Al die baie maniere om mense opsetlik dood te maak - Gustaf Pienaar | LitNet
Al die baie maniere om mense opsetlik dood te maak
'n Regtens gangbare omskrywing van moord is die wederregtelike, opsetlike veroorsaking van die dood van 'n medemens.
Vandeesweek iets oor die skuldelement in die definisie, naamlik opset.
As iemand se dood op 'n nalatige wyse veroorsaak word, is dit nie moord nie, maar strafbare manslag. Die feitestel in Staat v Russel (vgl die aflewering "Wanneer iets wat jy nie gedoen het nie, jou in die moeilikheid laat beland") is 'n goeie illustrasie van die skuldelement – nalatigheid – by strafbare manslag.
By moord word egter niks minder nie as opset vereis.
Wat word met opset – of dolus, soos dit in Latyn bekend staan – bedoel?
In ons reg word daar basies vier verskyningsvorme van opset onderskei, en oor dié vier vorme wil ek nou iets meer vertel.
Die eerste is dolus directus, of oogmerkopset, wat byna vanself spreek. Die gifmoordenares Daisy de Melcker het haar aan hierdie vorm van opset skuldig gemaak toe sy arseen in haar seun, Rhodes Cecil, se koffie gegooi het. Sy het die direkte oogmerk gehad om hom op hierdie wreedaardige wyse om die lewe te bring.
Die tweede vorm van opset is dolus indirectus, of opset by sekerheidsbewussyn. Die gewapende aanvalle op motoriste wat 'n verskynsel van ons tyd is, is 'n goeie voorbeeld hiervan. Kom ons sê die aanvaller brand los op 'n motor en sy insittendes. Hoewel sy hoofoogmerk is om die insittendes van die motor tot oorgawe te dwing en hul desnoods in die proses te verwond – selfs koelbloedig dood te skiet – moet hy noodwendig die sekerheid hê dat hy terselfdertyd ook die voertuig se ruite flenters sal skiet. Naas sy vermelde hoofoogmerk het hy dus ook die opset om die voertuig te beskadig: opset by sekerheidsbewussyn.
Die derde vorm van opset word genoem dolus eventualis, of opset by moontlikheidbewussyn. Die gewapende bankrower se hoofoogmerk is om geld te roof, maar hy voorsien vooraf die moontlikheid dat hy tydens die rooftog sy vuurwapen mag gebruik; selfs dat hy iemand in die proses kan doodskiet. As hy hom met hierdie moontlikheid versoen en nogtans met sy rooftog voortgaan, maak hy hom aan hierdie vorm van opset skuldig as hy later tydens die wilde skietery tog iemand tref en om die lewe bring.
'n Meer onlangse – en werklike – voorbeeld van dolus eventualis is die skuldigbevinding in Desember 2011 van die taxibestuurder Jacob Humphreys op tien aanklagte van moord voortspruitend uit 'n botsing tussen die taxi wat hy bestuur het en 'n trein in Blackheath in die Kaap. Volgens getuienis het Humphreys alle aanduidings dat daar 'n trein op pad was, geïgnoreer en met sy taxi – volgelaai met skoolkinders – die spooroorgang vóór die trein probeer oorsteek. Die gevolge was noodlottig vir tien skoolkinders in die taxi. Volgens beriggewing in die media het die hof beslis dat Humphreys subjektief die moontlikheid van 'n botsing met die trein voorsien het en hom nogtans met dié moontlikheid versoen en met sy jaagtog voortgegaan het. Humphreys het appèl aangeteken teen sy skuldigbevinding en vonnis en sy beroep op 'n hoër hof moet nog aangehoor word.
'n Verdere verskyningsvorm van opset, waaroor ek nou-nou meer sal sê, bring ons by vandeesweek se hofsaak, S v Harris. Op 24 Julie 1964 – dis ook al 48 jaar gelede – het John Harris 'n koffer in die hoofsaal van die toe nog nuwe Johannesburgse spoorwegstasie geplaas. Op die koffer was daar 'n nota met dié boodskap - nogal in Afrikaans: "Terug in tien minute". Binne-in was daar 'n bom bestaande uit, onder meer, agt dinamietkerse en ongeveer tien liter petrol. Die bom het op die gestelde spitstyd – om 4:33 nm – afgegaan. 'n Bejaarde dame, Ethel Rhys, het 'n paar weke na die voorval beswyk aan beserings wat sy tydens die voorval opgedoen het, terwyl etlike ander onskuldige omstanders ernstige en permanente beserings en letsels opgedoen het.
Die vorm van opset waaraan Harris hom skuldig gemaak het, word dolus indeterminatus genoem. Dit is 'n vierde verskyningsvorm van opset (hoewel sommige akademici dit nie eintlik as 'n afsonderlike vorm van opset erken nie – dit net terloops).
Die dader het met hierdie vorm van opset nie 'n bepaalde slagoffer in gedagte nie; hy rig sy handeling teen wie dit mag tref – "onbepaalde opset", sou 'n mens kon sê. Harris het nie vooraf geweet dat mev Rhys in die nabyheid van die bom sou wees toe dit op die bestemde tyd afgegaan het nie; hy het trouens stellig geen bepaalde slagoffer – manlik of vroulik, swart of wit, kind of volwassene – in gedagte gehad nie. Hy wou gewoon soveel skade moontlik – met inbegrip van menslike leed - aanrig.
Harris se vernaamste verweer was dat hy tydens die voorval ontoerekeningsvatbaar was, omdat hy geestelik versteur sou gewees het. Eenvoudig gestel: hy sou nie tussen reg en verkeerd kon onderskei het nie. 'n Mens kan 'n afsonderlike rubriek wy aan sy verbasende getuienis oor wat alles in sy gemoed omgegaan het terwyl hy besig was om die bom op die stasie te plant. Maar dit was alles praatjies vir die vaak en dit is as sodanig deur die appèlhof verwerp toe sy skuldigbevinding en doodsvonnis in 1965 bekragtig is.1 Naskrif Die verskyningsvorme van opset is aktueel na aanleiding van die skuldigbevinding aan moord van die taxibestuurder (Jacob Humphreys) wat in 2010 met 'n trein gebots het met die gevolglike dood van tien kinders. 12 Julie 2012 se afgryslike treinbotsing in Mbombela in Mpumalanga is 'n verdere voorbeeld: volgens nuusberigte gaan die bestuurder van die vragmotor ook van moord aangekla word – nes Humphreys.