PressReader - Sarie: 2018-09-01 - Kin­ders wat moor: Waar­sku ’n stem die ma tog?
Kin­ders wat moor: Waar­sku ’n stem die ma tog?
Die moord op die twee S­tel­la-mei­sies het Suid-a­fri­ka on­langs ge­ruk. Ons vra, is daar ’n stem­me­tjie wat die ma van ’n moor­de­naar van kleins af waar­sku?
og­gend voor die moord s­tuur hy ’n W­hat­sapp vir sy ou­ma aan moe­ders­kant: “Oum­sie, ek het iets vir jou.”
Ver­trou­end, by­na kin­der­lik. Sy ma ver­tel haar e­nig­ste kind het ’n klein hart­jie. “Hy kom uit ’n lief­de­vol­le, Chris­te­li­ke fa­mi­lie waar hy al­mal se hero is. Hy het goeie ma­nie­re en han­teer al­mal met re­spek,” sê sy vol­gens Net­werk24.
Hul­le ver­staan dit nie: Hoe Xan­der Byls­ma op 26 Mei van­jaar in die Ho­ër­skool S­tel­la se kos­huis in Noord­wes na be­we­ring twee mei­sies koel­bloe­dig kon ver­wurg het. S­har­nel­le Hough, of­te­wel Lal­lie, was tot kort voor haar dood sy mei­sie, en haar vrien­din, Mar­na En­gel­brecht, is sy klein­nig­gie. Daar­na het hy skyn­baar be­re­kend pro­beer om die to­neel na self­dood te laat lyk. Ná sy in­heg­te­nis­ne­ming het hy na be­we­ring ’n be­ken­te­nis aan die po­li­sie ge­maak.
So­veel hart­seer, so­veel le­wens in ’n oog­wink ver­nie­tig, sy eie in­kluis. Die prentjie wat nou van die 19-ja­ri­ge krul­kop in die me­dia ge­skil­der word, ver­skil lyn­reg van sy Oum­sie se “en­gel­kind” . . . Hy was be­sit­lik oor S­har­nel­le, word ver­tel. >
< As hul­le speels ge­stoei het, het hy dit ge­reeld te ver ge­voer en haar seer­ge­maak. Sy het die ver­hou­ding ver­breek en met ie­mand an­ders be­gin uit­gaan. Dit her­in­ner aan Os­car Pis­to­ri­us, skyn­baar ook pa­to­lo­gies ja­loers op Ree­va S­teen­kamp, vir wie se moord hy tans der­tien jaar tronk­straf uit­dien.
“Ek gaan vol­uit tot die ein­de, tot die dood ons skei, by my kind staan,” sê Xan­der se ma, Mer­cia, vol­gens Net­werk24.
Dis nie ty­dens Hen­ri van B­re­da se hof­saak ge­noem nie, ver­tel An­dré le Roux, skry­wer van Nar­sis­te, psi­go­pa­te, stal­kers en sa­dis­te ( Ta­fel­berg, 2017), maar vol­gens ’n fo­ren­sie­se ver­slag het hy die aand voor die treur­spel op ’n sel­foon ge­soek na be­son­der­he­de oor die A­me­ri­kaan­se by­l­moor­de­naar Chris­to­pher Por­co, des­tyds skaars 21. As­ook hoe lank dit neem vir ie­mand om dood te bloei. (Hen­ri dien tans tronk­straf uit vir die moord op sy broer, Ru­di, pa, Mar­tin, en ma, Te­re­sa, en po­ging tot moord op sy sus­ter, Mar­li. Hy was 18 ten ty­de van die moor­de.) Por­co het sy ou­ers in 2004 in Penn­sil­va­nië aan­ge­val. Sy pa is dood, maar sy ma, erg ver­mink, het dit oor­leef. Na­dat Por­co 50 jaar tronk toe ge­stuur is, het sy ma steeds in sy on­skuld ge­glo.
Dis die aard van ma-wees, om net die bes­te van haar kind te wil glo. ’n Ma moet baie des­pe­raat wees om, soos Ellen Pak­kies, haar kind se le­we te neem. (Soos uit­ge­beeld in die fliek Ellen, die sto­rie van Ellen Pak­kies*, oor die ver­hou­ding tus­sen haar en haar dwelm­ver­slaaf­de seun.)
