Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien Bretonners.
Totale sprekers: 300 000
Skrifstelsel: Latynse alfabet (Bretonse variant)
Verskuiwing van die Bretonse taalgrens tussen 900 en 1900.
Bretons of Bretoens (Brezhoneg [bʁe.ˈzõː.nɛk] luister (hulp·inligting)) is 'n Eiland-Keltiese taal, wat ondanks die klassifikasie, in Armorika op die vasteland in die weste van Frankryk gepraat word. Die taal stam dan ook nie af van Gallies nie, maar het ontstaan uit Kornies en ander tale op die Britse Eilande. Tydens die Angel-Saksiese invalle in Britannië teen die begin van die 5de eeu vlug 'n groot aantal Kelte onder die leiding van hul monnike en stamhoofde na Armorika. Hulle neem die taal van Cornwall grotendeels mee en vermeng dit met die Kelties wat in Gallië gepraat is.
'n Persoon wat Bretons praat is voorheen in Frans "bretonnante" genoem, maar in die afgelope aantal jare het die term "brittophone", sy verskyning gemaak en word dit soms gebruik. Bretons word hoofsaaklik in die Weste van Bretagne gepraat (begrens deur 'n lyn tussen Saint Brieuc in die Noorde en Vannes (Bretons: Gwened) in die Suide). Sprekers in Bretagne kan in twee gedeel word: Die wat Bretons praat in Neder-Bretagne (Bretons: Breizh Izel) en die wat Gallo praat in Opper-Bretagne (Bretons: Breizh Uhel). Gallo is 'n klein taal wat van Latyn afstam, en dus Romaans is en nie Keltiese nie, net soos Frans.
Daar bestaan tans 'n mate van omstredenheid tussen ondersteuners van die Bretonse omgangstaal (Frans: Breton populaire) en ondersteuners van 'n verenigde of standaardtaal.
9.1 Bronne vir die leer van Bretons
9.3 Geskiedenis van die taal
9.4 Sosiologiese studies van die taal
10.2 Voorbeelde van Bretons deur moedertaalsprekers
10.3 Voorbeelde van Bretons deur mense wat Bretons aanleer (néo-bretonnants)
Daar word gemeen dat Bretons nie van die vastelandse Keltiese tale, soos die nou uitgestorwe Gallies afstam nie, alhoewel dit definitief sekere eienskappe daarvan geleen het. Dit stam eerder van Eiland-Britoniese tale af.
Bretons word hoofsaaklik in Westelike Bretagne gepraat, maar ook in 'n meer verspreide wyse in Oostelike Bretagne en in gebiede wat immigrante uit Bretagne ontvang het.
Amptelike status[wysig | wysig bron]
'n Tweetalige straatbord in Rennes
Bretons is die enigste lewende Keltiese taal wat nog steeds nie amptelik erken word nie. Dit is nie 'n amptelike taal van Frankryk nie, ten spyte van beroepe van onafhanklikheidsgesindes en ander wat hulle beywer vir amptelike erkenning, en dat die taal se plek in skole, die media, en ander aspekte van openbare lewe gewaarborg moet word. Tydens die 3de Republiek (1875–1940) probeer die Franse Departement van Onderwys selfs om die Bretonse heeltemaal uit te wis. Vandag bied die Franse televisiekanaal France 3 tenminste 'n nuusbulletin in Bretons aan.
'n Poging van die Franse regering om die onafhanklike Bretonse-taal skole (genoem Diwan) in die staatsonderwystelsel te inkorporeer is deur die Franse Grondwetlike Vergadering verhinder op grond daarvan dat, aangesien die Grondwet van die 5de Republiek verklaar dat Frans die taal van die Republiek is, geen ander taal as onderrigmedium in staatskole gebruik mag word nie. Ondanks hierdie probleem is daar tans sowat 30 openbare Diwanskole, wat deur ouers en onderwysers gestig is, met nagenoeg 2 000 skoliere. Die Toubon Wet verklaar dat Frans die taal van openbare onderrig is. Die Departemente Keltologie aan die universiteite van Brest en Rennes bied Bretons as 'n studievak aan, alhoewel 'n Franse diploma in die Keltiese tale die kennis van 'n tweede Keltiese taal vereis.
