"Dit het gebeur op 'n nare en winderige Saterdagmôre 14 Augustus 1875." Dié gebeurtenis was 'n vergadering wat in die Paarl gehou is om oor 'n Bybelvertaling in Afrikaans te praat, waarvan Steyn onderhoudend (2014:21) in Ons gaan ŉ taal maak, vertel.
Afrikaans het nie vanself 'n taal geword nie. Talle van die taalmakers aan Afrikaans, se bydraes word uitgelig. Hulle het 'n ruimte geskep waarin Afrikaans kon gedy, en het Afrikaans se kultuurskeppinge gekoester. In Ons gaan ŉ taal maak, vertel Steyn van die vergesigte wat baie sprekers vir hulle taal getroetel het, hoe graag hulle van Afrikaans 'n kultuurtaal wou maak, hoe hulle nuwe wêrelde deur hulle taal wou ontdek, en van hulle visie oor daardie "rykdom van onvervangbare waardes wat ons in dié taal [gaan] voortbring" (waarvan Van Wyk Louw praat).
Ons gaan ŉ taal maak verskaf die stimulus vir die bespreking wat hierna volg, wat vier temas beklemtoon wat nie in Steyn se boek uitgewerk word nie, om:
"Ons skryf nes ons praat" (Du Toit 1902:6), was 'n veelbetekenende verklaring van die GRA in 1875, oor die manier waarop hulle die Afrikaans van die Paarlse boerderyomgewing geskryf het. Hulle kon as taalmakers daardie besluit neem.
Op die oog af lyk dit of die mense wat aan die normgewingfases van Afrikaans deelgeneem het, reg van die grondvlak af daarby betrokke was. In die meerderheid van die gevalle het hulle as lede van verenigings of organisasies, of as bekleërs van bepaalde posisies, wat alreeds binne 'n groter struktuur gefunksioneer het, by die maak van Afrikaans betrokke geraak. Die voorstel dat Afrikaans imperfektumvorme as tempusaanduiders moet gebruik (vgl. 5.1), is op 'n ATV-jaarkongres gemaak. 'n Sterk afgewaterde vorm daarvan het nie inslag by gewone Afrikaanssprekendes gevind nie, en hulle het dit nie gebruik nie. Dit het nie in die reël gebeur dat sulke onverbonde sprekers die laaste woord gespreek het nie.
Die GRA se skryftradisie wat in 1875 begin is, was die bekendste van die Afrikaanse skryftradisies wat in die negentiende eeu begin is, skryf Steyn (2014:154).
GRA-Afrikaans het vinnig bekend geword, maar dit het teen die begin van die twintigste eeu nog nie die taalbehoeftes van die sprekersbolaag bevredig nie. Die vroeë taalmakers se besluite oor verskrifteliking was daarop gerig om aan 'n skryfbehoefte te voldoen, waarin hulle geslaag het. Met die kultuurbehoeftes van die bolaag van die sprekers, wat met die verwerwing van hoër funksies en taalstatus saamgehang het, was dit anders gesteld. Daarvoor moes daar oor 'n baie langer termyn beplan word. Jonger taalmakers wou gouer méér met hulle taal doen. 'n Samelewing en sy taal staan in konstante wisselwerking met mekaar. Historici (vgl. Giliomee 2012:226) wys dat Du Toit se pro-Engelse politiek verantwoordelik was vir die teenkanting teen die GRA se Afrikaans. Dit is goed moontlik dat dit onvermydelik was dat Patriotafrikaans in elk geval sou verander. Die "geleerdes en studente van Stellenbosch", was byvoorbeeld nie vir die Paarlse beweging se Afrikaans vatbaar nie, het Steyn (2014:29) opgemerk. Hulle het hoër vereistes aan Afrikaans gestel. Die gevoelens teen Du Toit het die maak van 'n taal wat meer moontlikhede vir sy sprekers gebied het as GRA-Afrikaans, wel verhaas.
Die koerante het Afrikaans gebruik om oor 'n wye spektrum van onderwerpe te skryf. Soms was dit waarnemings in ligte luim, waarin afrikaanshede inkonsekwent voorgekom het. Dit het ook gebeur dat 'n redakteur lesers wou oorreed tot standpuntinname. Dan is Afrikaans met groter toewyding geskryf.
