Dit is ’n proses wat ’n mens nie kan voorspel of beheer nie. Jy sien iets, beleef iets, is onrustig oor iets dan kom die gedig in fases na jou.
Groot digters het al hieroor getob. Die mens is metafoor en meer. Nie alles word metaforiek nie. Daar is ook ander kragtige digterlike tegnieke soos die simbool onder andere.
Lees soveel moontlik goeie digters in Afrikaans en in ander tale. Jy kan net dig as jy weet wat reeds in jou taal gebeur het. Vir my is skryf verbind aan lees. En andersom.
Ja ’n mens kan ’n persoon leer om sy maksimale talent te ontgin. Ek bied self ’n werkswinkel aan al vir etlike jare en het ’n hele paar talente gesien “gebeur”.
Presies dieselfde proses. Behalwe die gedig is soos 100m naelloop en die romankuns is soos ’n maraton.
Ashley Kriel was ’n twintigjarige Suid-Afrikaanse aktivis wat op 9 Julie 1987 in Kaapstad deur polisie vermoor is vir sy rol in anti-apartheidsaktiwiteite.
Dis ’n boek vir lesers wat van geskiedenis, biografieë en ware lewensdrama hou en ’n dokument van ’n lae punt in ons geskiedenis.
Shirley Gunn is wit en het in gegoede omstandighede in Rondebosch grootgeword, maar was van kleins af bewus van ongelykheid. Sy is tronk toe vir haar beginsels. Sy is vals beskuldig van die bomaanval op Khotso House in 1988 en haar lewe is telkens bedreig. Haar huwelik met Aneez Salie het nie die trauma van die struggle oorleef nie. Sy is verder getraumatiseer deur die Waarheids- en Versoeningskommissie. Sy het gesê die waarheid is soos ’n kurk wat altyd weer op die oppervlak sal kop uitsteek, jy kan dit nie lank onderdruk nie. Sy is tans direkteur van die Human Rights Media Centre, wat bewustheid van aktivisme kweek deur middel van narratiewe historiese projekte, soos hierdie boek.
Waar kom hy aan al sy idees en storielyne? Van Heerden sê in die bedanking die volgende oor die ontstaan van die boek: “Hierdie roman het ontstaan toe my bergfiets my in Jonkershoek buite Stellenbosch afgegooi het … In die dae wat volg, plat op my rug met ’n stukkende ribbekas waar die fietsstang my met die valslag getref het en op pynpille wat kodeïen bevat, het ek droomsnapse op my Facebook-muur gepos … Dit was verbeeldingsvlugte oor ’n biblioteek aan die einde van die wêreld.”
Oor die woelige, hiper-aktiewe roman sê hy: “Die teks gaar dus op – nes die hamerkop, die weerligvoël, in sy nes opgaar aan die debris wat hy in die omringende landskap kry.” Van Heerden het tot aan die einde van 2016 die Hofman-leerstoel beset as emeritus professor van die Skool vir Tale en Letterkunde aan die Universiteit van Kaapstad – dus het hy die #Feesmustfall-beweging van naderby beleef en dit vind ook neerslag in die boek.
En uiteindelik is dit ’n uitasem leeservaring wat jou by die venster uitwaai, teen die kant van die kop klap en al vinniger laat omblaai, soos ’n Deon Meyer-misdaadroman. Leesstof uit die boonste rak, maar hou dit vir ’n naweek of vakansie wanneer jy al jou aandag daarin kan belê.
Rabie was moontlik besig om beskeie te wees toe hy na sy eie skryfwerk as “prosas” verwys het. Moontlik het hy probeer aandui dat sy “prosas” korter was as die gemiddelde “kortverhaal”. Dalk het hy met die word “prosas” te kenne probeer gee dat hy eksperimenteel te werk gegaan het. Ons weet nie presies hoe hy dit bedoel het nie, maar ons meen hy sou te vinde gewees het vir bydraes in die bundel wat eksperimenteel is, baie kort is en/of generiese grense laat vervaag deurdat hulle oorspronklik as koerantrubrieke of verhoogdialoog bedink is.
Smit Motors is, soos Zirk van den Berg se Ek wens, ek wens, ŉ meesterlike sprokie vir volwassenes, een waar die stryd tussen lig en donker nooit deur die bonatuurlike bepaal word nie. Eerder die besef dat gebrokenheid alleen nie kan keer dat ons die noodlot tart deur die helde en heldinne van ons eie verhale te word nie. – Jonathan Amid
Tussendeur die meer gewigtige boeke wat ek vir werk lees, verslind ek huishoudelike noir. Dikwels verval hierdie gewilde genre helaas in resepmatigheid: as jy ’n paar gelees het, weet jy gewoonlik lank voor die einde wat gaan gebeur en die kinkel in die stert verbaas jou glad nie. Hierdie was een van daardie, maar tog bly jy vinnig omblaai en sit jy op die punt van jou stoel.
Dis interessant dat die hele storie vertel word vanuit die oogpunt van ’n man in koma: hy kan elke (rare) aanraking voel, hy kan elke woord hoor en verstaan en soms, wanneer sy oë toevallig halfoop is, kan hy grys figure uitmaak. Hy kan egter nie roer nie. So hoor hy sy vriende bo-oor hom baklei oor hul eie huishoudelike sake en ruik hy met waterende mond hoe hulle Indiese wegneemkos eet terwyl hy deur ’n buis in sy maag met ’n koue vloeistof gevoed word. Hy word deur ongevoelige verpleegpersoneel soos ’n sak patats rondgeslinger en deur hartelose dokters gedruk en bevoel. Dis slegs sy meisie, Bea, wat agter sy rug inkrul en hom alles van haar dag vertel, maar hy voel sy doen dit soos iemand wat in ’n dagboek skryf of by ’n priester bieg: sy deel goed wat sy nooit sou deel as sy geweet het hy hoor nie, dinge wat haar sleg kan laat lyk, waaroor sy gejok het, waaroor hy haar (in die verlede) sou kon spot.
Sy grootste wens is om dood te gaan. Maar dan ontmoet Bea iemand anders en skielik wil hy lewe: hy wou doodgaan met ’n geliefde wat oor hom rou, nie alleen nie. Hy span sy merkwaardige wilskrag in om ’n vinger te roer om vir iemand te wys hy is nog daar binne. Gaan hy hierin slaag? Gaan hy uitvind wie hom gestamp het en wat Bea se agenda is? Lekker ontspanningslektuur, hoewel die einde my nie bevredig het nie.
Louise Penny se verhale speel af in die dorpie Three Pines, iewers in die ysigste deel van Kanada. Dis so klein en geheimsinnig dat dit nie eers op ’n kaart gevind kan word nie. Die mense wat daar woon en die eienaardige moorde wat gepleeg word, is vervleg met die lewe van die speurder Armand Gamache.
Glass Houses gaan deels oor ’n waagstuk om dwelmhandelaars vas te trek maar dis veral die geheimsinnig cobrador, ’n gemaskerde figuur wat verskyn en bloot in ’n openbare plek in ’n mantel gehul staan. Hy/sy is die gewete van iemand wat iets so verskriklik gedoen het dat ’n gewete in sigbare vorm moet kom om vergelding te eis. Die ontknoping in hierdie verhaal is fassinerend.
In Kingdom of the Blind word gebeure uitgebrei wat met die dwelmhandelaars en ’n aweregse kadet wat Gamache teen almal se sin (en teen sy eie beterwete) tot die akademie toegelaat het, maar daar is ook veel meer. Dit begin met ’n byeenkoms van drie onwaarskynlike eksekuteurs van die boedel van ’n vrou wat hulle glad nie geken het nie. Met kinkels in elke moontlike kabel ontwikkel dit in ’n raaiselagtige moordverhaal wat slegs Gamache met sy besonderse insig en mensekennis kan oplos.
Die rol van sosiale media kom onder die loep. Wat veral tref, is dat afknouery glad nie meer ontsnap kan word nie. Wanneer ’n kind van die skool af tuis kom, is die boelie steeds daar op sosiale media en met ’n baie groter gehoor as in ’n geslote omgewing.
Ek kan nie namens anders skrywers praat nie, maar sover skryf ek oor mense, vraagstukke en storielyne wat ek ken, of vir my belangrik is.
Dit is moeilik vir my om te peil. Ek skryf net soos ek skryf. (Duidelik het ek nie tale of kreatiewe skryfkuns bestudeer nie. Ek het ’n graad in politiek. Nee, ek weet ook nie hoekom nie.) Ander mense sê my boeke is filmies, amper draaiboeke.
Petra sit in ’n verlate speelpark voor sonop. Sy rook. Haar hoodie is oor haar kop getrek. Sy is bang vir wat die dorpenaars met haar sal doen as hulle wakker word en besef ’n queer het ingetrek. Die toneel is vroeg uitgesny.
Mense wat se oë te naby aan mekaar sit kan jy nie vertrou nie! Nee, ek spot net. Sy gee omtrent daagliks vir my advies. Ek weet nie wat ek sonder haar eendag moet doen nie.
Ek moet die klaarmaak van twee manuskripte balanseer met ’n nuwe besigheid op die been bring. Vir ’n skrywer en kunstenaar, my vrou Hannelie Coetzee, is patente, kontrakte, personeel en prokureurs omtrent Grieks. Hou vir my duim vas.
Lien Botha is visuele kunstenaar en skrywer. Daar is ’n “gesellige simbiose” tussen die kunsvorme, vertel sy: “Die twee het maar altyd hand aan hand geloop as ek nou daaraan terugdink. Weeklikse besoeke aan die Openbare Biblioteek in Pretoria-Noord saam met ons moeder, het dieselfde betowering gehad as skemer se speel-speel met die vorms van blare en die teksture van takkies … Dis wonderlik om op ’n latere ouderdom ’n tweede asem te kry met ’n ewewydige loopbaan.”
’n M in kreatiewe skryfkuns “het aan my die aanmoediging sowel as kardinale padwysers gegee om ’n manuskrip te voltooi.”
Sy is weer besig aan ’n manuskrip: “Ek meen dit is drasties anders. Hierdie roman handel oor die wel en weë van ’n kunskurator wat moet oorleef binne die komplekse uitbuiting en sisteme van die kunswêreld.”
Hoe voel dit as ’n wegholvuur jou aardse besittings bedreig? “Surrealisties. Jy word vinnig gereduseer. Vroeg daarde oggend (van 11 Januarie 2019) het ek geweet hier kom ’n ding. Die noordwes het soos ’n woedende despoot geblaas, en dit was reeds onheilspellend want dit is ons winterwind daai. Raymond was in die stad dié oggend, maar ek het ’n paar geliefde boeke, cd’s, rekenaars, dokumente en ’n tas met allerlei in die motor gesit en dit buite die hek gaan parkeer. Daarna het ek die tuin natgespuit en die gas toegedraai. Die brand het later oor die teerpad gespring en ’n bergpad van verwoesting oopgekloof, waar dit teen skemer aan die suidoostelike kant van ons dorp geblus is, grotendeels weens reën wat begin uitsak het. 31 huise is in puin gelê en 28 erg beskadig.”
Groot Afrikaanse Roman? “Daar was al ’n hele paar en 2019 lyk vir my hels belowend. Maar ja, wie weet … heel moontlik is ’n skrywer tans grootskaals aan die timmer in ’n klein kamertjie iewers tussen Koffiefontein en Triomf.”
Sypaadjielangs, hoe voel sy oor die gevaar om ‘toondoof’ oor te kom versus vryheid van spraak? “Ek skat dis veiliger om te fluister of gebaretaal te gebruik in ’n land waar menswaardigheid nog tot verhaal moet kom.”
Ek het nie ŉ elevator pitch nie, vat saam met my die trappe dan praat ons. Ek is ŉ prediker (ek hou van die ou woord, preacher), skrywer, kunstenaar, kwasi-filosoof, crossfitter.
Die boek gaan oor perspektief. Ons het ŉ sekere perspektief en opinie en natuurlik dink almal hulle s’n is die regte een, die een wat regop is en almal anders is onderstebo. Die boek vertel dat Jesus se perspektief regop is en die rede hoekom Hy so vreemd vir ons voorkom is omdat ons die is wat onderste bo is, die kat aan die stert beet het, die wortels van die boom lê eintlik in die hemel. Jesus se koninkryk is nie onderstebo nie, ons is.
Die hele proses was seker ŉ jaar lank, meeste van die skryfwerk het ek in November en Desember gedoen, wanneer die wêreld bietjie stiller is. Die moeilikste is altyd die persoonlike dele, ek twyfel altyd of ek dit moet insluit.
Ek lei die Kaapstad kampus van InVia Gemeente, ŉ kontemplatiewe gemeenskap. Ek praat met besighede oor betekenis en hoe om werk te doen wat saak maak. Ek hou van kruisfiks en kan darem al so 170kg opstoot.
Beteken ek iets? Ek dink nie dit verskil nie, ŉ mens is maar mens, ons soek dalk net op ander plekke vir die antwoord as ŉ eeu of millennium gelede.
