Halley se Komeet - Wikipedia
1P/Halley se Komeet
Halley se Komeet op 8 Maart 1986
Edmond Halley (erkenning vir periodieke terugkeer)
1758 (eerste "voorspelde" perihelium)
(17 Februarie 1994)
9 Februarie 1986
28 Julie 2061
75,3 Juliaanse jaar
Halley se Komeet, amptelik 1P/Halley, is die bekendste kortperiodekomeet en is elke 75–76 jaar van die Aarde af sigbaar. Dit is die enigste kortperiodekomeet wat duidelik met die blote oog van die Aarde af gesien kan word en dus die enigste komeet wat die gewone mens twee keer in sy lewe sal sien. Ander komete wat met die blote oog gesien kan word, is dalk helderder en skouspelagtiger, maar kan net een keer in ’n duisend jaar hul verskyning maak.
Halley se kom en gaan in ons Sonnestelsel is reeds van minstens 240 v.C. deur sterrekundiges waargeneem en aangeteken. Duidelike rekords van die komeet se verskynings is in Sjina, Babilonië en Middeleeuse Europa gemaak, maar dié skrywers het nie geweet dat dit dieselfde komeet is nie. Die Engelse sterrekundige Edmond Halley, na wie dit genoem is, was die eerste persoon wat (in 1705) vasgestel het die komeet keer periodiek terug na die binneste Sonnestelsel. Halley se Komeet het in 1986 die laaste keer hier sy verskyning gemaak en sal weer in middel 2061 van die Aarde af te sien wees.
In 1986 was Halley die eerste komeet wat in detail deur ruimtetuie bestudeer is en dit was die eerste waarnemingsdata oor die struktuur van ’n komeetkern en die vorming van ’n koma (atmosfeer). Hierdie waarnemings het ’n aantal bestaande voorspelling bevestig, onder meer die "vuil sneeubal"-teorie van Fred Whipple dat Halley moet bestaan uit ’n mengsel van vlugtige ys – soos water, koolstofdioksied en ammoniak – en stof. Die sending het ook die mens se begrip van Halley verbeter, soos dat sy oppervlak grootliks bestaan uit stowwerige, nie-vlugtige materiaal en dat net ’n klein deel daarvan ysagtig is.
2 Berekening van die wentelbaan
3 Wentelbaan en oorsprong
4 Struktuur en samestelling
Die komeet se naam word dikwels uitgespreek asof dit met die Engelse woorde valley of daily rym. Die spelling van Edmond Halley se naam in sy leeftyd het ingesluit Hailey, Haley, Hayley, Halley, Hawley en Hawly, en dit is dus onseker hoe dit destyds uitgespreek is.
Berekening van die wentelbaan[wysig]
Halley was die eerste komeet wat die mens besef het ’n periodieke verskyning maak. Tot met die Renaissance was die konsensus oor komete dat hulle steurings was in die Aarde se atmosfeer. Een van die voorstanders van dié teorie was Aristoteles. Tycho Brahe het dit in 1577 verkeerd bewys met parallaksmeting deur te wys dat komete verder weg as die maan moet lê. Baie geleerdes was steeds nie oortuig dat dié voorwerpe om die Son wentel nie en het gedink hulle volg ’n reguit pad deur die Sonnestelsel.
