Duitse doepas uit SA se donkiejareDie hedendaagse weeshuis (Foto verskaf) Ek is ŉ Duitser en ek bly in Halle – ŉ doodgewone stad in Duitsland. Maar tog het dié stad ŉ spesiale storie én ŉ besondere band met die 19de eeuse Afrikaner-boeregesinne van Suid-Afrika. My eie belangstelling in sonnige Suid-Afrika en veral die Afrikaanse taal het my in 2019 op reis na Afrika se suidpunt gebring. Op besoek aan die Afrikaanse Taalmuseum en -monument in die Paarl het ek Chantelle de Kock leer ken. Ek en Chantelle het kontak gehou en sy het dikwels geskiedenisskatte wat sy opgegrawe het, met my gedeel. Op ŉ dag vertel sy my dat daar in Halle ŉ weeshuis was wat medisinale plante en medisyne verpak en as “huis-apotheke” na Suid-Afrika gestuur het. Dié brokkie inligting het ŉ vonkie veroorsaak – ek het opgewonde inligting oor dié apteek begin soek om meer oor die verbintenis tussen Halle, my tuisdorp, en Suid-Afrikaanse boeregesinne se huisapteke te wete te kom. Francke-beeld (Foto verskaf) Dié weeshuis het ŉ geskiedenis wat amper so ver terug strek soos Jan van Riebeeck se aankoms in die Kaap van Storms. Dit het ontstaan danksy Augustus Hermann Francke (1663-1727), een van die belangrikste verteenwoordigers van die Duitse Piëtisme – daardie hervormingsbeweging in die Duitse Lutherse Kerk gedurende die 17de en 18de eeu wat die verdieping en vernuwing van vroomheid en geloof in die Protestantse godsdiens nagestreef het. Dié universiteitsprofessor en predikant stig in 1695 die Armenschule (skool vir arm mense) deur middel van skenkings. Van hier af ontwikkel dit oor ŉ paar dekades na ŉ skooldorp (ŉ kampus in hedendaagse terme) wat verskeie opvoedkundige instellings ingesluit het: die Oos-Indiese Sendingsinstituut, die Canstein Bybelinstituut, opvoedkundige versamelings, tuine en vervaardigingsfasiliteite soos ŉ apteek, ŉ boekdrukkery en ŉ brouery. Al dié instansies is saamgegroepeer in die Francke-Stigtings en bestaan vandag nog. Die Francke-Stigtings se apteek, wat medisinale produkte vervaardig en ook na Suid-Afrika toe gestuur het, was in die historiese weeshuis geleë. Historiese weeshuis van die Francke-Stigtings. Die apteek was aan die linkerkant op die eerste verdieping geleë. (Foto verskaf) Francke het glo van die begin af besef dat hulle ŉ apteek kort om medisyne aan siek en arm mense te voorsien. Die lisensie vir die apteek is in 1698 toegestaan. ŉ Wesenlike verskil tussen geheimmiddels (middels waarvan die resepte of vervaardigingswyse vertroulik gehou is) en die medisyne van die weeshuis-apteek, is dat hierdie medisyne nie net onder die openbare magtiging van die owerhede vervaardig word nie, maar ook deur gekwalifiseerde en gelisensieerde dokters, wat deur die owerhede aangestel is. Die apteek was ŉ suksesvolle besigheid wat ŉ groot bydrae tot die Francke-Stigtings se inkomste gelewer het. Teen 1701 het die apteek soveel gegroei dat nog kamers daarvoor beskikbaar gestel is. Klante het van ver af gekom om daar medisyne te koop of te bestel. Francke het besef dat die medisyne ook na ander wêrelddele gestuur kan word. Om die vervaardiging van medisyne en bevordering van internasionale handel te behartig, is die Medikamente-Ekspedisie gestig. Medisyne is onder andere na