Die Klein Vrystaat – Afrikanergeskiedenis
Die Klein Vrystaat
Schoemansdal, die Voortrekkerdorp wat verdwyn het
(Soos verskyn in Historia Junior, Februarie 1959)
Daar is seker min van julle wat geweet het dat, behalwe die Oranje Vrystaat, daar nog 'n Vrystaat, die Klein Vrystaat, bestaan het.
Hierdie klein republiekie was die huidige Piet Retief en was ongeveer 15,000 morg groot. Franz Maritz en Joachim Ferreira het dit van die Swasiekoning Mbandeni vir komberse, krale, pikke, ryperde en 'n paar merries geruil. Die waarde was omtrent £180.
'n Groot aantal boere het uit die Transvaal na die gebied toe getrek en klein plasies van Maritz en Ferreira verkry. Ongeveer 51 plasies is uitgegee en daar was 72 burgers. Ds. Ackerman van Wakkerstroom het hulle bearbei.
Hierdie afgesonderde boeregemeenskappie het behoefte gevoel aan 'n soort van regeringsvorm. Hier was geen dorp nie en gevolglik het hulle op die plaas Vaalkop wat aan Johan Bezuidenhoud behoort het, bymekaar gekom.
'n "Driemanskap" is gekies met Johan Bezuidenhoud as "President" en WA du Plessis en AEL Botha as lede. Hulle is verder bygestaan deur 'n sekretaris, skutmeester en veldkornette. Ook is besluit op 'n grondwet van 31 artikels, 'n wapen en 'n vlag.
Omdat hierdie republiekie begerig was om by Transvaal ingeskakel te word, is die Transvaalse grondwet aangeneem. Ook is die Transvaalse Vierkleur tot vlag van die Klein Vrystaat verklaar, maar waar die vlag van Transvaal se groen baan 1⅓ die breedte van die ander bane was, was die Klein Vrystaat se bane ewe breed.
'n Winkelier in die republiekie met die naam van Freeman het die materiaal van die vlag van "President" Bezuidenhoud vir 8 sjielings verkoop. Mev. Annie Bezuidenhoud, eggenote van die President, het die bane van die vlag met 'n kettingsteekmasjien aanmekaar gewerk. Mev. C Maritz, kleindogter van die president, kan nog goed onthou hoe sy met die stukkies afvalmateriaal van die vlag gespeel het, toe haar Ouma besig was om dit te maak.
Hierdie klein republiekie het weldra in allerhande moeilikhede beland. Die Swasies wou die gebied binneval. Genl. Piet Joubert het ingegryp en dit by die Transvaal ingelyf. President Bezuidenhoud en WA du Plessis het na Pretoria gery om die Seël en Vlag te oorhandig. Hulle het een nag by pres. Kruger deurgebring.