Tannie Evita sÃª: Jy is wat jy vreet
Al wat ek vir julle kan sÃª is: Fidel Castro was mal vir my bobotie. Hy’t gese: as Afrikaners so lekker kan kook, kan ons nie almal sleg wees nie.
My ou kombuis-moeder, Marie, die Kleurling vrou wat my so gehelp het met my babas en verantwoordlikhede as huisvrou en gade, het altyd gesÃª: â€œMiesies? Jy is wat jy vreet!” En dis so waar: gaan mal met die kaloriee en jy lyk soos ‘n tenk. Balanseer jou diet met dinge wat gesond is en nie net lekker nie, en kyk hoe lyk jy dan. Ek moet elke jaar ‘n paar kilos verloor. As dit twee kilos is, koop ek twee kilos meel en hou dit in ‘n plastiese sakkie. Elke keer as ek daardie sjoklade wil gryp, tel ek eers die sakkie op. Sies! Daardie gewig was eenkeer deel van my? Raai wat? Jy loop weg van daardie sjokolade.
Waar het ek besef dat kos kan vereenselwig en tot die politiek beÃ¯nvloed?
1975. Ek is New York toe gestuur deur die Departement van Buitelandse Sake om die Suid-Afrikaaanse Missie te help met die onthaal van diplomatiese gaste: koeksisters, melktert ensovoorts en nog meer. Dis waar ek Pik Botha vir die eerste keer ontmoet het. Hy was mos ons Ambassadeur by die VVO.
Haai, ek praat nou nie uit die komberse nie, maar waarlik Pik Botha was die mooiste man wat ek in my lewe gesien het – in 1975. Ses voet lank, met daardie geel leeu-o”e wat reg tot in jou siel gegluur het. En hy het so baie geweet van die lewe! Dit was amper on-Afrikaans. Bang vir niks. Hy’t my orals saamgevoer, na die opera, die balet. Tot in ‘n Sjinese restaurant. Sies. Ons het mos nooit daardie soort kos hier in Suid-Afrika ge”eet nie, want die Sjinese was mos swart. (Hulle was eintlik nie swart nie, maar geel. Maar nou is hulle offisieel swart.) Maar destyds was hulle kosse net te grillerig. Nie in New York nie. Dit was heerlik. En nogal met daardie stokkies? Tjopsticks.
â€œJa,” sÃª Pik, â€œGebruik die tjopsticks. Maak eers die kos dood daarmee, dan eet jy die kos daarmee.” Slim Pik. En dis daar waar hy vir my ges^e het: â€œEvita, jy is die beste kok in die Nasionale Party. Jy moet jou kook-kuns gebruik om vriende te maak vir Suid- Afrika.”
Ek se toe: â€œLiewe aarde, Pik, ons het net vyande; dis 1975!”
â€œWragtig, jy’s reg,” sÃª hy. â€œWie is ons grootste vyand?”
Fidel Castro. Nog nooit van hom gehoor nie. Die leier van Kuba? Nee, niks bekend nie. Ek kyk toe op ‘n w^ereldkaart. Ek’t gedink Kuba moes so groot wees soos Sjina, want die VSA was so bang vir Kuba. Kuba! ‘n Klein eilandjie naby Amerika; soos Engeland ’n klein eilandjie naby Europe! En Kuba irriteer die VSA, net soos die Britte Europa pla.
Fidel Castro was in New York in 1975 om ‘n toespraak te lewer by die VVO, maar omdat hy ‘n Kommunistiese leier uit Kuba was, het almal op Manhatten geweier om hom te voer, of om hulle toiletgeriewe te gebruik.
â€œEvita? Kom ons nooi die vieslike Kommunis na die woonstel op Central Park West. As jy hom vergiftig met jou bobotie en hy afklop, sal niemand omgee nie.”
Ons nooi toe vir Fidel Castro — hy was daar die volgende dag! Of hy was vrek honger, of baie benoud om ‘n toilet te vind. Pik was geen hulp nie. Hy’t ‘n boek in die woonstel gevind oor Die Inkas van Mexiko en homself in die badkamer opgesluit. Daar staan ek alleen en wag vir Fidel Castro. Ek, Christen Afrikaner Nasionalis en ‘n vieslike Kommunis? Ek wou weghardloop. Toe lui die klokkie op die slag van 12 uur namiddag. (Kommuniste is nooit laat nie. G’n Afrika tyd daar nie.) My hart het geklop soos ‘n doodsdrom. My lewe het voor my verbygeflits asof ek besig was om te verdrink. Ek maak die deur oop. Daar staan Fidel Castro. Donnerse Kommunis! Ek kon my o”e nie glo nie. Hy’t so normaal gelyk – soos ‘n veearts van Benoni. Ek dink glad hy was langer as Pik, maar met ‘n vieslike baard, vol stukkies hamburgers en slap chips — seker wat hy uit die vuilgoed-dromme gekrap het. En muskiete en brommers en vlie”e soos ‘n wolk om sy kop. Ek gil toe: â€œPik! Bring die Doom!”
â€œNee,” lag Pik, â€œdis ‘n derde w^ereldleier. Al die gesuis en aktiwiteit om sy kop is net vitamines wat later in sy mond vlieg.”