Haar boek Kelder word verfilm en Die laksman se dogter is met die @kykNet-Rapport-filmprys bekroon. Sy vertel: “Nog voor ek ’n bibliofiel geword het, was ek ’n filmverslaafde. Ek is visueel ingestel; elke paragraaf is ’n toneel wat voor my afspeel. In die vroeë oggendure, in daardie salige toestand tussen slaap en wakker word, pak idees my beet en spook dit by my, tot ek ’n tipe raamwerk in my kop opstel met karakters, plot en milieu.” Maar wanneer sy eindelik begin skryf, slaan die storie sy eie rigting in, en dan is die einde selfs vir haar ’n verrassing. “Dit vat my ’n rukkie om gefokus te raak tydens die skryfproses, maar as ek die storie behoorlik beetkry, los ek dit nie, of dalk is dit die storie wat mý nie wil los nie.”
Ja, sy is weer aan die skryf: “Die manuskrip waaraan ek tans werk, bevat elemente van historiese fiksie. Dit handel oor die wel en weë van vier susters tydens die Tweede Wêreldoorlog, en hulle interaksie met Stormjaers, Rooilussies en ’n Italiaanse krygsgevangene.”
Gaan luister na Christopher Hope by die FineArts Kunstefees in Hermanus (7 – 17 Junie), waar hy ’n boekepraatjie lewer oor sy reisjoernale op 11 en 12 Junie om 10:00.
Sy dink lank en skryf vinnig: “Die meeste van my skryfwerk word in my kop gedoen, voor dit op papier of rekenaar losgelaat word. Ná lank se gedink, word dit dikwels soos ’n oorryp stoelgang losgelaat.”
Die beste Afrikaanse boek wat sy onlangs gelees het, is Die ongelooflike onskuld van Dirkie Verwey deur Charl-Pierre Naudé. “Dit voel asof Murakami en Robbins in ’n klitser saam met Afrikaanse eiers gesit is en hierdie boek gebak is. En dan is Naudé se digterlike taalgebruik, marginale verbeelding en sy geslepe sin vir humor totaal verleidelik,” reken sy.
Verveel ander skrywers se boeke haar soms? “Ek ly maklik aan leesdepressie. Ek bewonder mense wat konstant ’n boek in die hand het. Dis vir my maklik om ’n boek op te tel en neer te sit. Maar ek vind dat wanneer ’n boek my aangryp en intrek, ek amper ’n gevoel van rou ervaar as ek klaar gelees het.”
In een van Schalk Schoombie se kortverhale lees ek Robert A Heinlein raak. Wikipedia noem hom die ‘dekaan van wetenskapfiksieskrywers’. Hy was ’n lugvaartingenieur en het aangedring op wetenskaplike akkuraatheid in sy fiksie. Hy was dus die pionier van die subgenre ‘harde’ wetenskapfiksie.
Ek is geen lysiemens nie. Ek verpes bullet points. Dinge moet vir my kontingent wees, spontaan – lukrake brokke informasie moet mekaar uit alle oorde verdring. Ek lees ŉ paar boeke per week, dikwels meer as een tegelyk, maar kry dit eenvoudig nie reg om rekord te hou van wat ek lees nie. As ek weer sien, is die lysie tien boeke agter. Ek glo slegs die boeke wat in my kop bly vassteek, is die moeite werd. As ek dink aan verlede jaar se leesvreugde, is daar ŉ handvol boeke wat uitspring.
“Neem jy dit op? Nee, sit af daardie ding. Jy kan liewer vir my vrae stuur.” Sy beduie afkeurend met haar slanke hand.
So staan dit op Wikipedia: Helene Marié Blomerus is op 24 Desember 1931 op Keetmanshoop in Suidwes-Afrika (tans Namibië) gebore en sy word ook daar groot. In die sestigerjare is sy mederedakteur van die tydskrif Wurm en lewer bydraes tot verskeie tydskrifte soos Ophir, Izwe, Sestiger en die Tydskrif vir Letterkunde. Sy verhuis gereeld en bly op een of ander stadium in Namibië, die Kaapprovinsie, die Vrystaat en die Transvaal. Later aanvaar sy ’n betrekking by die Universiteit van Suid-Afrika se Departement van Onderrig en Tegnologie, waar sy as ’n draaiboekskrywer van opvoedkundige programme werk.
Die uitgewer waar ek werk, gaan haar essays publiseer. Die kontrak lê op ŉ lae tafeltjie. Ek wil ŉ stoel nadertrek, maar sy gaan kniel flink by die tafeltjie en begin teken. Toe ek verbaas is oor haar soepelheid, meld sy dat sy haar voet hoër as haar kop kan lig.
Sy vertel ŉ staaltjie wat iets oor haar lewensbeskouing verklap: Sy was by Medunsa waar ŉ professor vir ŉ groep van hulle sy beendere wys.
“Wel, die siel sit in die kop, êrens agter die oor, so ek vermoed hy word afgekook,” antwoord die professor.
Sy lees baie, maar nie juis Afrikaans nie. “Wee’ jy, ek sien daar’s tot nou ŉ boek Moord op Karibib. Die skrywer het seker net daar verbygery,” reken sy.
“Dit was 1979. Rosa Keet en Merwede van der Merwe het my genader om deel te wees van die nuwe Afrikaanse TV musiekprogramme wat hulle sou vervaardig vir die SAUK. TV was toe net vier jaar oud. Rosa het my aangepor om ook ’n liedjie in Afrikaans te skryf. Sy het net gesê: ‘Ek weet jy kan dit doen’.
“Ek het met ’n Croxley-klaswerkboek en ’n potlood by die tafel voor die venster gaan sit en die eerste sin geskryf: “Ek loop die pad al lank my lam, so kaalvoet deur die kou”. Ek het alles net soos een lang gedig geskryf; geen versie, koor, brug, versie koor nie. Ek het niks van liedjieskryf of struktuur geweet nie.
“Ek het dit die volgende dag vir Rosa gegee en sy het dit na Zane Cronje, destyds ’n baie bekende, briljante pianis en musikale regissseur geneem. Hy het dit getoonset en ek kon nie glo dat my woorde so mooi kon klink nie. Hy het niks daaraan verander nie, net die gedig in sy volheid gekomponeer.”
“Die Sondag na Ralph (Kerkorrel) se selfmoord, kom my man Tony uit die tuin met ’n blou ballon in sy hand. Hy het dit in die bougainvillea sien hang. Daar was seker gister ’n troue by die kerk hier anderkant, sê hy. Nee, het ek geglo. Dis Ralph. Ek het die ballon in my kamer gehang. En toe droom ek hy kom kuier vir my, so nonchalant, asof niks gebeur het nie. Ek het die lied geskryf om myself te troos, om van my woede en seer jeens hom ontslae te raak en in die proses het die lied ook baie mense getroos. Die reaksie daarop is tot vandag heilig – dis of mense eers huiwer om hande te klap en dan bars ’n luide applous los. Hy was só bemind, al het hy nie altyd so gedink nie.”
“Na my mening is die trilogie ’n reismistiek wat vaagveg binne die tydgleuf van die laat-negentiende eeu afspeel teen die agtergrond van geskiedkundige gebeure soos die walvishandel, industralisasie, ontvolking van die platteland, die wegsterf van minderheidstale, die opkoms van ’n wêreldmag en landskapverkenning. Dit wil egter tydloos wees in die uitbeelding van sekere oerbeginsels. Die ruggraat van die verhaal is die lewenstrewe van Eron Verberger. Dit is ’n soort coming of age-verhaal; fantasie-avontuur eerder as jeugboeke. Dit wemel van buitengewone belewenisse in doodgewone omgewings en doodgewone belewenisse in buitengewone omgewings.”
“Ek is my lewe lank op die uitkyk vir alternatiewe beskouinge, nuwe beeldings, metafore. Met die skryf van Die Bergengel en Die Wonderwese wou ek met ’n digterlike stembuiging ’n allegorie skep, ’n uitgebreide metafoor van ’n mens se reis na sy of haar binnelandskap. Uiteindelik sal die trilogie gelees kan word as een baie lang gedig.”
“Ek het die laaste dekade net opdraggedigte geskryf. My digterlike idees stort ek in die trilogie – dis waarom dit vir my so heerlik was om die digter Anav Elanov as karakter in Die Wonderwese uit te brei. Die digkuns sypel oral in – of jy tuin maak of tee maak, die kat voer of appeltert bak. Digterskap is ’n denkwyse.”
“Die digkuns het my klankgevoelig gemaak en ek kies klanke wat by ’n sekere plek of karakter pas. Meeste van die name in die trilogie het ek uit die lug gepluk – en wat ’n lekker speletjie om dit uit te gorrel! Ek het gesoek na name wat ’n soort profetiese voorskouing is van dit wat karakters deur die verloop van die trilogie word. So het ek op allerpragtige Hebreeuse name afgekom: Eron (“verligte”) Anav (“sag”) is die digter, Talia (“dou uit die hemel”) word die Reine genoem en Gibor (“sterk”) is die klokgieter en vader.”
“Ek leef myself heeltemal in die fiktiewe landskappe in, maar ek maak dit toeganklik en oortuigend vir lesers deur stip beskrywings van die landskapvorming, die weerstelsels, die fauna en flora, die streeksgesegdes, kleredrag en gebruike van elke gebied. Om die verhaal verantwoordbaar te hou, werk ek die afstande en getye presies uit en respekteer natuurverskynsels soos die effek van mistigheid op klank of die feit dat ’n eiland altyd ’n natter en ’n droeër kant het. Op dié manier plant ek myself stewig op vaste aarde.”
“Omdat ek myself daagliks oorgee aan die stories en kuns in my kop, is my alledaagse omgewing geweldig georganiseerd. Ek het van baie jongs af vir myself stelsels geskep om ’n brug te kan hê tussen my verbeeldingslewe en die gewone lewe. Ek gee nie ’n blou duit om as ander mense in chaos leef nie, maar ek bestuur my eie lewe en gevolglik mis ek nooit ’n sperstreep nie. Ek is egter ook genadig met myself, ek smeer myself nie te dun nie, daarom skryf ek slegs soggens as my seuns op laerskool is en saans as hulle slaap. In die middae, naweke en vakansies verlustig ek my aan die wonders van die gewone gesinslewe – voordat ek weer terugroei na Gabriëllië.”
“Ek gebruik die magdom nota’s wat ek deur die jare tydens reise gemaak het, maar ek doen ook ontsaglik baie navorsing. Ek het ’n groot behoefte om die beweegredes van my karakters te verstaan. Wat is byvoorbeeld die “bestanddele” van ’n sadistiese psigopaat? Ek het Dante se Heilige Komedie as interteks gebruik in die trilogie en Die boek van Enog wat geskryf is deur Noag se oupagrootjie. En dan is daar ook ’n kopknik in die rigting van Batman en die Joker.”
“Dis ’n veelkleurige, eerlike oergeskrif. Die Bergpredikasie van Mattheus 5 het my nog altyd gefassineer, omdat dit sulke agterstevoor logika het. In Die Wonderwese het ek allerlei Bybelse verwysings versteek soos die kaptein van die gevreesde Nisiaanse Perdeweermag, Kornelius (wat gebaseer is op die Romeinse offisier in Handelinge en Petrus se visioen van die onrein diere wat rein verklaar word). Vir die engelogie in Die Wonderwese het ek gekyk na Daniël. Maar nêrens in die trilogie word die woord “God” gebruik nie. Hierdie is hoogstens ’n gelykenis.”
Min of meer die ganse land bemin hierdie flambojante buiteruimtelike reisiger reeds vir dekades. En, soos met elke besitting, wil ons hom in ’n boksie sit met ’n etiket op; wil ons hê hy moet presies dieselfde bly en vir ewig droef-snaakse, verbeeldingryke stories in ’n minieurtoon met ’n Liewe Heksie-stem vertel.
Sommige mense probeer nie om enigiets anders te wees as wat hulle is nie. Moontlik kán hulle nie, miskien makeer hulle die orgaan vir voorgee, inpas, probeer plesier. So iemand was die koddige, mollige seuntjie Niel le Roux. Sy vroegste herinnering het te doen met ’n sandput vol katdrolle. En twee feetjies met goue stof; ’n skraal een en ’n dik een.
Kan dit net ’n week gelede wees dat ons in die besige strate van Stellenbosch gestap het? Die afgelope week was ’n lang jaar. Die dae is leeg en ons voetstappe weerklink hol soos in ’n leë gebou. Die Woordfees, ons laaste fees vir die afsienbare tyd, was besig en jolig en as ek daaraan terugdink, vloei alles ineen. Soveel kunstenaars en skrywers, soveel aanbiedings, soveel mense. Ek onthou spatsels boekomslae, oomblikke in die teater wanneer die ironie van die lewe jou vierkantig tussen die oë tref, soos in Valsrivier, die verwerking van Dominique Botha se bekroonde roman. Soos in Kamphoer, wat ook haar ontstaan as boek gehad het: Francois Smith s’n. Dan was daar ook Marita van der Vywer sê Die dinge van ’n kind wat op die planke beland het. Dit verg ’n spesifieke, magiese fokus om ’n roman as teaterstuk te vergestalt. Op die ou end is alles stories, maar die manier waarop dit vertel word, verskil.
