'n Alternatiewe beskouing van die natuur se andersheid in E. Kotze se kortverhaal 'Halfkrone vir die Nagmaal'
Kotzé-Myburgh stem saam met Petra Muller dat Kotze "omtrent eiehandig gesorg het dat 'n seewoordeskat in Afrikaans behoue bly"-'n belangrike bydrae, in ag genome dat ons taal uit dié van 'n seevarende nasie stam (Kotzé-Myburg se voorwoord in Kotze, "Diepsee" 8). Hennie Aucamp (11) beaam in sy bespreking van Halfkrone vir die Nagmaal 'n waardering vir dieselfde saak, hy verwys na "die prosesbeskrywings, met al die gereedskap daarby", in verband met die seun wat hom in die titelverhaal gereed kry om 'n paar dae op die see uit te vaar, en na hoe meesterlik die "feitelikheid" omtrent die ekspedisie vasgevang word in seemanstaal. André IP Brink vind dieselfde aspek van hierdie verhaal treffend: "Dis 'n gewone vistog, ja-maar Afrikaans, oer-Afrikaans." ("Kotze se boek" 12)
Die wyse waarop magsverhoudings deur Kotze uitgebeeld word, bied verdere motivering om haar werk krities te beskou ten opsigte van die mens-natuuraspekte daarin. Uit die gebeure van die duidelike beïnvloeding van die visserkarakters deur die see en die groter natuuromgewing spruit indringende vrae oor die Westerse beskouing van die self/Ander-konsep waarin idees oor die objektivering van en die dominansie oor die Ander oorheers. Die kwessie van beïnvloeding deur die natuur en die opvatting dat die natuuromgewing wesentlik bydra tot aspekte van die mens se identiteit, sy leefwyse en lewensomstandighede word wyd erken.1 Reinhardt Fourie meen dat dit ook toenemend die fokus is van die ekokritiek binne die Suid-Afrikaanse literatuurstudies.
My doelstelling is 'n ondersoek na die wyse waarop die natuur en die natuurlike see-omgewing uitgebeeld word as literêre demonstrasie van 'n alternatiewe beskouing van die natuur as die Ander. Die ondersoek is toegespits op die ontdekking van eienskappe van anotherness-eienskappe in teenstelling met dié van die Ander in die digotomiese mens-natuurbeskouing wat tradisioneel uitdrukking vind in sienswyses soos dié van onversoenbare vervreemding tussen die mens en die natuur as die Ander, of dié van totale ontkenning van verskille (in effek die verswelging van die "Ander" en die absorpsie van enige onderskeidende kenmerke).
In die volgende afdeling word daar 'n teoretiese konteks vir die studie verskaf deur 'n bondige bespreking van die konsep van die Ander, en spesifiek ook die natuur as die Ander, naas dié van another.
Barnhill voorsien besondere moontlikhede vir die bestudering van mens-natuurverhoudings aan die hand van hierdie alternatiewe model waarbinne verskille gerespekteer word, sonder dat die verskille gebruik word om enige vorm van domi-nansie te regverdig en sonder om kontak of verbintenis met die Ander te misken. Hy skep 'n praktiese gebruiksraamwerk vir die alternatiewe model, wat anotherness as kernkonsep het, deur 'n lys eienskappe daarvan te bied. Die eienskappe van anotherness word belig deur dit teenoor die eienskappe van "otherness" te plaas. Barnhill se raamwerk vorm 'n nuttige vertrekpunt wanneer "Halfkrone vir die Nagmaal" be-studeer word om die uitbeelding van die natuur binne die konteks van anotherness te analiseer.
Vervolgens word die hand gewaag aan 'n eerste en eksperimentele toepassing van die ekokritiese teorie gekoppel aan die alternatiewe model van andersheid op 'n Afrikaanse literêre teks. Wat hiermee beoog word, is om vanuit 'n ruimer denk-raamwerk die betekenismoontlikhede in die unieke uitbeelding van die mens-natuur-verbintenis in Kotze se Weskusverhaal te ontgin.
In "Halfkrone vir die Nagmaal" is die geïntegreerde aard van menslike bedry-wighede in die vissermansomgewing met die natuurruimte en -elemente reeds vroeg opvallend. Daar is 'n aardegerigtheid, die ingesteldheid wat Murphy met die konsep van die geopsige assosieer, in die aanpak van daaglikse aktiwiteite. Die jong hoof-karakter, Frits, wat met 'n verdienste op die see sy gesin help onderhou, beskou die interaktiewe samehang van sy lewe met verskeie natuuraspekte binne 'n breë ver-band:
Die volgende oggend is hy af strand toe waar hy die lyn 'n paar maal deur die nat seesand sleep om die wollerigheid wat 'n nuwe lyn aan hom het, af te maak. [...]
