Gesprek oor grondkwessie op Woordfees lok honderdeProf. Mohammad Karaan, dekaan van die fakulteit landbou aan die Universiteit Stellenbosch en lid van die presidensiële paneel oor landbou en grondhervorming. (Foto: Twitter via @AEASA_LEVSA) ŉ Gesprek oor die grondkwessie op die Woordfees op Stellenbosch het honderde feesgangers gelok. Die deelnemers onder voorsitterskap van die joernalis Tim du Plessis was die regskenner dr. Phephelaphi Dube, die landbou-ekonoom prof. Johann Kirsten en prof. Mohammad Karaan, dekaan van die fakulteit landbou aan die Universiteit Stellenbosch en lid van die presidensiële paneel oor landbou en grondhervorming. Dube het begin met ŉ oorsig van waar die parlementêre proses oor ŉ moontlike grondwetlike wysiging nou trek. Sy het uitgewys dat dit nog geruime tyd gaan duur voordat die proses tot ŉ einde kom. Tans is dit voor die grondwetlike hersieningskomitee wat met ŉ konsepbewoording vir ŉ wysiging vorendag moet kom. Dan moet ŉ omvattende openbare deelnameproses volg voordat die Nasionale Vergadering oor die kwessie moet stem. Dube het gemaan dat die bewoording van enige grondwetlike verandering deurslaggewend sal wees, en dat dit tans nog nie bekend is nie. Sy het belanghebbendes in die landbou aangeraai om ook die bewoording van die Onteieningswetsontwerp na te gaan. Haar eie lees daarvan is oorwegend positief vir kommersiële landbou. Du Plessis het vervolgens aan Kirsten en Karaan gevra of hy dit reg lees dat die hitte in die gronddebat afgeneem het vergeleke met verlede jaar, soos vergestalt in die EFF-plakkate wat lui “Jobs and land now” eerder as “Land and jobs now” – kiesers gee meer om oor werkgeleenthede as oor grond. Karaan het opgemerk dat die huidige onsekerheid oor grondhervorming ŉ negatiewe invloed het op sakevertroue sowel as op die hoeveelheid grondverkope en grondaankope, maar veral op grondpryse. Hy is veral bekommerd oor die afname in landboubelegging in die huidige onseker klimaat. Kirsten het aan die gehoor gesê die implikasies van Karaan se inset is belangrik, naamlik dat die georganiseerde landbou nie, nou dat die hitte van die grondstryd afgeneem het, moet sit en niks doen nie. Hy meen die korporatiewe en landbousektor moet juis nou pro-aktief optree wat grondhervorming betref sodat dit, op hul eie inisiatief, so suksesvol as moontlik kan afloop. Die regskenner dr. Phephelaphi Dube. (Foto: www.sun.ac.za) “Die debat oor onteiening sonder vergoeding het ŉ dringendheid in die debat oor grondhervorming gebring,” het Kirsten gesê. Op ŉ vraag van Du Plessis of die huidige proses wetlik uitgedaag kan word, het Dube gesê dit sal te vroeg wees solank die parlementêre raadplegingsproses en die konsepbewoording vir enige moontlike grondwetwysiging nie voltooi is nie. Slaggate waarin die proses kan beland sluit in dat daar nie genoegsame of korrekte openbare raadpleging was nie, insluitend dat vrae by openbare verhore nie gefokus het op die voorgestelde grondwetwysiging nie, maar eerder op swart mense se pyn uit die verlede. Andersins kan ŉ verkeerde aanwending van die beperking van regte ook die proses kortwiek. Kirsten het op hierdie punt herhaal dat boere en die georganiseerde landbou pro-aktief moet optree eerder as om te wag dat dinge met hulle gebeur. Du Plessis het die probleem met grondhervorming opgesom met die stelling dat grond wel in die verlede van mense weggeneem of gesteel is – maar nie deur die mense wat dit tans bewoon nie. Karaan meen ŉ oplossing is wel moontlik, en veel meer so as twintig jaar gelede omdat daar nou twintig jaar se ervaring as rigsnoer is. Hy meen daar is drie groot vrae oor grondhervorming, te wete of die Grondwet moet verander, of daar onteiening sonder vergoeding moet wees, en wat die teiken met grondhervorming moet wees. Hy het dus gevra dat mense wegbeweeg van emosionele argumente en eerder op die tegniese bestuur van pro-aktiewe grondhervorming konsentreer. Die landbou-ekonoom prof. Johann Kirsten. (Foto: www.up.ac.za) Volgens Karaan is dit belangrik dat die beginsel van regverdige en regverdigbare vergoeding (waar die hof oor die vergoeding besluit) behoue bly, maar as elke grondeis voor die hof eindig vat dit te lank, wat nie polities raadsaam is nie. Hy het gemaan dat daar tans geleenthede vir die kommersiële landbou opgesluit lê daarin dat pres. Cyril Ramaphosa aandring dat enige grondwetlike wysiging bloot eksplisiet maak wat reeds implisiet in die Grondwet is. Karaan het gemaan dat die land twintig jaar ná die aanvang van die proses nog net 10 tot 12% van grond oorgeskuif het van wit na swart besit – deels weens onbeholpenheid van die staat en deels omdat grondpryse te hoog is. Daar is nie genoeg geld van die staat se kant om die nodige hoeveelheid grond aan te koop met die beskikbare geld nie. Hy meen ŉ uiteindelike doelwit van 50% grondoordrag van kommersiële wit na kommersiële swart boere sal die politieke koors breek, maar dit sal ŉ langtermyndoelwit moet wees. In wat Karaan toegee ŉ omstrede standpunt is, het hy sy mening gelug dat hoë grondpryse ‘gans te hoog is’, en dat laer grondpryse in die landbou se belang is omdat dit investering aanmoedig terwyl hoë grondpryse in praktyk uittrede uit die landbou aanmoedig. Kirsten het daarop gewys dat die gronddebat nie net op landelike grond van toepassing is nie, maar ook op stedelike grond. Dube het daaraan toegevoeg dat alle kwessies oor grond nie in howe opgelos gaan word nie. Die kwessie is groter as dit en weens die emosie betrokke is dit eintlik ŉ tweede Waarheids-en-versoeningskommissie. Tim du Plessis. Foto: Facebook/Tim du Plessis Karaan het gesê na sy mening is dit voorsienbaar dat ŉ plafon op grondpryse geplaas kan word, maar dat daar nie ŉ enkele oplossing vir die probleem aan die hand gedoen sal word nie – verskillende gebiede kan verskillende werklikhede weerspieël, insluitend voormalige tuislandgrond, stedelike grond, boerderygrond en staatsgrond in die middestad. Wat laasgenoemde betref, verwag hy dat die regering voor die verkiesing van aanstaande maand af kaart en transport op sulke eiendom in groot getalle gaan begin uitdeel. Karaan het boere voorts gerus gestel met die stelling dat alle belangrike politieke rolspelers – ook die ANC en EFF – besef grondhervorming moet sensitief hanteer word omdat die landbousektor tot 250 000 werkgeleenthede kan inboet as dit swak hanteer word. Kirsten het boere aangeraai om die geleenthede in die huidige situasie te sien en aan te gryp om hul besighede te vergroot – veral deur self op plaaslike vlak beheer te neem oor ŉ proses van pro-aktiewe grondhervorming. Hierby het Dube aangesluit deur te waarsku dat die burgerlike samelewing nie die Onteieningswetsontwerp moet brandmerk as ŉ grondgrypery nie, want dit is volgens haar nie die geval nie.