Tydens sy bewind het die Russiese Ryk verval van een van die grootste magte van die wêreld tot een van ekonomiese en militêre agteruitgang. Weens die Chodinka-tragedie, anti-Semitisme, Bloedige Sondag, die gewelddadige onderdrukking van die 1905-rewolusie, die teregstelling van politieke opponente en sy vermeende verantwoordelikheid vir die Russies-Japannese Oorlog, het hy die bynaam Bloedige Nikolaas by sy teenstanders gekry. Historiografie in die Sowjetunie beeld Nikolaas uit as ’n swak en onbevoegde leier, wie se besluite gelei het tot militêre nederlae en die dood van miljoene onderdane.
Op 13 Maart [O.S. 1 Maart] 1881 het Aleksander III die troon bestyg ná die sluipmoord op sy pa, Aleksander II, en Nikolaas het as die oudste seun die tsesarewitsj (troonopvolger) geword. Om veiligheidsredes het die nuwe tsaar en sy gesin hul hoofwoning na die Gatsjina-paleis buite die stad geskuif en net vir amptelike geleenthede in die Anitsjkof-paleis in die hoofstad oorgebly.
Ondanks ’n besoek in 1893 aan die Verenigde Koninkryk, waar hy die laerhuis in debat gesien en beïndruk gelyk het met die werking van die konstitusionele monargie, het Nikolaas die idee van verkose verteenwoordigers in Rusland die rug toegekeer. Kort nadat hy tsaar geword het, het ’n afvaardiging van kleinboere en werkers van verskillende dorpe se plaaslike vergaderings (zemstwo's) na die Winterpaleis gekom met voorstelle vir hofhervormings, soos die aanvaarding van ’n konstitusionele monargie, asook hervormings wat die politieke en ekonomiese lewe van die boere sou verbeter.
Hoewel hulle voor die tyd beleefde pleidooie ingestuur het, was Nikolaas kwaad en het hy die advies van ’n keiserlike raad geïgnoreer deur vir hulle te sê: "... dit het onder my aandag gekom dat in die laaste maande in verskeie vergaderings van die zemstwo's stemme opgeklink het van dié wat ’n sinnelose droom het dat die zemstwo's gevra sal word om aan die regering van die land deel te neem. Ek wil hê almal moet weet ek sal al my krag daaraan wy om, ter wille van die hele nasie, die beginsel van absolute outokrasie te handhaaf; net so stewig en so sterk as my oorlede vader."
In buitelandse sake het Nikolaas die beleide van sy pa gevolg. Hy het die Frans-Russiese Alliansie versterk en ’n beleid van algemene Europese versoening gevolg, wat op sy aanbeveling gelei het tot die beroemde Haagse Vredeskonferensie. Die doel daarvan was die beëindiging van die wapenwedloop en die daarstelling van metodes om internasionale dispute vreedsaam op te los. Hoewel dit minder suksesvol was as wat gehoop is weens die wantroue tussen die groot moondhede, was die Haagse konvensies tog van die eerste amptelike verklarings van oorlogswette. In 1901 is Nikolaas II en die Russiese diplomaat Friedrich Martens benoem vir ’n Nobelprys vir Vrede – vir die inisiatief om die Haagse Vredeskonferensie byeen te roep en in werking te stel.
In 1903 het Nikolaas in ’n kerkkrisis betrokke geraak oor die heiligverklaring van Serafim van Sarof. Daar is die vorige jaar voorgestel dat as hy tot heilige verklaar word, die keiserlike egpaar ’n seun en troonerfgenaam sal kry. Aleksandra het in Julie 1902 geëis dat Serafim in minder as ’n week tot heilige verklaar word, maar Nikolaas het gesê dit moet binne ’n jaar gebeur. Ondanks openbare teenkanting het die kerk geswig onder die druk van die keiser en keiserin en in Januarie 1903 het hulle aangekondig Serafim is ’n heiligverklaring waardig. Daardie somer het die keiserlike gesin vir dié geleentheid na Sarof gereis.
