Vrystaat-regering het glo geskenkte trekkers geïgnoreerRoy Jankielsohn, DA-lid in die Vrystaatse wetgewer (Foto: Getrude Makhafola/ANA) Die Vrystaatse regering het R2,3 miljoen spandeer om twee trekkers vir die onsuksesvolle Vrede-suiwelplaasprojek aan te skaf, en trekkers, wat deur die nasionale regering geskenk is, geïgnoreer, het die staatskapingskommissie Maandag gehoor. Die geskenkte trekkers het op die skougrond in Vrede in die Vrystaat gestaan. Die kommissie, onder leiding van adjunkhoofregter Raymond Zondo, stel ondersoek in oor die Vrede-suiwelplaasprojek waar meer as R200 miljoen, wat geoormerk is vir opkomende swart boere, na bewering deur staatsamptenare en die voortvlugtige Gupta-familie geplunder is. Roy Jankielsohn, DA-lid in die Vrystaatse wetgewer, het Maandag voor die kommissie getuig. Hy het besonderhede bekend gemaak oor die vrae wat hy gestel het aan die voormalige Vrystaatse LUR vir landbou, Mamiki Qabathe, ná mediaberigte oor die beweerde onwettigheid van die projek in 2013 aan die lig gekom het. Vrede is die tuisdorp van Mosebenzi Zwane, wat in 2011 met die suiwelprojek begin het. Zwane was ook die LUR van landbou voor Qabathe aangestel is. Foto’s van die 4 400 hektaar plaas en sy buitegeboue is aan die kommissie gewys, en Jankielsohn het sekere voorwerpe op die kaart probeer uitwys. Hy het ook besonderhede bekend gemaak van geld wat aan Estina, ŉ Gupta-maatskappy, vir die projek oorbetaal is, insluitend R2,3 miljoen wat gebruik is om twee trekkers aan te skaf. “R2,3 miljoen vir trekkers?” het Zondo geskok gevra. “Dit klink onrealisties en buitensporig.” Jankielsohn het gesê die trekkers wat die nasionale regering geskenk het, is nooit gebruik nie, en staatsamptenare het dit aan die regering terugverkoop. Altesaam R1,2 miljoen se staatsgeld is ook gebruik om kantore vir Estina in Vrede aan te skaf. Estina het later die kantore vir R1,3 miljoen aan ŉ privaat individu verkoop, het Jankielsohn bygevoeg. Geen lewensvatbaarheidstudie is voor die aanvang van die projek gedoen nie. Die projek het die provinsie uiteindelik R570 miljoen gekos. ŉ Lewensvatbaarheidstudie is eers in 2012 gedoen, twee jaar ná die aanvang van die projek. Estina sou R238 miljoen tot die projek bygedra het, maar dit het nooit gebeur nie. Qabathe het aan Jankielsohn gesê swart inwoners van Vrede en voorheen benadeeldes was die begunstigdes van die projek, maar hulle het uiteindelik niks ontvang nie. “Die grootste misdaad is wanneer politici aan mense hoop gee, en dan daardie hoop beskaam. Die verslag van die Openbare Beskermer oor Estina het daartoe bygedra. My kommer was die begunstigdes. Een van hulle, mnr. Ngwenya, was baie uitgesproke en hy is vermoor. Die hoeveelheid vrees onder begunstigdes is baie bekend en baie min van hulle praat daaroor. Voorsitter, geen staatslandbouprojek kan aangepak word sonder om die mense op die grond te bevoordeel nie.” Hy het getuig oor vrees in die provinsie en hoe Moses Tshake, wat ondersoek ingestel het hoe geld aan die projek spandeer is, ontvoer en vermoor is. Tshake het aan die hoof gestaan van oudits vir die landboudepartement in die provinsie en hy is in 2013 vermoor. Jankielsohn het gesê die voormalige premier, Ace Magashule, het by sy begrafnis gepraat en roubeklaers gesê die senior beampte is vergiftig, maar hy het nooit met die polisie gepraat wat die moord ondersoek het nie. “Beamptes is die persone wat in die hof verskyn op verskeie aanklagte; en nie politici nie. En ons weet politici het die opdragte gegee in hierdie projek. Daar is ŉ kultuur van vrees in die Vrystaat; beamptes word aangestel volgens kaderbeleid. As jy uitgesproke is oor korrupsie en wanbesteding, kan jy na die kantlyn geskuif word.” Die kontrak is in 2014 gekanselleer. ŉ Kansellasiefooi van R103 miljoen is aan Estina oorbetaal, kragtens die bepalings van die kontrak. Die provinsiale regering het Estina egter bly betaal ná die kontrak gekanselleer is, en Estina het teen 2016 altesaam R136 miljoen in sy sak gedruk. Die Vrystaatse ontwikkelingskorporasie (FDC) het intussen die projek oorgeneem, maar Estina ontvang selfs vandag nog steeds R20 miljoen per jaar. Die FDC het ŉ maatskappy, wat paaie en skole in die provinsie bou, teen R1 miljoen per maand aangestel om die projek te bestuur. Die onsuksesvolle projek het nooit enige melk of geprosesseerde melk opgelewer tot voordeel van die inwoners van Vrede of die provinsie nie, het Jankielsohn bygevoeg. “Die FDC se werk is om ekonomiese groei in die Vrystaat te stimuleer, SMME’s (klein-, medium- en mikro-ondernemings) te finansier, en bates te bestuur wat klein ondernemings kan finansier. Ek dink nie ŉ suiwelplaas is deel van die FDC se mandaat nie.”