Amanda Lourens. Final: (Show Markup)?
In ’n onlangse artikel van Saartjie Botha besin sy oor die gerangeerde rol van handskrif in ons rekenaar-era. Sy vertel dat skryf met die hand die intuïtiewe regterbreinkomponente van waarneming en herkenning aktiveer, en dus is ons eintlik besig om hierdie intuïtiewe prosesse te verloor wanneer ons op rekenaars of tablette skryf. Sy maak ook die stelling dat om met die hand te skryf “aanvoorwerk” vra – jy moet formuleer vóór jy die pen optel, of anders verander jou bladsy in ’n slagveld van deurgehaalde dele of, erger nog, frummelende Tipp-Ex-korse.
En ja, sy het waarskynlik ’n punt beet. Ek wil my verbeel dat ek in die vervloë jare voor woordverwerking (erg om te moet erken jy is so oud dat jy dit beleef het) nie so geswoeg het om ’n sin darem so amper te laat werk nie. In eksamentye met die oog op die horlosie mos jy probeer om redelik te slaag met jou eerste poging tot ’n sin. (En ek vermoed deesdae se studente behoort dit steeds te kan doen?) “Rofwerk” was soms bloot die potloodweergawe van jou eerste weergawe van ’n opstel (nogal in pen) wat jy wederregtelik ná die tyd gaan invoeg het om te “bewys” dat jy vooraf “beplan” het. Maar of daardie “vlot” eerste pogings regtig so vlot of vaardig was, is natuurlik die vraag.
Botha skryf dan dat woordverwerkingstegnologie aan ons die moontlikheid bied om ’n sin op enige manier te begin, te besluit dat dit nie werk nie, dit te skrap en van nuuts af te begin. Maar ek wonder of ons regtig ons formuleringstegnieke aangepas het namate woordverwerking ons juis die geleentheid begin gee het om woorde letterlik in die teks te verwerk? Dink ons deesdae minder alvorens ons ’n sin neerpen – skrap en opnuut begin is immers veel makliker as in die dae toe ons naarstigtelik papier moes spaar? Is ’n sin in pen meer finaal, as’t ware jou eerste en laaste kans en daarom dink jy meer voor jy skryf? Of is dit ’n fout om te dink dat ons die elektroniese skryfproses anders benader?
’n Rukkie gelede was ek bevoorreg genoeg om oorspronklike handgeskrewe stukke van enkele van die ouer Afrikaanse digters in die afdeling vir spesiale versamelings in die J.S. Gericke-biblioteek te besigtig. Een teks wat my veral opgeval het, was die toespraak wat Uys Krige vir Ingrid Jonker se begrafnis voorberei het. Dit is ’n lywige dokument (ek wonder nogal hoe lank die toespraak geduur het), met die hand geskryf op die keersy van ’n reeds gebruikte teks, waarskynlik om papier te bespaar, volgens die bibliotekaris. Maar behalwe vir hierdie ouwêreldse suinige omgang met papier (wat my skielik laat dink aan die handskrifoefeninge waarmee ons op laerskool die laaste oop reël op ’n bladsy moes vul – ’n bra desperate poging om die inspekteurs te oortuig dat ons skool tog net nie kosbare papier vermors nie) het dit my ook opgeval dat dit nie ’n netjies geskrewe manuskrip is nie. Inteendeel, net op die eerste bladsy is meer deurgehaal as wat daar behou is – daar is duidelik gewroeg om die inhoud en formulering hulle lê te laat kry, as ’n mens nou só mag verwys na idees en woorde wat hulle plekke in ’n teks moet vind.
Die eerste bladsy van Uys Krige se toespraak
Die tweede bladsy
Ook die wordingsgeskiedenis van Opperman se “Digter” wys duidelik hoe die gedig mettertyd sy uiteindelike vorm aangenaam het. Die talle weergawes van hierdie gedig getuig dat die digproses ’n moeisame herbewerkingsproses was. Die genommerde bladsye waarop Opperman die gedig laat groei het, vertel die verhaal van ’n aanvanklike idee, deur al die verskillende transformasies heen tot by die weergawe wat uiteindelik gebundel is.
Vroeë weergawes van “Digter”
Getikte weergawe, 25 Januarie 1946
Ek vermoed dus dat (goed) skryf – en veral dig – in die dae van pen en papier dalk nie altyd so vlot verloop het nie.
Wat my wel ook fassineer, is die vraag of digters deesdae ook in woordverwerkingsprogramme dig? Of is dig verbonde aan die intieme gevoel van pen op papier? (Maar wie sê ’n toetsbord kan nie ook sy eie intimiteit hê nie? Die nuwe geslag kan juis almal beter tik as skryf.) En sekerlik beleef vandag se digters se werk ewe veel transformasies? Maar bly die spore agter indien hulle wel op rekenaar werk? Is daar iewers ’n “original showing markup” wat as geheue van die proses dien, of is al die tussenstadia vergete? En dit laat my wonder: hoe belangrik is dit dat lesers hoegenaamd van die transformasies kennis neem? Wou die digter dit ooit? Is “navorsing” daaroor ’n geldige onderneming? Immers is dit die finale produk wat in die bundel aangebied word? Is die wordingsproses deel van die gedig, of kan die digters van die elektroniese era bloot “accept all” sonder enige skuldgevoelens teenoor toekomstige lesers?
Bron: Spesiale Versamelings, J.S. Gericke-biblioteek, US
Met dank aan Marina Brink vir die inskandering van die oorspronklike tekste
Amanda Lourens. ‘n Somber lewe bly.