En dan is jy terug in jou studeerkamer of in my geval, plat op jou bed met jou laptop. Isolasie is geen vreemde konsep vir skrywers nie, maar ná die feestelikheid is dit ekstra stil. En toe sink dit opeens nasionaal heeltemal in: die implikasies van Covid-19. Ons werk van die huis af. Die supermark is ’n spookdorp, dis soos om saans op die skoolterrein te wees. Mense beweeg versigtig, op ’n afstand, gemasker en gehandskoen.
Skielik is ons op ’n verlate eiland. Ek slaan my oë op na die boekrakke en ek is besonder bly dat ek soveel boeke gekoop het waarvoor ek nog nie tyd gehad het om te lees nie. Boeke, glo ek, is meer waardevol as blikkieskos en toiletrolle. Skielik is ons op ’n verlate eiland.
Die Woordfees het afgeskop. Dis die enigste fees waarvan die naam aandui dat dit ook oor skryfwerk gaan. Dis ’n fees waar boekgesprekke bygewoon word. Dis immers Stellenbosch.
Is nogal vermaaklik. Veral as ek dit probeer gebruik in gesprekke met mense. Soms lei dit tot selfspot, want dis aanstellerig. Ek wens net ek was minder toondoof. Gelukkig neem ek nie myself so ernstig op, dat ek onder die vyeboom sal gaan sit en met ’n pose in die lug staar en, hees gestem, voordra nie. Ek dink tog daar is iets soos die nege muses wat soms vir ons snitte uit die Akasjiese rekords voorspeel.
Ek luister na musiek en ’n reël uit die liriek prikkel my. Ek sien iets en dink daaroor na. Kyk na ’n fliek en onthou ’n beeld – of kyk na skilderye en dokumentêre films op You Tube. Ek probeer my oog te leer om meer om my te kyk. Ek voel onmagtig as ek byvoorbeeld na Bach luister, want hoe kan ek daardie matematiese presisie vasvang in ‘n gedig. ’n Mens begin maar met ’n skrale gediggie, so ’n skelet, wat jy dan moet oppomp met dikmelkwaterpoeiers en daaglikse oefeninge.
Ek het nie ’n spesifieke tyd nie. Die heerlikste tyd om te skryf is wanneer jy in een van daardie ellelange vergaderings sit en verswelg word deur ’n strontvloed van nonsens. Jirre, om te dink mense wat pretendeer om intellektueel te wees, kan met soveel retoriese oordaad vorendag kom. Jy word gedwing om af te skakel en te konsentreer, veral aangesien jy vasgekeer word en nie kan vlug nie. Ek begin altyd sulke lang rye rymwoorde te maak.
Ek hou nie daarvan om oor my eie werk te praat nie. Ek vind dit ook vervreemdend om artikels oor my werk te lees, alhoewel ek soms dink: sjoe, ek het nie daaraan gedink nie. Ek weier om my gedigte met studente of leeskringe te behandel.
Daar is gedigte oor die dood van my ma in 2015; daar is gedigte oor moderne skilders; daar is gedigte oor Middeleeuse en eietydse geestelikes; gedigte oor die Katolieke kerk (ek is ‘n lapsed Catholic, lou in die mond). Ek probeer sin maak oor Fees Must Fall, oor die verniel van die planeet en op siniese wyse sluit ek af, met Von Trier se Melancholia waarin Leo, Justine en Claire sit en wag vir die groot planeet om met ons s’n te bots – vir die finale knal.
Ek het miskien ŉ oeg of ŉ nies hie of daa gesteel, maa hulle elkeen op hulle eie is uniek, en nie gebase op mense wat ek kennie.
My skryf het begin by gedigte. Dit was deel van my present an my ma vi haa birthdays, en Mother’s Day. Ek het dit die eeste kee getry, en toe ek sien hoe dit my ma raak, het ek dit anmekaa gedoen. Ek het deu my jongmense liewe gerebel en my vegooi in drank en parties, en het my gedigte skrywery en liesery weg gedruk. Maa dit wee later in my 20s wee opgetel. Maa ek het nooit in Afrikaans of Kaaps rêrig geskryffie, tot nou toe nie. Wan ek hettie die taal wat ek praat gesien as ŉ taal wat ŉ mens kan in skryfie, wan niemand annes het dit gedoenie.
Deborah Steinmair stel ’n splinternuwe krimistem bekend, dié van die UK-student Olivia M. Coetzee, wat haar misdaadroman oor die Kaap in sy geheel geskryf het in die taal van sy mense – Kaaps. Welkom, Innie Shadows. Armoede, tik en godsdiens is ’n groep vrinne se daaglikse brood tot een van hulle vemis raak. Waa is Carl, hoekô niem Gershwin sy eie liewe, en wat lê agte die vebrande lyk wat in Shadow Heights gekry wôt?
Renée Rautenbach Conradie se boek Met die Vierkleur in Parys verskyn by Protea sodra die drukpers weer begin rol. Dis ’n historiese roman oor ’n jong Afrikaanse argitek wat help ontwerp aan die Suid-Afrikaanse pawiljoen by die Wêreldskou in Parys in 1900. Die Bolander Paul Roux het ’n Joodse geliefde in Kaapstad, maar word verlei deur die aanloklikhede van die stad van die liefde. Die leser ervaar saam met hom die kleure en geure van jolige Parys en ’n brok van ons geskiedenis wat aan vele heeltemal onbekend is. Dis onweerstaanbaar aards geskryf. Hier is ’n proesel:
“Die kaal stamme van rye bome om ’n vierkantige plein blink onder die lampligte. Daar is ’n paar kafees waarvan die vrolikheid buite toe trek, maar hulle stap verby, die bult af tot hulle by ’n eetplek op ’n hoë hoek kom. Van buite af hoor Paul die geruis van stemme.
Sébastien sit met ’n glas voor hom. Paul hang sy jas en hoed aan ’n kapstok op en skuif by die tafel in terwyl die Fransman iets bestel om te drink. Paul leun gemaklik terug en steek sy pyp op. “Dis darem ’n raserige dorp van julle dié!”
Die meisies hardloop al jillend vorentoe en agtertoe, skop reg die lug in, buk af grond toe om hul broekies te wys en slaan bollemakiesie – alles met die grootste lawaai. Paul neem ’n paar stewige slukke van die glas voor hom en probeer verstaan wat geskree word deur die gehoor en die danseresse, maar kan nie.
Hy kyk na Sébastien, maar dié lag so hard vir die woorde wat die meisies uitgil, dat hy nie agterkom Paul lyk geskok nie. Twee van die meisies het kniebroeke aan, bloomers soos sy ma sou sê, maar die ander twee se swart kouse kom tot net bokant die knie en verder is daar niks. Hy soek na sy pyp sodat hy rustiger kan lyk en nie so ooglopend geskok nie.
“Dan is dit maar goed dat jy nie die woorde verstaan het nie. ‘Vulgêr’ is seker die beste woord, maar hier is dit altyd baie snaaks.” Sébastien bestel nog drank. “Die rooikop, sê jy? Ag nee wat, sy kan nie dans nie en het jy gesien dat sy nie in die spreibeen kon sak nie? Seker ’n nuweling, want ek het haar nog nie hier gesien nie.”
Vir elke boek maak ek ná die eerste draft ’n opsomming oor twee dubbelbladsye met ’n tydlyn langsaan. Dit help my om leemtes raak te sien en waar hoofstukke rondgeskuif kan word of wat moet gewoon geskrap word. Vir Bloedsteen was die proses ekstra belangrik weens die tydspronge en parallelle verhaallyne.
Voordat ek daaraan begin skryf het, het ek ’n taamlike ruggraat gehad van waarheen die boek wou gaan en het uitgebreide aantekeninge oor die karakters gemaak, maar daarna het ek dit oorgelaat aan ure en ure op my sitvlak en hopelik ’n skeut magic of twee om die proses te voltooi.
En om dinge bietjie deurmekaar te maak, is dit alles baie meer ongeorden as wat dit hier klink en in verskillende kleure penne. Daardie deel is ’n bietjie van ’n bygeloof, ek glo dit help om te my kop los te maak.
Jou hoofkarakter is ’n veteraanspeurder en diep menslik. Waar het jy inspirasie vir speuradjudant Storm van der Merwe geput?
Storm het saam met my gegroei soos wat die boeke gebeur het. Sy’s nie eintlik op enigiemand spesifiek geskoei nie. Ek dink op die ou einde het ek meer in myself gaan delf en meer onder haar vel gekom. Ek hoop ek kan dit volhou in die toekoms!
As navorser en bekroonde joernalis en redakteur het jy ’n fyn neus vir ’n nuusstorie getoon. Sou jy ’n speurder kon wees?
Dis baie snaaks. Toe ek op laerskool was, is my ma se handsak deur haar slaapkamervenster van haar bed af gesteel. Ek het met groot belangstelling ingesit in die speurders se ondervraging en soos ’n regte voorbarige kind met etlike voorstelle gekom oor hoe ek dink mens die skuldige kan vang. Totdat een van hulle gesê het ek moet ’n speurder word! Dit was in die tyd toe speurders nog die diefstal van ’n handsak sou ondersoek.
Ek moet sê ek dink boeke weerspieël ’n baie meer romantiese idee van die bedryf as wat die werklikheid is.
Hermanus is waar albei my ouers begrawe is (dalk dié dat die begraafplaas ’n rol in die boek gekry het) en die dorp waar hulle die langste gewoon het. Die eerste draft van Bloedsteen is in 2018 op Hermanus geskryf, terwyl die dorp vasgevang was in onluste.
Ek probeer gewoonlik soggens eerste ding skryf en soms duur dit voort tot in die aand, maar tans, met die inperking, is alles op sy kop gekeer en sukkel ek om ’n ritme te vind.
Die idees en temas vir Bloedsteen kom vanuit verskillende plekke: die diamante uit ’n gesprek met ’n Uber-bestuurder en die mode het ek spesifiek gaan navors deur ’n lang gesprek met ’n ontwerper, ’n moderedakteur en ’n modelbaas. Die res is verskaf deur Suid-Afrikaanse nuus met sy vele interessante egosentriese en korrupte karakters.
Ek skryf soms kortverhale as vingeroefeninge, maar is nie noodwendig baie goed daarmee nie en hier en daar krap ek aan ander idees: ’n populêre radiodrama dalk, ’n kinderboek moontlik, maar telkemale roep die spanningsgenre my weer. Tans is ek besig met ’n boek met ander karakters as Storm en haar maats. Ons sal sien of dit uitwerk.
Die skrywers van Die liefdesboek: God se liefde vir ons en ons liefde vir mekaar (Lux Verbi) het in die Bybel en hul eie lewens gedelf om die aard van liefde te herontdek.
Christine: Ek dink die boek is van groot waarde in hierdie tyd aangesien dit ons weer aan God se standvastige karakter in onseker tye herinner. Sy liefde is getrou. In die boek neem ons die leser op ŉ reis om met vars oë na die liefde te kyk. Iets waarvoor ons in hierdie stiller dae tyd kan maak. Ek dink ons het juis nou die anker van God se liefde in ons lewens meer as ooit nodig.
Marielle: Geen virus of siekte of dood kan ons skei van Sy liefde nie. Leef Sy liefde tuis in hierdie tyd.
Christine: Die idee vir die boek is gebore tydens ŉ radio-onderhoud oor die mooiste liefdesverhale van die Bybel wat ek met Marielle tydens my program op Radiokansel (Dinsdagoggende van 9:00 tot 11:00) sowat twee jaar gelede gevoer het. Marielle het daarna met die raamwerk van die hoofstukke vorendag gekom. Sy het ook haar gedeelte eerste geskryf. As pastoor was sy verantwoordelik vir die teologiese grondslag waarvandaan ek verder gewerk het as joernalis en skrywer. Ek het veral aandag gegee aan die praktiese toepassings van die liefde, die getuienisse van mense en aanhalings van bekendes oor die liefde. Ek en my man is see toe vir 14 dae gedurende die Paastyd verlede jaar en het ek daar elke dag ongeveer ses ure lank geskryf. Dit werk vir my die beste om dit alles op een slag te voltooi.
Christine: Ja, daar is inderdaad al baie boeke oor dié onderwerpe gekryf. Ek dink tog ons boek het ŉ vars aanslag in die manier waarop die inhoud aangebied word. Boonop maak die feit dat dit ŉ werksboek is waarin die leser aangemoedig word om notas te maak asook die pragtige illustrasies deur Paula Dubois, Lééf met hart & siel se kunsdirekteur, dis uniek en anders.