“Ma’s het al tal­le ke­re vir my ge­sê: ‘Ek kan dit nie glo nie, dis nie my kind nie’,” sê Dap Louw, bui­ten­ge­wo­ne pro­fes­sor aan die U­ni­ver­si­teit van die Vry­staat met kwa­li­fi­ka­sies in siel­kun­de en kri­mi­no­lo­gie. “Ou­ers sal dik­wels daar­die kind le­wens­lank by­staan – en tot aan die ein­de aan sy on­skuld glo. Een van die re­des is dik­wels dat die ou­ers nooit self sy ge­weld­da­di­ge kant er­vaar het nie.”
Ja, jy ken jou kind, re­ken An­dré. Maar soos hy by die huis is, nie as hy tus­sen sy maats is nie. Kin­ders tree an­ders op voor hul ou­ers as in hul por­tuur­groep. (Ons al­mal tree in ’n so­si­a­le kon­teks ef­fens an­ders op as by die huis.)
“Dan kan jy nie met se­ker­heid sê: My kind sou nooit so iets doen nie. Jy kan nie van ou­ers ver­wag om nood­wen­dig ag­ter te kom wan­neer daar iets met hul kind ver­keerd is nie. Die­re­mis­han­de­ling of boe­lie­ge­drag kan wel waar­sku­wings­te­kens wees. Maar ou­ers weet nie al­tyd wat hul kin­ders doen nie, hul­le be­hoort ook nie al­les te weet nie. Taks om taks is dit vir ou­ers en vrien­de ’n skok wan­neer ’n kind by­voor­beeld moord pleeg. Jy kan ook nie van hul­le ver­wag dat hul­le dit moes voor­sien nie.” Dalk moet hul­le eer­der die kind se por­tuur­groep vra. In Ju­dith Rich Har­ris se boek The Nur­tu­re As­sump­ti­on: Why C­hild­ren Turn Out the Way They Do (2009) vat sy be­staan­de na­vor­sing oor per­soon­lik­heids­ont­wik­ke­ling saam. Vol­gens haar speel drie fak­to­re ’n rol: ge­ne­ti­ka, por­tuur­groep en ou­ers. “Men­se is ver­baas dat die por­tuur­groep so ’n be­lang­ri­ke rol speel, in baie ge­val­le selfs be­lang­ri­ker as ou­ers. Maar ont­hou, die kind is soms tot agt uur van die dag saam met sy vrien­de,” sê prof. Louw. “In tal­le ge­sin­ne is dit sog­gens ’n ge­jaag met min tyd vir ge­son­de kom­mu­ni­ka­sie. Ou­ers is saans moeg, die kin­ders moet huis­werk doen en die in­ter­ak­sie tus­sen ou­er en kind daar­om nie al­tyd po­si­tief nie. Baie kin­ders voel boon­op hul maats ver­staan hul­le be­ter en sal mak­li­ker teen­oor hul­le uit­praat en raad vra.”
Kin­ders in moei­li­ke ge­sins­om­stan­dig­he­de sal meer ge­neig wees om by ’n ne­ga­tie­we por­tuur­groep aan te sluit, met an­der woor­de, ver­keer­de maats, skryf Andrew So­lo­mon, B­rit­se joer­na­lis-siel­kun­di­ge, in sy boek Far from the Tree: Pa­rents, C­hild­ren and the Se­arch for I­den­ti­ty (2013). “Maar, sê So­lo­mon, klein Jan­nie is dalk self die ver­keer­de maat wat sy por­tuur­groep ne­ga­tief be­ïn­vloed,” vol­gens An­dré. Die vrot ap­pel, dus.
Don S­teen­kamp was net 15 toe hy sy ge­sin op hul spog­plaas na­by G­rie­kwa­stad dood­skiet: Sy ma, Chris­tel, pa, De­on, en sus­ter, Mart­hel­la. Soos Hen­ri het hy skyn­baar geen noe­mens­waar­di­ge ge­skie­de­nis van ge­drags­pro­ble­me voor die ge­beu­re ge­had nie. Al­bei kom vol­gens al­le aan­dui­dings uit goeie hui­se. Tog was die moord klaar­blyk­lik koud en kli­nies, goed be­dink.
As die kin­der­tyd van ’n moor­de­naar met swaar­kry en mis­han­de­ling ge­vul is, kan ons sê hy was die slag­of­fer van pyn­li­ke om­stan­dig­he­de. Maar as hy skyn­baar al­les ge­had het en oor min kon kla? Was daar­die saad­jie maar al­tyd daar? Hoe groot is die rol van jou ge­ne in mis­daad? Dit be­ïn­vloed jou oog­kleur op ’n baie di­rek­te ma­nier voor jou ge­boor­te. Maar e­ni­ge ge­ne be­trok­ke by kri­mi­ne­le ge­drag ont­vou in ’n kom­plek­se in­ter­ak­sie met jou om­ge­wing.
