(Aangestuur vanaf Persië)
Iran (Persies: ایران‬, Irān, [ʔiːˈɾɒːn], luister (hulp·inligting)), amptelik die Islamitiese Republiek Iran (جمهوری اسلامی ایران, Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān, luister (hulp·inligting)), is 'n land in die Midde-Ooste, wat deur Azerbeidjan, Armenië en Turkmenistan in die noorde, Pakistan en Afghanistan in die ooste en Turkye en Irak (Koerdistan) in die weste begrens word. Die land het vroeër in die Westerse lande as Persië bekendgestaan.
• Achaemenidiese Ryk
1 648 195 km2 (18ste)
81 672 300 (18ste)
$1 627 miljard (18ste)
$19 541 (70ste)
$333,603 miljard (27ste)
$4 006 (98ste)
MOI (2017) 0,798 (60ste) – hoog
Gini (2014) 38,8 – medium
Met 'n oppervlakte van meer as 1,6 miljoen km² is Iran die 18de grootste land ter wêreld met 'n etnies diverse bevolking van 82 miljoen. Dit bevat 'n wye verskeidenheid landskapsvorme, maar bestaan oorwegend uit bergagtige landskappe en woestyne. So is dit juis die randstreke van Iran waar die grootste deel van die bevolking saamgetrek is en wat die grootste bydrae tot die land se bruto binnelandse produk lewer:
3.1.1 Die Kaspiese Seegebied
3.3 Historiese waterleidings en besproeiingstelsels
4.1 Keiserryk Iran: Die Pahlavi-dinastie
4.2 Nasionalisering van die oliebedryf
4.3 Mohammad Reza Shah en die Wit Rewolusie
4.4 Opstand teen die sjah
4.5 Iranse Rewolusie
5.2 Etniese minderhede
5.2.1 Deelname aan die politieke lewe
5.4 Demografiese verandering
6.2 Natuurlike hulpbronne
6.3 National Iranian Oil Company
6.4 Ekonomiese agteruitgang onder president Ahmadinejad
6.5 Sanksies en hiperinflasie
6.6 Menslike lyding as gevolg van sanksies
6.7 Buitelandse handel
6.8 Ekonomiese ontwikkeling onder president Rohani
7 Politiek en regstelsel
7.1 Partye en parlement
7.2 Burgerlike samelewing en menseregte
7.3 Godstaat en burgerlike samelewing
7.4 Vakbonde en arbeidsreg
7.6 Buitelandse beleid
9.1.1 Historiese ontwikkeling
9.4.1 Klassieke Persiese musiek
Die plaaslike bevolking het van oudsher na die land as Iran verwys, 'n afkorting van die Middel-Persiese Eran Sjar. Die huidige Persiese landsnaam Iran (ایران) is afgelei van die Proto-Iranse term Aryānā en die Oud-Iranse Aryānām Xšaθra wat albei "Land van die Ariërs" beteken. Die term Ērān kom in 'n 3de eeuse inskripsie uit die Sassanidiese Ryk voor, terwyl die Partiese teksgedeelte in hierdie inskripsie die Partiese term aryān gebruik om na Iraniërs te verwys.
Daarenteen is in die westerse wêreld van oudsher tot in die 20ste eeu na Iran as Persië verwys, hoofsaaklik weens die invloed van Griekse skrywers wat die land Persis (Περσίς) of "Land van die Perse" genoem het. Persis (Pars) was die kernland van die Achemeniede wat in die 6de eeu v.C. die eerste groot Persiese Ryk gestig het. Met Pars of Persis is hier veral na die huidige provinsie Fars rondom die stad Sjiraz verwys waarvan ook die naam فارسی (Farsi) vir die Persiese taal afgelei is.
Nogtans het hy demokratiese instellings steeds met minagting bejeën, min aandag aan die openbare mening geskenk en geweier om basiese politieke vryhede toe te staan. Teen die middel van die 1970's het die heersende elite steeds meer vervreemd geraak van die groot massa van die bevolking. Terwyl enkele maatskaplike groepe voordeel getrek het uit die sjah se diktatoriale bewind, het ander geen aandeel aan die ekonomiese opswaai gehad nie en in armoede geleef. Islamitiese leiers, veral Ajatolla Khomeini wat in ballingskap in Frankryk was, het ontevredenes met hul populistiese ideologie begin oortuig wat hulle op Islamitiese beginsels gebaseer het en die sjah se abdikasie geëis. In 1978 en 1979 is landwye massabetogings gereël en het swaar onluste uitgebreek. Die sjah-bewind het binne enkele maande in duie gestort.