In ’n uitgawe van die Franse revolusionêre blad Moniteur van 6 Februarie 1793, verskyn die volgende strofe van ’n sogenaamde patriotiese gedig deur die digter Ponce-Denis Écouchard Lebrun:
Purgeons le sol des patriotes,
Par des rois encore infectes.
La terre de la liberte
De ces monstres divinises
Que tous lea cercueils soient brises!
Que leur memoirs soit fletrie!
Et qu’avec leurs manes errants
Sortent du sein de la patrie
Les cadavres de ses tyrants!”
(Die vertaling wat deur die redakteur van die elektroniese boek verskaf word, lui soos volg:
Let us purge the patriot soil
By kings still infected
Rejects the bones of despots.
Of these monsters deified
Let all the coffins be destroyed!
Let their memory perish!
And with their wandering manes
Let issue from the bosom of the fatherland
The bodies of its tyrants!)
Lebrun was die Franse revolusie se “amptelike” digter, en het ’n lewe gemaak (en gerieflike verblyf in die Louvre bekom) deur gereeld gedigte vol galbrakery teenoor die Franse aristokrasie te skryf.
Die digter Lebrun
Die gedig waarvan hierdie strofe ’n deel is, was van die eerste geluide in die revolusionêre Frankryk van 1793 om die graftombes van die Franse koninklikes in die nekropolis van Saint Denis te vernietig. Tydens ’n sitting van die Nasionale Konvensie van 31 Julie 1793 word ’n verslag voorgelees waarin die Konvensie die voorneme uitspel om die koninklike graftombes te vernietig as ’n finale poging om die nalatenskap van die gehate konings te vernietig:
To celebrate the day of August 10, which overthrew the throne, the pompous mausoleums must be destroyed upon its anniversary.Under the Monarchy, the very tombs were taught to flatter kings. Royal pride and luxury could not be moderated even on this theatre of death, and the bearers of the sceptre who had brought such ills on France and on humanity seemed even in the grave to vaunt a vanished splendor. The strong hand of the Republic should pitilessly efface these haughty epitaphs, and demolish these mausoleums which might recall the frightful memory of kings.
Nadat ek ’n hele paar maande gelede oor die lotgevalle van die jong prins Lodewyk-Karl van Frankryk geskryf het, bly my gedagtes steeds besig met die hele gegewe van trauma, veral in tye van sosiale verandering en opstand. Dat sosiale verandering op sekere tye in die geskiedenis nodig is, of eerder deel is van ’n groter natuurlike proses, is onbetwisbaar. Tog is dit die tragiese nagevolge daarvan, veral op die onskuldiges, wat my ontstem en lei om meer te probeer agterkom oor die lewens van die prins en sy suster.
In 1851 verwoord die Franse historikus en literêre kritikus C-A Sainte Beuve my gedagtes hieromheen veel beter in sy inleiding tot ’n huldeblyk aan Marie-Thérèse, ook bekend as Madame Royale (19 Desember 1778 – 19 Oktober 1851), die enigste oorlewende kind van Lodewyk XVI en Marie Antoinette:
All suffers change; all dies or renews itself; the oldest and the most revered races have their end; nations themselves before they fall and end have their several ways of being successive, they take on divers forms of government in their diverse epochs; what was religion and fidelity in one age is only a monument and commemoration of the past in another; but through all (so long as vitiation does not come) something remains, namely: human nature and the natural sentiments that distinguish it, respect for virtue, for misfortune, especially if undeserved and innocent, and pity, which itself is piety towards God in so far as it turns towards human sorrow.
Die sestienjarige Marie-Thérèse kort voor haar vrylating
Marie-Thérèse se verhaal is inderdaad een wat jou ontstem oor die onverdiende hartseer wat ’n jong meisie moes ervaar, en dit omdat sy deel van een van die mees gehate families in die geskiedenis was. Op ’n manier was veral sy en Lodewyk-Karl die onskuldiges wat die prys moes betaal vir die beëindiging van die ancien régime. Die meeste mense sou dalk reken – dit was maar twee kinders; wat van die miljoene ander wie se lewens uiteindelik deur die omverwerping van die ou orde verbeter is? Ek is nie bekwaam om ’n verantwoorde gesprek oor die etiek hiervan te voer nie. Tog wonder ek steeds of die ontsettende lyding van enkelinge ooit geregverdig mag word deur die argument van die “greater good” te gebruik? Mag ’n samelewing wat homself as moreel wil bestempel, ooit oorgaan tot die aanvaarding van lyding deur onskuldiges?
Marie-Thérèse is aanvanklik saam met haar ouers, broer en tante in die Tempeltronk aangehou. Lodewyk-Karl is egter reeds in 1793, sowat ses maande na Lodewyk XVI se teregstelling, van die res van sy gesin geskei – kwansuis om die jong seun volgens revolusionêre beginsels groot te maak en hom te suiwer van sy oorblywende familielede se korrupterende invloed. Nadat Marie Antoinette en Madame Elisabeth, die koning se suster, ook tereggestel is en Lodewyk-Karl in 1795 oorlede is, het die tienderjarige prinses in eensame aanhouding oorgebly.
