PressReader - Weg! Platteland: 2014-12-01 - Sa­li­ge see­dorp Punt­jie is dalk nie op ’n kaart nie, maar wel ’n be­soek werd
Sa­li­ge see­dorp Punt­jie is dalk nie op ’n kaart nie, maar wel ’n be­soek werd
Wat kus­oor­de be­tref, is Punt­jie, ’n “ver­steek­te” dor­pie in die Kaap­se suid­kus, voor­waar on­oor­tref­lik.
Weg! Platteland - 2014-12-01 - Voorblad - TEKS MI­KE S­WA­MER FO­TO’S MI­CHEL­LE COET­ZEE
On­ge­veer vier uur se ry oos van Kaapstad, by­na on­sig­baar op ’n kaart, lê die kus­dor­pie Punt­jie. An­ders as die mees­te an­der see­plek­ke van­dag her­in­ner dié dor­pie jou aan ’n lang­ver­ga­ne tyd. Punt­jie oor­rom­pel jou met ’n een­vou­di­ge ar­gi­tek­tuur en dra­ma­tie­se na­tuur­to­ne­le.
Ons het die eer­ste keer by ’n wel­ge­stel­de sa­ke­man van Johannesburg van Punt­jie ge­hoor. Hy het die om­ge­wing be­skryf as een van die be­koor­lik­ste land­skap­pe wat hy nóg op sy rei­se deur Suid-a­fri­ka aan­skou het. Sy naam is op ’n lang wag­lys van men­se wat grond op die dor­pie wil koop.
Dis nie so mak­lik om by Punt­jie uit te kom nie, want dit is slegs be­reik­baar met die grond­pad wat van Ver­maak­lik­heid af suid loop. Ons be­veel ’n kaart aan waar­op jy die lig­ging kan be­paal van die Dui­ven­hoks­ri­vier se mon­ding – dis hier waar Punt­jie ge­leë is.
Jy weet jy is op die reg­te plek wan­neer jy ’n naam­bord­jie met die woor­de “Punt­jie, no tres­pas­sing” sien. Dit kan ’n mens laat dink Punt­jie is net ’n plek vir die men­se wat hier bly en nie vir be­soe­kers nie, maar die in­wo­ners is vrien­de­lik en gas­vry – ja, ook met gas­te.
Da­te Beu­kes het aan­ge­bied om ons op ’n toer deur die dor­pie te neem en meer te ver­tel oor Punt­jie se ont­staan en ont­wik­ke­ling. Da­te woon al se­dert sy ge­boor­te deel­tyds op Punt­jie. Sy huis het eers aan sy ou­ma be­hoort, wat dit toe aan sy ma na­ge­laat het. Hy het dit in die 02.55 vroeë ja­re10 Ki­lo­me­ter­st­ag­tig oor­ge­neem. Da­te be­soek ge­reeld die huis, maar bly in die na­by­ge­leë Ver­maak­lik­heid. Toe hy in Kaapstad ge­woon het, het hy Punt­jie
een keer per maand be­soek vir ’n weg­breek­na­week saam met sy ge­sin. Maar noudat hy af­ge­tree is en die stads­le­we vaar­wel ge­roep het, is hy skaars tien mi­nu­te ver. Nou is hy dik­wels hier.
Bui­ten die huis wat Da­te on­der­hou, be­sit sy fa­mi­lie ook ’n paar an­der hui­se op die dor­pie. Dié ei­en­dom­me word van die een ge­slag na die vol­gen­de oor­ge­dra en sal in die fa­mi­lie bly ten­sy hul­le be­sluit om dit te­rug te ver­koop aan die Mol­ly La­za­rus-trust, wat ge­stig is om ver­de­re ont­wik­ke­ling op Punt­jie te keer.
Die bin­den­de aard van die trust be­te­ken min men­se kry die kans om grond hier te koop, in­dien hoe­ge­naamd. Punt­jie is nie ’n plek waar som­mer e­nig­ie­mand ei­en­dom of grond kan koop nie. Daar is ’n lang wag­lys. Baie men­se sal hul­le tot om­ko­pe­ry wend, selfs mil­joe­ne aan­bied net om ho­ër op die lys te kan wees, maar daar sal da­dels van kom. Die e­nig­ste ma­nier om híér ei­en­dom in die han­de te kry is om ge­dul­dig jou beurt af te wag – en dit kan ja­re duur.
