Die aard van ekopoësie teen die agtergrond van die ekokritiese teorie met verwysing na enkele gedigte van Martjie Bosman - Susan Smith | LitNet
Thus man, this world's vice-emperor, in whom All faculties, all graces are at home; And if in other creatures they appear, They're but man's ministers, and legates there, To work on their rebellions, and reduce
Them to civility and to man's use. (Donne 1971:275)
As a critical theory, ecocriticism does not yet have the same status as, for instance, postcolonialism or postmodernism, but there is an increasing call for the study of place in the same way as class, race and gender. The interdisciplinary character of ecocriticism makes precise definition difficult, and, as Cook (1994:2) comments, ecocriticism can be seen as inclusive rather than exclusive, without the need to draw boundaries.
He identifies these three characteristics as (1) the recognition of the interdependent nature of the world, (2) the humility in the relationship with both the human and non-human world and (3) an intense scepticism against hyper-reality and excessive technology (2002:5–6). Bryson’s definition is later expanded to include the terminology poiesis. This word comes from the Greek word ποιέω, which means “to make”, and forms the root of the modern word poetry, which initially was used as a verb, an action which transforms and propels the world.
The encompassing definition which I propose is: Ecopoetry is poetry that does not deal exclusively with nature and ecological questions, but searches for a way to appreciate, understand and express through language the co-existence of man and nature. Ecopoetry is more than poetry. It is movement which springs from the tension at the point where man and nature intersect and tries to create systematic coherence of the whole, which often happens through the destabilising and fracturing of the poem and creating a new concept of beauty and of home and of place, a place that we share with other species on this planet.
In the second, short part of the article, selected poems by Martjie Bosman from the volume Toevallige tekens (2010) are discussed by asking: What does an ecopoem look like? Common themes and characteristics present in ecopoetry are identified. Attention is given to four areas of coherence and interconnectivity, as manifested in ecopoetry: the ecology of the visual, with special reference to the front page and title; the ecology of beauty; the ecology of place and the ecology of poem structure and processes.
Reeds in 1611 beskryf die metafisiese digter John Donne die verhouding tussen die mens en die natuur in sy gedig "An anatomy of the world”, woorde wat weerklank vind in hedendaagse debatte oor die mens en sy misbruik van die niemenslike wêreld wat hom omring. Donne voer aan dat ander kreature – ‘n frase waarin ons “die ganse niemenslike wêreld” kan inlees – aan die genade van die instrumentele gebruik van die mens onderworpe is. Later in dieselfde gedig beskryf hy hoe die wêreld aan stukke is, hoe alle samehang tot niet is, ’n gedagte wat tans wyd resoneer in gesprekke rondom die ekologie.
In die tweede deel word daar kortliks na enkele gedigte van Martjie Bosman, uit haar bundel Toevallige tekens (2010), gekyk. Daar word gepoog om die vraag te beantwoord: Hoe lyk ’n ekogedig? Dit word gedoen aan die hand van ’n aantal gemeenskaplike temas wat in ekopoësie voorkom en deur te wys hoe hierdie temas of kenmerke konseptueel en visueel binne ’n gedig manifesteer. Die gedigte waarna verwys sal word, is “Op die spoor”, “Mosambiekse vlugteling I”, “Mosambiekse vlugteling II, “Mutilados”, “Eendagskoon”, “Die Skreeu”, “Huis”, “Handsak” en “Venster”.
Ekokritiek sluit ’n verskeidenheid teorieë en uitgangspunte in. Soos wat Cook (1994:2) opmerk, wil die term ekokritiek eerder inklusief as eksklusief wees sonder die nodigheid om grense te trek. Die interdissiplinêre aard van ekokritiek word ten sterkste deur deelnemers aan hierdie kritiese beweging benadruk.
Ekokritiek kan breedweg gesien word as die studie van kultuurprodukte soos kunswerke, skryfwerk en wetenskaplike teorieë wat hulle bemoei met die menslike verhouding met die natuurlike wêreld. Cheryll Glotfelty en Harold Fromm, pioniers van die ekokritiese literatuurteorie, definieer ekokritiek in die seminale publikasie The ecocriticism reader (1996:xviii) as “the study of the relationship between literature and the physical environment”, terwyl die term in The Routledge dictionary of literary terms (Childs en Roger 2009:65) weergegee word as “[t]he study of literary texts with reference to the interaction between human activity and the vast range of ‘natural’ or non-human phenomena which bears upon human experience – encompassing (amongst many things) issues concerning fauna, flora, landscape, environment and weather”. Nog ’n baanbreker op die gebied is Buell met sy tekste The environmental imagination (1995) en The future of environmental criticism (2005). Die term ekokritiek is egter alreeds so vroeg as 1978 deur William Rueckert in sy artikel “Literature and ecology: An experiment in ecocriticism” (1978:71) gebruik, waarin hy ondersoek instel na die toepassing van ekologiese konsepte op die studie van literatuur.
