Elektrisiteit—die skokkende waarheid
Gevare van die kragdrade en -toestelle in en om die huis
Die skokkende waarheid
Geweet die badkamer is die gevaarlikste plek in die huis om 'n elektriese skok te kry? Trouens, dat jy nooit aan 'n elektriese toestel moet raak as selfs net jou hande of jou voete nat is nie? Gevare van elektrisiteit in en om die huis is legio... en tog besef ons dit nie altyd nie. Maar hoe werk elektrisiteit eintlik en presies wat is 'n skok?
Die pad van 'n kragtige stroom...
LEKTRIESE krag hou die moderne wêreld aan die draai. Die menigte voordele daarvan is te veel om op te noem—kyk maar hoe verlore is ons tydens 'n kragonderbreking.
Jy moet byvoorbeeld leer vir 'n belangrike eksamen môreoggend, maar skielik is die kamer so donker dat jy geen stomme boek, blaai of letter voor jou oë kan sien nie. Daar is geen kerse in die huis nie. Jy voel totaal hulpeloos.
Só het elektrisiteit vir ons 'n onontbeerlike dienaar geword. Tog moet ons altyd onthou dat waar dit 'n dienswillige slaaf is, dit ook die mees genadelose en hardvogtigste meester kan wees indien ons dit nie die volle agting gee wat dit verdien nie. As ons dit nie met die grootste versigtigheid hanteer nie, kan die gevolge tragies wees.
Mense word so te sê daagliks deur elektrisiteit beseer of gedood. Die redes is feitlik altyd agtelosigheid, foutiewe apparate of gereedskap, of 'n gebrek aan kennis oor hoe elektrisiteit nou eintlik werk. Ek en jy kan beserings of sterftes weens elektriese skokke help verhinder deur drie dinge te doen:
Deur te verstaan hoe elektrisiteit werk;
Deur potensiële elektriese gevare raak te sien;
Deur te leer omtrent veilige elektriese koorde en apparate en hoe hulle gebruik moet word om te keer dat mense geskok raak.
Hoe elektrisiteit werk en waarvandaan ons ons elektriese krag kry
DIE beginsel waarvolgens elektrisiteit in ons kragsentrales (soos dié van Eskom) opgewek word, is eenvoudig: solank ons 'n magneet in die rondte kan laat draai in die nabyheid van 'n spoeldraad, kan ons net soveel elektrisiteit maak as wat ons wil (kyk die Mieliestronk-artikel oor elektrisiteit.) Elektrisiteit word in 'n kragsentrale gegenereer wanneer 'n magneet (rotor) in 'n koperklos (stator) laat tol word.
Ohms, volts, ampères en watts
DIE ohm is die eenheid van weerstand. Net soos die water wat in in 'n pyp vloei weerstand ondervind weens die wrywing teen die kante van die pyp, so ondervind 'n elektriese stroom in 'n geleidingsdraad ook weerstand.
Spanning ("voltage") is die krag waarmee elektrisiteit gelewer word. Dit is soortgelyk aan die druk in 'n watervoorsieningstelsel. 'n Groot elektriese spanning sal 'n sterker stroom deur 'n bepaalde weerstand kan dryf as 'n kleiner spanning. Spanning word in volt uitgedruk.
Stroom word in ampère gemeet en is die hoeveelheid van die elektristeitsvloei. Anders gestel, dui dit die hoeveelheid elektrisiteit aan wat in 'n gegewe tydperk deur 'n geleier vloei. Dit is soortgelyk aan die meting van die vloei van water in liters per sekonde.
Watt staan gelyk aan volt maal ampère. Dit is die eenheid van elektriese werktempo, of drywing, en dit dui die hoeveelheid werk aan wat elektrisiteit in 'n tydeenheid kan doen. Elektrisiteit word in hoeveelhede van kilowatt-uur verkoop.