Ek droom van kleins af dikwels dat ek moord gepleeg het, maar ek kan nie die besonderhede onthou nie, of die motief. Ek weet net ek is diep skuldig. Dan wonder ek soms of ek nie dalk op ’n ander vlak, in ’n parallelle heelal, gemoor het nie. Die vae skuldgevoel kry ek moeilik afgeskud. Ek het begin om in die nag op my foon “Notes” te skryf oor my drome, soos nou die aand s’n: “Die virus gee mense geheueverlies tot verskillende mates. Hulle kan nie onthou hoe om te leef nie. Sommige kan wel nuwe herinneringe skep en hulle word die wyses. Ander moet elke dag leef asof dit die eerste is, soos groundhog day. Die vrou het vergeet hoe om te slaap. Soms kry sy dit per ongeluk reg, net om wakker te skrik en weer glad nie te weet hoe nie.”
Ek is altyd verknog aan raaisels. Ek reken hierdie een is ook snel bewegend, dalk met meer aandag aan karakters. Huishoudelike noir is ’n groot sambreel. Die fokaliseerder is ’n vrou en sy is lekker onbetroubaar en soms die kluts kwyt. Dis nogal donker, maar uit die swartste modder ontspring die witste lelie, of dalk die blinkste galgehumor.
Niks was moeilik nie, dit was, soos Jeanne Goosen gesê het van skryf, soos om te toor of te droom terwyl jy wakker is. Die storie en karakters het my heeltemal ingesluk. Dis geskryf voordat ek voltyds begin werk het, so ek kon min of meer dag en nag in die tonnel vertoef. Dit het begin by ’n vraag wat elke moeder haarself afvra: Sê nou my kind word ontvoer? Toe gaan ek ’n stap verder, soos dit al in die werklikheid gebeur het: sê nou my kind kom terug, twintig jaar later en sy is ’n ander mens?
’n Mens kan nie help om jou aan resensies te steur nie. ’n Mens steur jou aan elke mening, want jy skryf vanuit ’n donker tonnel, stoksielalleen en weet nooit hoe dit ontvang gaan word nie. En resensente is belese en geletterd en ingelig. Ek is innig dankbaar vir die positiewe resensies, want ek het in die afgelope jaar baie boekmense die harnas ingejaag.
Uitgewer, joernalis, skrywer. En dan nog onversadigbare leser. Hoe hou jy al die balle in die lug? Is jy ŉ spoedleser?
Hoe meer ’n mens doen, hoe meer kan jy doen. En hoe langer jy iets doen, hoe deegliker en vinniger kan jy dit doen. Dis lekker om besig te wees met iets wat jy hartstogtelik bemin. Ek kan vinnig lees, maar as die teks mooi is, lees ek sinne oor en oor en “luister” daarna. Dan kan ek nie vinnig lees nie. En ek slaan baie moeilik iets oor, selfs ’n geslagsregister.
Nadat jou e-boek onwettig op kletsgroepe versprei is, het jy het gesê jy sal voortaan in Engels skryf. Sal ’n mens nie gekniehalter wees in jou tweede taal nie?
Hoe voel dit om ’n nuwe boek te hê, maar jy kan dit nie in die hand hou nie en niemand kan die harde kopie koop nie?
Op een van my geliefkoosde webwerwe, Literary Hub (www.lithub.com) lees ek oor die tien boeke wat die 1980’s gedefinieer het. In die 1980’s was ek jonk en het ek baie gelees. Ek is bly om te sê ek het sewe van die tien boeke gelees, wat vormend was in my lewe. Die drie uitsonderings wat ek nie gelees het nie was ’n wetenskapsfiksieboek, ’n jeugboek en ’n western.
Alice Walker se heldin in The Color Purple, Celie, se ongesofistikeerde maar wyse manier van vertel bly my by. Ek onthou hoe sy gesê het Sofia is die soort vrou, alles waarop sy haar hand lê, lyk soos ’n wapen.
The Things They Carried, lees ek, was O’Brien se derde boek oor Viëtnam en word beskou as die beste boek wat ooit oor daardie oorlog geskryf is. Daar het wêreldwyd meer as twee miljoen kopieë verkoop.
Briget Jones’s Diary word as die moeder van chit-lit beskou. ’n Mens onthou dit vir die humor en die fliek met Hugh Grant en Renée Zellweger. Die boek word beskou as die oorsprong van die woord “fuckwit”.
Lithub noem Angela’s Ashes, wat ek ook gelees het, as die koningin van die Misery Memoir. Ons onthou ook die fliek. Die mense van Limerick was blykbaar nie so geïmponeer deur die boek nie en McCourt se ma (op wie Angela gebaseer is) het glo by geleentheid gesê dis ’n spul leuens, dis nie hoe dit gebeur het nie.
The Interpreter of Maladies, wat ek nie gelees het nie, is ook ’n kortverhaalbundel. Was die 1990’s die hoogtepunt van die kortverhaal-genre? Daar het meer as 15 miljoen kopieë verkoop en dit het die Pulitzer-prys gewen.
Is enigiets vertaalbaar? “Onvertaalbaar is ’n vloekwoord wat gereeld by my opkom, maar jou werk as vertaler is om ’n ekwivalent in die teikentaal te vind. Indien nie, is daar altyd iets soortgelyks wat vir nuwe lesers in hulle taal die gevoel van die oorspronklike werk sal gee.”
Sy gunstelingskrywer om te vertaal is David Walliams: “Hy is beslis die Dahl van die 21ste eeu. Ek verkneukel my in sy humorsin, sy konstellasie van karakters, sy afbreek van stereotipes – en boonop is alles met soveel deernis deurspek. Sy woordgebruik bied ook altyd heerlike taaluitdagings. Dit voel glad nie soos werk nie!”
Hier is ’n watertand voorsmakie uit Heerser van die torings: “… hy lyk soos ’n koning wat die kuste van mindere mense uit die newels van die see betree het.”
Tinus Horn is joernalis, skrywer, skilder en vertaler, maar het nie ’n day job nie: “Ek teken karikature by troues, verkoop af en toe ’n skildery, vertaal die Wimpy Kid-reeks in Afrikaans, doen taalversorging. Dit hou my aan die lewe.”
Wat was die impuls agter sy roman Boas Mei is verward? “Ek het in 2002 die kluts kwytgeraak en in die hospitaal beland. Hulle het ’n skandering gedoen en ’n bloedmassa so groot soos ’n gholfbal op my brein bespeur. Die herstel was die moeilikste ding wat my nog oorgekom het. Ek wou later daaroor skryf, en absurdisme staan my aan. Dit was nie eers nodig om baie ver van die waarheid af te wyk nie.”
Wou hy nog altyd skryf? “Die romantiek van ’n lonesome traveller wat sy omswerwinge beskryf, soos Jack London, het my aangestaan.”
Hy verkies skryf bo skilder: “Ek het myself as skilder in die steek gelaat; altyd ’n oog op die mark gehou, eerder as om te speel en te kyk wat gebeur. Ek is ’n prentjiemaker eerder as ’n kunstenaar. Dis seker nog nie te laat om om te draai nie. Wanneer ek skryf, is daar geen perke nie. My romans is my beste en bevredigendste werk.”
Hoe werk hy? “Terwyl ek aan ’n boek werk, het ek ’n roetine, en as ek opgewonde raak oor ’n storie, gaan dit maklik. Ek staan vroegerig op of skryf in die bed, en skryf enigiets tussen 500 en 2000 woorde op ’n dag. Teen twaalfuur kan iemand my maklik ompraat om ’n bier te gaan drink.”
Het hy hoop vir die land? “Ek dink nie verder as my volgende koppie koffie nie. O, en ek moet by die veearts ’n draai maak. Ek sien my hond se sjampoe is op.”
In Home val die kollig op John Ames se beste vriend, ook ’n dominee, se seun Jack Boughton. Dis ’n storie oor die geheime van die swartskaap van die familie, maar sy pa se lieflingseun. Dit ruk jou derms. Lila vertel wat gebeur het met John Ames se jong vrou voor en ná hy haar ontmoet het.
“Te moeilik!” “Ontoeganklik!” “Onleesbaar!” Enkele klagtes wat ek al teëgekom het oor romans wat met die jaarlikse Bookerprys in Brittanje bekroon is. Nog ’n aantyging: “Gekies om omstrede te wees!” Ter verdediging van die beoordelaars se keuses sou jy kon aanvoer: dis ’n literêre prys, nie ’n gewildheidsprys nie.
Verskeie lesers het my vertel dat hulle heeltyd hardop gelag het met die lees van The Sellout deur Paul Beatty (Booker 2016), wat dit ’n sterk aanspraakmaker as toeganklikste Bookerpryswenner die afgelope tyd maak. Dis volgende op my leeslys.
Dit begin in kwaZulu in 1878. Mpiyezintombi of Mpi is ’n gunsteling aan die hof van koning Cetshwhayo. Mpi se pa was ’n lid van die reglement wat vir Piet Retief doodgemaak het. Hyself is in die binnekring, maar hy raak verlief op een van die bloedjong meisies wat die koning aan sy hof neem en ‘beskerm’, word in die maanlig in haar arms betrap en vlug vir sy lewe met net sy assegaai en skild. Hy beland uiteindelik in New York, ’n stad wat wemel van koninklikes uit Afrika, want skielik was elke Afrikaan ’n prins of prinses – ’n besienswaardigheid. Soos ’n reuse-Zoeloe in ’n kou wat lewendige hoenders met sy tande verskeur en met vere en al verorber en Dinky, die Dinka-prinses uit Soedan, ’n lang, persswart skoonheid wat heeldag in ’n beknopte sit-sit en stoïsyns voor haar uitstaar. Daar is ’n kennisgewing: Do not touch the exhibit.
Mpi word deel van ’n troep sogenaamde Zoeloedansers, van wie hy die enigste ware Zoeloe is. Em-Pee soos hy in New York genoem word, raak verlief op die sogenaamde Dinka-prinses, wat ’n Brit se eiendom is, al is slawerny reeds afgeskaf en natuurlik eindig dit nie mooi nie.
Katherine voel ankerloos, toevallig, onwerklik. Sy hunker na ’n bestaan gevorm deur lukrake besluite en die noodlot, sy wil bly beweeg, op die uitkyk na tekens en gekodeerde boodskappe. Sy hoor die naam van ’n vreemdeling en ’n deel van sy adres in Berlyn en vertrek soontoe om hom te gaan soek. ’n Soort verhouding ontstaan, maar daar is ook ander mans wat haar oog vang en wat sy as deel van haar bestemming herken. Die leser reis saam met die rustelose Kit, al hoe verder noord, waar dit ysig is, met permanente ryp en min daglig, waar die elemente verwoed is en die mens in ’n stryd om oorlewing gewikkel. Hier voel sy tuis, bekend. Sy speel ook kat en muis met haar bedroefde pa. Gaan hy haar opspoor, gaan iemand haar red?
Waar het dit alles begin? “Vandat my standerd 9-onderwyser my die hoogste punt in die standerd vir ’n opstel gegee het, het ek my verbeel ek kan skryf. Ons was net 60 in die standerd. Dit was Springbok.”
Woorde is haar passie. “Ek skryf omdat dit my ’n doel gee en die fokus van die lewe en sy dramas wegvat. Dit daag my uit om nuut en anders te dink.”
Skryf sy ook fiksie? “In Oorkant jou is daar ’n karakter wat glad nie op ’n ware karakter gegrond is nie, maar in retrospek is sy dalk ’n alter ego. Sy is ’n prostituut, ek weet nie wat dit van my sê nie. Ja, ek het ’n storie wat wag om vertel te word, maar eers moet ek Bloedvreemd se opvolg voltooi. Ek dra te swaar aan verlies en moes dit eers uit my onderbewussyn skryf. Ek wil vars begin met fiksie met geen reste, geen skrapnel. Ek wil nie meer die storie wees nie. My lewe is veel meer en ek begeer dit wat onverteld is.”
Sy skryf graag in die oggend wanneer haar brein vars is. “Ek skryf oor en oor – dis uiters irriterend. Daar is ’n perfeksionisme wat inskop wanneer ek skryf.”
Intuïsie is belangrik vir ’n skrywer: “Dis die vermoë om enige vorm van beheer te laat gaan en die onderbewussyn toe te laat om met die antwoorde of oplossings na vore te kom. Dit beteken mens moet soms stil word en wag. Ek glo daar is ’n kollektiewe bewussyn waar alle woorde van alle tye gestoor is. Daar is net een manier om dit by te kom: Lees, lees, lees. Soms skiet ’n gedagte my te binne wat niks te doen het met wat ek op daardie oomblik lees nie.”
Rugby is net die aanknopingspunt; eintlik is die teologiese laag vir my belangriker. Ek het my effens misreken met alles wat met die spelers en randfigure gebeur in die laaste twee weke van ŉ wêreldbeker-rugbytoernooi, vandaar die lywigheid. As daar ŉ kommersiële oorweging was, moet elke skrywer homself afvra: Hoe is hierdie boek relevant vir die moderne leser? Sal ek hul aandag kan weglok van al die dinge wat aanspraak maak daarop, soos sosiale media, TV, ens ens?