Afrikaanssprekendes was goed bewus van die bestaan van tale soos Nederlands en Engels. Ds. Moorrees het byvoorbeeld in 1890 verskille tussen GRA-Afrikaans en Nederlands aangetoon, en op die ondoeltreffendheid van daardie Afrikaans gewys (Steyn 2014:30). GRA-Afrikaans se funksiegebreke het hom teen kultuurtale laat afsteek - wat deur vernederlandsing reggestel kan word, is aangevoer. Hoogenhout (1879:44), van die GRA-kamp, het uit 'n nasionalistiese oogpunt na die verskille tussen die tale gekyk, en dit weggepraat. Na aanleiding van 'n anekdote oor 'n olifant wat kapstewels sou aanhê, het hy gesê: "Net so bespottelik is 'n Afrikaner wat syn lands aard en taal en sede wil verwerp om 'n Engelsman of 'n Hollander te wees". Waarmee hy nie by Afrikaans se funksiegebreke uitgekom het nie.
Is Afrikaans, sonder Nederlands, meer as net 'n spreektaal? Die "pro-Nederlandse Preller" (Steyn 2014:212) was later, in 1905, hoogs beïndruk met die inhoud van 'n gedig in Afrikaans, wat onder die skuilnaam "Klaas Vakie" geskryf is. Hy het dit toegeskryf aan 'n "ongeleerde Boer". Die gedig was Winter Nag, (soos dit toé gespel is), en die plaasjapie? Dit was toe al die tyd sy vriend, Eugѐne Marais (Steyn 2014:86). Afrikaans was duidelik meer as net 'n spreektaal. Maar daar kan gevra word of dit heeltemal sonder Nederlands ook die geval sal wees?
Vernederlandse Afrikaans en Nederlands was onderling makliker verstaanbaar as wat dit met GRA-Afrikaans en Nederlands die geval was, en Afrikaans kon op 'n kortpadmanier toegang tot die Nederlandse taalwêreld kry. Daar kon uit 'n gevestigde onderwysstelsel geput word, 'n nuwe rykdom van kultuurgoedere kon geniet word, en die wêreld van die twintigste eeu kon vanuit Nederlandse gesigspunte bekyk word. Deur Afrikaans te verbind aan die Nederlandse kultuurtaal was 'n meesterskuif, waarmee die meeste van Afrikaans se statusprobleme, gelyktydig met korpustekortkominge, besweer kon word - 'n Interessante voorbeeld van die maak van 'n nuwe taal in 'n nedersettingsgebied. Vernederlandsing kon ook as 'n buffer teen toenemende Engelse taalbeïnvloeding dien, wat meegebring het dat talle taalmakers heelhartig daaraan saamgewerk het.
Die Afrikaansheid van Afrikaans is deur taalmaakagente, soos die Akademie, gekoester, en hulle wou dit binne die beweegruimte wat hulle gehad het, illustreer, deur byvoorbeeld bestaande Nederlandse pleknaamspellings te verafrikaans: vernederlandsing het ook 'n teenhanger gehad. In 1922 het hulle 'n versoek aan die regering gerig om Ligtenburg en Pêrel in Afrikaans te skryf (Steyn 2014:212). Generaal Smuts, self 'n akademielid, het later namens die regering daarop geantwoord, en gesê dat die veranderings nie gemaak kan word nie, omdat dit die gevaar inhou om "die posisie van Nederlands te verswak". "Lichtenburg" en "Paarl" se spelling het nie verander nie.
Die band tussen die Afrikaanse skryftaal van die GRA, en die dialekte van Afrikaans wat as 'n voedingsbron daarvoor kon dien, het met die vernederlandsingsaksies 'n knou gekry (waarop Odendaal 2014:661 e.v. ook kommentaar lewer). Taalmakers se verdeling van die sprekers van Afrikaans op grond van "kleur en die geskiedenis" het hierdie afstand vergroot (Steyn 1980:120) - 'n verdeling wat Ponelis (1987:4) as "die felste nie-talige skeiding binne die Afrikaanse taalgemeenskap", beskryf het. Dit is nie moeilik om te verstaan dat daar tussen die wêreld van Dialekafrikaans en Standaardafrikaans sedertdien 'n ongemaklike afstand gevestig is nie. Die toenemende aantal literêre werke (B. Odendaal 2014) wat in die afgelope aantal jare in Variëteitafrikaans gepubliseer is, vernou die gaping enersyds, maar bevestig die bestaan daarvan terselfdertyd.
Die Boere-Afrikaans waarop die Skryfafrikaans van die GRA gebaseer is, het in die agtiende eeu elemente van Khoi-Afrikaans sowel as van Veeboerafrikaans bevat, soos dit in die Binnelandse Taalgebied (vgl. 3.3.3) deur die sprekers van dié variëteite gebruik is, in ooreenstemming met konvensies wat onderling tussen hulle gegeld het.
Die woord wij was 'n merker van sosiale gelaagdheid, en het by Here-Afrikaans gehoort (Steyn 2014:23), wat die GRA-Afrikaans nie gepas het nie. Meurant se Oos-Kaapse boere het ons ook gebruik, blyk uit sy samesprake, maar sy belangrike sprekers praat nie so nie: Hy laat hulle "met 'n gebaar van vernaamheid"wij sê (Nienaber 1940:58).