Teen die eeuwisseling van die 20ste eeu was ’n botsing tussen Rusland en Japan byna onafwendbaar. Rusland het in die Verre Ooste uitgebrei. Die groei van sy nedersettings en territoriale ambisies terwyl sy suidwaartse pad na die Balkan geblokkeer is, het gebots met Japan se eie territoriale ambisies op die Chinese en Asiatiese vasteland. Nikolaas het ’n aggressiewe buitelandse beleid gevolg ten opsigte van Mantsjoerye en Korea, en het die skema vir houtkonsessies in hierdie gebiede sterk ondersteun.
’n Oorlog het in Februarie 1904 uitgebreek toe Japan die Russiese vloot onverwags by Port Arthur in Mantsjoerye aanval, voor ’n amptelike oorlogsverklaring. Met die Russiese vloot wat in Port Arthur vasgekeer is, was die enigste ander vloot die Baltiese Vloot. Dit was halfpad om die aarde van Port Arthur verwyder, maar ’n besluit is geneem om dit op ’n nege maande lange seereis na die Ooste te stuur. Brittanje wou Rusland nie toelaat om die Suez-kanaal te gebruik nie vanweë sy bondgenootskap met Japan en omdat die Baltiese Vloot tevore per ongeluk op Britse vissersbote in die Noordsee losgebrand het. Die Baltiese Vloot is op pad na Port Arthur deur baie ongelukke getref en is byna deur die Japannese uitgewis in die Slag van Tsushima.
Nikolaas se standpunt oor die oorlog het baie mense verstom. Hy het die oorlog met selfvertroue binnegegaan en dit beskou as ’n geleentheid om Russiese moraal en patriotisme aan te vuur, terwyl hy min aandag gegee het aan die finansiële gevolge van ’n langafstandoorlog. Kort voor die Japannese aanval op Port Arthur het Nikolaas nog geglo daar sal geen oorlog wees nie. Ondanks die uitbreek van die oorlog en Rusland se baie nederlae, het Nikolaas steeds in ’n oorwinning geglo vanweë sy beskouing van die Japannese as minderwaardig en militêr swak.
Die Kisjinef-koerant Bessarabets, wat antisemitiese materiaal gepubliseer het, het geld gekry van Wjatsjeslaf Plewe, die minister van binnelandse sake. Dié berigte het die Kisjinef-opstand teen die Jode aangevuur. Nikolaas se regering het die opstand veroordeel en die streekgoewerneur afgedank. Die oortreders is aangekeer en deur die hof gestraf. Die leiers van die Russies-Ortodokse Kerk het ook die opstand veroordeel. In sy private hoedanigheid het Nikolaas sy bewondering van die oproermakers uitgespreek; hy het geglo antisemitisme is ’n nuttige manier om die volk agter sy bewind te verenig. In 1911 het hy egter regeringsmaatreëls goedgekeur om antisemitisme te voorkom ná die sluipmoord van Pjotr Stolipin deur die Joodse rewolusionêr Dmitri Bogrof.
Op Saterdag 21 Januarie 1905 het ’n priester, Georgi Gapon, die regering in kennis gestel dat ’n optog van werkers die volgende dag in Sint Petersburg sou plaasvind. Hy het gevra dat die tsaar teenwoordig sou wees sodat hulle ’n petisie aan hom kon oorhandig. Die ministers het dadelik bymekaargekom om die probleem te bespreek. Hulle het dit nie eens oorweeg om die tsaar, wat in Tsarskoje Selo buite Sint Petersburg was, oor die optog of die petisie in te lig nie. Hul voorstel dat ’n ander lid van die keiserlike familie die petisie ontvang, is afgewys. Eindelik het die ministers besluit om ekstra troepe na die stad te bring en te hoop sake ruk nie handuit nie. Daardie aand is die tsaar vir die eerste keer van die optog in kennis gestel.
Te midde van toenemende teenstand en opstande, en ná beraadslaging met Witte en die politikus prins Swjatopolk-Mirski, het die tsaar op 25 Desember 1904 ’n oekase oor hervorming met vae beloftes uitgereik. Die goewerneur-generaal van Sint Petersburg, Dmitri Trepof, het opdrag gekry om drastiese stappe te doen om die rewolusionêre bedrywighede stop te sit. Die tsaar se oom groothertog Sergei is in Februarie deur ’n rewolusionêr in Moskou met ’n bom die lug ingeblaas toe hy die Kremlin verlaat. Op 3 Maart het die tsaar die rewolusionêre veroordeel. Intussen het Witte aanbeveel ’n manifes word uitgereik. Hervormingskemas sou uitgewerk word deur die politikus Iwan Goremikin en ’n komitee wat bestaan het uit verkose verteenwoordigers van die zemstwo's en munisipale rade onder die presidentskap van Witte. In Junie het die Russiese oorlogskip Potemkin, wat deel van die Swartseevloot was, gemuit.
