Gr 9-Ekonomiese en Bestuurswetenskappe-Fasiliteerdersgids by Impaq - Issuu
Fasiliteerdersgids G09 ~ Ekonomiese en Bestuurswetenskappe
LESELEMENTE ROOSTER EN TYDSBESTUUR ASSESSERINGSVEREISTES STUDIEWENKE EN -METODES VOORWOORD HOE OM DIE FASILITEERDERSGIDS TE GEBRUIK JAARPLAN
Hersiening van graad 8-werk FINANSIËLE GELETTERDHEID: KONTANTONTVANGSTEJOERNAAL EN KONTANTBETALINGSJOERNAAL Kontanttransaksies van ŉ handelsonderneming Les 1 − 2 Aktiwiteit 1 Les 3 Effek van kontanttransaksies op die rekeningkundige vergelyking Aktiwiteit 2 Aktiwiteit 3 DIE EKONOMIE: EKONOMIESE STELSELS Les 6 Voordele, nadele en kenmerke van ‘n ekonomiese stelsel Aktiwiteit 4 Aktiwiteit 5 Aktiwiteit 6 FINANSIËLE GELETTERDHEID: ALGEMENE GROOTBOEK EN PROEFBALANS (ALLEENHANDELAAR) Oorboeking van kontanttransaksies Les 7 − 10 Aktiwiteit 7 Voorbereiding van ŉ proefbalans van ŉ handelsonderneming Les 11 − 12 Aktiwiteit 8 DIE EKONOMIE: DIE EKONOMIESE KRINGLOOP Die deelnemers in die ekonomiese kringloop van ŉ Les 13 − 14 geslote ekonomie Aktiwiteit 9 Vloeidiagram van ŉ ekonomiese kringloop Les 17 − 18 Aktiwiteit 10
20 21 24 24 28 28 29 29 30
Hersiening van die werk in die eerste kwartaal en ŉ oorsig van wat in die tweede kwartaal gedoen gaan word. FINANSIËLE GELETTERDHEID: KREDIETTRANSAKSIES – DEBITEURE Les 23 Optekening van transaksies na die Debiteurejoernaal Aktiwiteit 11 Aanteken van ontvangste van debiteure in die Les 24 Kontantontvangstejoernaal (KOJ) Aktiwiteit 12 DIE EKONOMIE: PRYSTEORIE Les 25 Die Wet van Vraag en grafiese voorstelling van die vraagkurwe Aktiwiteit 13 Aktiwiteit 14 Les 26 Die Wet van Aanbod, aanbodskedule en grafiese
31 31 32 32 34 34 35 35
voorstelling van die aanbodkurwe Aktiwiteit 15 Les 27 Ewewigsprys en -hoeveelheid Aktiwiteit 16 ENTREPRENEURSKAP: SEKTORE IN DIE EKONOMIE Les 32 Volhoubare gebruik van hulpbronne in die drie sektore Aktiwiteit 17 Aktiwiteit 18
EENHEID 3 Hersiening van die werk in die tweede kwartaal en ŉ oorsig van wat in die derde kwartaal gedoen word. DIE EKONOMIE: VAKBONDE Les 33 Begrip van vakbonde en hul historiese ontwikkeling Aktiwiteit 19 Les 36 Bydrae van vakbonde tot volhoubare groei en ontwikkeling Aktiwiteit 20 FINANSIËLE GELETTERDHEID: KREDIETTRANSAKSIES – DEBITEURE Les 40 Uitwerking op die rekeningkundige vergelyking Aktiwiteit 21 KREDIETTRANSAKSIES: KREDITEURE Les 42 Effek van krediteure op die rekeningkundige siklus Aktiwiteit 22 Les 43 Aantekening van transaksies in die Krediteurejoernaal (KJ) en Krediteure-afslagjoernaal (KAJ) Aktiwiteit 23 ENTREPRENEURSKAP: FUNKSIES VAN ’N ONDERNEMING Les 45 – 46 Algemene bestuur Aktiwiteit 24 Aktiwiteit 25 FINANSIËLE GELETTERDHEID: KREDIETTRANSAKSIES – KREDITEURE (BETALINGS) Les 48 Plasing in die Krediteuregrootboek en die Algemene Grootboek en die uitwerking van krediettransaksies op die rekeningkundige vergelyking. Aktiwiteit 26
EENHEID 4 Hersiening van die werk in die derde kwartaal en ŉ oorsig van wat in die vierde kwartaal gedoen word. FINANSIËLE GELETTERDHEIDTRANSAKSIES: KONTANT EN KREDIET Les 52 – 54 Voorbereiding van ŉ proefbalans Aktiwiteit 27 ENTREPRENEURSKAP: SAKEPLAN Les 55 Konsep van ŉ sakeplan Aktiwiteit 28 Les 56 Komponente van ŉ sakeplan Aktiwiteit 29 Les 57 Formaat van ŉ sakeplan Aktiwiteit 30 Les 58 Produksieplan, bemarkingsplan, bestuursplan Aktiwiteit 31 Les 59 SWOT-analise en samevatting Aktiwiteit 32
35 36 36 37 37 38 40 46 46 46 46 46 47 47 50 50 51 51 52 52 53 54 55 60 60
62 63 70 72 72 72 73 73 73 73 75 75
JAARPLAN KWARTAAL 1
