CONRADIE familie / family (in ZA): CONRADIE VERTELLINGS
NU MUNSTER en sy mense
c2d4e8f13g5 Hendrik Ludolph Neethling Conradie (1889-1979)
Die Nu Munster Conradie-familieplaas is geleë op die pad tussen Worcester en Ceres, en langs die Breërivier, omtrent 3 of 4 myl van waar die pad aansluit by die Wolseley Ceres pad in Mosterthoek (Mitchellspas). Groot dele van die plaas is eilande tussen verskeie strome van die rivier.
Die plaas het ons voorsaat, Johannes Hendrik (bl), seun van ons stamvader, Frederik, se eiendom geword nadat hy met die eerste eienaar se dogter Rosa Swanepoel getroud is. Omdat al die Conradies uit hierdie Johannes Hendrik stam -- sy enigste broer Frederik moes klein gesterf het -- het al die Conradies van hierdie plaas af uitgesprei na verskillende dele van die land. Of Johannes sy laaste rusplek hier gekry het, kan nie bewys word nie, maar dit is waarskynlik. Sy seun Pieter (c2) moet ook hier begrawe wees, en c2d4 Pieter Jacobus is hier oorlede op 7.10.1838 en hier begrawe. So laasgenoemde se seun Willem Stephanus (c2d4e6) en dié se seun Hendrik Francois (c2d4e6f5).
In my kinderdae was ek eenmaal hier saam met Frans Möller, seun van Catharina (Tannie) c2d4e6f13. Toe het daar twee broers met nog getroude kinders op die plaas gewoon. Daar is gepraat van die Bohuis en die Onderhuis. Ons het die aand in die Onderhuis deurgebring en geslaap. Van die jongmense in die huis was Gawie (c2d4e6f6g5) en Margaretha (g6), en die geselskap was lewendig, met baie gelag. Ek weet van vyf gesinne wat later op die plaas gewoon het.
Die pad het oor die werf gegaan en die Onderhuis het teen die pad aan die noordekant gestaan. Al die ander huise was aan die anderkant van die pad met die groot Bohuis omtrent 50 tree van die pad. Hierin het ou Oom Hendrik (c2d4e6f5) en Tant Sophia (Möller) in die noorde deel en hul seun Pieter Jacobus (c2d4e6f5g5> in die ander deel. Sy broer Willem Stephanus het in die huis agter die groot huis gewoon, en Oos van die groot huis, het c2d4e6f6g2 Willem Stephanus van die Onderhuis gewoon. In die Eilande het gewoon Hendrik Francois Bohuis en c2d4e6f6g3 Pieter Jacobus Hugo Onderhuis. 'n Paar myl van Nu Munster, na Worcester se kant, het Frans Bohuis op La Plaisant gewoon, later op Romansrivier. Op Die Erf, 'n myl na Ceres se kant, het Oom Hendrik Möller gewoon, wat later na Wolseley getrek het. Koos Möller was my en Frans Möller van Koelfontein se maat.
Staaltjies van Oupa Pietjie (2d4)
Voor Nu Munster se voordeur het groot klip gelê. Van die klip word vertel dat Oupa Grootjie later so swaar van lyf geword het dat hy nie meer op sy perd kon kom nie. Hy het toe 'n groot beloning beloof aan die een wat hom 'n groot klip sou besorg vanwaar hy op die perd sou kan klim. Sy dogter het die beloning gekry, want sy het met behulp van volk daardie klip daar gelewer. Nou lê die klip nog onbeweeglik daar.
Die Oupa Grootjie, wat 19 kinders gehad het (by twee vrouens), het altyd tyd gevind vir 'n grappie of poets. Op die plaas het ook 'n Gerber gewoon wat nie met 'n oorvloed van verstand bedeeld was nie, maar darem genoeg om skoene te repareer. Hy het 'n perd gehad, maar kon nie altyd sy perd uitken nie. By een geleentheid vra hy vir Oupa Pietjie om hom 'n perd te leen, om na Worcester te ry, daar sy eie perd se pote seer is. Oupa sê goed, maar laat Gerber se eie perd opsaal, en vir hom bring. By Plaisant ry Gerber aan, en vertel watter goeie man die neef Pietjie is. Hier het hy nou weer vir hom 'n perd geleen. Die mense sê : "Dis dan jou eie perd!" "Dan het hy my weer verneuk!"
Een aand het Gerber gaan springhase jag, en het Oupa se wit perd doodgeskiet. Die volgende dag vat Oupa die geweer, stap na waar Gerber by die skoene sit en sê: "Jy het gisteraand my perd doodgeskiet, ek gaan jou nou doodskiet". Gerber spring op, en hardloop, en Oupa skiet 'n skoot agter hom. Toe hy by Plaisant kom, kla hy : "Neef Pietjie het my doodgeskiet."
Een aand het 'n wewenaar, wat op 'n naburige plaas woon, daar kom kuier. Daar het ook 'n weduwee gekuier. Die mans het laat gesels, en die weduwee het al gaan slaap. Oupa vertel toe later vir die wewenaar dat hulle kerse op is en sê: "Maar jy ken mos die kamer en sal sonder 'n kers kan uittrek." Hy vat hom toe na die kamer waar die weduwee in die bed lê. Toe hy meen dat dle wewenaar uitgetrek is, gaan hy in met 'n brandende kers en sê? "So, dan slaap jy by 'n weduwee." Die ou man was bitter kwaad, en wou net voetsleep huistoe. Oupa moes mooi soebat dat hy bly, want die wolwe was volop, en sou hom opvreet.
Oupa Pietjie het egter ook geweet om vir sy twee vrouens en neëntien kinders te sorg. In sy testament het hy aan elke kind 'n ledekant bemaak, en aan sy tweede vrou onder andere die wa, en 8 perde, met staanplek in die stal vir die agt perde. Die ou stalle, of 'n deel daarvan is nog op die plaas.
Oupa Pietjie se broer Willem Johannes (c2d5) het na Richmond (toe in die Graaff-Reinet distrik) getrek, en het daar 'n kroos verwek wat nie vir Oupa Pietjie se eie in getalle agterstaan nie. Hy het egster later weer op Nu Munster kom kuier, want van sy kinders is op Tulbagh gedoop.
LINKS Nu Munster se Familie begraafplaas. Daar is veel meer as net Conradies begrawe. Sommige van die ou grafskrifte is feitlik onleesbaar, en daar is 'n aantal grafte sonder grafstene.
Swellendam en Graaff-Reinet se Conradies moet dus almal spruit uit stamvaders wat op Nu Munster gebore is. Dit is die Mecca, waarheen menige Conradie sy pelgrimstog kan onderneem. Hulle sal dan nog 'n Pieter Jacobus daar aantref, wat op sy oudag, net so swaar van lyf, en meen ek, netso gasvry as sy oupagrootjie is, en hy is ook met 'n nooi Lötter getroud - oupagrootjie se tweede vrou was 'n Lötter.
Ek het nog van my Oupa Grootjie se kinders geken. My Oupa Daniel (c2d4e8) -- eerste eienaar van Koelfontein -- het ek nie geken nie, want hy is oorlede in 1888, die jaar voor my geboorte, maar sy halwe broer (e16) Pieter Jacobus het ek in sy ou dag geken, toe ek by hom en Tant Miemie (c1d2e4f7) loseer het in 1907. Hy was "Oom Dik Piet" en het aan geheueverlies gely. Hy het soms koers gevat die strate in, en ek of iemand anders moes agterna gaan om hom terug te bring.
(Tant Miemie was die dogter van Hendrik Francois (cld2e4) van Romansrivier, later Ceres. Hy was diaken van Tulbagh se gemeente onder ds. Shand. Hierdie streng leraar het geweier om vir Tant Miemie te doop, omdat haar pa op Sondag met sy ossewa gery het op pad van die Kaap, en dit was een van die oorsake van die afstigting van die Kruisvallei gemeente. Tant Miemie was die goedheid self en vol liefde.)