Reeds voor haar jonger broer se dood moes Marie- Thérèse saamleef met die gruwelike wete dat hy alleen, in ’n kamer onder hare, aan sy bewaarders se genade oorgelewer was, terwyl sy onmagtig was om sy lot te verbeter. Geluide van sy marteling het haar moontlik vertel waaraan hy onderwerp is: Die seun is deur sy ruwe bewaarders in die gesig geskop wanneer hy sy gebede opgesê het soos Marie Antoinette hom geleer het; hy is blootgestel aan alkohol en pornografie en aangemoedig om sy verfynde opvoeding die rug te keer om sy eengesindheid met die revolusionêres te “bewys”. Die kru liedjies wat hy luidkeels moes sing, moes eweneens bewys hoedat hy sy lewe as aristokraat agter hom gelaat het. Tog het die meisie se grootse trauma miskien gespruit uit die feit dat sy moes aanhoor hoe Karl Lodewyk tydens Marie Antoinette se verhoor getuig het dat sy moeder hom seksueel gemolesteer het – waarskynlik die resultaat van breinspoeling deur revolusionêre opstokers. Hierdie getuienis was letterlik die laaste strooi wat die koningin na die skavot gestuur het en die Marie-Thérèse moes vir die res van haar lewe saamleef met die gedagte dat haar ma se lieflingseun as’t ware direk vir haar dood verantwoordelik was. ’n Mens kan jou kwalik die konflik in haar jong gemoed voorstel.
Anders as Lodewyk-Karl het Madame Royale haar eensame opsluiting oorleef en is op pas sewentien in Desember 1795 uit die Tempeltronk bevry en na Oostenryk geneem, waarna sy in 1799 met haar neef, Louis Antoine d’Artois getroud is en die titel van die hertogin van Angoulême verkry het. Hierna het sy en haar skoonfamilie na Brittanje verhuis en in ballingskap gewoon tot in 1814, toe Lodewyk XVIII na Napoleon se abdikasie die Bourbon-troon in ere herstel het en sy na Frankryk kon terugkeer. Lodewyk XVIII het in hierdie tyd sy hande vol gehad met botsings tussen liberales en ultra-rojaliste, en het moes boonop probeer huishou die tientalle aanspraakmakers op die identiteit van Karl-Lodewyk, wie se aansprake vir Marie-Thérèse groot ellende veroorsaak het. Haar terugkeer na Frankryk was dus vir haar uiters emosioneel dreinerend en sy het uiters wantrouig geraak teenoor voormalige Republikeinse ondersteuners.
In Maart 1815 keer Napoleon terug na Frankrk en begin pogings om weer ’n weermag op die been te bring. Lodewyk XVIII vlug in hierdie tyd uit Frankryk, maar Marie-Thérèse probeer op haar beurt om ’n kontra-weermag byeen te bring. Alhoewel die troepe bereid was om haar te verdedig, was hulle nie bereid om in ’n burgeroorlog met die Napoleontiese troepe betrokke te raak nie. Uiteindelik besef sy dat dit ’n verlore stryd is. Om onnodige bloedvergieting te voorkom, stem sy oplaas in om die land te verlaat, wat Napoleon dan die opmerking laat maak dat sy die enigste ware man in haar familie is (Nagel 2010). Na Napoleon se 1815-nederlaag word die Bourbon-troon opnuut herstel, en Lodewyk XVIII keer weer terug na Frankryk. Wanneer hy in 1824 sterf, word die hertog van Angoulême die troonopvolger, en Marie-Thérèse verkry die titel van Madame la Dauphine, soos Marie Antoinette baie jare gelede. Na vele politieke verwikkelinge onder die ultra-regse heerskappy van Karel X, waaronder die driedaagse revolusie van Julie 1830, abdikeer hy uiteindelik en vertrek Marie-Thérèse, haar eggenoot en sy direkte familie opnuut na ’n lewe in ballingskap. Na ’n verblyf in Edinburgh verhuis die familie na Praag as gas van keiser Francis I. Na haar eggenoot se dood in 1844 verhuis Marie-Thérèse na Schloss-Frohsdorf, ’n kasteel net buite Wenen waar sy haar dae deurgebring het met lees, naaldwerk en gebede en uiteindelik op 72-jarige ouderdom aan natuurlike oorsake sterf.
In later jare as die hertogin d’Angoulême
Aanvanklik het ek gewonder of sy, synde die oorlewende suster, dalk die een sou wees wat in onromantiese vergetelheid sou verdwyn, terwyl die kort en hartseer lewe van haar broer die een sou wees wat die verbeelding aangryp. Dit blyk egter nie die geval te wees nie. Alhoewel sy ’n vroeë en tragiese dood gespaar is, het haar lewe, soos ook dié van haar broer, ’n bron geraak van talle mites en bespiegelings, onder meer dat sy en ’n buite-egtelike halfsuster plekke geruil het en dat die prinses haar lewe in Duitsland deurgebring het as die sogenaamde “Donker Gravin” van Hildburghausen terwyl die halfsuster namens haar as die hertogin van Angoulême geleef het.
Gissings oor die identiteit van die hertogin van Angoulême is begin deur ene Karl Kühner wat kort na haar dood in 1852 die werk Die Geheimnisvollen im Schlosse zu Eishausen: Eine wahre Geschichte ohne Lösung publiseer waarin hy spekuleer dat die “Donker Gravin” in werklikheid Marie Thérèse Charlotte van Frankryk, oftewel Madame Royale was. (Die interessante van sy formulering van sy teorie is dat hierdie intrige, volgens hom, maklik deur ’n beginnerdigter uitgedink kon wees: “The age of the lady … (58 years in 1837), would tally with the age of the daughter Louis XVI, and it would not become difficult to a novel poet to invent an intrigue by which this real king’sdaughter, half by force, half voluntarily, would be exiled in the Castle Eishausen and a wrong Duchess of Angoulême would be put to her place.”)