Die lyn gaan span hy tussen die pale van die bokkamp. Toe druk hy 'n stuk ou lap in die dik dooiebloed en met die bloedlap bewerk hy die lyn, smeer hy die bloed goed in totdat die vesels deurtrek is daarvan. (1)
Die sand van die see en die bloed van die bok word wesentlik deel van die menslike werktuig, die sterk lyn waarmee sy taak verrig moet word. Die besonderhede omtrent dié lyn, dat dit 'n besondere kwaliteit kry as die sand die wollerigheid daarvan verwyder het en die bloed die vesels daarvan versterk het, bevestig vir die leser Frits se intuïtiewe bewustheid van die aard van die samehang wat tussen die mens, sy lewensaktiwiteite en die groter natuurgeheel bestaan.
Dit gaan in hierdie vissersverhaal oor veel meer as die benutting van die natuur vir eie gewin of die devaluering daarvan tot blote objek. 'n Belangrike kenmerk van anotherness is afsonderlikheid, 'n eienskap waarmee nie vervreemding of verwyderd-heid geïmpliseer word nie, maar op grond waarvan die Ander beskou word as subjek wat oor 'n eie integriteit en afsonderlike aard beskik in die interaktiewe prosesse daarmee (Barnhill). Deurgaans, in die interaktiewe betrokkenheid by die see en die seelewe waaruit die vissermanne hulle bestaan put, verraai die karakters in "Halfkrone vir die Nagmaal" 'n bewustheid dat die see 'n onaantasbare entiteit is, eiesoortig in aard, onregeerbaar deur menslike aansprake.
Gelok deur die tyding van goeie vangste in die "Suidweswaters", en nâ twee dae noordwaarts per boot, begin vang die manne bokant die Oranje, in waters wat wemel van die kreef. Skaars 'n halfdag later, op die middag, "slaan" die see "om" in 'n "kwaaisee" wat, saam met die suidwestewind, hulle dwarsdeur die nag laat spartel met die dekpomp wat die water uit die ruim en masjienkamer moet hou (9-10). Alles is deurnat, die skimmel "staan blou" op die stukkies brood wat hulle nog te ete het en die vangs vrot totaal. Uit die krewe waarvan hulle sakke vol kon uittrek-"sterte so lank soos sy voorarm en knypers dié dikte" (9)-trek die "rook" teen die tyd dat hulle weer in die baai aankom (11). Wat hier bevestig word, is dat die see- en weerpatrone nie reduseerbaar is tot menslik voorspelbare toestande nie en nie die mens ter wille is nie. Dit beskik oor 'n afsonderlikheid, 'n volledigheid in sigself wat die mens uitsluit en met 'n belewenis van irrelevansie laat, soos wat die vissers ervaar met die wegry van die "yslike dekvrag kreef " na buite die dorp, "waar die brommers daarop pak" (11).
Dit gaan weliswaar nie hier oor 'n rasionele uitpluis van bogenoemde kwessie nie, maar oor die waarnemings en ervarings van die visserkarakters wat op die inhoudelike vlak in die verhaal blootgelê word. Hoewel 'n rasionele bewustheid ten opsigte van die see se onaantasbare en afsonderlike aard nie noodwendig uit die verhaalgegewens bevestig kan word nie, word die aanvoeling en intuïtiewe bewust-heid van hierdie saak duidelik gereflekteer deur die waarnemings en belewings in die interaktiewe prosesse tussen die karakters en die oseaan.
In "Halfkrone vir die Nagmaal" word die rol van aktiewe handeling en be-ïnvloeding, ook ten opsigte van menslike lewe, deurgaans en op duidelike wyse aan die see toegeken. Vroeg in die verhaal, as die skuite moet uitgaan om aas te vang voor die vertrek na die noordelike kreefwaters, word hulle planne omvergewerp deur stormweer. Met die bamboes wat hoog teen die strand opgespoel lê, besef Frits dat hulle 'n ander plan sal moet maak om aas in die hande te kry. Hierdie krisis lei daartoe dat Frits hom teësinnig wend tot die "ongeregtigheid" van voëls te gaan doodslaan op die eiland, aangesien dit al is wat nou as aas gebruik kan word. Dis die eerste maal dat Frits hom skuldig maak aan 'n magsvergryp van hierdie aard teen die natuur, dit strook nie met die norm van respek waarvolgens hy leef nie en bring ambivalente emosies mee: "Hy is bang. Maar hy moet ook lewe." (7)
Die handelingskrag van die natuur strek dus verder as die beïnvloeding van uiterlike omstandighede en die verydeling van die manne se hoop op dringend nodige vangste in die waters noord van die Grootrivier. Die natuur kry gestalte as vitale krag deur die omstandighede wat reeds vroeër in die verhaal geskep word en die geestelike uitdagings daaraan verbonde. Vir die jong seun behels dit die uitdaag van sy waardesisteem, maar ook die ontnugtering wat aan die einde van die verhaal oorbly. Daar is by Frits 'n gevoel van naarheid, geassosieer met gedwonge en verkeerde gewetensbesluite, die "seesiekknop waarteen hy heelweek gesluk het", asook die moegheid wat "pyn deur sy lyf" (13).
