6Gomme lena le tlo ba setšhaba sa ka sa bomphamodimo, setšhaba se sekgethwa. Ke ona mantšu a o tlogo botša Baisiraele. Dipukutšhomo tše di tšweleditšwe go thuša bana ba Afrika-Borwa
Re tloga re hutša gore bana ba tla ipshina ka go dira mešomo ye e
lego ka mo dipukwaneng tše ge ba dutše ba gola, ba ithuta, le gore
bona wa tšatši ka tšatši wa go ruta, le go kgonthiša gore barutwana
morutwana a swanetšego go se dira.
barutwana ba Afrika-Borwa bao ba lego mephatong ye tshela ya
mathomo. Projeke ye, bjalo ka ge e le ye nngwe ya dinepokgolo tša
dipukutšhomo tše, ka maleme ka moka a semmušo, ka ntle ga gore
O se ke wa gobatša,
gomme o se ke wa
dira bjalo. Rarolla go se
Hlokomela lefase. O se
ke wa senya meetse le
Nelson Mandela o thoma sekolo
Mvezo kua Kapa-Bohlabela ka la 18 Phupu 1918. Tate o be a le
Ke be ke sa le yo monnyane, ke be nka ba ngwaga goba ye
kua Qunu a be a le a lethabo kudu. Ge ke ntše ke gola, ke be ke
diša dinku le dipudi tša gešo.
Ke be ke raloka le bagwera ba ka kua mašemong. Re be re
ya dinose, ye re bego re e rafa ka phagong ya dinose. Ke be ke
hlokomela kudu gore ke se ke ka longwa ke dinose. Re be re dula lwaleng la
go dula fase. Ka letšatši le lengwe ke ile ka ithuta go namela tonki, gomme ke be ke bona ke
Ge ke be ke na le mengwaga ye šupa, tate o ile a nthomela sekolong sa
Re be re swanetše go apara diaparo tše dibotse ge re eya
sekolong, gomme lapa la gešo le be le diila kudu go
Tate o ile a tšea borokgo bja gagwe
O ile a mpotša gore ke bo apare,
gomme ka hwetša bo na le
botelele bja maleba, le ge letheka
lona le be le le sephara kudu. Tate
o ile a tšea lenti gomme a bo
swanetše go ba ke be ke
yona go swana le borokgo bja tate bjo bo
bolela Sethosa, o ile a tšea sephetho sa go mpitša Nelson.
Nagana fela o ﬁwa leina o šetše o na le mengwaga ye šupa!
o be a fela a mpotša dikanegelo tše dintši tša bogologolo. Ke ithutile dilo tše dintši ka dikanegelo tša gagwe.
ka ka molora gore o bonagale e le wo moputswa go swana le wa gagwe. Ke be ke rata tate.
Bošego bjo bongwe ge ke be ke na le mengwaga ye lesometee, ke ile ka kwa tlhakahlakano ka gae. Ke ile
ka humana tate ka ngwakwaneng wa mma, a kaname mo lebatong a gohlola a sa fetše. O be a swerwe ke
bolwetše bja mafahla. Ka morago ga fao, tate o ile a hlokagala gomme bophelo bja ka bja fetoga ka gohle.
phuthaphutha dilo tša ka tše mmalwa gomme ka sepela le mma go ya kua legaeng la ka le lefsa.
tše ke bego ke di tlogela. Ke ile ka lebelela mengwako ya bjang le batho bao ba tšwelago pele ka mešomo
gomme ka palelwa ke go nagana ka bokamoso bja ka.
kgauswi wa Mqhekezweni. O be a le mogwera
Thutafase. Ke be ke šoma gabotse kudu
e ke be ke na le mengwaga ye 16, Malome Jongi o ile a
Ka letšatši la mathomo la dithuto ke ile ka bona diputsu tša ka tše difsa. Ge ke tsena ka klaseng diputsu
tša ka tša thelela mo lebatong le le phadimago la go dirwa ka kota, ka bona basetsana ba babedi ba ba
dutšego ka pele ba bogetše mosepelo wa ka wa manyeme ba hwile ka disego. Ke ile ka napa ka tseba yo
mongwe wa basetsana bao gomme a ba mogwera wa ka yo bohlokwa kua Clarkebury.
Ka pela ke ile ka tlwaela bophelo bja Clarkebury. Ke be ke raloka dipapadi tše dintšinyana, gomme
bokgoni bja ka bo le magareng. Bontši bja baithutikanna ba be ba ntšhiya mo lepatlelong ba bile ba
ﬁhle mo ba lego gona.
Ka morago ga go thoma ka go fokola ke ile ka
kgona go oketša tšwelopele ya ka, gomme ka
wa 10) ka mengwaga ye mebedi
sebakeng sa ye meraro. Ke be ke
ke šoma ka maatla.
Ge ke le bogolo bja mengwaga
ye 21, ke ile ka yo ithuta kua
Hare. Fela tšeo ke ditaba tša
Kgato goba mengwaga ya bophelo bja gagwe
YNa bophelo bja gagwe bo ile bja fetoga bjang ka morago
YO tseba eng ka ga dikolo tše tharo tše di fapanego tše go
bohlokwa tša bophelo bja Nelson Mandela le dikgato tše di
fapanego tša bophelo bja gagwe.
Bjale rulaganya tatelano ya ditiragalo tša bophelo bja gago o thoma kua o ka go gopolago.
Kgetha kgato e tee ya bophelo bja gago gomme o ngwale ka pukutšatšing ya gago ditiragalo tša letšatši
le tee la nakong yeo.
Ga ke je dimonamonane ka gobane ga ke nyake meno a ka a senyega.
Ke ithuta kudu. Ke nyaka go tšwelela ditlhahlobong tša ka.
Ke be ke thabile lapeng la malome. Ke be ke goletšwe bomma.
Ke ratile sekolo sa ka se sefsa. Ke be ke swanetše go šoma kudu gore ke ba sware.
nako ye nngwe le ye nngwe ge o le bona.
khitšhing.Yena o ile a bea dithoto tša
Mohuta wo wa mašala re o bitša mašalašala. Yena, bona,
wa –na. Magoro ka moka a maina a na le mašala a ona. Gape
gagwe mo fase.
bona mehuta ye mebedi ye.
Yena o swanetše go thabela letšatši la gagwe la matswalo.
Ge a be a le mofsa, Nelson Mandela o be a apara/apara borokgo bjo bo kgaotšwego maoto kua sekolong.
Ge ke fetša sekolo ke ba/tla ba morutiši.
“Beke ya Puku e kgauswi!” a realo Mdi Maharaj. Tumi le bohle ka klaseng ba be ba thabile. Beke ya Puku e
laetša diphadišano le go etela mafelo a go swana le bokgobapuku bja ka toropong le dikanegelo tše dintši.
fao re ile go thala diphoustara le go ngwala dikanegelo ka ga diphoofolo tše di lego kotsing e
bile di ka no nyelela. Le a gopola gore re boletše ka tšona beke ya go feta.” O ile a šupa tše
“Diphoofolo tše dingwe di kotsing ka gobane batho ba di tsomela boya bja tšona,”
a realo Tumi, yo gantši a bontšhago a tseba tšohle. “Gomme ka nako ye nngwe
“thomang go nagana ka ga diphoustara tša lena le dikanegelo ka ga
dodo le kwaga ya Afrika-Borwa. Gomme bontši bja bona – gammogo
le Tumi - ba ile ba ngwala ka ga daenasore, eupša ba ye kgethile
ye e kgethilwego. E sego fela daenasore ya tšofe, gomme ya ba e
ka ga yona mo bekeng ye e fetilego.
wo mokoto kudu. Mo dinaong tša yona go be go na le menwana ye
Ge ba goroga, selo sa mathomo se bana ba se dirilego e be e le go nyaka diphoustara tša bona.
yona, go bontšha gore e be e le mohuta wa daenasore ye e jago dibjalo.
