Morake-debat: Daar is meer as één waarheidTumi Morake. Foto: Facebook ’n Tipies Suid-Afrikaanse debat het die afgelope tyd in die media gewoed na aanleiding van ’n uitlating van die omroeper Tumi Morake in ’n radioprogram. As ’n mens dit behoorlik ontleed, sê dit nogal iets oor waar ons tans in Suid-Afrika staan. Morake se uitgangspunt, as ’n mens na die transkripsie kyk, was dat “’n groep mense”, bedoelende die swartes, “deur ’n ander groep mense” – die wittes – “geleer is dat hulle minder is”. Daarop het sy twee metafore gebruik: “Wanneer jy ’n bok aan ’n kort stuk tou aan ’n paal vasmaak, gaan hy net stap so ver as wat die tou hom toelaat. Maar selfs wanneer jy die tou losmaak, gaan die bok aanhou om net op daai klein stukkie te loop, selfs al is die tou los en kan hy wegloop.” Waarmee Morake te kenne gegee het dat die wittes die swartes ook emosioneel gekondisioneer het om in hul eie minderwaardigheid te glo. Dit pas in by die idees van Steve Biko en die Karibiese swart sielkundige Frantz Fanon, wat albei gepredik het dat swartes trots moet wees op wie hulle is, en nie by wyse van spreke ’n skaduwee van die wittes moet probeer wees nie. Die volgende dag het sy die saak met dié metafoor van die ander kant af benader: “Dis soos ’n kind wie se fiets onder dwang van hom afgevat is. En dan sê jy vir die boelie: ‘Nee, nee, nee, deel die fiets, moenie so wees nie.’ Die kind wie se fiets afgevat is, voel dan nie of daar vergelding was nie. Die boelie is nie gestraf nie en word boonop verder beloon” (bedoelende dat hy nie gedwing word om die fiets heeltemal terug te gee nie). Wat sy hier probeer sê, is dat daar ná 1994 vir die wittes gesê is apartheid was nou wel verkeerd, maar hulle hoef nie dít wat hulle van die swartes gesteel het (menslike waardigheid, rykdom, grond?) terug te gee nie. Die bruin joernalis Jo-Ann Floris het op Morake se punt voortgeborduur: “Hulle – en selfs tot in my generasie – dra die askiestog-houding wat soos ’n bosluis klou. Dis nie lekker nie, maar dis jare lange kondisionering. Ja, ek weet ons moet onsself uitsorteer, maar jimmel, have a heart.” Wanneer ek Morake en Floris só hoor, hoor ek ’n eggo van ons Afrikaners se minderwaardigheidsgevoel teenoor die wit Engelssprekendes. Fanon se sentrale boodskap was dat die gekoloniseerdes ’n haat-liefde-verhouding met die koloniseerders – in sy geval die Franse – het. Enersyds haat hulle die dikwels subtiele neerbuigendheid en kulturele meerderwaardigheid waarmee die Franse die afstammelinge van die Afrika-slawe op die Karibiese eilandgroep behandel; andersyds sien hulle op na die Franse taal, beskawing en kultuur en beskou dit selfs teen hul wil as die norm waaraan hulle hulself meet. Is dit nie, sy dit in verswakte vorm, ’n goeie beskrywing van ons Afrikaners (en, ja, ook die Afrikaanssprekende bruines) se houding teenoor alles wat Engels is nie? As jy Langenhoven se fyn gespot met ’n deel van Oudtshoorn se Afrikaner-elite lees, mense wat indertyd daarop aangedring het om voor Engels te kruip, dan herinner dit sterk aan Fanon, Biko, Morake en Floris. Dus, voordat jy Morake en Floris kritiseer, probeer eers in hul vel kruip en dinge vanuit húl perspektief sien. Maak daarby gerus gebruik van jou eie Afrikaner-ervaring. Beteken dit dat hulle dus 100% reg is en nie gekritiseer mag word nie? Nee, natuurlik nie – en dit bring ons by die kern van dié artikel. Morake en Floris het albei ’n waarheid beet. Maar dis ’n eensydige waarheid, want daar is ook ’n ander kant van die munt. Daardie ander kant is belig deur Flip Buys, Dirk Hermann en Kallie Kriel, wat almal beswaar gemaak het daarteen dat die Afrikaners voortdurend as “boelies” afgeskilder word. Buys het gesê hy het geen begeerte om na die tyd van P.W. Botha terug te keer nie, maar as “ons oor die verlede wil praat, moet ons oor die héle verhaal praat, en nie net oor die ANC se helfte daarvan nie”. In die proses wys Buys op die ANC se ondersteuning van die kommunisme voor 1990, dat die beweging “ook nie destyds geveg (het) vir ’n grondwetlike demokrasie, menseregte en vrye ekonomie nie. Sy uitgesproke doel was om met ’n rewolusionêre oorname ’n ‘Oos-Duitsland in Afrika’ te vestig”. Buys, Hermann en Kriel het ook waarhede beet. Dis weliswaar die ander kant van die waarheid, maar dis nie daarom minder waar nie. Die groot uitdaging wat ons vandag het, is om die gesprek te stuur in die rigting waar ons mekáár se waarhede kan erken. In die antieke tye het filosowe tussen drie soorte argumente onderskei: Wel, in die algemeen het ons in ons openbare gesprek in Suid-Afrika ’n oormaat aan retorica en ’n ernstige gebrek aan demonstratio en dialectica. Deel van dié probleem is dat te min van ons (en ek sluit myself hierby in) werklik in staat is om in die vel van die ander te kruip en sake ook vanuit sý perspektief te bekyk. Te min van ons wittes verstaan die onbetwisbare pyn en vernedering wat swartes en bruines in die apartheidstyd meegemaak het en dikwels steeds meemaak. Te min swartes en bruines verstaan dat apartheid, reg of verkeerd, ’n gevolg was van die Afrikaners se vrees vir kulturele uitwissing en die voorbeeld van die Britse kolonialisme, waarvan die apparaat feitlik net so voortgesit is, en dat rassisme slegs ’n deel van die antwoord is. Wat is waarheid? Kyk na Tafelberg, soos hy vanuit Blouberg, Bellville en Wynberg lyk – jy herken die berg byna nie. Maar hy verander self tog nie, al lýk hy vanuit verskillende gesigspunte totaal anders. Dus: Die waarheid is absoluut en onveranderlik. Die waarheid is ook relatief. En daar is meer as een waarheid. As ons in Suid-Afrika as uiteenlopende etniese groepe en kulture ’n vreedsame modus vivendi wil vind – en dit sal móét as ons wil oorleef – sal ons dáárdie waarheid nie slegs moet erken nie, maar daagliks prakties uitleef.