Ingewikkelder is die stelling dat die beweging van "vry" elektrone in draad of ander geleiers verantwoordelik is vir dit wat as elektrisiteit bekend staan.
Hoe ook al, elektrisiteit is 'n vorm van energie—en met 'n generator word meganiese energie in elektriese energie omgeskakel. Die generator kan deur water, stoom of wind of wat ook al aangedryf word, maar dit maak geen verskil aan die produk—die elektrisiteit—wat daardeur opgewek word nie. By die meeste van Eskom se kragsentrales, wat krag op verskillende maniere opwek, word spanning van sowat 22 000 volt (22 kV) gegenereer.
Van die generator af word die elektrisiteit deur 'n transformator gelei (kyk ook die afdeling oor transformators in ons elektrisiteitsartikel.) Met die transformator word die spanning van 22 kV verhoog tot byvoorbeeeld 220 kV, 275 kV, 400 kV of 765 kV en die krag word in Eskom se nasionale netwerk ingevoer. Die hoë spanning is nodig vir doeltreffender kragverspreiding om vir die kragverlies oor groot afstande te vergoed.
Die elektrisiteit word só van ver af na verskillende subsentrales in die stelsel gelei. Hier word die spanning weer deur ander transformators verlaag. Die verlaging van die spanning is nodig sodat die elektrisiteit deur verskillende verbruikers benut kan word. Dit kan 11 kV in groot fabrieke wees en 380/220 volt in winkels en woonhuise.
In die woonhuis is daar in 'n hoofverspreidingsbord met skakelaars en 'n veiligheidskakelaar. Die skakelaars is veronderstel om die elektrisiteitstoevoer af te skakel indien iets verkeerd gaan. As dit nie gebeur nie, kan mense selfs doodgeskok word of kortsluitings kan brande veroorsaak.
Wat is 'n elektriese skok?
REGS: 'n Teken wat waarsku teen elektrisiteitsgevaar.
Foto: VICTOR SCOTT, gratis foto van sxc.hu, geen beperkings op gebruik geplaas nie
ELEKTRISITEIT vloei van nature grond toe deur enigiets wat 'n elektriese stroom sal gelei. Daar is sekere stowwe, soos hout en glas, wat nie goeie geleiers van elektrisiteit is nie. Daarteenoor sal elektrisiteit geredelik 'n pad deur die menslike ligaam kies om by die grond te probeer uitkom.
As 'n apparaat of stuk gereedskap foutief is of daar byvoorbeeld 'n kortsluiting in 'n draad is, kan die elektriese stroom 'n ander pad na die aarde probeer vind—straks deur jou liggaam. Dit is hoekom elektriese stelsels altyd geaard moet wees.
Een interessante eiendomlikheid van spanning is dat 'n voël op 'n hoogspanningsdraad kan sit sonder om enigiets oor te kom, omdat altwee sy pote by dieselfde spanning is. Daarteenoor soek 'n seun op die grond beslis sy dood as hy met 'n metaalpyp probeer om 'n vlieër los te wikkel wat daar bo tussen die drade vassit.
Trouens, volgens 'n kenner is dit selfs moontlik vir die liggaam om elektrisiteit te gelei sonder dat 'n mens aan 'n hoogspanningsdraad raak. Hoewel lug normaalweg 'n isoleermateriaal is, kan 'n vonk van 'n kragdraad na die liggaam of 'n ander voorwerp spring wanneer die gaping kleiner raak. So het dit al gebeur dat drie seuns in ons land op 'n hooimied doodgebrand het wat deur die springende elektrisiteit van kragdrade aan die brand gesteek is.
Soos 'n navorser van Eskom dit al gestel het: "By die huis skok jy dood, maar met 'n hoogspanningskabel skok én brand jy dood. Die meeste mense sterf weens die brandwonde."
Gevare van elektrisiteit in die huis
DIE gulde reël is om alles buiten die heel eenvoudigste elektriese probleme aan 'n gelisensieerde elektrisiën oor te laat. Eie pogings kan groot ongelukke tot gevolg hê.
