1 Johannes 5:1-6 (Phil Robbinson)
Ander tekste: Psalm 98; Johannes 15:9-17; Handelinge 10:44-48
Geloof wat deel in die oorwinning van Jesus Christus oor die wêreld!
Een van die eerste probleme waarmee die voornemende prediker uit die 1 Johannesbrief te doen kry, is die gebrek aan agtergrondsgegewens. Die brief het nie die gebruiklike aanhef waarin die skrywer en ontvangers genoem word nie. Die leser moet staatmaak op indirekte aanwysers. Daarvolgens is daar dié wat meen dat die brief deur Johannes geskryf is aan nie-Joodse gemeentes in Klein-Asië. Dit het 'n sterk pastorale inslag soos wat uit 5:13 afgelei kan word. Vergelyk in dié verband veral die studie van Louw. Om egter die volle problematiek waarom dit in die brief gaan in die oog te kry, moet die brief in sy geheel noukeurig gelees word. teks en konteks staan dus in dié brief in 'n besonder verwikkelde verhouding.
Wat die inhoud van die brief betref, maak dit met 'n eerste oog opslag die indruk van direktheid en eenvoud. Verskillende geloofstemas word uitgelig en in kort kragtige stellings (aforismes) aan die lesers/hoorders/gemeente(s) voorgehou. Die hoofdoel was blykbaar om aan die gemeente duidelike leefreëls te gee en terselfdertyd die dwalinge waarmee sommige afgeskeidenes die gemeente(s) verwar het, te besweer. Die gevaar is egter dat hierdie kernagtige stellings die leser/prediker kan verlei om op 'n atomistiese wyse op die afsonderlike stellings te fokus en die verband agterweë te laat. Miskien wou die skrywer juis dit voorkom deur die ineenweef van die temas/kernbegrippe. Die gevolg is dat 'n tema/kernbegrip nie eenmalig gestel en afgehandel word nie, maar by herhaling ter sprake gebring word. Dit word net elke keer vanuit 'n ander hoek gedoen of soos Houlden dit stel "the old ideas revolve around a fresh centre". Verder word die brief gekenmerk deur die skrywer se fyn taktiek om juis 'n aangeleentheid te neem waaroor die afgeskeidenes nie kan verskil nie en dit dan te verbind met ‘n saak waaroor hulle wel verskil. Dit gee aan die verskillende argumente 'n sekere subtiliteit sonder verlies aan teologiese presiesheid. Om dus die lyne van die groter argument te kan raaksien, moet 'n mens byna soos met die driedimensionele prente, lank en aandagtig kyk voordat dit begin vorm aanneem. Van die belangrike temas wat in die brief aangespreek word, is sake soos 'geloof', 'sonde', 'liefde', 'kindskap van God', 'sekerheid', 'waarheid' en 'leuen'. 'n Noukeurige lees, wys dat hierdie temas en dié wat daaruit voortvloei, hulle integrasie en diepste sin in die Christologie (Jesus is die Christus) ontvang. Die konsentrasie op die Christologie blyk uit uitdrukkings soos: Jesus is 'die Seun van God' (1:3,7; 2:22-24; 3:8,23; 4:9-10, 14-15; 5:5, 9-13,20), 'die Christus' (2:22, 5:1); 'wat van die begin af is' (1:1; 2:13-14); 'die Woord'/Logos, 'die Lewe' (1:1); 'die Redder van die wêreld' (4:14); 'die ware God' (5:20). Die dringendheid vir 'n korreksie in die Christologie hang daarmee saam dat dit presies oor die verstaan van Jesus as Christus was dat 'n beduidende aantal lede van die gemeente afgeskei en hulle teenoor die gemeente opgestel het (2:19). Die basiese probleem van die afgeskeidenes was met die menswording (inkarnasie) van Jesus (4:2,3). Benewens die verdraaide Christologie, was daar ook allerlei gnostiese trekke in die verstaan van God en 'n gebrek aan onderlinge liefde. Die wyse waarop die brief egter hierdie probleme aanspreek, maak dit "een van die kerntekste van die Nuwe Testament" (De Jonge).