Iran is 'n veelvolkestaat met 'n groot verskeidenheid etniese en godsdienstige minderhede wat die sentrale geografiese ligging van die land deur sy hele geskiedenis weerspieël – so word na Iran dikwels verwys as die kruispad van Eurasië. Naas Perse, die meerderheidsbevolking in Iran, maak ook Azerbeidjanners, Koerde, Arabiere, Beloetsje, Pasjtoene, Turkmene, Afro-Iraniërs en Lore deel uit van die Iranse samelewing. Hulle praat hul eie tale, is aanhangers van verskillende gelowe (waaronder Sjiiete, Soenniete, Christene, Jode, Zoroastriërs en Ateïste), en het hul eie sedes en gebruike.
Nogtans identifiseer mense uit alle bevolkingsgroepe hulself meestal met Iran en aanvaar die oorheersende invloed van die Persiese taal en kultuur en is bereid om in te skakel in die kulturele lewe. Etniese minderhede het in die 20ste eeu verskeie kere hul lojaliteit teenoor die Iranse staat bewys. So het Azerbeidjanners in die noordweste onsydig gebly toe Azerbaijan ná die Tweede Wêreldoorlog deur Sowjetmagte beset is. Arabiere in Khuzestan het tydens die Irans-Irakkese Oorlog nie by die invallers aangesluit nie. Ook ander etniese minderhede, wie se taalgebied oorkant die Iranse grens strek (soos Armeniërs, Beloetsje, Pasjtoene, Turkmene en Koerde), beskou hulself as deel van die Iranse samelewing.
Die meeste internasionale toeriste, veral Arabiese en Afghaanse besoekers, kies Iran om godsdienstige redes as reisbestemming en onderneem dikwels pelgrimstoere na plekke wat in Sjiïtiese Islam as heilig beskou word. Volgens Iranse statistieke het slegs 20 000 toeriste om nie-religieuse redes 'n besoek aan die land gebring. Naas Han-Chinese en Duitsers het hierdie kategorie van toeriste ook sowat 1 000 Amerikaners ingesluit. Aangesien Iran se streng godsdienstige voorskrifte ook deur buitelandse besoekers nagevolg moet word, is die land allesbehalwe 'n maklike bestemming vir westerse toeriste. Die gasvryheid van Iraniërs is egter ongeëwenaar, en mense sal bereidwillig help en vertaal indien buitelandse besoekers enige moeilikheid ondervind. Strate, basare en ander plekke is skoner as in baie ander lande in die Nabye en Midde-Ooste.
Nie-Islamitiese godsdienste vorm 'n minderheid van sowat twee persent van die bevolking, waaronder Bahá'is, Mandeërs, Hindoes, Jesiede, Jarsanis, Zoroastriërs, Jode en Christene. Die laasgenoemde drie geloofsgroepe word deur die Iranse staat as religieuse minderhede erken en beskerm. So is byvoorbeeld enkele setels in die Iranse parlement vir hulle gereserveer. In die praktyk geniet Christene egter nie dieselfde regte soos Moslems nie en word teen hulle ten opsigte van opleiding en beroepskanse gediskrimineer. Veral in die 1980's het talle Christelike Iraniërs geëmigreer. Andersyds geniet Christene ook sekere voorregte en mag byvoorbeeld rooiwyn vir godsdienstige en ander doeleindes gebruik.
Reeds in die vroeë geskiedenis van die land is Persië met voortreflike kookkuns verbind. Een van die vroegste skrywers, wat aandag aan Persiese kulinêre kunste geskenk het, was die Griekse huursoldaat Xenophon wat omstreeks 400 v.C. by die Persiese leër aangesluit en hom later as geskiedskrywer bekwaam het. Alhoewel hy min bewondering vir Perse en hul kultuur in die algemeen getoon het, het hy die uitstekende kookkuns van Persië uitvoerig beskryf. Veral die koninklike hofhouding het sy aandag getrek waar 'n hele leër van kokke moeite gedoen het om steeds weer nuwe kulinêre spesialiteite en dranke uit alle lande vir die koninklike tafel op te spoor.
Toe Alexander die Grote die Persiese Ryk sewentig jaar later verower het, het hy die buitengewone eetgewoontes van Perse as die rede vir hul verswakking en uiteindelike nederlaag beskou. Maar desondanks het hy ná sy beslissende veldslag maande lank in die seremoniële koninklike hoofstad Persepolis gebly waar hy die Persiese Nuwejaarfees gevier, tradisionele Persiese kleredrag oorgeneem en heel waarskynlik ook groot hoeveelhede inheemse kos geniet het.
