Amanda Lourens 2011-09-14
Druk dit/Print it Amanda Lourens reageer op die artikel “Oortekening as vertaalstrategie in Breyten Breytenbach se oorblyfsel/voice over” in LitNet Akademies se Geesteswetenskappe-afdeling, geskryf deur Pieter Odendaal.
Die implikasies daarvan om vertaling as reis te konseptualiseer, is talryk. In die eerste plek hou dit in dat vertaling ’n verkenning is van die volle ruimtes van taal, anderkant die gekaarte grense van betekenis. Dit is in hierdie sin dat die Afrikaanse komponent van die titel (“oorblyfsels”) besonder betekenisvol is: ’n Mens sou jou die betekenis van ’n woord as ’n beweeglike ruimte, eerder as ’n enkele vaste punt, kon voorstel. Binne hierdie ruimte lê die denotatiewe, die “gewone” betekenis van die woord, maar verder is die ruimte gevul met die “oorblyfsels” van betekenis, die eggo’s, die assosiasies, die (aspris)-verkeerd-gehoorde (waarna Breytenbach ook in sy antwoord verwys). Dit sou kon wees die konnotatiewe betekenisse van die woord, maar die ruimte bevat waarskynlik méér as slegs konnotasies. Meer waarskynlik is dit gevul met ’n oersop van talige moontlikhede wat mekaar soms toevallig ontmoet, soms transformeeer en/of muteer; hulle soms aanmeld vir seleksie. Gegee hierdie hipotese, sou ons kon raai dat die vertaler hom/haar tot hierdie ruimte sal wend ten einde die vertaling daar te stel. Die belangrike hier sal wel wees dat die vertaler, maar óók die leser van die vertaling, oopgestel moet wees om die bestaan van so ’n ruimte te aanvaar. Daarsonder is die kans goed dat die vertaling as bloot “swak” afgemaak sal word, soos een resensent wel opgemerk het. In die tweede plek hou vertaling-as-reis in dat die resultate van die vertaalhandeling waarskynlik onvoorspelbaar is; ook ondermyn dit die nosie van vertaling as deurdagte besluit, as keuse uit “vrye wil”. Reis in hierdie sin beteken dat ’n onbekende landskap verken word en in die besonder, dat die landskap se besondere topografie jou roete bepaal. Jy is die waarnemer en jou handelinge en ervarings word grotendeels deur die landskap bepaal. Die eggo’s tussen die kranse is nie daar omdat die reisiger teenwoordig is nie – die weerkaatsing van die klankgolwe is ’n eienskap van die landskap waarvan die bewuste subjek waarnemer is met die fisieke strukture tot sy/haar beskikking, of hoogstens ’n meedoener aan die spel van klank en weerklank.
Dit skyn dus asof die vertaler se rol eerder dié van skriba is, maar dan een wat oopgestel is vir die ruimtes waarin betekenis sowel as tekstualiteit bestaan. Ook is die vertaler die een wat kennis neem van die moontlikheid dat die self nimmer ’n afgeronde en voltooide konstruksie kan wees nie. Teks, vir Barthes, hou immers soos die erotiese die moontlikheid in om die self as heel of intakte eenheid op te hef. Die veelvuldige stemme in die teks fragmenteer ons subjektiwiteit en breek deur die simboliese grense waarop ons kulturele definisies van onsself en ons wêreld berus (Moriarty 1991). Wie dít toelaat, kan in taal reis en die moontlikhede opteken, terwyl hy/sy self die kans kry om aan die spel deel te neem. En wie weet, dalk onverwags, in Breytenbach se gevaarlike oomblik, die “essensiële wese van die Ander mag aanraak”. Waarmee ons eensklaps midde-in ’n nuwe tameletjie beland, want is daar iets soos die “essensiële wese”; indien wel, wat is dit en in hoeverre word dit deur taal gekonstitueer? Bronne
Barthes, R. 1989 . The rustle of language. (Vertaal deur Richard Howard). Berkeley & Los Angeles: University of California Press. Breytenbach, B. 2009. oorblyfsel / voice over. Kaapstad: Human & Rousseau. Graham, A. 2003. Roland Barthes. New York: Routledge. Moriarty, M. 1991. Roland Barthes. Stanford: Stanford University Press.