Omstreeks Augustus/September, ná sy diplomatieke sukses in die beëindiging van die Russies-Japannese Oorlog, het Witte aan die tsaar geskryf en klem gelê op die dringendheid van politieke hervormings tuis. Die tsaar was onverstoorbaar; hy het die grootste deel van daardie herfs deurgebring deur te jag. Met die Russiese nederlaag aan die hand van ’n nie-Westerse land het die aansien en mag van die outokratiese bewind sterk afgeneem. Nikolaas, wat verbaas was oor die gebeure, het met woede en verbystering gereageer. Ná maande van wanorde het hy aan sy ma geskryf:
In Oktober het ’n spoorwegstaking in ’n algemene staking ontwikkel wat die land lamgelê het. In ’n stad sonder elektrisiteit het Witte aan Nikolaas gesê "die land is op die vooraand van ’n kataklismiese rewolusie". Nikolaas het geen ander keuse gehad as om stappe in die rigting van konstitusionele liberalisme te neem nie. Die "keiser en outokraat van die hele Rusland" moes die Oktober-manifes onderteken, waarin hy toestem tot die stigting van ’n staatsdoema en om ’n deel van sy outokrasie aan hulle af te staan. Vir die volgende ses maande was Witte die eerste minister.
Nikolaas het ’n swak verhouding met die Doema gehad. Die Eerste Doema het feitlik dadelik met die tsaar gebots. Sy 524 lede het skaars byeengekom, toe formuleer hulle ’n "Versoekskrif tot die Troon". Daarin is algemene stemreg geëis, sook radikale grondhervormings, die vrylating van alle politieke gevangenes en die afdanking van ministers wat deur die tsaar aangestel is ten koste van dié wat vir die Doema aanvaarbaar is.
Groothertogin Olga Aleksandrowna, Nikolaas se jonger suster, het geskryf: "Daar was so ’n somberheid by Tsarskoje Selo. Ek verstaan niks van politiek nie. Ek het net gevoel alles loop verkeerd met die land en ons almal. Dit het nie gelyk of die Oktober-grondwet enigiemand tevrede stel nie. Ek het saam met my ma na die eerste Doema gegaan. Ek onthou die groot groep afgevaardigdes van kleinboere en fabriekswerkers. Die boere het somber gelyk. Maar die werkers was erger: Dit het gelyk of hulle ons haat. Ek onthou die droefheid in Alix se oë."
’n Tweede Doema het in Februarie 1907 vir die eerste keer byeengekom. Die linkse partye – onder andere die Sosiaal-Demokrate en die Sosiale Rewolusionêre, wat die Eerste Doema geboikot het – het 200 setels in die Tweede Doema gewen; meer as ’n derde. Weer kon Nikolaas nie wag om van die Doema ontslae te raak nie. In twee briewe aan sy ma kom sy bitterheid tot uiting: "’n Belaglike afvaardiging kom van Engeland om die liberale lede van die Doema te spreek. Oom Bertie het ons ingelig dat hulle baie jammer is, maar hulle was nie in staat om hulle te stop nie. Hul beroemde 'vryheid', natuurlik. Hoe kwaad sal hulle nie wees nie as ’n afvaardiging van ons na die Iere gaan om hulle sukses toe te wens in hul stryd teen hul regering."
’n Bietjie later skryf hy: "Alles sal goed verloop as dit wat in die Doema gesê word tussen sy mure bly. Elke woord wat gesê word, word egter openbaar gemaak in die volgende dag se koerante, wat ywerig deur almal gelees word. Op baie plekke word die bevolking weer kriewelrig. Hulle begin weer praat oor grond en wag om te sien wat die Doema oor die kwessie gaan sê. Ek kry telegramme van oral oor waarin ek gevra word om ’n ontbinding te gelas, maar dit is te gou daarvoor. ’n Mens moet hulle toelaat om iets onteenseglik doms of gemeens aan te vang en dan – woeps! weg is hulle."
