Geldenhuys se dood laat ’n duidelike leemteJannie Geldenhuys. Foto: Reint Dykema Genl. Jannie Geldenhuys se dood laas Sondagaand het nie onverwags gekom nie. Vir baie mense was dit duidelik dat die wrede Siekte van Alzheimer sy verstand stadig, maar seker en tragies uitgehol het. Ek onthou goed dat ek in 2007 ’n lang gesprek met hom op die systoep van sy huis in Pretoria gehad het. Tóé reeds moes hy soms sy kop op sy hande laat sak en lank en diep nadink om sy gedagtedraad weer op te tel. Jannie Geldenhuys het ’n prominente rol in ’n beslissende tyd in Suid-Afrika se krygsgeskiedenis gespeel. As historikus wat afstand probeer behou en objektief wil wees, moet die lesers nie van my ’n onkritiese ophemeling van hom verwag nie, maar ek gaan ook nie venynig wees teenoor iemand wat homself nie kan verdedig nie. Geldenhuys het in 1977 as generaal-majoor die bevelvoerder van die Suid-Afrikaanse magte in Suidwes-Afrika – nou Namibië – geword. Dit was op ’n tydstip dat Swapo-insurgente kringe rondom ons soldate aan die grens gehardloop het. Ons ouens het nie die mense of die omstandighede geken nie. En, laat ons eerlik wees, dikwels ook nie juis belang gestel nie. Geldenhuys het verskeie maatreëls geneem om daardie oorlog om te draai. Sommige daarvan was klein. Hy het my self vertel hy het bepaal dat infanteriepatrollies sonder rugsakke moes uitgaan, want dit maak die manne onnodig moeg. Met die swaar sakke op die rug is hul natuurlike neiging om effens vooroor te buk en op die grond te kyk, pleks van vooruit, waar Swapo se hinderlae wag. Ander veranderings was groter. Hy het die afhanklikheid van wit dienspligtiges verminder en meer swart Suidwesters laat rekruteer, wat die omstandighede veel beter verstaan het. Die grootste verandering was op die gebied van militêre strategie. Geldenhuys het verstaan dat Swapo die inisiatief behou solank hý bepaal waar en wanneer hy oor die grens wil infiltreer. Hy het toe die regering oortuig dat die weermag nie passief suid van die grens moes sit en wag tot Swapo kom en pas dan reageer nie. Die weermag moes self die inisiatief neem om Swapo oorkant die Angolese grens te gaan uitrook en sy infiltrasies te ontwrig nog voordat dit kon plaasvind. Dit het tot talle oorgrensoperasies, groot en klein, gelei. Die bekendstes, wat met brigade-grootte magte van stapel gestuur is, was Operasies Reindeer (1978), Sceptic (1980), Protea en Daisy (1981), en Askari (1983). Geldenhuys het intussen hoof van die leër en in 1985 van die weermag geword, posisies waar hy sy beleid kon voortsit. Die gevolg was dat die SAW in die vroeë jare tagtig die suidwestelike Angolese provinsie Kunene sodanig oorheers het dat Swapo tot 250 km noordwaarts teruggedruk is. Insurgente moes dié afstand met al hul wapens en kos stap en al die Suid-Afrikaanse patrollies ontwyk voordat hulle by die grens aangekom het. En daar is hulle deur swerms infanteriepatrollies ingewag. In die laat tagtigs het insurgente so vyf tot ses dae gehad voordat die weermag van hulle bewus geword en hulle begin jag het. Die statistiek wys dat die slagting onder die insurgente groot was. Teeninsurgensie-oorlog is op generaalsvlak essensieel ’n strategiese oorlog. Om sukses te hê, moet jy besef die vyandige vegters is nie jou vernaamste teiken nie; sukses lê eerder daarin dat jy ’n wig tussen die plaaslike bevolking en die insurgente indryf. En dáárvoor moet jy die plaaslike bevolking se harte en verstande wen. Geldenhuys het dit goed besef en groot sukses behaal. Dit was veral die geval in die Caprivi, Okavango en die Kaokoveld, maar minder in Ovamboland. Swapo het begin as ’n Ovambo-party, en tot op die einde kon die SAW daardie band net verswak, nooit verbreek nie. Waar Geldenhuys ook ’n uiters waardevolle rol gespeel het, was tydens die vredesamesprekings met die Angolese en Kubane in 1988. Ondanks die feit dat die SAW en die departement van buitelandse sake weens verskillende kulture dikwels nie langs een vuur gesit het nie, het Geldenhuys en wyle Neil van Heerden, sekretaris-generaal van buitelandse sake, mekaar reeds vroeg gevind. Hulle het afgespreek om alle verskille agterweë te laat en in belang van die land ’n verenigde front teenoor die vyand te stel. In sy memoires vertel Geldenhuys hy en sy Kubaanse eweknie, genl. Ulises Rosales del Toro, het mekaar reeds kort ná hul eerste ontmoeting stewig in die oë gekyk. Rosales het Geldenhuys met verskriklike dreigemente tot toegewings probeer intimideer, maar die Suid-Afrikaner het sy man gestaan. Hy het dit duidelik gemaak dat hy ’n afstammeling van dieselfde Boere was wat die magtige Britse Ryk drie jaar – 1899-1902 – rondgejaag het, en dat geen Kubaan hom dus sal intimideer nie. Hy en Rosales het mekaar nooit weer dieselfde bekyk nie, het Geldenhuys vertel. Maar niemand is ooit volmaak nie. Waar Geldenhuys se sterk punt op die vlak van strategie en politiek gelê het, het hy ’n leemte op operasionele vlak gehad. Tydens Operasies Moduler, Hooper en Packer (1987-’88) in die suidoostelike Angolese provinsie Cuando Cubango, het Geldenhuys – gesteun deur die hoof van die leër, genl. Kat Liebenberg – sekere minder goeie operasionele besluite geneem. Hulle het verkies om die Angolese offensief teen Unita op hoogs ortodokse wyse aan te pak en onortodokse voorstelle – wat, op die keper beskou, uit militêre oogpunt beter sou wees – te verwerp. Dit word alles in detail beskryf in my boek Die SAW in die Grensoorlog 1966-1989, asook in ’n nuwe manuskrip, Die SAW en Cuito Cuanavale: Die Ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse Beplanning, wat tans by die uitgewer lê. Geldenhuys is benadeel deur ’n feit wat nie sy skuld was nie: Hy was te jonk om gevegservaring in die Tweede Wêreldoorlog op te gedoen het, en te oud om in die Grensoorlog te veg. Uiteindelik het alles egter goed uitgewerk. Die vyand het, mede deur Geldenhuys en Liebenberg se foutiewe beslissings, nie ’n uitklophou gekry nie, maar is voldoende seergemaak dat almal kon besluit genoeg is genoeg, kom ons maak nou vrede. En sy positiewe rol tydens die vredesonderhandelings het meer as vergoed vir sy leemtes op operasionele vlak. Geldenhuys was nie volmaak as militêr of as mens nie. Maar sy dood laat ’n duidelike leemte.