Die Suid-Afrikaanse politieke situasieDeur Botha Laubscher Ondersteuners van president Cyril Ramaphosa (Foto: Marco Longari / AFP) Na die munisipale verkiesings in 2021, waarin die ANC slegs 45,6% van die stemme gekry het, is baie van die joernaliste, politieke analiste en sekere politici oortuig dat die ANC in die 2024 nasionale verkiesing onder die 50% van die stemme gaan kry. Verder is die opposisie partye “regs” van die ANC en EFF optimisties dat hulle ŉ koalisieregering kan vorm wat na 2024 sal regeer. Hierdie optimisme berus, bo en behalwe die ANC se 2021-steun in die munisipale verkiesing, ook op meningsopnames van onder andere IPSOS waaruit daar foutiewelik afgelei word dat die ANC se steun tot 42% gedaal het. ŉ Alternatiewe metode, om die verwagte steun van partye in 2024 te bepaal, sou wees om van projeksies gebruik te maak. In dié metode word die aantal stemme van die hoofpartye in munisipale en nasionale verkiesings sedert 2001 grafies getoon. Die ondersteuning vir elke party kan dan, aan die hand van tendense, geprojekteer word om die verwagte aantal stemme vir elke politieke party in 2024 te bepaal. Volgens dié metode sal die ANC ± 50% en die EFF ± 13% van die stemme in 2024 kry. Hoe ruim die syfers met die ANC se steun in 2021 en die IPSOS opname? Die eerste antwoord is dat baie meer ANC-ondersteuners tydens munisipale verkiesings buite stemming bly as tydens nasionale verkiesings. Die rede hiervoor is heel waarskynlik omdat swak dienslewering op munisipale vlak die kiesers direk raak, terwyl nasionale beleid soos maatskaplike toelaes en gratis onderwys baie kiesers daarenteen bevoordeel. Dit is dan die rede hoekom die ANC se steun in 2021 heelwat laer was as wat dit na verwagting in 2024 sal wees. (Die ANC se steun in 2016 se munisipale verkiesing was byvoorbeeld 4% laer as in 2019 se nasionale verkiesing). Wat die IPSOS-opname betref, was daar uit die 100% korrespondente, 4% wat nie geregistreer was nie, 5% wat nie geweet het vir wie om te stem nie en 10% wat nie wil gaan stem nie. Die ANC kry dus 42% uit die oorblywende 81% stemme wat gelyk is aan 51,9% en die EFF 11%. As ons in ag neem dat die meningsopname ongeveer 2 jaar voor die verkiesing gedoen is, is die IPSOS-syfers redelik in lyn met die geprojekteerde syfers. Daar is egter nog ŉ hele paar maande voor die 2024 verkiesing en enigiets kan in die tyd gebeur. Wat die ANC self aanbetref, is die Desember-konferensie en die Phala Phala-kwessie van besondere belang. Die daling in die ANC-steun sedert 2008 was egter gelykmatig en glad nie beïnvloed deur die optimisme en groter vertroue in Ramaphosa nadat hy die leierskap in 2017 oorgeneem het nie. Die vraag is dus of dit nou die tendens gaan beïnvloed sou Ramaphosa byvoorbeeld as ANC-leier en president bedank? ŉ Verdere onbekende faktor is die vraag oor hoe nuwe politieke partye soos Action SA, PA, BOSA en andere sal vaar in die 2024 verkiesing. In bostaande projeksie is heelwat stemme vir hierdie partye toegelaat, maar dit bly egter ŉ ope vraag of dit te veel of te min is asook van watter partye dié partye hulle stemme gaan trek. Vanuit die projeksies lyk dit egter heel waarskynlik dat die ANC tussen 47% en 52% van die stemme in 2024 sal verower, wat beteken dat die ANC of alleen sal bly regeer of in koalisie met ŉ kleiner party soos die EFF of, alternatiewelik, as ŉ minderheid sal regeer. As ons 13% stemme vir die EFF toelaat, beteken dit dat die partye “regs” van die ANC en EFF tussen 35% en 40% van die stemme sal kry. Op hierdie stadium is die moontlikheid van ŉ “regse” koalisie om die regering oor te neem dus uiters skraal. Daar is egter ŉ verdere aspek in die huidige politieke situasie wat kommer wek. Hieronder is twee grafiekstawe. Die eerste toon die persentasie van persone wat gestem het as ŉ persentasie van die geregistreerde kiesers en die tweede grafiek toon die persentasie van die kiesers wat nie gestem het nie (buite stemming plus nie geregistreer nie) as ŉ persentasie van die stemgeregtigde kiesers. In 2009 het ons dus die situasie gehad dat ongeveer 76% van die geregistreerde kiesers gaan stem het en dat ongeveer 41% van die kiesers wat geregtig was om te stem nie gestem het nie. (Buite stemming en ongeregistreerde stemgeregtigdes.) In 2019 het dié persentasie tot 50% gestyg. Vanuit die syfers kan daar afgelei word dat dit hoofsaaklik ANC-ondersteuners is wat opgehou het om te stem of selfs nie geregistreer het nie. Die ANC staan dus nie kiesers aan ander partye af nie, maar hulle steun daal omdat ontevrede ANC-ondersteuners ophou om te stem. Die geprojekteerde syfers vir 2024 toon dat slegs 40% van die stemgeregtigdes in 2024 hulle kruisie gaan trek. Dit beteken dat ŉ party of koalisie slegs 20% van die stemgeregtigdes se steun benodig om te regeer. Die vraag kan met reg gevra word wat die situasie gaan wees as bostaande tendens sou voortduur tot 2029 en die ANC die verkiesing verloor en ŉ “regse” koalisie waarvoor byvoorbeeld slegs 18% van die stemgeregtigdes gestem het die regering oorneem, terwyl ongeveer 35% van die kiesers eintlik nog simpatiek teenoor die ANC staan maar nie gaan stem het nie. Gaan die ANC en/ of sy ondersteuners so ŉ verlies aanvaar? Beteken dit nie dat die demokrasie en selfs die grondwet gefaal het nie? Gaan anargie nie dalk die gevolg wees nie? Dit is dus duidelik dat die huidige politieke partye (nuwe partye uitgesluit) en politici nie die kiesers bevredig nie. Huidige partye sal dus drasties moet herbesin en hervorm of daar sal nuwe swart politieke partye met dinamiese leiers tot stand moet kom om die geloofwaardigheid van die demokrasie te verseker. Opsommend wil dit dus lyk asof die ANC na 2024 steeds in beheer sal wees van die regering, maar tussen 2024 en 2029 sal dit daar nuwe swart politieke partye moet wees, wat hoop, vertroue en entoesiasme by die kiesers inboesem, om ŉ dreigende krisis in 2029 te voorkom.