Wat die perikoop onder bespreking betref, vorm dit die slotdeel van 'n groter eenheid wat tematies reeds by 4:7 begin en deurloop tot by 5:5. Die meeste preekstudies handel egter oor 5:1-4(5). In die gevalle waar vers 5 bygeneem word, word dit meestal beskou as 'n oorgang na die volgende perikoop, te wete 5:6-12. Die perikoop (5:1-5) dien ook as 'n oorgang of brug tussen 4:7-21 met "liefde" as tema en 5:6-12 met "geloof" as hoofgedagte deurdat dit oor sowel die liefde as die geloof handel. Neem 'n mens die saaklike inhoud in ag, wil dit tog voorkom asof dit meer sinvol is om 5:1-12 as 'n eenheid te beskou. Vir die doel van hierdie bespreking word met die voorgeskrewe indeling, te wete 5:1-6, volstaan.
5:1-2 Die skrywer is besig met die slot van sy brief. Op bondige wyse vat hy saam wat reeds eerder bespreek is (2:22; 4:2). Die kernvraag waarvoor hy sy lesers/hoorders stel, is die vraag of hulle glo dat Jesus die Christus (Gesalfde = Godgestuurde). "Glo" is meer as net met die mond sê. Dit is met die hart, aanneem, vasgryp! Dit is om voor God te staan, in sy teenwoordigheid te lewe. Om 'n kind van God te wees, beteken om 'n nuwe wese te wees. Dit staan gelyk aan 'n nuwe geboorte en 'n nuwe lewe. Wie dit glo, het die Vader lief en het ook almal lief wat uit God gebore is. Wanneer die skrywer hier, die liefde vir God en die onderhouding van sy gebooie aanvoer as bewys van die liefde vir die kinders van God, keer hy die argument van 4:20 presies om. Deur 'n wye draai in sy argument, ryg die skrywer die kenmerke van die kind van God in 'n hegte/naatlose eenheid saam. Wie uit God gebore is, het God as Vader lief, glo dat Jesus die Christus is, onderhou God se gebooie en het ook al die ander 'kinders van God' lief. So heg is hierdie eenheid dat die waarmerk vir enige van die kenmerke, gegee is in die aanwesigheid van die ander.
5:3-5 Veral opvallend is die onlosmaaklike verbinding van 'liefde' en 'gehoorsaamheid'. Wie God liefhet, gehoorsaam sy gebooie. Waar daar liefde is, is reëls/voorskrifte/gebooie geen inperking of beknotting nie, maar vaartbelyning en behoud. Sonder liefde in 'n verhouding is selfs die geringste versoek/verwagting, 'n las en irritasie. Liefde bevry dus nie 'van' nie maar 'tot' die gehoorsaming van die gebooie van God. Die liefde is die vervulling van die wet. Omdat dit in liefde geskied, is die hou van die gebooie ook nie moeilik/swaar of lastig nie (Amplified: irksome, burdensome, oppressive, grievous). Die liefde bewaar dus van liefdeloosheid sowel as van benepe wettisisme. Wie 'n kind van God is/ uit God gebore is, oorwin (let op die teenwoordige tyd om 'n voortgaande handeling aan te dui) die wêreld. Met 'wêreld' word hier bedoel alles wat teen God en sy diens gerig is (De Jonge), 'n ontsettende mag sowel in omvang as vermoë (KV). Die skrywer het hierdie teenmag onder verskillende benaminge in die brief ter sprake gebring, te wete: duisternis, leuen, sonde, antichris, duiwel, haat, vrees, materialisme, wellus, vleeslikheid, selfgenieting, valse profete, afgode. Die kinders van God oorwin die wêreld, maar dan nie uit eie vermoë nie. Hulle oorwin deur die geloof, want die geloof gee deel aan die oorwinning wat Jesus 'die Seun van God' (2:22,23; 4:2,3) reeds oor die wêreld/magte behaal het (vgl Joh 16:33; Openb 3:21; 5:5). Die oorwinning is dus nie die vrug van geloofsprestasie nie maar van geloofsverbintenis (vgl 2 Kor 2:14 en WtL I/10).
5:6 Die betekenis van hierdie vers is moeiliker te bepaal en die menings loop hier skerp uiteen. Die NAV se kwalifisering van 'water' en 'bloed' met 'van sy doop' en 'van sy dood' is kennelik 'n poging om hierdie verstaansprobleem te ondervang. Dit word redelik algemeen aanvaar dat 'water' en 'bloed' – eers sonder lidwoord en dan weer met lidwoord – dui op Jesus se doop en sy dood. Verskeie verklaarders is van mening dat met hierdie verwysing voortgebou word op die tema om die identiteit van Jesus as die Christus, die Seun van God, bo alle twyfel te stel. Die twee uitstaande momente waar die identiteit van Jesus as die Christus bevestig is, was met sy doop en met sy kruisdood. By sy doop is na Hom verwys as die Lam van God wat die sonde van die wêreld wegdra (Joh 1:29). Wanneer Jesus as die Seun van God aan die kruis sterf dan dien sy bloed as 'n reiniging van alle sonde vir die wat in Hom glo (1:7) Van die vleeswording van die Woord is die Gees die getuie en die Gees is die waarheid. Ja, God Self is van hierdie ondeurgrondelike genade die getuie (5:9).