“Se ke se ke se ngwadilego ka ga tšhukudu!” gwa realo Thami ka boikgantšho.
Ge bana ka moka ba gorogile, Mdi Motha, mmabokgobapuku, a re, “Ke le swaretše ditaba tša go makatša.” Ka
fao bana ba dula fase mo lebatong, gomme ba maketše gore taba ye e makatšago ke efe.
Phoulabera e ile ya binanyana, e fofafofa go tšwa lehlakoreng le go ya kua go le lengwe. Ka morago ya
Na o tseba gore ke tše dibjang?
YNa tau le yona ke phoofolo ye e nyamalalago? Goreng o realo?
Ke mang yo a jago dipuku tša rena?
khosetšhumo ye botse go di feta ka moka!” “Batho, bonang!” gwa
Daenasore ya fofafofa e lebile kua go bana nke e be e nyaka motho yo mongwe. Ke moka ya bona Tumi
Bana ka moka le bona ba be ba nyaka go swara seatla sa daenasore,
o be a nyaka gore a eme pele go ﬁhla ge a feditše go bala kanegelo ya
tše 3 m tše 10 ka bot la
Tumi o be a sa kgone go theeletša kanegelo ka ge go be go etšwa
kgauswi le yena. Daenasore e be e ona. Modumo wa gola, wa ba wa gola.
Kanegelo e ile ya fela gomme daenasore ya tšwela pele go robala. Bana
a maketše, “na ge e se wena mo
“Ke lekile go go botša,” a realo Tumi.
“Ke be ke tseba gore e be e se motho
gomme mehlare ke dibjalo. Ke ka fao e ratago pampiri.”
dikanegelo. Dikhabara tša tšona tše dibotse tša mebala di be di le bothata di phadima. “Hlahuhlahu!”
bokgobapuku bja bona. Bjale, na bana ba ba ka dira
Ka morago ga go bona ditiragatšo tša go fapana, bjale tšeang sephetho sa gore
ke efe ya go di phala ka moka, gomme bjale le ngwale tharollo yeo. Bjale le bone
Ke diphoofolo dife tše di ka nyamelelago ge re sa di šireletše?
Ngwala tshekatsheko ya puku ye o sa tšwago go e bala.
Se ke se ratilego ka ga
Na o ka botša
Bjale o ile go ngwala kanegelo ka ga diswantšho tše. Thoma ka go lebelela se
ngwale ka dipuduleng tša polelo go bontšha se batho ba se bolelago.
Go ﬁhla bjale re na le nnete gore o tseba tše dintši ka
Projeke ye e tla go tšea beke tše pedi, ka gobane o ile go dira mošomo wo boimanyana.
O ile go bala pego ka tšhukudu, gomme ka morago wena o tla ngwala pego ka ga tonki
Ge o ngwala pego, o swanetše go arola mošomo wa gago ka dikarolo, gomme šomiša dihlogo go laetša gore
Ka moo batho ba hwetšago mohola mo go yona
Bala projeke ye e lego ka ga Tšhukudu ye Tšhweu le morutiši wa gago.
tshedimošo ka ga diphoofolo tše pedi tše. Wena o tla tšea sephetho sa gore
o nyaka go šomiša tshedimošo efe. Ka morago o ngwale pego ka ga projeke
Mehuta ye mebedi ye ya ditšhukudu e dula mo Afrika-Borwa. Go na le mehuta ye mengwe ye meraro ye e
dulago dikarolong tše dingwe tša lefase. Tšhukudu ye Tšhweu e na le molomo wa sephara, wa sekwere, woo
nagana gore go bolelwa ka tšhweu (white). Ke ka fao tšhukudu ye e ﬁlwego leina la Tšhukudu ye Tšhweu.
Gabotsebotse ditšhukudu tše ntsho le tše tšhweu di na le mmala wo o swanago e lego wo mopududu.
DIKA TŠA MMELE: Tšhukudu ye Tšhweu e na le mmele wo mogolo le hlogo ye kgolo, molala wo mokopana
le kgara ya sephara. E ka ba le boima bja dikilogramo tše 3 500, gomme e na le botelele bja dimetara tše
pedi. Ke phoofolo ya bobedi ye kgolokgolo go tša go sepela mo lefaseng ka morago ga tlou. Bogodimo bja
magetla a yona bo ka ba dimetara tše pedi. E na le manaka a mabedi mo nkong ya yona. Manaka ga a
pele ke le legolwanyane go lenaka la bobedi gomme le kgona go ba boletele bja 150 cm. Lenaka le
no tšwela pele go gola bophelong bjohle bja tšhukudu. Go bona ga ditšhukudu go fokola kudu ka maatla,
sa mengwaga ye 40.
mafelong a go tlala bjang, mo go se nago mehlare ye mintši.
tše nanana le matlakala. Ga e na meno mo pele ga molomo wa
yona. E diriša meno a mehlagare a pele le meno a mehlagare go
sohla le go šila dijo tša yona.
tše 15. Namane e dula le mmayona go ﬁhla ge namane ye nngwe; e tswalwa, e ka no ba mengwaga ye mebedi.
Bana ba ditšhukudu ba nwa maswi sebaka sa ngwaga, gomme ba ka fula bjang ka morago ga beke. Ditšhukudu
tša ditshadi di kgona go tswala mengwaga ye mengwe le ye mengwe ye 2,5 go ya go ye 4.
a tšona di le tee. Ditšhukudu di mafolofolo bošego le mo mesong go feta mosegare. Ge namane e
dinkwe le diphiri. Ditšhukudu di kgona go kitima sebaka sa 60 km ka iri. Ge di ka
mola ditšhukudu tše dikgolo di se na manaba a mantši a diphoofolo. Lenaba le legolo
la tšona ke motho. Go bonolo go batho go thuntšha ditšhukudu ka ge di eya kua
ntle. Ka go hloka mahlatse, mahodu a diphoofolo a tsoma manaka a tšona. Ka gobane go
na le ditšhukudu tše tšhweu tše 17 500 fela, le ditšhukudu tše ntsho tše di ka bago tše 4
200 tše di šetšego, re re le tšona ke tše dingwe tša diphoofolo tse di nyelelago.
Bala tshedimošo ka moka ye e lego mabapi le tonki.