Van hul kinders het ek geken:
c2d4e16f2 Maria Magdalena getroud met Petrus Lodewikus Theron (cld2e4f1g4) van Leeufontein, Ceres, en al hul kinders.
f4 Susanna getroud met Hermanus Zulch en al hul kinders.
f8 Hester getroud met Nicolaas Vlok en al hul kinders.
f10 Johanna getroud met Philippus Malherbe en haar kinders minder goed.
f12 Ernst Lodewikus (Boy) was destyds nog ongetroud en kleremaker op Ceres. Hy is later getroud met Hettie Malan van Wellington. Na hy twee kinders by haar gehad het, het hy homself verongeluk met 'n skeermes.
Van c2d4e6 Willem Stephanus se kinders was
f1 Anna Debora getroud met mv oupa Hendrik Ludolph Neethling, maar sy is oorlede twee jaar voor my geboorte.
f3 Pieter Jacobus is met my se suster Margaretha (c2d4e8f6) getroud, en hulle kinders het ek byna almal geken. Hulle het Christiana toe getrek.
f4 Hester was met my pa se oudste broer Daniel (c2d4e8f4) getroud, en sy was my ander ma op Koelfontein. (Sien my beskrywing van "Koelfontein en sy mense soos ek hulle geken het.")
f5 Hendrik Francois kan ek nie onthou of ek hom gesien het nie, maar van sy weduwee Tant Sophia weet ek dat sy in die Bohuis gewoon het. En haar kinders het ek almal geken.
Vir c2d4e6f5g3 Oom Frans het ek goed geken toe hy op Plaisant gewoon het, want in 1911 en 1912 het ek baie by sy dogter gekuier, en weer omtrent 1930 met my gesin 'n paar dae op Romansrivier by hulle gekuier.
Intussen het daar 'n hofsaak plaasgevind tussen hom en my neef Danie Rossouw, eienaar van Plaisant oor waterregte. Ek weet te min hiervan om daaroor uit te wy. Maar ek onthou dat Oom Frans baie bevriend was met Oom ryk Rossouw wat op Wolseley gewoon het, sodat hy gemeen het dat hy Plaisant van Oom Rossouw gaan erf, maar intussen is my neef Danie Rossouw van Dassieklip, P.A. Hamlet, met die Oom Rossouw se dogter getroud, en Oom Frans het kennis gekry om Plaisant te verlaat. Solank hy op Plaisant gewoon het, het hy Romansrivier se water op Plaisant gebruik en nou dat hy op Romansrivier woon, het hy sy plaas se water wegkeer, en hieruit het die hofsaak gespruit. Ook uit hierdie hofsaak het 'n regsbeginsel ontstaan wat later as presedent in ander sake aangehaal is. Maar ek onthou ook nie meer wat hierdie regsbeginsel is en wie die wenner van die saak was nie. Ek meen dat Oom Frans aan die kortste end getrek het.
Sy seun Hennie, wat in 1911 op S.A.K. was, toe ek 'n Matie was, het tering opgedoen en verligting kom soek met 'n toer in die droër klimaat en het ook 'n paar dae by my op Ficksburg kom bly. Later kon ek hom nog weer in sy buitekamer op Romansrivier gaan groet kort voor sy dood in 1918. Hy was 'n opgeruimde maat.
Susie en ek het nie mekaar gekry nie, maar ons het goeie maats gebly, en sy het my baie gehelp met die geslagregister. In Jan. 1941 het ek by hulle aangery daar kort bokant Breërivierstasie, maar net gegroet en verder gery. In 1946 is sy oorlede. Haar broer Willie het eienaar van Romansrivier geword en 'n flukse boer.
Van f6 Willem Stephanus weet ek niks, behalwe dat hy in die Onderhuis gewoon het. Maar sy kinders het ek almal op 'n manier geken:
By Tant Catharina (gl) en Oom Johan Gerber was ek dikwels aan huis op Wolseley.
By g2 Oom Dik Willie op Nu Munster ook verskei male.
By Oom Pieter (g3) op die eiland ook een of twee maal.
Met g4 Oom Gawie het ek dikwels in aanraking gekom. Hy is op hoë ouderdom twee maal getroud met twee halwe susters, dogters van sy oom, Oom Davie (c2d4e6f16).
By g5 Margaretha Malan was ek ook eenmaal aan huis oorkant Breërivier.
f7 Francois Daniel het op Wolseley gewoon en ek was minstens eenmaal by hom aan huis. Ook by sy seun Willem Stephanus (g2) was ek eenmaal in die aand aan huis toe hy in Boontjiesrivier gewoon het. Met sy beroemde dogter, Dr Elizabeth (h1) het ek nie persoonlik in aanraking gekom nie, maar sy het uit Amsterdam aan my geskryf na ek 'n oproep gedoen het vir die Conradie fees van 1939. Sy het ook ingewillig om as spreekster op te tree. Ongelukkig is sy toe skielik oorlede in Amsterdam en 'n paar sprekers kon oor haar en haar werke praat.
f9 Margaretha se familienaam was Harta -- Harta de Wet van Artois -- by wie ek saam met my neef Hennie Retief van Weltevrede, meer as eenmaal aan huis was. Een aand het ons daar gewag vir die trein om iemand te ontmoet. Hulle het vir ons koejwels gegee om te eet. Dit was die eerste maal dat ek dit eet en dit het my sommer baie siek gemaak en jare daarna kon ek net nie die reuk van koejawels verdra nie.
fl3 Catharina was bekend as Tannie. Sy was getroud met Oom Hendrik Möller en het gewoon, eers op Visgat, deel van Koelfontein, en later in Die Kloof, wat hul eiendom geword het. Hulle het drie dogters en 'n seun gehad. Een dogter is op Visgat oorlede. Die seun Frans en ek was groot maats en ek maak dikwels van hom melding. Tannie was baie bysiende en moes die naald vlak voor haar oë hou om die garing deur te sukkel, maar sy het al haar huis- en naaldwerk self gedoen. Ek het baie by hulle gekuier, selfs na my troue as ons op die familieplaas is, stap ek oor na die Kloof.
fl4 was Oom Danie Oukloof, omdat hy en Tant Martjie in my kinderdae op Ou Kloof gewoon het en ek een naweek ook daar deurgebring het. Tant Martjie was die suster van Mampie, my Oom Frikkie Neethling se vrou, wat ook ons peetma was na my ouers se dood. Mampie en Tant Martjie het albei die gawe gehad om te praat, goed van tongriem gesny. Ou Kloof was die eerste ingang na die Tulbaghvallei, maar ek het geen kloof daar gesien nie. Oom Danie het sewe kinders gehad wat almal ongetroud was toe ek by hulle op Oukloof was.
In Jan. 1911 was ek op die onthaal van gl Willem Stephanus en Hester Gerber waar ons tiekiedraai speletjies voor Oom Koos Gerber se deur op De Liefde gespeel het. Willie is na Boshof en sy oudste seun is weer na De Doorns. Hierdie Danie het ek in 1949 op 'n Kerk kongres ontmoet.