Hierdie voorgestelde omruilingsintrige het duidelik die populêre verbeelding aangegryp, en, soos in die geval van haar broer, is die prinses se lewe later deur meer mite as waarheid omgeef. Eietydse navorsing is dan ook onderneem om die egtheid van hierdie mites oor die Donker Gravin te probeer vasstel. In Susan Nagel se boek, Marie-Thérèse, Child of Terror: The Fate of Marie Antoinette’s Daughter (2010), ondersoek die outeur die omruilingsteorie en bevind uiteindelik op grond van handskrifontleding, nadat DNS-analise misluk, dat die Donker Gravin in alle waarskynlikheid nié Madame Royale was nie. Sy was moontlik ’n lid van die Bourbon-familie, maar die hertogin van Angoulême was waarskynlik die laaste prinses van Frankryk.
Die vraag is dus: Waarom wou mense so graag oortuig word dat die hertogin van Angoulême nié Madame Royale was nie? Skrywer Elena Maria Vidal, outeur van Madame Royale (2000), reken dat die mitevorming oor die hertogin van Angoulême se identiteit moontlik aangevuur is deur haar geaardheid, wat op die oog af soveel verskil het van die sjarmante en lewenslustige Marie Antoinette. Die hertogin is deur tydgenote beskryf as ’n hartseer, senuweeagtige en gespanne vrou wat dikwels deur floutes oorval is, en vir sommiges het dit onmoontlik gelyk dat hierdie somber persoonlikheid aan die flambojante koningin van Frankryk verwant kon wees. Volgens Vidal kan moderne konsepte soos post-traumatiese stressindroom en oorlewendes se skuldgevoelens (survivor’s guilt) vandag heelwat insig bied in die lewe en persoonlikheid van die enigste oorlewende dogter van die laaste Franse koningin.
Terselfdertyd wys hierdie persepsie van die somber Marie-Thérèse as teenpool van haar ma moontlik ook in die rigting van ’n oppervlakkige siening en begrip van Marie Antoinette se karakter, wat waarskynlik nie in haar openbare lewe in al sy fasette tot sy reg gekom het nie. Propaganda en daarmee saam Marie Antoinette se volgehoue weiering om kwaadstokery te probeer teenwerk, het natuurlik ook veel daartoe bygedra om haar openbare beeld as flambojante plesiersoeker en verkwister te vestig. Uit Marie-Thérèse se eie vertellinge blyk dit dat sy ’n groot bewondering vir haar ma gekoester het en dat Marie Antoinette in alle opsigte ’n liefdevolle, verantwoordelike en toegewyde ma was. Haar groot liefde vir haar ouers, en lyding ook omdat sy onbewus was van haar ma se dood op die skavot, blyk uit die volgende woorde, wat uitgekrap is op die muur van die kamer waarin sy ’n paar jaar lank alleen aangehou is:
Marie-Thérèse Charlotte is the most unhappy person in the world. She can obtain no news of her mother; nor be reunited to her, though she has asked it a thousand times. Live, my good mother! whom I love well, but of whom I can hear no tidings. O my father! watch over me from heaven above. O my God! forgive those who have made my parents suffer.” (The Ruin of a Princess, p.290)
Hierdie inskrywing is op die muur gedoen, omdat haar bewaarders haar alle skryfbehoeftes ontsê het. Teen die einde van haar aanhouding in 1795 word toestemmin egter verleen dat sy skryfbehoeftes mag kry, en so begin sy om haar verhaal neer te skryf vanaf die eerste spore van opstand teen die koningshuis op 5 Oktober 1789, tot in Junie 1795 met Lodewyk-Karl se dood, wanneer haar vertelling eindig. Die vreemde van hierdie herinneringe is dat sy in later jare beweer het dat die teks nie outentiek is nie en dat dit in werklikheid onder die wakende oog van ’n revolusionêre spioen geskryf sou wees. Historici spekuleer wel oor die waarheid van hierdie aanspraak, omdat so ’n “deuntjieverandering” sprekend van getraumatiseerde herinneringe kan wees en selfs op ontkenning van die hele tydperk van trauma kan neerkom. Nietemin bied hierdie relaas ’n interessante blik op die belewenise van ’n jong meisie in aanhouding, en deur haar omgaan met taal en vertelling kan eietydse lesers ietwat nader aan haar psige kom as deur slegs eksterne waarnemers se vertellings.
