1 1 NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 12 LEWENSWETENSKAPPE V2 NOVEMBER 2008 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 16 bladsye.
2 Lewenswetenskappe/V2 2 DoE/November 2008 INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies sorgvuldig deur voordat die vrae beantwoord word Beantwoord AL die vrae. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDEBOEK. Begin die antwoord op ELKE vraag boaan 'n NUWE bladsy. Nommer die antwoorde volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik is. Beantwoord die vrae volgens die instruksies by elke vraag. ALLE tekeninge moet met 'n potlood gemaak word en die byskrifte met blou of swart ink. Teken diagramme of vloeidiagramme SLEGS wanneer dit gevra word. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE almal volgens skaal geteken NIE. Grafiekpapier mag NIE gebruik word NIE. Nieprogrammeerbare sakrekenaars, gradeboë en passers mag gebruik word. Skryf netjies en leesbaar.
3 Lewenswetenskappe/V2 3 DoE/November 2008 AFDELING A VRAAG Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A D) langs die vraagnommer ( ) neer, byvoorbeeld D Klein veranderinge wat binne 'n enkele spesie plaasvind, word genoem. A B C D mikro-evolusie ekologiese suksessie uitteling selektiewe teling 'n Ondersoek is gedoen om die verwantskap tussen asma en besoedeling van 'n olieraffinadery te bepaal. Watter van die volgende faktore sal die ondersoek die minste beïnvloed? A B C D Ouderdom van die leerders Afstand vanaf die olieraffinadery Geslag van die leerders Allergie vir verskillende voedselsoorte Die volgende is almal bronne van besoedeling: (i) (ii) (iii) (iv) Rommel Insekdoders Riool Bemestingstowwe Watter van die volgende kombinasies bevat bronne van grondbesoedeling? A B C D (i), (ii) en (iii) (ii), (iii) en (iv) (i), (ii), (iii) en (iv) (ii) en (iv) Watter van die volgende faktore kan tot die uitwissing van 'n spesie lei? (i) (ii) (iii) (iv) A B C D Vinnige omgewingsdegradasie Kompetisie met ander spesies Nataliteit (geboortetempo) Siektes (i), (ii) en (iv) (i), (ii), (iii) en (iv) (ii), (iii) en (iv) (i) en (iv)
4 Lewenswetenskappe/V2 4 DoE/November 2008 VRAAG en verwys na die grafiek hieronder, geneem uit die Verenigde Nasies se voedsel-en-landbouorganisasie (VLO) se verslag. Die verwantskap tussen ouderdom, massa en bevolkingsgrootte in 'n bevolking waar vis kommersieel gevang word Aantal visse Bevolkingsgrootte Ouderdom (jare) Gemiddelde massa [Aangepas uit: Verenigde Nasies se voedsel-en-landbouorganisasie (jaar onbekend)] Gemiddelde massa van vis (kg) Watter van die volgende verteenwoordig die ouderdomsgrense waarbinne die vismortaliteit (-sterfte) die hoogste was? A B C D 1 tot 3 jaar 3 tot 5 jaar 5 tot 7 jaar 7 tot 9 jaar Om oorbenutting van die visbevolking te voorkom, moet slegs visse met 'n gemiddelde massa van 10 kg gevang word. Vanaf watter ouderdom behoort die vis gevang te word? A B C D 3,5 jaar 4,5 jaar 5,5 jaar 6,5 jaar
5 Lewenswetenskappe/V2 5 DoE/November Watter van die volgende siektes kan deur besoedeling veroorsaak word? (i) (ii) (iii) (iv) A B C D Allergieë Asma Kanker Polio (i), (ii) en (iv) (i), (ii) en (iii) (ii), (iii) en (iv) (i) en (iv) (7 x 2) (14) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer ( ) neer Die teorie dat alle kontinente ontstaan het vanuit een groot superkontinent genoem die Pangaea Die nie-lewende faktore van 'n ekosisteem Metode van datering van fossiele deur radioaktiewe verval Die studie van fossiele Die regulering van 'n pes of 'n onkruid deur 'n ander organisme te gebruik Verskeie interaktiewe voedselkettings in 'n ekosisteem wat die voedingsverwantskappe aandui Chemiese energie vanaf organismes wat in die verlede geleef het (7)
6 Lewenswetenskappe/V2 6 DoE/November Kies 'n item uit KOLOM II om by 'n beskrywing in KOLOM I te pas. Skryf slegs die letter (A J) langs die vraagnommer ( ) neer, byvoorbeeld K. KOLOM I KOLOM II Loop op twee bene A genoom ('genome') Voortplanting tussen organismes van twee bevolkings met verskillende genepoele B C bioafbreekbaar biodiversiteit Gene wat deur al die lede van 'n bevolking besit word 'n Moontlike verduideliking vir 'n probleem wat ondersoek word D E F hipotese bipedalisme genepoel Die gebruik van hulpbronne op so 'n manier dat dit steeds vir die nageslag beskikbaar sal wees G H volhoubaarheid uitteling Die vermoë van 'n stof om in eenvoudiger stowwe deur biologiese prosesse afgebreek te word I J fragmentering viervoetig (6 x 1) (6)
7 Lewenswetenskappe/V2 7 DoE/November Die tabel hieronder toon die resultate van 'n ondersoek wat deur leerders by vyf verskillende plekke (A, B, C, D en E) langs 'n rivier gedoen is. Aantal organismes in verskillende watertoestande Toestand van die Rivierwater Rivier- A B C D E organismes Baie skoon Skoon Taamlik skoon Vuil Baie vuil Groen alge Skaars Matig Baie Volop Volop Vis (Forel) Baie Skaars Afwesig Afwesig Awesig Onkruid in water- Skaars Baie Baie Baie Skaars Gee die hipotese wat die leerders moet ondersoek Beskryf die verwantskap tussen die hoeveelheid groen alge en die toestand van die rivierwater. Gee 'n rede vir die verwantskap soos aangedui in VRAAG Skryf slegs die letters van die plekke in die rivier waar forel aangetref is, neer. Waarom is forel slegs by die plekke genoem in VRAAG aangetref?