Ek hoor dat Oom Danie en Tant Martjie van Oukloof na De Liefde getrek het, en na Oom Danie se dood, het Tant Martjie op Verkyker naby Wolseley gewoon, waar ek haar weer besoek het. Met hul seun Pieter was ek lank bevriend. Hy was baie jare lank die voorman van die Louw broers op Neethlingshof, Stellenbosch, en daar het ek hom besoek toe ek student op Stellenbosch was. Hy is later met Wed. Ackerman getroud, en het op Stellenbosch gewoon. Hennie het ek laas in 1965 by die Wynkelders op Drosdy werksaam gesien. Hy en Frans (baie jare by Tokai) en Lenie (in tehuis vir Bejaardes op Worcester) leef nog.
fl6 David Gideon, die jongste seun van Willem Stephanus, het op De Liefde gewoon -- 'n toonbeeld van godsdienstigheid. Dit was grootliks deur sy toedoen dat daar op die plaas 'n monument opgerig kon word toe die wyks biduur 80 jr oud was. Sy buurman was Oom Albert Viljoen en die twee huise was langs mekaar, net die grens van die plase -- 'n muur het tussen deur geloop. As die drie seuns van Oom Davie in die buitekamer op die lang stoep bymekaar is, waar ek ook soms geslaap het, was hulle baie onnutsig.
g4 die jongste Davie het in Oos-Afrika in Genl. Smuts se oorlog omgekom in 1915. Albertus (g2) is soos die register toon, reeds in 1925 oorlede, sodat Willem Stephanus (gl) boer van die plaas gebly het, en sy pa se voetstappe ook in die kerkraad moes volg en dit waardiglik kon doen. Hy is in 1973 oorlede.
g3 Maria was eers getroud met Tonie Retief van die Witbrug, en na sy dood is sy getroud met haar neef Gawie.
g5 By Oom Davie se tweede vrou het hy nog twee kinders gehad. Mienie, wat na haar halwe suster se dood, met Oom Gawie getroud is, was 'n goeie mens. Ek het eenmaal gehoor iemand sê van haar: "Daar is nou 'n ideale mens!" Na Oom Gawie se dood, het sy nog op Wolseley gewoon.
g6 Pieter het op UK gestudeer, en is na Natal, waar hy 'n prokureur geword het.
Hier eindig my verhaal van Nu Munster se mense.
NASKRIF: c2d4e6f5g5h1 oom Hendrik Francois (Hempa), oorlede in 1990, was die laaste manlike Conradie eienaar van Nu Munster. Sy enigste seun Pieter Jacobus, het op agtienjarige ouderdom tragies gedurende sy dienspligjaar verongeluk. Oom Hempa se dogter Retha en haar man Hennie Kriel boer in 1999 steeds op die plaas. (2004: Retha is reeds oorlede)
UIT DIE OU TYD
(Hierdie skets oor David Conradie [c3d6e1f6 in die Conradie-geslagregister] is in 1915-16 deur Ds. W.J. Conradie [c2d5e1f2g4] geskrywe vir 'n reeks in die Burger getiteld "Schetsen uit het Boerenleven". Hierdie reeks in in 1943 uitgegee in boekformaat deur Nasionale Pers onder die titel "Sketse uit die Boerelewe" en die oorspronklike Kaaps-Nederlands is toe volledig ver-Afrikaans na die vorm waarin dit hieronder weergee word.)
In die jaar 1886, toe ek nog maar kort in Namakwaland was, het wyle die heer A. N. Rowan eenkeer daar gekom om skole te inspekteer. Hy vra my toe of ek 'n familiebetrekking van die heer David Conradie was, wat as seun so 'n vreeslike ongeluk met 'n wa gehad het en as gevolg daarvan een van die beste onderwysers onder die boere in die distrik Calitzdorp geword het. Ek antwoord dat al die Conradies hul afkoms kan naspoor tot by ou stamvader Frederik, wat in 1702 burger van die Kaap geword het, maar dat gedurende die tweehonderd jaar sy nakomelinge heinde en ver oor die land versprei, en so van mekaar vervreem geraak het, dat ek nie kan sê hoe na ons aan mekaar verwant was nie.
Nege jaar later (1895) ontmoet ek David Conradie, vir die eerste maal, toe ek op Sutherland gestaan het, en na Laingsburg gegaan het om ds. Wollie de Wet, saliger nagedagtenis, met Nagmaal te help. Ons het op die stoep gestaan toe 'n man van rysige gestalte die straat opkom. Sy gesig was vir die grootste deel met wit doeke omwind. Ds. De Wet sê: "Broeder, daar kom oubaas Conradie aan, 'n edel en goeie man wat my tot groot hulp is." Ons is aan mekaar voorgestel en het daarna dikwels mekaar se geselskap opgesoek. Hy het 'n treffende voorkoms. In daardie klein deel van sy gesig wat nie omwind is nie, lees 'n mens erns, beslistheid en orde. In daardie blou oog speel iets luimigs, net genoeg om die weemoedige uitdrukking te temper. As ek hom soms so bekyk, dan dink ek wat 'n fraai manspersoon sou hy gewees het, omtrent ses voet lank, slank en regop soos 'n populier, met fyn aristokratiese gelaatstrekke, met sy welluidende stem en hoflike maniere. Hoe jammer dat sy gesig so geskend is. Maar dan dink ek weer: sou die christelike deugde wat ek in hom bewonder, wel tot so 'n hoë mate van ontwikkeling gekom het as hy nie deur die vuur van die beproewing gegaan het nie?
Ons het mekaar goed leer ken, veral toe die militêre my die eer aangedoen het om my na Laingsburg te verban in die eerste helfte van 1902. Oom Dawie en ek het op lang wandelinge uitgegaan, al die heuwels rondom die dorp beklim, of ons het ou mense en siekes gaan besoek.
In later jare het ek nog baie geleentheid gehad om met die ou skoolmeester goed bekend te word, toe ek verskeie kere en soms maande agter mekaar vir my gesondheid of om die gemeente te dien in Laingsburg vertoef het. Op lang wandelinge in die veld het ons baie van die ou dae gepraat. Ek was lank baie huiwerig om hom te vra omtrent die ongeluk. Dit het egter gebeur dat hy een aand terloops daarvan gepraat het. 'n Kind in die buurt het 'n oog verloor, en dit het hom daartoe gebring om iets van sy geskonde oog te sê. Ek vra hom toe of hy my nie wou vertel hoe die ongeluk gebeur het nie, as hy dit nie onbeskaamd van my dink om dit te vra nie. Hy was volkome bereid om dit te doen. Ek was baie deur die verhaal getref en sê: "Eendag gaan ek hieroor skrywe, omdat ek daar seker van is dat dit sy nut sal hê." Dit is nou ses jaar gelede. Intussen het ons mekaar verskeie male weer gesien en het hy my so te sê sy hele lewensgeskiedenis meegedeel.
David Conradie is omstreeks sewentig jaar gelede in die distrik Montagu op die plaas Eendracht gebore. Hy was omtrent tien dae oud toe sy ouers na die Klein-Roggeveld vertrek het. Toe hy veertien jaar oud was, het hulle na die Boland teruggekeer en in Robertson gaan woon. Dit was in die jaar 1859. Die ongeluk waardeur sy gesig vir altyd geskend is, die ongeluk waardeur hy die man geword het wat hy hom altyd betoon het, het gebeur op 21 Augustus 1860.
Sy oom Hans Jordaan het met 'n wa en ses muile 'n paar sakke koring na 'n meul van 'n ou meneer De Kock gaan neem. Die plaas lê aan die Montagu kant van Robertson, omtrent anderhalf uur van die dorp. Toe hulle met die meel terugkom, het 'n sekere Jan Minnaar met hulle saam gery. Jordaan het die sweep aan Minnaar gegee en agter in die wa gaan sit. Dawie het die leisels gehou. By 'n steilte op die pad het Minnaar die esels wakker geklop. Toe hulle nou die ander kant van die hoogte afry, slaan die muile op 'n stywe draf en lig Dawie van die sitplek op. Daar was geen voetplank nie, sodat hy op die ewenaar moes vastrap. 'n Bui reën het kort tevore die ewenaar en ook sy velskoene glyerig gemaak. Die gevolg was dat hy afgly tussen die agteresels met sy kop voor die hotvoorwiel. Die wiel het nie oor sy kop gegaan nie, omdat hy in die leisels verward was en vyftig tree ver langs die klipperige steilte afgesleep is, met sy kop as 'n remskoen voor die wiel.