– mengwaga ye e ka bago 5 000 ya go feta. Matšatšing ao a kgale go ba le tonki
e be e le selo se se kgethilwego, go swana le ge o na le koloi ya go tura. Di be di
dirišwa bjalo ka diphoofolo tša morwalo (go rwala goba go šikara dilo) le bjalo
Lehono ditonki di ka ba dimilione tše 44 lefaseng ka bophara. Di phela
Ditonki ga di hloke bjang bjo bo nonnego go swana le dipere, ka fao di kgona go
phela mo phulo e lego ye nnyane goba e sego gona. Dijo tša letlhaka le go fula
kwa o le bokgole bja dikilometara tše tharo, gomme modumo wo wa tšona o di
thuša go bonana ge di nyaka dijo gomme di se felo gotee.
gomme go tloga ka dibeke tše pedi go ya go tše nne tonkana e thoma go
Dipudi ke tše dingwe tša diphoofolo tša mathomo tša go ruiwa ke batho. Di
borapolasa ba be ba di ruela maswi le nama. Fela bjalo ka ge badiši ba dinku
Dipudi tše dintši di na le dinaka tše pedi. Tšona di dirilwe ka lerapo le le
Dipudi di na le dintaka tše di rapamego ka mahlong (batho ba na le dintaka
tšona. Fela bjalo ka dikgomo le dinku, dipudi di a otla. Di ja bjang le dimela tše
dingwe, gomme megodu ya tšona e na le dikarolo tše nne tša go di thuša go šila
rapaletše. Yo mongwe wa barui ba dipudi o kile a hwetša dipudi tša gagwe tše
a swana, gomme o kgona go bona phapano ya tšona
o lebeletše godimo, mola mosela wa nku o le wo
tše dingwe gape ka go
2,7 ka letšatši gomme di ka ntšha maswi sebaka sa
Dipudi di ka ruelwa nama, ye e nago le tatso ya go
morago o e ngwale gabotse ka pukung ye.
ya gago o šomiša diswantšho tše. O swanetše o
tšee gore ke wena motho yo a lego mo
diswantšhong ka moka gomme o bolele gore
bja rena gomme ya thoma go ja dipuku. Ke be ke le
Ke tsogile lehono ke tletše maronthorontho. Ke ile
ka nagana gore ke mabora gomme ka ...
Maabane ke be ke dišitše dinku le dipudi tša tate. Pudi e tee e be e se
gona. E be e nametše godimo ga mohlare ...
vitae, ye go. Ka Sepedi k gona.
ka ga t ge re
Ngwaga wo o tlago
. Hlogo tše dingwe
Ngwala hlogo ya leina mo dikutung tša maina ka moka tša ka
apola tše pedi.
puku tše o di adimilwego.
Ke be ke nametše ye nngwe ya
pente tše di tlago dirišiwa ke bana.
Phupu gomme ra goroga ka letšatši le le latelago. Go be go le bose kudu go
sepela ka setimela. Re be re robala ka diphapošaneng tša letorokisi, gomme
e le ye botse kudu ka mokgwa wo ke bego ke sa letela.
Lebelela diswantšho ka moka tše ke go romelago tšona.
Ka letšatši la bobedi, re ile ra ya kua sehlakahlakeng sa Robben. Re ile ra sepela ka seketswana go ya
gona. Gona kua re ile ra bona phapoši ye Nelson Mandela a bego a dula ka go yona – mengwaga ye
18! Re bone diphenkwini tše dintši kudu le maswika a mo sehlakahlakeng.
Gona kua re ile ra bona le disili tša boya tša kua Kapa. Go na le projeke kua Motse-Kapa, ye e
go tonya a Lewatle la Atlantiki a kopanago le meetse a borutho a
Ka letšatši la bohlano, letšatši la bofelo, re ile ra yo bona dibopiwa tša
e le ruri! Ga se aka ka batamela šaka bjalo mo bophelong bja ka! Re
be re kgaogantšwe fela ke galase, gomme di be di se na dihlong go re
bontšha gore di na le methalo ye mekae ya meno. Re ile gape ra bona
mehuta yohle ya dihlapinaledi – tše dingwe di be di na le matsogo a
tla ka le anegela, ge re šetše re boetše kua sekolong.
ye e lekanago le ya gagwe.
go bontšha methalo ya meno a tšona?
A Dišaka di be di na le botho.
B Go mmotša ka ga matšatši a gagwe a
Dišaka di be di eja dihlapi tše dingwe.
Nyalanya mantšu ao a lego mothalong wa ka godimo le
ya ka dinoko tša lona.
Bjale hlama mantšu a mafsa ka go hlomesetša dihlogo tša go tšwa mo dikarateng.
Go šoma ka mantšu
tše nne tša mantšu ao a nyalelanago. Ka morago o ngwale sete ye nngwe le ye
dira mošomogae wa gago letšatši ka letšatši.
O swanetše go
O swanetše ke go
latelago. Mantšu ao a lego ka mašakaneng a
Na o šetše o kile wa šomiša ensaeklopedia? Ensaeklopedia ke puku ye e nago le diathekele ka ga hlogo tše di
fapanego, tše di rulagantšwego go ya ka tatelano ya alfabete. Diensaeklopedia tše dingwe di bolela ka ga tsebo
ya setho ye e fapanego, gomme tše dingwe di bolela ka ga karolo ye nngwe fela ya tsebo. O ka no nagana gore
puku ya mohuta wo, e tla ba ye kgolo gakaakang, nnete gona diesaetlelopedia tše dingwe di kgaogantšwe ka
kudukudu ke Ensaeklopedia ya Britannica, ye e nago le divolume tše 32.
Ge o diriša ensaeklopedia, sa mathomo o swanetše go nyakišiša gore o ka hwetša hlogo ye o
nyakago go bala ka yona kae. O swanetše go diriša bokgoni bja go bala ka go hlokola gore o
kgone go tseba gore o lebelele volume efe. Dihlogo tše tša mathomo le ya mafelelo tše go
hwetša tshedimošo ka ga hlogo tše di lego mo lenaneong legadima
O be a tshwenyegile kudu ka taba ye, gomme maseng a mangwe, ge ka
kgauswi – THUUU – wa dira gore lefase ka moka le šikinyege.
“Tšhišinyego ya lefase! Tšhabang, le bolokeng maphelo a lena!”
namela dithaba, e dutše e sebotša bomotswala ba bangwe ge e dutše e feta.
Go ka ba kaone ge
re ka tšwa ka mo!
maphelo a lena!” wa tšwela pele go lla.
tša yona tše boima.
Ka nako ya ge di fihla kua thabeng, diketekete tša mebutla, tlou le
ge di dutše di kitima di namelela. Mmutla wa mathomo wa gadima
kua morago go bona ge eba
tšhišinyego ya lefase e a batamela, gomme fela se o bego o kgona go se bona e
“Tšhišinyego ya lefase?” gwa botšiša tau. “Ke mang yo a e bonego? Ke mang yo
ge ke ekwa modumo wo mogolo gomme lefase la šikinyega. Ke ile ka tseba gore e
swanetše go ba e le tšhišinyego ya lefase, Mohlomphegi. Ka fao, ke ile ka kitima ka
e se Tšhišinyego ya lefase.
“Fofela mo mokokotlong wa ka, gomme ke tla go iša gona. Ke tla go hlokomela,”
Fela bjalo, ka go boifanyana, mmutla wa fofela mokokotlong wa tau, gomme ba sepela, ba
“Ke gona mo ke e kwelego, Mohlomphegi. Gomme ke e kwele ya ba ya nkgwatha.
ka modumo wo mogolo go tšwa mohlareng. Gape ya bona kgabo e dutse godimo ga mohlare.
maatla gomme ya wela fase. THUUU!
Mmutla wa fofa bogodimo bja metara. “Tšhišinyego ya lefase! Ka pela – tšhabang – e sa tšwa go diragala gape!”
Gomme ka morago wa lemoga gore tau e be e sega, gomme wa bona khokhonate ye e pšhatlegilego mo maotong a yona.