Daar is een sterk ooreenkoms – albei speel af teen ’n vaste tydsraam. Maar Hond se gedagte is meer speels as Ester, sluit eintlik meer aan by Piekniek by Hangklip. Ek gebruik ook van die karakters van Piekniek weer. Waarin dit baie van Ester verskil, is die satiriese inslag, en my doelbewuste poging om nie neerbuigend oor godsdiens te skryf nie. Ek wou respek betoon met gelowiges, én in die proses ’n ernstige vraag vra oor die kern van gelowigheid. Die twee bene waarop ’n satire gebou word, is ontluistering en openbaring. Die openbaring volg altyd op die ontluistering, en nie andersom nie. Eintlik wou ek tog kyk na die dinge wat mense laat glo.
Die dinge waaroor sy haar bekommer, is my bekommernisse. Maar ek was van kleintyd af versot op rugby, en sy nie. Ek deel wel haar kos-voorkeure! ’n Gesprek met Joan Hambidge het by my gespook, oor die mate waarin manlike skrywers dit kan regkry om vroue as karakters in hul boeke uit te beeld. Dit was eintlik vir my die grootste uitdaging, om Fleur te laat gestalte kry as vrou. Haar naam verwys een van die grootste (en vroulike) leiersfigure in ondersoekende joernalistiek uit die goue jare van The Sunday Times.
Die eerste aantekeninge het ek al in 1973 gemaak – dis hoe lank die tema my al aangryp. Ná Ester het ek gemeen dat ek die ideale konteks vir die probleem het – die Springbokke s’n met afrigters. Ek werk eers die breë raamwerk uit. Beskryf die karakters elk afsonderlik. Werk vir elkeen ’n geskiedenis uit. Die gelol begin wanneer mens skielik deur jou verbeelding op afdraaipaaie geneem word. Of jy eensklaps besef dat ’n karakter anders geword het as wat jy aanvanklik gedink het hy sou wees.
Ek sit boeke neer voordat ek hulle klaargelees het, veral Engelse speurverhale. Sodra ek ’n spesmaas het wie die booswig is, of hy ontmasker word en dit van daardie punt af ’n lang pad gaan wees klimaks toe, sal ek besluit of die skrywer se skryfwerk vir my sterk genoeg is vir die opoffering. Wanneer ek manuskripte vir uitgewers lees, maak ek aantekeninge dwarsdeur, en dit is vir my genoeg rede om vas te byt. Dis vir my een van die groot plesiere van my lewe – die ontdekking van merkwaardige skeppings voordat hulle gepubliseer is.
“Dis heel toevallig. Ek kon nie aan ’n titel vir my eerste boek dink nie. Gelukkig kon ons uiteindelik op Skoenlapper besluit. Met die tweede boek het ek ’n klomp vriende genooi, vir hulle wyn en die HAT gegee, en gevra om enige werkbare boektitel met ’n S neer te skryf. Ek gebruik hierdie lys nog steeds.
“Ek sou aanbeveel dat mense die reeks van die begin af lees, maar ek weet dit kan nogal ’n duur affêre wees. Ons trek immers nou al by nommer sewe. Elke storie het darem sy eie moordsaak, so dit beteken ek glo laatkommers kan bloot inspring as hulle wil.”
“Miskien, ja. Ek wil graag eendag ’n wetenskapfiksie boek skryf wat op ’n ander planeet of op ’n ruimteskip afspeel, met so ’n lekker iesegrimmige, gatskop middeljarige vrou aan stuur van ’n moordsaak.”
“Wie is dan nou lus om te slaap … Nee, ernstig. Ek staan vroeg op om te skryf, en het al geleer dat mens wondere kan verrig as jy 45 minute het. Of as jy ver ry op ’n bus. Of trein ry. Of koffie drink. Of wag vir iemand. Ek en my skootrekenaar is een.”
“Ek haat ’n boek waar die vrouekarakters bloot die slagoffer, die bietjie afleiding in die bed of die token gesagsfiguur is met drie lyne dialoog. Die Bechdel-toets geld: ’n Boek moet ten minste twee vroue hê wat met mekaar gesels oor iets anders as ’n man. En al twee moet name hê. Kyk bietjie hoe min daar is.”
“Roetine skep inspirasie. Mens se brein raak fikser hoe meer gereeld jy skryf. Ongelukkig verhoed dit glad nie dat jy soms die grootste klomp nonsens skryf nie.”
Ek is baie lief vir my rekenaar en my Xbox, maar ek onthou hoe ons destyds in die regte wêreld gespeel het. Kinderprogramme was net ’n paar uur op TV en daar was nie ’n selfoon of tablet om op te speel nie. Ons het op fietse gery en toue aan bome vasgemaak, ons moes ons eie speletjies en stories opmaak. In die hoërskool het ek begin lees en met ’n boek moet jy deelneem, jy moet die woorde vat en die storie daarmee in jou kop bou. Vandag word alles vir ons gegee, jy hoef nie te dink hoe ’n toneel lyk of ’n karakter klink nie.”
“Hy het my gewys mens kan heeltemal wegraak in ’n boek, dat jy deur woorde op papier na enige plek toe kan gaan en enigiets kan beleef, selfs al is dit eintlik onmoontlik. Soos wat daar destyds op sy paperbacks gestaan het: “words are his power”.
“Afrikaans is my huistaal, maar ek was nooit besonder lief daarvoor nie. Totdat ek in Afrikaans begin skryf het. In vergelyking met Engels is dit maar ’n klein taal, en ’n eenvoudige taal. Maar ons kan alles sê wat ons wil. Ek hou van daardie amper gestroopte eenvoud. En ek is mal daaroor om Afrikaanse dialoog te skryf.”
“Afgesien van deeglikheid, dink ek die truuk om ’n suksesvolle moordenaar te wees gaan veral oor ingesteldheid, of jy daarmee kan saamleef, of jy normaal kan optree wanneer die polisie aan jou deur klop.”
“Ek wil nie regtig enigiets anders doen nie. Dis ’n groot voorreg om ’n publiserende skrywer te wees en ek is baie dankbaar dat ek die stories kan skryf wat ek wil skryf, dat ander mense dit wil lees.”
Lees sy baie? “Ek is skuldig hieraan. Ek hou ŉ persoonlike notaboek waarin ek enige woord wat my opval neerskryf. Ek sal eers ŉ hele stuk klaar skryf en woorde vervang en skaaf om dit af te rond. Ek skryf eenvoudig presies wat en hoe ek oor ŉ sekere onderwerp dink en hoe die gedagtes by my opkom.”
Sy het geen teikengehoor nie. “Ek skryf net en het wel agtergekom my rubrieke praat met verskillende gehore. Ek dink nie aan wat die reaksie op my skrywe gaan wees nie. As ek iets neergepen het en dis iets wat my gelukkig maak, het dit reeds sy doel gedien. Ek het ŉ rubriek oor ŉ pa en sy seun wat in die tronk is geskryf. Die pa het my gekontak nadat hy die rubriek gelees het en vir my gesê, hy het sy seun wat hy afgeskryf het weer in die tronk besoek.”
Sy dink te veel mense lewe nie in die oomblik nie. “Ek streef self daarna om nie oor die verlede te kwel of die toekoms te bekommer nie. Ek is die dogter van ŉ matroos en die seewater loop deur my are. So by die see op Kleinbrak se strand is ek die blyste. Om ma te wees vir my drie pragtige kinders, Gerda, André en Elsa, maak my bly. Ek geniet ŉ mooi kunsfilm, is lief vir die reuk van ŉ sagte parfuum aan my vel en my gunsteling soetding is halva, ŉ Griekse lekkerny. Ek is ŉ optimis. Ek dink die oplossing lê daarin dat elkeen net daar waar hy geanker is ŉ verskil moet maak.”
Min skrywers het eerstens die vermoëns, en tweedens die deursettingsvermoë, om ŉ boek van amper 500 bladsye te pen. Om boonop ŉ roman te prakseer wat wemel van woordspelings, wulpse woepse, ŉ wonderwerk of twee, besielende beskrywings van alles wat die spel van rugby so besonder boeiend maak – en die dinkwerk agter die skerms – sit nie in elke ou se broek nie. Hoor my lied, mense: hierdie skrywer is in sy element. Soos ŉ Fransie Steyn sool hy die spreekwoordelike bal van sy eie kwartgebied tot agter die pale, nie net een keer nie, maar sommer gereeld.
Kerneels Breytenbach is meer as net nog ŉ skrywer: hier het ons die tipe siel wat ŉ daadwerklike poging aanwend om iets deur sy fiksie te skep wat ons toelaat om met nuwe oë na die wêreld te kyk. Om onsself af te vrae wat vir ons belangrik is, hoekom hierdie dinge belangrik is, en hoe ons elk sinmaak van ŉ samelewing wat ons gereeld tot die uiterste beproef. Die ovaalbal as kristalbal, by wyse van spreke.
Ek kan praat van die verhaal se verrassende diepgang, van die verskeie verbysterende besluite wat die skrywer neem, van die bliksemstrale wat jou tref soos aksie, nabetragting, geestesreis en genot kombineer. Maar nee, eintlik wil ek my reaksie weergee in ŉ eenvoudige ou sinnetjie wat alles mooi duidelik vir die leser van hierdie resensie uiteensit: Hond se gedagte is een bleddie befokte boek!
Daar is ook keer op keer oomblikke in Zola van teerheid, deernis en menslikheid, stringe woorde wat iets in jou binneste roer. Iets in die teks wat jou smeek om met ŉ sagter oog na die persoon langs jou te kyk. Om jou geliefdes in die oë te kyk en hulle te vertroos. Om jouself in die spieël te kyk en eerlike vrae, harde vrae. Vrae oor die tipe mens wat jy is, en wil wees.
“Die enigste skrywers wat regtig met totale outoriteit ’n spesifieke karakter se storie kan skryf, is iemand wat dit geleef het. Maar as ons as fiksieskrywers ons daardeur laat terughou, sal die oes interessante stories geweldig beperk wees. Iets wat my van die begin af van stories aangetrek het, was om in ’n ander karakter se lewe te klim, om ’n ander lewe te ervaar. En dis vir my lekker van skryf ook. Ek hou van verskillende agtergronde en perspektiewe en ervarings. Dis hoekom ek nie net een reekskarakter het nie. Ek wil nie heeltyd dieselfde karakter se storie skryf nie. Ek wil ook nie altyd uit ’n manlike en/of ’n wit perspektief skryf nie. Ons land is so ryk aan diversiteit; ek weier om myself te beperk tot een klein deeltjie daarvan.
Maar dit is natuurlik ’n groot uitdaging om uit ’n ander perspektief te skryf. En ek gaan nooit so ’n outentieke vroulike karakter kan skryf soos ’n regte vrou nie. My Enzo sal nooit so outentiek wees soos wanneer ’n bruin skrywer hom skryf nie. Maar ek is ook nie ’n speurder of ’n forensiese deskundige of ’n reeksmoordenaar nie. En dis uiteindelik hoe ek Claire van Swartval en Enzo van Losprys benader het: net soos wat ek gaan navorsing doen het oor die SAPD en reeksmoordenaars. Ek het vroue se stories gelees, veral vroue wat deur traumatiese gebeure is. Ek het ’n vriendin met vrae geteister en haar ook gevra om elke hoofstuk van Swartval se manuskrip te lees soos wat ek dit geskryf het en basies te monitor of Claire soos ’n regte vrou optree, wanneer sy neig na ’n vroulike karakter wat deur ’n man geskryf is, wanneer sy nalaat om iets te dink of voel wat ’n vrou in daardie omstandighede sou. Vir Enzo het ek lank met ’n speurder gaan praat wat in Mitchells Plain bly en werk en daar grootgeword het. En dan doen ek die beste wat ek kan.”
“Ek reis op die swaar manier. Ek gebruik graag openbare vervoer, want dit is waar jy die mense leer ken. Ek stap graag. En ek slaap in die vreeslikste plekke wat jy jou kan indink, want dit is al wat ek kan bekostig.” – 2008
Lewensbeskouing: “So is die mens ook ’n ongeval van sy eie persepsie. Dis so donners maklik om handdoek in te gooi en harpuis te ruik. Dis ’n kuns om daai vlugsout so onner jou neus te druk en vuisvoos aan te hou boks en baklei – dit maak jou ’n oorlewende.”
Daar is baie misdaadskrywers in die wêreld met veel meer vaardigheid en sukses as ek. Die druk wat ek wel ervaar, is om nie met ’n volgende boek my lesers en uitgewers teleur te stel nie. En om as storieverteller aan te hou met groei en verbeter. Skryf is ’n lewenslange leerproses en — so cliché-agtig soos wat dit mag klink — ding ek net met myself mee om die beste skrywer te kan wees as wat my vermoëns my toelaat.
Dit is ’n lang en langsame proses van idees versamel, opweeg, navors, oordink, toets en ontwikkel. En eindelik besluit ek op die storielyn wat my die meeste opgewonde maak. Om ’n boek te skryf is ’n marathon en jy beter passie vir die storie hê as jy die eindpunt wil haal.