Litoue, Hongarye, Transsilvanië, Denemarke, Nederland, Rusland en Indië gestuur. In die tweede helfte van die 18de eeu het Noord-Amerika ŉ belangrike mark geword. Dit alles het daartoe gelei dat die Medikamente-Ekspedisie van Halle ŉ internasionale farmaseutiese posbesteldiens geword het. Die medisyne is apart verpak of as ŉ gestandaardiseerde stel (huis-, reis- en veldapteke) bemark. Dit het selfs gebruiksaanwysings vir die praktyk ingesluit. Handleidings in Hollands, Engels en Duits is na die Kaap gestuur. Halle-medisyne was reeds voor 1800 in die Kaap bekend en gewild. In ŉ boedelinventarislys van 16 Junie 1764 is “1 Hallese medicijn kisje” opgeteken en op ander lyste word van “doosjes met Hallesche medicijnen” of “flesjes met Hallese medicamenten” gepraat. Ene meneer Von Schlicht, ŉ apteker van Kaapstad, het vir die direksie van die weeshuis in Halle geskryf dat die gebruik van Halle-medisyne in die Kaapkolonie meer uitgebreid is as wat die direksie mag vermoed. Dit word ook geïllustreer deur ŉ advertensie wat op die eerste bladsy van die koerant De Zuid-Afrikaan van 16 Desember 1834 verskyn, oor “Versche Opregte Hallische Medicamenten”. “De Zuid-Afrikaan”, 16 Des. 1834, no. 252 bl. 1, Stellenbosch Universiteit se Biblioteek- & Inligtingsdiens, SUNDigital Collections, http://digital.lib.sun.ac.za/handle/10019.2/1330 Daar is jaarliks drie tot vier besendings Halle-medisyne na Suid-Afrika in vooruitsig gestel. Dit was die begin van ŉ professionele medikamentehandel tussen Halle en die gemagtigde handelaar en apteker Carl Friedrich Juritz in Kaapstad. Hiervan getuig al die bestellings wat tussen 1834 en 1874 in die faktuurboek opgeteken is en al die advertensies in De Zuid-Afrikaan wat ontvangs van nuwe medisyne in Kaapstad bekendgemaak het. Die aanvanklike Trekboere en latere Voortrekkers het dit glo ook in hul waens gepak vir die onsekere tog na die binneland. Louis Trichardt se dagboek het byvoorbeeld uittreksels uit ŉ kort berig bevat waarin verduidelik is hoe die medisyne vir spesifieke kwale gebruik moet word. Wanneer iets suksesvol is, word dit nagemaak. Meneer Von Schlicht skryf aan die direksie van die weeshuis in Halle dat alle aptekers aan die Kaap die medisyne naboots. In ŉ poging om hierdie golf te keer, het die Medikamente-Ekspedisie en Dr. C. F. Juritz & Co. kennisgewings laat publiseer om die mense teen vervalste medisyne te waarsku. Waarskuwing teen nagemaakte medisyne. (Uit “Gereformeerde Maandblad”, 1895) Die regte Halle-medisyne is slegs aan mnr. Juritz gestuur en hy is toegelaat om sy eie waarmerk of seël naas dié van die Hallesche Weeshuis daarop aan te bring sodra hy die medikamente ontvang het. Medikamente wat beide seëls dra is as opreg en onvervals beskou. Juritz is nie sommer lukraak aangestel nie. Nee, daar is noukeurig ondersoek ingestel om sy betroubaarheid te toets. ŉ Geheime koper het meermale medisyne by Juritz gaan koop om te toets of hy aan die weeshuisdireksie se bepalings voldoen. Juritz het die toets geslaag. Verder het ŉ hele paar mense vir hom goeie getuigskrifte gegee. Dié handelaar is in 1862 oorlede. Sy seun, Jan Pieter Faure Juritz, het as apteker gekwalifiseer en die besigheid Dr. C. F. Juritz & Co. oorgeneem. Hulle het