“Oooo,” wa sebaseba. “Go ra gore gabotsebotse e be e se tšhišinyego ya lefase, na ga go bjalo?”
godimo ga thaba, go yo di botša gore kua
Araba dipotšišo tše di lego mabapi le mmutla le tšhišinyego ya lefase. Ge o sa
Ke eng se se dirilego gore lefase ka moka le
Go dira gore mmutla o tšhabe
Dilo di ile tša direga ka pela ka morago ga
Mebutla e na le lebelo kudu.
Maikutlo a mmutla a fetogile bjang ge kanegelo e dutše e tšwela pele?
Ka ga tšhišinyego ya lefase
lefase, re kwa go šikinyega ga lefase goba ga moago. Ge e le tšhišinyego ye nnyane ya lefase, re ka
no se e lemoge. Ditšhišinyego tša lefase di kgona go weša meago, gomme ka nako ye nngwe go ba
le go phatloga go tšwelele maope mo godimo ga lefase.
ba le maatla.
gomme e kgona go baka tshenyegelo ye kgolo kudu.
Lefase ga le na phago. Le na le dillaga tše nne tše dikgolo. Go na le llagatia mo
maswika le mohlaba) le legogo. Rena re dula mo godimo ga legogo la lefase.
lefase. Di bonala mo go rena bjalo ka selo se segolo se sebothata, gomme letlalo
le le dirilwe ka dikarolwana tše dintši tše dikgolo, tša go swana le phsaele ya
Liqu lic thulana. Mafelelo a tšona a na le makgwakgwa, gomme karolo e tee e kgona go
kgomarela mo go ye nngwe, gomme di tšwela pele go sepela. Di thulana sebaka
YA LEFASE YE E LEKANYETŠWAGO GO 8.9
Thothomelo ye kgolo ya lefase e ile ya baka tsunami
Go bile le ditlamorago tše bohloko tša go tšhoša, tše di
Araba dipotšišo tše ka
le ka ga Tšhišinyego ya lefase ya 2011 ya kua Japane
Re tseba bjang gore e be e le thothomelo ye
kgolokgolo ya lefase? Efa dilo tše pedi.
mesong ya lehono, go akaretšwa tšhišinyego ye nngwe
2 400 go tšwa mo bogareng bja lefase – ke gore lefelo
le le lego bogodimong bja lefase fela ka godimo ga
lefase go go hlahla ge o ngwala.
Tšhišinyego ya lefase ke eng?
Emeile ya go tšwa go mogwera
Ke tšea gore le badile ditaba ka ga tšhišinyego ye kgolokgolo ya lefase kua Japane. Ke tlile go dula le batswala ba ka
Boditšhabatšhaba se ke se tsenago.
Le ge go le bjalo, ke thabetše go dula le motswala. Re lekana ka mengwaga. Le yena o na le mengwaga ye 10,
Mo gare ga go raloka, ke intšha bodutu ka se ke se ratago kudu – e lego, go bala le go raloka dipapadi mo
khomphutheng. Ke bala puku ye e lego ka ga dikgwa, Jungle Book, gomme ke duma ge nkabe ke dula kua Afrika.
Ke šetše ke etla mo bogareng bja puku ya gona.
Ka go sepediša mahlo ka lebelo, bala lengwalo gore o hwetše tshedimošo ka ga
Re go ﬁle dikakanyo tša temana ye nngwe le ye nngwe. Kgwarakgwara lengwalo
Bolela gore go mo loketše bjang go tšwela pele ka dintšhabodutu tša gagwe.
dintlhakgolo tše pedi tša lengwalo la gago.
Dipolelo tše ke di bolelago
Ke tla dula mo. Dilo di eba kaone kua. (go ﬁhla)
Ke thabetše go dula mo. Ke hlologetšwe sekolo sa ka. (le ge)
Ke rile a dule kua a bego a le gona. Meetse a be a iša kudu. (ka gobane)
Ke lebeletše mahlakore ka moka. Ke tshela tsela. (pele)
O kwa go tonya. O swanetše go apara jeresi. (ge)
Ke mmoditše gore a se ke a šalela. O ile a šalela gape. (le ge go le bjalo)
Ge ke be ke na le mengwaga ye tshela, ke ile ka swarwa ke mooko, bolwetše bjo
bo tlwaelegilego bja bana. Ke ile ka hloka mahlatse – go bile le mathata gomme
ka foufala. Ke ile ka ikwa ke hloka kholofelo, ke se na maatla ebile ke bona gore ke
lemoge gore go bohlokwa bjang go šoma ka maatla kua sekolong, gomme gantši ba
itshola kudu ka morago mo bophelong bja bona.
Ge ke fetša ka 1987, ke ile ka yo ithuta kua Yunibesithing ya Loboa kua Limpopo,
gomme ka 1991 ke ile ka thoma dithuto tša ka tša ka morago ga dikrii kua
ramolao. Ke be ke tseba ka ga boramolao ba bantši ba ba foufetšego. Gomme makgolo a re ke swanetše go ba morutiši. Ee
Bophelo bja moithuti wa sefofu bo na le ditlhohlo tše dintši. Ke ile ka swanelwa ke go ikemela ka bonna ka morago ga
nagana ka ga seo. Le ge go le bjalo, ke ile ka namela, gomme ka tsena mo leetong. Ke be ke dula ke le noši kua
Dinaga-Kopano tša Amerika, gomme ka dira programo ya mengwaga ye mebedi ka dikgwedi tše lesomepedi fela.
Diprofesara tša ka di be di nagana gore ke moithuti yo a kgethilwego kudu, gomme ka boela gae ngwaga pele nka gopola
Mengwaga ye šupa ka morago ga go boela gae go tšwa Amerika, ke ile ka wetša dithuto tša ka tša Bongaka kua
le dipudi, le go hlagola ka mašemong a mafela. Se se makatšago, mogwera wa ka yo bohlokwa, kua Vhufuli, e be e le
mošemane wa sefoa. Le ge re be re sa diriše polelo ya dika ya go bolela, re be re kwešišana, gomme re bapala mmogo bjalo
ya Afrika-Borwa, ke lwela ditshwanelo tša batho ba bangwe le tša bana ba ba sa bonego.
nyemiša moko. Ka moka re swanetše go atlega mo ditorong tša rena, gomme se le swanetšego go se dira gore le atlege ke
go šoma ka maatla!
Ngwala tshedimošo ye e tlogetšwego. Boela morago, gomme o bale
boitaidišophelo bja gagwe gape ge e le gore ga o gopole dintlha ka moka.
O ka no balela mengwaga ge e le gore ga se ya ﬁwa mo kanegelong.
Pheki Phaki. Go se be le yo a senago nayo.
Lebelela dipapatšo mo lephephetšhomong le le fetilego, gomme ka morago o
Na papatšo e a feteletša goba e go tshepiša se sengwe? Hlaloša gore ke eng o realo.
Dipapatšo tše pedi di a akaretša bjang ge di bolela ka bašemane le basetsana? Lebelela dilo tše pedi mo
papatšong ye nngwe le ye nngwe tše di hlagišago gore bašemane bohle (goba basetsana bohle) ba a
A batho ba hloka papatšo ye? Ke goreng ba e hloka goba ba sa e hloke?
Na dipapatšo di go tshepiša bagwera ba bantši goba go tuma ka go reka
Na dipapatšo di na le medumo ye mengwe ye e kgethilwego?
Na o kgona go hwetša phokoletšo ye e kgethilwego ge o reka setšweletšwa se?