1 Hersiening 2 Finansiële geletterdheid: Kontantontvangstejoernaal en Kontantbetalingsjoernaal 3 Die ekonomie: Ekonomiese stelsels 4 Finansiële geletterdheid: Algemene Grootboek en Proefbalans 5 Die ekonomie: Die ekonomiese kringloop
6 Hersiening 7 Finansiële geletterdheid: Krediettransaksies – debiteure 8 Die ekonomie: Prysteorie 9 Entrepreneurskap: Sektore in die ekonomie 10 Junie-eksamen
11 Hersiening 12 Die ekonomie en vakbonde 13 Finansiële geletterdheid: Krediettransaksies – debiteure 14 Finansiële geletterdheid: Krediettransaksies – krediteure 15 Entrepreneurskap: Funksies van onderneming ŉ 16 Finansiële geletterdheid: Krediettransaksies – krediteure
17 Hersiening 18 FinansiĂŤle geletterdheid: Transaksies â&#x20AC;&#x201C; kontant en krediet 19 Entrepreneurskap: Sakeplan 20 Eksamenvoorbereiding 21 Novembereksamen
EENHEID 1 Hersiening Aan die begin van elke les is daar ŉ hersieningsgedeelte. Die doel van die hersiening is om die leerder ŉ oorsig te gee van wat in die vorige eenheid behandel is. Hierdie hersieningsgedeelte gee die leerder ŉ oorsig van wat in graad 8 behandel is. Die leerder kan vlugtig daardeur lees om sy geheue te verfris oor wat in die vorige eenheid behandel is.
Daar is tien waar- of onwaarvrae wat deur die leerder voltooi moet word. Die fasiliteerder en leerder moet nie baie tyd spandeer aan die hersiening nie. Die fasiliteerder kan mondelings die vrae aan die leerder vra of die leerder kan sy antwoorde neerskryf.
HERSIENINGSAKTIWITEIT: WAAR OF ONWAAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Onwaar Waar Waar Waar Waar Waar Waar Waar Waar Onwaar
Die aktiwiteit tel geen punte nie en is slegs vir hersieningsdoeleindes.
FINANSIËLE GELETTERDHEID: KONTANTONTVANGSTEJOERNAAL EN KONTANTBETALINGSJOERNAAL
LEERDOELWITTE Nadat die leerder hierdie les voltooi het, moet hy in staat wees om die volgende te doen: Kontantontvangstejoernaal Kontantbetalingsjoernaal Effek van kontanttransaksies op die rekeningkundige vergelyking Les 1 – 2 AKTIWITEIT 1: Kosprys (R) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.
200 500 (c) R300 (d) R2 000 800 1 750 4 450 3 000 (i) R1 600 2 800
25% 30% 40% 20% (e) 50% (f) 50% 60% (h) 35% 25% (j) 22,5%
Verkoopprys (R) (a) R250 (b) R650 420 2 400 1 200 2 625 (g) R7 120 4 050 2 000 3 430
VP = KP x (100 + %wins)
VP = 500 x 130 100 = R650
WINS = R2 625 – R1 750 = R875 WINSGRENS = 875 x 100 1 750 = 50%
VP = 4 450 x 160 100 = R7 120
WINS = R4 050 – R3 000 = R1 050 WINSGRENS = 1 050 x 100 3 000 = 35%
c) KP = VP x 100 (100 + % wins)
i) KP = 2 000 x 100 (100 + 25)
d) KP = 2 400 x 100 120 = R2 000
WINS = R3 430 – R2 800 = R630 WINSGRENS = 630 x 100 2 800
WINS = R1 200 – R800 = R400
WINSGRENS = Wins x 100 KP = 400 x 100 800 = 50% Les 3 AKTIWITEIT 2 Invloed op bates en eienaarsbelang: Bates = Eienaarsbelang Datum Effek Rede Effek Rede Eienaar se 1. + 90 000 Kontant vermeerder + 90 000 kapitaalbydrae + – 35 000
Handelslisensie is ’n uitgawe
Lone – uitgawe
+ Laste Effek
â&#x20AC;&#x201C; 3 500
7. 90 600
Wins op verkope
AKTIWITEIT 3 KONTANTONTVANGSTEJOERNAAL VAN CHIVA HANDELAARS VIR JULIE 20.3 Dok. Nr. 101 KRR KRR 102 KRR 103 KRR
Dag 1 5 9 16 18 30
Besonderhede S. Chiva Verkope Verkope S. Chiva Verkope J. Pillay Verkope
Ontleding van ontvangste
8 600 11 200 12 000 12 600 4 500 25 800
01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 B/S 12 13
Dag 2 4 7 11 12 14 15 17 20 21 23 28 31
Naam van begunstigde Makro Mac Motors Stadsraad Kontant Makro ANP Skryfbehoefttes Kontant Flora Verskaffers Stadsraad Mac Motors Kontant ABC Bank Kontant ANP Skryfbehoeftes
KONTANTBETALINGSJOERNAAL VAN CHIVA HANDELAARS VIR JULIE 20.3 Dok. Nr.