In die 1930's het argeoloë in Persepolis meer as dertigduisend steentablette opgegrawe wat 'n indruk van antieke Perse se stapelkosse gee. Hul tipiese dieet het okkerneute, gevleuel en granaatappelstroop ingesluit – die hoofbestanddele van 'n Persiese granaatappelbredie wat ook vandag by die hoofdisse van Persiese kokkuns gereken word, fesenjan. Ook ander bestanddele van moderne Persiese geregte soos lamvleis, pietersielie, amandels, pistachio-neute, asyn, heuning, uie en knoffel is al in antieke tye wyd gebruik. Interessant genoeg het die gunstelinggeregte van Perse in die afgelope 2 500 jaar nouliks verander.
Toe die Persiese Ryk sy grense steeds verder verskuif het en tydelik vanaf Egipte tot Indië en vanaf Griekeland tot Rusland gestrek het, het Perse hul kookkuns met die beste tradisies van verowerde lande vervolmaak en dit tot een van die mees gesofistikeerdes ter wêreld ontwikkel.
Alle radio- en televisiestasies in Iran is in staatsbesit en saai hul programme in die hele land uit. Iran se nasionale uitsaaikorporasie, Islamic Republic of Iran Broadcasting (IRIB), is een van die grootste uitsaaiers in Asië en die Pasifiese streek. 'n Aantal radio- en televisiekanale, wat deur IRIB uitgesaai word, is op buitelandse gehore gemik soos die omstrede Engelsmedium-kanaal Press TV. Programme in Iran word in die landstaal Farsi en minderheidstale uitgesaai, programme vir buitelandse gehore in verskeie wêreld- en belangrike verkeerstale, waaronder Russies, Arabies, Hebreeus, Engels, Frans, Duits, Turks, Chinees, Koerdies, Italiaans, Japannees en Indonesies.
↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 (en) "Islamic Republic of Iran". Internasionale Monetêre Fonds. Besoek op 2 Februarie 2019.
↑ (en) "2018 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2018. Besoek op 2 Februarie 2019.
↑ (en) "Iran, Islamic Republic". Wêreldbank. Besoek op 1 Februarie 2019.
↑ (de) Bundeszentrale für politische Bildung (bpb): Die Islamische Republik Iran
↑ (de) Mahmoud Rashad: Iran: Geschichte, Kultur und lebendige Traditionen – antike Stätten und islamische Kunst in Persien. Keulen: DuMont 2006, bl. 9
↑ (de) Transparency for Iran, 23 Maart 2014: Wassermangel verschärft sich
↑ (de) Rashad (2006), bl. 29
↑ (en) www.eartharchitecture.org: Ancient refrigerators
↑ (en) Richard Cavendish: The Iranian Oil Fields are Nationalised. In: History Today, jaargang 51, uitgawe nommer 5, 2001.
↑ (de) Iran Journal, 14 Maart 2017: Landflucht hält an. Besoek op 29 April 2017
↑ (en) Peoples of Iran. A General Survey. Encyclopædia Iranica, XIII/3, bl. 321–326; aanlyn beskikbaar: http://www.iranicaonline.org/articles/iran-v1-peoples-survey (webtuiste besoek op 8 Mei 2017)
↑ (de) Iran Journal, 6 April 2017: Irans Minderheiten und Rouhani. Besoek op 7 Mei 2017
↑ (de) Iran Journal, 6 April 2017
↑ (de) Iran Journal, 28 Julie 2016: Afro-Iraner, eine vergessene Minderheit. Besoek op 7 Mei 2017
↑ (de) Transparency for Iran: Die iranische Gesellschaft im Alterungsprozess, 7 Oktober 2013. Besoek op 8 Oktober 2013
↑ (en) Al Monitor: Elderly in Iran suffer as economy falters
↑ (en) www.worldbank.org: Iran – Overview. Besoek op 14 April 2017
↑ (de) Transparency for Iran: Lebenshaltungskosten explodieren, 12 Maart 2011. Besoek op 19 Augustus 2013
↑ (en) www.tradingeconomics.com: Iran Inflation Rate
↑ (en) presstv.ir: Iran plans a strong return to oil markets, 23 Augustus 2013. Besoek op 23 Augustus 2013
↑ (en) Andreas Goldthau: National Iranian Oil Company (NIOC), bpb, 1 Maart 2013. Besoek op 31 Julie 2013
↑ (de) Transparency for Iran: Neue Außenpolitik soll marode Wirtschaft retten, 20 September 2013. Besoek op 23 September 2013
↑ (de) Transparency for Iran: Ahmadinedschads neue Beschäftigung, 23 September 2013. Besoek op 23 September 2013
