REGS: ’n Ballon-manie het losgebars ná De Rozier en die markies d’Arlandes se baanbrekervlug. Soos op hierdie ou illustrasie gesien kan word, het nog ’n Franse pionier selfs klappende “vlerke” geprakseer om sy ballon se vlug te probeer beheer. Jean-Pierre Blanchard (1753-1809) het nie veel sukses met sulke meganismes gehad nie, maar hy hom tog as ballonvaarder onderskei. UIteindelik het hy egter weens 'n hartaanval in Den Haag, Nederland, uit sy ballon geval en het hy ’n aantal weke later aan sy beserings beswyk.
AS dit regtig besig om te gebeur? Was mense werklik aan die sweef deur die hemele nadat hulle dit soveel duisende jare lank tevergeefs probeer doen het? Sou ’n mens dan nie ontplof daar in die hoogte met sy dun lug nie? Of ten minste van jou verstand af raak nie?
Op 4 Junie 1783 het die broers Montgolfier hul uitvindsel aan ’n verbaasde skare op ’n buurdorp gedemonstreer. Die volgende môre is die broers Montgolfier Parys toe, waar hulle verneem het dat ’n mededinger, ’n Franse skeikundige genaamd Jacques Charles, ’n ballon uitgevind het wat gevul word met waterstof, ’n gas wat ligter as lug is.
Die ballon het die wêreld se heel eerste lugpassasiers meegevoer: ’n skaap, ’n eend en ’n haan. Al drie passasiers het ná agt minute veilig geland—moontlik met ’n groot geblêr, gekwaak en hoendergeluide.
Intussen het ’n geesdriftige 26-jarige Franse wetenskaplike, ene Jean-François Pilâtre de Rozier, die broers Montgolfier genader om die eerste mens te mag word wat met ’n ballon opstyg. Koning Lodewyk XVI het egter reeds ’n verbod op menslike vlugte geplaas. Sy adviseurs het aangevoer dat ’n mens kan bars of waansinnig raak as jy so hoog in die lug rondsweef. Maar De Rozier was so vasbeslote dat die koning uiteindelik oorgehaal is om hom toe te laat om te probeer vlieg.
Op 21 November 1783 het hordes nuuskieriges in die strate van Parys saamgedrom en, bisar soos dit ook vandag klink, gehoop dat hulle ’n skouspelagtige dood sou sien. De Rozier en ’n leëroffisier, die markies d’Arlandes, het in die mandjieswerk-gondel geklim en, net voor tweeuur die middag, is die toue losgemaak wat die Montgolfier-ballon vasgehou het.
Die hele Parys—of so moet dit ten minste vir hulle gelyk het—het hulle met wilde applous verwelkom toe hulle weer in die stad aankom. En so het die era van ballonvaart begin.
Maar ondanks alles kon ballonvaarte nooit ’n betroubare manier van openbare vervoer word nie. Hulle was doodeenvoudig te afhanklik van die grille van die wind. Geleidelik het die plan begin posvat om ballonne met motore toe te rus sodat hulle gestuur kon word—en in die middel-1880’s het die eerste lugskip sy verskyning gemaak.
Soos in ’n ander artikel vertel word, was die geskiedenis van die lugskip van korte duur. Daarteenoor is ballonvaarte oor die jare veiliger gemaak en het dit tot ’n gewilde sport ontwikkel en ook as ’n manier om die atmosfeer te verken.
In die vroeë 1930’s het ’n Switserse fisikus, Auguste Piccard, die lugdigte sfeer ontwerp wat, geheg aan ’n waterstofballon, hom en ’n helper eers 15.781 m hoog die stratosfeer ingeneem het om kosmiese strale te bestudeer en, by ’n ander geleentheid, 16.201 m hoog. Dertig jaar later het bemande Amerikaanse ballonne meer as dubbel so hoog gevlieg.