Hulle leef later so saam in ’n mens se kop, sodat jy wonder wat sou Bennie of Vaughn oor ’n ding gesê het. Ek kan nie ’n hamburger by ’n nuwe plek eet sonder om te wonder of Bennie daarvan sou gehou het nie.
Humor is seker eindelik ’n pyl in die skrywerskoker om ’n spesifieke doel in ’n boek te bereik. Soos om spanning tydelik te verlig, of lig in die noir-donkerte te bring. Dus is dit net belangrik wanneer dit nuttig is.
Ek moet beken dat dit nie ’n onderwerp is waaroor ek tob nie, dalk omdat ek geen ambisie het om literêre werk te lewer nie. ‘It is,’ soos oud-Bokkaptein Jean de Villiers soms gesê het, ‘what it is.’
Dit is uiteraard ’n groot vreugde en eer om erkenning te kry, veral omdat skryf so ’n onsekere, selfvertwyfelende proses is. Maar ek vermoed ook dat dit dikwels met ’n bietjie geluk gepaard gaan, want daar is soveel briljante skrywers en boeke op die kortlyste. En wanneer jy weer gaan sit om aan die volgende boek te skryf, help die toekenning nie met die woordworsteling nie. Maar dit sê darem dat jy eens so effens geweet het wat jy doen.
Annelie Botes, die skrywer van menige topverkoperboek, vertel: “Met my eerste boek het ek my werk gelos, voltyds begin skryf sonder om te weet dat dit ’n baie riskante ding is om te doen. Ek dink jy weet diep binne jou jy moet. As ek dink watter helse bokkerop het ek van my lewe gemaak in vele opsigte: van my huwelik, my geldsake, my beroep … Ek het baie van hierdie foute gemaak omdat ek wou skryf, ek wou hê hulle moes my fire, want dan kan ek loop. Soms skiet jy jouself heeltyd in die voet omdat jou mission ’n ander mission is, al gee dit jou nie jou brood op jou tafel nie.”
“Ek doen dit nie soos ’n professor nie, ek gaan in die veld in en gaan voel die goed aan my lyf. Wanneer ek navorsing doen en lewe elke dag, skryf ek min goed neer, behalwe statistieke. Wat na ’n maand nog uistaan, is dit wat ek veronderstel was om te onthou.”
“Ek is baiekeer na aan uitbrand. Maar ek kry dit nie reg nie. Ek weet nie wat is senuwee-ineenstorting nie. Wanneer ek baie gelukkig is en ek het bietjie geld in die bank, genoeg om nie ’n worry op aarde te hê nie en ek en die ou gryse het vir ’n ruk nie ’n fight gehad nie en ek het bietjie gewig verloor, dan kan ek nie regtig skryf nie. Dan sukkel ek. Dan’s daar nie daai oop senuwee nie.”
Haar jongste boek, Kammaland, is pas uit die oond. Die titel verwys na die ou liedjie “Hoe sag gly ons bootjie …” Sy en die ou gryse het drie maande op ’n kanaalboot in Engeland rondgevaar, in die winter. Sonder ervaring of bootliksens. Om te toets wat hulle ná vier-en-veertig jaar nog aan mekaar het en om herinneringe te vergaar vir die ouetehuisstoep. Dis ’n vaart vol ontberings en hosannas soos net Botes dit kan vertel.
Sy is in 1964 in Klerksdorp gebore en word in ’n piepklein dorpie genaamd Koppies, in die middel van die Vrystaat groot. Sy het twee broers en ’n suster wat gedurig vir haar stories vertel het toe sy klein was. Sy wou van kleins af skryf, maar het besluit sy moet eers iets kry om oor te skryf, daarom het sy medies gaan studeer aan die Universiteit van die Vrystaat.
Christine Barkhuizen-Le Roux is een van daardie skrywers wat kwessies aanspreek – vreesloos. Ek het onlangs met haar gesels op Aardklop. Sy sê as sy nie skryf nie, verdwyn sy in ’n donker put, sy skryf om heel te word, om vrae te stel en hulle te probeer beantwoord. Sy is lief vir navorsing en vertel van John Steinbeck wat statistieke aan die regering gestuur het om hulle bewus te maak van die armoedekwessie in Oklahoma tydens die Groot Depressie. Maar dit was eers toe Grapes of Wrath gepubliseer is, dat hulle ingegryp het. Stories is veel sprekender as syfers.
Haar jongste boek, My naam is Prins, ek slaap met die lig aan, gaan oor pedofilie, spesifiek die molestering van seuntjies en watter verdoemende uitwerking dit op die res van hul lewe en menswees het en op die mense rondom hulle. Dit gaan oor mense wat anderpad kyk en die pedofiel bemagtig, oor strukture soos die kerk wat dit doodswyg. Daar is eggo’s van die Solly Ozrevech-debakel: weeskinders en seuns in ’n koshuis word deur die charismatiese koshuisvader gegroom en misbruik, ja selfs verkrag. Hy is ’n psigopatiese manipuleerder wat boonop godsdiens gebruik om mag en aansien te kry. Dis ’n misdaad waar die slagoffer skuldig voel: aandadig. Die misbruiker skroom ook nie om die kind te laat voel dis sy skuld nie: Jy is so mooi, kyk wat laat jy my doen.
Daar is ’n sterk storielyn, die leser wil agter die kap van die byltjie kom: ’n Vrou, Corinne, is ’n sielkundige maar het nie raad met haar dominee-man wat toenemend in depressie verval en na die bottel gryp nie. Tot een van haar pasiënte se simptome en gedrag haar aan die van haar man herinner. Sy gaan saam met hierdie pasiënt en sy dogter na sy grootworddorp, die plek waar hy in die koshuis was, waar sy lewe ontspoor het. Sy is eintlik op ’n speurtog, op die spoor van haar man se beskadigde verlede.
In die gesprek het Barkhuizen-le Roux die gehoor verseker dat die boek nie ‘gross’ is nie. Dit is nie, maar dis tog soms grafies, soos benodig deur die onderwerp. Gelukkig is sy ook digter en kom beeldspraak tot die redding, soos wanneer die laerskoolseuntjie verkrag word en skielik ’n suising in sy ore hoor: hy word ’n vliegtuig, ’n Viscount en bars deur die vensterruit, die hoogtes in.
Barkhuizen-Le Roux verwys ook in die boek na Picasso se Guernica: hoedat kuns, die opteken van gruwels en die haas onverwoordbare tog heling bring. Vrae word gestel oor menslikheid en godsdiens. Dis ’n ongemaklike boek met karakters wat na aan jou lyf kom, oor wie se lot jy begaan is. Dit laat jou soms voel asof jy na die bottel wil gryp of jou lidmaatskap aan die menslike spesie wil kanselleer.
Geen engel nie is ’n fyn boek oor growwe mense. Dit handel oor die lewe van ’n jong man van die (verouderde uitdrukking volg) “verkeerde kant van die spoor”, van kindsbeen tot in sy laat 20’s. Dit speel af in die 70’s, 80’s en 90’s, teen die agtergrond van ’n veranderende Suid-Afrika. Vir mense soos hy, met beperkte vooruitsigte, is ’n lewe van misdaad ’n byna onafwendbare voorland. Die mense in die boek sê en doen weersinswekkende dinge, en dit word so weergegee sonder versagting of filters. Ek het ’n, moontlik weerlegbare dog sterk, vermoede dat dit ’n paar mense in hulle tee gaan laat stik.
Vir enige skrywer met ’n veeleisende werk is dit altyd ’n stryd om tyd te kry om te skryf. Dit beteken gereeld dat wanneer die maatjies buite speel, prettige tydverdrywe beoefen of slaap, ek vasgekluister sit agter ’n rekenaarskerm besig om te wonder of ek nie eerder beter moes leer sweis het nie. Wat vas en seker staan, is jy moet, moet, moet, aanhoudend en deurlopend skryf. Gewoonlik, na so 35-40 000 woorde, bou die verhaal ’n middelpuntvliedende krag op wat sy eie roetine begin afdwing. Miskien is my enigste ware roetine dat ek altyd ’n voorstelling van ’n kraai byderhand hou wanneer ek skryf. Ek is heeltyd besig om te skryf, waar en wanneer ek kan.
Ek lees wyd, maar drie skrywers vir wie ek besondere agting het, is Philip Kerr, Sebastian Faulks en John le Carré. Die eerste twee bewonder ek nie net vir hulle wonderlike boeke nie, maar ook vir hulle vakmanskap. Hulle is beide (soos wat ek heimlik ook van myself dink) nie genreskrywers nie. Philip Kerr het wyd geskryf. Dit sluit onder andere in ’n wetenskapsfiksie-tipe boek wat my baie beïndruk het. Sebastian Faulks is ook so. Hy het nie net die briljante Birdsong geskryf nie, maar ook, in opdrag, ’n James Bond wat 100 persent die stem van Ian Fleming is, en ’n P.G. Wodehouse, net dieselfde. John le Carré se karakters is briljant. Ek hoor hulle stemme in my kop lank nadat ek die boek neergesit het.
Daar is vir my ’n internasionale gevoel aan jou boeke, so ’n kief interkontinentale vibe. Sal jy ooit in Engels skryf?
Ek gaan vorme van die woord parogiaal nou twee keer in een paragraaf gebruik. Ek het ’n klein manlike weergawe van sibbe dood aan parogialiteit. Alles is aan alles anders gekoppel. Dis die lewe. Elke mens, so wonderbaarlik uniek en onbenullig soos ’n vuurhoutjievlam voor die son, is deel van dieselfde bestaan. Ek hou baie van ’n wye doek om op te skilder. Dit is vir my interessanter, en meer vervullend, as om benepe te wees.
My eerste boek, Die twee lewens van Dieter Ondracek, was oorspronklik in Engels geskryf. Ironies, in die lig van jou vraag, is dat ’n plaaslike Engelse uitgewer vir my gesê het hulle wil die boek nie publiseer nie, omdat dit té internasionalisties is. Volgens hulle laat die parogiale aard van die Engelse lesers hier nie sulke verkope toe nie. Vir só boek wil sulke lesers nie ’n plaaslike skrywer hê nie. So die kort antwoord op jou vraag is: Ja, ek sal nog in Engels skryf ook.
Lou-Marié Kruger, ’n kliniese sielkundige en dosent van Stellenbosch, het ’n hartverskeurende boek geskryf oor die vroue van die Dwarsriviervallei, duskant Helshoogte buite Stellenbosch. Vandag gooi ek alle woordtellingsbeperkinge oorboord en plaas haar antwoorde volledig, omdat dit, soos die boek, vensters in my kop laat oopwaai het.
“Rob Nixon se boek Slow violence was op ’n manier deurslaggewend vir my boek: hy het vir my woorde gegee vir wat ek dink ek sien en wat ek wil doen.
“Ek dink nie dit is noodwendig of vanselfsprekend goed vir mense om die objek van “studie” te wees nie. Ek dink baie skade word gedoen in die naam van navorsing: navorsing kan objektiverend, intrusive, destruktief en skadelik wees. Daar is baie voorbeelde daarvan.
“Ek dink wel ’n sekere tipe aandag is goed vir alle mense: vir baba’s, kinders, grootmense, lovers, groepe, gemeenskappe. ’n Aandagtigheid wat respekvol is is altyd potensieel fasiliterend vir groei en potensieel helend. In Sielkunde noem ons dit “reverie”, in Afrikaans sou ek die woord verwondering wou gebruik, ’n aandag wat altyd verwonderd bly.
“Ek dink die hoofstuk oor honger is die heel belangrikste hoofstuk in my boek. Ons leef in ’n land waar mense en kinders daagliks honger is. En ma’s geïmpliseer word in die honger van hulle kinders.
“Altyd implisiet in honger is begeerte: vir kos, vir liefde, vir aandag, vir bevestiging, vir versorging – iets wat ons nodig het en wil hê en nie kry nie. Dit is waaroor my werk gaan in alle kontekste.”
“Vir ’n sielkundige is hoe jy is met mense in die oomblik die heel belangrikste, maar hoe jy verwoord wat gebeur maak natuurlik ook saak. Metafore is crucial in my werk.
“Daar is nie so ’n woord nie. Ek het defensively die woord uitgedink om my projek te regverdig. Dit het te doen met my gulsigheid om beide besig te bly met die binnewêreld en die buitewêreld en hoe die wêrelde mekaar beïnvloed. As ’n psigoloog is ek altyd jaloers op antropoloë.”
“Die boek is ook geskryf vir my studente. In die Endnotes is baie van die teorie en gedagtes wat onderliggend is in my werk en hoe ek dink oor my werk. Die hoofstuk oor “distress” is byvoorbeeld gebaseer op my kursus in Psigoterapie. Ek dink niemand gaan die Endnotes lees nie, helaas.
