Opvoeding | Education > LitNet Akademies > LitNet Akademies (Geesteswetenskappe) > Taalverskuiwing en taalhandhawing in die Afrikaanse gemeenskap: tendense en toekomsperspektiewe
Key words: language shift, language maintenance, Afrikaner nationalism, transformation, mixing of languages
Daarmee het taalverskuiwing begin. In die 1920's het die Hongaarse boere Hongaars met mekaar gepraat en Duits met mense van buite. Oberwart het begin groei, en die meeste werk was nie meer in die boerdery te vinde nie, maar in die nywerhede, waar Duits die werkstaal was. Hongaarssprekendes het Duits sodoende vir 'n toenemende aantal funksies aangewend. 'n Diglossie-situasie het ontstaan (met ander woorde een waarin twee tale of taalvariëteite in 'n samelewing vir verskillende soorte funksies gebesig is). Duits is gebruik vir die "hoë funksies" – die onderwys, amptelike transaksies en die werksplek; dit was die taal van ekonomiese vooruitgang; dit was ook die taal van formele situasies en het sosiale afstand uitgedruk. Hongaars was die taal van die "lae funksies" – dit is in die meeste huisgesinne en in vriendskaplike gesprekke van die dorpenaars gepraat. Dit was ook die taal van solidariteit – dus die teenhanger van sosiale afstand. Hongaars is gebruik vir sosiale en gevoelsituasies. In die sosiolinguistiek word die term domein dikwels hiervoor gebruik – dit verwys na 'n klas van soortgelyke situasies. Die domein van Duits was aanvanklik die meer formele "hoë funksies" van die taal, en dié van Hongaars was die "lae funksies" van intimiteit en solidariteit.
Daar is twee soorte maatreëls waarmee 'n bedreigde taalgroep die verlies van funksies kan teëgaan wanneer onderhandelings met die maghebbers vrugteloos is. Die eerste is taalaktivisme. Dit is 'n metode om verlore funksies terug te win of nuwe funksies te verwerf. Aktivisme is 'n regte-georiënteerde proses deur middel waarvan verontregte burgers druk op maghebbers uitoefen om beleide, praktyke en strukture te verander. Dit sluit in drukgroepe ("lobbying"), ondersoeke, mediadekking, gemeenskapsmobilisering, en selfs geweld (Du Plessis 2004).
Schlemmer verstrek belangwekkende sosio-ekonomiese gegewens. Hy bevind dat wit Engelssprekendes die welvarendste groep is en dat bruin Engelssprekendes se welvaart besig is om dié van wit Afrikaanssprekendes in te haal. Bruin Afrikaanssprekendes is nog ver agter wat welstand betref. Wit Afrikaanssprekendes het ná 1998 'n baie beduidende sosio-ekonomiese terugslag verduur, met 'n skerp daling van meer as 40 persent in die boonste lewenstandaardmaatstaf- (LSM-) prestasies. Behalwe aan werkverlies in die staatsdiens, kan die terugslag deels aan emigrasie te wyte wees, indien meer Afrikaans- as Engelssprekendes die land sou verlaat het (waaroor niemand eintlik seker is nie). Ná 2003 het die situasie blykbaar gestabiliseer.
Min of meer dieselfde patroon blyk uit 'n vergelyking van opvoedkundige prestasies. Wit Engelssprekendes het 'n 40 persent-voordeel oor Afrikaners wat tersiêre kwalifikasies betref, en bruin Engelssprekendes haal Afrikaners ook geleidelik op hierdie gebied in. Afrikaners het die laagste groeikoers in tersiêre prestasies – 'n 7,5 persent-toename tussen 2003 en 2008, vergeleke met dubbel die groeikoers onder wit Engelssprekendes, en 'n verbasende toename van 100 persent+ en 200 persent+ onder bruin en swart mense onderskeidelik. Die relatief swak onlangse vertoning van Afrikaners is deels te wyte aan die uitwerking van emigrasie, maar Schlemmer stel ook die vraag of die strenger toelatingsvereistes vir wit studente aan verskeie universiteite nie tot die relatief swak toename in wit Afrikaanse tersiêre kwalifikasies bydra nie.