“Die mees­te men­se hier is van ou fa­mi­lies wat al­mal me­kaar ken. Hul­le is al ge­slag­te lank hier,” sê Da­te toe ons toer be­gin. ’n Ge­sin moet eers ver­huis en die trust in ken­nis stel voor­dat e­nig­ie­mand op die wag­lys kan in­trek.
Soos ons rond­stap, ver­staan ek da­de­lik hoe­kom nie­mand hier wil weg­gaan nie en hoe­kom so baie men­se ’n voet in die deur pro­beer kry. Die le­we in Punt­jie is stil en rus­tig. Die see­bries en die klank van bran­ders wat teen die rot­se breek, gee jou siel ’n sa­li­ge ge­voel van kalm­te.
Ter­wyl ons tus­sen die dui­ne dwaal op voet­paad­jies be­saai met dooie riet­gras, ver­dui­de­lik Da­te die een­vou­di­ge styl van die strooi­dak­hui­sies: Dié kap­styl-ar­gi­tek­tuur da­teer uit die 18de eeu toe die eer­ste set­laars in die voet­spo­re van die Por­tu­ge­se grond­leg­gers ge­volg het.
In die ses­tien­de eeu, toe seil­vaart al ma­nier was vir in­ter­na­si­o­na­le han­del, sa­ke en rei­se, het baie men­se rond­om A­fri­ka ge­vaar deur die A­gul­has- en Ben­gu­e­la-see­stroom te volg. Kap­tein Ma­nu­el de Mesquita Pe­re­stre­lo, ’n Por­tu­ge­se na­vi­geer­der en kar­to­graaf, het pre­sies dít ge­doen toe hy en sy be­man­ning in 1554 noord van die Groot­Vis­ri­vier skip­breuk ge­ly het. Hy was een van 64 oor­le­wen­des uit ’n be­man­ning van 473. Hul­le het Punt­jie die eer­ste >
keer ge­sien toe hul­le deur die bos­se pro­beer rig­ting kry het tot in Dela­go­a­baai. Daar is hul­le uit­ein­de­lik ge­red. Die kap­tein het in 1575 en 1576 te­rug­ge­keer om die suid­oos­kus van Suid-a­fri­ka te ver­ken, maar hul­le het hul­le eers la­ter kom ves­tig – toe vry­bur­gers in die Dui­ven­hoks­ri­vier be­gin vis­vang het. Uit­ein­de­lik het meer as 200 Por­tu­ge­se vis­ser­man­ne en hul­le ge­sin­ne dié ge­bied hul­le huis ge­noem.
Punt­jie is ge­leë waar t­wee see­stro­me – die A­gul­has, wat suid vloei van die warm Mo­sam­biek- en Ma­da­gas­karstroom af, en die koue Ben­gu­e­la, wat noord vloei om die warm keer­krin­ge by die e­we­naar te ver­koel – by­me­kaar kom. Saam word dié t­wee stro­me er­ken as deel van ’n wê­reld­wye “ver­voer­band”-sir­ku­la­sie­stel­sel. In die win­ter ver­oor­saak die in­ter­ak­sie tus­sen die A­gul­has- en Ben­gu­e­la-stro­me krag­ti­ge win­de in die ber­ge al langs die kus­lyn, wat kon­den­sa­sie en dus re­ën tot ge­volg het. Die win­ters is dus ma­tig om­dat daar ge­reeld ’n skie­li­ke nat, grys wa­sig­heid oor die ge­bied hang.
In 2004 het só ’n nat win­ter in Ver­maak­lik­heid oor­stro­mings in Punt­jie ver­oor­saak. Da­te sê de­le van die Dui­ven­hoks­ri­vier het meer as 6 m per mi­nuut ge­styg! Hoe­wel die meer­der­heid van die hui­se se fon­da­ment net die mi­ni­mum ska­de op­ge­doen het, het al daar­die wa­ter ver­woes­ting op die land­skap ver­oor­saak met lang­du­ri­ge ne­ga­tie­we ge­vol­ge op die na­tuur­li­ke plan­te­groei in die ge­bied.
