Solidariteit se Orania-loodsprojek om werksmag te normaliseerOrania se tegniese kollege. Foto: Verskaf. Solidariteit het met ŉ loodsprojek in Orania vorendag gekom om jongmense met werk, opleiding en verblyf te help. Flip Buys gee meer agtergrond hieroor: Die stand van die land se werksmag is ten nouste verweef met die geskiedenis van politieke mag. Tydens apartheid het die werksmag soos ŉ cappuccino gelyk. Die boonste kwart was grootliks wit en die onderste driekwart meestal swart. Hierdie rassesamestelling van die werksmag was ook die groot rede vir die politieke omwenteling in die land. Die swart werksmag met sy vakbonde het die vryheidsmag van swart mense geword. Die trek van miljoene mense na werksgeleenthede in die stede het onvermydelike politieke gevolge gehad. Meer as enige ander faktor het die getalle-oorwig van swart mense in die werksmag, die vorige bedeling se einde beteken. Die ekonomiese kragte van integrasie was uiteindelik sterker as die politieke beleid van afsonderlikheid. Karl Marx het tereg voorspel dat demokrasie tot politieke mag vir die werkersklas in ŉ land sal lei, omdat hulle die meerderheid uitmaak. In Suid-Afrika het hierdie politieke magsverskuiwing ook tot ’n diepgaande verskuiwing in die werksmag gelei. Ons beleef nou die tweede deel van Marx se formule. Sy tweestap resep was eenvoudig: Kry eers die politieke mag deur demokrasie en gebruik dan die mag om ekonomiese herverdeling te bewerkstellig deur “gelykmaking”. Daarom het die politieke omwenteling van 1994 vinnig ’n omwenteling in die land se werksmag veroorsaak. Hoewel die finale grondwet van 1996 net vir “gelykheid” voorsiening maak, het die ANC tydens sy 1997-konferensie in Mahikeng op ’n beleid van “verteenwoordigendheid” besluit. Hulle het daarna in 1998 rassewetgewing ingestel waarvolgens die werksmag die bevolkingsamestelling moes weerspieël. Die “transformasie”-rasseformule van 80 swart, 9 wit, 9 bruin en 2 Indiër is hiervoor gebruik en in wette, beleid en hofuitsprake bevestig. Maar die transformeerders is nie eerlik nie. Die wet en transformasiewette is net op die boonste posvlakke van toepassing. Die wet bepaal uitdruklik net dat die posvlakke waar swart groepe “ónderverteenwoordig” is, “reggestel” moet word, en swyg oor die ander poste. Dit bring mee dat apartheid in die praktyk aan die onderkant van die werksmag voortgesit word. Dit is onbillik want die hele arbeidsmark behoort genormaliseer te word. Dit wys ook die skynheiligheid van die voorstanders van rassekwotas duidelik uit. Die ANC kla voortdurend oor topbestuursposte wat oorwegend wit is en voer aan dat apartheid daar nog voortgesit word. Hierdie poste maak egter minder as 3% van die land se werksmag uit. Aan die ander kant is hulle doodstil oor die grootste deel van die werksmag, waar “swart werksreservering” steeds in die praktyk geld. Dit is egter nie net die regering wat skuldig is nie. Dit is nog ’n algemene praktyk dat die onderste posvlakke steeds as werk net vir swart mense beskou word, selfs deur jong wit mense en hul ouers. Dit maak dit baie moeilik vir wit jong mense om tot die werksmag toe te tree en hul pad boontoe oop te werk om sodoende die werksmag te normaliseer. In die praktyk lei dit tot die uitsluiting van wit jong mense. Die statistikus-generaal het die land ’n tyd gelede regop laat sit met sy stelling dat die swart jeug vandag swakker opgelei is as hul ouers onder apartheid. Dit is ook met wit jong mense die geval. Die boonste kwart is grootliks dieselfde of hoër opgelei as hul ouers, maar die meerderheid is swakker opgelei – ’n vroeë aanduiding van komende armoede. Vir ŉ ekonomie om te vorder moet elke geslag in die breë beter opgelei as die vorige een wees. Die top-Afrikaanse skole in die land laat mense verkeerdelik onder die indruk dat swak naskoolse opleiding ’n krisis is wat net die swart en bruin gemeenskap raak. Die werklikheid lyk egter anders. Die werklikheid is dat net 27% wit Afrikaanse jonges universiteit toe gaan. Die probleem lê by die bykans 75% wit jong mense wat al minder opleiding kry en al swakker toegerus vir die werksplek is. Hierdie verskynsel weerspieël die skeefgetrekte opleidingstelsel in die land. Daar is nog top-universiteite, maar die ou tegniese kolleges en die opleidingsentrums van sakereuse is óf baie swak óf drasties afgeskaal óf nie toeganklik vir wit en bruin kinders nie. Daarby is die Seta-stelsel ook sterk op ras gebaseer en kry wit jong mense feitlik nie hulp by die Nasionale Vaardigheidsfonds waartoe hul ouers maandeliks bydra nie. Maatskappye se rasseteikens vir opleidingsposte plaas in die praktyk meestal ’n verbod op die aanstelling van jong wit aansoekers. Die voortsetting van die apartheidsarbeidsbestel en -kultuur in die laer poste sal verander moet word om vir almal toegang tot die intreeposvlakke te gee. Jong wit mense, werkgewers én die samelewing sal hierdie kopskuif moet maak. Die werksmag moet genormaliseer word sodat jong wit mense wat heel onder begin, ook soos Ben Schoeman en Ian McRae van ouds, tot heel bo kan vorder. ’n Woonstelblok in aanbou om aan Orania se behuisingstekort te voorsien. Foto: Verskaf. Die struktuur van die arbeidsmark gaan egter nie vanself oornag verander nie. Solidariteit het talle projekte om die werksmag te normaliseer, soos ŉ tegniese kollege en studiehulp aan jong mense, maar meer is nodig. Daarom het Solidariteit besluit om ŉ loodsprojek op Orania aan te pak om te kyk hoe die werksmag genormaliseer kan word. Die lesse wat op ’n kleiner skaal in ’n nuwe ontwikkelende werksmag geleer word, kan dan mettertyd verder uitgebrei word. Terselfdertyd bied dit ’n oplossing vir energieke wit jong mense wat weens die skeefgetrekte rassestruktuur van die werksmag nie elders opleiding en werk kan kry nie. Dit geld veral vir jong mense in talle van die land se klein dorpies wat verval, of diegene in uitgewerkte myndorpe wat nie geleenthede kry nie. Die loodsprojek behels hulp met opleiding, werk en behuising. Jong mense kry indiensopleiding in bouambagte by Orania se tegniese kollege, en word vergoed terwyl hulle werksondervinding opdoen. Solidariteit moes vanweë die groot behuisingstekort op die dorp met werkerswoonstelle begin om hulle te huisves. Dit word gebou met beleggerskapitaal wat van buite gewerf word. Hierdie loodsprojek bied ’n ideale geleentheid om te kyk hoe die werksmag genormaliseer kan word. Die welstand van ŉ land word deur die welstand van sy werksmag bepaal. Vir ŉ land om te werk, het hy ŉ produktiewe, goedopgeleide en goedbetaalde “normale” werksmag nodig. Hierdie loodsprojek van Solidariteit wil ’n bydrae daartoe lewer.