'n Faktor wat die Afrikaanssprekende groep in sy geheel van die meer welgestelde EngelsspEngelssprekendes onderskei, is die verskille in die grade van verstedeliking. Meer as 40 persent van bruin Afrikaanssprekendes en byna 30 persent van Afrikaners woon in klein dorpe of op die platteland, waar werksgeleenthede en ekonomiese aansporings minder word. Onder bruin mense troon die hoogs verstedelikte Engelssprekendes uit as rolmodelle van sukses, hoewel hulle in 'n mate deur 'n onstabiele gesinslewe teruggehou word. Hulle vind egter ongetwyfeld die meeste
Die matige groei in die persentasie wittes met Afrikaans as huistaal versluier 'n beperkte taalverskuiwing. Onder bruin volwassenes daal die persentasie met Afrikaans as eerste taal weens taalverskuiwing. Tog wys vorige resultate dat die Afrikaanssprekende bruin groep gesond groei, veral buite die Kaapse Skiereiland. Daar is waarskynlik 'n streekspolarisering aan die ontwikkel – die verengelsingsproses kan grotendeels 'n Kaapstadse metropolitaanse verskynsel wees.2
Altesaam is daar 4,67 miljoen mense wat Afrikaans as huistaal gebruik, 6,29 miljoen mense wat Afrikaans mééstal praat, of dit óók praat, en 11,9 miljoen mense in huishoudings wat Afrikaans lees. By hierdie persentasies is swart mense ingesluit. Afrikaans speel dus 'n rol in byna een kwart van alle huishoudings in die land. Die intensiteit van gebruik varieer aansienlik, maar die invloed van Afrikaans strek veel verder as na die mense wat dit as eerste taal gebruik.
Die AMPS-opnames dui op die uitkring van die gebruik van Engels as addisionele taal, veral sedert 2003. Waar Engels in 2003 in 30,1 persent van wit Afrikaanse huishoudings gebruik is, was dit 50,4 persent in 2008; daarteenoor was Engels in 2003 'n addisionele taal in 36,9 persent van bruin Afrikaanse huishoudings, en in 2008 in 45,4 persent. Bruin mense was vroeër die meeste geneig om hul taal met Engels te vermeng, maar in vyf jaar het taalvermenging binne wit Afrikaanse huishoudings bruin mense se gebruik nie net ingehaal nie, maar verbygesteek. Die mate waarin dit gebeur, wissel baie: van 'n Engelse woord hier en daar tot die invoeging van hele sinne. Schlemmer sê dit lyk of die Afrikaanssprekendes dalk besig is om terug te keer na die situasie van 'n eeu gelede, toe baie Afrikaners Nederlands of Engels gebruik het vir formele of tegniese kommunikasie (en selfs in minnebriewe). Hy meen dat dit moontlik 'n gevaarteken vir Afrikaans is.
Globalisering is 'n proses waardeur ekonomieë, samelewings en kulture toenemend geïntegreerd raak in 'n globale netwerk van gemeenskaplike idees en beskouings, deur middel van kommunikasie, vervoer en handel.
Globalisering in die vorm van handel tussen gemeenskappe van verskillende kulture en oor groot afstande heen is 'n eeue oue proses. Die huidige situasie verskil egter omdat moderne vervoer en kommunikasie hierdie tipe integrasie uiters maklik maak. Die term globalisering word ingespan om 'n verskeidenheid uiteenlopende fasette van die moderne lewe te beskryf: ekonomies, sosiaal, polities en kultureel. Miskien is die eenvoudigste en makliks verstaanbare omskrywing van globalisering dié van Kenichi Ohmae, naamlik "'n grenslose wêreld". Hierdie beskrywing impliseer die totstandkoming van supraterritoriale assosiasies tussen mense, waar state se grense minder belangrik (selfs totaal niksseggend) word. Interkontinentale telekommunikasiekabels en satelliettegnologie maak dit moontlik om beeld, klank en teks oombliklik na die uithoeke van die aardbol uit te saai. Immervloeiende elektroniese valuta stroom oor die wêreld heen (gefasiliteer deur inligtingstegnologie) wat verseker dat beleggers onmiddellik op ekonomiese gebeurtenisse kan reageer, ongeag tyd of afstand.
