LitNet | "'n Almanak van klippe": Laatwerk en Breyten Breytenbach se Beeld | Die Burger | Volksblad | Rapport | Sake24 | Finansies & Tegniek | Landbouweekblad
Helize van Vuuren 2011-11-30
"'n Almanak van klippe": Laatwerk en Breyten Breytenbach se Die beginsel van stof (laat-verse, sprinkaanskaduwees, aandtekeninge)1 Helize van Vuuren, Departement van Tale en Letterkunde, Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit
Opsomming Teoretiese aspekte van laatwerk en laat styl, soos uiteengesit deur veral Theodor W. Adorno, Kenneth Clark en Edward Said, word gebruik om Breytenbach se "skemerbundel", Die beginsel van stof, te ontleed. Vanuit 'n vergelykende literêre raamwerk word Breytenbach vlugtig gelees in vergelyking met groot digters in die Afrikaanse poëtiese kanon, en ook binne 'n wyer intertekstuele konteks. Die klem is egter in hierdie eerste ondersoekende artikel merendeels op die apokaliptiese verse, asook 'n aanloop tot die ontsluiting van enkele besonder "duistere" verse in afdeling vier van die bundel, wat getipeer word deur laatwerk-tematiek en -styl.
Trefwoorde: laatwerk, laat styl, Afrikaanse poësie, Breyten Breytenbach, Afrikaanse poëtiese kanon, vergelykende letterkunde, apokaliptiese verse, duister verse Abstract
In the fourth and final part of the article, various possible interpretations are offered of a very difficult and inaccessible poem in the collection, "Koop 'n hond", 115. René Descartes's habit of slaughtering dogs in his search for truth about God and pain in animals is brought to bear on the interpretation, as is another poem about a dog, "Secreto de familia" by the Peruvian poet Bianca Varela (1926-2009). Lastly, yet another enigmatic poem, "toe ek hom sien" (124), is discussed in an attempt at obtaining clarity. Finally, it is concluded that this collection offers some of the most inaccessible of Breytenbach's poems in the fourth section, more so perhaps than his most difficult prison poems. Keywords: late work, late style, Afrikaans poetry, Breyten Breytenbach, Afrikaans poetical canon, comparative literature, apocalyptic verse, difficult poetry
I'm getting used to growing old, the hardest art in the world – Knocking on doors for the last time, Endless separation. The hours run and run and run … I want to understand at the cost of losing faith: I tried to tell you something, and I couldn't. The world tastes like an early morning cigarette: death has sent me its loneliness first. I envy those who don't even know they're growing old, they're so buried in their work.
moenie kwaad wees nie, verdrommelde Bitterblaf – vir wie? vir wat? jou broers het nie jou brood gesteel nie die berg het elke tweede jaar weer geblom met watervalle blink strepies oor die wange jou skoene het jou tog al die seisoene gehou met ruimte vir eelte
dis jy en jy alleen wat oud en ylhoofdig geword het om op boom en voël te vloek en nou ook op jou skaduwee spoeg
het jy gedink jy sou vir ewig lewe soos die padda wat wegkruipertjie speel met die maan in die water?
maar hoe kan ek ooit hierdie berg en branders en wind en die vlug van voëls anders ervaar as geskep uit die taal van die voorouers se sagte klik en nie-nie?
hoe om jouself toe te maak met woorde as beskerming teen die woordlose koue gekerm van die ewigheid
Maar watter van die gode sal ek prys dat hierdie winterglans en hierdie dag sowat van wit en goud en deurskyn-grys voor hierdie oog laat speel? en dat dié prag, terwyl dit sterwe met die sterflikheid van elke ding wat aards is, voor my hand op hierdie wit papier van nuuts af wyd en glansend word en dans en brand? Ek weet dit nie; maar íets moet goddelik wees: die paadjies hier word elkeen soos 'n kim, en ek word soos die eerste mense bang. Selfs dan by hierdie poele woon die vrees? En ek sal sku oor hierdie rotse klim waar kaal seuns daglank die rooi krewe vang.