Marie-Thérèse se eerstepersoonsvertelling (in Engels vertaal en uitgegee in 1912) is merkwaardig in die sin dat lesers ’n indruk van haar kan vorm as met ’n goeie taalvermoë, ’n sober verstand en geensins geneig tot selfkoestering of -bejammering nie. Sy gee byvoorbeeld ’n redelik getailleerde beskrywing van die gruwelike omstandighede waaronder Lodewyk-Karl aangehou is, alhoewel dit nie duidelik is waar sy hierdie inligting vandaan gekry het nie, aangesien sy tot en met sy dood alle kontak met hom verbied is):
He lay in a bed which had not been madefor more than six months, and he now had no strength to make it; fleas and bugs covered him, his linen and his person were full of them. His shirt and stockings had not been changed for a year; his excrements remained in the room, no one had removed them during all that time. His window, the bars of which were secured by padlock, was never opened; it was impossible to stay in his chamber on account of the foul odor. It is true that my brother neglected himself; he might have taken rather more care of his person; he could at least have washed himself, because they gave him a pitcher of water. But the unhappy child was half dead with fear, so much did Simon and the others terrify him. He spent the day in doing nothing; they gave him no light; this condition did as much harm to him morally as it did physically. It is not surprising that he fell into a fearful marasmus; the time that his health remained good and was able to resist such cruelties proves the strength of his constitution. (The Ruin of a Princess p. 281)
Merkwaardig van haar vertelling is die moed en selfs dankbaarheid waarmee sy haar eie situasie beskryf, tesame met ’n gebrek aan haat of verbittering teenoor haar aanhouders. Sy skryf byvoorbeeld:
As for me, I only asked for simple necessaries; often they were refused to me harshly. But at least I could keep myself clean; I had soap and water; I swept my room daily, and I finished by nine o’clock when the guard brought me my breakfast. I had no light, but during the long days I suffered less from that privation. They would not give me books, I had only some of piety and travels which I had read a hundred times. (The Ruin of a Princess, p. 285)
Haar kennelik sterk en onselfsugtige karakter blyk uit klein grepe in haar herinneringe, soos wanneer sy vertel dat sy “gelukkig” siek geraak het kort na die koning se teregstelling, sodat Marie Antoinette se aandag daardeur afgelei is. Oor die aard van die siekte of haar eie pyn skryf sy egter min. Volgens die beskrywing van een van die amptenare wat haar teen die einde van haar aanhouding besoek het, het die prinses armoedig daar uitgesien, maar was sy deurentyd besig met breiwerk, ten spyte van erge pyn en swelling as gevolg van wintershande wat sy opgedoen het omdat haar kamer baie swak verhit was. Nêrens in haar vertelling verwys Marie-Thérèse egter na haar eie fisieke ongemak nie. Inteendeel vertel sy hoe sy en Madame Elisabeth probeer het om hulle kamer netjies te hou nadat alle huishoudelike hulp gestaak is, onder meer hoe hulle aanvanklik gesukkel het om die kamer uit te vee omdat hulle dit nog nooit vantevore gedoen het nie, maar ook hulle vreugde toe hulle dit uiteindelik goed genoeg kon doen. Uiteindelik bly die leser met ’n beeld van ’n sterk jong vrou, wat ondanks die verlies van haar hele familie nooit toegee aan die verleiding van selfbejammering of wraakgedagtes nie. Veel eerder wend sy haar tot die religieuse as bron van krag, en verklaar sy dan ook onomwonde aan die simpatieke amptenaar wat haar oplaas vra of sy nie verveeld is met net die paar religieuse boeke in haar kamer nie: “’Those books, monsieur,’ she replied, ‘are precisely the ones that suit my situation’”.
Dit is uit haar vlot en tog gestroopte skryfstyl, maar ook die inhoud van en perspektief op haar vertellings dat die leser na meer as twee honderd jaar iets van die prinses se binnewêreld begin begryp. Deurgaans fokus sy op die pyn wat sy ervaar vanweë die verlies van haar ouers en tante, eerder as op haar eie ontberings. (Sy verneem eers teen die einde van haar aanhouding van haar ma en tante se dood, en beskryf die wreedheid van veral laasgenoemde se teregstelling, waarskynlik gegrond op ooggetuievertellings.) Ten spyte hiervan bly haar vertelling ontdaan van bitterheid of haat, en dit is slegs by uitsondering dat sy oorgaan tot negatiewe uitbeeldings van die revolusionêres – soos byvoorbeeld wanneer sy die sielkundige wreedheid van Madame Elisabeth se teregstelling beskryf, toe sy eers die teregstelling van 24 ander vroue moes aanskou voor sy aan die beurt gekom het.)
In die laaste dae van Marie-Thérèse se aanhouding in die Tempeltronk het daar, interessant genoeg, ’n hele rojalistiese literatuur ontstaan wat haar lof besing en haar bevryding bepleit het. Die jong prinses het haar egter deur die loop van haar lewe min gesteur aan enige vorm van sekulêre literatuur, en het volgens Sainte-Beuve (1851) se oorsig oor haar lewe nooit in enige vorm van literatuur belang gestel nie. Alhoewel sy as deel van haar opvoeding geskiedenis- en reisboeke – naas bronne oor godsdiens en moraliteit – gelees het, het die bloeiende Franse literatuur van die negentiende eeu nooit deel van haar wêreld geword nie.
In haar latere lewe het Marie- Thérèse bly vashou aan godsdiens as ’n bron van innerlike krag, en het sy blykbaar min erg gehad aan ’n lewe van pret of plesier. Sy kon haar ewe min steur aan Volgens oorlewering het sy merendeels ou klere gedra en haar gewy aan liefdadigheid waar sy ook al kon – moontlik ’n meganisme om die populêre beeld van Marie Antoinette as modeslaaf en verkwister teen te werk, maar dalk wel ook ’n refleksie van haar inherent altruïstiese geaardheid.
Haar daaglikse lewe is gekenmerk deur eenvoud, roetine en selfs somberheid, Sy het daagliks reeds om 5.30 opgestaan, haar kamer uitgevee soos jare vantevore in die Tempeltronk en haar dag met ’n klein, intieme mis begin. Sy is egter selde tydens openbare godsdiensseremonies opgelet – eerder het sy verkies om haar geloof in die klein ruimte van haar kamer te beoefen.
Die hertogin van Agoulême het nooit gepraat oor die pynlike belewenisse van haar jeug nie, maar op haar ouers se sterfdae – 21 Januarie en 16 Oktober – het sy haar van die wêreld onttrek en uitkoms in die ruimte van haar kamer gesoek. Kort voor haar dood in 1851 beskryf graaf Falloux haar soos volg:
Madame la Dauphine was, if I may express it, pathos in person. Sadness was imprinted on her features and revealed in her attitude; but, in the same degree, there shone about her an unalterable resignation, an unalterable gentleness. Even when the tones of her voice were brusque, which often happened, the kindness of her intention remained transparent. She liked to pass in review the Frenchmen she had known; she kept herself closely informed about their family events; she remembered the slightest details with rare fidelity: ‘How Madame loves France!’ I said to her one day. ‘That is not surprising,’ she replied. ‘I take it from my parents.’ At Frohsdorf she was seated nearly the whole day in the embrasure of a certain window. She had chosen this window because of its outlook on copses which reminded her a little of the garden of the Tuileries; and if a visitor wished to be agreeable to her, he remarked upon the resemblance.
