Die titel van hierdie blog betrek die middelste paneel van Jeroen Bosch se skildery De tuin der lusten. Dit is ’n vraag wat die Nederlandse bioloog dr. Thys Caspers stel en ’n onderskrif in sy essay Gesnawelde viezeriken in plaas van gevleugelde vrienden. Caspers konsentreer op die simboliek van herkenbare voëlsoorte in hierdie skildery. Die voëlsimbole, spreekwoorde en vooroordele oor voël het onder die mense van die middeleeue geheers. Bosch het hom onder andere deur taal laat verlei om die sonde van sy tyd al skilderend te hekel. Hy het ’n baie fyn aanvoelig vir duiwelse verleiding gehad en het voëls oorvloedig ingesluit in sy beeldtaal. Wie na De tuin der lusten kyk, moet onthou dat dit hier gaan oor die lees van afbeeldings binne die konteks van destyds. Voëls het vyfhonderd jaar terug beslis nie die onskuldige betekenis gehad wat hulle vandag het nie. Die soorte sondes wat voëls destyds verteenwoordig het, is onkuisheid, owerspel, ontug, losbandigheid, dranksug, vraagsug, brassery, kwelsug, opvlieëndheid, verdrukking, veglus en bloeddorstigheid. Al hierdie sondes kan saamgevat word tot impulsiewe eet, drink, vry en veg. Hoewel die vierings van die Jheronimus Bosch 500 jaar verby is, ontstaan daar nog steeds interessante dinge om sy werk mee te bewonder of te verwerp. Die jongste daarvan is ’n vituele toer deur De tuin der Lusten in die huis waar Bosch sy lewe lank gewoon het. Dis ’n lekker speletjie vir oud en jonk en kan as ’n app op jou selfoon gelaai word. In die huis op die mark van ’s Hertogenbosch kry jy ’n driedimensionele bril en oorfone in die hand gestop om op ’n vis se rug die drieluik in te swem.
Die aankondigingsfoto van hierdie blog is ’n uitsnede halfpad tussen onder en bo aan die linkerkant van die middelste paneel. Daarin kom die volgende voëlsoorte voor: ’n eend, hoep-hoep, visvanger, (groen Europese) houtkapper, Europese rooiborsie en Europese goudvink. Oor die algemeen het die volgende beskouing in die middeleeue gegeld: hoe langer ’n voël se snawel, kuif en stert, hoe groter die erotiese toespelings. In hierdie afbeelding kompeteer die hoep-hoep, visvanger en die netjiese geelgroen houtkapper met mekaar betreffende die lengte van hulle snawels. (Tussen hakies: die Suid-Afrikaanse houtkapper lyk in vergelyking met sy Europese neef asof hy deur ’n vliegtuig se enjin deurmekaargeskud, verfomfaai en toe uitgespin is.) Natuurlik is die hoep-hoep met sy ekstra kuif, ongeag wáár in die wêreld, die verleidelikste van almal! Daar het egter ook negatiewe betekenisse van die hoep-hoep bestaan en dit is ingesluit in De tuin der lusten. ’n Venusgek, aldus ’n man wat hoere opsoek, is in die middeleeue ’n kuifvoël genoem. Rondom die jaar vyftienhonderd was die verkleinwoord van “hop” (Nederlands vir hoep-hoep) “hopken” of prostituut. Die hoep-hoep was dus die sinnebeeld van vleeslike liefde, maar dit stop nie daarby nie. In die sewentiende eeu is die hoep-hoep beskryf as “een quaet vogel die selffs sijns nest untreynt”. Vuil en ongebreidelde lyflike wellus – dis die hoep-hoep se negatiewe betekenisse in hiérdie beroemde skildery. As jy mooi kyk, sien jy mense agter hom wegkruip.Die visvanger is weer gesien as onversadigbaar en vraatsugtig, want hy vang en vreet voortdurend klein, onskuldige vissies. Ook die nes van die visvanger kan jy op ’n afstand ruik. Op die vis se rug deur die Paradys begelei klein, swart voëltjies my. Hulle word later kraaie in die middelste paneel en dan moet ek klou, want my vis vlieg!