As uitvloeisel van ekokritiek ontstaan die terrein wat as ekopoësie bekendstaan. Die terme ecopoetry en ecopoetics word oorspronklik in ’n aantal kritiese tekste voorgestel, waaronder Ecopoetry: A critical introduction deur J. Scott Bryson. Hy definieer ekopoësie só:
4. ’n Verkenning van ekologiese samehang in enkele gedigte van Martjie Bosman Daar word vervolgens aandag geskenk aan vier areas van samehang of ekologie in gedigte en die wyse waarop hierdie samehang in die ekogedig gedestabiliseer of gefrakteer word. Met die keuse van die vier areas word daar nie bedoel dat dit die enigste vier is nie, maar wel dat hierdie vier vir die doel van hierdie bespreking ondersoek word.
In die klassieke estetika is die sublieme (afgelei van die Latynse woord sublīmis) ’n aanduiding van kwaliteite van grootsheid, hetsy fisies, moreel, intellektueel, metafisies, esteties, spiritueel of artistiek. Hierdie grootsheid verwys dikwels na die natuur en die onmeetlikheid daarvan. Immanuel Kant wys alreeds in 1764 in sy Observations on the feeling of the beautiful and sublime op die onderskeid tussen skoonheid en die sublieme en merk op dat die sublieme meer as een vorm kan aanneem, waaronder ook die angswekkende sublieme wat met afgryse en melankolie gepaard gaan (Kant 1960:46). Hiermee word die eerste aanduiding van die inherent teenstellende aard van die sublieme reeds gevestig.
uit swamme op ’n verrotte stomp. Sou ons ’n duidelike woord kon vind
Arigo, C. s.j. Notes toward an ecopoetics: Revising the postmodern sublime and Juliana Spahr’s This connection of everyone with lungs”. how2,3(2). http://www.asu.edu/pipercwcenter/how2journal/vol_3_no_2/ecopoetics/essays/arigo.html (28 Februarie 2011 geraadpleeg).
Campbell, W. 1996. Strange plantings: Robert Kroetsche’s seed catalogue. SCL/ÉLC, 21(1):17-36. http://journals.hil.unb.ca/index.php/SCL/article/view/8228/9285 (21 Januarie 2012 geraadpleeg).
Childs, P. en F. Roger. 2009. The Routledge dictionary of literary terms. Londen en New York: Routledge. Cochrane, N. 2011. Poësie oor toeval en tekens in SA. Fyn waarnemer van geweld, angs, natuur en omgewing. Die Burger, 24 Januarie, bl. 11. http://blogs.dieburger.com/boekredaksie25/toevallige-tekens-deur-martjie-bosman (4 Mei 2012 geraadpleeg).
Cohen, M.P. 2004. Blues in the green: Ecocriticism under critique. Environmental History, 9(1):9–36. http://www.jstor.org/stable/3985943 (20 Januarie 2012 geraadpleeg).
Engelhardt, J. s.j. The language habitat: An ecopoetry manifesto. Octopus Magazine, 9. http://www.octopusmagazine.com/Issue09/engelhardt.htm (11 Mei 2011 geraadpleeg).
—. 1994. What is ecocriticism? Referaat gelewer by die kongres van die Western Literature Association (WLA): Defining ecocritical theory and practice. http://www.asle.org/site/resources/ecocritical-library/intro/defining/glotfelty (23 Februarie 2011 geraadpleeg).
New World Encyclopedia. 2008. Sublime (Philosophy). http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Sublime_(philosophy) (3 Junie 2011 geraadpleeg).
Rothenberg, J. 1994. Ethnopoetics at the millennium: A talk for the Modern Language Association. 29 Desember. http://epc.buffalo.edu/authors/rothenberg/ethnopoetics.html (20 Januarie 2012 geraadpleeg).
Russo, L. s.j. Writing within: Notes on ecopoetics as spatial practice. how2, 3(2). http://www.asu.edu/pipercwcenter/how2journal/vol_3_no_2/ecopoetics/essays/russo.html (26 April 2011 geraadpleeg).
Scheese, D. 1994. Some principles of ecocriticism. Referaat gelewer by die kongres van die Western Literature Association (WLA): Defining ecocritical theory and practice. http://www.asle.org/site/resources/ecocritical-library/intro/defining/scheese (23 Februarie 2011 geraadpleeg).
Smith, S. 2011. Toevallige tekens is ’n aangename speurtog en leeservaring. LitNet Biebouw-resensies. http://www.litnet.co.za/Article/toevallige-tekens-is-n-aangename-speurtog-en-leeservaring (22 Januarie 2012 geraadpleeg).
Tarlo, H. s.j. Women and ecopoetics: An introduction in context. how2, 3(2). http://www.asu.edu/pipercwcenter/how2journal/vol_3_no_2/ecopoetics/introstatements/tarlo_intro.html (26 April 2011 geraadpleeg).
Susan Smith, In dié rymteskip van René so baie: ...
Susan Smith, keiserstrand-tafoni
Susan Smith, LitNet Akademies (Geesteswe... | ’n Nuwe bedeling, ’n ou bewussyn: Die verhale van ’n lyfeiene
"Hierdie artikel plaas die soeklig op ’n enkele individu en sy lewensverhale. Die verhale word geplaas teen die agtergrond van die sosiale struktuur waarbinne hy sy leefwêreld beleef."