Afrikaners word die slagoffers van ANC-propagandaFlip Buys. Foto: Verskaf. Dit lyk al meer of talle Afrikaanse meningsleiers die ANC se “samesweringsteorie” oor die geskiedenis glo en op almal wil afdwing. Die aanhangers van samesweringsteorieë glo dat geheime komplotte deur klein groepies samesweerders groot historiese gebeure verklaar. Van die bekendstes handel oor teorieë dat die Amerikaners self die 9/11-vliegtuigramp uitgevoer het, dat daar nooit regtig ŉ man op die maan was nie, dat die Britse koningshuis vir Diana se dood verantwoordelik is, dat MIV/vigs deur die CIA ontwikkel is om swart mense uit te wis, en dat ŉ klein groepie Jode die wêreld beheer. Die meeste samesweringsteorieë is relatief skadelose spookstories wat deur randgroepies opgetower en geglo word. Ongelukkig het dit ook al tot rampe gelei, soos toe kommuniste oortuig was dat “kapitaliste” vir alles wat verkeerd is verantwoordelik was, en ŉ wêreldwye kernkrag gewapende “klasssestryd” gevoer het. Karl Popper het in sy groot werk, Die oop gemeenskap en sy vyande, die term “samesweringsteorie” gebruik om die ideologiese basis van die Nazi’s en die kommunisme te kritiseer. Hy het uitgewys dat totalitêre ideologieë soos hierdie op denkbeeldige komplotte gegrond is deur samesweerders wat die betrokke ras of klas benadeel en dus uitgewis moet word. Hierdie teorieë se gewildheid spruit uit hul eenvoudige verklarings vir uiters ingewikkelde gebeure. Dit is normaalweg oorvereenvoudigde, komplotgebaseerde teorieë, wat op halwe waarhede en ŉ sterk ideologiese vertolking van die geskiedenis berus. Dit ontstaan gewoonlik as ŉ sielkundige reaksie ná opspraakwekkende en traumatiese gebeure, en het ten doel om dit eenvoudig te verklaar en sondebokke uit te wys. Diegene wat dit optower en glo is gewoonlik self ontnugterde en siniese slagoffers van die betrokke gebeure en wil nou op “hulle” wraak neem deur die groep veronderstelde samesweerders as die skuldiges uit te wys. Hierdie spookstories waai gewoonlik gou oor, maar daar is ŉ paar wat hardnekkig bly klou en soms selfs ŉ breë aanhang verkry omdat dit soveel makliker as die ingewikkelde waarheid verteer. Die ANC-in-struggle se eensydige weergawe van die geskiedenis is tekenend van so ŉ teorie, en is gevaarlik omdat dit nou ook die amptelike siening van die ANC-in-regering is en die grondslag van sy beleid vir die toekoms vorm. Hierdie siening voldoen aan die kenmerke van ŉ samesweringsteorie, maar is moeilik om te ontken omdat mens maklik as ŉ rassis en ŉ apologeet van apartheid gebrandmerk kan word. Die ANC se teorie kan kortliks as volg saamgevat word: ŉ Geheime Afrikaner Broederbond (AB)- geleide vennootskap tussen die AB, die ou NP en die NG Kerk saam met talle ander stut- en frontorganisasies het sedert die begin van die vorige eeu saamgesweer om swart mense te verdruk en met apartheid te beheer. Die AB was die geheime meesterbrein agter alles, die NP moes apartheid oral toepas, en die NG Kerk moes dit van die preekstoel af met goddelike sanksie goedpraat en alle opposisie doodpreek en -bid. Hiervolgens is al die probleme van swart Suid-Afrikaners eenvoudig te wyte aan apartheid en wit rassisme, en gevolglik is die oplossing een van omvattende en langdurige regstelling van hierdie historiese proses. Enige teenstand is ŉ bewys van (teenrewolusionêre) rassisme en ŉ vasklou aan die oorblyfsels van apartheid. Vanselfsprekend is alle ondersteuners van die ANC nie goedgelowige aanhangers van samesweringsteorieë wat verkeerdelik teen apartheid gekant was nie. Soos met ander spookstories is hierdie een grootliks op geskiedkundige waarhede gebou, maar dit ignoreer ook die ingewikkeldheid van die werklikheid en skep nuwe probleme omdat dit eensydig is en die geskiedenis verdraai. Die interessante is dat daar in Afrikanerkringe ook ŉ denkstroom is wat hom ten doel stel om die ANC se weergawe van die geskiedenis algemeen met alle mag