Nogtans gebruik die streeks- en departementele owerhede Bretons tot 'n baie beperkte mate in soverre hulle toegelaat voel: byvoorbeeld, in aanwysing (veral vir toerisme verwante redes). Sommige tweetalige aanwysings mag ook waargeneem word, soos straatname in dorpies in Bretagne, en op 'n stasie in die Rennes metrostelsel wat aanwysings in beide Frans en Bretons het. Aan die anderkant het baie min winkels of ander privaateiendom in Rennes enige Bretonse aanwysings.
Verspreiding van Bretonse dialekte
Soos baie ander tale het Bretons 'n aantal dialekte. In Bretons sluit die verskille tussen dialekte uitspraak in die geheel en tot 'n geringe mate ook woordeskat in. Sekere dialekte vertoon ook klein verskille in sintaks. Die verskille tussen dialekte is klein in plekke naby mekaar maar hoe verder 'n mens van 'n spesifieke punt beweeg hoe meer verskil die weergawe van Bretons wat daar gepraat word. In die reël is daar dus nie spesifieke grense tussen die dialekte nie maar eerder 'n geleidelike oorgang.
Tradisioneel word die Bretonse dialekte na aanleiding van ou biskopdomme vernoem:
Cornouallais gepraat in:
die twee derdes suid van Finistère département (Carhaix, Quimper, Pont-Aven, Quimperlé, Douarnenez, Pont-l'Abbé, Sein, Châteaulin, Plougastell-Daoulas, …),
in die suide van die Côtes d’Armor (Rostrenen, …)
verder in 'n gedeelte van Morbihan (Gourin, Langonnet, Le Faouet, …)
in Belle-Île en mer
Léonard gepraat in die derde noord van die Finistère département (Brest, Morlaix, Plouguerneau, Landerneau, Saint-Pol-de-Léon, Landivisiau, Ouessant, …)
Trégorrois gepraat in die noordooste van Finistère en in die noordweste van Côtes d’Armor (Plestin-les-Grèves, Guingamp, Lannion, Tréguier, …)
Breton du Goëlo, gepraat in die gebeid Paimpol, gewoonlik beskou as deel van Trégorrois (een verskil is in die uitspraak van /v/ aan woorde wat op -v eindig waar ander dialekte dit as /o/, /w/, uitspreek).
Vannetais, gepraat in :
die hele Bretons sprekende gebied van die Morbihan département (behalwe Belle-Île en die gebiede om Faouët en Gourin) : Vannes, Pontivy, Lorient, Plouay, Guémené-sur-Scorff, Baud, Auray, Quiberon, Sarzeau, …
Vannetais is duidelik onderskeibaar van die ander dialekte en die res word soms saam KLT genoem (afkorting vir Kerne, Leon, Treger : Cornouaille, Léon, Trégor).
Werkwoordaspek[wysig | wysig bron]
Soos in Engels en Gaelies, is daar grammatikale aspekte vir werkwoorde in 'n spesifieke tyd, wat aandui of die handeling voortdurend is. Soos in Engels word 'n onderskeid aangetref tussen 'n voortdurende vorm en 'n progressiewe aspek:
Me zo o komz gant ma amezeg ("Ek is besig om met my buurman te praat / I am talking with my neighbor") ;
Me a gomz gant ma amezeg [bep mintin] ("Ek praat met my buurman [elke oggend]/ I talk with my neighbor [every morning]") ;
"Vervoegde" voorsetsels[wysig | wysig bron]
Soos in ander moderne Keltiese tale, word Bretonse voornaamwoorde saamgesmelt met voorafgaande voorsetsels om 'n soort "vervoegde" voorsetsel te vorm. Onder volg 'n paar voorbeelde in Bretons (Léon dialek) en Iers-Gaelies.
Bretons Iers Gaelies Afrikaans Letterlike vertaling
ul levr zo ganin tá leabhar agam Ek het 'n boek
'n Boek is by-my
un died zo ganit tá deoch agat jy het 'n drankie 'n drankie is by-jou
un urzhiataer zo ganti tá ríomhaire aige sy het 'n rekenaar 'n rekenaar is by-haar
ur bugel zo gantañ tá páiste aici hy het 'n kind 'n kind is by-hom
ur c'harr zo ganeomp tá carr againn ons het 'n kar 'n kar is by-ons
un ti zo ganeoc'h tá teach agaibh julle het 'n huis 'n huis is by-julle
arc'hant zo ganto tá airgead acu hulle het geld geld is by-hulle
Aanvanklike konsonantmutasies[wysig | wysig bron]
Bretons het vier aanvanklike konsonantmutasies: moderne Bretons het egter die nasale mutasie van Wallies verloor, dit het ook 'n 'harde' mutasie, waar die stemhebbende 'stops' stemloos word en 'n 'gemengde' mutasie, wat 'n mengsel tussen harde en sagte mutasies is.