↑ (de) www.welt.de: Iran setzt Geheimdienst auf Devisen-Spekulanten an, 2 Oktober 2012
↑ (de) Der Standard: Iran verbietet Import von Luxuswaren, 8 November 2012. Besoek op 25 Julie 2013
↑ (de) www.welt.de: Iraner ächzen unter einer Hyperinflation, 4 Oktober 2012
↑ (en) Press TV, 20 Julie 2014: Iran plans to slash inflation to one-digit rate
↑ (en) presstv.ir: New round of US sanctions against Iran, 16 Julie 2013
↑ (de) SPIEGEL Online, 5 April 2014: Sanktionen gelockert: US-Regierung erlaubt Boeing Geschäfte mit Iran. Besoek op 9 April 2014
↑ (de) Transparency for Iran: Regierung verschärft Medikamentenkrise, 12 April 2013. Besoek op 11 Augustus 2013
↑ (en) RT Russia Today, 16 November 2012: Blood sanctions: Iranian boy dies from medicine shortage. Besoek op 11 Augustus 2013
↑ (en) European Commission – Trade: Iran. Besoek op 20 Julie 2014
↑ (de) Transparency for Iran: Auto-Export drastisch gesunken, 14 September 2013. Besoek op 14 September 2013
↑ (de) Iran Journal, 12 April 2017: Industrie als Sorgenkind der iranischen Wirtschaft. Besoek op 14 April 2017
↑ (en) washingtonpost.com, 5 November 2012: Tourism a surprise bright spot for Iran. Besoek op 6 November 2012
↑ (de) Florian E. Müller: Als Tourist wirst du im Iran geliebt. In: Hamburger Abendblatt, 26 Junie 2010. Besoek op 10 Augustus 2013
↑ (en) Patricia Baker en Hilary Smith: Iran. Vierde uitgawe. Chalfont St Peter: Bradt Travel Guides 2014, bl. 85
↑ (de) www.welt.de, 8 Desember 2016: Hawaii, Iran, Nordkorea – die exotischsten Skigebiete. Besoek op 13 April 2017
↑ (de) Germany Trade and Invest, 7 Maart 2017: Iran baut Kraftwerkskapazitäten aus. Besoek op 7 Maart 2017
↑ (de) Bahman Nirumand: Irans Zivilgesellschaft. Aanlyn beskikbaar: www.bpb.de
↑ (en) Ray Takeyh: Hidden Iran. Paradox and Power in the Islamic Republic. Kindle e-boek-uitgawe. New York: Times Books/Henry Holt and Company 2006, pos. 89
↑ (de) Duitse Departement van Buitelandse Sake: Iran
↑ (de) Transparency for Iran, 3 April 2014: Die Not der iranischen Arbeiterinnen
↑ (de) Transparency for Iran, 2 Augustus 2014: Frauendiskriminierung als politisches Druckmittel. Besoek op 7 September 2014
↑ (af) Volksblad, 14 September 2000: Iranse meisies moet nou alleen speel. Besoek op 7 September 2014
↑ (de) Iran Journal, 23 Augustus 2017: Rouhani führt Frauenquote ein. Besoek op 27 Augustus 2017
↑ (de) Iran Journal, 23 Augustus
↑ (en) Walter Posch: The Third World, Global Islam and Pragmatism. The Making of Iranian Foreign Policy. In: German Institute for International and Security Affairs, SWP Research Paper, April 2013, bl. 6
↑ (de) Transparency for Iran: Religion verliert immer mehr Anhänger, 10 Mei 2013. Besoek op 11 Augustus 2013
↑ (en) Laura S. Etheredge (red.): Middle East – Region in Transition: Iran. New York: Britannica Educational Publishing / Rosen Publishing Group 2011, bl. 75
↑ (de) Transparency for Iran: Die Flucht der Spitzensportler, 30 Augustus 2013. Besoek op 11 September 2013
↑ (en) Etheredge (2011), bl. 75-76
↑ (en) BBC – The Editors: A quarter of a billion people tuning in, 25 Junie 2013. Besoek op 8 Augustus 2013
↑ (de) Transparency for Iran: Razzia gegen Satelliten-Antennen, 14 Augustus 2013. Besoek op 3 September 2013
↑ (de) Transparency for Iran: Razzia gegen Satellitenantennen, 29 Augustus 2014. Besoek op 7 September 2014
↑ (de) Iran Journal, 3 Mei 2017; Internationale Buchmesse eröffnet. Besoek op 7 Mei 2017
↑ (en) Iran Journal, 3 Mei 2017
↑ (en) www.iranianchamber.com: Introduction to Persian music: Instruments
↑ (en) www.iranianchamber.com: Pop Music in Iran
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Iran&oldid=2060548"
Last edited on 25 Oktober 2019, at 12:33