Wat die prediking uit die perikoop betref, is dit vreemd dat relatief min preekstudies daaroor in Afrikaanse preekbundels en -studies voorkom. Selfs die vyf preekstudies wat saam met die deeglike en prikkelende inleiding oor die prediking uit die 1 Johannesbrief verskyn het in Woord teen die Lig II/6, behandel nie hierdie perikoop nie. Dieselfde verskynsel val ook op in 'n aantal beskikbare Nederlandse preekstudie-reekse. In die eerste 12 volumes van die bekende Postille reeks, bevat net volume 1 en 2 een postille elk oor enkele verse uit dié perikoop. Die 'onderbenutting' in bogenoemde preektradisies is eintlik vreemd aangesien in sowel die Duitse Calwer Predigthilfen as die Amerikaanse Augsburg Sermons, veelvuldige gebruik gemaak word van die perikoop, veral vir die prediking gedurende Paastyd.
In Homiletische Auslegung (1979) bied G Voigt oor 5:1-4 die volgende tema en indelings aan: Wie uit God gebore is: (1) Ontdek Jesus Christus, (2) Vind die gebooie van God nie moeilik/swaar nie, (3) Oorwin die wêreld. In Calwer Predigthilfen II/A (1979) maak G Hennig die volgende suggestie: Tema: Geloof wat die wêreld oorwin (1) Lei terug na Jesus, (2) Bring tuis in kindskap van God, (3) Lei in in die broederskap, (4) Voer opnuut na die gebooie van God, (5) Lei na 'n oorwinning oor die wêreld. Harold C Skillrud in Augsburg Sermons, Epistles, Serie B (1978) handel oor die skuld wat nie afgelos kan word nie. Hy illustreer dan die liefdeskuld teenoor God en die medemens aan die hand van allerlei voorbeelde uit die daaglikse lewe. Daar is veral veel te sê ten gunste van Hennig se voorstel aangesien dit die prediker in die geleentheid stel om redelik volledig aandag te gee aan die perikoop. Die enigste leemte is dat sy voorstel op die korter perikoop gebaseer is.
'n Gedagte wat in die perikoop sterk beklemtoon word, is dié van geloof wat die wêreld oorwin. Sowel Hennig as Voigt laat besondere klem hierop val. Dit is 'n uitwerking van die geloof wat vandag besonder sterk beklemtoon word in sowel evangeliese as charismatiese kringe. Die vraag is egter of dié oortuiging klop met wat in die werklikheid gebeur? Is dit so dat die Christelike geloof die wêreld oorwin? Het die Christelike kerk/gemeenskap werklik soveel invloed dat die wêreld daarna luister? Indien ons dit as stelling wil handhaaf dat geloof in Jesus Christus die wêreld oorwin, dan is dit seker net reg dat ons gevra word om aan te toon wat ons daarmee bedoel. Ons moet vir onsself rekenskap gee oor die vraag watter invloed/gesag die Christelike geloof het in die VN; op die groot finansiële wêreldmarkte – Tokio, New York, London – of selfs ons plaaslike Johannesburgse beurs? Wat kan die Christene doen teen die markkragte wat die beweging van geld en goedere bepaal? Kan die Christene Sadam Hoesein of Milosovich of Netanaju of Clinton of Castro se besluite laat verander? Kon die kerk die modernisme of pos- modernisme keer? Inteendeel, die magte waarvan ons hier praat, sleep die kerk meedoënloos mee.