KOJ 01 Diverse rekeninge
Diverse rekeninge Fol. Besonderhede
16 500 65 000 900
2 100 22 500 650 2 100 750 1 900 3 100
Verpakkingsmateriaal Water en elektrisiteit Onttrekkings
2 100 185 2 100 39 000
DIE EKONOMIE: EKONOMIESE STELSELS LEERDOELWITTE In hierdie les gaan die leerder oor DIE EKONOMIE leer. Ons gaan die volgende ondersoek: Die drie belangrikste ekonomiese stelsels: • beplande ekonomie • markekonomie • gemengde ekonomie Oorsprong van elke ekonomiese stelsel. Voordele en nadele van elke ekonomiese stelsel. Kenmerke van elke ekonomiese stelsel. Die globale (wêreld-)ekonomie. Les 6 DIE EKONOMIE: AKTIWITEIT 4 4.1.
a) Markekonomie b) Beplande ekonomie c) Gemengde ekonomie
4.2. a) Beplande ekonomie
b) Mark ekonomie
c) Gemengde ekonomie
Kenmerke: (enige 3)
• Die regering neem al die besluite rakende die produksie en verbruik van goedere en dienste. • Die regering beheer al die ondernemings en neem dus ook al die winste. • Min mense is ryk terwyl die meerderheid arm is. • Hulpbronne is die eiendom van die regering.
• Produksiefaktore behoort aan individue. • Die regering is nie aktief betrokke in die voorsiening van goedere en dienste nie (meestal entrepreneurs).
Die regering vervul ŉ belangrike rol in die oplossing van ekonomiese probleme. Dienste (verwydering van afval, water en elektrisiteit) word deur die regering voorsien. Sommige ondernemings/instan sies word deur die regering besit, terwyl ander deur individue besit word.
• Die regering het volle beheer oor die ekonomie, wat ŉ stabiele ekonomie tot gevolg het. • Eweredige verspreiding van goedere en dienste asook hulpbronne. • Die regering besit en beheer die produksiefaktore. • Pryse word deur die regering vasgestel. • Ly nie onder ekonomiese siklusse nie.
• Entrepreneurskap en innovering word aangemoedig en beloon. • Verhoging van mededinging tussen ondernemings. • Individue kan hulle lewenstandaard verbeter deur hulle eie onderneming te begin. • Produktiwiteit is hoog. • Individue het vryheid van keuse. • Verhoging om vaardigheidsontwikkeling • Innovering word aangemoedig om nuwe en beter produkte te ontwerp met mededingende pryse. Nadele:
Nadele: • • • •
Entrepreneurskap word ontmoedig. Die regering beheer die beskikbaarheid van hulpbronne. Oneweredige verspreiding van hulpbronne. Die regering het moontlik nie die tyd óf kennis om al die staatseiendom te bestuur nie, m.a.w. as banke genasionaliseer word, sal die regering in staat wees om dit teen ŉ wins te bestuur? Werkers word uitgebuit.
• Nie almal kan die verskeidenheid goedere en dienste bekostig nie. • Werksverlies van ongeskooldes a.g.v. meganisasie. • Werkers word uitgebuit • Groot ondernemings het ŉ onregverdige voordeel bo dié van kleiner ondernemings met minder kapitaal.
Die regering verleen aan individue toegang tot die land se infrastruktuur. Innovering word aangemoedig en entrepreneurskap word beloon.
Nadele: • Inkomstebelastingkoerse is redelik hoog. • Ekonomiese groei kan beperk word omdat die regering baie hulpbronne aan landsburgers se welsyn toeken. • Groot regeringsbetrokkenheid in die ekonomie d.m.v. regulering maak die regering burokraties en vatbaar vir korrupsie.