Dit geluk Minnaar, wat hom aan die bok van die wa vasklem, om met sy voet die voorleisels los te wring en in die hande te kry endie vooresels in 'n ghwarriebos te stuur. Die wiel staan toe op David se kop, en hy is in 'n bewustelose toestand uitgehaal. Hy het egter gou weer bygekom en met behulp van Jordaan en Minnaar op die wa geklim waar hy op Minnaar se jas gelê is. Na 'n uur se ry bereik hulle die plaas van Vaal Frans Conradie, digby Robertson. Daar word hy in die huis gedra, en hulle stuur om dr. Hamf van Robertson. Hy was uit, en dit het nog verskeie ure geduur voor hy gekom het om Dawie te verpleeg. Die dokter het nie die minste hoop gehad dat hy weer sou herstel nie. Sy linkerwang was weg, die linkerkakebeen en oogbene verbrysel, die oog het gehang waar die wang was, en die oor het aan 'n vel op die skouer gehang. Die vel van die skedel was tot op die helfte losgeskeur.
"Maar," sê ek, "die pyn moes verskriklik gewees het."
"Tog nie," sê hy, "deur die skok, die kwetsure en die bloedverlies was ek so uitgeput dat ek geen gevoel van pyn gehad het nie. Onder die behandeling het ek telkens aan slaap geval, sodat dr. Hamf my gedurig moes roep om te sien of ek nog lewe. Hoewel hy geen hoop gehad het nie, het hy die wonde van sand en gruis gereinig, my oog, hoewel verdraai, in die half weggeskeurde kas gesit en my oor weer vasgeheg."
"Dit moes vir u ouers 'n hartverskeurende tyding gewees het."
"Ja, en hulle was juis op 'n besoek by vriende in Montagu. Dit was byna middernag toe hulle die boodskap ontvang het, en die volgende oggend om vieruur het hulle by my bed gestaan, toe ek skynbaar sterwende was. In hierdie toestand het ek verskeie dae gelê, sonder veel pyn, maar dodelik swak. Ek kon net met moeite 'n bietjie melk of vloeibare voedsel verdra."
"En het dit toe so sonder pyn altyd beter geword?"
"Ag nee, vriend, 'n week na die ongeluk het die inflammasie in die wonde gekom, en ek het onbeskryflike pyn gely. Ek kon niks op die wonde verdra nie. Dit was asof ek met my kop in die vuur lê. Deur die nate van my skedel kon hulle die harsings sien klop. "Wel, uiteindelik het ek tog baie langsaam beter geword, en na drie maande kon ek met 'n stok tot in die tuin loop. Maar die ongeluk het nog 'n nasleep gehad. As gevolg van die kneusings en die dooie bloed wat agtergebly het, het ek 'n keelontsteking gekry en moes weer 'n volle maand in die bed bly. In daardie tyd het masels en koors groot verwoestings in Robertson aangerig. Ons hele gesin het masels gekry, en my dierbare moeder het daaraan gesterf. Ja, dit was 'n treurige tyd, maar die grootste beproewings en die swaarste verdriet gaan weer verby. Na 'n aantal maande het my vader weer getrou, met 'n weduwee Cloete, en ons het op haar plaas gaan woon. Daar was 'n skool op die plaas, en vir die eerste keer het ek begin Engels leer. Hollands kon ek lees en ook op 'n manier skrywe. In dié dae was dit nie maklik om 'n goeie opvoeding te kry nie. Na ses maande het ons onderwyser weggegaan en is ek op die dorp Robertson op skool gesit. Vir die boerdery was ek totaal ongeskik vanweë my swak gestel; daarom besluit my vader dat ek onderwyser sou word. Hy was nie bemiddeld nie en het ook min begrip gehad van die vereiste kennis wat die toekomstige onderwyser moes hê. Ek moes in drie jaar volleerd wees en my eie bestaan gaan soek.
"Ds. A. McGregor, snr., was toe leraar in Robertson, en aan hom en sy waardige eggenote het ek baie te danke. Deur private onderwys ná die skoolure het hy geprobeer om aan te vul wat ek in die dorpskool nie kon opdoen nie. Omdat ek smaak en aanleg vir musiek gehad het, het mev. McGregor my met die eerste beginsels gehelp, sodat ek deur self-oefening later die harmonium kon bespeel. In later tyd het ek ook nog leer viool speel om my leerlinge by die sing te begelei.
"Die drie jaar op skool het gou verbygegaan, en ek moes uit om skool te hou. Ag, hoe ongeskik en onbekwaam het ek my vir die werk gevoel. Maar ds. McGregor het weer raad geweet. Hy het welwillend aangebied om my te help. Die plaas van my stiefmoeder, waar ek my eerste skool begin het, met 'n salaris van 1 Pond 15s. per maand en alles vry, was omtrent een en 'n half uur van Robertson. Ek het dus een of twee maal per week na die dorp gery met 'n pak boeke vir my lesse.
"Na agtien maande het ek 'n skool by die heer S. Malherbe naby Lady Grey (nou McGregor) geneem en moes tot my spyt my lesse en gereelde omgang met ds. McGregor staak. Maar die vrug en die seën vir my ganse lewe in die omgang van die dierbare godsman ontvang, daarvoor sal ek hom en die liewe God steeds dank. Die merendeel van die kennis wat ek besit, en die aandrif tot self-oefening waardeur ek later aan die hoof van 'n tweedeklasskool kon staan, dit alles en nog veel meer het ek aan die ou troue vriend en vader te danke.
"Na ek 'n jaar op die plaas van die heer Malherbe gewerk het, het ek op aandrang van my vader, wat toe in Klein-Swartberg gewoon het, ook daarheen gegaan, omdat daar groot behoefte aan 'n skool bestaan het. Dit was in 1867 dat ek as rondreisende skoolmeester my werk op die plaas Buffelsrivier van Hans Nel begin het. Die drie ander plase was Rietvlei, Baartmansfontein en Floriskraal. Die skool moes met tafels, banke, boeke en meester elke ses maande van standplaas verwissel. Dr. Dale, die Superintendent van Onderwys, was baie toegewend, en daar was geen drukkende bepalings nie. Aan kinders het dit nie ontbreek nie; klein, groot, ja, selfs getroude kinders wat nog nie lidmaat was nie, het 'n tydlank skool-toe gekom. Met Engels is nie baie gesukkel nie; net die allernodigste moes onderwys word: lees, skryf, reken, Bybelgeskiedenis en kategismus. So het ek drie jaar van plaas tot plaas gegaan, totdat die skool verander is in 'n gevestigde skool op Rietvlei. Daar het ek nog ses jaar bly werk. In die jaar 1870 het ek met een van my skranderste en knapste skoolkinders getrou, met wie ek meer as ses-en-dertig jaar baie gelukkig gelewe het en by wie die Heer my vyf seuns en sewe dogters geskenk het, waarvan twee ons vroeg ontneem is. Iedereen sal kan verstaan dat ek, na wat ek in my jeug deurgemaak het, nooit 'n sterk man was nie en baie dikwels beswaarlik my werk kon doen. Maar die Here het my wonderlik gesterk, sodat ek dit bo alle verwagting byna dertig jaar lank volgehou het.
"In 1876 het ons na Calitzdorp verhuis, waar ek byna veertien jaar gebly het, eers op die dorp en later op Janfourieskraal. Ds. Barry het baie vir die opvoeding in sy gemeente gedoen en was altyd die vriend en raadsman van die onderwysers. Hy en sy kerkraad het my ook 'n pragtige getuigskrif gegee toe ek in 1889 na Transvaal getrek het. In Christiana het ek maar twee jaar gebly. 'n Ou boom wil nie verplant wees nie. Ek het terug verlang na Swartberg, en in 1892 is ek aangestel in die A3-skool op Laingsburg, waar ek tot 1896 gewerk het met 'n salaris van 90 Pond waarby die kerkraad 18 Pond gevoeg het vir my werk as koster en scriba. Later het ek 'n bietjie meer gekry. Behalwe die drie oudste kinders moes almal nog skoolgaan. Ek moes ook my huishuur en die skoolgeld van my kinders betaal."