8 Lewenswetenskappe/V2 8 DoE/November Klein organismes wat ligene genoem word, word deur lugbesoedeling beïnvloed. In 'n ondersoek is die getal verskillende spesies van ligene wat op boomstamme groei, op verskillende afstande vanaf die middel van 'n stad en die middel van 'n dorpie getel. Die resultate wat verkry is, word in die grafiek hieronder voorgestel. Getal Number ligeenspesies, of Lichen aangetref species found op verskillende at different afstande distances vanaf from die middel van a 'n city stad centre die and middel a village van centre 'n dorpie 70 Getal Number ligeenspesies of lichen species Sleutel: Stad Dorpie Distance Afstand from vanaf Kilometres centre middel of van city/village stad/dorpie (kilometres) (kilometer) Hoeveel ligeenspesies is gevind: (a) (b) 5 km vanaf die middel van die stad? 10 km vanaf die middel van die dorpie? Noem die afhanklike veranderlike vir hierdie ondersoek. Beskryf die verhouding tussen die getal ligeenspesies getel en die afstand vanaf die stad. Verduidelik jou antwoord op VRAAG
9 Lewenswetenskappe/V2 9 DoE/November Die diagram hieronder verteenwoordig 'n vereenvoudigde geologiese tydskaal wat die verandering in die getal families (groepe verwante spesies) oor 'n tydperk toon. Vereenvoudigde geologiese tydskaal en getal families Getal families Ordovisiumuitwissing Permian-uitwissing Cretaseusuitwissing Paleosoïkum Mesosoïkum Senosoïkum Miljoene jare gelede Wanneer het die Senosoïkum-tydperk begin? Watter massa-uitwissing het aan die einde van die Paleosoïkumtydperk plaasgevind? Ongeveer hoeveel families van spesies het aan die einde van die Paleosoïkum-tydperk uitgesterf? Toon AL die bewerkings. (3) TOTAAL AFDELING A: 50
10 Lewenswetenskappe/V2 10 DoE/November 2008 AFDELING B VRAAG Tienduisende jare gelede was die diere wat in kameelperde ontwikkel (evolueer) het, nie so lank soos moderne kameelperde nie. Oor 'n lang tydperk, het die nekke van kameelperde langer geword. Hulle kon hoog in 'n boom reik vir blare en ook laag afbuig vir water. Voorouerkameelperd Moderne kameelperd Voorouer- en moderne kameelperde besig om te vreet Beskryf hoe die lang nekke, van moderne kameelperde, deur die volgende verduidelik sou word: (a) (b) Darwin Lamarck (4) (4) Verduidelik hoekom Lamarck se teorie nie aanvaarbaar is nie.