Dit is propvol geskilder met naakte jongmense in die fleur van hulle lewe – geen bejaardes of kinders is te sien nie. Hulle is almal familie, want die vrouens lyk soos Eva en die mans soos Adam in die Paradys. Bosch was nou nie juis ’n begenadigde skilder van menslike trekke nie! Hulle eet vrugte soos rooibessies, swartbessies, kersies, aarbeie, frambose, moerbeie en brame en word soms gevoer deur ’n eend, ’n goudvink of ’n kraai. Hulle drink met oorgawe, soen mekaar, streel mekaar, vroetel aan mekaar en kruip twee-twee weg in ’n mossel of sit saam in ’n reuse bel van ’n distel (hoe lieflik kan onkruid nie wees nie!) of binne-in die vrugvlees van ’n perske. In die foto hierbo steek daar ’n bos blomme uit die anus van ’n hurkende man. Dit is duidelik ’n verwysing na anale seks. Regs bo in dieselfde afbeelding dryf weer ’n toe mossel. Miskien is dit ’n belofte van afgeskermde seks na aanleiding van ‘n ánder afbeelding waaruit pêrelsballetjies tussen die vryers ontsnap? Bokant die koppe van die twee in die foto hieronder steek ’n reier kopuit. Sy lang snawel vertel alles wat vir die oog onsigbaar is. Die man gryp gulsig na ’n reuse braam waaraan ’n groep mense in die water staan en hap. Agter dié groep verdrink ’n man in sy eie kalbas en dans ’n paartjie vas.
Ook Antjie Krog se gedig BOKKIE uit een van haar eerste bundels, Dogter van Jefta, het ’n troetelnaam as titel. “Bokkie” word dikwels in liefdevolle verbintenisse gebruik teenoor beide mans én vrouens. Daar bestaan egter ook die naam “Bokka” uitsluitlik vir mans. In die middelpaneel se uitsnede hierbo snuffel ’n bokkie aan ’n man. Nuuskierig? Besorg?
BOKKIE is waarskynlik nie geskryf na aanleiding van Bosch se middelste paneel in die De tuin der lusten nie. Alhoewel!
’n Opvallende ooreenkoms tussen bogenoemde twee gedigte is “lê ek en jy” (reël 2, Van Niekerk) en “ek en jy / lê” (reëls 1 -2, Krog), maar die meeste mense staan en dans maar ’n bietjie rond in Bosch se “Onkuisheidsdrieluik” – so genoem deur die Nederlander D. Bax in sy ontleding uit 1956.
Anders as by Van Niekerk betrek Krog ’n kultuurelement in haar gedig – die viool. Sy gebruik veral die hoë, fyn klanke vir ’n verwoestende klimaks, waarin die geliefde “stukkend (ge-)kap” word nadat die “ek” gesny, gedrink, gehuil, gekneus, gebreek en geskreeu het. Alle aandag word opgeslurp in hierdie petite mort. Snaarinstrumente kom ook voor in Bosch se skildery, naamlik in die derde of die Hel-paneel.
Ek sit nog steeds op my vlieënde vis soos die ridder met sy swaard waaraan ’n bloedrooi kersie vir verleiding hang. Bosch se ridder vlieg bo-aan die linkerkant van die middelste paneel sy rivaal op ’n griffioen tegemoet.
Ek sit nog steeds op my vis as die Hel se luike vir my oopgaan. Ek het in hierdie visuele toer onderdeur die water van die hemelse Paradys geswem na die lug toe in die aardse paradys. Daar het ek rustig gevlieg om alles mooi van bo af te bekyk. Gaan ek nou hartkloppings van benoudheid in die Hel kry? Gaan my keel van angs toetrek? NEE. Dit gebeur nie. Alhoewel ek rakelings onder daardie mes deur is en moes koes dat ek nie ’n bossie hare verloor nie!