Kragtie, waar's my kop?
BO: 'n Onthoofde mier—kopaf as gevolg van 'n elektriese stroom. Die mier is egter nie doodgeskok nie, maar het op 'n ander interessante manier weens elektrisiteit aan sy einde gekom. Navorsers van die landbou-navorsingsdiens van die Amerikaanse departement van landbou (USDA) wat die bestryding van die skadelike brandmiere ("fire ants") ondersoek het, het gevind dat die miere 'n natuurlike chemikalie afskei wanneer hulle oor 'n elektries gelaaide rooster loop. Hierdie chemikalie lok nie net ander miere na die mier toe aan nie, maar ook 'n sekere vlieg wat op brandmiere parasiteer. Die vlieg lê 'n eier in die mier se liggaam wat binne 'n dag of twee in 'n larwe ontwikkel wat in die mier se kop inbeweeg. Die gevolg is dat die mier se kop afval en dat die larwe sy ontwikkeling in die afgevalle kop voltooi.
Nog veiligheidsmaatreëls is:
• Maak doodseker dat jy weet waar die hoofskakelaar van jou huis is sodat jy dit kan afskakel indien daar probleme is.
• Moet nooit aan 'n elektriese toestel raak as jou hande, voete of jou hele lyf nat is nie. Alle nat vloere is eweneens potensieel gevaarlik as met elektrisiteit gewerk word. Onthou altyd: water gelei elektrisiteit (by absolute suiwer, gedistilleerde water is die geleiding swak, maar by stadswater, bronwater of soutwater met hul opgeloste stowwe is dit 'n heeltemal ander saak).
• Moet ook nie klere by 'n elektriese verwarmer droog maak en toelaat dat water op dele drup wat "lewend" is nie. Moenie geleidingsdrade na die badkamer lei nie. Straks nog belangriker is om nooit maar nooit aan elektriese toerusting te raak terwyl jy in die bad is nie. Sulke toerusting kan foutief wees of dalk in die water val en 'n elektriese stroom daardeur stuur.
• Dit geld ook vir die opwasbak in die kombuis, waar 'n mens miskien met die een hand in die opwasbak staan en met die ander hand aan die ketel of strykyster raak waarvan die elektriese bedrading onklaar geraak het. Aansluitend hierby: Trek die prop uit voordat jy water in 'n elektriese ketel gooi. En moenie die koord dadelik om 'n strykyster draai nadat jy klaar gestryk het nie. Gee dit kans om af te koel.
• In die was-en-stryk-kamer kan dit ewe gevaarlik wees om 'n ongeaarde strykyster te hanteer terwyl jy met 'n wasmasjien werk wat wel geaard is. Omdat elektrisiteit altyd 'n pad grond toe probeer vind, kan jou liggaam die skakel word wat die stroom van die yster af na die wasmasjien gelei.
• Moenie muursokke oorlaai deur te veel muurproppe daar in te druk nie (byvoorbeeld proppe vir die televisie, rekenaar, strykyster, verwarmer, platespeler, ens. alles by een punt nie). Die oorlaaiing van muursokke is 'n probleem wat algemeen voorkom. Volgens 'n kenner kan 'n muursok net sowat 15 ampère dra. Wanneer slegs twee toestelle aan dieselfde sok verbind word, kan dit oorlaai en die isolering om die kragkoorde beskadig word. 'n Mens moet ook niks behalwe gloeilampe in ligsokke inprop nie.
• Moet nooit kragdrade onderdeur 'n tapyt, oor 'n drumpel of oor 'n verwarmer laat loop nie. Die isolasie kan verweer en 'n brand of lekkasie kan veroorsaak word. Maak in elk geval gereeld seker dat alle geleidingskoorde nie verslete of beskadig is nie en dat geen oop draad op enige plek by die omhullende isolasie uitsteek nie. Vervang ook alle proppe wat uitgerafelde of gebarste isolasie of ander tekens van verwering toon. Wanneer 'n mens 'n prop uittrek, moet daar nie aan die kabel gepluk word nie. Skakel die elektrisiteit by die kragpunt af en vat die prop vas om dit uit te trek.