Barnhill verduidelik dat anotherness gekenmerk word deur sigbare herkenbaar-heid, konkrete en spesifieke besonderhede en deur kompleksiteit in aard en samestelling. Word die alternatiewe model van andersheid die lens waardeur die natuur waargeneem word, sien ons nie meer slegs die paaie en staatsgrense wat op 'n gebied gekarteer nie, maar die tipografiese detail van 'n natuurstreek met sy plantegroei en watervloei. So beskou is die natuur nie meer die blote agtergrond, ontneem van 'n eie aard wat in die besonderhede en diversiteit daarvan geopenbaar word nie. Dit word ook nie verder tot abstraksie gemaak deur die ontkenning van enige vorm van verwantskap met die mens as dominante groep nie.
"Halfkrone vir die Nagmaal" beeld die mens uit as noulettend en sintuiglik skerp ingestel teenoor die natuur as another. Frits word geboei deur die geografiese detail van die natuuromgewing: "'n Gebroke rotsrif loop 'n ent weg die see in en dan weer binnetoe. Dit lyk of 'n groot hand die rif gevat het soos 'n mens 'n stuk deeg sal vat en afknyp en eenkant toe stoot." (6) Hy neem spesifieke besonderhede waar omtrent die wit gousblomme langs die voetpad wat hom na die see toe neem; hoe die blare begin toevou in fassinerende samehang met temperatuursverandering en die gang van die dag: "As die son eers loop draai het, kom daar 'n klimaat oor die duine wat die blomme laat toetrek." (4) Uit sy waarneming blyk ook 'n fyn ingesteldheid op die effek van seisoene en op die mens se bestaansverbintenis met die natuur: "'n Mens proe dié tyd van die jaar die bittergousblom in die melk, in die botter op jou brood." (4)
Die verhaal bied oortuigende bewyse van die erkenning van die diversiteit wat natuurlewe kenmerk, veral in Frits se waarneming van die voëls. Daar is dié wat met sononder uit alle rigtings eiland toe kom, "die malgasse en pikkewyne, swartvoëls en seeduikers" (6), en dié wat vir die vissers die teenwoordigheid van snoek in die diepsee aandui: die malmokkies wat saam met die malbare en sterlinkies op die water sit om te aas, die malgasse wat uit die lugruim bokant die skool snoek "val" (8). Frits is ook daagliks bewus van die uniekheid van verskillende seespesies: "Kreef byt nie aan enigiets nie. Hy byt aan hotnosvis en snoek en aan masbanker." (5) Hy weet om die verskille in die sintuiglike vermoëns van visspesies te respekteer en om vir die vang van snoek eerder 'n lyn te gebruik wat ge-"bloed" is, omdat hierdie vis in staat is om 'n wit lyn in die water te onderskei en die aas daaraan te vermy (1).
Die kompleksiteit van die situasie van bedreiging word duidelik soos wat die spanningslyn, geskep deur die toenemende visskaarste en dringender wordende nood, na 'n hoogtepunt gevoer word. Die tog na die waters "bokant die Grootrivier", wat twee dae en twee nagte se bootvaart noord lê, is van oorlewingsbelang vir die vissers wat geen ander bron van inkomste het nie (8). Aangesien stormweer hulle verhoed om vis as kreefaas in die hande te kry, word twee manne na die voëleiland gedwing: Dampies, wat die eiland ken, en Frits, wat "knaphandig" met die kierie kan gooi.