Hittete weer, vir byna, is redelik goed bekend in Afrikaans (en hou waarskynlik verband met Khoi ártátá, die inskrywing wat Haacke en Eiseb (2002) by almost aangee). Die Khoi-herkoms van hittete val op: die herhaling van die lettergrepe, die wisselvorme, ooreenkomstig Khoi-fonologiereëls daarvoor, wat WAT opgeteken het, asook sy ondeursigtigheid, vanuit 'n Afrikaanse oogpunt gesien. Alles moontlike redes waarom dié woord nie die toets van vernederlandsing behoort te geslaag het om in die AWS opgeneem te word nie.
Die skryftaalfunksie van 'n taal gee nie noodwendig 'n besondere status aan daardie taal nie, en ook nie aan die gebruikers daarvan nie.Taalstatus word tydsaam met die verwerwing van kultuur- en ander funksies verwerf. As 'n Nederlandse herkoms die persepsie van gekultiveerdheid sal versnel, is dit nie genoeg rede dat Afrikaans se herkomsfeite daarby aangepas word nie? Met die kultivering van Afrikaans in die twintigste eeu het Afrikaans se taalmakers hard gewerk om nuwe persepsies oor die herkoms van Afrikaans te vestig, en om die beeld van "kitchen Dutch", te wysig.
"Nuwe mites en 'n ander identiteit" (soos Du Plessis 2013:449 oor beeldbou op die voorposte van die agtiende eeu skryf), moes vir Afrikaans geskep word. Dit het invloedryke Afrikaanssprekers op verskillende fronte gedoen. Hierdie taalmakers het aan 'n nuwe beeld van Afrikaans gebou, een wat saamgehang het met 'n nuwe identiteit, en 'n vermaarde geskiedenis wat vermoedelik beter sou pas by die wêreld van Nederlands.
'n Uitspraak van ds. Postma oor die totstandkoming van Afrikaans, in 'n Brandwag-bydrae van 1912, illustreer die rol van taalbetrokke mense aan die bou van die nuwe beeld vir Afrikaans. Ds. Postma kon 'n belangrike rol as taalmaker speel, soos blyk uit sy posisie in die Afrikaanse gemeenskap. Hy was die leier van die Vrystaatse Taalbeweging (Steyn 2014:97), word verbind met die latere Sentraal hoër- en laerskole in Bloemfontein (Steyn 2014:75), en het ook onder die skuilnaam dr. O'Kulis (Steyn 2014:98) in Afrikaans geskryf. Polities was hy aktief in die Hertzog-kamp (Steyn 2014:123).
Die mite van Afrikaans as 'n "witmenstaal" is nie deur ds. Postma geskep nie. Hy het help bou daaraan. Sy taaltrots het meegebring dat hy nie daarvan gehou het "as van sy taal 'n grap gemaak word" nie, vertel Steyn (2014:103) van hom. Hierdie voorbeeld illustreer hoe daar met gedagtes, waarvan Afrikaans die draer was, onder 'n deel van die Afrikaanssprekendes in die negentiende eeu voortgeborduur is op maniere waaroor die oorspronklike taalmakers geen beheer gehad het nie, en waarvan hulle die gevolge nie kon voorsien nie. Steyn (2014:155) wys daarop dat Langenhoven (in 1914) propagandisties van Afrikaans as 'n "witmenstaal" gepraat het, en dat hy daaroor gekritiseer is. Cachet (1896) se gediggie oor Afrikaans verwoord die klimaat waarvolgens daar 'n Europese herkoms vir Afrikaans bedink is. Hy stel Afrikaans voor as " 'n arme boerenôi", wie se pa uit Holland uit kom, en die ma uit Frankryk.
Taalmakers het hulle hand ook aan die grammatikastrukture van Afrikaans gewaag, soos Steyn (2014:162) illustreer in sy beskrywing van hulle poging om 'n imperfektum vir Afrikaans te probeer maak. Hy laat hom nie uit oor die moontlike maak van die herhalingsontkenning met nie-2 nie, maar 'n herbekyk van die gegewens wat daaroor bekend is, toon aan dat taalmakers ook daarmee te make gehad het.
Teenstanders van dié plan, waaronder De Waal, het aangevoer dat Afrikaans nie 'n imperfektum het nie, en moet bly "soos hy is". Ernstige gesprekke is in 1908 tydens die ATV-jaarkongres hieroor gevoer. In 1927 het dié dispuut tot by die Akademie gevorder. Die gevolg? 'n Komitee moes 'n aanbeveling maak.