In 1687 het Isaac Newton sy Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica gepubliseer en daarin sy wette van swaartekrag en beweging uitgestippel, maar sy werk oor komete was onvoltooid. Hoewel hy vermoed het dat twee komete wat in 1680 en 1681 verskyn het, dieselfde komeet was op pad na en terug van die Son (dit het later geblyk hy was reg), het hy nie daarin geslaag om komete heeltemal in sy model te laat sin maak nie. Dit was eindelik Newton se vriend, die redakteur en uitgewer Edmond Halley, wat Newton se nuwe wette in sy 1705-werk Synopsis of the Astronomy of Comets gebruik het om die invloed van Jupiter en Saturnus se swaartekrag op komete se wentelbane te bereken. Nadat hy historiese rekords bestudeer het, het dié berekenings hom in staat gestel om uit te werk dat die wentel-elemente van ’n tweede komeet wat in 1682 sy verskyning gemaak het, feitlik dieselfde was as dié van twee komete wat in 1531 deur Petrus Apianus en in 1607 deur Johannes Kepler waargeneem is. Hy het afgelei al drie komete is dieselfde voorwerp wat elke 76 jaar terugkeer. Dié periode is intussen aangepas tot elke 75–76 jaar. Ná ’n rowwe skatting oor die invloed van die planete se swaartekrag het hy voorspel die komeet sou in 1758 terugkeer.
Halley se voorspelling het waar geword, hoewel dit eers op 25 Desember 1758 gesien is. Dit het eers in 13 Maart 1759 deur sy perihelium beweeg – die aantrekkingskrag van Jupiter en Saturnus het ’n vertraging van 618 dae veroorsaak. Dié uitwerking is voor die komeet se terugkeer bereken deur ’n span Franse wiskundiges, Alexis Clairaut, Joseph Lalande en Nicole-Reine Lepaute, en hulle het voorspel die komeet sou op 13 April terugkeer. Hul berekening was net ’n maand uit. Halley self het nie die komeet sien terugkeer nie aangesien hy in 1742 oorlede is.
Die bevestiging van die komeet se terugkeer was die eerste bewys dat iets anders as planete ook om die Son wentel. Dit was ook een van die eerste suksesvolle toetse vir Newton se meganikawette. Die komeet is in 1759 deur die Franse sterrekundige Nicolas Louis de Lacaille na Halley genoem.
Die moontlikheid is al genoem dat Joodse sterrekundiges in die 1ste eeu n.C. al besef het Halley is ’n periodieke komeet. As bewys word ’n paragraaf in die Talmoed aangehaal wat verwys na " ’n ster wat elke sewentig jaar verskyn en die kapteins van skepe laat foute maak."
Wentelbaan en oorsprong[wysig]
Halley se komeet.
Halley se wentelperiode oor die afgelope drie eeue was tussen 75 en 76 jaar, hoewel dit sedert 240 v.C. gewissel het tussen 74 en 79 jaar. Sy baan om die Son is hoogs ellipties, met ’n eksentrisiteit van 0,967 (waar 0 ’n perfekte sirkel is en 1 ’n paraboliese baan). Sy perihelium, die punt in sy baan waar die komeet die naaste aan die Son is, is net 0,6 AE, effens minder as die afstand tussen die Son en die Aarde. Dit is tussen die wentelbane van Mercurius en Venus. Sy afelium, of verste afstand van die Son af, is 35 AE (rofweg die afstand van Pluto). Wat ongewoon vir ’n voorwerp in die Sonnestelsel is, is dat Halley ’n retrograde wentelbaan het; dit wentel om die Son in die teenoorgestelde rigting as die planete. Die baan se inklinasie is 18° tot die sonnebaan, met ’n groot deel daarvan suid van die sonnebaan. Vanweë sy retrograde wentelbaan het dit een van die grootste snelhede in die Sonnestelsel relatief tot die Aarde. In 1910 was sy relatiewe snelheid 70,56 km/s (254 016 km/h) toe dit verby die Aarde beweeg. Omdat sy wentelbaan op twee plekke na aan dié van die Aarde kom, sorg Halley se Komeet vir twee meteoorreëns: die Eta-Aquariïdes vroeg in Mei en die Orionides laat in Oktober. Waarnemings in 1986, met die laaste verskyning van Halley, het daarop gedui dat die Eta-Aquariïdes dalk nie van die komeet af kom nie, hoewel dit dalk daardeur versteur word.
Die wentelbaan van Halley (in blou) teen die wentelbane van Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus (i