CJ Langenhoven as kunstenaar2005 | LitNet
Thijs Nel 2007-06-13
by kuns nie. 
Elders het hy geprofeteer:
Ons is 'n volk van woord en daad,
min doen, maar baie praat.
Wees gewaarsku, vanaand gaan gepraat word.
Ons maak daar 'n gebruik van om die kuns teenoor die natuur te stel, asof die mens by die liewe God verbygegaan het om skoonheid vir sy lewe te skep. Die musiekstuk, die lied, die gedig, die drama, die roman, die skildery, die beeldhouwerk – het die natuur ooit so iets voortgebring? Is dit nie maar die mens wat daarmee sy eie verédeling bewerk het nie? In sy natuurlike wilde staat, sou die mens nie bloot materialisties wees net soos die diere nie? En as daar geskrewe staan "dat de mensch bij brood alleen niet zal leven" - geld dit nie maar vir die mens alleen nie?
Die mens is die enigste skepsel op aarde wat bewustelik idealisties is. En dit in twee rigtings, by die kuns en by die godsdiens. Elk van die twee maak sy eie besonderse beroep en het sy eie besonderse roeping en doel tot verédeling en gelukbewerking. Die beoefenaars van albei – die kunstenaar en die hervormer, soos Maarten Luther – gee hulle liefdadige diens aan nog meer as net eggenoot en kroos en kudde. Maar die wortels van hierdie bewuste idealisme groei vér en diep daar onder uit die onbewuste Skepping. 
Hy lê die klem verder hierop in 'n essay, "Die oproep tot verheerliking", met:
Hierin, in die verheerliking en verédeling van die lewe, lê die diens van die kuns.
Daarby maak hy die stelling dat ons almal, deur ons verbeelding, tot kunstenaars verhef word. Almal probeer om hulle bestaan met behulp van die verbeelding tot 'n beter, mooier gegewe om te tower.
Dat ek byna veertig jaar oud geword het voor ek ooit daardie roeping besef het en ernstig aan die werk gegaan het om my bydraag van diens te gee aan die opbou van my verwaarloosde en versmaaide taal, was die regstreekse gevolg van daardie deels ontbrekende en deels verkeerde invloede op my kindergemoed. 10
Hy verwys hier na skoolonderrig deur medium van Engels en Hooghollands in sy kinderjare. Dit is egter duidelik dat meester Marthinus Paulus Bloemkolk, as fyn-opgevoede mens, 'n vlam in die kind Langenhoven aangesteek het. Hyself stel dit soos volg:
My hartstogtelike toewyding aan my land en my nasie en my taal is maar die vrug van saad wat lange jare in die donker aarde gelê het, drooggehou en koudgehou sodat dit nie kon ontkiem nie. Maar die saad is in daardie vroeë jare gesaai. 
'n Mens kan net bespiegel oor wat hy nie alles sou verrig het indien hy langer geleef het nie. Die verstommende hoeveelheid werk wat hy in die bestek van 20 jaar die lig laat sien het terwyl hy onverpoos vir die erkenning en vestiging van Afrikaans geveg het, laat 'n mens in verwondering.
the result of knowledge and practice, the application of skill to subjects of taste, such as poetry, music etc., anything where in skill may be attained.
Met ander woorde, 'n deurtraptheid, bedrewenheid of vaardigheid in 'n betrokke dissipline, maar veral met betrekking tot die estetiese of te wel die skoonheidsleer.
Vir my is die skepping dit wat God geskep het as God, en kuns dit wat God skep as mens. 
Sou ons dit as wet van Mede en Perse aanvaar, plaas dit 'n geweldige verantwoordelikheid op die skouers van elke skeppend denkende mens.
Die skrywer (kunstenaar) roep tot aansyn wat sonder hom nooit sou bestaan het nie. Hy vul die werk van die Skepper aan. 
Inayat Khan verduidelik die ontwikkeling van 'n kunstenaar in vier fases:
Die binneste dryfvere van so 'n siel, en die geheimsinnige werkings en roerings van sy skeppende onderbewustheid waarvan hy self aan homself geen rekenskap kan gee nie, is onvatbaar vir (n)ietsbeduidende ontleding deur hom(self), nog minder deur 'n ander. 
In Salomo se Spreuke is daar 'n interessante verwysing na die kunstenaar. 'n Mens sou hiervan kon aflei dat kuns aan wysheid gekoppel word en dat dít, as skeppingsdrif of te wel energie, van die begin van die skepping af bestaan.
30	toe was ek 'n kunstenaar (die wysheid) naas Hom (die Skepper)
En só spreek Langenhoven:
Want sover as ons in staat is om die plan van die Bestier (Skepper) te ondersoek, vind ons twee dinge. In die eerste plaas, Wysheid; in die tweede plaas, Ondeurgrondelikheid. Dus moet die Ondeurgrondelikheid 'n gedeelte wees van die plan van die Wysheid. 
Whoever is devoid of the capacity to wonder, whoever remains unmoved, whoever cannot contemplate or know the deep shudder of the soul in enchantment, might just as well be dead for he has already closed his eyes upon life. 
Langenhoven se visie was dieselfde:
Vir my is daar so 'n opkyk in die bloue lug in, in die spoorlose diepte van die ruimte waaragter sterretjies vonkel en agter dié nog ander wat verder is. 
Hierdie universele gevoel van verwondering is die gemeenskaplike bron van die religieuse mistieke, die suiwer wetenskap en kuns ter wille van die kuns (dit wat vanuit innerlike noodwendigheid geskep word, vanweë die binneste dryfvere van so 'n siel om Langenhoven te herhaal). Verwondering is die gemene deler en emosionele naelstring wat die wetenskap, godsdiens en kunste saamsnoer. Die wetenskaplike, en so ook die kunstenaar, moet gelyktydig op verskeie vlakke leef en as 't ware deur 'n venster van tyd die ewigheid instaar en tydloos vasvang.
True genius is a mind of large general powers, accidentally determined to some particular direction, ready for all things, but chosen by circumstances for one. 
Dink hier byvoorbeeld aan buitengewone reuse soos Michelangelo en Leonardo da Vinci wat ingenieurs, beeldhouers, skilders en skrywers was, en op elke gebied ver voor hulle tyd. Ek sal maar net daarop wys dat Da Vinci reeds 500 jaar gelede vliegtuie ontwerp het wat eers die afgelope eeu in werking gekom het, terwyl die meeste van ons, wanneer ons 'n kruiwa stoot, onbewus is daarvan dat ook die nederige kruiwa aan hom te danke is.
Die verantwoordelikheid is groot om die meeste daarvan te maak vir homself, vir sy mede-reisigers, en vir die toekomstige reisigers wat nog sal opklim as sy eie uitklim-stasie lankal verby is. 
Hy was ook beskeie oor sy enorme bydrae tot Afrikaans en vermeld die volgende:
(E)k kan nie anders as om te voel dat dit my persoonlik allerminste sou pas om te praat van wat ek vir Afrikaans gedoen het. Wat my pas is om te streef na die verskuldigde besef van wat Afrikaans vir my gedoen het. Hy het my geleer wat dit beteken om deur 'n oorweldigende hartstog beheers te word, om saligheid te win uit liefdediens, om die koninkryk van die hemele te vind in 'n lewensroeping op die aarde, om 'n belang voor oë te hou wat oneindig groter is as my niksbeduidende eie belang. 
NP van Wyk Louw het in l939, sewe jaar na Langenhoven afsterf, dieselfde boodskap gegee met:
Die kunstenaarskap moet by ons, selfs in hierdie dorre burgerlikheid van ons, as 'n genade aanvaar word met die uiterste oorgawe daarvan; en hy wat doen, sal weet dat hy nie veel van die wêreld kan eis vir sy kunstenaarskap nie, maar dat hy oneindig veel van homself moet eis. 
Nou was daar van die vroegste tye af nuuskierige passasiers wat graag wou weet ... en hulle het die Kondukteur (die Skepper) gevra maar sy antwoord was: Ek seg niks. Ek verberg niks en ek openbaar niks. Maar ek het julle oë gegee om op te merk, en hande om fyner opmerk gereedskap te maak, en breine om te dink. Al wat julle self van my wondergeheime kan uitvind, gun ek julle van ganser harte om te weet. 
In sy toetrede tot die Académie Française, het Louis Pasteur die volgende gesê:
Oral in die wêreld sien ek die onvermydelike uitdrukking van 'n oneindigheid. Dit lei tot in die diepste van ons wese, tot geloof in die bonatuurlike. Die denkbeeld van 'n God is niks meer as 'n uitvloeisel van dié idee van oneindigheid nie. So lank as wat die misterie van die oneindigheid deur die menslike verstand aangegryp word, só lank sal daar tempels gebou word vir die kultus van die oneindigheid – wat God ook al genoem mag word, Bramah, Allah, Jehovah of Jesus. Die Grieke het begrip gehad vir die misterieuse mag van die verstokenheid. Hulle nalatenskap het gelei tot een van die mooiste woorde in ons taal – die woord entoesiasme – en theos – die god in ons. Op Frans, Dieu en soi – op Engels, the god within – Die grootsheid van menslike dade word gemeet aan die inspirasie waaruit dit voortspruit. Gelukkig is iemand wat die goddelikheid in hom dra – 'n ideaal van skoonheid, wie dit gehoorsaam en uitleef as 'n roeping in kuns of wetenskap. Alles word verlig deur 'n weerkaatsing van die oneindige. 
En hier moet ek byvoeg: binne die skeppend-denkende mens as 'n lewende tempel.
4 In Hom was lewe (vibrasie, animasie) en die lewe was die lig (kennis: "Laat daar lig wees" – laat daar kennis wees) van die mense. 
Die Grieke verwys na hierdie "woord" as Logos – dit word dan ook, volgens John Davidson, toegelig met die woorde: rede, intellek, berekening, intelligensie, woord, spraak, mistiese diskoers of redevoering, die Skeppende Woord:
It is by this power (Logos) that the creation is ordered and organized, expressing the supreme intelligence and wisdom of God. 
Die Mohammedaan of Moslem noem dit die Kalma.
The mind is essentially a survival machine. Attack and defence against other minds, gathering, storing, and analysing information – this is what it is good at, but it is not at all creative. All true artists, whether they know it or not, create from a place of no-mind, from inner stillness. The mind then gives form to the creative impulse or insight. Even the great scientists have reported that their creative breakthroughs came from a time of mental quietude. 
Sulke individue word as 't ware woestynheiliges. Die meeste gemeenskappe is salig onbewus van die kunstenaars in hul midde. Van Wyk Louw het in Berigte te Velde daarop gewys dat die kunstenaar nie veel van sy volk of omgewing moet verwag nie, maar juis veel van homself. In Raka het hy dit nog mooier gestel:
Ag, arme, eensame, eensaamlydende siel! – langes die pad van die menslike geskiedenis, Goddank, staan daar, behalwe die Een Grote, 'n aaneenuitgestrekte reeks van kleinere Golgotha's waar allerlei harlekyne: sieners, dinkers, leeraars, hervormers, martelaars, profete, kunstenaars, wetenskaplike navorsers, gekruisig is vir die heil van die mensheid. IN HOC SIGNO VINCES (Volhard en oorwin) – daar is geen ander weg van saligheid nie. 
Ter afsluiting wil ek probeer om, soos ek aan die begin van my praatjie beloof het, vir u te illustreer wat Schopenhauer bedoel het met sy bewering dat alle kuns die stand van musiek nastreef.
6. Ananda Coomaraswamy. Selected Papers; Samvega: Aesthetic shock en Traditional Art and Symbolism, Princeton.
7. CJ Langenhoven. Die Skepper as Kunstenaar, uit Aan Stille Waters 1. Essays uit Versamelde Werke. Nasionale.