2010-11-04 Leopold Scholtz – DEN HAAG. ’n Uitgelese gehoor van Nederlandse regters het eergister in die statige Vredespaleis in Den Haag geluister na die boeiende verhaal van ’n Suid-Afrikaner, oudregter Marius de Klerk. Hulle het ’n seminaar bygewoon van die Studiecentrum Rechtspleging, ’n regsakademie wat kursusse vir regters aanbied om hul kennis oor allerlei regskwessies aan te vul. Eergister se seminaar het gehandel oor politiek en regspraak.
Destyds het die wet die doodstraf in gevalle van moord met voorbedagte rade verpligtend gestel, tensy die regter versagtende omstandighede kon bevind. Omdat die beskuldigdes geweier het om te getuig, was daar niks voor hom op grond waarvan hy versagtende omstandighede kon bevind nie. De Klerk het vertel van sy eie agtergrond, komende uit ’n tipiese, konserwatiewe Afrikanergesin, maar hoe hy mettertyd begrip begin kry het vir die frustrasie van swart mense. Teen dié agtergrond, so was sy oortuiging, wás daar versagtende omstandighede, maar as die beskuldigdes weier om hom daardie feite te gee, had hy geen keuse nie – hy sou hulle ter dood móés veroordeel. Dis toe dat De Klerk iets gedoen het wat totaal teen die prosedure en etiese reëls van die regsberoep ingedruis het. Maar hy het gevoel hy moet dit doen om die substansie van geregtigheid te dien. Hy het in die diepste geheim die beskuldigdes se advokaat gebel en gevra om familielede en kennisse van die vier te laat getuig. Die reëls is besonder streng: ’n Regter praat nie agter die rug van die een kant met die verteenwoordigers van die ander kant nie, maar De Klerk het gevoel sy gewete laat hom geen keuse nie. Uiteindelik het die advokaat een beskuldigde se pa sowel as die historikus prof. Colin Bundy en ’n Rooms-Katolieke priester gekry om te getuig oor apartheid, die struggle en die beskuldigdes se waarskynlike oortuigings. Dit het De Klerk die ammunisie gegee om versagtende omstandighede te bevind. Die probleem was dat sy twee assessore nie saamgestem het nie. Gevolglik was die gesamentlike regbank se meerderheidsbevinding dat daar géén versagtende omstandighede was nie, en is die doodstraf opgelê. De Klerk het wel teen die sin van sy assessore verlof om appèl teen die doodstraf toegestaan, en ’n volbank van vyf appèlregters het dit gehandhaaf. Die vier is uiteindelik in 1991 as deel van ’n ooreenkoms tussen die destydse regering en die ANC vrygelaat. De Klerk was baie beskeie oor sy rol. “Mense sê dat ek dapper was,” het hy gesê. “Dapperheid is waar ’n mens optree met bewustheid dat jou optrede gevaarlik is. Ek was nie bang vir die reaksie van die owerheid nie. Daar was geen ander bevinding wat ek kon gemaak het nie. “Ek het die reg toegepas en ’n ander bevinding sou verkragting van my ampseed gewees het.” De Klerk het in sy toespraak nie toegegee aan politieke korrektheid nie. Hy het begrip getoon vir die vrees van die wit mense wat tot apartheid gelei het, maar dit as ’n “dom” beleid bestempel.Hy het die struggle ook “soms smerig en oordadig gewelddadig” genoem. Hy het die huidige situasie in die land, met ’n regering wat korrup en ondoeltreffend is, genadeloos oopgevlek.http://www.beeld.com/Rubrieke/Gasrubriekskrywers/Dit-is-al-wat-ek-kon-doen-20101104