pretoria-Eloffsdal. Hy is oorlede op 1 Junie 2007, 34 jaar nadat hy die eerste keer sy emeritaat moes aanvaar.
Weer het “meerdere bediening” ter sprake gekom hoewel Jamestown sedert 1967 die voordeel van drie eredienste per maand geniet het. Ná talle klassisse en onderhandelings met deputate het Jamestown met die gemeente Molteno en Sterkstroom gekombineer. So kon Jamestown die voordeel daarvan geniet om vir die eerste keer die kerk met die meeste lidmate in ’n kombinasie te wees.
Idelette en dr. Abie Helberg was die laaste predikantspaar (in kombinasie) van GK Jamestown.
So het in 1973, met 82 belydende en 33 dooplimate, ’n beter dag vir Jamestown aangebreek. Op twee Sondae van die maand is twee dienste gehou. Tot vyf jaar voor Jamestown se ontbinding het die volgende predikante die gemeente in verskeie kombinasie bedien:
Kruger, Jan Adriaan, 1973–1975 (in kombinasie met Molteno en Sterkstroom)
In 1975, toe die gemeente ’n driekwarteeu oud was, kon die skrywer van GK Jamestown se bydrae tot die dorp se eeufeesgedenkboek skryf: “Geslagte kom en gaan. Die kerk is skynbaar uitgelewer aan ’n onvermydelike proses van ontvolking. Die jong geslag vind moeilik hier ’n tuiste. Maar ten spyte – en te midde – hiervan, is daar ’n Gereformeerde Kerk Jamestown: ’n geloofsdaad.
Sandra Swanepoel Ek het honderde (jok ek nou?) kerkdienste in my kindertyd daar bygewoon. My pa was n onderwyser en ons het 2 maal n jaar by my Oupa Swanepoel op sy plaas Hoofkwartuur tussen Jamestown en Aliwalnoord gaan kuier meestal vir lang vakansies. Kerk is elke Sondag bygewoon. Ek weet presies hoe alles in daai kerk lyk. Ek het baie baie hekke oppad soheen oopgemaak!
Jan A J Kruger Ek onthou 2 dinge pertinent van Jamestown: 1. My eerste wegwedstryd (rugby) daar op die duwweltjie en bossieveld gespeel in 1972 (met gevolglike skuur-en skaafplekke) en 2. Sondae na kerk by die Jamestown Hotel beestong geeet voor die lang terugtog Burgersdorp toe in die geel Vauxhall Victor en later die wit Ford Taunus 17M. Toe die hotel sluit het my pa al die meubels gekoop vir die Dirk Postma Ouetehuis. Ek het vandag nog 2 stoele uit die “ladies bar” van die Jamestown Hotel van daardie tyd.
Jan A J Kruger Die 2 stoeltjies in my eetkamer. Mooi gerestoureer.