PressReader - Beeld: 2017-07-25 - Mo­no­po­ly: Bord­spel wat teen ka­pi­ta­lis­me was
Mo­no­po­ly: Bord­spel wat teen ka­pi­ta­lis­me was
Beeld - 2017-07-25 - Bleed Sake - ■ Bron: Wi­ki­pe­dia
De­ka­des al hou die bord­spe­le­tjie Mo­no­po­ly kin­ders van jonk tot oud op ’n re­ën­dag be­sig.
Om vier ho­tel­le op Eloff­straat te kon bou, was die droom van me­ni­ge speel spee­len­t­re pre­neur, wat dan mee­do­ën­loos sy me­de­spe­lers met die val van die dob­be l­steen­tjies tot ban­krot­skap kon ver­doem.
Dié ei­en­dom spe­le­tjie is oor die ja­re heen aan­ge­pas met nu­we na­me en ken­te­kens en daar is selfs ’n weer­ga­we met kre­diet­kaar­te en ’n kaart­ma­sjien pleks van pa­pier­geld.
Min men­se weet die spel is aan­vank­lik ont­werp om die sleg­te ken­mer­ke van ka­pi­ta­lis­me te de­mon­streer, skryf die na­vor­ser Ka­te Ra­worth van Ox­ford in ’n ar­ti­kel vir die di­gi­ta­le tyd­skrif Ae­on.
Ra­worth, ’n se­ni­or be­soe­ken­de na­vor­sin gs­ge­noot aan die U­ni­ver­si­teit van Ox­ford se in­s­ti­tuut vir om­ge­wings ver­an­de­ring, skryf die uit­vin­der van die spe­le­tjie was die A­me­ri­kaan­se vrou­e­reg­te ak­ti­vis E­li­za­beth Ma­gie, wa tin 1866 ge­bo­re is.
Ma­gie was ’n uit­ge­spro­ke re­bel teen die nor­me en po­li­tiek van haar tyd en wou nie net om vrou­e­reg­te veg nie, maar ook teen die ka­pi­ta­lis­tie­se stel­sel van ei­en­doms­be­sit. Sy het in­spi­ra­sie ge­vind in ’n boek van Hen­ry Ge­or­ge – Pro­gress and Po­ver­ty – wat haar pa, Ja­mes Ma­gie, aan haar ge­gee het.
Ge­or­ge se den­ke is ge­vorm deur sy rei­se deur die VSA in die 1870’s waar hy vol­ge­houe ar­moe­de te mid­de van groei­en­de wel­vaart op­ge­merk het. Hy het ge­glo die re­de is die on­ge­lyk­heid van grond­be­sit en wou hê die staat moet ei­en­doms­be­sit swaar­der be­las. Die be­las­ting op ei­en­dom moes dan na­mens al­mal, ryk en arm, be­stee word – dit wil sê, ’n vroeë vorm van die her­ver­de­ling van ryk­dom.
Ma­gie het in 1904 die bord­spe­le­tjie ge­pa­ten­teer om die me­rie­te van Ge­or­ge se voor­stel te be­wys en dit die “Land­lord’s Ga­me” ge­noem.
Die spe­le­tjie het twee stel­le re­ëls ge­had. Met die “Pro­spe­ri­ty”-re­ëls het el­ke spe­ler voor­deel ge­trek wan­neer ie­mand ’n nu­we ei­en­dom ge­koop het en die spel was ver­by wan­neer die spe­ler wat met die min­ste geld be­gin het, sy geld kon ver­dub­bel. “Al­mal” wen aan die ein­de.
Met die “Mo­no­po­list”-re­ëls kon spe­lers voor­uit­gaan deur ei­en­dom­me te koop en huur­geld in te vor­der van die on­ge­luk­ki­ges wat daar­op land en die wen­ner is die een wat oor­bly as die res ban­krot ge­speel het (dit klink mos be­kend).
Ma­gie se doel met die twee stel­le re­ëls was om spe­lers ’n prak­tie­se de­mon­stra­sie te gee van die uit­ein­de en ge­vol­ge van die stel­sel van ei­en­dom s­ver­gry­pe, af­ge­speel teen hoe an­der be­na­de­rings tot ei­en­doms­be­sit tot ’n heel an­der sa­me­le­wing kan lei.
Die spe­le­tjie het gou ge­wild ge­word on­der links­ge­sin­de in­tel­lek­tu­e­le, op u­ni­ver­si­teits kam­pus­se en ook on­der K­wa­ker-ge­meen­skap­pe. Die K­wa­kers is ’n groep in die VSA wat fo­kus op pa­si­fis­me en ’n een­vou­di­ge le­we.
C­har­les Dar­row, ’n werk­lo­se K­wa­ker, het die spe­le­tjie aan­ge­pas en dit aan Par­ker Brot­hers as sy eie ver­koop. Maar toe Par­ker Brot­hers ont­dek dis eint­lik Ma­gie wat die spel ont­werp het, het hul­le haar pa­tent uit­ge­koop en dit as Mo­no­po­ly be­kend ge­stel, en met net een stel re­ëls – dié waar daar net een wen­ner is en die res ban­krot speel.
Par­ker Brot­hers het Dar­row as die uit­vin­der van die spel be­mark en ’n sto­rie ver­sin dat Dar­row ’n mil­joe­nêr ge­word het deur dit in die 1930’s aan hul­le te ver­koop.
Vol­gens Ra­worth het dié spek­skie­te­ry juis die im­pli­sie­te waar­des van Mo­no­po­ly ver­sin­ne­beeld: jaag ryk­dom na en ver­nie­tig jou teen­stan­ders as jy bo wil uit­kom.
■ Dit blyk dit is eers in die 1970’s ont­dek dat Ma­gie die oor­spronk­li­ke uit­vin­der van Mo­no­po­ly is.
Dit het ge­spruit uit ’n hof­saak deur die e­ko­no­mie pro­fes­sor Ralph An­spach, wat ’n reg­stryd teen Par­ker Brot­hers ge­voer het oor sy spe­le­tjie, An­ti-Mo­no­po­ly.
Ter­wyl hy na­vor­sing ge­doen het oor die saak, het hy op Ma­gie se oor­spronk­li­ke pa­tent­reg af­ge­kom.
Die naas­te waar­aan die mees­te men­se straks aan “wit­mo­no­po­lie­ka­pi­taal” gaan kom is ’n noot van die Mo­no­po­ly­bord­spe­le­tjie. Die oor­spronk­li­ke uit­vin­der van die spe­le­tjie is ’n A­me­ri­kaan­se vrou­e­reg­te­ak­ti­vis wat ’n heel an­der doel­wit met die spel ge­had het.