Slim ou Pik. Al wat ek vir julle kan sÃª is: Fidel Castro was mal vir my bobotie. Hy’t gese: as Afrikaners so lekker kan kook, kan ons nie almal sleg wees nie. En hy was op pad na Pretoria om my waterblommetjiebredie te proe, maar weens die feit dat hy ‘n kommunis was, is hy links uit na Angola.
Toe word ek Ambassadeur in die onafhanklike tuisland van Bapetiksoweti. 1985, tien jaar later, is ek al bekend as ‘n finominale kunstenaar met ‘cuisine’. Op ‘n dag merk ek die matte in my eetkamer l^e nie reg nie. Die kleure van ons ou vlag: oranje, blanje, blou, was daar, maar skielik gewaar ek ‘n dik swart streep dwarsdeur die tafel wat my eetkamer in twee verdeel. Liewe aarde, dit was die grens tussen Suid- Afrika en die Tuisland! Dadelik het ek geweet dis ‘n kans om die geskiedenis te verryk. Ek sou nou vyande kon nooi vir ete, elkeen veilig in ‘n ander land. Hulle kan saam sit, saam eet, maar nie in dieselfde plek wees nie. En wie was ons vyande? Behalwe die w^ereld daar buite – die ANC. Maar hulle was verban! Waar is hulle? Seepunt? Pinetown? Muckleneuk? Nee – Lusaka! Maggies, hoe kry ek nou ‘n boodskap na Lusaka? Ek kon nie die telefoon gebruik nie, want ons fone was .. (Ag, julle weet mos, in daardie dae? Soos Oom Obama nou vir Tannie Angela afluister!) Gelukkig het ek ‘n slim jonk tuinjong gehad …wel, nie baie slim nie, maar baie jonk … en ek vra toe:
â€œFilamon? Hoe kry ek ‘n boodskap deur na Lusaka?”
Hy sÃª: â€œMies Evita, gee my die papiertjie en ek sal hol.” Filamon is kaalvoet met daardie papiertjie in sy hand oor Botswana, deur Zimbabwe, verby al die plase nog met gordyne en glas in die vensters – en kom uit in Lusaka by die hotel kroeg waar die ANC sit en drink en s^e:
â€œHier is ‘n uitnodiging van Ambassadeur Evita Bezuidenhout na ‘n bobotie dinee in haar Tuisland Ambasade in Bapetiksoweti op die 31st Desember 1985.” Die laaste dag van die jaar — en ons het uit gewoonte geweet ons gevaarlike dinge kon waag op daardie dag, want die sekuriteitspolisie was of dronk, of in die bed met die kombuis-hulp.
Ons ruk toe in die donker ‘n gat oop in die grensdraad en op die slag van middernag klouter die ANC daardeur. Dis waar ek vir Thabo Mbeki vir die eerste keer ontmoet het: 1985. Hy was — tjoep! – eerste een deur die gat, want hy was die kleinste. Toe sorteer ek my gaste versigtig om my eet-tafel: die African National Congress wettig in die onafhanklike tuisland en die Nasionale Party-Regering (die Afrikaanse Nasionale Kongres?) veilig aan die Suid-Afrikaanse kant van die grens en tafel. Ek het die bobotie bedien en gewag. Stilte. Die groot klok teen die muur wat aan Paul Kruger se ma behoort het, gaan tok ..tok.. tok. Almal gluur vir mekaar. Die burgeroorlog was ook daar aanwesig. Toe, om die spanning te breek, vertel iemand vinnig ‘n ou afgesaagde Van Der Merwe grap in Afrikaans — en almal in die ANC begin huil! Hulle’t so die Taal gemis, na al die jare in ballingskap.
â€œPraat Afrikaans asseblief! Ons wil die Taal hoor! Praat Afrikaans!”
Toe gil ons uit: â€œVoertsek! Voertsek! Voertsek!”
Toe maak Pik die bottels Allesverloren oop en die rooi wyn het gevloei soos Bloedrivier. En daar begin ons mekaar se liedjies sing. Toe het ek geweet: almal het gewen. Almal was verlief op dieselfde ding. Ons Suid-Afrika en hulle Azania was een en dieselfde paradys. Stel julle voor, almal in die NP Regering hard sukkelend met die ANC strydliedere: Nkosi Sikelele, Shongololo… en dan Generaal Magnus Malan en MK Kameraad Joe Modisa, die twee aartsvyande, arm om skouer, saamsingend aan Sarie Marais. Ek kry somaar hoendervleis as ek daaraan dink.
Een van die liedjies wat daardie aand gesing is, moes eintlik die nuwe volkslied van ons demokratiese Suid-Afrika geword het: â€œJou kombers en my matras en daar lÃª die ding…”
Daar het ek geleer: die pad na ‘n politikus se hart is nie deur sy brein nie, maar deur sy maag! Kyk net, hulle’t in die VSA vir Ronald Reagan in die kop geskiet — dit het absoluut geen verskil gemaak nie.
Dus bly kalm, sluk jou woede, bÃªre jou vrees, maak oop jou resepteboek en nooi almal wat jou de hel in maak – van die familie tot die vreemdeling wat jou lewe moeilik maak by die werk. Kook vir hulle jou lekkerste kos, sit hulle om die tafel en kyk wat gebeur.
Dis altyd jou keuse: Jy is en word wat jy moet opvreet — of jy is en bly wat jy eet.