Die somber lewe van Frankryk se verlore dogter van die Revolusie word afgesluit met die volgende woorde op haar grafsteen: O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si est dolor sicut dolor meus (“O all you who pass by the way, pay heed, and see, if there is any sorrow like my sorrow”).
Mag hierdie donker vrou in vrede rus.
Sainte-Beuve, C-A. 1912 (1851). “The Duchesse d’Angoulême”. In The Ruin of a Princess as told by the Duchesse d’Angoulême, Madame Elisabeth, Sister of Louis XVI, and Cléry, the King’s Valet de Chambre, translated by Katharine Prescott Wormeley. New York: The Lamb Publishing Co., http://digital.library.upenn.edu/women/wormeley/princess/princess.html#295 [15 Desember 2012].
De St Amand, I. G.d. The Duchess Of Berry/Charles X. http://www.fullbooks.com/The-Duchess-Of-Berry-Charles-X1.html [3 Maart 2013].
“Madame Royale” Historical Society. 2008. Identity of the Dark Countess once more critically investigated: Prof. Susan Nagel (USA) publish biography about Madame Royale. http://www.madame-royale.de/en/special/news/review-nagel2008.htm
“Madame Royale” Historical Society. G.d. The DarkCountess of Hildburghausen.. http://www.madame-royale.de/en/countess.htm [13 November 2012].
Nagel. S. 2010. Marie-Therese, Child of Terror: The Fate of Marie Antoinette’s Daughter. Bloomsbury.
The Ruin of a Princess as told by the Duchesse d’Angoulême, Madame Elisabeth, Sister of Louis XVI, and Cléry, the King’s Valet de Chambre, translated by Katharine Prescott Wormeley. New York: The Lamb Publishing Co., http://digital.library.upenn.edu/women/wormeley/princess/princess.html#295 [15 Desember 2012].
Tags: Marie-Thérèse, Susan Nagel
Posted in Amanda Lourens, Binneblik | Comments Off on Amanda Lourens. ‘n Somber lewe bly.
Posted in Amanda Lourens, Binneblik | 34 Kommentare »
Amanda Lourens. Lodewyk XVII en Victor Hugo se hemelpoorte.
Die onlangse gebeure in ons land – opstand, bloedvergieting, onderdrukking en daarmee saam ’n goeie skoot populistiese opportunisme – het my laat dink aan die waterskeidingsopstand wat die einde van die ou orde aangekondig het: die Franse Revolusie. En dit is moeilik om hierdie gebeure te kontempleer sonder dat die figuur van die laaste Franse koningin by jou opkom.
Die lewe van Marie Antoinette is moontlik in ons eie tyd ’n ietwat afgesaagde verhaal met nie al die elemente daarvan werklik verifieerbaar nie – soos die welbekende staaltjie van ’n jong Wolfgang Amadeus Mozart wat tydens sy besoek aan die Habsburgse vorstehuis onderneem het om eendag met haar te trou. Die berugte uitspraak dat die verhongerde Franse burgers koek moet eet, is volgens die biograaf Antonia Fraser histories foutief, en kan volgens Fraser eerder herlei word na Marie-Therese, eggenote van Louis XIV. Ander bronne reken weer dat Jean-Jacques Rousseau die skepper van hierdie berugte woorde was, naamlik in sy outobiografiese werk van 1782, waarin hy verwys na ’n onbekende “groot prinses”: “Enfin je me rappelai le pis-aller d’une grande princesse à qui l’on disait que les paysans n’avaient pas de pain, et qui répondit: Qu’ils mangent de la brioche.” Volgens die Fraser berus die koek-eet-mite in der waarheid ook op ’n foutiewe vertaling uit die (waarskynlike) oorspronklike Frans, naamlik “Qu’ils mangent de la brioche“, wat letterlik “ryk, geel broodrolletjie” beteken.
Ongeag die werklike oorsprong van hierdie uitspraak, dui die geesdrif waarmee die “koek-eet-mite” deur die geskiedenis oorgedra is, op die geweldige mag van propaganda en populistiese opsweping waarvan die Franse koningin ongetwyfeld ’n slagoffer was, naas haar eie tekortkominge. Wanneer ’n volk honger genoeg is, maak hulle die heersers tot monsters (of tot groter monsters) deur die mag van mitevorming.
’n Biograaf soos Evelyne Lever bied ’n karakterskets van die Oostenryks-gebore koningin as oppervlakkig, nie-intellektueel en plesiersoekend, maar tog in haar meer volwasse jare ’n toegewyde ma en aristrokraat met ’n onwrikbare geloof in die absolute gesag van die monargie, alhoewel sy self min politieke ambisies gehad het (maar deur haar magtige Oostenrykse familie geboelie is om invloed te bekom). Uiteindelik was Marie Antoinette se ondergang waarskynlik die gevolg van die tragiese saamloop van verskeie faktore, maar waarvan haar eie gebrek aan insig in die veranderende Frankryk tesame met ’n kragtige propaganda-aanslag teen haar, die belangrikste was.
Natuurlik het die vraag by my opgekom of die Franse koningin dan volkome insigloos was, en nooit enige poging aangewend het om haar openbare beeld te verander nie. Klaarblyklik het sy wel pogings aangewend om die openbare persepsie van haar as die ydel, promiskue verkwister en manipuleerder te verander deur haarself as toegewyde moeder te posisioneer (wat sy klaarblyklik wel ook was). Dit mag dan ook wees dat Marie Antoinette, veral teen die agtergrond van jare van openbare vernedering vanweë haar onmag om swanger te raak, gereken het dat ’n fokus op haar as moeder haar openbare beeld kon verbeter. Die kunstenaar Elisabeth Vigée-Le Brun se dienste is dus bekom om die koningin spesifiek as moeder te skilder.