Konsonantmutasie in Bretons
Bretons word met die Latynse alfabet geskryf. Die Bretonse alfabet bevat nie die letter c op sy eie nie, en het 'n spesiale : c’h, wat tussen die Spaanse jota en 'n harde h uitgespreek word. Diakritiese tekens wat gebruik word is: â, ê, ñ, ô, ù, ü.
Vergelykende leksikografiese tabel[wysig | wysig bron]
Tweetalige padtekens in Bretons en Frans in Quimper, Bretagne
Onderstaande tabel vergelyk 'n aantal taal verskynsels in Kornies, Bretons, Gallo, Frans en Afrikaans.
gwenenenn gwenanenn avètt abeille by (insek)
kador kado(e)r chaérr chaise stoel
keus keuz, fo(u)rmaj fórmaij fromage kaas
yn mes er-maez desort dehors buite
koedha kouezhañ, kouezho cheir tomber val
gaver gavr biq chèvre bokmelkkaas
chy ti ostèu maison huis
gweus gweuz lip lèvre lip
ganow genoù, beg góll bouche (gueule) mond
niver niver limerot numéro
perenn perenn peirr poire peer
skol skol escoll école skool
gwiwer kazh-koad, gwiñver chat-de-boéz écureuil eekoring
sterenn ster(ed)enn esteill étoile ster
megy butunat, fumiñ betunae fumer rook
hedhyw hiziv, hidi, hiriv anoet aujourd'hui vandag
whybana c'hwibanañ, c’hwitellat, sutal… sublae siffler fluit
Besoekers aan Bretagne kan die volgende woorde en frases raakloop (veral op aanwysings en plakkate):
deut mat oc'h welkom
brezhoneg Bretons (taal)
da bep tu alle rigtings
bagad tradisionele Bretonse musiekgroep (meervoud: bagadoù)
fest-noz ceilidh, tradisionele konsert/dans
sistr sider (gegiste appelsap)
Wat die woord Welkom betref, in baie plekke word tekens met "Degemer mat" aangetref, maar eintlik is dit heeltemal verkeerde frase in die konteks, aangesien dit "goeie ontvangs" beteken. At 'n Bretonse spreker "Welkom!" aan iemand sê sal hulle sê "deut mat oc'h", "kom wel u/jy (-is)".
Ander voorbeelde in Afrikaans, Frans en Bretons met die standaarduitspraak in Bretons:
aarde terre douar 'duar
hemel ciel oabl wabr
water eau dour du:r
vuur feu tan tã:n
man homme den de:n
vrou femme maouez mow_s
eet manger debriñ 'dibi
drink boire evañ 'e:v_
groot grand bras bra:s
klein petit bihan 'bij_n
nag nuit noz no:s
dag jour deiz de:
war vor atao = altyd ter see
↑ (en) "Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Breton". Ethnologue. Besoek op 22 Maart 2016.
