Die ligbronne vir kunslig
Kunsligvoorsiening het begin met vetkerse, daarna waskerse, paraffienlampe, gaslampe en ontwikkel tot elektriese lig. Die mense wat gewoond was aan die helder elektriese lig, kan hulle nie voorstel hoe die oumense saans gesukkel het met die flou liggie van ‘n vetkers nie. Ons oorgrootouers en ons grootouers het geen ander lig in die aand geken nie as vetkerslig.
Voordat hulle waskerse gehad het, het die oumense self die vetkerse gemaak van gesmelte vet in ‘n kersvorm. Die kerse was van sowat dieselfde vorm as ons waskerse, maar vroeër het die mense ook nie kersvorms gehad nie en moes hulle kersvorms op ‘n ander manier maak.
Dit was feitlik niks anders as vetkerse nie, maar is op ‘n besondere manier sonder ‘n kersvorm gemaak. ‘n Waskers het ‘n mooi gedraaide pit wat met ‘n masjien gemaak is, maar vir hulle waskerse het die oumense self pitte gemaak van strokies ou linne. Die proses was amper soos dié van ‘n boer wat stroppe draai. Die pitte moes taamlik dun en styf opgedraai wees. Dit het taamlik lank geneem om 100 sulke pitte mooi te draai. As dit sleg gedraai was, het die kerse sleg gebrand.
As die pitte klaar was, moes een vir een met gesmelte vet besprinkel word, en as dit hard geword het, kon die pitte nie meer losdraai nie. Daarna word vyf of ses aan ‘n dun latjie geryg, twee vinger van mekaar af en mooi reguit getrek.
Die stellasie vir die ophang
Die latjies met pitte word op ‘n stellasie geplaas, sodat die dun latjies met pitte tussenin opgehang kan word.
Dan kook hulle ‘n groot seeppot vol water en gooi die gesmelte vet in die water. Die gesmelte vet dryf op die water en omdat daar so baie water is, bly die vet heeltemal sag. Stokkie na stokkie met die vyf pitte daaraan word versigtig in die pot met water en vet gesteek. Die pitte is koud en ‘n klein bietjie vet kleef daaraan vas. Die stokkie word uitgehaal en op die stellasie opgehang om die vet so gou moontlik te laat koud en hard word. So maak hulle met al die stokkies. As almal ingedoop is, is die eerstes al koud en kan van vooraf begin word. Elke keer wat ‘n stokkie met pitte in die pot gesteek word, heg daar weer meer vet aan vas en so groei die jong kersies. Daar moet met die proses volgehou word totdat die kerse dik genoeg is na die maker se sin.
Saans het net die waterkerse in elke huis gebrand. Hulle was geneig om te walm, want die pitte het nie sommer saam met die vet weggebrand soos die pitte van ons kerse wegbrand met die was nie. Die vet brand weg en dan word die uitgebrande pit al langer en langer. Die vlam brand al groter en smelt die vet vinniger weg en dan begin dit te rook en te walm. Dan gebruik die oumense ‘n snuiter om die kers te kan snuit.
Hy het soos ‘n skêr met kort afgekapte lemme gelyk. Aan die een lem was ‘n klein bakkie, waarin die afgekapte stukkie pit kon val. Die bakkie is oop as jy knip, maar as die snuitsel daarin val en die snuiter word toegedruk, is die snuitselbakkie ook mooi toe.
Met die afknip van die snuitsel (die boonste stukkie pit wat begin walm) of soos die oumense altyd gesê het, met die snuit van die kers, het hulle gladnie veel vet gemors nie. Hulle het ook goed klaargekom met die lig, want hulle het nie koerante en tydskrifte gehad om saans by die lig te lees nie. ‘n Mens kan by swak lig ook lekker sit en gesels. Dit het die jonges wat by die opsitkers gevry het, goed geweet...