Met sy stert as ’n septer kraai hy op talle plekke koning oor die goggas in sy omgewing. Tog besef baie mense nie dat die skerpioen self geen insek is nie. Maar wat is hy dan? Foto: Phil Slattery / US NPS (gewysig)
Y’S ’n nare ding, erg afskuwelik, sou ’n mens kon sê. En selfs ’n bobbejaan loop maar lig vir hom. Angel in die lug skarrel hy rond as jy niksvermoedend ’n klip omkeer waaronder hy geskuil het, en as jy nie jou hand blitsvinnig van hom wegruk nie, boor hy sy "dolk" in jou vinger in. Nie verniet dat die grotbewoners van ouds al geweet het jy sukkel nooit met ’n omgesukkelde skerpioen nie...
Wat meer sê, tot natuurkundiges deins vandag terug as hulle die klein gediertetjie met die gevaarlike stert sien, die kalant met die skrikaanjaende krom wapen wat ’n mens kan brand soos die warmste kool in ’n vuur. Dit lyk immers of hy ’n oervrees in die mens wakker maak wat in ons vroegste geskiedenis kon begin het toe die mense nog na aan die natuur gelewe en die skerpioen wel deeglik ’n deel van hul wêreld was.
Maar al is die meeste mense so doodbang vir ’n skerpioen dat hulle voet in die wind sal slaan of hom dadelik sal wil vermorsel as hulle hom gewaar, is dit tog interessant dat die steek van die meeste skerpioensoorte nie gevaarlik vir die mens is nie. Die steekplek kan wel baie pynlik wees en soms sal die weefsels daar rondom opswel, maar dodelik? Darem nie sommer nie.
BO: ’n Illustrasie uit die Afrikaanse Kinderensiklopedie van ’n dikstertskerpioen (taamlik vergroot). Sy stert is sy opvallendste liggaamsdeel. Hy het 'n paar skêrkake voor, 'n paar kaaktasters in die vorm van knypers en vier pare pote. Bo-op sy kopdeel is twee oë, en aan elke kant voor is nog 'n kleiner ogie of ’n aantal ogies. By die dikstertskerpioene is die stertdeel baie sterk en die knypers betreklik swak. Hulle maak staat op hul angels. Die mondwerktuie van skerpioene is nie giftig nie en hul byt is dus ook nie. Die angel (een van die inlas-illustrasies) is die gevaarlike wapen. Binne-in hom is twee gifkliere wat elk naby die punt deur ’n klein gaatjie aan elke kant oopgaan. Die stert word gewoonlik regop en oor die liggaam gehou. Op die ander inlas sien ons die voelkammetjie wat aan elke kant onder die laaste paar pote voorkom. Hierdie kammetjies is spesiale tasorgane waarmee die skerpioen die grond bevoel. Party kenners het al die moontlikheid geopper dat hulle ook as reukorgane dien.
Net soos al die ander Spinagtiges het die skerpioen ook ’n paar sogenaamde "kake" voor aan die kopborsstuk. Hierdie kake is klein en in die vorm van skêrkake en nie kloukake nie. Hulle is soos dié van die jagspinnekoppe.
Baie opmerklik egter—benewens die gevreesde angel, natuurlik—is die skerpioen se kaaktasters met knypers wat soos dié van 'n krap of kreef is. Hierdie kaaktasters met die knypers is nie net tasorgane nie, maar hulle is ook die skerpioen se hande waarmee hy sy prooi vang en vashou. As ’n sker­pioen loop, hou hy die "hande" reguit voor hom uit. Met hulle—en die fyngevoelige hare wat daarop voorkom—voel-voel hy letterlik sy weg deur sy wêreld.
Maar ook nie slegs daarmee nie, want die tassin is baie belangrik vir skerpioene. Op die kaaktasters volg naamlik vier pote aan elke kant met sterk kloutjies aan die punte daarvan. Maar aan elke kant onder die agterste paar pote is ’n voelkammetjie—’n heel spesiale tasorgaan. Met hierdie voelkammetjies betas die skerpioen die grond of ander oppervlak waarop hy beweeg en raak hy bewus van enige hindernis of probleem in sy pad.
Sekere kenners het ook al die moontlikheid genoem dat die voelkammetjies boonop iets soos reukorgane kan wees. Die rede is dat ’n skerpioen wat oor ’n dooie insek geloop het, soms summier in sy spore sal vasteek en omdraai om die karkassie te ondersoek.