Medumo ye e lego mo papatšong ya koloi e fapana bjang le medumo ye e lego mo
YTšea sephetho sa gore na batho ba hloka setšweletšwa se goba ba a se thabela.
YNa go ba le setšweletšwa sa mohuta wo go bontšha se sengwe ka ga bona?
YO ka dira bjang gore ba nyake go ba le setšweletšwa se, goba go reka setšweletšwa
Ke medumo efe ye e kgethilwego ye le yago go e diriša?
Ke bomang ba le ba lebantšego?
bjang. Na o tla diriša motho o tee goba bao ba fetago tee?
YThala seswantšho goba o sege diswantšho go sedifatša temana ye nngwe le ye nngwe.
goba sehlopha sa boserolane.
bapatšwa, gomme e be e sa dire se go bego
go thwe e a se dira. Le beteri ya lešidi, e be e
fela, fela ka morago ga metsotso ye 10.
dilo tše ba sa di hlokego.
Ke a dumela. Ba swanetše go fediša
Bana ba swanetše go ba
reng. Na dintlha tša bona tša go fapana ke dife?
Ngwala dingangišano tše di fapanego tša bona. Ikokeletše ka tša gago.
Bana ba swanetše go ithuta go bala dipapatšo
Bjale a re ngwaleng dingangišano tša lena bjalo ka taodišo.
Thoma ka dikgopolokgolo tša gago (gore na papatšo e lokile goba ga se ya loka).
Temana ya 2
Feleletša ka go khutsofatša kgopolo ya gago.
badilego gomme wa e rata. Ge o sena go fetša tshekatsheko ya gago, tutuetša
Ke batho bafe bao ba lego mo
Ke mang yo o anegago kanegelo?
A o letše o mo thušitše maabane?
Ke lebetše go __________ ge ke ﬁhla kua sekolong.
Bala kanegelo ye, gomme ka morago o ngwale ka dipuduleng tše di se nago selo
MmagoPidibidi o dula le balapa la gagwe mo polaseng. Ka morago ga nako ye telele, lee la mafelelo la
phaphaša. Ka moka ka ntle ga le tee. Lee le bothata!
di na le dipolelonyana tše di sego botse ka ga yona.
Pidibidi ya sekobo e nyamile kudu. E thoma go lla.
E duma ge nkabe e swana le leganse.
megokgo ya yona, ya bona moriti wa yona. Ke
Ke baanegwa bafe ba pelo tše mpe, ba go se loke?
fetišetšwa go meloko ye e latelago ka molomo. Batho ba botša bana le ditlogolo tša bona dinonwane
bodutu. Gape, di dira gore batho ba šomišane. Bana bao ba tšwago ditšong tše di itšego ba kwa
dinonwane tša kgogamašego tša go swana, gomme se se dira gore ba ikwe gore le bona ke selo se tee.
Dikanegelotšhaba tša Sezulu di hlaloša gore ke ka lebaka la eng Modimo a hlotše dilo le gore ke ka
lebaka la eng dilo di le ka mokgwa wo di lego ka gona.
Mo dinonwaneng tše dintši tša kgogamašego re gahlana le diphoofolo tšeo di kgonago go bolela.
Jabu o be a le mošemanyana wa mengwaga ye 14. O be a ikgantšha ka tsela ye a bego a kgona go
hlokomela mohlape wo mogolo wa dikgomo tša tatagwe. Ka letšatši le lengwe mesong e le lehlabula, ge
Jabu a ntše a dutše godimo ga thabana a hlokometše diruiwa, mokgotse wa gagwe, Sipho, o ile a tla a
dikgomo tšeno morago o ye o di hlahlele, gomme re ye go yo bona ge banna ba
le mosegare. Di swanetše gore di fetše go fula, gomme ka morago
Sipho o be a swabile, eupša o be a tseba gore go ka se thuše go
gore di ye go nwa. Ge di dutše di enwa, o ile a dula, a karabeditše maoto
moka di ile tša omelela ka letšhogo. E be e le tau, le gona e be e le kgauswi
gore mororo wola e be e le wa go nyaka thušo.” Jabu o ile a thoma go ya
Tau e be e tantšwe ke molaba woo o bego o theilwe ke banna, gomme ge e
tšwela pele go thathankgana, ya ba gona molaba o e swinelelago go ya pele.
dutše a lebeletše Tau e katana le gore e phele, o ile a thoma go e kwela bohloko. Tau e ile
Jabu: Ke rata go go lokolla, Tau. Eupša ke tšhoga gore, fela ge ke fetša go go
lokolla, o tlile go ntša.
Ke a tshepiša, nka se kgwathe le ge e ka ba morišana mo hlogong ya
YKe ka lebaka la eng Sipho a be a tšhogile ge a etla a kitimela
YNa Jabu o be a le kae ge Sipho a mo hwetša?
O nagana gore Jabu o tla lokolla tau yeo?
diragatšang kanegelo ye ka phapošing. Le tla swanelwa ke go nyaka motho yo a ka
YLekolang gomme le tšeeng sephetho sa gore mafelo a makaone ke a sehlopha sefe.
O be a lapile kudu.
O be a tšhaba tau.
O be a gobetše matolo.
“Dikgomo ka moka di ile tša gatsela”?
bo hwetšago. Kgetha a mahlano gomme o a šomiše go hlama mafoko a mahlano.
mo lokolla ka go mo tshepa. O kuketše lepheko leo le bego le gateletše hlogo ya
mokgwa wo ke swerwego ke lenyora, o ka ntaetša mo go lego noka?
Tau: E ka ba taba ye mpe ruri, go lesa dijo tše di bose bjale!
go se ntše.
Tau: Ee, o a rereša. Ke dirile tshepišo yeo. Eupša ge e le bjale, bjale ka ge ke lokologile, ga go sa bonagala
go sa hlwe go le bohlokwa go phethagatša tshepišo yela. Ke swerwe ke tlala kudu!
Jabu: O dira phošo ye kgolo. O se ke wa ba wa se phethagatše tshepišo.
Tau: Ehaa! (A itšhidila) Ke yo go ja, gonabjale mošemane. Dipolelwana tše ka moka di dira gore ke swarwe
Jabu: Eupša o tshepišitše, gomme ge o ka e roba, e tla boa ya tla ya go šulafatša.
Phukubje ye bohlale ye e bego e dutše e theeleditše, e ile ya tla go botšiša ka ga tshepišo.
bjale o nyaka go ntša.
ya diphoofolo ka moka, e be e tantšwe ke molaba
wo monnyane wa go dirwa ke batho? Ga go
Phukubje: Aowa, ga ke kgolwe gore go
kgoši ya ka. Ke swanetše
a kgopela, pele o eja tša
mošemanyana a go hwetša?
wola a bego a le ka gona ge Jabu a mo hwetša. Ka lebelo la go feta la legadima,
Phukubje: Bjale ke a bona ka mokgwa wo o bego o tantšwe. Go kweša
boela dikgomong tša gagwe gape, a di hlahlela. A letšatši la
Sipho o mmone gomme a mo goelela, a re, “Jabu, Jabu! Tau
kganyoga, ka letšatši le tee.”
ga tau ye kgolo yeo e bego e tantšwe; ge e le Jabu yena
bjang. Nagana ka dipotšišo tše di
Y O ile wa ikwa bjang ge tau e sa phethagatše tshepišo ya yona?