"Ek verwonder my, oom Dawie, dat u 'n huisgesin van tien kinders so goed kon grootgemaak het met 'n salaris so klein dat 'n eenlopende persoon daar nouliks fatsoenlik van kan lewe."
"Ja, dit het soms swaar gegaan. My hoogste salaris in die Kolonie was 150 Pond in Calitzdorp, maar my dierbare vrou wat ek in 1904 verloor het, was oppassend en spaarsaam. Ek self het met my hande baie van ons huisraad gemaak. Hier in Laingsburg het ek met die hulp van my seun Johannes en ander vriende oudste kinders het my baie gehelp met die opvoeding 'n paar erwe gekoop en 'n melkery begin. My drie van die jongeres. Almal is nou in goeie betrekkings oor die land versprei, en ek is alleen in Laingsburg."
'n Dag (17 September 1901) in die
lewe van Willem Conradie,
in die Anglo-Boereoorlog
c2d4e8f4g2. Willem Stephanus 06.11.1864 x 29.09.1903 Magdalena Jacoba (Lenie) TRUTER, † 31.08.1950
Hy het die ou Transvaal voor die ABO te voet and met 'n donkie deurreis. Hy is die "Willi Conradi" van Deneys Reitz se boek COMMANDO (uitgegee 1929 -- heruitgawe 1999). Hy was gedurende die ABO 'n adjudant van Genl. Smuts op die tog deur die Kolonie.
Nadat hy sy perd in die Oostelike Provinsie verloor het, het hy te voet tot by Calvinia geloop. Dit word vertel dat hy ook 'n oorlogsdagboek gehou het, maar dat dit ongelukkig verlore gegaan het.
Volgens Deneys Reitz was Willem ouer as Deneys (l.g. gebore 2.4.1882) en het Willem van die Wes-Kaap gekom. Willem se naam word op ten minste 9 plekke in Reitz se boek genoem. Die laaste keer is, in die omgewing van die huidige Vanrhynsdorp, waar Willem lid van Genl. Smuts se personeel word.
Ek verneem ook graag van ander Conradies wat in die ABO betrokke was, of wat in konsentrasie-kampe was.
Uittreksel uit Deneys Reitz se boek COMMANDO Hier swerf die kommando, onder leiding van Genraal Smuts, in Kaapland, suid van die Oranjerivier, in die omgewing van Sterkstroom. Hulle oogmerk was om die Engelse magte se fokus te verdeel.
As a fighting force we were on our last legs. In front walked those who still had horses, dragging scarecrows behind them; then came a trail of footmen in twos and threes, their saddies slung across their shoulders, and the rear rode the wounded in charge of their friends.
However, the sun was shining after the wet and cold and we went hopefuily along. After a few miles General Smuts ordered the 'Ryk Section' to scout ahead of the commando, so those of us who still had horses mounted and rode forward as fast as our weakened animals could carry us. When we got to where the valley widened into more open country, a Dutch farmer rushed from a cottage beside the road, and in a voice hoarse with excitement, told us that English cavalry were waiting for us lower down. He said that they had mountain- and machine-guns, and he estimated their strength at two hundred men, with over three hundred horses and mules, all of which proved substantially correct.
Edgar Duncker was sent back to report, and before long he returned with General Smuts, accompanied by Commandant van Deventer and a dozen men. General Smuts immediately decided to attack, and I heard him say that if we did not get those horses and a supply of ammunition we were done for. He ordered van Deventer forward with the men who were with him and the 'Ryk Section', to locate the British force, while he himself waited here to bring up the rest of the commando. We set off at once, and in a few minutes reached the banks of a small river which we crossed. As we were going through the fringe of thorn trees on the other side, we rode straight into fifteen or twenty troopers cantering towards us. Most of our men were still among the trees, but four or five of us were in advance, and when we leaped to the ground the soldiers were not more than ten yards away. Opening fire we brought down several, and the rest turned and galloped back along the road. I fired my last two cartridges here, and my first thought was to run to a dead soldier and seize his rifle and bandolier, abandoning my own rusty weapon, then I rushed for my mare and joined in the chase.
The troop-horses were in much better condition than ours, but the soldiers were delayed by a gate, so we got close again, dropping two or three more from the saddle. At the gate van Deventer himself and half a dozen men turned aside to a kopje for observation, but the rest of us, about twelve in number, followed the retiring patrol to a low stony ridge farther down the road.
Before we reached their outcrop the soldiers opened fire almost point-blank, and worse still, a mountain-gun unexpectedly fired on us from a point to our left, not thirty yards off; and a machine-gun rattied into action close by. So near was the mountain-gun that smoke from the discharge billowed over us although the shells went wide. It was astonishing that any of us escaped, but owing no doubt to our sudden appearance behind the flying patrol, the firing was wild, and only three men and some horses went down before we reached the rocks in which the soldiers were. Here we, in turn, loosed our horses and ran up, to find ourselves within a few feet of our original quarry and a number of others, who had been posted here before.
Now that we could look over to the far side, we were surprised to see a large English camp less than a stone's throw away, buzzing like a disturbed ant-heap. Officers were shouting orders, and men tumbling out of their tents, some running towards us, others going to the right and left to take their stations.
This placed us in a remarkably tight corner, as we were so far ahead of our main body that they could not help us, for the English, having recovered from their first surprise, were sweeping the plain with gun- and rifle-fire. The result was that our littie party was stranded on the very edge of an armed encampment, and practically mixed with the English soldiers. Fortunately General Smuts had hurried the commando on, and in a few minutes they opened fire from a hill in the rear, thus preventing us from being overwhelmed, for our opponents were forced to take cover and could not surround us. Those before us were in rough alignmnent along the bank of the ledge, so we were able to form a similar front, with a space of two or three yards separating us, while along the perimeter of the camp lay the rest of the troops in a half-moon. A young Transvaaler named Muller and I lay at the end where the rocks ran dead, and from here we could see the mountain-gun close by, busy shelling our commando. The gunners could not fire on us as they would have to hit their own men, and in any case they did not seem to realize that we were so near, for they were unconcernedly loading and firing at our men on the hill six hundred yards back. Standing behind the gun was a tall man handing shells to the three at the breech. I fired at him, and he spun round and sank in a sitting position against the wheel, where I found him dead when the fight was over. The other three ran for the camp at their backs. I fired at one, and he pitched forward dead, while Muller brought down a third, but the last man got away among the tents. Having disposed of the gun-crew in a matter of seconds we turned to the other work on hand. The place we were fighting in was an outcrop of loose rocks, jutting up like a reef, nowhere much higher than a man, although the rear slope feil somewhat more steeply into the English camp. In this narrow space, where we were facing each other almost at hand-shake, a grim duel began. As the soldiers raised their heads to fire we brought them down, for they were no match for us in short-range work of this kind, and we killed twelve or thirteen and wounded several more, at a distance of a few yards. We did not suffer a single casualty, except for the three men hit as we rode in. Of these, one was Edgar Duncker with a bullet through his foot, and another a Jew named Cohen, with a smashed ankle. These two had been able to crawl forward to the firing-line and were taking part in the attack, but the third man, Raubenheimer (a brother of Vera, Countess of Cathcart), lay out in the open with his thigh broken, and his dead horse pinning him down.