Soos die ri­vier op­ge­stoot het, het uit­heem­se bo­me wat af­ge­kap, maar nooit van die ho­ër­lig­gen­de land­bou­ge­bie­de ver­wy­der is nie, met die Dui­ven­hoks­ri­vier be­gin af­dryf. Dit het stroom­af wor­tel ge­skiet en die ri­vier­bed­dings van Punt­jie be­gin oor­neem. Die in­heem­se spe­sies kon nie kers vas­hou by die in­drin­gers wat met hul­le groot dors on­stuit­baar was nie. Die stryd tus­sen uit­heems en in­heems duur van­dag nog voort. Die in­drin­ger­spe­sies, an­ders as die in­heem­se plan­te­groei, het nie by Suid-a­fri­ka se droë kli­maat­stre­ke aan­ge­pas nie en ge­bruik dus meer wa­ter as wat hul­le ver­on­der­stel is om te kry. Dié si­tu­a­sie be­kom­mer die plaas­li­ke men­se om­dat die kli­maats- en re­ën­pa­tro­ne aan die ver­an­der is soos die in­drin­ger­spe­sies meer word.
In die vroeë dae van Punt­jie se ont­wik­ke­ling was dit ’n gro­ter pro­bleem: Toe het in­wo­ners swaar ge­steun op re­ën­wa­ter uit Bronn se dam, net stroom­op van Punt­jie, om hul­le op­gaar­tenks te vul. Dees­dae is Punt­jie se wa­ter­re­ser­wes eg­ter nie meer ’n pro­bleem nie. Die in­wo­ners bring hul­le eie drink­wa­ter saam en ge­bruik ’n son­krag­aan­ge­dre­we boor­gat om bad­wa­ter te kry. Die op­gaar­tenks wat in 1940 deur Da­te se skoon­pa, Lool de Ja­ger, ge­bou is, staan van­dag nog, maar word nie meer so ge­reeld ge­bruik nie. Da­te se op­gaar­tenk is oor­lo­pens toe vol.
Daar is net 54 hui­sies in Punt­jie en dit s­melt naat­loos met die om­ge­wing saam, as­of dit nog al­tyd daar be­hoort het. Elk­een is in die­self­de styl ge­bou met hulp­bron­ne uit die om­ge­wing. Die ba­sis is ’n ste­wi­ge A-raam van har­de­hout (die oor­spronk­li­ke hui­sies is van plaas­li­ke melk­hout ge­bou), en die dak is met lae riet­gras be­dek wat met tou by­me­kaar ge­hou word. Vir be­lig­ting word ou pa­raf­fien­lam­pe ge­bruik wat van die bin­ne­ste dalk­bal­ke af­hang. ’n Ven­ster aan die see se kant sorg deur die dag vir lig én ’n ga­we see­bries. Die mees­te van die oor­spronk­li­ke hui­sies het nie die aan­slae van die le­we oor­leef nie, maar dié
‘Daar is net 54 hui­sies in Punt­jie en dit s­melt naat­loos met die om­ge­wing saam, as­of dit nog al­tyd daar be­hoort het.’
wat het, is op ’n fon­da­ment van be­ton ge­re­stou­reer wat hul­le le­wens­duur ver­leng. Om­dat so baie van die hui­sies her­bou of ge­re­stou­reer is, be­staan die ne­der­set­ting van­dag uit klein en groot bun­ga­lows. Die gro­te­res is mo­der­ner en die klei­ne­res ver­teen­woor­dig oor­blyf­sels van die ver­le­de.
Die klei­ner hui­sies is hoof­saak­lik ge­bruik om in te slaap en het nie ’n kom­buis ge­had nie. Die kook­werk is oor­spronk­lik in ’n spe­si­a­le kap­styl­ge­bou ge­doen of oor ’n bui­te­vuur. Dit ver­klaar hoe­kom die klei­ner bun­ga­lows pa­ral­lel met die kus­lyn ge­bou is – dit het die kook­vu­re teen heer­sen­de win­de be­skerm. Van­dag het baie van die nu­wer bun­ga­lows kool­sto­we met ’n a­lu­mi­ni­um­skoor­steen in die kom­buis.