Nagana ka kanegelo ye ka moka gomme o hlaloše ditiragalo. Hlaloša ka fao
Jabu o be a le motho wa maikarabelo kudu.
Dihlare di be di na le dikala tše ditelele.
ye e lego mo lo
gagabo. Ge a lebelela godimo, a bona mogwera wa
sa sekolo, gomme re tla be re itšhidolla letšatši le lengwe
Beke ya go latela, Charlie o ile a ikopanya le Dingane
O ile a raloka le sehlopha, eupša dilo ga se tša sepela
goga maoto, gomme, go se go ye kae, ya ba o boetše ka
Ka yona nako yeo a bona Jan a feta. “Hei, Jan!” a mmitša,
“Ke mo khwaereng ya kereke, gomme ke tla be ke eya go
Ngwala dilo tše pedi tše di sa rego selo tšeo Charlie a bego a di dira
Charlie o be a ikwa bjang ka ga mašengwana ka morago ga ge a boletše le Jan?
O be a nyaka go bina.
Charlie o tšwela pele go nyaka
Ka morago ga dibeke tše mmalwa, Charlie o bona pamfolete e laletša bafsa gore ba
O ile a ya go bona ge eba o a kgona. Eupša ge a dutše a opela, lentšu la gagwe la
tswinya. Yo mongwe wa baahlodi a fetoša sefahlego, gomme Charlie a tseba gore a ka
Matšatši a makhutšo a dikolo ka moka, Charlie a leka go tšwela pele go leka go hwetša
talente ya gagwe, gomme nako ye nngwe le ye nngwe o be a eya gae a inamišitše
sefahlego, gomme nako ka moka o be a dula a le ka tšhengwaneng ya gagwe
Charlie o ile a dira eng ka morago ga ge a lekile tiragalo ye mpsha?
“E gosasa. Eupša khwaere ya rena e tloga e šomile kudu, gomme ebile ke ile go
megolo! E bonagala e le bose le gona e phela gabotse! Ka mehla ge ke bjala
Araba dipotšišo tše ka go swaya karabo ya maleba.
Nako ye ntši ya go šoma ka tšhengwaneng
Bjale, ngwala kanegelo ya gago. Šomiša dikgopolo tšeo di lego ka go mmepe wa gago wa kanegelo.
O tla swanela
Ke ditikrii tše 7 fela, ka fao go swanetše go ba go tonya kudu ka kua ntle.
Bana ba swanetše go dira mošomo wa bona wa gae pele ba raloka.
Re swanetše go apara yunifomo kua mošomong.
Sebaka sa go letša
Bieber. Justin, go na le bathekgi ba bantši ba bafsa bao
Bophelo bja gago bo be bo le bjang pele o thoma boiphedišo bja gago bja moopelo?
Ke gotše ke le noši ke na le mma. Tate o be a dula toropong ye nngwe. Ge ke be ke sa le yo
mofsa kudu, ke be ke se na dilo tše dintši go swana le bagwera ba ka kua sekolong, eupša se
se dirile gore ke be yo a tiilego bjalo ka motho. Ke lemogile e sa le semeetseng bophelong bja
tšwela pele go ba motho yo kaone.
Ke ﬁlo thoma go opela, e se ka peakanyo. Ke tsenetše phadišano ya go opela ke na le mengwaga
ye 12, gomme, phadišano yeo e be e bitšwa Stratford Idol. Baphegišani ba bangwe ba be ba
gae. Ka nako yeo ke be ke na le mengwaga ye 12, gomme ka tšwa maemo a bobedi.
Re beile video ya dikoša tša ka mo go You Tube mo go inthanete, gore balapa le bagwera ba
kgone go e bona, gomme batho ba bantši ba bone video, gomme ka lebaka leo ka tsebega. Yo
ka. Ka nako yeo ke be ke na le mengwaga ye 13. Go tloga nako yeo ya
ba ge ke tšwela pele go bapala le go ya gohle. Mma o ya le nna mo ke
yago, lefase ka bophara.
Ke etetše Afrika-Borwa ka Setemere 2010. Ke ipshinne. Ke bone ditlou, ditšhukudu le
Na o na le molaetša ofe go bafsa ba rena?
YKe mang yo o naganago gore a ka theeletša lenaneo le la seyalemoya? Na o nagana
gore batheeletši e ka ba bontši batho ba bagolo goba batho ba bafsa? Na o nagana
YNa go na le mananeo a go swana le a mo diyalemoyeng tša Afrika-Borwa goba mo thelebišeneng?
YNa o rata Justin Bieber? Goreng o realo? Na go na le dinaledi tše dingwe tše o di ratago?
Bieber o na le mengwaga ye mekae lehono?
Hlaloša tša bophelo bja gagwe pele a tsebega.
Ke eng se se bakilego gore bophelo bja gagwe bo fetoge?
Ke eng se a se hlologelwago kudu mo bophelong bja gagwe?
wa segokgo. Bjale nagana ka dipotšišo tše nne tše bohlokwa le tše o ratago go
Dipotšišo tša ka tše
Ge go kgonega, bjale o ka no botšološa yo mongwe yo o mo kgethilego, gomme o ka no
Re bona bjang gore batho ba rata goba ga ba rate motho yo mongwe, goba selo se
ga motho yoo goba selo seo. Potšološo ya mohuta wo e swanetše go beakanywa, ge go ka
se be bjalo, re ka no lebala gore re botšiše dipotšišo dife, goba re ka no ikhwetša re botšiša
dipotšišo tše di sego tša loka. Ka fao, re beakanya lenaneo la dipotšišo, leo re le dirišago
se tee se se swanago. Botšiša dipotšišo tše lesome tše di ka arabiwago ka Ee goba Aowa mo go tšona.
1. Re swanetše go kgona go
2. Re swanetše go ba le dipapadi
pele ga ge sekolo se thoma, ge
6. Tše dingwe
Tlatša dikutollo tša gago go tšwa dipotšollošong mo lenaneong le:
Potšišo ya 6: Na ke potšišo efe “ye nngwe” ye o ilego wa e botšiša?
Beakanya polelo ka ye nngwe ya dihlogo tše di latelago:
Ngwala hlogo ya polelo ya gago mo gare mo go mmepe wa segokgo, gomme ka
morago o tlatše dilo tše nne tše o nyakago go bolela ka tšona. O ka no šomiša mmepe
la dilo tše o swanetšego go di ela hloko ka ga gore o ka fa polelo ye botse bjang.
Hlogo ya polelo ya ka ke:
Pele: Na polelo ya gago e na le matseno a maatlakgogedi?
Na polelo ya gago e lekanetše mengwaga ya batheeletši?
fetago le tee, e bile a
go feta le tee.
Re ile ra šomiša disamprele tša rena. Pula e be e ena.
Ka moka re dula mo planeteng ye e bitšwago lefase
Ka moka re batho ba lefase. Re phela gohle mo ditoropong tše di tletšego batho le mo ditoropong tše
Re tla re le mebalabala. Bangwe ba rena ba na le matlalo a borutho a masehlana bjalo ka lesedi la letšatši
Bangwe ba rena ba na le matlalo a bopinki bja dirosa bjalo ka mmala wa legodimo ka mahube. Gomme
fapana. Re na le mahlo a matalalerata, a makhunong, a maso goba a matalamorogo. Meriri ya rena ke ye
Bangwe ke ba basesane mola bangwe ba rena e le ba bakoto. Re na le mekgwa ye mentši ye e fapanego
ya bophelo le ditumelo le ditšo tše dintši. Re rata mehuta ye e fapanego ya dijo. Re aga dintlo tša rena ka
mekgwa ya go fapana. Re tšwa malapeng, dihlopheng, merafong le ditšhabeng tše di fapanego.