Nicolas Swart by my side shot two other soldiers in quick succession, as they tried to join those in the rocks. There was a young lieutenant a few feet from me. I found out afterwards that his name was Sheridan, and they said he was a cousin of Winston Churchill. Twice he rose to fire at me and missed; at his second attempt I grazed his temple, and he dropped out of sight, but only dazed, for in a moment he was up again, swaying unsteadily on his feet, with his face streaming with blood, but still trying to level his rifle at me. While I was hesitating what to do, Jack Borrius shot him through the brain. Another soldier fired several hasty rounds at me, and I put a bullet into his heel, which was protruding from behind the rock near which he was lying. The sudden shock made him leap up, and again Jack Borrius, who was wonderfully quick, shot him dead as he rose.
I took part in a final episode, for William Conradie and I, walking through a patch of trees to disarm some soldiers, came on a stone cattle-kraal, in which a dozen men were holding out. When we looked into the kraal, they were leaning on their rifles on the far wall and firing at some of our commando men moving in the distance. We called out 'Hands up! Hands up!' but they turned instead and blazed a volley into our faces. Only our eyes were showing or we should both have been shot. Conradie killed one man and wounded another with a single bullet, and I wounded one, but even now they did not surrender, for, rushing across the kraal they ranged themselves against the near wall, which alone separated us, and one of them thrust his rifie so near my face that his shot scorched my cheek and neck with cordite, fragments of which had to be picked out for days afterwards, with the point of a knife. When I seized the muzzle he gave an oath and jerked it back so forcibly that the sharp foresight gashed the ball of my thumb and the palm of my hand, and I had to let go.
The situation was fast becoming dangerous, when, to our relief, we heard the sound of voices through the trees, and a number of our men came running up to see what the firing was about. The soldiers now threw their rifles over the wall, but even this was not the end, for, as I hastened round to the entrance of the kraai to receive the prisoners, I collided with a soldier who came crouching along to get us in the flank. He did not know that the fight was over, and if I had not rammed him when I did, in another moment he would have been round the corner, shooting us down while we were engaged with the men inside. He said I was a 'surprise packet', offered me a cigarette, and came with me to join his captured companions in the kraai with his hand amicably on my shoulder. The whole incident had not lasted five minutes, but it had been sharp enough, and Conradie and I reckoned ourselves well out of it as we hastened back to the camp to take part in the looting. The commando was up and there was a great ransacking of tents and wagons.
The small relieving force that had given us cause for alarm turned out to be only a patrol, and it had the doubtful satisfaction of watching this from afar as we turned the camp inside out.
When we had done we were like giants refreshed. We had ridden into action that morning at our last gasp, and we emerged refitted from head to heel. We all had fresh horses, fresh rifles, clothing, saddiery, boots and more ammunition than we could carry away, as well as supplies for every man.
Moreover, we had renewed confidence in our leader and in ourselves, a factor of corsiderable importance to a body of men in a hostile country.
I did not count the number of soldiers opposed to us but there must have been about two hundred. They belonged to the 17th Lancers, one of the crack regiments of the British Army. Among their wounded was the Commander, Captain Sandeman, and Lord Vivian, whom I found among the rocks where we first rushed them.
Lady Anne Barnard besoek
by Klaasvoogds in 1798
In 'n boek wat in 1994 deur die Van Riebeeck Vereniging uitgegee is, kry ons 'n beskrywing van Lady Anne Barnard se besoek aan Jacobus Conradie (c5) wat in 1798 by Klaasvoogds naby vandag se Robertson gewoon het. Lady Anne was 'n uiters kritiese mens, en niks het haar (soms ongemaklike) waarnemings ontglip nie. Afgesien van haar persoonlike voorkeure, kry 'n mens 'n kykie in die sosiale omstandighede wat 200 jaar gelede op hierdie Conradieplaas geheers het. Seer sekerlik is die Barnards se geselskap uiters gasvry ontvang! Lees self verder:
Bladsye 376 - 379
Monday 21 May 1798
We left these good people, and passed nothing worth marking down, heath and hill being all, enlivened by a few partridges some of which Johnnie shot, till we arrived at the House of Jacob Conradie . . . they had not supped which I was glad of, as I wished to see what their own fare was. I need not describe it - nothing could be nastier . . . A Soup of Giblets in transparent grease, some pieces of boil'd mutton which had been dried nearly without salt and was now very tough and unchewable, vegetables of different kinds, which had been boil'd in nasty pans, the only thing I could eat was potatoes and a beef Sausage they broiled for me as I fortunately happened to mention before supper that I thought the sausages were good at the Cape. They are very good natured and attentive to catch up any occasion of marking a desire to please, the Sausage was too full of Cinnamon and cloves to be very engaging but cinnamon and all, I contrived to manage it.
The Boor, with his Wife - a pair of tall young Vrows (Anna, c5d1, was 17 en Rosa, c5d2 was 15 - Piet) and a pair of taller (? - Piet) sons (Skynbaar is Johannes, c5d3, vroeg oorlede. c5d4, Jacobus, was 10 en c5d5, Willem, sou 5 jaar oud wees met die besoek - Piet) composed the family. Mr. Barnard finding they made but half a leager of wine anually (about 15 dozen) and that bad, proposed introducing the Gin which was as usual drank cheerfully by Mynheer, refused by the Vrows, but ultimately accepted of by all. For our accommodation there was but one room, and that a very small one, with one broadish Sofa bed and a narrower. Mr. Prince . . . the people of the House . . . the Sons . . . the daughters . . . the Slaves and all the etceteras were to sleep in the room we supped in, so there was no choice for the Aid du Camp but to make one of the party with us or with the others.
The last seemed much against his inclination and as to the first, there is a puzzle of a Fox, a goose, and a bag of Oats . . . to put the Fox and the goose together would never do, so after a little consideration we settled it that the two Foxes had better sleep together in one hole, and the two geese, viz. the Anne & Anne Elizabeth in the other nest. This arranged, we made the best Toilette we could, for as to glass we had none, except such as our Toothpick cases &c afforded us, and retired to rest. But rest was not easily to be found ... I wish this country was as well stock'd with Men as it is with fleas, it would be well for it and not bad for the fleas, here we found Legions - but where do we escape them? . . . I am now so accustomed to the sort of Torment that I even say nothing of it to you all in my Journal, to be bit to death is so much a matter of course . . . Anne Elizabeth and I kept watch and not without our amusement. I could not sleep . . . the Gentlemen were sound in a moment. Johnnie we soon found talks in his sleep, and about 4 in the morning he begun dreaming, and conversing with Anne Elizabeth. At first she thought he was talking to her, but it was in vision only.
"Upon my Soul" said he "it was a d--d knowing thing in you, to come to this Country with your bit of Dutch and then to pretend that you can talk better than any of us."
What Anne Elizabeth replied to this we could not tell, as he did not talk for her tho' he did for himself. But he continued the conversation for some time till our laughing awoke Mr. Barnard and then Johnnie, who equally complained of Miss Barnard & of the fleas, indeed we were all so miserable that we thought it was best to get up.
Tuesday May 22nd 1798 .... The family were all dressed, & had drank the dish of Coffee with which they begin the day . . . they rise by candle light here, all the year round, stinting themselves much as we should imagine in sleep, did not the two hours Nap they take in bed after dinner make amends for their early rising. They certainly make the most of life by contriving to have two days and nights out of every 24 hours, and their plurality of meals . . . two dinners in one day, being equal to their plurality of Sleeps; but I do not like their division of time, nor the effects it produces either on the mind or body, sloth & constant eating being certainly the cause of the unwieldy fat, which they have not an idea of preventing or regretting, looking upon it entirely as a matter of course, nor am I sure they are not a little vain of it, as it testifys good fare and enough of it.
When we dressed ourselves and got into the next room we found Mr. Barnard making his Toilette in the corner, and busily talking Dutch with the young Vrows, who had attended him thro' all the manoeuverings of a tidy mans morning ablutions. He laughed and winked to me, they were admiring every thing.
