Politieke omwenteling kom ná verkiesing(Argieffoto: Megan Swart/Maroela Media) Steun vir twee van Suid-Afrika se grootste partye het tydens die onlangse munisipale verkiesing gekrimp en kenners voorspel ŉ politieke omwenteling, veral indien die ANC enigsins wil voortbestaan. Die landwye daling in die ANC se steun tot onder 50% is ŉ “groot pak slae” wat ŉ lang aanloop het, maar dit is ook die sielkundige uitwerking daarvan op die ANC wat noemenswaardig is. Prof. Pieter Duvenage, onafhanklike politieke ontleder en Dekaan van die Fakulteit Geesteswetenskappe by Akademia, sê Suid-Afrika gaan ná hierdie verkiesing ŉ nuwe politieke sone binne en ŉ magsrekonfigurasie is besig om plaas te vind. Die ANC ondervind ŉ verswakking “tot voordeel van die Suid-Afrikaanse politieke stelsel”, terwyl die DA nie in die pas afgelope verkiesing sy potensiaal bereik het nie, sê Duvenage. DA groei nie “Die DA het nie werklik sy posisie verbeter nie – en die skuld daarvoor is die partyleiding sŉ. Nie Helen Zille [voorsitter van die DA se federale raad] óf John Steenhuisen [DA-leier] kon die DA laat groei nie.” Hy meen die situasie kan egter nie net aan die partyleierskap toegeskryf word nie, maar ook aan politieke redes. “Ek dink die DA kan in die toekoms groei, maar op een of ander manier het hulle nou die bus gemis. Dit bly egter ŉ belangrike party. “Die DA is ŉ goeie party en Suid-Afrika het sy liberaal-demokratiese waardes nodig.” Duvenage sê dit is moontlik dat baie mense die DA steeds nie vergewe het vir die voorval in Januarie 2019 op Schweizer-Reneke waarin ŉ onderwyseres summier van rassisme beskuldig is nie. Sommige DA-lede het destyds die rasvlamme help stook en die party het hom die gramskap van talle kiesers op die hals gehaal. Op sy beurt het die VF Plus met baie “besonne politiek” inbeweeg, sê Duvenage. “Die sogenaamde Afrikanerstem was sowat 75% vir die DA tot naastenby 2016. Dié scenario het intussen verander en naastenby 55% van dié groep mense stem nou vir DA en rofweg 45% vir die VF Plus.” Steun vir die VF Plus, wat bestempel word as ŉ nisparty, het in die verkiesing met 242% gegroei en op sommige plekke kan die VF Plus ŉ deurslaggewende rol in regerings speel. Koalisies skop ANC, EFF uit Duvenage sê dit is nou ŉ moontlikheid om ŉ metro soos Tshwane met ŉ koalisie van die DA, Action SA en die VF Plus te regeer – met geen betrokkenheid deur die EFF of die ANC nie. “Dit kan ŉ werklikheid word. “Die blou/groen/groen-koalisie bus kan nou deur Pretoria jaag ter wille van die stad en sy inwoners,” sê Duvenage oor ŉ moontlike samewerkingsooreenkoms tussen die DA, Action SA en VF Plus. “Dit moet ŉ goedbestuurde regering vir elke inwoner wees; van die sakelui tot die armes.” ANC kan verbrokkel Pres. Cyril Ramaphosa Maandag tydens die munisipale verkiesing. (Foto: Siyabulela Duda/GCIS) Die ANC sal homself op sy beurt ŉ paar moeilike vrae moet vra. Roland Henwood, ŉ politieke ontleder van die Universiteit van Pretoria, sê die ANC is op ŉ “onomkeerbare pad na selfvernietiging of marginalisering”. Henwood meen die ANC neem dalk kennis van die boodskap wat kiesers gestuur het, maar verstaan dit nie of het nie die vermoë om iets daaromtrent te doen nie. Die stemopkoms – net 12,3 miljoen uit meer as 26 miljoen geregistreerde kiesers het gestem – het implikasies vir legitimiteit omdat die “meerderheid mense in Suid-Afrika nie meer deelneem aan demokratiese prosesse nie”. “Ons het ŉ minderheidsregering in die ware sin van die woord.” Hy sê dit geld veral vir die ANC. “Hy het nie soveel stemme verloor aan ander politieke partye nie; die ANC se mense het nie vir hom gestem nie. Die party is gestraf deur mense wat hul betrokkenheid by die regering afskaal.” Henwood sê die ANC sal moet begin optree soos ŉ verantwoordelike politieke party wat kiesers se belange op die hart dra en nie dié van die politieke elite nie. Die ander opsie is dat die ANC in sy huidige vorm in duie kan stort. “Die onomkeerbare werklikheid is dat die ANC soos ons hom ken, op pad uit is. “Dit is ŉ party van die elite wat klaarblyklik nie oor die kundigheid beskik om nasionaal, provinsiaal en op plaaslike vlak modern te bestuur nie. Die ANC het net nie die vermoë nie.” Hy sê vir baie kiesers was die ANC jare lank ŉ simbool van bevryding en die party het ŉ emosionele houvas op mense gehad. Dit was die party van Nelson Mandela. Met die uitbetaling van miljoene toelae het die ANC minstens nog ŉ paar stemme verseker. Hy sê pres. Cyril Ramaphosa is ŉ intelligente man, maar is in beheer van ŉ party wat nie bestuursvermoëns het nie. Duvenage sê die ANC is in ŉ “afwaartse spiraal” en gaan verder verswak of Ramaphosa nou die party lei of nie. Hy meen radikales in die ANC kan in die rigting van die EFF dryf, terwyl meer gematigdes in die rigting van Herman Mashaba se Action SA of die DA kan skuif. “Ek dink die faksiegevegte is te veel en nie eens Ramaphosa met sy charisma gaan die trein op die spoor kan hou nie. Dit is ŉ gesonde verwikkeling, want dit maak kreatiewe energie vry.” ‘Kreatiewe koalisiepolitiek’ Waar lê die oplossing dus? Duvenage meen ŉ enkele party sal nie al die oplossings kan bied nie, maar dat die oplossing lê in wat hy as “kreatiewe koalisiepolitiek” bestempel. “Die antwoord lê by daardie groep Suid-Afrikaners wat goed opgelei is en kan bestuur. Ons het enorme talent in Suid-Afrika en ons moet daardie mense in die staatsdiens en in die bestuur van die land en politieke partye kry. Ons staatsdiens moet werk volgens die beste sake- en bestuursmodelle.” Henwood sê partye sal voordat hulle koalisies aangaan, fyn kyk watter party het watter aantal raadslede. Hulle sal so min as moontlik lede van ander partye wil betrek omdat die meeste mag op dié manier behou word. Individue, veral in kleiner munisipaliteite, kan egter ŉ raad maak of breek, waarsku hy.