Een van die grootste filantrope wat Suid-Afrika nog ooit gehad het, Jannie Marais, wat bekend gestaan het as Jan die Gewer, se nalatenskap gaan honderd jaar na sy dood steeds van krag tot krag. Dié beskeie Stellenbosser het nie groot toesprake gehou of opslae gemaak in die pers nie, maar sy nalatenskap van meer as ’n miljard rand spreek vandag nog van sy ongekende onbaatsugtigheid. Jean Oosthuizen het met Pieter Kapp, die skrywer van sy biografie, gesels oor die onuitwisbare spore wat hierdie merkwaardige man in Suid-Afrika nagelaat het.
Jou nuwe boek, Nalatenskappe sonder einde, het weer die kollig skerp laat val op die enorme bydrae wat Jannie Marais en die Marais-broers van Stellenbosch nagelaat het vir die land en vir Afrikaans in die besonder. Wat het jou geïnspireer om die boek te skryf en waaroor gaan dit kortliks?
Die boek vertel die verhaal van hulle opbou van rykdom op die diamantvelde danksy hulle besondere kombinasie van kundigheid, hardwerkendheid en versiendheid. Na hulle terugkeer na Stellenbosch het hierdie selfde eienskappe hulle op sakegebied, in die onderwys, in belang van Stellenbosch en veral in hulle liefde vir en pionierstoewyding aan Afrikaans gestalte gevind. Belangrik is om nie te vergeet dat dit Jannie Marais se toegewyde en versiende trustees was wat oor die jare die fonds uitgebou en diensbaar gemaak het op ’n wyse wat stellig die grootste Afrikaanse kultuur- en weldoenersaksie in die geskiedenis is.
Ek het oor ’n aantal ander onderwerpe rakende Stellenbosch geskryf, soos oor die studenteraad se honderdjarige bestaan in 2003, oor die Departement Geskiedenis se honderdjarige bestaan in 2004 en oor die pioniersrol van vroue in die beginjare van die Victoria Kollege.
Die skryf van dié boek was dus ’n produk van my eie navorsing oor verwante onderwerpe sowel as ’n morele verpligting wat ek teenoor Mike de Vries en die Het Jan Marais Nationale Fonds gehad het. Sonder hulle steun sou die studie nooit voltooi kon word nie. Nie een van die Marais’s het ’n dokumentversameling nagelaat nie. Ek moes dus op ander bronne staat maak. Maar hulle was so bedrywig op die diamantvelde en op Stellenbosch dat ek wel genoeg inligting kon bekom.
Min mense weet dat die later beroemde De Wet Broers op Stellenbosch deur Jannie Marais op die been gehelp is. Dan was die onderwys en Afrikaans sy twee ander groot passies. Lank voor hy die £100 000 vir die Victoria Kollege nagelaat het, het hy reeds in 1892 as ’n teenvoeter vir Rhodes se prys vir die studie van Engels ’n prys ingestel vir die studie van Nederlands en het hy en sy broers beurse vir Nederlandstalige studente geskenk om aan die Victoria Kollege te studeer. Hy het die studente gehelp om hulle eie sportvelde te ontwikkel op waar die huidige Jan Marais Plein vandag staan, sodat hulle nie meer van die Braak (Adderley Square in daardie tyd) afhanklik hoef te wees nie. Die verhaal van hoe Coetzenburg as die universiteit se sportterrein ontwikkel het, word ook in die boek vertel.
Ek verduidelik in die boek waarom Chris Brink se argument dat Jannie eintlik ’n tweetalige universiteit verkies het, onhistories is en van ’n wanbegrip getuig. Jannie Marais was ’n parlementslid vir Stellenbosch. Hy het goed begryp dat die atmosfeer wat in die Suid-Afrikaanse Party van Louis Botha geheers het na Uniewording, en veral die grondwetlike voorskrifte oor taalgelykheid, enige eis vir ’n Nederlandstalige/Afrikaanse universiteit op Stellenbosch sou laat misluk.
Self sy groot vriend FS Malan, wat in ’n stadium minister van onderwys was, het dit nie gesteun nie, omdat hulle geglo het dat versoening met die Engelse en Brittanje die belangrikste taak van die Botha-regering was. Die Victoria Kollege se raad het al in 1913, in navolging van die studente se taalkonferensie van daardie jaar, ’n besluit geneem om te vra vir ’n Oktrooi vir ’n Nederlands/Afrikaanse universiteit op Stellenbosch.