was ek nou die profeet weggestuur om te bespied of daar lewe is in hierdie wêreld of die sinnelose balling teruggekeer om te sê ons taal was 'n voetnoot onder die onleesbare bladsy geskiedenis? (11–2)
[...] Afrika is die wit nag van my drome. Vlieë, insekte, goggas, stof, snot, blindheid, pyn, bloed, stom krete, saad, mes, stront, oog, vlieë, stof, dans, pyn, vlieë, oog, stof, vlieë. […] Die gedig is […] die hand wat soos 'n skaduhond al langs die woorde loop. Om af en toe 'n been te lig. Is om in die eerste instansie weer die verknogting aan die volk te vind. Hulle wat jou taal praat. Ek kry dit nie meer nie. Hulle is verby. Die stilte tussen ons het verkrummel soos muwwe brood. Ons het fokkol vir mekaar te sê en doen dit met moeite. Fok die volk van bo tot onder van agter en van voor in die agterstrate en die vore.
En oor die water het hulle treurige liedere gekom soos die geskiedenis van 'n mensdom. Dit was verby, dit is verby, die land leeggevloei.
(ek) wou weet waarom jy my verraai het, waarom al die klimate gelede, wat was my oortreding, wie was die magte aan wie jy my uitverkoop het, kyk hoe stomp het my hande geword, en nou is daar niks meer wat jy aan my kan doen nie […]. (114)
anderdag was ek jonk en fier die hand vol woorde en 'n mooi gesig – nou brand my vel soos dooie papier en elke dag is koggelend 'n gedig. (167)
as daar nog enigiemand is wat hierdie woorde soos dit verskyn in die versande taal kan lees en indien julle enigsins die maan respekteer
vernietig asseblief alles / […]
verbrand die mond wat land en sand aanmekaar gelieg het / verbrand die hand wat handuit geruk tot aan die rand nog hoereer vir rym / verbrand die skryfsels en die beweging van gedagte en van droom / verbrand die piel wat so baie skoor en skoot gesoek het / verbrand die hart en die niere en die vet / laat die slym opdroog en die toonnaels verrot op 'n stapel in die buitelug
verbrand die hele armsalige kaboedel en gooi wat oorbly vir die visse en die voëls
vee uit! ek sê: vee uit! maak skóón!
Koop 'n hond by die plaaslike dierebeskermingsvereniging want hulle doen goeie werk. Met digte donker vag van anderhalfduim lank. Verkieslik 'n reun: 'n teef sal dalk jou hande probeer lek wanneer jy die pote met tou vasmaak. Gooi die halsband weg en trek al jou klere uit en sny die hond keelaf met 'n mes so skerp soos 'n gedagte wanneer jy die rugstring en die boude van die vrou weerkaats sien staan in 'n staanspieël van 'n kamer vol anonieme lig. Maak 'n skoon snit en wurm die vliesbedekte kadawer versigtig uit die vel. Waak teen vlieë. Gooi die kadawer weg. Sny die vel in repies en moenie huil nie. Dis beter as die hond nie 'n naam gehad het nie. Bak die stroke in 'n oond. Maal dit tot 'n fyn poeier. Meng met roet en gliserien – of krokodiltrane indien jy genoeg in voorraad het. Maak met dieselfde bloederige mes vir jou 'n stilus skerp, so skerp soos 'n woord wat betekenis soek, en dies meer. Skryf nou 'n gedig oor 'n donker hond. Waak teen vlieë.
Die gedig is […] die hand wat soos 'n skaduhond al langs die woorde loop. [...] [...] […]. Maar die hand is moeg en blou van snuffel en verdwaal in paragrawe ordentlikheid. Te muf om nog paddas uit die aarde te grawe. [...]
I dreamed of a dog a skinned dog its body sang its red body whistled I asked the other one the one who turns out the light the butcher what has happened why are we in the dark
this is a dream you are alone there is no one else light does not exist you are the dog you are the flower which barks sharpen your tongue sweetly your sweet black four-legged tongue
dreams scorch the skin of man human skin burns disappears only the mutt's red pulp is clean the true light dwells in the crust of its eyes you are the dog you are the skinned mongrel every night dream of yourself and let that be enough
[…]. en hier is ek nou terug uit die seisoen van verstrooiing met God in die doos en iewers versamel op 'n verrottende vel papier 'n ontferming woorde as Vervanger.