by die weeshuisdireksie in Halle aansoek gedoen om die medisyne se etikette in Hollands te laat druk, om weeshuismedisyne te mag verkoop en om die ooreenkoms wat in 1834 onderteken is, te hernu. ŉ Verdere versoek was die beskikbaarstelling van ŉ sertifikaat wat hulle teen nagemaakte medisyne moes beskerm. Die weeshuisdireksie het dit alles goedgekeur. Halle-medisyne het wel later as “Dutch medicine” bekend gestaan. Hoekom, as die naam “Halle-medisyne” slegs vir medisyne wat van Halle in Duitsland afkomstig was, gebruik is? Een verduideliking is dat dit algaande begin verwys het na medisyne wat van verskillende Kaapse aptekers wat Halle-voorskrifte of die naam “Halle-medisyne” gebruik het, afkomstig was. Om en by 1840 het Halle-medisyne se naam na “Huismiddelen” verander en in pamflette is later die naam “Hollandse medisyne” gebruik. Dit kon ook ŉ taalprobleem gewees het. Die Engelse koloniste het in aanraking gekom met die Halle-medisyne deur bemiddeling van die “Dutch” koloniste en daarom is dit “Dutch medicine” gedoop. Die Hollandssprekendes het dit waarskynlik terugvertaal na hulle taal en toe is dit “Hollandse medisyne”. Nog ŉ moontlikheid is dat die naam “Hollandsche” ŉ verdraaiing van die naam “Halse” of “Hallesche” was. Verder was Halle-medisyne ook bekend onder die naam “Deutsche medisyne”, wat moontlik in “Dutch medicine” verander het. Hoe dit ook al sy, Hollandse en Hallesche medisyne het nie veel gemeen nie. Lennon se Hollandse medisyne, bv. “Groen Amara” en “Balsem Vita”, klink soos die Halle-medisynes “Essentia amara” en “Balsamus vitae”, maar hulle verskil heeltemal wat die bestanddele betref. Ná al my navorsing dink ek dikwels aan al die boeregesinne wat in hulle “huis-apotheek” medisyne gehad het wat hier in Halle vervaardig is. In Halle self het huis- of reisapteke van Halle ongelukkig nie behoue gebly nie. Maar omdat dit vroeër in Suid-Afrika so volop was, het ek gehoop dat dit iewers in Suid-Afrika bewaar is. Ten spyte van baie navrae, kon ek geen huisapteke of medisyne wat van Halle af is in versamelings van Suid-Afrikaanse of Namibiese museums vind nie. Daar is baie ander huisapteke wat van Duitsland afkomstig is, maar ek soek nie homeopatiese huisapteke van Schwabe of Marggraf nie. Ek soek huisapteke (trommeltjies) en medisyne wat spesifiek met Halle in Duitsland verbind word. ŉ Huisapteek van Halle het gewoonlik elf medikamente bevat, o.a. Essentia dulcis, Essentia amara, Essentia antihypochondriaca, Pilulae polychrestae. Ek gee nog ŉ paar trefwoorde wat met die medisyne verband hou: “Medikamenten-Expedition”, “Waisenhaus-Arzeneyen”, “C. F. Juritz”. Verder was daar ŉ klein boekie (handleiding) daarby. ŉ Ou boek van my beskryf ŉ huisapteek as ŉ kissie van hout oorgetrek met rooi leer met vergulde rande, toegerus met ŉ slot (die kleinste kissies was sonder leer, boekie en slot). Indien jy dalk so ŉ trommeltjie by die huis het, kontak my asseblief by [email protected]. As jy nie seker is of dit van Halle af is nie, maak ook asseblief kontak en ons kyk dan saam daarna. Terloops, die weeshuisapteek het later na ŉ ander gebou getrek, maar dit bestaan nog steeds. Dit is vandag egter ŉ private besigheid. Die hedendaagse weeshuis-apteek (Foto verskaf)