Dit is 8 Desember 1938 op Heidelberg (Transvaal) waar naastenby tien duisend mense vergader is om die besoek van die historiese Eeufeesossewatrek van daardie jaar te vier. Omdat die waens eers teen die middag verwag word, het die Reëlingskomitee gesorg dat daar ’n reeks van sewentien historiese voorstellings sal wees wat die plek van die Suikerbosrante in die Voortrekkergeskiedenis sal voorstel.
Die laaste van hierdie voorstellings sal ’n weergawe wees van die oorhandiging van die rapport wat genl. Piet Joubert met die burger Petrus Kilian gestuur het, aan Sy Edele Waarnemende President Paul Kruger wat hom tans weer in Heidelberg bevind na ’n vlugtige besoek aan Wes-Transvaal om ’n naturelle-opstand by te lê, onderwyl genl. Joubert met sy burgers na die Natalse grens opgeruk het. Ds. P.J. Viljoen sal die President voorstel, maar die rapportryer sal Adriaan Kilian wees, seun van Petrus Kilian wat op die middag van Dinsdag, 1 Maart 1881 die rapport op Heidelberg afgelewer het. Enkele dae tevore het skrywer hiervan, as sekretaris van die Reëlingskomitee, nog met oom Petrus Kilian gesels om te verneem of dit dan nou volstrek onmoontlik vir hom sou wees om weer eens “die rapport van die slag van Majuba” aar die “President” af te lewer.
“Goed, nefie, Omie sal daar wees, maar skryf nou hierdie woorde neer sodat Adriaan dit kan besig wanneer hy die rapport aan die ‘President’ oorhandig. Skryf: ‘Edelagbare, dit is vir my ’n voorreg om hierdie rapport van Generaal Joubert aan u te oorhandig’.”
Met betraande oë het sy seun die gryse ou vader op die perd gehelp en toe die dier voor die ‘President’ tot stilstand kom, is hy weer afgehelp. Met ’n ferme handdruk en ’n vaste stem het hy die ‘President’ se hand geneem soos hy sewe en vyftig jaar tevore gedoen het, en die ‘rapport’ oorhandig …
Maar, op ’n sekere middag kry ons bevel om gereed te maak om te trek wanneer dit donker word. Dit was ook net mooi sterk skemer, toe ons opsaal en in die rigting van Pretoria (Noord) begin trek. Daar by die koppie noord van die skole het generaal Joubert ons laat stilhou en aan ons gesê: “Burgers, julle sal sê: hy is nie ’n roker nie, daarom kan hy praat, maar ek sê nou: geen vuurhoutjie word getrek nie!”
Die dag van 27 Februarie sal ek nooit vergeet nie! Die nag trek die Engelse in stilte uit en klim Majuba vol en pak skanse. Dié Heidelbergers lê op hul plek in die nek volgens gewoonte, met seile bo oor die waens gespan as beskutting teen die geweldige reëns. Ek en Andries Beytell was die manne wat die volk moes uitja om vuur te maak vir koffie. Toe ons by die waens terugkom, word dit net lig. Ons het net afgesaal, toe ons ’n skoot hoor val. Dadelik kom die bevel: Opsaal, opsaal, en ons vang weer die perde en laat vat na generaal Joubert. Hy het ons toegevoeg:
Toe ons naby die bome kom, reent dit koeëls op ons, maar die Engelse raak niemand en niks nie. Nadat ons ’n halfuur geveg het, sê Christiaan de Wet aan kmdt. Fourie:
Ons gaan toe ’n soort van ’n pannetjie daar bo op die berg deur. Ons is almal swart van die kruitrook en Koos Beytell spot ons nog oor ons uiterlike. Ek stap tussen die gewondes deur en sien ’n man wat vir my soos ’n predikant lyk. Hy het ’n koeël voor die kop in gehad. Eers toe genl. Joubert by ons kom, herken hy vir genl. Colley. Onderwyl genl. Joubert se oom ’n kort diens daar by die gewonde generaal hou, het Colley sy laaste asem uitgeblaas …
Die volgende dag omtrent twaalfuur is ek na genl. Joubert se tent ontbied en toe ontvang ek die opdrag om ’n verseëlde rapport na waarnemende president Kruger op Heidelberg te neem en ek word streng vermaan om dit eiehandig aan die hoof van die Driemanskap te oorhandig. Ek word ook gemagtig om langs die pad perde en burgers te kommandeer, indien ek hulle nodig sou kry.