Marie Antoinette en haar kinders, 1788
In hierdie ikoniese skildery is Marie Antoinette saam met haar kinders in Versailles. Die portret was bedoel om haar met haar vier kinders – Madame Royale, die kroonprins, Lodewyk-Karel en Sophie-Béatrix – uit te beeld. Sophie is egter oorlede voor die portret voltooi is en dus is die wieg leeg.
Tydens haar kort verhoor voor die Revolusionêre Tribunaal in Oktober 1793 was die skokkendste taktiek wat teen haar ingespan is, juis om haar integriteit as moeder te bevraagteken, en wel deur bewerings van ’n bloedskandige verhouding met haar seun wat op daardie tydstip slegs 8 jaar oud was. Die jong kroonprins, wat na Louis XVI se teregstelling saam met die res van sy gesin in die tempeltronk aangehou is, het meegedoen aan hierdie mitevorming: Hy het naamlik getuig dat daar ‘n bloedskanige verhouding tussen hom en sy moeder was; ook is sy tante by die bewerings betrek. Die jong prins is waarskynlik deur revolusionêre bewakers voorgesê, maar nietemin was die kind se verraderlike getuienis die deurslag wat die koningin na die guillotine gestuur het. Sy suster, Marie-Thérèse het wel in haar moeder se guns getuig en haar broer se getuienis as leuens bestempel, maar die mite het reeds wortel geskiet: l’Autrichienne, wat reeds gebrandmerk is as permissief en spandabel, was ook skuldig aan bloedskande.
Die hedendaagse populêre geskiedenis se bemoeienis met Marie Antoinette eindig gewoonlik met haar laaste oomblikke, en die afbeelding van haar in ’n eenvoudige wit rok en kappie voor sy die trappies na die skavot betree het, is moontlik die laaste raam in die populêre narratief.
Maar tog is die gebeure na haar dood, en veral die geweldige trauma wat haar twee kinders beleef het, eintlik ’n veel meer aangrypende tragedie as die lewe en sterwe van die koningin.
Die jong prins, Lodewyk-Karel, was haar enigste oorlewende seun na die oorspronklike kroonprins op sewejarige ouderdom oorlede is ná ’n uitgerekte siekte. Eweneens was Marie-Thérèse die enigste oorlewende dogter na Sophie as baba dood is. Volgens Evelyne Lever se biografie was die jong Marie-Thérèse ’n onaangename en hovaardige meisietjie, maar Marie Antoinette het dit goedgedink om ’n burgerlike kind van dieselfde ouderdom, Ernestine de Lambriquét, saam met die prinses te laat grootword en te laat onderrig. Daar was spekulasie dat Ernestine (so gedoop deur Marie-Antoinette nadat sy die kind in haar sorg geneem het) in werklikheid Lodewyk XIV se buite-egtelike dogter by ’n kamermeisie was, maar daar is nie historiese bewyse wat hierdie feit ondersteun nie. Eerder was Lodewyk volgens alle bronne volkome toegewy aan Marie Antoinette en sy religieuse oortuigings.
Die hartseer verhaal van die jong Lodewyk-Karl word baie knap deur Naòmi Morgan in ’n 2007-artikel in Literator weergegee. Die seun is na sy ouers se dood onder uiters swak omstandighede in die Tempeltronk aangehou. Hy en sy suster is alle kontak met mekaar verbied, en Marie-Thérèse is ook nie toelaat om sy lyk uit te ken toe hy op 8 Junie 1795 op tienjarige ouderdom weens tuberkulose oorlede is nie.
Na die jong prins se dood het daar egter talle gerugte die rondte begin doen, waaronder dat hy nooit gesterf het nie, maar ná Robespierre se val deur sy nuwe, simpatieke bewaarder in ’n wasgoedmandjie uit die Tempeltronk gesmokkel is. Ook het die gerug ontstaan dat hy dood is, maar dat sy plek deur ’n ander kind ingeneem is. Deur die jare het talle persone dan ook na vore getree wat beweer het dat hulle die verlore prins is, en oor hierdie aanspraakmakers skryf Morgan dan ook baie onderhoudend in haar artikel. Volgens oorlewering het Marie-Thérèse lewenslank bly twyfel of haar broer werklik gesterf het, maar nietemin het sy tot met haar eie dood geweier om enige van die aanspraakmakers te ontmoet.
Lodewyk-Karel, portret deur Kucharski
Interessant genoeg het die The British Medical Journal van 3 Oktober 1891 asook van 8 Julie 1893 heelwat redes aangevoer waarom die kind wat in die tempeltronk gesterf het, moontlik nié die kroonprins was nie: Die vrou van burger Simon, die prins se republikeinse “voog”, het getuig dat sy gesien het hoe ’n ander (ragitiese) kind in die Tempeltronk ingebring word. Daarbenewens is twee artse, ene Dessault en Choppart, na die kind gebring. Albei artse is enkele dae na hulle besoek oorlede, en daar is gespekuleer dat Dessault die kind se vals identiteit aan die kaak wou stel. Nóg ’n arts, Doublet, is daarna geneem om na die seun om te sien, maar is ook kort na die besoek dood. Voorts wys beide artikels daarop dat die gedetaillerde verslag van die artse wat die lykskouing uitgevoer het – Pelletan, Dumangin, Jeanroy en Lassus – geen melding maak van die prins se naelbreuk nie. Hierdie breuk is eksplisiet in Junie 1793 in ’n verslag van die konsul-generaal van Parys vermeld: “The Council of the Temple reports that the son of the prisoners has a hernia, and submits a proposal made by the medical officer who has examined him that he should be attended by Citizen Piplé, bandage-maker.”