• Skakel elektriese komberse aan sowat 'n uur voordat jy in die bed klim en skakel dit af net voordat jy gaan slaap. Gebruik die regte grootte kombers vir die bed. Moet dit nie laat buig waar die verhittingselement is nie.
• Pas op waar jy gate in mure boor as jy nie weet waar die kragdrade in die muur loop nie. Dieselfde geld vir diep spittery en grawery in die tuin as jy nie kennis dra waar die kragtoevoerkabels na die huis versteek is nie.
• Dit klink na oorbodige raad omdat almal dit behoort weet, maar dit kan nie ongesê gelaat word nie: Moenie jou vingers of voorwerpe (veral metaalvoorwerpe) in sokke insteek of aan elektriese apparate peuter wat nog êrens ingeprop is nie. Dis byvoorbeeld hoogs gevaarlik om met 'n kombuismes te probeer om roosterbrood los te woel uit 'n rooster wat aangeskakel is.
• Onthou boonop dat skakelaars foutief kan raak en dat "AF" dalk steeds "AAN" kan wees.
• En onthou ten slotte veral hierdie baie belangrike beginsel van elektriese veiligheid: Neem aan dat alle elektriese stroombane lewend is tensy jy doodseker gemaak het dat dit nie die geval is nie.
Wat om te doen as iemand geskok word
AS iemand geskok word en die gevaar bestaan dat hy of sy kan sterf, moet jy nie aan die persoon raak nie, want jy kan self ook geskok word. Die beste is om dadelik die hoofskakelaar af te skakel. Indien dit egter nie moontlik is om by hoofskakelaar uit te kom nie, kan jy probeer om die toestel of draad wat die skok veroorsaak met 'n droë besemstok, selfs 'n houtstoel of 'n bondel droë klere van die geskokte af te kry.
Die behandeling vir elektriese skok (en moontlike brandwonde wat daarmee saamgaan) is gespesialiseerd en 'n ambulans moet onmiddellik ontbied word.
As alle gevare verwyder is dat jy self geskok kan word, kan jy vasstel of die pasiënt nog asemhaal en kan reageer. Skreeu op hom om te sien of hy nog by sy bewussyn is. Indien jy kennis van noodhulp het, kan jy die bewustelose pasiënt probeer bybring, en as sy asemhaling en polsslag bestendig is, kan jy sy brandwonde begin behandel. Verkoel die brandwonde, maar moet nooit salwe of olies op brandwonde plaas nie.
Praat kalm en bemoedigend met die pasiënt as hy by sy bewussyn is totdat die ambulans opdaag.
Doodgeskok as straf...
REGS: Elektriese skokke in 'n elektriese stoel word partykeer as 'n metode van teregstelling van misdadigers gebruik, maar hierdie praktyk het in die afgelope tyd seldsaam geword. Hoewel die stoel eenmaal as "mensliker" as die galg, vuurpeloton of onthoofding beskou is, word die spuitnaald deesdae om dieselfde rede verkies op plekke waar misdadigers steeds met die dood moet boet vir ernstige misdade, soos in sekere state van Amerika. Waar die stoel wel gebruik word, word die veroordeelde daarop vasgebind, en een elektrode word met sy kopvel verbind en die ander met die kuit van sy een been. Die elektrodes word met 'n soutoplossing benat om voldoende kontak te verseker. Die dood tree gewoonlik in binne twee minute nadat die elektriese stroom deur die veroordeelde se liggaam begin vloei het.
Foto verskaf deur PDImages.com, wat dit as openbare besit ("in the public domain") aandui, maar ook die volgende skakel na hul webwerf versoek: www.PDImages.com