“’n Kind word nie stout of ’n mis­da­di­ger ge­bo­re nie,” sê dr. Pix­ie du Toit, kri­mi­no­loog van P­re­to­ria, be­slis.
En An­dré sê: “Se­ke­re ka­rak­ter­trek­ke is in­der­daad oor­erf­lik [ge­ne­ties], maar nie­mand is ’n ge­van­ge­ne van sy ge­ne nie. Jy het keu­ses, jy kan nie sê my ge­ne het my dit laat doen nie. Boon­op het jy ’n be­paal­de aan­tal ge­ne wat in tril­joe­ne kom­bi­na­sies werk. Ook nie al­le ge­ne is ‘aan­ge­ska­kel’ nie. Par­ty ‘ska­kel af ’ en an­der ska­kel een­vou­dig nooit ‘aan’ nie. Jy’t dalk ’n ge­ne­tie­se ge­neigd­heid tot, sê nou maar, psi­go­pa­tie, maar daar­die ge­ne ska­kel nooit aan nie en jy
Nie­mand is ’n ge­van­ge­ne van sy ge­ne nie An­dré le Roux, skry­wer
word ge­luk­kig nie ’n psi­go­paat nie.”
Prof. Louw il­lus­treer dit graag met dié voor­beeld: ’n Ver­kleur­man­ne­tjie het die po­ten­si­aal om groen te word, maar net as hy in ’n groen om­ge­wing be­land. ’n Ak­ke­dis het nie so ’n po­ten­si­aal nie en sal nooit groen word nie, al sit jy hom waar. “For­mu­les vir se­ke­re ge­drag is daar nie in die siel­kun­de nie. En die goue re­ël is dat el­ke mens u­niek is. Daar is wel al ge­val­le aan­ge­te­ken waar ’n mis­da­di­ger se brein­funk­si­o­ne­ring en ge­ne­ti­ka an­ders as die deur­snee-mens s’n was. Dis eg­ter ’n baie klein per­sen­ta­sie van mis­da­di­gers. Boon­op is daar men­se met soort­ge­ly­ke ge­ne­tie­se ei­en­skap­pe en brein­funk­si­o­ne­ring wat nie mis­da­de pleeg nie.
“Kyk jy na hul ge­skie­de­nis, is moor­de­naars nie al­tyd die ‘sleg­te ou’ met ’n ge­skie­de­nis van an­ti­so­si­a­le ge­drag nie,” sê prof. Louw, wat al so­wat 40 jaar met moor­de­naars en reeks­moor­de­naars werk. Dik­wels het ’n moor­de­naar geen vo­ri­ge ver­oor­de­lings nie. Hy het al ver­skeie ke­re te doen ge­had met moor­de­naars wat ver­tel hul­le het in die ver­le­de nuus­sto­ries oor moor­de ge­volg – “en ek het nooit ge­dink die land sal een­dag mý sto­rie volg nie”. “Dit is so dat die mees­te moor­de­naars uit swak so­si­aal-e­ko­no­mie­se om­stan­dig­he­de kom. Maar moord is na­tuur­lik nie slegs tot hier­die groep be­perk nie.”
Die feit dat men­se in ’n goeie buurt woon en vol­gens al­le aan­dui­dings voor­beel­dig le­we, be­te­ken ook nie al­les is wel ag­ter toe deu­re nie. Die waar­heid is soms skrik­wek­kend. Hy het al met ’n paar kin­ders ge­werk wat hul ou­ers ge­skiet het. “Ek hui­wer om dit te sê, maar som­mi­ge an­der kin­ders sou dalk die­self­de ge­doen het. Par­ty kin­ders word so erg e­mo­si­o­neel af­ge­breek dat dit soort­ge­ly­ke siel­kun­di­ge won­de skep as fi­sie­ke en sek­su­e­le mis­han­de­ling. Die won­de is eg­ter nie al­tyd vir bui­te­stan­ders sig­baar nie. En word on­ge­luk­kig meest­al nie deur die ge­meen­skap en selfs ho­we in die­self­de erns­ti­ge lig ge­sien as by­voor­beeld sek­su­e­le mis­han­de­ling nie.”