onder Afrikaners aanvaar te kry. Hierdie mense sal uit hul pad gaan om die verlede met ‘n vergrootglas te fynkam vir Afrikaner foute, maar sal terselfdertyd hulle oë toeknyp vir die ANC se historiese foute. Die vraag is waarom? Een moontlike antwoord op hierdie vraag kan verkry word deur te put uit die navorsing van die groot Franse sosioloog en kenner van propaganda, Jacques Ellul. Ellul se navorsing maak boeiende leesstof. Hy sê dat propaganda wat skielik saam met ŉ bedeling tot ŉ einde loop, ŉ ingrypende invloed op die voormalige ondersteuners het. Die bekende wêreld wat deur die ou bedeling se propaganda geskep is verbrokkel, en hulle voel oornag soos vreemdelinge in hul eie land. Alles verander en alles waarin hulle geglo het verdwyn in die omwenteling. Die nuwe stelsel skiet alles van die oue in flarde in ŉ poging om homself te vestig, en die ou bedeling bestaan nie meer om homself te “verdedig” nie. Hierdie toestand lei tot die ontbinding van die groep en ŉ gelyklopende verbrokkeling van die individue daarvan. Hulle verloor vertroue in hulself, in die saak waarvoor hulle gestaan het, in die vorige leiers, en soms selfs in die lewe. Hulle onttrek uit die groep, “ons” word “ek”, en vorige lewensideale lyk in die nuwe era belaglik. Daar is ŉ gevoel van woede, ontnugtering en vertwyfeling. Hulle voel belieg, selfs verraai, en onttrek uit die openbare lewe en privatiseer hulself. Hulle voel dat al hul opofferings verniet was, en dat hulle deur die ou stelsel vir die gek gehou en misbruik is. Hulle verloor alle belangstelling in hul vorige lewe, en word afsydig teenoor hul gemeenskap, geskiedenis, helde, simbole, instellings en idees. Volgens Ellul kan mense wie se propaganda skielik afgesny word, selfs aan senuwee- en sielkundige probleme soos skuldkomplekse begin ly. Die nuwe stelsel se propaganda draai die krane oop in ŉ poging om voormalige teenstanders ideologies en prakties te “ontwapen”, sy eie geldigheid te vestig en om moontlike mededingende stelsels soos die vorige een onder verdenking te bring. Alles van die ou stelsel word as boos voorgehou, terwyl die nuwe stelsel, sy leiers, -denkbeelde en simbole besing word. Niemand wil meer aan iets uit die ou bedeling raak nie, en jy plaas jouself buite die beskaafde debat as jy buite die amptelike ideologiese raamwerke dink of praat. Dít mag nie betwyfel word nie. Baie keer loop enkeles selfs oor na die voormalige vyand, en ander kere kom die nuwe geslag in opstand teen die vorige, omdat hulle nie kan glo dat hul ouers die ou bedeling gesteun het nie. Baie van wat Ellul gesê het kan op baie post-1994-Afrikaners toegepas word. Die enigste antwoord vir samesweringsteorieë en die gevaar van propaganda in die Suid-Afrikaanse konteks is inligting oor al die kante van die saak. Die verlede is veelkantig, en as gebeure nie in die regte historiese konteks geplaas word nie, kan dit wanpersepsies skep. Daar is veral twee redes waarom ŉ gebalanseerde beeld van die geskiedenis belangrik is. Die huidige kriminalisering van die Afrikanergeskiedenis kan daartoe lei dat Afrikaners hul identiteit verwerp en daarmee saam hul bande met Suid-Afrika (en Afrika, wat deel daarvan is) afsny. Dit kan die uitstroom van kundiges verdere momentum gee en die land nog meer benadeel. Tweedens regverdig die ANC sy rasgebaseerde beleid op ŉ uiters eensydige vertolking van die verlede. Hoe erger die siening van die verlede is, hoe erger gaan die “regstellende maatreëls” wees om dit om te keer en hoe makliker word dit geregverdig, ongeag die gevolge vir wit mense, swart mense én die land. Dit is veral vir die nuwe geslag belangrik om te besef dat hul voorouers nie supermense was nie, maar ook nie misdadigers wat ŉ bose komplot teen die meerderheid gesmee het nie. Hulle was net gewóne mense wat in óngewone omstandighede met búítengewone probleme moes worstel. In die proses is groot foute begaan, maar ook wonderwerke gebou.