“Meer ambisieus sou ek ook hoop die stories kom terug by die vrouens van die valley en dat dit op een of ander manier vir hulle bemagtigend is, al haat ek die woord bemagtigend. Ek probeer miskien se dat ek hoop hulle kan hoor hoe ontroerend hulle stories is en dat dit hulle kwater sal maak. (Ek is so bly jy het in jou review beide die liefde en die woede opgetel. Dit is die bestanddele van Freud se melankolie.)
“The policy-makers and politicians? Ek weet nie of hulle regtig wil of kan lees oor wat werklik aangaan in die hitte van die shacks en die triestige agterplase en die skaduwees van die suburbs nie?”
“Dit is verskriklik. ’n Mens sukkel. Ek sukkel. Ek dink altyd ek sou meer kon verrig as ek net vir al my mense kon nooi vir ete en vir hulle lekker kos kan maak. Maar dit is natuurlik net ’n fantasie.”
“Ek is so bly jy sien dit raak. Ek het ’n supervisor (’n psigoanalis, ouer as die berge) vroeg in my career gehad wat gesê het dat dit okay is om jou pasiënte lief te he. Dit het ’n motto geword, that love is healing. Ek dink dit is waaroor Illich so ponder, hoe liefde en sorg verdwyn het uit medisyne. En natuurlik ook dikwels uit Sielkunde.”
“Snaaks genoeg, nooit – pyn is pyn. Ek glo nie in ’n abstrakte hiërargie van pyn nie. Ek probeer om te bly met die pyn van wie ook al by my is.
“As jy mooi gaan kyk, sal jy die goue draad deur my projekte sien, veral wat lirieke, verse en prosa betref. Ek vind wel dat my verwysingsraamwerk ligter geword het, namate ek ouer word. Ek maak ook nie meer musiek nie, my vierjarige het daai hedonistiese vuur in my en my vrou geblus.”
“Ek moes navors. Gaan ry deur die townships, praat met mense, integreer stories wat jy gehoor of gelees het. My broer was ook ’n polisieman, so Basson se verlede is losweg geskoei op sy vertellings. En Goddank vir die Internet. My vrou het wel gesê ek was geïrriteerd en kortaf gedurende die skrywe van Zola – dit het tog ’n invloed op jou, al die moord, sinisme en donkerte. Mens klim in die karakters se koppe in – en in Zola was hulle maar effens versteurd. Ek kan nie heeltemal los staan soos sommige skrywers nie. Jy moet bloei saam met hulle.”
“Ek het provinsiaal tennis gespeel en probeer baie hard om weer op standaard te kom. Dis egter nie so maklik as jy vir lank opgehou het nie.”
Marlize Hobbs wou nog altyd skryf. “Ek het kort stories vir my vriende geskryf en op 12 my eerste boek: Verdwaling in die Ruimte. My ma het baie ensiklopidieë en digbundels gehad wat my geïnspireer het.
Verbeelding: “Ek kan my net dinge verbeel as ek relax. So, ek pop ’n urbanol as ek te opgewonde raak oor ’n storie, sodat ek rustig kan raak en die storie access. Stories float rond, as jy ’n idee kry moet jy hom skryf, anders gaan iemand anders hom skryf en jy gaan spyt wees. Ek is bang om rondom ander skrywers te dink, netnou access hulle my idees. Niks behoort aan ons nie. Jy is bloot die kanaal waardeur die storie geskryf word.”
Novelles: “Ek word gou verveeld met te veel detail in boeke. Dit voel of daar nie plek is vir my brein of verbeelding nie. Dit voel vir my voorskriftelik van wat ek veronderstel is om te ervaar. Ek skryf kort en probeer om in so min as moontlik woorde soveel as moontlik te sê … Ek dink ek het die plek tussen ’n moerse roman en ’n gedig gevind, in die skryf van novelles.”
Gestremdheid: “Die gestremde kind in my verhale verteenwoordig my eie kind wat outisties is. Jy dink die kind verstaan nie of is so anders dat die wêreld vir haar onbekend is; totdat jy dieper kyk en sien hoe anders intelligent die kind is. In my verhale is die gestremde persoon altyd iemand met ’n natuurlike aanvoeling vir oorlewing en menswees.”
Haar nuwe boek, Voëlvrou: “Die storie is een van daardie wat in die Heelal rondgesweef het en net gewag het vir die regte persoon om dit te vertel … binne die regte konteks en gemeenskap met die regte karakters. Ek was gelukkig dat my gedagtes oop was vir idees. En toe ‘vang’ ek die storie soos dit verbysweef.”
Ek was mal, en is mal oo misdaad fiksie. Ek dink dit gan oo die feit dat mieste van die tyd is daa ŉ iemand wat gevang wôt,
Dis ‘n verbluffende, diep ontroerende boek wat jy dadelik wil herlees. Hoe dieper jy delf, hoe weliger kring die insigte uit. Powers se taal en styl is ryk én ruig, wat bodemlose verkennings toelaat. Die intriges kan maklik drie seisoene van ŉ TV-dramareeks beslaan. Wanneer jy die boek toemaak, ontwaak jy uit ŉ wakker droom. Jy raak bewus van die oorkoepelende storie wat mense nietig kan laat lyk. Nooit sal jy weer dieselfde kyk na bome nie.
‘Jip. Die eienaars maak net soos hulle wil. Daar is nie wetgewing wat hulle reguleer nie. So die bestuurders kak af. En dis gevaarlik. Daar was jare terug hierdie term: ‘Death from the backseat”. Die pirates het gemaak of hulle gewone passasiers is en dan op die agterste sitplek gaan sit. Dan skiet hulle die bestuurder van agter af in die kop. Die verenigings Dopper mekaar ook op. Die regering help nie, baie van die verenigings kry hofbevele vir dieselfde roete, dan spat die kak eers. Die bestuurders is gelukkig as hulle R4 000 huis toe vat elke maand. En dis ’n lang dag. Eers gaan haal hulle die taxi by die eienaar se huis, dan wag hulle in ’n ry by die rank van drieuur die oggend af. As jy laat is, mis jy ’n trip en maak minder geld. Baie werk tot ná agt saans …
‘Dan is daar die metropolisie wat jy moet bribe. Jy is verantwoordelik om die taxi op die pad te hou. As iets breek, moet jy dit self regmaak of vervang, dit sluit bande in. Dis hoekom so baie van die goed uitmekaar bliksem. En dan’s daar Rea Vaya en deesdae Uber wat jou besigheid steel. Baie van die ouens gebruik kruie, muti, met die naam ‘intelezi’, wat hulle glo sterk maak en beskerm. Dit maak hulle net moer aggressief.’”
Sommerso. Is dit hoe broos die lewensdraad is? Een dag het jy ’n lewensmaat waarsonder jy nie wil lewe nie. Die volgende dag is hy nie meer daar nie, maar jy lewe. Almal wil vir jou smart opdis met hulle resep; saam met jou voel en jy? Is dit is hoe rou is. Sy voel of iemand langs haar net besluit het om weg te stap. Baie soos wanneer sy en Ernst stry gekry het. Dan het hy weggestap en weer teruggekom wanneer hy kalmer was. Die keer kan hy nie weer terugkom nie. Dit laat haar ’n weduwee – onaardige woord. Vrou-alleen, eerder.
Hy gespe ’n breë leerbelt aan met ’n sak waarin sy skroewedraaiers en meters en tange seker is. Toolbag. Wat sou dit in Afrikaans wees? Ernst sou geweet het, hy was ’n nerd oor taal, maar geen nutsman nie. Sou dit nou gereedskapsak wees? Of buidelsak. Miskien. Daardie breë belt wat so laag om Frederik se heupe hang, doen dinge aan ’n man se voorkoms onderkant sy naeltjie. Elsa bloos. Ook maar goed Frederik kan nie haar gedagtes lees nie.
Remus, verdoop na Rebus, gaan lê. Kan jy dit glo? Frederik se aandele styg al hoër. Hy lyk fiks asof hy jou oor sy skouer sal kan tel en dra na waar jou verbeelding wil hê.
Hy kan nou self verder werk, sê hy. Sy vra om te mag kyk. Sy het nog altyd bewondering gehad vir manne wat met hulle hande werk. Sal sy dan nooit ophou bloos nie, wonder Elsa.
Woensdag, by die haarsalon, kry sy ’n WhatsApp. Dis van Frederik: “Ek het net kom kyk hoe dit met die hont gan toe blaf hy vir my.”
Sy tik: “Ek sal om vyfuur weer by die huis wees.” Stuur. Die versoeking om te skryf “by die hys” was groot. Sy glimlag. Hoe dierbaar van hom.
“Hoekom nie? Dis nie asof hy dood-dood is nie. Jy weet mos dis net die liggaam wat doodgaan. Hanno lewe en hy wil ŉ partytjie hê.”
“Jana, jy moet aanbeweeg. Dis amper ŉ jaar. Ja-a, Hanno ‘lewe’ soos jy sê, maar dis nou tyd dat jy hom los dat hy in vrede kan lewe terwyl hy dood is. In elk geval word mens gelukgewens op jou verjaardag omdat jy nog ’n jaar oorleef het. Behalwe dat Hanno nie daar gaan wees om dit te hoor nie, het hy dit nie exactly reggekry nie. Wat jy eintlik moet doen is om van sy as ontslae te raak. Dit sal jou help om rigting te kry.”
Die as. Jana skrik. Waar is daai kissie? Sy het dit al twee keer verlê. Die kissie het staanplek gekry bo-op die help-jouself-deur-’n-krisisboeke wat uit alle oorde ingestroom het. Sy was op soek na haar niggie se praktiese bydrae Van Begrafnisstoet tot Boedelgoed, toe sy agterkom dat die kissie voete gekry het. Sy beter soek.
“Dalk is dit ’n goeie idee,” sê Jana. “Ek gaan julle almal nooi en dan gaan sit ons die kissie in die gedenkmuur op Hanno se verjaardag en hou sommer partytjie ná die tyd.”
“Hermien, kom ek prober verduidelik. Josh gaan netnou jou hand vat en die seën vra en julle gaan iets eet wat jy nie verbrand het nie. Dan gaan julle aangaan soos gewoonlik. Hoeveel keer KYK julle regtig vir mekaar? Hoeveel keer gesels julle sonder oogkontak? Hoeveel stil tye geniet julle saam? Hoeveel kontak vind plaas in die lug, deur ’n gebaar of ’n gewoonte of pleinweg net ’n onthou? Sou Josh weggaan, gaan net sy liggaam weg. Die res bly dieselfde. Die liefde bly, dit gaan nie dood nie en dit gaan nie weg nie. Hanno lewe.”
Hy het as ’n pasiënt haar lewe binnegedring en ook as pasiënt vertrek. Die probleem was die veertien jaar tussenin. Sy het soos ’n ringdonut met ’n groot gat in haar binneste gevoel. Die eerste sewe jaar was die vet jare toe hulle verlief en sy nog hoopvol was. Die laaste sewe jaar was die maer jare toe sy tot die slotsom gekom het dat hy hom nie aan ’n vrou wil verbind nie, dat haar droom van ’n wit trourok nie gaan gebeur nie, dat sy sal moet kies of sy bereid is om vir die res van haar lewe met gebreekte drome die verhouding voort te sit of die hasepad kies.
Die eerste keer toe sy van hom bewus geraak het, was toe hy in die algemene saal in Sentraal Hospitaal gelê het. Elke keer wat sy naby sy bed gekom het, het hy onderlangs gemompel, “Bring die water, bring die sand, die Rooikop is aan die brand.” Sy het dit geïgnoreer. Narkose kan nogal ’n eienaardige uitwerking op sekere pasiënte hê. Hy het haar aangespreek as “Suster Ginger” wanneer sy sy bloeddruk of koors kom neem of sy drip herstel het. Die eerste keer wat hulle gaan uiteet het, het die “Suster” weggeval en het sy Ginger gebly. Dit was sy troetelnaam vir haar.
Sy uitbundigheid het haar aangetrek. Sy het eers die pessimisme in haarself erken toe sy hom ontmoet het. Hy was ’n kuddedier, die een wat twintig ander mense oor wil nooi vir ’n braai terwyl sy die aand net stil by die huis wil wees en teen hom nestel soos ’n Persiese kat wat aandag soek. Hy was topfiks, het gegym en marathons gehardloop. Vir haar is oefening op dieselfde vlak as ’n wortelkanaalbehandeling. Tog het hulle by mekaar gepas, of so het sy gedink.
Hulle het nooit saam ingetrek nie. Dit was asof hy haar altyd op ’n afstand gehou het en tog het sy die indruk gekry dat hy nie sonder haar kan klaarkom nie.
Eers was daar die moegheid, die kringe onder sy oë, die hoofpyne. Toe die ontdekking van die melanoom. Hy het ná veertien jaar by haar ingetrek en sy het al haar opgehoopte verlof geneem en hom versorg. Die dag voor sy dood het hy sy prokureursvriend laat kom om aan sy testament te verander. Alles het agter geslote deure geskied.