Bronne vir die leer van Bretons[wysig | wysig bron]
Divi Kervella, Le breton sans peine (Bretons sonder moeite), Editions Assimil, 2005
Fañch Morvannou, Le breton sans peine (Bretons sonder moeite), T. 1 et 2, Editions Assimil, 1979
Divi Kervella, Le breton de poche, Editions Assimil
Fañch Morvannou, Initiation au breton sans peine, Editions Assimil
Mona Bouzec-Cassagnou, Dominik Bosse, Selaou, selaou, Editions Staj Brezhoneg Koad-Pin
Nikolaz Davalan, Brezhoneg, méthode oulpan, Editions Skol an Emsav
Mériadeg Hérrieu, Le breton parlé vannetais, Editions Bleun-Brug Bro-Gwened
Mark Kerrain, Ni a gomz brezhoneg, Editions TES
Albert Deshayes, Dictionnaire étymologique du breton (Bretonse etimologiese woordeboek), Editions le Chasse-Marée
Francis Favereau, Dictionnaire du breton contemporain, Editions Skol Vreizh
Jules Gros, Dictionnaire breton-français des expressions figurées (Bretons-Frans woordeboek), Editions Emgleo Breiz/Brud Nevez
Jules Gros, Le trésor du breton parlé: dictionnaire français-breton des expressions figurées, Editions Emgleo Breiz/Brud Nevez
Roparz Hémon, Geriadur istorel ar brezhoneg, Editions Preder
COLLECTIF, Dictionnaire français-breton et breton-français, Editions Garnier
COLLECTIF, Geriadur brezhoneg, Editions An Here
Émile Ernault, Dictionnaire breton-français du dialecte de Vannes, Editions Emgleo Breiz/Brud Nevez
G.L. Guilloux Grand dictionnaire français-breton du dialecte de Vannes, Editions Hor Yezh (3 volumes).
Geskiedenis van die taal[wysig | wysig bron]
A Historical Phonology of Breton, Kenneth JACKSON, Dublin, The Dublin Institute for Advanced Studies, 1967, 904 p.
Histoire de la langue bretonne, Fañch Broudic, Editions Ouest-France, 1999, 64 p. Volg die skakel vir 'n gedetaileerde aanbieding in Frans
Histoire de la langue bretonne, Hervé Abalain, Editions Gisserot, 2000
Sosiologiese studies van die taal[wysig | wysig bron]
Qui parle breton aujourd'hui ? Qui le parlera demain ? (Wie praat vandag Bretons? Wie gaan more Bretons praat?)), Fañch Broudic, éd° Brud Nevez, Brest, 1999, 153 p. Étude réalisée à partir du sondage effectué en 1997 par l'Institut TMO-Régions. Volg die skakel vir 'n opsomming in Frans
Une première étude de l'ensemble du sondage a été publiée en breton dans la revue Brud Nevez : Ar brezoneg hag ar vrezonegerien e 1997. Eun enklask bet kaset da benn gand "TMO-Régions". – BRUD NEVEZ, n° 207, genver 1998, p. 5-59.
La pratique du breton de l'Ancien Régime à nos jours, thèse de Fañch Broudic, extraits à cette adresse
Sien gerus Wikipedia se uitgawe in Bretons
Wikimedia Commons bevat media in verband met Bretons.
Bretonse webwerf met taallesse
Geskiedenis van Bretons in Frans
Liste de 153 ouvrages pour apprendre le breton (ministère de la Culture)
Ethnologue verslag vir Bretons
Bretonse nuusbulletins van die televisiekanaal France 3 (vir Windows Media-speler)
Bretons – Engelse Woordeboek: vanaf Webster's Online Dictionary – die Rosetta Uitgawe.
Aanlyn Frans/Bretons woordeboek (Favereau)
Dictionnaire Freelang – Bretons-Frans-Bretonse woordeboek (met klankopnames).
Skolius – Geriadur ar skoliataer – Bretons-Frans woordeboek.
Voorbeelde van Bretons deur moedertaalsprekers[wysig | wysig bron]
Expressions populaires (Sud-Ouest Cornouaille)
Interview de Maurice Prigent, un conteur du Trégor
Interview de M. Hetet, du Faou, en Cornouaille
"Producteurs d'échalotes en crise", interview de Jobig Uguen, breton du Bas-Léon
Un conte de Marcel Le Guilloux (Haute Cornouaille, proche Pays Vannetais)
Georges Bothua, sonneur et facteur de bombardes de la région d'Auray, Pays Vannetais (attention : il semble que cet enregistrement provoque une erreur dans RealPlayer après 14 minutes).
Gens de Bannalec (Sud-Est Cornouaille) en 1913 (le premier enregistrement parlé en breton – qualité d'époque)
Voorbeelde van Bretons deur mense wat Bretons aanleer (néo-bretonnants)[wysig | wysig bron]
Kinders in 'n publike tweetalige skool
"L'espéranto", onderhoud met Roland Lavanant
Kinder van die Diwan skool van Quimper
Sien Bretons in Wiktionary, die vrye woordeboek.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Bretons&oldid=1781404"
Die bladsy is laas op 6 September 2018 om 21:10 bygewerk.