Gomme re swana ka mekgwa ye e mentši ye bohlokwa. Ka moka re nyaka dijo. Ka moka re nyaka go dula
re bolokegile, re iketlile, re thabile. Ka moka re nyaka lerato le segwera. Ka moka re rata dilo tše botse.
tše 7. Ka moka re na le borakgolokhukhu ba ba swanago. Ee, ka moka re batho
ba planete ye e bitšwago lefase, gomme ka moka re thomile mono Afrika-Borwa.
Mongwadi o bolela ka mehuta ye šupa ye e fapanego ya mafelo fao batho ba dulago gona.
Efa mekgwa ye mene ye mo go yona mongwadi a rego batho ba fapana ka yona.
Na rena ka moka re swana ka mekgwa efe?
ye e swanago ya dijo. Ga re apare mehuta ye e swanago ya diaparo. Gape ga re dule mo
mehuteng ye e swanago ya dintlo. Malapa a rena le ona a a fapana.
Chloe ke Leesikimo. O na le mengwaga ye 8. O dula leboa la Canada. Yena le balapa
bona e ruthetše. Mo nakong ye e fetilego, Maesekimo a be a dula ka dintlong tša go bopša
Lehono ba dula mo dintlong tše di nago le mohlagase.
John o dula kua Engelane. O na le mengwaga ye 8. O sa le a thoma go tsena sekolo ge
Ruth o dula kua Israele, mo go kibbutze, ye e lego mohuta wo mongwe wa
polasa. Ruth o na le mengwaga ye 7. Mo kibbutzeng, batswadi le bana ga ba dule
ye e bitšwa ntlo ye telele, gomme e kgona go ba le legae la malapa ao a
Kwi o na le mengwaga ye 7. O dula mo leganateng kua Botswana. Ke yo mongwe wa batho ba
Ngwala lenaneo le, ka go diriša tshedimošo go tšwa ditlhalošong tše o sa tšwago
Lebelela mmepe wo o lego kua morago mo go pukutiro ye, ka morago o laetše maina a
boikgopolelo, ye re e šomišago go nyaka mafelo mo lefaseng. Methalo ya
Bjale o ile go dira dinyakišišo tše dingwe ka bowena.
Ka Afrika-Borwa re na le ditšo le ditumelo tše dintši tše di fapanego. Botšološa mongwe yo tumelo ya gagwe e
fapanago le ya gago. Botšiša motho yoo dipotšišo tše di lego mo lenaneong la ka tlase, gomme ka morago o
bagwera ye ba nago le yona?
Kgetha naga e tee, gomme o ithute tše dintši ka ga yona, ka go nyaka dikarabo
Na tše dingwe tša ditšo tša yona ke eng?
Ke tshedimošo efe gape ye o e
Gomme ke tseba gore ikuwana ya ka
gomme ke sepela le ikuwana ya ka…
E swana le kwena gomme nko ya
yona ke ye nnyane ya mmele wo
mmušo o ka kgona go lao
Na o ka leletša maphodisa ge o ka bona pono ye? Goreng?
Y Ke digagabi tše kae tše o ka di bolelago?
Y Botša klase ka fao o kilego wa gahlana le segagabi ka gona.
Vusi o ka morago ga mogwera wa gagwe Mike, yo a bulago zipi ya tente. Vusi a fofa ka letšhogo ge
mogwera wa gagwe a goelela ka lentšu la godimo, gomme a wela godimo ga Boni, yo a lego fela ka
“N...n...noga!” Mike a goelela a dutše a katakata ka samorago gomme a wela mo godimo ga Vusi.
“E dutše e ntšha leleme ebile e le bušetša ka ganong Tate, e swana le mokgaditswane wo mogolo
“Emang hle, mo, lena ka moka, ge ke sa ile go nyaka totšhe ka kua jiping. Mogongwe ga se noga.”
Boni a swara legetla la Mike. “E ka se be noga bjang? Na o tseba ka ga phoofolo ye nngwe gape ye e
nago le leleme le le thantshetšago ka ntle ga molomo wa yona?” a botšiša.
A biletša Vusi mo go yena.
Ba be ba sa swarege mosong woo, le gatee. Vusi o ile a tšea sephetho sa gore ke nako ya go fetola
ditaba. “Gopane ya Kapa ke eng, Tate. Na e a loma goba e no tshwa mpholo fela?”
gopa e gwaša ka modumo wo o lego kua godimo.
“Hlokomelang, bana, se ke mošomo wo o sego botse le gatee. Ge e ka go loma, re ile go nyaka peke
Bose bja go tsoma mo nageng
diriša mantšu a go swana le, ka gobane, gobane goba ka fao. Nyalanya mafoko
a ka go kholomo ye talamorogo le lebaka goba ditlamorago tše di lego ka go
O be a nyaka go yo tšea totšhe.
O be a nagana gore o bona noga.
Ngwala ditemana tše pedi ka ga nako ye o e dutšego kua khempeng ka
sekgweng. (ge e le gore ga se wa ka wa khempa, hlaloša gore o nagana gore go
ya gona ke ye mebjang.
magareng ga disentimetara tše 120 go ﬁhla go tše 150. O ka re mokgaditswane wa senatla ka
mae a a ka bago 30 go ﬁhla ka a 40 ka moleteng. Bana ba gopane ba phaphaša ka bobona.
Gopane ya Kapa e dula mo go lego mabjang goba mo sekgweng se se bulegilego; e bile e kgona
go namela mehlare. E robala mo dikgweding tša marega (se se bitšwa go iphihla mo moleteng). E
diriša mešima ye e lego mo fase, diphago tše di lego mo maswikeng le tše di lego mo dikutung tša
mehlare go robala. Mo dirapeng tša diphoofolo, gopane ya Kapa e kgona go dula marega ka moka
go swana le dinoga. Ge o ka e kitimela, e leka go tšhoša lenaba la yona ka go kona molala wa yona
e tšhošago, e bile e loma gabohloko. Ge lenaba e le le legolo kudu, gopane e tla itira tše ekego e
Gopane ya Kapa e dira eng ge e nyaka go tšhošetša lenaba la yona?
Mahlao a tše tharo.
Lebelela ge eba o ka feleletša ka mantšu
Bjale tšwela pele go ngwala dikgobeng tše di tlogetšwego mo lenaneong le le latelago:
o tiilego. O na le leleme la maphakga gomme
O dula mo go lego mabjang a mantši
Kapa ke gantši e dula marega ka moka e
mphato wa 6. O tla lemoga gore mongwadi ga a bolele ka ga motho ofe goba
Re ile ra ya khempeng bekeng ye e fetilego.
montšinyana gomme yo mongwe le yo mongwe.
tše pedi tšeo.
gobane e be e le bošego.
Ga go selo se se tšhošago bjalo ka go bona
mang goba mang
2. Na go na le mang yo a tsebago gore ke nako mang?
7. Motho yo mongwe o utswitše sellathekeng sa ka.
wa mengwaga ye senyane o ile a tabogela mpša
O ile a kgopiwa ke kota gomme a ribolla selo
mošemane wa botelele bja dimetara tše 1,27, yo
go bonalago a be a feta Matthew ka mengwaga
morago ga fao, ba ile
ga šafote boteng bja dimetara tše di ka bago 30
go ya go tše 45.
meetse mo go ona goba motswedi wa meetse).
a matelele gomme ba ntše ba namela dihlare. Ke
dimilione tše 1,78 go ya go tše 1,95.