Wel, ongeveer een-uur het ek van genl. Joubert se tent in harde reën vertrek. Ai, en het dit nie daardie jaar gereën nie! Die generaal het my seker uitgesoek vir hierdie werk, omdat ek daardie gedeelte van ons land baie goed geken het. Ek het dan ook somar reguit na die Suikerbosrante gepeil. Toe ek by Kliprivier kom, lê hy kant en wal. Daar kry ek vir Gert van der Merwe wat die vol waters goed ken. Ons besluit toe dat ek met die perd saam deur die stroom sou swem en dat hy met die rapport sou deurswem. Ons moes baie versigtig wees, want die kosbare dokument mog nie nat word nie.
Toe is ek weer verder en toe ek by Kommandospruit kom, was dié ook ’n see van water. Eintlik was dit net ’n breë rietvlei, maar dit was goed saalklap diep en ek was nie so seker waar daar miskien kuile in kon wees nie. Hier het ek ’n sekere Botha ontmoet wat die vlei goed geken het, en hy het my veilig deurgehelp.
Die son het nou vinnig begin sak, en weens die nattigheid kon ek ook nie vinnig vorder nie. Toe ek by Spruit-sonder-drif kom, was dit alreeds donker en vinger-alleen is ek deur die water. Eers het ek my klere met die rapport na die oorkant deurgeswem en toe is ek weer terug om my perd te gaan haal. In die donker is ek vort, totdat ek naderhand ’n huis uit die donker sien opdoem. Dit was Cornelis Uys s’n, maar die huismense het al geslaap. Ek het so ’n rukkie afgesaal en somar in die saal ’n tydjie geslaap en toe maar weer aangestoot.
Hoog-ed. Heer, – Vanmôre om vier-uur het ek elke man wakker gemaak om sy posisie in te neem, en ek het begin aan ’n rapport vir generaal Cronjê, wat ek ook insluit. Ek het nog gesit en skryf, en die son het juis opgekom, toe ’n rapport kom dat die troepe agter die regterhandse groot kop omkom. Toe was dit: “Opsaal! Opsaal!” Maar tot ons verbasing het ons spoedig bemerk, dat die vyand die hele kop in besit het en reeds ’n aansienlike mag bo op die kop is. Oënskynlik sou mens gesê het dat ons alles verloor het, en so sou dit gewees het as die vyand die kop behou het, maar bo en buite verwagting het die Here ons gehelp, en elkeen van ons skryf dit aan die wonderlikste redding en hulp van ’n alles-besturende en magtige God toe.
Toe die Tweede Vryheidstryd in die Republiek ontbrand, was Petrus Kilian weer eens gereed om met die mauser in die hand die sege van Majuba te verdedig en vind ons hom in die veld onder genl. Spruyt. Naby Heidelberg is sy arm in ’n geveg afgeskiet, maar liewer as om met die gebreekte arm in die hande van die vyand te val, het hy verkies om op kommando te bly. Die gevolg was dat hy ontsettende folterpyne moes verduur en hoewel die wond eindelik genees het, het hy nooit weer die volle gebruik van sy linkerarm gehad nie. Maar wat ’n plan gemaak het en end-uit geveg het, was Petrus Kilian! Hy het ’n agterryer gehad wat hom op sy perd gehelp het en aan sy geweer het hy ’n los plankie vasgemaak waarop hy die loop van die geweer vasgedruk het, onderwyl hy die geweer oorgehaal en die koeël met die slot ingestoot het. Daarna het hy die geweer na bo gegooi en dit dan op ’n stok laat rus wat hy met die verswakte linkerhand in posisie kon hou, terwyl hy korrel en skiet. Tot aan die aand van sy lewe het hy ’n vurige vaderlander en ’n waardige voorbeeld van die beste wat sy volk voortgebring het, gebly.