A Tooth brush they had never seen before, nor indeed any thing else almost, combs excepted. I went into the Kitchen . . . the roof was hung as full of dried meat of different kinds as the Drup Kelder was of petrifactions, but chiefly of mutton and Buck . . . it was filled with Servants belonging to the farm - Hottentots &c, but such good fare as the dried meat comes not to their lot, I believe I have before mentioned somewhere that they have rarely any thing given them but bread, at some of the farm houses they are still worse off, getting the 4th part of a raw pampoon, a sort of pumkin or bad melon, which they carry into the fields with them when they have cattle to tend, it must last them for the day.
I had on some former occasions been at a little pains to know what wages the farmers give to the Hottentots and I made Mr. Prince as from himself ask a few questions which were answered in a manner to shew that what I had heard was true.
A Clever Hottentot who can manage a farm plough and transact the various businesses of it for his Master, has sometimes 2 rix dollars per month (eight shillings) and his food. But few have so much wages. . . One rix dollar and their food is more usual, some prefer having cloths and food to money, others like food and a couple of cattle at the end of the year; . . . a year is the common term they hire for, and the wages becoming due the last day of it they have a right to receive it the first day of the new year; Some farmers pay their people honestly, others are little better than crimps and entrap the poor Hottentots as completely as a Soldier is entrapped who gets drink and is persuaded to pocket a shilling.
As the first day of the year is a holyday, a dishonest Master has often been known to treat his Hottentots with wine, when they have come for their wages, pretending great cordiality with them, they (flattered and simple) are not aware when he says be so kind as to do, so or so perhaps to milk the cow or wash some thing, that the moment they have done so, he adds now you have begun another year of Service and cannot go. Mr. Barnard thinks this cannot be law, but it is a sort of law the Farmers have made amongst themselves, and they will always support each other thro' any act of oppression.
Amongst others there was a Hottentot Woman in the Kitchen so near her time that she could not have many days to depend on. I made Pawell ask her if she had any thing to put on the little one, he did - she shook her head . . . did she expect to lie in soon. She shook her head again . . . is her Husband belonging to the Farm.
"I need not ask her that" said Pawell, "she would not know him from Adam . . . they have no Husbands my lady."
"So much the worse for them Pawell - but tell her then, that here is some check to make cloths for the Clyne Kint when it comes."
The poor creature now Blosh'd as Pawell said with pleasure and surprise . . . A present for the Child she was to have - she did not quite understand it, but it was very entertaining & she laughed heartily. I saw the ceiling of the room in which we had supped the night before was used as Store room to the family, every thing was hanging in it, particularly a quantity of tobacco, which Mynheer thought was better than that I had brought from the Cape with me.
Whatever I looked at, or mentioned the two good natured strange Girls (Anna & Rosa - Piet) brought me with with unaffected generosity. I had given them some of my Stores . . . they could not in return heap enough on me. I even saw they had secreted dried buck and Sausages in the waggon because I had praised them; on departure they permitted Mr. Prince to pay them for our horses, and fare, but they added, or rather would have added, honest people, gifts of their simple sort, worth more than their bill came to. This was very unlike the inhabitants of Cape Town. We now got into our waggon after giving them a cordial invitation to the Castle, and proceeding on our journey, falling down first into a valley rendered almost green by a variety of such plants as our green houses in Europe are stocked with.
.... he proposed that we should reach the Brant Fly (Brandvlei) Baths that evening where he promised us excellent accommodation ..... These Baths are at 40 miles distance from Jacob Conradies ......
Jose Burman soek die
woonplek van Jacobus Conradie (c5) gedoop 5.11.1752
by wie Lady Anne Barnard in 1798
In sy boek wat in 1990 deur Human & Rousseau gepubliseer is, vertel Jose Burman op bladsy 90:
The second half of that day's (Monday 21 May 1798) journey Lady Anne dismisses almost as cursorily:
"We left these good people and passed nothing worth marking down, heath and hill being all, enlivened by a few partridges, till we arrived at the house of Jacob Conradi where we slept."
It was not difficult to discover that Jacobus Conradie had been located at Klaas Voogds, but finding the farm, let alone the house, was another matter. The area is stiff with Conradies, but none of those I spoke to knew where the original farmhouse was situated, or had heard of Jacobus.
I thought I had found the homestead when I saw Fraai Uitsig, the home of Mr Reynolds. This was formerly the farm Boplaas belonging to the Kriel family, and gave evidence of age in the thick walls and layout of a former T-shaped house. I was referred to Mr Manie Kriel (the former owner) in Robertson. He assured me it had always been a "Kriel house", and produced an old diagram of the farm to prove it. But in the diagram, I read that "the land forms part of the quitrent grant in favour of Jacobus Conradie dated 15 April 1815, and of the freehold grant to Hendrik van der Merwe dated 9 May 1754".
I learnt that Hendrik van der Merwe, to whom the freehold grant had been made, had been succeeded by his son in 1772. When the son died, his widow married Jacobus Conradie who obtained additional land at Klaas Voogds. Whilst researching Jacobus Conradie I found in the Archives that in 1791 he had taken over the Zandvliet aan de Cogmans Rivier farm from the Nel family. This posed the question whether Jacobus Conradie had not perhaps entertained Lady Anne at Zandvliet, a question which is not easy to answer since Zandvliet has been heavily subdivided, and there is no old farmhouse left. However, Mr Barnard, owner of one of the portions of Zandvliet, gave me the probable answer when he said that the road of those days would have been closer to the mountains, and Zandvliet would have been off that road.
All in all I incline to the belief that Lady Anne slept at Klaas Voogds, and I became convinced of this when I traced the old Klaas Voogds farmhouse to the farm of Mr "Nakie" Smit. There were only two buildings on the farm - a renovated farmhouse and another behind it with a flat Georgian pediment and the date 1881. I learnt, to my regret, that the original farmhouse of Lady Anne's day had been demolished.
Fortunately a description of it remains, for it was seen by Dr Mary Cook and is described in Fransen & Cook (Early Buildings at the Cape). Apparently it was a long rectangular building with a kitchen at one end, followed by a livingroom and bedroom, and a wagon-house.
It was here that Lady Anne awakened on the morning of Tuesday 22 May 1798. It was a homely house:
"When we dressed ourselves and got into the next room we found Mr Barnard making his toilette in the corner, and busily talking Dutch with the young vrows, who had attended him through all the manoeuvrings of a tidy man's morning ablutions. A toothbrush they had never seen before, nor indeed anything else almost, combs excepted. I went into the kitchen - the roof was hung as full of dried meat of different kinds as the Drup Kelder was of petrifactions, but chiefly of mutton and buck . . . Whatever I looked at or mentioned the two good-natured strange girls brought me with unaffected generosity. I had given them some of my stores - they could not in return heap enough on me, I even saw they had secreted dried buck and sausages in the wagon, because I had praised them..."
After breakfast the Barnards left:
"We now got into our wagon, after giving them a cordial invitation to the Castle, and proceeded on our journey... "
Dr. Bettie Conradie
(1903-1939) se erflating
Vrouedaglesing op haar verjaardag (10 Augustus 1998)
deur mnr. Otto Liebenberg, kurator van
die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum & Navorsingsentrum (NALN) in Bloemfontein
Hierdie lesing is hier gedupliseer vanaf die NALN se Webwerf, en word ook hier gehou vir die geval waar die NALN dit van hulle webwerf sou verwyder. Ons dank aan die NALN dat hulle hierdie lesing op die Internet beskikbaar stel.
"'n Vergete legende en haar Bloemfonteinse spore" was die tema van mnr. Otto Liebenberg, kurator van NALN, se lesing wat hy by geleentheid van NALN se viering van Nasionale Vrouedag op 10 Augustus 1998 gelewer het. Die openbare vakansiedag het toevallig op haar verjaardag geval. Sy is op 10 Augustus 1903 in die distrik Tulbagh gebore (op die plaas Boontjiesrivier, naby Wolseley) vanjaar (1998) 95 jaar gelede. Ons gee hier 'n samevatting en enkele uittreksels uit die lesing.