Die terrein vir die Christelike geloof word deur 'n antagonistiese front teruggedring tot die private lewe van die enkeling. Dink maar aan die hêrries wat losbars as Christene hulle uitspreek oor sosiaal-etiese vraagstukke soos aborsie, genadedood, egskeiding, die uitdeel van kondome, Sondaghandel, die verskaffing van sagte dwelms soos in Nederland. Hulle word dan uitgeskel en veroordeel as bekrompe, negatief en wettisisties. Maar, 'n nog groter verleentheid, is die verdeeldheid onder Christene oor geloofsaangeleenthede. Christene weerspreek mekaar en beveg mekaar met selfs groter heftigheid as die teenkanting van die kant van andersdenkendes. Terwyl predikers met groot stelligheid die vleeswording van die Woord verkondig, skryf intellektuele Christene soos John Hick dat die inkarnasie van God nie letterlik opgeneem moet word nie maar dat dit 'n blote metafoor is (vgl sy The Rainbow of Faiths (1995) en The Metaphor of God Incarnate (1993). Christene is ook toenemend verdeeld oor die vraag of Jesus Christus nog as die enigste en unieke verlosser bely kan word in die lig van die pluralistiese religieuse samelewing. As laaste voorbeeld kan gedink word aan die verootmoedigende onthullings wat van tyd tot tyd plaasvind as gesiene Christene betrap word dat hulle gesteel, gemoor of gehoereer het.
Dan word dit 'n eksistensiële vraag of die geloof in Jesus Christus wel die wêreld oorwin? Is dit nie 'n vorm van selfmisleiding om soiets te dink of te beweer nie, terwyl tradisionele kerke 'n skerp afname in lidmaattalle en in betrokkenheid van lidmate beleef nie?
Dit is dus 'n geweldige uitdaging om te preek oor 'n perikoop waarin daar sprake is van “glo dat Jesus die Christus is” en te weet dat almal wat so glo, “kinders van God is/uit God gebore is”; “gebooie gehoorsaam” en “die wêreld oorwin”! “weet dat ons al die kinders van God liefhet”; “weet dat sy (God) gebooie nie moeilik/swaar is nie” en “die Gees is die getuie daarvan”. Dit is 'n uitdaging omdat dit wat gepreek word, rekening moet hou met 'n konteks wat die presiese teendeel stel. Die prediker het egter geen alternatief as om met integriteit en ootmoed te sê wat die perikoop sê nie. Wat die perikoop ons bied, kan gesien word as 'n profiel van egte Christenskap. Voorop in die lewe van die Christen staan die belydenis dat Jesus die Christus is. Hierdie belydenis vorm die grondslag en bepalende kenmerk van die lewe van die Christen en van die kerk. Reg van die begin van die ontstaan van die Christelike kerk het dit die kernbelydenis uitgemaak. Hiervan is die 1 Johannesbrief 'n treffende voorbeeld met as sentrale tema: Jesus is die Christus! Teenoor die dwaalrigtings van sy tyd met hulle eiesinnige idees oor God, oor 'n aardse Jesus en 'n hemelse Christus, wil die skrywer van 1 Johannes aan die gelowiges bevestig dat die geloof in Jesus as die Christus nie 'n opsionele bysaak nie, maar die hoofsaak van die Christelike geloof is. Hoe fundamenteel en vol finaliteit hierdie belydenis vir die kerk/gemeente/gelowige is, word deur Johannes skerp omlyn in 5:23: "Wie die Seun het, het die lewe; wie nie die Seun van God het nie, het nie die lewe nie (vgl hieroor ook Paulus in 1 Kor 3:11). Hieruit is dit ook duidelik dat die belydenis dat Jesus die Christus is, 'n intieme verbintenis met die Vader skep.
Dié belydenis is egter nie 'n menslike dinkkonstruksie nie. Nee, dit rus volledig in die inisiatief en handeling van God. Wie glo dat Jesus die Christus is, is 'uit God gebore'. Dit is nie 'n insig wat uit die mens opkom nie. Dit is nie die vrug van menslike breinkrag nie maar van God se skeppingskrag. Dit gaan om 'n nuwe geboorte, 'n totaal nuwe lewe. Dit is 'n nuwe lewe wat deur God verwek word, daarom 'uit God gebore'. In 3:9 stel Johannes dit selfs skerper as hy praat van die 'saad' (sperma) van God wat in ons moet bly. Geloof is nie 'n eienskap waarmee ons gebore word nie. Dit is 'n eienskap wat ons by ons wedergeboorte ontvang. God moet die hart verander en die geloofsinsig bewerk. Hierdie proses word vir ons treffend beskrywe in die Dordtse Leerreëls en die Heidelbergse Kategismus. God is die Vader, die Verwekker. Juis hierdie uitdrukking in vers 2 wys op die intiemste verbondenheid met God. Wie in Jesus as die Christus glo, is uit God gebore/ is 'n kind van God. 'Glo' het hier die betekenis van 'bely' (Bultmann). Dit is 'n geloofsverklaring wat 'n bepaalde lewenswyse tot gevolg het! Alles wat dus in hierdie perikoop gesê word, wentel/draai dus om die tema 'geloof'. Netsoos 'liefde' (4:7) en die 'soeke na geregtigheid' (2:29; 3:9v), is 'geloof' die teken van die nuwe geboorte en die nuwe lewe. Niemand kan sê dat hy/sy glo en voortgaan om in sonde te lewe nie. Wie glo is 'in Christus' en daarom dood vir die sonde.