Ná die begrafnis is sy en sy broers en suster deur die prokureur ingeroep vir die lees van die testament. Hy het sy bates in gelyke dele aan sy familie bemaak. Sy het in elk geval niks verwag nie. Toe almal opstaan, het die prokureur vir haar gevra om agter te bly. Hy het ’n antieke fluweeldosie aan haar oorhandig. “Dis sy oorlede ma se verloofring. Glo baie kosbaar en kom geslagte saam met die oudste seun. Hy het gesê hy wou dit nog altyd aan jou vinger steek. Hy het net nog nie daarby uitgekom nie.”
Hy sien haar dadelik raak toe sy by die enkele oop stoel voor die toonbank gaan sit. Ten spyte van haar aangeplakte voorkoms, lyk sy so onvanpas in die kroeg soos sy oumagrootjie.
“ŉ Gin en tonic asseblief?” Haar stem bewe effens en haar hemelblou oë is vol valse bravade agter die brilglase. Hy knik en draai om om eers die bier in sy hand by die anderkant van die kroeg voor die bombastiese ou in die Harley T-hemp te gaan neersit. Die ou het egter skoonveld verdwyn en sy buddies aan weerskante trek net hulle skouers op. Badkamer toe, beduie die een en knik na die agterkant van die vertrek toe.
Hy gooi die drankie vir die meisie in en toe hy dit voor haar neersit, sien hy dat sy in ŉ ernstige gesprek is met die twee ouens aan haar linkerkant. Hulle hang aan haar lippe.
“…ek weet jy kan dit op daardie manier doen, maar ek belowe jou, om ŉ crank shaft uit te haal is nie so moeilik soos wat die ouens beweer nie. Jy kan dit binne ŉ paar uur doen as jy weet hoe.”
Dan kyk sy na hom en iets gebeur in sy enjin. Dit voel of hy ŉ kraginspuiting kry en sy kop draai. Iewers in die omgewing van sy hart hardloop ŉ duisend perde teen duisend kilometer per uur.
Sy snak na haar asem en gryp hom aan die skouer oor die breedte van die toonbank. Daar is ŉ begeerte in haar oë en haar asem jaag. Hy ruik haar parfuum en sy kop duisel.
Sy pluk ’n tas uit die kas. Hy brul van woede en ek druk my ore toe. Toe sê sy die verskiklikste woord wat ek nog ooit gehoor het. Sy sê: “Skei.” En hy keer nie, hy sê: “Prokureur.”
En toe begin hulle baklei oor wie my gaan kry en ek besef ek kan nie net so lê nie, en net daar maak ek ’n plan. Ek rol om, pote in die lug, gooi my tong so slap-skeef by my mond uit en begin ruk.
Die dokter krap kop. Hy kry niks verkeerd nie maar ek hou aan ruk. Nou en dan gee ek so ’n patetiese kreuntjie. Die dokter vra of ek dalk ’n trauma beleef het.
Hy loer skuldig vir haar en sy staar na haar skoene en sê nie ’n woord nie. Die dokter gee vir hulle druppels, sê ons moet terugkom as ek nie beter word nie en stuur ons huis toe.
Hy bly ’n oomblik lank stil. ”Sal ons ’n sielkundige gaan sien?” “Jy haat sielkundiges.” “Ek kan jou nie verloor nie,” sê hy.
Sy kyk vir hom met daai sagte kyk wat ek gedink het net vir my bedoel is, maar ek gee nie eens om nie.
“Skuif op, Stefanus,” sê hy. “Ek wil my vrou vashou.” Ek skuif. Hy sit sy arms om haar en begin vir haar sing soos wat hy lank terug elke aand gedoen het. Ek kruip styf teen sy rug in en ek wens ek was ’n kat. Net vir vanaand. Dan kon ek heelnag lê en spin.
Sy val amper met die uitklimslag. Die spasie tussen die treinwa en die perron voel groter as destyds, toe sy hier moes afklim.
Haar sykouse blink in die oggendson. Sy trek-trek aan haar handskoene, skuif die hoed ’n aks, net om seker te maak dit sit soos Sondae.
Met lang treë, wat pas by haar steeds lenige lyf en statige postuur, stap sy na die stasiekantien. Dit is die enigste stukkie lewe vir myle ver op dié onverbiddelike vaal vlaktes. Dis ook net die trein wat hier stop – al hoe ’n mens deesdae hier kan kom.
Nietemin, dis wat hy gesê het. Kan hulle hiér ontmoet. Hier tussen die stowwerige niks, waar die son jou doodbrand in die dag en die nag saans jaloers sy snerpende beurt neem.
In die verte kan sy die platberg sien. Die een waarna sy elke dag gestaar het, al die lang jare wat sy in die kamp was. Die res is alles weg, maar dit wás daar.
Niemand het ná die tyd gepraat oor die moedeloosheid, die hongersnood, die verraad en die oneer nie. Ook nie oor die vroue wat gek geword het, soos sy nie. Nee, hulle het dit alles ná die oorlog toegelieg. Stilgelieg, sodat almal kon sterk wees.
Sy is so diep ingedagte sy hoor hom nie naderkom nie. Sien net die bekende staalblou oë raak toe hy sê: “Nonnie?”
Madrie kyk benoud om haar. Hier sit sy in die enigste koffiewinkel op die dorp met ’n wit angelier en die koerant voor haar, wagtend op die romantiese held van haar drome.
Met ’n rooi gesig en sonder om op te kyk, mompel sy ’n vinnige dankie en verkas soos ’n verskrikte dassie deur toe.
Buite staan sy eers om asem te skep en te kyk of ’n man wat ook ’n wit angelier dra, nie dalk by die koffiewinkel ingaan nie. Sy sien egter niemand nie en met ’n sug van verligting stap sy na haar motor. Tuis sal sy maar een of ander verskoning bedink om haar afwesigheid vir hul afspraak te verduidelik. Sy is net dankbaar dat Driesman nie van die stiptelike soort is nie en klaarblyklik laat vir hul afspraak was. Sy sal haarself moet speen van haar verbeeldingsvlugte. Sy sal stelselmatig hul aanlyngesprekke so stuur dat dit liewer doodloop.
Tuis gaan sit sy op die leunstoel by die venster om te dink hoe sy haar uit die aanlyngesprekke wat al sterk geneig het na die romantiese, te wikkel.
Die voordeurklokkie lui. Natuurlik Gretha wat wil kom hoor hoe die toe-oë-afspraak afgeloop het. “Kom tog net in. Jy ken mos die pad!” roep sy hard toe die klokkie ’n tweede keer gedruk word.
Sy staan so vinnig op uit die stoel dat sy oor haar skoene, wat sy met die sitslag uitgeskop het, struikel. “Dêm en nog ’n dêm” sug sy hardop net toe twee sterk arms haar keer voor sy met Moeder Aarde kennis maak.
“As jy twee keer op een dag so in my arms beland, sal ek jou mooi in die toekoms moet oppas”. Mandri voel die diep stem soos sagte fluweel om haar vou. Met die opkykslag sien sy ’n breë glimlag en duiweltjies wat dans in blouselblou oë met baie lagplootjies.
“Jy het hierdie in die koffiewinkel vergeet toe jy so vinnig padgegee het”. In die vreemdeling se hand is twee wit angeliere, een waarvan die stingel gebreek het. “Ek het jou gevolg, ek hoop nie jy vlug weer nie, want ek dink lankal jy is die sielsgenoot waarna ek soek. Ek is Driesman. Aangename kennis.”
Hermanus kyk ingedagte na die laaste landboutydskrif op die rak en weet sy verlange om ’n plasie in die berge te besit is te lank opsygeskuif. Hy word ook nie jonger nie en as hy nog voor hy aftree op die stoep wil sit en kyk hoe die son oor die berge sak, sal hy ’n plan moet bedink. Dis ook nou die ideale tyd; sy egskeiding is al twee jaar gelede afgehandel, aftrede wink en vir wie bêre hy sy swaarverdiende spaargeld? Die kinders is groot en het elk ’n eie lewe.
“Lekker aand, Oom”, hoor hy nog toe hy sommer so in die wegstap dadelik na die geelbladsye blaai om te kyk of daar ’n plasie na sy sin is.
“Is dit vandag al regtig vyftien jaar ná jy daardie eerste e-pos gestuur het?” Dibbie se hand streel oor Hermanus se agterkop terwyl hul in die skemer op die stoep sit en kyk hoe die son goudgeel oor die rante sak.
Hy val langs haar in, haal diep asem, kantel sy kop in haar rigting. Herken haar nie. Tot sy praat. “Abel.”
Hulle verhouding was nog nuut, soos ’n groen blaar. Deursigtig, broos. Hulle was op pad fliek toe – hulle tweede afspraak – toe daar skielik twee vragmotors sy aan sy op hulle afgejaag kom. Die pad het nie ’n skouer gehad nie.
Sy was vir twee maande in die hospitaal, in ’n koma. Toe sy wakker word, het sy onthou dat sy stem en sy aanraking daar was terwyl die newels dig was. Maar nou was hy weg.
Sy het hom nie probeer soek nie. Waarskynlik wou hy nie met ’n eenbeen-vrou opgeskeep wees nie. Hy wat so lief was vir bergklim, fietsry, duik, swem, draf.
Hy haak by haar in en hulle stap die res van die pad saam, met drie bene en twee funksionele oë tussen hulle en die jare wat soos herfsblare wegdwarrel.
“Ek het nog altyd geweet: die mens is nie ’n vriend nie. Ek is bang vir hulle en ek voel blootgestel in hulle teenwoordigheid. Tog gebeur dit soms dat ek na hulle goeie guns verlang en ek het dan die behoefte om my vrees vir hulle te oorkom.” (Om ’n Mens Na Te Boots)
Watter wese kan só skryf, het ek gewonder, en hoe handhaaf ’n mens die alledaagse lewe as jy so huidloos sensitief is? Ek het gewens ek kon hierdie persoon ontmoet. Jare later hét ek, en vir ’n rukkie het sy na my goeie guns verlang, en dit was duiselingwekkend en ook verskriklik: “Ek weet hoe hulle oë lyk wanneer hulle my agternakyk: verskriklik, verskriklik soos uile.” (Om ’n Mens Na Te Boots)
“Ek het haar op my pa se plaas op De Wildt ontmoet. Ek het daarheen gevlug van my huwelik. In haar omswerwings het sy vir ’n kort rukkie in daardie geweste gewoon, in ’n rondawel op die plaas van mense na wie sy as die AWB’s verwys. Een middag teen skemer sit ons op die gras voor haar rondawel. Dis ’n valerige grasperkie wat terselfdertyd die AWB’s se agterplaas is. Die rondaweldeur is oop en ’n obskure CD met hartverskeurende sigeunermusiek dawer oor die werf.
Sy begin op die gras dans soos net sy kan dans: kaalvoet, oë ten hemele, met stom en boetedoenende gebare uit die Griekse tragedie of die Japannese kabuki-teater. Sy sê altyd dat sy die onderbene van ’n dwerg het. Haar balans is verstommend. Haar Dobermann is ook opgevang in die heidense gees van die oomblik. Hy dans op sy agterpote en hap-hap na haar ekspressiewe hande. In die skemer lug bokant haar dryf ’n volmaan soos ’n bloedblaas.
Ek gewaar twee koppe in die AWB’s se kombuisvenster, waarna die gordyne met ’n besliste en afwerende pluk toegetrek word. Net daar het ek geweet: hier gaan sy ook nie lank woon nie.”
“Daar is donker nagte van die siel wanner die Skrywer whiskey vir ontbyt én middagete nuttig. Haar oë is twee potskerwe in ŉ gesig vertrek van haat. Sy steier van vertrek tot vertrek, ’n verwonde bokser. Sy soek kak. Haar dodelike woorde is masjiengeweervuur, ’n paddaplaag, ’n wolk sprinkane, ’n haelstorm. Sy skiet die dag vol gate. Die son verlep in die lug. My hart word ’n pruimedant. Die see sal my nie afwas nie.”
Die roman maak dit duidelik dat die utopiese uiteindelik onmoontlik is; die toekoms is altyd in ’n sekere sin distopies omdat dit nooit presies lyk of kan lyk soos jy dink dit sal of wil hê nie.
Vader Jaco is soos die kliproos op die familieplaas – onvergenoegd, gefrustreerd. Hy kyk terug na die verlede as knorrige ou man. Dis geen toeval dat hy sterf met die stoot van ’n klip nie – Sisifus se eindelose herhaling van dieselfde taak, en ook die genre van die plaasroman wat telkemale weer opgeroep word uit die verlede om in die hede te figureer, ‘voortgestoot’ in allegoriese verhale – kan nie maklik misgelees word nie.
In die geheel is dit nie ’n storie waar verskriklik baie gebeur nie; inteendeel, ek het gereeld gedink aan die opvatting van die digkuns wat die “niks” laat gebeur of ontvou. Krog is immers ’n digter, en Alleen onder die maan is ’n soort digterlike verkenningstog uit die prosa-klip gekap.