Jannie Marais het geweet dat sy £100 000-nalatenskap met so ’n eis nie sou slaag nie. Daarom sy aanbeveling dat die geld gebruik moes word vir ’n universiteit waarin Nederlands in sy beide vorme nie ’n mindere plek as Engels sou beklee nie. Maar hy het sy Stellenbosch-mense geken en geweet hulle sou heel diplomaties en stelselmatig die universiteit oor die loop van tyd tot ’n Afrikaanse instelling uitbou.
Dieselfde argument is deur ’n geslag na die Anglo-Boereoorlog gebruik. ’n Seun van ds JH Hofmeyr het aan Britse kant in die oorlog geveg. ’n Seun van die groot kampvegter vir Afrikaans, oudpresident FW Reitz, het verklaar dat hy net op die plaas met sy werkers Afrikaans praat en nie in Kaapstad waar hy parlementslid was nie en Langenhoven was aanvanklik ook ten gunste van die verengelsing van die Kaapprovinsie voordat hy tot ander insigte gekom het. In die globaliserende wêreld waarin ons leef, word te midde van die globalisering opnuut waarde aan die eiesoortige en die eie identiteit geheg. Skotland, Ierland, Katalonië, Noord-Italië en die gewese Sowjetunie, Joegoslawië en Soedan is maar enkele voorbeelde. Om die Afrikaanse kultuuridentiteit in al sy verskeidenheid te behou moet die taal as wetenskapstaal en onderrigtaal op alle gebiede vertroetel en versorg word. Dit is wat Jannie Marais met sy nalatenskap beoog het en wat bereik is. Om dit nou prys te gee is lafhartigheid.
Die verskil tussen die tyd waarin Jannie Marais geleef het en vandag is die politieke magsituasie. Afrikaners is nie slegs ’n politieke minderheid nie, maar baie Afrikaners stel eenvoudig nie meer daarin belang om op te staan vir Afrikaans nie. Watter gevolge het dit vir die nalatenskap van mense soos Jannie Marais en vir Afrikaans?
Ten tye van sy dood was hy ’n sterk simpatiseerder van die Nasionale Party en hy het ook ’n groot rol agter die skerms gespeel in die Afrikaner Broederbond. Hoe raak dit sy nalatenskap as mens dit vandag beoordeel in die lig van die huidige politieke klimaat?
In jou boek verwys jy ook na Lang Piet Marais wat, as ek reg is, ’n oom was van die digter Eugène Marais. Kon jy in jou navorsing vasstel of daar enige ander bande was tussen die vier Marais-broers en die Marais-familie aan Eugène Marais se kant?
Lang Piet Marais was ’n ruk lank saam met die Marais-broers op die diamantvelde, maar het sy rykdom op die goudmyne gemaak, waar hy ’n miljoenêr geword het. Later het hy, soos Jannie, ’n volksraadslid van die ZAR geword en was hy ’n groot vriend van Paul Kruger. Hy is in 1918 in Kaapstad oorlede. Sy pa Charles Gerhardus, wat op die plaas Nektar in die Stellenbosch-distrik geboer het, was ’n broer van Jannie se pa. Ek kon geen verwysings na Eugène Marais in die dokumente oor die Marais-broers vind nie.
Daar was twee fondse. Die oorspronklike £100 000 aan die universiteit moes belê word en net die rente kon aangewend word. In die boek gee ek ’n uiteensetting van hoe die fonds in die eerste jare aangewend is. Het Jan Marais Nationale Fonds het £40 000 bedra. Die bronne tot 1955 bestaan nie meer nie. Die begunstigdes in die jaarstate vanaf 1955 is sistematiese verwerk en is in 13 kategorieë verdeel wat in ’n tabel in die boek verwerk is.
Jannie Marais wou in sy testament verseker dat die dinge waaraan hy waarde geheg het, ondersteun sou word op ’n wyse wat hulle voortbestaan waarborg. Kan ons gerus wees dat sy wense in die toekoms steeds nagekom sal word?
’n Nederige, lojale, hardwerkende en versiende man wat sy eie eer en status nooit op die voorgrond gestoot het nie. Hy wou nooit in die kollig wees nie. Diens aan ’n saak was sy leitmotiv.
Jou boek oor Jannie Marais en die Marais-broers is die derde van ’n trilogie wat elkeen ’n eeu in die geskiedenis van Afrikaans belig. In Draer van ’n droom (2009) vertel jy die verhaal van die Suid-Afrikaanse Akademie en Kuns sedert 1909 en Maties en Afrikaans handel oor 100 jaar Afrikaans in Stellenbosch. Kan ons nog iets uit jou pen verwag en is jy optimisties dat daar oor 100 jaar nog sulke boeke in Afrikaans geskryf sal word?