Ekonomiese globalisering (oftewel die globalisering van kapitalisme) het sonder twyfel die grootste impak op die huidige internasionale bestel. Die feit dat invloedryke multinasionale besighede kapitaal en arbeid met gemak van die een staat na 'n ander kan verskuif, en ekonomieë derhalwe positief of negatief beïnvloed, maak hulle nou ook belangrike rolspelers in die internasionaal-politieke sfeer. Regerings pas toenemend binnelandse ekonomiese beleid aan om hul state so aantreklik moontlik vir buitelandse beleggers te maak. Hierdeur word die outonomie van (veral ontwikkelende) state ondermyn.
Verder lyk dit ook asof globalisering 'n vername kulturele impak teweegbring. Kommoditeite en neigings wat in een deel van die wêreld ontstaan (dikwels die Weste), het blitsvinnig 'n uitwerking op kulture elders. Mettertyd verdwyn kulturele verskille en eiesoortighede, en 'n generiese kultuur vat pos – dikwels word daarna verwys as die "McDonaldsifisering" van die samelewing.3
Solidariteit het onlangs navorsing bekend gestel wat die impak van die Wysigingswetsontwerp op Billike Werksgeleenthede (Employment Equity Act) vir veral die bruin en Indiërgemeenskappe voorspel (SRI 2011). Die wysigingswetsontwerp stel voor dat die teikens vir gelyke indiensneming in provinsies volgens die nasionale demografie bepaal moet word. In die Wes-Kaap, waar net 29,1 persent van die ekonomies aktiewe bevolking (EAB) swart is, sal die teiken vir swart indiensneming opgeskuif word van 29,1 persent na 73,7 persent. Dit sal hoofsaaklik ten koste van bruin werkers wees, wat tans sowat 54,8 persent van die Wes-Kaap se EAB uitmaak. Volgens Solidariteit beteken dit in reële terme 'n verlies van 1 512 554 bruin werksgeleenthede. Die ANC het Solidariteit se navorsing verwerp en dit beskryf as "rassepolitiek" (Mail & Guardian Online 2011).
'n Baie groot deel van die ouerbetrokkenheid het betrekking op die keuse van die kinders se onderrigtaal. Dit blyk volgens Klopper (2010) dat ouers nie sterk genoeg voel oor die waarde van moedertaalonderwys nie. Hoewel 87 persent dit as belangrik of baie belangrik beskou, sal net 59 persent sterk optrede vir die behoud van moedertaalonderwys steun en net 11 persent bereid wees om meer vir moedertaalonderwys te betaal. Slegs 17 persent sal formeel beswaar aanteken teen die verhoogde gebruik van Engels, terwyl 35 persent geen beswaar het teen 'n groter gebruik van Engels nie. Bruin ouers se houding is nog meer vloeibaar as dié van wit ouers.
Een van die skreiendste skendings van taal- maar ook menseregte het in die Noord-Kaap plaasgevind, waar 'n Afrikaanssprekende persoon wat in die hof verklaar het dat hy geen Engels verstaan nie, verhoor is. Hoewel regsverteenwoordiging aan hom verleen is, was die betrokke regsgeleerde nie Afrikaans magtig nie. Die verhoor het in Engels plaasgevind en die beskuldigde is skuldig bevind en gevonnis. Die saak is vir hersiening na die hooggeregshof verwys, waar die regter bevind het dat die beskuldigde 'n billike verhoor ontsê is. Hy het die beskuldigde se skuldigbevinding en vonnis ter syde gestel (Lubbe 2009).