Nadat die Tweede Doema soortgelyke probleme as die Eerste ervaar het, het die nuwe eerste minister, Stolipin (vir wie Witte as "reaksionêr" beskryf het), die Doema eensydig ontbind en die verkiesingswette so verander dat toekomstige Doemas ’n konserwatiewer aard het en dat hulle oorheers word deur die liberaal-konserwatiewe Oktobristeparty van Aleksander Goetsjkof. Stolipin, ’n bekwame politikus, het ambisieuse planne gehad vir hervorming. Dit het ingesluit die beskikbaarstelling van lenings aan die laer klasse om grond te kan koop, met die doel om ’n boereklas lojaal aan die kroon te skep. Toe die Doema vyandig bly, het Stolipin egter nie gehuiwer nie om artikel 87 van die grondwet op te roep wat die tsaar in staat stel om "dringende en buitengewone" noodmaatreëls af te kondig "tydens die reses van die Staasdoema".
Teen die tyd van die sluipmoord op Stolipin deur Dmitri Bogrof, ’n student en polisie-informant, op 18 September 1911 in ’n teater in Kiëf, was Stolipin moeg vir die laste van sy amp. Vir ’n man wat duidelike besluitneming verkies het, was dit frustrerend om saam met ’n tsaar te werk wat in fatalisme en mistisisme geglo het. Nikolaas het byvoorbeeld eenkeer ’n ongetekende dokument teruggestuur met die woorde: "Ondanks die mees oortuigende argumente ten gunste van ’n positiewe besluit in hierdie saak, dring ’n innerlike stem al hoe meer daarop aan dat ek nie verantwoordelikheid daarvoor aanvaar nie. Tot dusver het my gewete my nie in die steek gelaat nie. Daarom gaan ek in hierdie geval met wat dit vir my voorskryf. Ek weet jy glo ook '’n tsaar se hart is in die hande van God'. Laat dit so wees. Ek aanvaar ’n groot verantwoordelikheid voor God vir alle wette wat ek uitvaardig, en ek is te eniger tyd gereed om verantwoording te doen vir my besluit."
Dit is nie ’n kwessie van vertroue of ’n gebrek daaraan nie. Dit is my wens. Onthou, ons woon in Rusland en nie oorsee nie... daarom sal ek nie die moontlikheid van enige bedanking oorweeg nie.
Die adel was gekant teen sy invloed en in Desember 1916 is hy eindelik deur ’n paar Russiese adellikes vermoor.
In Mei het Nikolaas en sy gesin ’n pelgrimstog oor die hele ryk onderneem, al met die roete aan die Wolga langs wat die tienerjarige Michail Romanof van die Ipatijef-klooster in Kostroma na Moskou gevolg het toe hy die eerste Romanof-tsaar geword het.
Op 25 Julie 1914 het die ministersraad in Krasnoje Selo vergader. Hier het Nikolaas besluit om tussenbeide te tree in die Oostenryk-Serwiese konflik, ’n stap nader aan ’n algemene oorlog. Hy het die Russiese leër op 25 Julie "paraat gestel". Hoewel dit nie algemene mobilisasie was nie, het dit die Duitse en die Oostenrykse grens bedreig en gelyk soos ’n gereedmaking vir oorlog. Die leër het egter nie gebeurlikheidsplanne gehad vir ’n gedeeltelike mobilisasie nie en op 30 Julie 1914 het Nikolaas die noodlottige stap gedoen om die bevel van algemene mobolisasie te bevestig, al is hy sterk afgeraai.
Desondanks is ’n onmiddellike aanval gelas op die Duitse provinsie Oos-Pruise. Die Duitsers het met groot doeltreffendheid daarheen opgeruk en die twee invallende Russiese leërs verslaan. Die Slag van Tannenberg, waar ’n hele Russiese leër uitgewis is, het ’n groot skadu gegooi oor die tsaar se toekoms. Die Russiese leërs het aan die begin van die oorlog groot sukses behaal teen beide die Oostenryk-Hongaarse en die Ottomaanse leërs, maar was nie opgewasse teen die magtige Duitse weermag nie. In September 1914, om druk op Frankryk te verlig, is die Russe gedwing om ’n geslaagde aanval op Galisië in Oostenryk-Hongarye te staak en eerder die Duits-besette Silesië aan te val.