Die raaisel rondom Lodewyk-Karel se lotgevalle is uiteindelik in 2000 opgelos. Wetenskaplikes het eers DNS van Karl Wilhelm Naundorff, die mees prominente aanspraakmaker dat hy die verlore prins is, vergelyk met DNS van twee lewende familielede van die ware kroonprins – prinses Anna van Roemenië en haar broer, André de Bourbon-Parme. Daardeur is gevind dat Naundorff se oorskot nié die van Lodewyk XVII kon wees nie. Verdere DNS-toetse op haarlokke van twee tantes van die jong Lodewyk-Karel, asook van Marie Antoinette self, het die bevindinge bevestig. Daarna kon wetenskaplikes voortgaan om toetse uit te voer op die versteende hart wat toe reeds vir meer as 200 jaar as relikwee rondgeswerf het, en vermoedelik die hart van Lodewyk XVII is wat op die dag van sy dood deur Pelletan verwyder is. Twee onafhanklike laboratoria het die mitochondriale DNS vergelyk met die genetiese sekwensie van Lodewyk se familielede, en die resultate bied sterk aanduidings dat die hart wel die jong Lodewyk s’n was. Die hart is oplaas in 2004 in Saint-Denis te ruste gelê.
Maar steeds is daar die skeptici. Sommige beweer dat die hart in werklikheid dié was van die eerste kroonprins wat reeds in 1789 gesterf het, alhoewel historici daarop wys dat die twee koningskinders se harte op verskillende maniere verwyder en gebalsem is. En immers het die genetiese toetse slegs bewys dat die eienaar van die hart en Marie Antoinette wel familie van mekaar was.
Die historikus Philippe Delorme, outeur van L’affaire Louis XVII [Louis XVII: the Truth] en organiseerder van die genetiese toetse, maak dan die uitspraak dat die gruwelike feite van die ongelukkige prinsie se lewe mense wil laat glo dat daar ’n gelukkige einde móét wees – dat mite oorneem wanneer die werklikheid te brutaal is.
En só wil dit dan lyk asof die mite telkens in die geskiedenis wil seëvier: hetsy om die volk se haat vir ’n uitlandse koningin te artikuleer (en by proxy selfs hulle woede vir hulle eie impotente jong koning), of om die volk se beskaamdheid by die besef van die onreg wat aan ’n kind gedoen is, te wil bedek.
Dit is dan op hierdie punt dat ek die (lang) gedig wil aanhaal waarin Victor Hugo die dood van die prins op ’n ander manier tot mite maak – naamlik deur hom in die hiernamaals as koning voor te stel, sy lyding soortgelyk aan dié van Christus, en só sin aan die kind se verskriklike lot probeer gee. (Of ons hierdie soort romantiese mitevorming durf aanvaar, is waarskynlik ’n vraag wat nie in ons eeu tuishoort nie.)
Vertaling: Dublin University Magazine
(“En ce temps-la du ciel les portes”, 1822)
A fair child fleeing from the world’s fierce hate,
And angels twined him with the innocent’s crown,
The martyr’s palm of glory.
Do homage–“‘Tis a king.”
“I am an orphan and no king at all;
My father’s murderers fed my soul with gall.
Say, shall I find her here?”
The angels said: “Thy Saviour bids thee come,
Scenting the blood of kings.”
He cries: “Then have I finished my long life?
Wake me to pain, this blissful vision o’er?
“For none can tell what cause I had to pine,
“Yet far off in dim memory it seems,
“They cast me living in a dreary tomb,
‘Neath blood-red hands my young life withered there.
It is for them I call.”
The angels sang: “See heaven’s high arch unfold,
Shalt rock the cradle where some mother’s tears
Are dropping o’er her restless little one,
Shalt kindle some cold sun.”
“O king, I kept thee far from human state,
And wounded with the fetter’s cruel trace,
“Child, life and hope were with thee at thy birth,
His sceptre was a reed.”
In ’n volgende inskrywing kyk ek weer na die lewe van Madame Royale, en die mites wat rondom Lodewyk XVII se oudste suster ontstaan het.
Fraser, A. 2001. Marie Antoinette: The journey. N.A. Talese/Doubleday.
Jehaes E., Decorte R., Peneau A., Petrie J.H., Boiry P.A., Gilissen A., Moisan J.P., Van den Berghe H., Pascal O., & Cassiman J.J. 1998. Mitochondrial DNA analysis on remains of a putative son of Louis XVI, King of France and Marie-Antoinette.Europen Journal of Human Genetics 6(4): 383-395.
Jehaes, E., Pfeiffer, H., Topak, k., Decorte, R., Brinkmann, B. & Cassiman, J.J. 2001. Mitochondrial DNA analysis of the putative heart of Louis XVII, son of Louis XVI and Marie-Antoinette. Europen Journal of Human Genetics 9(3): 185-90.
Heart of Louis XVII gets royal funeral. 2004.
http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-06/03/content_336254.htm [3 Maart 2004].
Lever, E. 2001. Marie Antoinette: The last queen of France. St. Martin’s Press.
Morgan, N. 2007. Van Tempeltronk tot katedraal: die kruisweg van Lodewyk XVII. Literator 28(2): 47-69.
The fate of Louis XVII. 1891. British Medical Journal 2(1605): 759-760.
The death of Louis XVII 1893. British Medical Journal 2(1697); 86.
Tags: Lodewyk XVII, Marie Antoinette