Een van die twee kante in die lank bestaande taalstryd het dus die wapen neergelê, in die sin dat sommige welgestelde en goed opgeleide Afrikaners al lank nie meer vir hul taal in die bresse wil tree nie. Maar terselfdertyd het die ander kant opnuut die wapen opgeneem. Terwyl Afrikaner-nasionalisme gekwyn en verdwyn het, het Engelse nasionalisme nuwe lewe gekry en het die ou bondgenootskap tussen dié nasionalisme en swart nasionalisme herleef. Giliomee (2010) wys op die herlewing van dié bondgenootskap en gebruik die benaming Afro-Saksers vir die koalisie van 'n swart elite en "progressiewe" wit Engelssprekendes.
Feitlik net Engelssprekendes word uit die wit geledere genooi om saam met 'n meerderheid swartes in beheerrade en direksies te dien. In die SABC-beheerrade dien geen Afrikaanssprekendes nie, al betaal hulle 25 persent van die lisensiegeld. Al is die Afrikaanssprekendes se koopkrag die grootste van al die taalgroepe, is daar 'n oorvloed Engelse advertensies. Afro-Saksers oorheers die advertensie-agentskappe.
Buys sê dat die afskaling van Afrikaans onteenseglik 'n rol gespeel het in die opkoms van die huidige armoede onder baie Afrikaners, en dat dit 'n struikelblok is vir die oplossing van die vraagstuk. Daar is min dinge wat so ontmagtigend is vir 'n Afrikaanssprekende wat nie ten volle tweetalig is nie, as om homself in 'n tweede taal te moet handhaaf. Die belangrike rol wat moedertaalonderwys en ‑opleiding in die ekonomiese bemagtiging van mense speel, kan nie oorbeklemtoon word nie (Buys 2009:245). Baie Afrikaners wat vlot tweetalig is, is produkte van moedertaalonderwys. Hulle het hul vaardighede deur middel van hul eie taal bemeester en geleer om hulle helder en logies in dié taal uit te druk.
Die tweede gevolg van die einde van Afrikaner-nasionalisme is merkbaar aan die histories Afrikaanse universiteite. Giliomee haal die mening aan van Niek Grové, registrateur van die Universiteit van Pretoria. Hy het hom in 2009 soos volg uitgedruk in 'n toespraak by die 80ste verjaarsdag van die FAK:
Terwyl miljoene mense uit Afrika en elders die land ingestroom het, het groot getalle wit mense die land verlaat – na raming meer as 1,2 miljoen sedert 1990. Die verlies aan kundigheid wat hiermee gepaard gaan, is onmeetlik groot. Die wêreldwye ekonomiese resessie sedert 2008 het 'n demper geplaas op die vermoë om suksesvol te emigreer, en daar is aanduidings dat Suid-Afrikaners begin terugkeer. Die toekomstige emigrasiepatroon sal bepaal word deur die herstel in die wêreldekonomie, en in Suid-Afrika veral deur die vlakke van geweld, misdaad en politieke onstabiliteit. Die gesamentlike uitwerking van die lae geboortesyfer en hoë emigrasiesyfer word vererger deur die feit dat die meeste emigrante betreklik jonk is, sodat die geboortesyfer daardeur nog verder daal. Daarteenoor is die geboortesyfer van veral die swart bevolking hoog, en hul getalle word voorts konstant aangevul deur immigrasie.
Schlemmer (2010) het ook bevind dat Afrikaanssprekendes nie baie goeie koerantlesers is nie. Dit kan wees dat hulle nie van die inhoud hou nie, maar miskien ook dat hulle min in openbare aangeleenthede belang stel. Die lotgevalle van Afrikaans as taal van onderrig en as taal in die howe, die staatsdiens en op andere terreine van hoëvlakgebruik kry wel aandag in die koerante, maar omdat so min mense daarvan kennis neem, besef die bevolking as geheel nog nie die wesenlike gevare van die afskaling van Afrikaans tot die status van 'n etniese randverskynsel nie. Ander navorsing deur Schlemmer onder isiZulusprekende koerantlesers, en onlangse en huidige taalouditnavorsing namens provinsiale regerings (kontraknavorsing deur MarkData), gee aanleiding tot presies dieselfde gevolgtrekkings met betrekking tot inheemse taalgemeenskappe in die land.