In Julie 1915 het koning Christiaan X van Denemarke, ’n kleinneef van die tsaar, Hans Niels Andersen na Tsarskoje Selo gestuur met ’n aanbod om as bemiddelaar op te tree. Hy het verskeie kere tussen Londen, Berlyn en Petrograd gereis en in Julie die tsaar se ma, Maria Fjodorowna, gespreek. Nikolaas het koning Christian se aanbod van die hand gewys omdat hy gevoel het dit sou verraad wees om ’n aparte vredesooreenkoms met die Sentrale Moondhede te teken terwyl sy bondgenote Brittanje en Frankryk in die oorlog bly.
Lede van die Doema en die Petrogradse sowjet het ’n tussentydse regering gevorm om die orde te probeer herstel. Hulle het geëis dat Nikolaas II abdikeer. Die tsaar kon nie eintlik weier nie – sy generaals het saamgestem, hy het geen lojale soldate gehad nie, sy gesin was in die hande van die tussentydse regering en hy was bang ’n burgeroorlog breek uit en open die deure vir Duitse verowering.
Groothertog Michail wou nie die troon aanvaar nie tensy die volk toegelaat is om deur ’n grondwetlike vergadering te stem vir óf die voortsetting van die monargie óf ’n republiek, iets wat nooit gebeur het nie. Nikolaas II se abdikasie en die uitbreek van die Bolsjewistiese rewolusie het ’n einde gebring aan 300 jaar van Romanof-tsaars. Die val van die outokratiese keiserryk het liberale en sosialiste in Brittanje en Frankryk verheug. Die VSA was die eerste land wat die tussentydse regering erken het. In Rusland is die nuus van die tsaar se abdikasie met gemengde gevoelens begroet: vreugde, verligting, vrees, woede en verwarring.
Nikolaas was desperaat om na Brittanje te gaan vir sy bannelingskap. Die Britse regering het op 19 Maart 1917 teensinnig aangebied om asiel aan die gesin toe te staan, hoewel voorgestel is dit sou beter wees as die Romanofs na ’n neutrale land gaan. Nuus oor die asiel het groot teenkanting van die Arbeidersparty en baie Liberale gekry, en die Britse ambassadeur, sir George Buchanan, het gemaan die verlinkses sou die gewese tsaar se teenwoordigheid gebruik "as ’n verskoning om die openbare mening teen ons te laat draai". Die regering het die aanbod van asiel in April teruggetrek ná besware deur koning George V, wat bekommerd was dit sou oproer in Brittanje veroorsaak.
Die Franse regering wou ook nie die Romanofs aanvaar nie vanweë die toenemende onrus aan die Westerse Front en tuis oor die voortgesette oorlog teen Duitsland. Nog ’n rede was die idee dat keiserin Aleksandra pro-Duits was.
Daar is verskeie weergawes oor wat daarna gebeur het en historici het nog nie tot ’n finale vergelyk gekom nie.
Volgens die weergawe van Jakof Joerofski, die hooflaksman, is die gesin omtrent tweeuur die oggend van 17 Julie 1918 wakker gemaak; hulle het aangetrek en is na ’n kelderkamer agter die Ipatijef-huis geneem. Die voorwendsel was die gesin se veiligheid omdat Bolsjewistiese magte glo op pad na Jekaterinburg was en dalk op die huis sou skiet.
Terwyl die vuurpeloton die kamer binnegekom het, het Joerofski aangekondig die Oeral-sowjet van werkersafgevaardigdes het hulle ter dood veroordeel. Hy het daarna die tsaar trompop geskiet.
Volgens ’n aankondiging van die Presidium van die Oeral-streeksowjet is sameswerings ontbloot om die gewese tsaar te bevry, teenrewolusionêre magte was op pad na Jekaterinburg en die oudtsaar was skuldig aan onvergeeflike misdade teen die nasie.
In die lig van die vyand se nabyheid aan Jekaterinburg en die Tsjeka se ontbloting van ’n ernstige Wit Leër-sameswering om die gewese tsaar en sy gesin te ontvoer... In die lig van die nadering van die Rooi hoofstad van die Oeralgebergte deur teenrewolusionêre groepe en die moontlikheid dat die gekroonde tiran ’n verhoor deur die volk sal vryspring (’n sameswering deur die Wit Leër om hom en sy gesin te ontvoer is blootgelê en die ooreenstemmende dokumente sal gepubliseer word), het die Presidium van die Oeral-streeksowjet, in die vervulling van die wil van die Rewolusie, besluit om die gewese tsaar Nikolai Romanof te skiet wat skuldig is aan tallose, bloedige, gewelddadige handelings teen die Russiese volk.