Na re tseba bjang gore tatagwe o be a maketše? Ke goreng a maketše?
Na lešika la Sediba le be le swana le batho bjang?
Itšee gore ke wena ngwana wa mengwaga ye senyane, Matthew Berger. Ngwala ka go pukutšatši ya gago
gore go diragetše eng ka letšatši leo.
bjalo ka tšhišinyego ya lefase le go šuthašutha ga mawatle. Gomme tshenyegelo ye ntši e dirwa ke motho, ka go
sengwe se bana ba rena ba ka se sa se bonago bjalo ka dikgwa tša pula goba diphoofolo tše kgolo bjalo ka nkwe
Dikgokagano tša ka pela
ona ao a lego bohlokwa gore a šireletšwe. Ka
mafelo ao a le bohlokwa kudu, UNESCO e a
tšea bjalo ka mafelo a bohwa a lefase. AfrikaBorwa e na le mafelo a bohwa a bohlokwa
a a bohlokwa kudu ke Maropeng a Motho
mathomo a go phela mo lefaseng.
bo1890, ge baepi ba ba bego ba nyaka gauta ba ile ba re ba
dikabatho a di bego di dula mo lefaseng mengwaga ye dimilione ye e fetilego.
dihominitse tše e be e le borakgolokhukhu ba batho ba lehono le gore setlogo sa motho se
Ka lebaka la bohlokwa bja dikutollo tše UNESCO e ile ya tšea sephetho sa gore mafelo ka
moka ao a dikaneditšego magaga a, a tla ba Lefelo la Bohwa bja Lefase.
ya inthanete ye e lego ka ga Maropeng a Motho, gomme ka morago o ngwale
hlaolago diswantšho tše pedi tše.
Ke tla bogela Lefase le feta ka lebelo,
letšatši. Ke yona ye nnyane go feta mo
e tšea matšatši a 88 go dikologa letšatši.
letšatši. E phadima go feta diplanete ka moka.
E na le atmosphere ye e bonalago nke e swana
feta diplanete ka moka.
Ka dinaledi ka pele le ka morago,
Go ya pele ke go feta Jupita,
Go swara naledi goba tše pedi.
365 go dikologa letšatši. Lefase le na le
tše di fetilego. Mars o na le dingwedi
tše pedi gomme o tšea matšatši a lefase
a 687 go dikologa letšatši.
ye e fetago dikilomitara tše 50, le
12 ya lefase go dikologa letšatši. Jupita e na
mengwaga ya lefase ye 84 go dikologa letšatši. Yurenase e
na le dingwedi tše 27.
mo go Nepotune. Go tšea mengwaga lefase ye 165 go
dikologa letšatši. Yona e na le dingwedi tše 13.
Ke planete efe ye e ﬁšago go di feta ka moka? Ka lebaka la eng?
Ke planete efe ye e dikologilwego ke didiko tše di phadimago? Didiko tše ke eng?
Ke efe ye e tsebegago ka gore ke planete ye khubedu? Goreng?
Ke planete efe ye e nyakilego go tšea matšatši a lefase a 700 go dikologa letšatši?
ba gona ba ba yago kua lefaufaung. Ahlaahla dipotšišo tše le molekane wa gago.
YNa o a tseba gore ke ka lebaka la eng ba swanetše
bjo botelele bja ka gare. Se dirilwe
di rokeletšwego mo go sona. Meetse a
gomme e na le matsogo
e boima kudu mo lefaseng.
thibilwe. Mo lefaseng
diastronote di be di tla
swanela go robala fase gore
ka go ona ba dutše ba
Tše ka moka di tšea diiri tše mmalwa. Gomme kua mafelelong, ba ka no rwala
dihelmete le ditlelafo tše dikgolo tša bona tša go se be botse. Ba beakanya dikuane
tša bona gomme ba ba ba ngwaya dinko tša bona la mafelelo. Ba ka se be ba kgona
go dira dilo tše go ﬁhla ge mošomo wa bona wa lefaufaung o phethilwe.
ditsebe tša bona di pompapompa ge ba dutše ba emetše
Ge ba feditše ke gona ba ka bulago lebati
fofela ka ntle ga airlock, ba ba swanetše go huka
tša batho. Ba dikologa lefase! Ga ba hloke sešuhlalefaufau, ka gobane
disutu tša bona tša lefaufau di na le moya wo o lekanego le go ba maatla a
beteri go ba swara ba phela lebaka le diiri tše šupa. Gape go na le kotanyana ya
didirišwa tše ba di hlokago tša mošomo wa lefaufaung di bewang gona, mo
rakeng ye kgolo ya didirišwa. Ba ntšha didirišwa tše ba di hlokago, gomme
ba di kgwaetša mo mathekeng a bona goba mo matsogong. Go šoma o
ya sutu ya lefaufau go tšwa ka mo gare. Ge e le nako ya go kopana le
go airlock. Le ge ba ka ba ba lapile bjang, ba tšea metsotswana go
Go ba le pono ye kaone ya Lefase
3 Ke goreng basepelalefaufaung gantši ba tšwela 4 Ditšhupu tša rabara tše di lego ka tlase ga
ka yona. Di nomore go tloga ka 1 go ﬁhla go 4.
Go ya ka athekele, phapano ye kgolo magareng ga go ba ka gare ga sešuhlalefaufaung le go ba
Ke ka labaka la eng diastronote di swanetše go apara disutu tša mo lefaufaung ge ba tšwele ka
Ke ka labaka la eng diastronote di tšea diiri tše mmalwa go itokišetša go tšwa ka sešuhlalefaufaung?
Ke ka labaka la eng mongwadi a bolela gore diastronote “di ngwaya dinko tša tšona lekga la mafelelo”
Tšea gore o nyaka go ba astronote goba ralefaufau. Bolela ke selo se tee se o ka se ratago le selo se tee seo o
Tšea gore o be o le mo sešuhlalefaufaung se o badilego ka sona letšatši le lengwe. O ile
O be o na le mang?
Ke Letšatši la Ngwaga wo
Ka fao, ngwaga wo ke tšere sephetho
goba go sepela mo mabotong ke fofa,
goba go fetoga moya wo o sa bonalego,
Ke tla etela diplanete tše dingwe
Gomme ke tla ithuta go šošobana sepolastiki.
bjalo ka seela.
Ke na le maano a mabotse kudu.
Ke tla thoma bjale ka khudu.
Ŝatee! Ke Letšatši la Ngwaga wo
Ke dithulaganyo dife tše mongwadi yo a nago le tšona mabapi le ngwaga wo
Ke swanetše go šoma kudu mo
Dithulaganyo tša ka tša ngwaga wo o tlago
Puku ye ke e ratilego
Batho ba ba lego
Ke mang yo o anegago
ye bose kudu?
Go na le dinaga
24 le ditsebe tše nnyane:
O ka bontšha gore leboa swanetšego go le tshela ka
MMEPE WA LEFASE
ge o nyaka go tloga AfrikaBorwa o eya Australia?
tše kgolo tše
hlano tša Afrika.
Naga e kgolo go feta
lefaseng ke efe?