Frits deins terug van dié "ongeregtigheid" waarmee hy nog nooit gemoeid was nie, maar: "Hy moet geld verdien [...] halfkrone wat hy in sy pa se hand kan gee ..." (7) Die "wreedaardigheid" van praktyke soos die uitroei van voëls of robbe in sy omgewing skep weersin by Frits. Op die eiland reageer hy blindweg op Dampies se bevele: "Voor die hele kaboedel opvlieg. Slat!" Sy arm lig, maar hy slaan sonder plan of oortuiging, "wild in die bondel". In sy belewing lê daar duidelike afkeer en die besef van die erbarmlike lot van die voëls wat vasgekeer word deur die onverwagte aanval: "[...] 'n swartvoël skreeu, spartel. [...] Dis soos 'n hoenderkamp waarin die muishonde gekom het." (7)
Die karakters sien egter geen ander oplossing vir hulle probleem nie. By "die Twins" kan hulle probeer vang vir aas, maar "dan lê daar nog 'n dag en 'n half se loop oor voordat hulle by die Wes se kreef uitkom. Dis 'n vraag of die vis so lank goed sal hou." (8)
Met Frits se terugkeer, nâ 'n week van ontbering in "die Wes", sien hy uit na die Nagmaalnaweek en die sosiale interaksie op die dorp. Sy pa gee hom egter 'n enkele sjieling, skaars genoeg vir iets te eet en te drink, daarom saal hy weer sy perd af met die gedagte: "Dis nie reg nie." (13). Op sy bed kry swaarmoedigheid en die skuldgevoel hom beet "soos 'n toemis wat oor hom rol" (14). Aan sy "boerseep-hande" ruik hy meteens weer die swartvoëls wat met sy kierie afgemaai is, hy hoor hulle skreeu. Ook die snoek wat hulle gevang het, "by die driehonderd, [...] maar oneetbaar maer" (9), spook by hom, omdat die vissers eintlik net die koppe wou hê met die bloederigheid daaraan wat die kreef moes lok. Met afkeer in sy gedagtes beleef hy "die meeue wat op die weggooisnoek toesak, hy sien hulle ruk en pluk aan dieselfde tros derms" (14). Wanneer sy gedagtes ook by die kreef uitkom, by die "dekvrag mannetjiekrewe" wat "skuim en stink' (14), is die skuldgevoel oorweldigend. "Dit was nie reg nie, dink hy. Ek moes geweet het dis verkeerd. Dis nie soos my pa my geleer het nie." (14)
Hierdie introspektiewe proses, geïnisieer deur die pa se daad wat Frits as "nie reg" teenoor hom-as seun-beleef nie, bring Frits te staan voor die etiese aspek van sy eie optrede. Deur die erkenning van die magsvergrype teenoor die see- en dierelewe word stem gegee aan die stemloses. Die bedreiging wat die mens vir hierdie vorms van lewe inhou, word onder woorde gebring. Dat die verhaal die laaste woord aan Frits se pa gee, is betekenisvol. Wanneer sy pa teenoor sy ma te kenne gee dat hy doelbewus vir Frits verhinder het om na die dorp te gaan omdat hy gedink het "hy (Frits) het die rus nodiger" as die opwinding van die gebeure op die dorp (14), kan dit geïnterpreteer word as 'n daad van oormeestering, soortgelyk aan die oormeestering van die natuur waarvan Frits bewus raak deur sy pa se optrede.
Met "Halfkrone vir die Nagmaal", eerste geplaas in Kotze se debuutbundel, vestig sy haarself as "I-for-another" vir 'n strook Weskusaarde wat sy self beskryf as "baie lank swak bekend en grootliks misprese", terwyl dit uitgelewer is aan menslike ontginning op verskeie vlakke (Kotze, "Waterwyfie" voorwoord).
Met die herlees van Kotze se debuutwerk verras dit opnuut-en hierdie keer is nie slegs die gehalte daarvan ter sprake nie, maar ook die relevansie wat die verhaal steeds vir ons tyd het. "Halfkrone vir die Nagmaal" beliggaam op 'n uitnemende literêre wyse die boodskap dat ons, synde deel van die aarde, nie langer kan vermy om die wyses waarop ons uitdrukking aan die aarde gee, op watter skeppende gebied ook al, deel te maak van ons pogings van sorg en beskerming nie.
2 In hierdie redenasie word daarop gewys dat die aandrang ten opsigte van die andersheid van die mens in teenstelling met die natuur geensins algemeen vanselfsprekend of histories universeel is nie (Meyer 340). Sekere kulture, vroeër en hedendaags, ondersteun of verkondig nie so ywerig hierdie tweedeling tussen mens en natuur nie. Thomas Claviez (437) wys op sogenaamde "primitiewe" gemeenskappe, geïnspireer deur mitiese of mitevormende wêreldbeskouings, wat eerder aspekte beklemtoon wat die menslike en niemenslike verbind in 'n holistiese, hoewel hiërargies georganiseerde kosmologie. Die mitologieë van Boeddhisme en die Amerikaanse Indiaan-stamme word as 'n voorbeeld gebruik.