In 1979 het die amateur-argeoloog Aleksander Awdonin naby Swerdlofsk (Jekaterinburg) afgekom op die oorskot van Nikolaas II, sy vrou en drie van hul dogters, asook dié van die vier mense wat saam met hulle vermoor is.
In Julie 2007 het ’n amateur-historikus die bene van ’n seun en jong meisie naby Jekaterinburg ontdek. Aanklaers het die ondersoek na die dood van die keiserlike gesin heropen en in April 2008 is in DNS-toetse deur ’n Amerikaanse laboratorium bevind die bene behoort aan Nikolaas se twee kinders Aleksei en Maria, volgens Russiese nuusagentskappe. Dieselfde dag het Russiese owerhede aangekondig die oorskot van die hele familie is uitgeken.
Ná die DNS-toetse van 1998 is die oorskot van die keiser en sy gesin op 17 Julie 1998 uit die Katedraal van Petrus en Paulus in Sint Petersburg begrawe, presies 80 jaar ná hul teregstelling. Die seremonie is deur die destydse Russiese president, Boris Jeltsin, bygewoon. Hy het gesê: "Vandag is ’n historiese dag vir Rusland. Ons het baie jare lank geswyg oor hierdie afgryslike misdaad, maar die waarheid moes uitkom."
Die Russies-Ortodokse Kerk in Rusland het die gesin se klassifikasie as martelare verwerp omdat hulle nie spesifiek vir hul geloof vermoor is nie. Sommige mense in albei kerke was ook teen die heiligverklaring gekant omdat hulle hom as ’n swak keiser beskou het wie se onbekwaamheid gelei het tot die Russiese Rewolusie en die lyding van sy volk; hulle het hom gedeeltelik blameer vir sy eie dood en dié van sy vrou, kinders en bediendes. Dit het nie vir hulle saak gemaak dat hy in sy privaat lewe ’n saggeaarde man en goeie eggenoot en pa was, of ’n leier wat opregte meegevoel met die kleinboere gehad het nie.
Nikolaas word oor die algemeen beskou as onbekwaam vir die enorme taak om die uitgestrekte Russiese Ryk te regeer. Die historikus Barbara Tuchman gee ’n verdoemende evaluasie van sy bewind en sê hy het net een idee van regeer gehad – om die absolute monargie wat hy van sy pa geërf het, ongeskonde te hou. Volgens haar het hy nie die intellek, energie en opleiding gehad wat sy amp vereis het nie en het hy "staatgemaak op persoonlike gunstelinge, nukke, koppigheid en ander metodes van ’n leëkop-outokraat". Sy meen sy beeld van onverstoorbaarheid was inderwaarheid traak-my-nieagtigheid. "Toe ’n telegram vir hom gebring word wat hom inlig oor die uitwissing van die Russiese vloot by Tsushima, het hy dit gelees, in sy sak gedruk en verder tennis gespeel."
Nikolaas het wydverspreide kritiek in Rusland gekry ná die oorwinning van die rewolusionêre. Pawel Bikof, wat in Rusland die eerste volle weergawe van die val van die tsaar geskryf het, het Nikolaas beskryf as "’n tiran wat met sy lewe geboet het vir die eeue lange onderdrukking en despotiese regering van sy voorouers oor die Russiese volk, oor die verarmde en bloeddeurweekte land". Sowjet-historici het gemeen Nikolaas was nie geskik om ’n staatsman te wees nie, en dat hy ’n swak wil gehad het en deur avontuurlustige magte gemanipuleer is. Sy bewind is veroordeel weens die oormatige gebruik van die weermag, polisie en howe om die rewolusionêre beweging te vernietig. Hy is daarvoor gekritiseer dat hy nasionalisme en chauvinisme aangewakker het. Tydens die 1905-rewolusie was hy bekend as "Bloedige Nikolaas". Sy bewind is beskou as ’n tyd van lyding vir die Russe.