Dit sou nie 'n vreemde gedagte wees om 'n vers te skryf oor die bloedloosheid en self-geobsedeerdheid van baie moderne kreatiewe skryfwerk nie. Byna 'n eeu gelede al het Roy Campbell in 'n gedig, "On some South African novelists" (opgeneem in 1985), geïrriteerd gevra (oënskynlik na aanleiding van die onindrukwekkende romans van Sarah Gertrude Millin), "(but) where's the bloody horse?": You praise the firm restraint with which they write – I'm with you there, of course: They use the snaffle and the curb all right, But where's the bloody horse?
toe ek hom sien is hy gekneus van kop tot tone, selfs in goeie seisoene is die mens weinig meer dan 'n sak verrottende vel van vlees en vet met binne-in die glibberige organe en beendere soos grafstingels, maar dis asof hy in 'n geveg was in 'n put uitgehongerde honde, met onder die arm 'n doos waaruit bloed syg. dis die Vervanger, sê hy, ek het geweet dat 'n God se aandag bestry kan word, sê hy, die begrip eengoddelikheid self roep 'n dubbel op want hoe kan lig sonder skaduwee bestaan of wete sonder gewete of beeld sonder verbeelding en ek het 'n doos vol woorde gepak gedun uit verse oor die jare en toe dit nag was na hom geneem. hoe kan ek jou vertel dat die donker vol drome is? toe ek hom sien het ek verklaar dat hierdie swermende woorde wat so byt en kerm omdat hulle blind is gedagtes en begrippe en 'n vel van onthou is, dat hy hulle moet verbind tot die Vervanger en hy het gesê dis teen die beginsel van stof wat skepping is, maar ek het gesê alle baring is paring en soos sterre is daar met die donker baklei want om te bestaan moet daar skeiding wees. en hier is ek nou terug uit die seisoen van verstrooiing met God in die doos en iewers versamel op 'n verrottende vel papier 'n ontferming woorde as Vervanger.
Hoewel daar van twee persone sprake is, maak die vers eintlik slegs goed sin indien die twee identiteite as ego en alter ego van een en dieselfde persona gelees word, en spesifiek van die digter, Breyten Breytenbach. Hy skyn te suggereer dat hy 'n skrywersblokkasie, 'n periode van "verstrooiing" meegemaak het, maar dit na 'n donker sielestryd (voorgestel met die "geveg in die put" met die "uitgehongerde honde") oorleef het, en "nou terug" is. Die verwysing na die "swermende/ woorde wat so byt en kerm omdat hulle blind is", lyk na 'n metatekstuele verwysing na die "laat-verse" en "aandtekeninge" in hierdie bundel, Die beginsel van stof. En dis veral hierdie afdeling vier, met sy donker droom perspektiewe, wat die kern van die "skemerbundel" vorm, saam met afdelings ses en sewe. Hier is "God in die doos" in hierdie "ontferming woorde". Die eenvoud van die woorde kontrasteer met die vreemde, byna Bybelse, sfeer (soos Jakob wat by die spruit Jabbok geveg het met die engel, en mank daarvan afgekom het, in Gen. 32:22–32). Hierdie tema het veel beeldende kunstenaars aangespreek, van Rembrandt van Rijn (1659) en Gustave Doré (1855) tot Marc Chagall (1970); en ook in die letterkunde het heelwat skrywers, van Herman Hesse tot Rainer Maria Rilke, hierdie motief in romans en gedigte verwerk. Breytenbach se "(toe ek hom sien)" is 'n Afrikaanse variant op die tema van die geveg met die engel. Soos Rilke wat vir tien jaar nie sy Duineser Elegien kon voltooi nie, weens gebrek aan inspirasie, het die Afrikaanse digter ook 'n periode van skrywersblokkasie agter die rug wanneer hy die gedig skryf. Die vers het verder ook 'n Rilke-agtige geur, met die rare perspektief van die gesplete self (die "ek" en die "hy" in gesprek), en die rare, deels kunsteoretiese en deels teologiese geveg, spesifiek die poging om die versameling verse te "verbind tot die Vervanger". Hierdie laaste frase is haas onverstaanbaar, haas sinledig. Wat presies bedoel word met "die Vervanger", wat sentraal figureer in die vers, is ook nie duidelik nie. "Vervanger" vir God? "Vervanger", soos hier deurgaans met 'n hoofletter gespel, is ook nie 'n bekende Afrikaanse begrip nie. Die leser bly uiteindelik effe in die duister oor die spesifieke nuanses van hierdie begrip en die sentraliteit daarvan in Breytenbach se ars poëtiese gedig.