Blinde kiesers sukkel om stem geheim te hou‘n Kamma-stembrief demonstreer hoe blinde kiesers gehelp kan word om te stem. (Foto: Blind SA) Vir duisende gesiggestremde Suid-Afrikaners wat Woensdag gaan stem het, was die proses ŉ opdraande stryd – veral wat betref hulle reg op ŉ geheime stem. Volgens die organisasie Blind SA het hy waarnemers by meer as 200 stempunte ontplooi om die proses vir gesiggestremde kiesers te monitor. “Die meeste van dié kiesers kon nie in die geheim stem nie, omdat voorsittende beamptes – en in sommige gevalle sommer voor party-agente – die lys kliphard aan blinde kiesers voorgelees het,” het Blind SA in ŉ verklaring gesê. In Queenswood in Pretoria het ŉ kieser aan die voorsittende beampte gesê dat hy ŉ vriend, wat hy vertrou, na die stemhokkie wil saamneem om met die proses te help. Sy het die versoek aanvanklik geweier. “Dit is die eerste keer sedert 1994 dat ek dié probleem het. Ek het haar gevra waar haar afskrif van die [Kies-]wet is, maar het geen antwoord gekry nie. Ek het vir haar gesê wetgewing maak voorsiening [vir die versoek] en dat ek aandring op my regte. Ná ŉ verdere argument met vroue wat gesê het hulle is waarnemers, is my duim uiteindelik gemerk en het ek my stembriewe gekry,” het Daan van Niekerk, ŉ gesiggestremde kieser, gesê. Van Niekerk en sy vriend is na die stemhokkie, toe twee waarnemers wéér nader gestaan het, glo omdat hulle oor die proses moes toesig hou. “Ek het vir hulle gesê dit is nié wat ek wil hê nie en dat hulle my ontneem van my konstitusionele reg op ŉ geheime stem. Ek het ook vir hulle gesê hulle diskrimineer teen my as blinde persoon.” Blind SA sê die voorsittende beampte se optrede is strydig met die Grondwet en die VN se konvensie oor die regte van mense met gestremdhede. Die organisasie sê hy het in aanloop tot die verkiesing saam met die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) gewerk om die stemproses meer toeganklik vir gesiggestremde kiesers te maak. Hy het die OVK onder meer gehelp om ŉ universele stembriefpatroon, inligtingstukke en aanwysings oor hoe om die stembrief te gebruik in braille beskikbaar te stel. Christo de Klerk, ŉ waarnemer van Blind SA, het gesê hy het die indruk gekry dat voorsittende beamptes by stempunte nie opgelei is oor hoe om blinde kiesers te help nie. “Dit lyk of beamptes nie begryp dat blinde mense die reg op ŉ geheime stem het nie. Ek is verleë oor al die plasings op sosiale media oor die fasiliteite wat beskikbaar sou wees vir blindes om te stem, wat uiteindelik bloot nie beskikbaar was nie,” het De Klerk gesê. Blind SA sê daar was wél stempunte waar beamptes blinde en gesiggestremde kiesers vriendelik en doeltreffend bygestaan het. “Dit lyk of veel meer bewustheidswerk gedoen sal moet word om te verseker dat dieselfde lot nie blinde en gesiggestremde kiesers tydens die volgende verkiesing tref nie,” het André Vosloo, voorsitter van Blind SA se bewusmakingskomitee, gesê.