Dr. E.J.M. (Elizabeth/Bettie) Conradie is byna 60 jaar gelede in die ouderdom van 'n skrale 36 jaar in die verre Nederland oorlede en begrawe. In daardie stadium het sy tydelik die professoraat in Afrikaans aan die Gemeentelike Universiteit van Amsterdam beklee, en was sy die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se verteenwoordiger in Nederland en België.
Dr. Conradie het 'n selfverterende gedrewenheid gehad om die onderlinge kulturele bande uit te bou, en het in dié proses die Suid-Afrikaanse Instituut (SAI) gestig, wat vandag steeds 'n belangrike rol speel.
In haar era was sy 'n lewende legende; vandag weet bitter min egter van haar. In die yuppie-era, waar baie mense om baie redes baie belangrik is, het sy in die waas van die verlede verdwyn en nietig geraak.
Haar tasbare nalatenskap, bestaande uit kleding-stukke, 'n naaldwerksakkie, 'n aktetas en vulpen, en 'n beursie met 'n paar Suid-Afrikaanse seëls, kon in 'n enkele handkoffer gratis na haar moeder in Suid-Afrika verskeep word. Met die geld wat sy nagelaat het, sou daar 'n slagskaap of wat gekoop kon word: £3.15.9.
Maar dalk het die tyd nog steeds nie aangebreek om die kulturele erfenis wat sy vir die Afrikaanssprekende en die land as geheel nagelaat het, na volle waarde te bereken nie.
Om oor dr. Bettie Conradie te lees vanuit die perspektief van NALN, sy voorgeskiedenis en veral sy "argitek" en vormgewer, die legendariese woelgees prof. Petrus Nienaber, is 'n fassinerende ervaring. Want wat oor hulle gesê kan word betreffende dinge soos roepingsgevoel, ondernemingsgees, toewyding, werk-ywer, dryfkrag, en dergelike, is feitlik uitruilbaar.
Aan UKOVS was die jong Nienaber 'n student van haar, en toe sy einde 1933 na Nederland is om te promoveer op haar baanbrekende proefskrif "Hollandse skrywers uit Suid-Afrika", was hy ook op die skip, op pad om in Nederland verder te gaan studeer. "Die woord Africana het ek die eerste keer gehoor by dr. Elizabeth Conradie", skryf hy in sy beskrywing van NALN se geskiedenis. En dan herinner ek my verskeie verwysings na haar in gesprekke met hom: sy het 'n indruk op haar studente gemaak, sy was 'n mentor.
Briewe uit sy versameling in NALN getuig eweneens van hierdie verrykende mentorskap, wedersydse hulp en die deel van insigte en visie, insigte, oortuigings en benaderingswyses wat in die lig van prof. Nienaber se aandeel aan die totstandkoming van NALN uiters insiggewend is.
Met die uitsig wat ons vandag het op die hernieude hegterwordende bande tussen Suid-Afrika en Nederland-België, spesifiek tussen Afrikaans en die Nederlandssprekende wêreldbevolking van sowat 'n 40 miljoen mense, wil ek die voorspelling maak dat daar oor vyf jaar verder, wanneer Elizabeth Conradie se honderdste geboortedagherdenking in die jaar 2003 beleef sal word, met gans nuwe oë na haar nalatenskap gekyk sal moet word.
Sy het gesterf op die kulturele kruin aan die vooraand van die Tweede Wêreldoorlog - waarmee die halfeeulange woestyntog van Afrikaans-Dietse verhoudinge ingelui is. Haar eeujaar sal volg op die vooraand van die kulturele kruin wat bepaal sal word deur twee uiters belangrike en verreikende ontwikkelinge rakende die interaksie tussen die "Hollands-Afrikaanse" gemeenskap in Suid-Afrika en sy kulturele skakels in Nederland en België:
Die kumulatiewe kulturele effek van die Europese eenwordingsproses en die verhewigende taal- en kulturele identiteitsgevoel wat dit waarskynlik onder meer in Nederland en Vlaandere/België kan stimuleer (met hernieude post-koloniale gelykstatige uitreiking na vroeëre Nederlandse invloedsfere as moontlike resultaat); en
Die effek van die tweede demokratiese verkiesing in Suid-Afrika wat, na vermoede, eers die éintlike afrikaniseringsfase van die land en spesifiek die "Afrikaanse" kultuurlewe gaan inlui (waarbinne internasionale bande met Nederland, Vlaams-België en ander Nederlandssprekende gebiede nuwe aktualiteit sal wen).
Binne die nuwe wêreldorde sal Nederland en België belangrike poorte tot 'n magtige Europese supermoondheid wees, en Suid-Afrika waarskynlik die aanvoerder van 'n "Afrika-renaissance" en adamante getalsterke Onverbonde Lande-konglomeraat in die VN en elders. Net die tyd sal dan kan leer wat die werklike rol en bate van uitbreidende, opbouende, effektiewe interaksie tussen die Afrikaanssprekende gemeenskap in Suid-Afrika en die Nederlandssprekende gemeenskappe in Europa en die res van die wêreld sal wees (daarmee saam ook nog die Afrikaanssprekende gemeenskapppe wat nou weens die Afrikaner-diaspora wêreldwyd aan die ontwikkel is).
Hierdie bate gaan uiteraard in die eerste plek vir die Afrikaanse gemeenskap wees, maar indirek potensieel ook vir die inklusiewe Suid-Afrika, ook in sy uitkringende affiliasies.
Die futiliteit al dan nie van 'n leier se strewe en sterwe word nie binne sig van sy/haar leeftyd bepaal nie, maar eers dekades, selfs eeue later. Dit is dus nie vreemd dat die legende van Bettie Conradie kon vervaag het nie, gereduseer tot grotendeelse sentiment in die herinneringe van haar enkele, gryserwordende tydgenote.
Kykende vanuit die uitsigloosheid van die kulturele woestyntog van die afgelope paar dekades, het haar ideale inderdaad na anachronismes gelyk. Vanuit die polities-korrekte vertrekpunte van die huidige is die Eurosentrisme daarvan dalk nog steeds ongemaklik. Maar daar is op sowel die Suid-Afrikaanse as die globale toneel staatkundige en kulturele kragte aan die werk wat die perspektief oor vyf jaar verder, vanuit 'n nuwe millennium, heelwat anders daar kan laat uitsien.
Ek sien NALN duidelik as deel van haar indirekte nalatenskap, en as definitiewe rolspeler in die internasionale proses wat ek hierbo geskets het. Dáárvoor moet ons huidige geslag amptenare en ondersteunerspubliek hierdie instelling - naas vir talle ander grondvlakse gemeenskapsgerigte uitdagings - reg posisioneer. Daardeur sal ons betekenis gee aan die oënskynlike ontydige dood en vervaagde ideale van 'n formidabele vrou uit die Suid-Afrikaanse geskiedenis.
Met spesifieke verwysing na dr. Bettie Conradie, sal ek daarom graag wil sien dat die bande met die Suid-Afrikaanse Instituut (SAI) uitgebou word.
As simboliese aanduiding daarvan, sou ek aanbeveel dat NALN volgende jaar, by geleentheid van die SAI se 60ste bestaansjaar, 'n formele groeteboodskap aan die SAI sal stuur.
Verder stel ek voor dat NALN die inisiatief neem saam met die SAI en ander belangstellende instansies om, by geleentheid van dr. Conradie se 60ste sterfdag-herdenking op 27 Oktober 1999, 'n gepaste huldigingsgeleentheid en kranslegging by haar graf in die Nieuwe Oosterbegraafplaats in Amsterdam te reël.
Hierdie samewerking behoort dan ook voortgesit te word met die oog op die viering van haar eeujaar in die jaar 2003 hier te lande én in Nederland.