Joodse Afrikaans met bietjie chutzpah - Maroela Media
Net so leen tale oor en weer by mekaar, tot niemand naderhand meer weet watter taal oorspronklik met 'n woord vorendag gekom het nie. Afrikaans se etimologie loop dikwels via Nederlands en Frans terug na Latyn, maar daar het 'n paar bydraes gekom uit tale wat nie hierdie netjiese roete gevolg het nie. Ons het byvoorbeeld woorde uit Afrikatale geleen (soos foendi wat terugslaan op umfundisi, die Zoeloewoord vir 'n onderwyser), 'n hele klomp uit Oosterse tale (blatjang uit Maleis, soesji uit Japannees en lietsjie uit Kantonees), en dan 'n paar uit die Nuwe Wêreld (avokado uit die Asteekse taal Nahuatl, parka uit Inuit, moose uit Oos-Abenaki en basketbal, wat ons van die taal kry wat deesdae in die VSA gepraat word en so hier en daar ooreenkomste met Engels toon).
Ek het onlangs in 'n stuk navorsing te doen gekry met die verband tussen Afrikaans en sy Joodse sprekers. Die geskiedenis van die Joodse gemeenskap in Suid-Afrika is fassinerend en kompleks. Dit blyk dat baie Jode via Engeland hierheen gekom het en dan eers verengels het. Maar 'n groot deel van Suid-Afrika se Joodse gemeenskap is Litouse Jode wat destyds vir die pogroms en opkomende Nazisme gevlug het, en baie van hulle het in die Afrikaanse gemeenskap geassimileer geraak.
Uit die aard van die saak is die Joodse kultuur, gebruike, geloof en dieet vrugbare bronne vir leenwoorde. Sulke woorde sluit in:
Pesach (die Joodse Paasfees)
Purim (die fees waartydens Ester se ingryping in die lotgevalle van die Jode herdenk word)
matso (ongesuurde brood wat tydens Paasfees geëet word)
kosjer (volgens Joodse voorskrifte voorberei; en in die informele sin "aanvaarbaar" of "bo verdenking")
halleluja (wat beteken "loof die Here")
amen (wat beteken "dit staan vas")
sjalom ('n groet)
rabbi ('n Joodse geestelike)
seraf ('n engel met 'n bepaalde rang)
Maar daar is ander woorde wat ons ook uit Hebreeus gekry het wat meer algemene gebruike het, bv.:
schwa ('n taalkundeterm waarmee ons na die neutrale vokaal verwys – soos die klank wat deur die e in verwys voorgestel word)
saffier (wat dalk moontlik nog verder terug te trek is na Sanskrit)
jubileum (van yobhel, wat "ram" beteken en na die ramshoring verwys het waarmee die vrystelling van die slawe elke 50 jaar gevier is)
deltoïed (die spier wat die skouergewrig bedek)
makaber (wat beteken "soos die dood"; die woord is streng gesproke nie van die Hebreeuse woord afgelei nie, maar verwys na die Makkabeërs, die leiers van 'n Joodse opstand teen Hellenistiese Jode wat afvallig van die tradisies geraak het)
Maar die lekkerste en bruikbaarste woord in my versamelinkie Joodse Afrikaans is chutzpah. Dit is 'n unieke woord met 'n unieke betekenis, en so onvertaalbaar dat die Taalkommissie die woord vir opname in die 2017-AWS goedgekeur het. Pharos se tweetalige woordeboek vertaal dit as "koele/skaamtelose vermetelheid", maar die vertaling doen die woord onreg aan.
Ja, daar is 'n element van skaamteloosheid en ja, ook so 'n bietjie vermetelheid daarby ingemeng. Maar dit is meer dapper as vermetel; meer ongebreidel as skaamteloos. Dis die vermoë om te waag as niemand anders dink daar is iets te wen nie, om te vra vir 'n ding waarop 'n mens nie eintlik geregtig is nie, maar nietemin so graag wil hê dat 'n mens in elk geval maar vra. Dis waagmoed wat bo redelikheid uitstyg, dis deursettingsvermoë wat aanhou lank nadat 'n mens al moes tou opgegooi het.
En ja, as jy aan die ontvangkant van iemand anders se chutzpah is, kan dit sekerlik voel asof 'n mens deur 'n vermetelaar bedinges is. Maar dit is ook chutzpah wat grense skuif, wat poorte oopgooi, wat berge aandurf, wat brûe oor klowe bou – werklikes en die soort wat mense tussen hulle en ander mense maak – wat dans in 'n stad wat deur oorlog verwoes is, wat skoonheid skep waar daar dood was.
As 'n mens oud en sinies is, is dit maklik om te glo dat die Amerikaners reg is as hulle sê geld laat die wêreld draai. Maar aan die ander kant van hierdie sinisme is daar hierdie ding, wat die wêreld, teen alle hoop en verwagting in, laat verander. Die soort verandering wat ons wêreld nodig het, koop jy nie met geld nie, daarvoor het jy chutzpah nodig.
… en wie anders as 'n Jood het die guts om weer van onder af te begin as jy alles verloor het… Daar is baie meer Boere-Joodjies of Joodse Boertjies as wat algemeen vermoed word… Ons hou spesiale woorde net vir spesiale geleenthede en praat bloot van… 'n Boer maak 'n plan.
Du Toit Maritz · 7 maande gelede
Min mense weet dat heelwat Jode saam met die Boere geveg het in die vryheidsoorloë. Op Spioenkop is bv 'n Boere-Joodse begraafplaas met 'n hele klompie grafte.