Mense het nie die vryheid om hul ekonomiese posisie te verbeter nie, daar is min of geen aansporing om harder te werk nie. Die regering as vervaardiger, kan nie ŉ akkurate vooruitskatting van verbruikersgedrag maak nie. AKTIWITEIT 5
Markekonomie Gemengde ekonomie Beplande ekonomie Beplande ekonomie Beplande ekonomie AKTIWITEIT 6
Ja, enige persoon moet sy eie onderneming kan begin en goedere en dienste verskaf om verbruikers se behoeftes en begeertes te bevredig en sodoende lewenstandaarde te verhoog. (Kyk na voorbeelde van ŉ gemengde ekonomie.)
Nee, want entrepreneurskap word ontmoedig. Die regering beheer die ekonomie ten volle wat tot gevolg het dat hulpbronne oneweredig versprei word. (Kyk na nadele van beplande ekonomie.)
FINANSIËLE GELETTERDHEID: ALGEMENE GROOTBOEK EN PROEFBALANS (ALLEENHANDELAAR) Les 7 – 10 LEERDOELWITTE Nadat die leerder hierdie les voltooi het, moet hy in staat wees om die volgende te doen: Oorboeking van die kontanttransaksies van ŉ onderneming vanuit die Kontantontvangstejoernaal (KOJ) en Kontantbetalingsjoernaal (KBJ) na die Algemene Grootboek. Voorbereiding van ŉ proefbalans van ŉ handelsonderneming.
AKTIWITEIT 7 ALGEMENE GROOTBOEK EN PROEFBALANS (ALLEENHANDELAAR) KONTANTONTVANGSTEJOERNAAL VAN BANIE HANDELAARS VIR MEI 20.3 Dok. Nr. 001 KRR KRR KRR
Dag 1 8 9 17
Besonderhede L. Banie Verkope Verkope Verkope
Ontleding van ontvangste 225 000 480 2 560 2 880
225 000 300 1 600 1 800 3 700 N2/B4
KONTANTBETALINGSJOERNAAL VAN BANIE HANDELAARS VIR MEI 20.3 Dok. Nr. 001 002 003 004 005 006 007 008 009 010 011 012 013 014
Naam van Begunstigde JJ Bouers Munisipaliteit Super Rent Makro ANP Kontant Kontant Makro Kontant Caxton Munisipaliteit Kontant N. Jordaan L. Banie
KBJ 01 Diverse rekeninge Fol Besonderhede
100 000 280 1 700
B3 N5 N6
Geboue Handelslisensie Huuruitgawe
Advertensies Water & Elektrisiteit
20 000 1 240 420 420 1 500 420
1 680 N4
ALGEMENE GROOTBOEK VAN BANIE HANDELAARS BALANSSTAATREKENINGE-AFDELING KAPITAAL Maand
ONTTREKKINGS 20.1 Mei
HANDELSVOORRAAD 20.1 Mei
20.1 21 500 Mei
BANK 20.1 Mei
GEBOUE 20.1 Mei
20.1 230 290 Mei
B5 KBJ 1
NOMINALE REKENINGE-AFDELING VERKOPE Maand
KOSTE VAN VERKOPE 20.1 Mei
SKRYFBEHOEFTES 20.1 Mei
HUURUITGAWE 20.1 Mei
HANDELSLISENSIE 20.1 Mei
LONE 20.1 Mei
ADVERTENSIES 20.1 Mei
SALARISSE 20.1 Mei
WATER EN ELEKTRISITEIT 20.1 Mei
LET WEL: Die kontrolering van optelwerk is noodsaaklik. Kontantontvangstejoernaal: Verkope (R5 920) + Diverse rekeninge (R225 000) = Bank (R230 920) Die totaal van koste van die verkopekolom is nie deel van die voorafgaande kontrole nie, omdat die totaal van koste van verkope nie Ĺ&#x2030; bedrag ontvang verteenwoordig nie. Kontantbetalingsjoernaal: Skryfbehoeftes (R1 240) + Lone (R1 680) + Handelsvoorraad (R21 500) + Diverse rekeninge (R110 995) = Bank (R135 415) Die dubbelinskrywingstelsel is toegepas en wel soos volg: Kontantontvangstejoernaal: Rekeninge gedebiteer Bank R230 920 Koste van verkope R3 700 Totaal debiete
Rekeninge gekrediteer Kapitaal R225 000 Handelsvoorraad R3 700 Verkope R5 920 Totaal krediete R234 620
Kontantbetalingsjoernaal: Rekeninge gedebiteer Rekeninge gekrediteer Geboue R100 000 Bank Handelsvoorraad R21 500 Skryfbehoeftes R1 240 Lone R1 680 Handelslisensie R280 Huuruitgawe R1 700 Advertensies R320 Water & Elektrisiteit R195 Salarisse R3 500 Onttrekkings R5 000 Totaal debiete R135 415 Totaal krediete
Gr 9-Ekonomiese en Bestuurswetenskappe-Fasiliteerdersgids