11 Lewenswetenskappe/V2 11 DoE/November Die diagramme hieronder stel die evolusie van die perd voor, saamgestel uit fossielverslae. Spesies van perd Hoogte Voorbeen Moderne perd (Equus) 1,6 m Toon Merychippus 1,0 m Tone Mesohippus 0,6 m Tone Hyracotherium 0,4 m Tone Evolusie van die perd, saamgestel uit fossielverslae Hoeveel keer is die moderne perd langer as sy eerste voorouer? Toon jou bewerkings. Wat het met verloop van tyd met die voorkoms van die perd se pote gebeur? Paleontoloë stel voor dat antieke perde in woude geleef het, maar moderne perde leef in graslande. Verduidelik EEN wyse waarop die moderne perd aangepas is om in graslande te leef. (3)
12 Lewenswetenskappe/V2 12 DoE/November Bestudeer die diagram hieronder wat die verandering in die getal swart en wit muise wat in 'n omgewing met ligkleurige sand leef, toon. A B C Wit muise Swart muise Januarie Februarie Maart 'n Muisbevolking in 'n omgewing met ligkleurige sand Watter verskynsel word in die diagram geïllustreer? Verduidelik hoe die verloop van gebeure genommer A, B en C, die verskynsel genoem in VRAAG voorstel. Sal die muisbevolking in die volgende generasie eerder almal wit of almal swart wees? (5) 2.4 Definieer die volgende terme: Bevolking Spesie (3) (3) 
13 Lewenswetenskappe/V2 13 DoE/November 2008 VRAAG Die volgende twee vrae handel oor die kenmerke van Homo sapiens en ander primate Noem VIER strukturele kenmerke van Homo sapiens wat met ander primate ooreenstem. Tabuleer VIER strukturele verskille tussen die skedel van Homo sapiens en dié van ander primate. (4) (9) 3.2 Noem TWEE kenmerke getoon deur embrio's van verskillende vertebrate wat wetenskaplikes as getuienis gebruik dat dié diere 'n gemeenskaplike voorouer kon hê. 3.3 Wetenskaplikes glo dat variasie in bevolkings tot die vorming van nuwe spesies kan lei Maak 'n lys van VIER bronne van variasie in bevolkings. Verduidelik hoe spesievorming (soortvorming) plaasvind indien 'n bevolking deur 'n geografiese versperring soos 'n berg in twee groepe geskei word. (4) (6)
14 Lewenswetenskappe/V2 14 DoE/November Bestudeer die basiese planne van drie verskillende vertebraatledemate soos hieronder getoon. Radius Ulna Vingers Humerus Humerus Vlermuis Radius Dun membraan Ulna Karpale Humerus Radius Karpale Vingers Ulna Kloue Algemene voorste ledemaat van 'n soogdier Mol Vingers Basiese planne van die verskillende vertebraatledemate Is die bostaande voorbeelde van homoloë of analoë strukture? Verduidelik jou antwoord op VRAAG Noem EEN manier waarop die voorste ledemate van die: (a) (b) Vlermuis vir vlieg aangepas is Mol vir die grawe van gate aangepas is  TOTAAL AFDELING B: 60
15 Lewenswetenskappe/V2 15 DoE/November 2008 AFDELING C VRAAG Tifus tas slegs mense aan en is 'n ernstige siekte wat veroorsaak word wanneer water wat met die bakterium Salmonella typhli besmet is, gedrink word. Wanneer menslike afval- (riool-) stelsels ontoereikend is en menslike ontlasting drinkwater besoedel, skep dit gunstige toestande vir die verspreiding van tifus. 'n Ondersoek is gedoen om die getal tifusgevalle in 'n provinsie te bepaal. Die gemiddelde reënval per maand gedurende die jaar is ook aangeteken. Die resultate van die bogenoemde ondersoek word in die onderstaande tabel getoon. Die gemiddelde reënval en die getal tifusgevalle in een jaar Maand Gemiddelde reënval (mm) Getal tifusgevalle Januarie Februarie Maart April Mei 9 10 Junie 3 5 Julie 5 2 Augustus 16 4 September Oktober November Desember In watter maand was tifus die algemeenste in die provinsie? Gee EEN rede waarom jy dink dat tifus die algemeenste bakteriële siekte in Suid-Afrika is. Wat is die verhouding tussen die getal tifusgevalle en die gemiddelde reënval in die provinsie gedurende die jaar? Teken 'n kolomgrafiek wat die getal tifusgevalle vanaf Januarie tot Julie aantoon. Noem DRIE strategieë wat gebruik kan word om waterbesoedeling in ons land te verminder. (9) (3)
16 Lewenswetenskappe/V2 16 DoE/November Die volgende vrae handel oor die oorbenutting van hulpbronne Noem DRIE maniere hoe verbeterde tegnologie tot die oorbenutting van hulpbronne in die see gelei het. Noem DRIE bestuurstrategieë wat ingestel kan word om die oorbenutting van die hulpbronne genoem in VRAAG te verminder. Hoekom behoort die gemeenskap bekommerd te wees oor die oorbenutting van marine-hulpbronne? (3) (3) 4.3 Bestudeer die paragraaf hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Oorbenutting van inheemse plante Daar is talle navorsingsprojekte in Suid-Afrika wat inheemse plante gebruik om armoede te verminder. Hierdie projekte skep nuwe maniere om inkomste te genereer. Solank as wat hierdie projekte voortgaan sonder 'n plan om die volhoubare gebruik van die hulpbron te verseker, is daar 'n hoë risiko dat inheemse plante oorbenut kan word vir medisinale en voedingsdoeleindes. Die oormatige oes van die Afrika-aartappel is 'n voorbeeld van bedreiging van inheemse plante. Skryf 'n mini-opstel waarin jy ten minste VIER maniere beskryf hoe oorbenutting van inheemse plante 'n invloed op die omgewing het. Verduidelik VIER geskikte bestuurstrategieë wat oorbenutting kan verminder. Sintese: (12) (3) LET WEL: GEEN punte sal vir antwoorde in die vorm van vloeidiagramme of diagramme toegeken word nie. TOTAAL AFDELING C: GROOTTOTAAL:
NSIONLE SENIOR SERTIFIKT GRD 12 LEWENSWETENSKPPE V1 FEBRURIE/MRT 2009 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 17 bladsye. Lewenswetenskappe/V1 2 DoE/Febr. Maart 2009 INSTRUKSIES EN INLIGTING