Eie instellings sluit soms by aktivisme aan. In afdeling 5.2 is gewys op die CVO-skole as 'n voorbeeld hiervan. Nog 'n baie belangrike eie instelling is Sol-Tech, wat opgerig is om naskoolse opleiding in vakkundige rigtings aan te bied. Sol-Tech is 'n Christelike, Afrikaanse opleidingskollege met meer as 500 studente en bied opleiding in vier ambagte, naamlik pas-en-draai, elektrisiteit, dieselwerktuig­kunde en meulmakery. Die kollege is in 2007 gestig met die doel om te help om Suid-Afrika se vaardigheidskrisis die hoof te bied.
Daar is waarskynlik veel meer aksies. Die Vereniging van Regslui vir Afrikaans (VRA) vertaal belangrike wette in Afrikaans, reël seminare vir praktiserende regslui, gee beurse vir studente en sorg vir die indiensopleiding van studente gedurende wintervakansies, terwyl sy Arbitrasiegenootskap geskille tussen Afrikaanssprekendes besleg deur senior Afrikaanse regsgeleerdes, onder wie oudregters. Die filosofie agter die VRA se direkte strategie is deur een van die stigters, Koos Malan, verduidelik: "Moenie iemand anders vra om iets vir jou te doen nie; moenie eers probeer om die regering te beïnvloed of om soos 'n party aan bewind te kom alvorens jy iets kan doen nie; doen dit self – summier. Jy kan baie dinge doen en so regstreeks iets vir jou taal en jou mense doen" (aangehaal in Duvenhage en Steyn 2010:140).
Nuwe tegnologie bied geleenthede aan alle tale. Smith (2010) wys op sentrifugale (middelpuntvliedende) en sentripetale (middelpuntsoekende) kragte. Sommige taal- en kultuurgemeenskappe sal groei in die proses van kuberglobalisering, omdat die sentripetale kragte oorheers. In die Weste is die Angelsaksiese kultuur so 'n groeiende kern wat verder sal gedy en al meer sal domineer. Selfs Frankryk poog om meer Engelse taalvaardigheid deur middel van sy onderwysstelsel te bevorder ter wille van internasionale mededingendheid. Die Spaanse wêreld is waarskynlik ook superkrities en lewensvatbaar.
Van die kleiner taal- en kultuurgemeenskappe is egter subkrities en sal krimp in die kuberglobaliseringsproses en verswelg raak in die see van andersheid. Schlemmer (2010a) betoog dat daar twee wyses van aanpassing is. Die een is taalverskuiwing na Engels, maar die tweede is interessanter en meer belowend vir die oorlewing van ander tale. Dit kom neer op die aanvaarding van Engels as 'n tegniese kommunikasievereiste (sosiale tegnologie) naas 'n sterk nasionale of moedertaalopset. Met ander woorde, Engels word die ekwivalent van Microsoft Word, of die taal van internasionale lugvaart in 'n meer omvattende sin.
Smith (2010) verwys na die Duitse kultuurgemeenskap in Suid-Afrika wat deur feitlik 'n eeu daarin geslaag het om 'n fyn balans te handhaaf tussen Duitsheid en inskakeling by die plaaslike nie-Duitse gemeenskappe. 'n Kernaspek hiervan was Duitse skole, ondersteun vanuit Duitsland, maar aangepas by plaaslike kurrikulums. Dit geld ook ten opsigte van Portugese, Griekse en miskien ook ander immigrantegroepe.
Smith dink aan die stimulering van Afrikaanse inisiatiewe soos Geloftedag-, en ander volksfeeste, kunstefeeste, boekskoue en -besprekings en kuberkompetisies. Die beoefening van kollektiewe aspekte van Afrikaanse kultuur moet bedink en bevorder word. Dit was in hierdie opsig byvoorbeeld opvallend hoedat Suid-Afrikaners in ander lande tydens die Wêreldbeker-sokkerwedstryde oor groot afstande byeengekom het om vleis te braai en andersins Suid-Afrikaans te verkeer terwyl sokker op 'n groot skerm gevolg word.