Gestandaardiseerde verpakking: die sentrale beplanning van lewenstyl is neerhalendFoto: Markusspiske/Pixabay.com Deur Martin van Staden “Vryheid van keuse” is betekenisloos as sogenaamde “slegte” keuses eenvoudig van die hand gewys kan word deur die regering. Inteendeel, dit is neerhalend teenoor verbruikers om dit anders te stel. As ‘n individu nie die vryheid het om slegte keuses te maak nie, het hy nóg vryheid nóg keuse. En dit is veral waar in die debat rondom die standaardisering van verpakking vir sigarette. Wees liéwers eerlik – vertel vir ons, as verbruikers, dat ons in ‘n permanente voog-minderjarige verhouding met die staat is. Moet ons nie probeer oortuig om persoonlike verantwoordelikheid te neem vir ons besluite nie. Die staat sal immers verantwoordelikheid neem. “Vryheid” beteken noodwendig dat persone keuses kan maak wat as “sleg” gesien word deur sekere intellektuele elite-groepe of sélfs die massas. Dit sluit in jou keuse om soveel sigarette te rook as wat jy wil. Indien vryheid slegs van toepassing is vir besluite wat die intelligentsia as “goed” beskou, is dit ‘n nuttelose konsep. Diegene wat vrye keuse teenstaan, neem aan dat gesondheid vir almal van onskatbare waarde is. Dit is duidelik dat Yussuf Salojee van die National Council Against Smoking hierdie aanname maak wanneer hy redeneer dat Australië op “uitgebreide wetenskaplike bewyse” staatgemaak het toe hulle húl verpakkingswette geïmplementeer het. Gewone menslike ondervinding verwerp egter hierdie aanname. Ons neem daagliks risiko’s met ons gesondheid. Gesondheid en langslewendheid word verruil vir ‘n verskeidenheid ander oorwegings, soos ontspanning (vetterige vleis op die braaivuur en gevaarlike, maar lekker, fisiese uitdagings) en loopbaanbevordering (werk in hoëspanningsposte). Selfs wanneer ons verkies om laat te slaap, éérder as om gym toe te gaan, offer ons gesondheid op om iets ánders te bekom. Soos Rob Weir, Amerikaanse astrofisikus, geskryf het, “die man wat slégs vir langslewendheid leef, het nié geleef nie”. Dat die subjektiwiteit van waarde een van die belangrikste reëls van ekonomie is moet dus nié verbasend wees nie. Nie twéé verbruikers waardeer hul gesondheid op dieselfde vlak nie. En omdat waarde subjektief is, kan dit nie sentraal beplan word nie – nie uit ‘n etiese óf ekonomiese perspektief nie. Daar is niks “waardevols” oor gesondheid vanuit ‘n objektiewe oogpunt nie. Die argument wat altyd ten gunste van rookregulasies gemaak word, is dat die staat – veral die gesondheidsdepartement – onvermydelik die las van die ongesonde keuses van verbruikers moet dra, en sodoende is maatreëls soos gestandaardiseerde verpakking klaarblyklik regverdig. Dié argument sou geldig gewees het indien Suid-Afrika ‘n “opt-in”-staatsgesondheidstelsel gehad het. Maar verbruikers het géén keuse nie. Die staat se gesondheidsmandaat word op ons afgedwing, ongeag of ons dit wil hê of nié. As ‘n alternatief kan die regering dus liewers verbruikers toelaat om te onttrek uit sekere mediese sorg van die staat wat verband hou met ongesonde keuses. Óf, insluitend by bestaande belastings, kan diegene ‘n bybetaling in die stelsel inbetaal om vir hul “slegte” keuses te vergoed. Maar om verbruikers se menswaardigheid te skend deur hulle die vermoë om te kies, te ontken, is nie ‘n progressiewe roete om te neem nie. Inteendeel, dit is ‘n régressiewe roete, want sodra die presedent bepaal word dat die staat sekere slegte keuses wettiglik mag verbied, sal elke ander denkbare “slegte” keuse óók onwettig word. Inderdaad, dit volg logies dat as die staat besighede kan dwing om verpakking wat die gevare van rook aandui op hul produkte te plaas, moet die staat óók motorvervaardigers dwing om beelde van grusame lyke op nuwe voertuie te aan te bring. Daar is immers min besluite wat potensieel slegter is vir jou gesondheid as om op Suid-Afrikaanse paaie te ry. Maar ek glo nie dat énige een van ons dit sal geniet om rond te ry in ’n motor versier met beelde van die dood nie. Voordat ek daarvan beskuldig word dat ek ‘n absurde argument maak, onthou dat dít is hoe ons by gestandaardiseerde verpakking vir sigarette aangekom het. Die presedent is vasgestel, lank gelede, toe dit deel geword het van die staat se mandaat om die gesondheid van burgers te verseker. Hoé die staat gesondheid verseker, word nie in énige grondwet ter wêreld gedefinieer nie, en dit beteken dat die staat vir hómself kan besluit. En daar is feitlik geen konkrete rede om te glo dat die staat van plan is om by gestandaardiseerde verpakking vir sigarette te stop nie. Vrye keuse is nié ‘n utopiese ideaal waaruit ‘n perfekte, gesonde en gelukkige samelewing sal spruit nie. Inteendeel, in ‘n werklik-vrye samelewing sal ons baie van dieselfde probleme ondervind wat ons vandag ervaar. Maar vrye keuse is dié voorwaarde vir ‘n samelewing gebaseer op vrywilligheid en vrede, waarin menswaardigheid gerespekteer word. Die oppergesag van die reg, as ‘n regskonsep in ons grondwet en regsteorie, is die versperring tussen die tirannie van regeringsinmenging, en die vrye keuse van individue. Suid-Afrika se keuse is binêr in hierdie verband: ons is óf vir, óf teen die respektering vir menswaardigheid. Indien ons besluit om voort te gaan met die vervanging van persoonlike verantwoordelikheid met die bewaarderskap van die staat, kies ons téén menswaardigheid en hou ons aan op die pad na tirannie.