7 wonders van ons wetenskaplike wêreld
van ons wetenskaplike wêreld
1 Talle lewensvorme
4 Ruimte en tyd
6 Dierlike instink
7 Vernuftige mens
As 'n buite-aardse wese uit 'n heeltemal ander dimensie kon kom om ons wêreld te bestudeer, watter sewe dinge sou hom hier die heel meeste tref? Dis 'n hipotetiese vraag wat erg na wetenskap-fiksie klink. Tog kan dit 'n baie interessante oefening wees op dit te probeer beantwoord—veral as 'n mens dit met behulp van aanskoulike foto's doen...
1 Ons bonte verskeidenheid van lewensvorme
REGS: Verkeerd geraai. Hierdie monster is nie een van die nagmerries van die Star Wars-flieke nie. Dié logge gedrog is 'n sogenaamde baskewer, wat deur die elektron-mikroskoop van naderby bekyk word. Só is daar op aarde 'n magdom lewensvorme wat totaal anders is as enigiets wat op ons eie vlak aan ons bekend is. En al hoe meer daarvan word gedurig ontdek.
REGS: Oral ter wêreld voer die hordes verskillende spesies 'n gedurige stryd om oorlewing, baiemaal jammerlik ten koste ander spesies. 'n Muskiet suig hier bloed uit die oog van een van die baie inheemse Hawaiiese voëls wat deur hierdie ingevoerde insekte met uitwissing bedreig word. Dog die gevaar lê nie in die muskiete self nie, maar in 'n parasiet. Die muskiete dra dit met hulle saam en verwek 'n soort malaria wat voëls doodmaak.
LINKS: Ouma, hoekom is ouma se tande dan so skerp? Dit lyk of hierdie hangende padda maar net kan laat los en veilig grond toe kan val—dat hy dus kan staat maak op die aarde se swaartekrag om hom van 'n aaklige dood in die kake van die Nylkrokodil te red. Sonder swaartekragwerking (gravitasie) is die lewe op aarde ondenkbaar. Vra maar vir ons eie Mark Shuttleworth hoe onaards dit voel om gewigloos in die ruimte rond te sweef!
REGS: Waar kry hierdie armadil die energie vandaan wat hom duidelik hoog van die grond af laat opwip? Armadille is mos skaam nagloper-soogdiere, wat gewoonlik net op die woudbodem in die Suid-Amerikaanse reënwoud rondskarrel. Die verklaring vir sy optrede lê in die fotograaf se lig wat hom sleg laat skrik het. Maar die energie wat hy verbruik het om dit te doen—soos die energie wat jy self verbruik as jy enigiets aanvang, selfs net jou oë knip—kom miljoene kilometers ver van die son af. Hierdie stelling klink dalk vir jou koddig. Maar dis 'n fisiese wet dat energie nie vernietig word nie... die een vorm word eenvoudig in 'n ander vorm omgeskakel. So word die hitte-energie van die son deur plante in chemiese energie verander, waarna diere of mense die plante eet, of straks ander diere verorber wat plante gevreet het. Die krag wat jy van jou kos kry, en waarsonder jy nie eens jou brein kan gebruik om te dink nie, is dus maar net 'n voortsetting van die son se krag!
LINKS: Gevries in die tyd—die presiese oomblik wanneer 'n koeël deur 'n appel klief dat die appelmoes so spat! Tog is dit absurd om te wil beweer dat tyd werklik gevries kan word... net so vergesog as aan te voer dat 'n mens lengte kan vries sodat net breedte en hoogte oorbly. Tyd is immers 'n onlosmaaklike deel van die hele geskape werklikheid, iets soos 'n vierde dimensie wat nie regtig van die ander drie geskei kan word nie. Sy berekeninge hieroor het die Duits-Joodse fisikus Albert Einstein (1879-1955) wêreldberoemd gemaak. Einstein het ons ingelei in 'n wêreld waarin die natuurkundige wette heeltemal verskil van ons eie en waarin selfs die begrippe van tyd en ruimte verander en verstrengel raak.
REGS: 'n Mens sou dink dat energie en beweging dieselfde is, maar dit is nie. Energie kan latent wees, as 't ware "rustend'', soos waar 'n swaar ystervoorwerp roerloos bo-op 'n kartonboks lê en eers grondwaarts sal val wanneer die boks onder die yster se gewig inmekaarvou. Beweging kan egter nooit terseldertyd ook rus wees nie. Kyk maar na die skilderagtige "reën" van "verskietende sterre" (meteore) op hierdie foto. Uiteindelik sal daardie meteore se "as" wel op die aarde tot rus moet kom, maar daar is tog geen "rus'' in die atome waaruit dit bestaan nie. Trouens, daar is al bereken dat elektrone dermiljoene kere per sekonde om die kerns van atome wentel—onophoudelik. Vergelyk dit voorts met die 1 600 km per uur waarteen die aarde om sy eie as draai, die 30 km per sekonde van die aarde om die son, die son se 217 km per sekonde om die middelpunt van die Melkweg, die Melkweg se onbekende snelheid terwyl dit heel waarskynlik self voortduisel deur die oneindigheid . . . Alles is dus gedurig in beweging. Meer nog, soos iemand al gesê het, dit lyk of alles in der waarheid beweging IS!
REGS: Hoe weet 'n tier soos dié een om op 'n snikwarm dag die lafenis van poel water op te soek—selfs al is katte gewoonlik doodvies vir nattigheid? Wat spoor 'n leeu aan om onderkant die wind te kom sodat sy prooi hom nie moet ruik nie? Hoekom hamer 'n seëvierende gorilla met sy hande op sy bors en voer hy nie bloot 'n oorwinningdans met sy voete uit nie? Het hulle sulke soorte gedrag van hul ouers geleer? 'n Bietjie daarvan, miskien. Maar die antwoord lê primêr in wat die geleerdes instink noem, die ingeskape drif by diere om doeltreffend te handel sonder om werklik te ``dink'' hoe en hoekom hulle sekere dinge doen. Instinktiewe gedrag kan uiters ingewikkeld wees, selfs in betreklik eenvoudige diere. Dink maar aan die merkwaardige vermoëns van heuningbye om die roetes na blomme te vind en met mekaar te kommunikeer. Die rol wat instink in die gedrag van die mens speel, is egter nie so duidelik nie. Party navorsers reken dat menslike gedragspatrone soos aggressie en gebiedsgebondenheid instinktiewe komponente kan hê. Ander voel dat so 'n gevolgtrekking totaal ongegrond is en dat menslike gedrag aanmerklik van dié van diere verskil.
7 ...en menslike vindingrykheid!
LINKS: Die dae van enjins wat met petrol werk, is getel, want die fossielbrandstowwe op aarde is nie onuitputlik nie. Die petrolaangedrewe motor sal mettertyd vervang moet word deur iets anders, dalk 'n sonkrag-motor soos hierdie een—wat nogal iets vertel van die mens se wonderlike vermoë om planne te maak. Daarmee troon hy uit ver bokant selfs die slimste diere op ons planeet. Ondanks sekere ooreenkomste is daar duidelik iets in ons samestellings wat ons baie, baie verskillend van mekaar maak. Iets wat die mens in staat stel om te kan lees en teoretiseer en in die buitenste ruimte rond te wandel, terwyl die groot ape soos sjimpansees in die oerwoud rondploeter, bome klim en rysmiere vreet wat hulle met takkies probeer vang. Ja-nee, aapgedagtes is nie mensgedagtes nie. Vergelyk ook maar net die basiese gille en gromme van hardebaard-sjimpansees met die ingewikkelde sintaktiese strukture in die taal van menslike kleuters.