Slaap­re­ë­lings het ook oor die ja­re ver­an­der. Pleks van een groot bed op die grond waar­op al­mal slaap, soos die ge­bruik des­tyds in die klein hui­sies was, het die mo­der­ne gro­ter hui­sies dees­dae af­son­der­li­ke bed­dens met ruim­te om tot ne­ge men­se te huis­ves, al is dit soms ef­fens be­knop. Daar is t­wee dub­bel­bed­dens aan die ag­ter­kant van die huis en t­wee en­kel­bed­dens aan die voor­kant, met ’n gor­dyn tus­sen­in vir pri­vaat­heid.
Da­te be­ge­lei ons na sy hui­sie – die een wat voor­heen aan sy groot­ou­ers be­hoort het. Dit is een van die gro­ter hui­se en is in 1985 her­bou. Die bou­werk het on­ge­veer ’n week ge­neem en R2 900 ge­kos (min of meer R80 000 in van­dag se mark­waar­de). Da­te het prak­ties ge­dink: Pleks van ’n gor­dyn om die t­wee slaap­ge­deel­tes van me­kaar te skei het hy ’n bed op die dak­bal­ke ge­bou met ’n leer on­der­toe.
Da­te se fa­mi­lie be­sit ook ’n klein plat­boom­vaar­tuig met ’n een­vou­di­ge en­jin. Da­te se oom het dit in die ja­re ses­tig vir ’n lui­perd­vel ver­ruil. Die boot word steeds deur die Beu­kes-fa­mi­lie ge­bruik – ver­al deur Da­te se seun Ti­nus wat graag daar­mee vis­vang (en dan weer vry­laat). Op een so ’n vis­vang-eks­kur­sie het Ti­nus ’n blaas­op­pie ge­vang wat nie in­heems aan die ge­bied is nie. Hy het die blaas­op­pie na die T­wee O­se­a­ne­a­kwa­ri­um in Kaapstad ge­stuur (waar hy werk). Toe dit tyd was om die blaas­op­pie vry te laat, is hy Dur­ban toe ge­vlieg so­dat hy in sy na­tuur­li­ke ha­bi­tat kon wees. Dié soort op­tre­de is ken­mer­kend van die in­wo­ners se ont­sag vir die see.
Punt­jie het deur die ja­re ver­skeie ver­an­de­rin­ge on­der­gaan. Ver­ge­le­ke met die ont­wik­ke­lings in die res van die mo­der­ne wê­reld lyk dit eg­ter of die tyd in Punt­jie gaan stil­staan het. Baie din­ge is nog soos dit des­tyds was. Punt­jie se aan­trek­kings­krag lê in sy een­voud, en sy sterk­te lê in die be­per­kings wat op ont­wik­ke­ling ge­plaas word. Die men­se wat hier woon, dink eers voor­dat hul­le doen en, in­dien no­dig, werp hul­le al­les in die stryd om Punt­jie vol­hou­baar te maak. Hul­le be­perk hul­le ge­bruik van hulp­bron­ne en eer­bie­dig die prag­ti­ge kus­lyn wat aan hul­le ge­skenk is.
On­ge­luk­kig ver­hoed die eks­klu­si­wi­teit van Punt­jie dat Jan Al­le­man die rus en vre­de van die plek kan ge­niet. Tog kan ’n mens steeds die dor­pie op ’n dag­uit­stap­pie be­soek en met die plaas­li­ke men­se ge­sels – hul­le is al­tyd be­reid om ’n sto­rie of t­wee te ver­tel.
1 Só lyk Punt­jie se ry hui­sies teen die see van ’n klein grot op die strand af. 2 Par­ty van die hui­sies kyk uit oor die mon­ding van die Dui­ven­hoks­ri­vier. 3 Die eer­ste bak­steen­hui­sie wat op Punt­jie ge­bou is. 4 Die son groet an­der­kant die see. 5 ‘n Ti­pie­se
BO ’n Ry ou boot­hui­se voor Da­te se va­kan­sie­huis op die oe­wer van die Dui­ven­hoks-ri­vier. LINKS De­kriet word ge­pak op ’n nu­we hui­sie wat in die­self­de styl ge­bou word as Punt­jie se ge­skied­kun­di­ge kap­styl­hui­se. Die pak­ke­ry is ’n vaar­dig­heid wat die eer­ste ke
1 ’n Klein grot op die strand reg on­der die dor­pie. 2 een van Da­te Beu­kes se hui­sies op Punt­jie. Die voor­ste ry hui­sies op Punt­jie het ’n lief­li­ke see-uit­sig. 3 Só lyk dit bin­ne-in