By die dikstertsoorte is daar rasperagtige korreltjies op die eerste twee litte van die stertdeel. Wanneer ’n mens hierdie soort skerpioen terg, skraap hy met sy skerp angel oor dié korrelrige oppervlak, met die gevolg dat hy skraapgeluidjies voortbring. Daarteenoor het die Kaapse dunstertskerpioen ’n aantal sterk dorinkies aan die binnekant van sy skêrkake. Wanneer hy hierdie dorinkies aanhoudend teen mekaar vryf, word ’n waarskuwende sis- of ritselgeluid gehoor.
Maar uiteindelik bly die skerpioen se angel vir die mens sy belangrikste liggaamsdeel—juis omdat dit ons so met vrees vervul.
Die angel-deel bestaan uit ’n knopagtige verdikking en ’n skerp, krom angel, waarvan die punt so skerp soos ’n naald is. Naby die punt is ’n piepklein gaatjie aan elke kant wat nie met die blote oog sigbaar is nie. Binne-in die knopagtige deel is twee gifkliere wat met ’n spierlaag omhul is, en uit elkeen loop ’n afvoerbuisie wat die gaatjies met die kliere verbind.
Skerpioene kry hul prooi met hul knypers beet, maar as die slagoffer te sterk is of te veel weerstand bied, lig die skerpioen sy stert op sodat die angel vorentoe wys. Hy buig die stert heeltemal bo-oor sy kop en met die angel steek-steek hy herwaarts en derwaarts om ’n sagte deel in sy prooi se liggaam te vind. Die meeste slag­offers word in of om die monddele gesteek. Die skerpioen maak doodseker dat die gif sy teiken vind deur herhaaldelik sy dodelike angel in die slagoffer se liggaam in te druk.
IN vergelyking met ander lande is Suid-Afrika be­treklik ryk aan skerpioene. Trouens, in die Karoo en ander droë dele van ons land is ’n groot klomp afsonderlike soorte reeds aangeteken. Regoor die wêreld is minstens 16 families, 159 genera en 1260 spesies al beskryf.
Daar is ook nog soorte soos streepskerpioene en klipskerpioene, wat saam met al die ander die lys veels te lank maak om in ’n oorsigtelike artikel soos hierdie te bespreek.
Wanneer ’n kennismaking plaasvind, groet die mannetjie en wyfie mekaar deur byna op hul koppe te staan en hul sterte te kruis.
Sodra hulle by ’n geskikte gaatjie onder ’n klip kom, dwing die mannetjie die wyfie om saam met hom onder die klip in te kruip en word die huwelik volvoer. Alles nog heel romanties, maar hierna moet die bruidegom vinnig spore maak. Die bruid is naamlik nou honger en wil haar huweliksmaat heelhuids vir die bruilofsmaal opvreet. Dit gebeur darem nie altyd nie, want só ’n bruidegom kan nogal vernuftig wees en "weet" wanneer dit tyd is om hom uit die voete te maak.
Sodra sy almal uit hul sakkies gehaal het, hou sy haar knyper plat op die grond sodat die kleintjies dit as ’n leer kan gebruik. Hulle klouter daarteen op en maak hulle tuis op haar rug. Daarna krap sy die babaklere bymekaar en sluk dit alles in. ’n Geruime tyd lank sal sy haar kinders abba net soos sekere wolfspinnekoppe dit ook doen.
Die kleintjies is eers witterig, maar hulle vervel soos die tyd aanstap en word mettertyd bruiner. Ná elke vervelling ontwikkel hul monddele en hul pootjies ook meer, maar in die hele tyd op hul mamma se rug eet hulle glad nie. Dit gebeur nou en dan dat enetjie afval, maar dan klim hy eenvoudig weer op. Naderhand waag hulle darem al hoe meer om van hul ma af weg te dwaal om eie prooi te vang—totdat die laaste een uiteindelik sy ma verlaat om sy eie potjie te gaan krap tussen die klippe.