Die betekenis van hierdie lewensverbintenis met God ontvang 'n logiese uitbreiding wanneer Johannes dit na twee kante kwalifiseer, te wete: 'gehoorsaming van God se gebooie' en die 'liefde vir die medegelowiges'. Terwyl 'die liefde vir God' volgens 4:20 bevestiging gevind het in die liefde vir die medegelowige, gebeur hier presies die omgekeerde. Die liefde vir die medegelowige kan getoets word aan die liefde vir God en sy gebod. Die vreemdheid van so 'n wyse van argumentering word opgehef wanneer bedink word dat daar 'n onlosmaaklike verband is tussen die liefde vir die Vader en vir almal wat deur die Vader verwek is/ die ander kinders van die Vader. En juis hierdie koppeling van liefde vir God en liefde vir die medegelowige omlyn die gemeente as unieke gemeenskap wat om dié rede skerp onderskei word van enige humanisties gedrewe groepering.
Die liefde vir God word juis gekenmerk deur die gehoorsaming van sy gebooie (2:4v; Joh 14:15,21). Daar is nie sprake van liefde vir God terwyl sy gebooie nie gehoorsaam word nie. Hierdie gedagte by Johannes is nie nuut nie maar vorm trouens 'n deurlopende lyn in die bybelse heilsverhaal. Voortdurend word die wel en weë van die volk van God verbind aan die gehoorsaming van God se gebooie/ Sy onderwysing en lering. Jesus het dit besonder sterk gestel in die bergrede (Matt 6:21-23). Beteken dit dat ons terug is by wettisisme? Beslis nee, want van wettisisme is hier nie sprake nie omdat die gehoorsaamheid wat gevra word, ingeweef is in die liefde vir die Here. Ons gehoorsaam nie omdat ons moet of omdat ons daarmee die heil moet verwerf nie. Ons gehoorsaam omdat ons 'uit God gebore' is, omdat dit ons natuur is; omdat ons God en Sy gebooie liefhet; omdat dit tot heil van ons medegelowiges, ja van alle mense is! Vanuit hierdie hoek gesien, spreek dit as 't ware vanself dat die gebooie ook nie 'swaar' (las, irritasie) is nie. Iets wat deur die liefde gedryf word, is nooit swaar nie!
Wie glo dat Jesus die Christus is, word nie uit die wêreld weggeneem of wêreldvreemd gemaak nie. Inteendeel, wie dít glo, glo en bely só midde in die volle hitte en stryd van die lewe. Dat dié belydenis teenkanting van die sondige wêreld oproep, moet nie verbaas nie. Die skrywer het verskeie kere in sy brief daarop gewys dat daar valse leraars is wat die geloof in Jesus as die Christus teenstaan. Hulle is nie uit God nie maar uit die wêreld (2:16). Hulle mis ook die liefde wat van die Vader kom (2:15). Teenoor hierdie misleiers moet die Christusbelyers aan die waarheid vashou en so die wêreld oorwin. Daarmee bereik die perikoop 'n besondere toespitsing en hoogtepunt. Die geloof dat Jesus die Christus is, is die oorwinning oor die wêreld! Dié oorwinning is geleë in Jesus Christus. Hy het die wêreld oorwin en gee aan elkeen wat in Hom glo deel aan sy oorwinning (Joh 16:33). Dat gelowiges daarop kan vertrou, word deur God op 'n dubbele manier bevestig. Enersyds word verwys na die Jesus as die een wat deur water en bloed gekom het. Hier word stellig verwys na sy doop en dood as die twee konkrete gebeure wat Jesus as die Christus belig het. Andersyds tree die Gees wat die waarheid is, ook navore as hoofgetuie dat Jesus die Christus is. Dieselfde Gees wat die geloof in ons wek, is ook die getuie van die inhoud van ons geloof. Dit is van beslissende belang dat elke gelowige 'n helder perspektief op die profiel van die egte geloof sal hê.
R E Brown (Anchor); M de Jonge(PNT); S Greydanus (Bottenburg); D J Louw, Pastorale elemente in die 1 Johannesbrief, in: WtL II/6, 135-150.