Só is daar stories dat die ver­hou­ding tus­sen Hen­ri en sy pa nie so goed was nie, sê dr. Du Toit. Hy het ge­hak­kel (op sig­self ’n te­ken van trau­ma) en sy pa het hom daar­oor aan­ge­praat. Hy was die swart­skaap. “Dis nie nood­wen­dig dat ou­ers die kind so be­skou nie, hul­le hang soms self daar­die e­ti­ket om – om hul ge­drag te reg­ver­dig.”
By Hen­ri was daar dwelms ter spra­ke. Ons sal nooit weet of sy ou­ers in daar­die laas­te dae be­sluit het om die geld­kraan­tjie toe te draai nie. Don weer was ja­loers op sy sus­ter. Sy was hul pa se oog­ap­pel. Don, die e­nig­ste seun, het ver­werp ge­voel, dat hy in haar ska­du­wee le­we, sê dr. Du Toit, wat by daar­die moord­saak be­trok­ke was.
Twee kin­ders word in die­self­de huis groot, met die­self­de uit­da­gings. Die een word ’n pre­di­kant, die an­der ’n mis­da­di­ger. Sê nou maar Hen­ri se pa was ’n moei­li­ke man. Dit was die re­ak­sie van Hen­ri se eie, u­nie­ke self daar­op om met ’n byl die saak te be­sleg. Die een kind wil die bes­te mens wees wat hy kan. Die an­der een be­sluit as Pa gil en só sy sin kry, gaan hy die­self­de doen.
“Daar is baie re­des waar­om kin­ders so ver gaan om moord te pleeg. Dit reg­ver­dig nie hul ge­drag nie. Maar dis hul lo­gi­ka, hul­le voel te na ge­kom, woe­de neem oor en hul­le tree im­pul­sief op. En wil net die wê­reld te­rug­kry wat hul­le so af­knou,” sê sy.
Hen­ri het vol­gens Rap­port aan ’n vriend ge­sê: “Ek het op­gef*k.” Maar toe was dit te laat.
OU­ERS OOK SLAG­OF­FERS
As so ’n treur­spel plaas­vind, is die sa­me­le­wing soms ge­neig om die ou­ers ook te bla­meer, selfs uit te stoot, soos uit­ge­beeld word in Li­o­nel Shri­ver se 2003-boek We Need to Talk A­bout Ke­vin, oor ’n fik­tie­we jong mas­sa­moor­de­naar. Dik­wels is dit uit on­kun­de, sê prof. Louw. “Jy sou ver­wag el­ke ou­er sal be­grip hê as ’n an­der een se kind die pad bys­ter raak. Daar is ou­ers wat dit ver­dien, maar baie ver­dien dit nie. Baie dik­wels is die ou­ers van die moor­de­naar net so ge­trau­ma­ti­seer. Nie net om­dat die sa­me­le­wing hul­le bla­meer nie. Maar ook om­dat hul­le hul­self bla­meer, wat het hul­le ver­keerd ge­doen? Hul­le kom met die mees be­lag­li­ke re­des vo­ren­dag waar­om hul­le ook skul­dig is. In baie ge­val­le is hul­le ook slag­of­fers.”
Daar is se­ker­lik ma’s wat on­heil sien broei, soos Eva, Ke­vin se ma, in ge­noem­de boek. Moe­nie dit pro­beer toe­smeer nie, kry so gou moont­lik hulp, sê An­dré. “Ou­ers kan dink die kind met ge­drags­af­wy­kings is maar net be­sig om groot te word.”
Pa­s­op eg­ter vir on­skul­di­ge te­kens raak­sien, waar­sku prof. Louw. Daar­die simp­to­me kan wel ’n nor­ma­le deel van groot­word wees. As ’n kind skie­lik te­ë­praat, in hom­self ge­keer raak . . . wees ver­sig­tig om nie gro­ter ska­de aan te rig deur hom te e­ti­ket­teer nie. Gaan s­teek kers op by ’n kin­der­siel­kun­di­ge. Wat dalk sê: Wag ’n bie­tjie, dis nor­maal.
Soos An­dré sê: Die oor­gro­te meer­der­heid van kin­ders ont­groei wel hul nuk­ke.
Is daar ’n groep wat uit­staan, meer mis­daad pleeg as an­der? word prof. Louw dik­wels ge­vra. En sy ant­woord: “Ja, wê­reld­wyd . . . dis mans!”
Ou­ers kom met be­lag­li­ke re­des vo­ren­dag waar­om hul­le ook skul­dig is Prof. Dap Louw