Kaapse Paragrawe: Marilyn Monroe: met ‘n omweg kan bysake die aandag trek op hoofsake
Ek dink dis veilig om te sê dat die fassinasie met Marilyn Monroe eers met T.T. Cloete se onoortroffe ‘Marilyn Monroe foto in blou’ behoorlik momentum gekry het in Afrikaans, dat hy haar as’t ware tot diskoers & interteks verhef het, & verseker het dat elke gedig wat van 1980 af oor Monroe geskryf is & vorentoe nog geskryf mag word, deeglik rekenskap sal moet gee van sy meesterlike tweeluik ‘Marilyn Monroe foto in blou’ (1980) & ‘mooi marilyn monroe foto in rooi’ (1986).
Feitlik ál die verse oor Monroe het as oorsprong of inspirasie foto’s van haar, of dit nou die pin-up sekssimbool is, of die laaste somber swart-&-wit foto’s van Bert Stern in sy boek Last Sitting, weke voor haar dood. ’n Feit wat straks kommentaar lewer op die ontmensliking van reproduksie, die onverskilligheid teenoor individualiteit, teenoor die mens ágter die persona, iets waarop Andy Warhol sinspeel in sy sydrukke van haar.
In haar artikel ‘Intertekstualiteit: van skipbou na Monroe na Warhol’ gee Carina van der Walt ‘n oorsig oor die verskillende maniere waarop dié enigmatiese figuur in die Afrikaanse poësie gestalte aangeneem het: van die sekssimbool tot lykskouing. Sy verwys onder meer na die volgende gedigte (ek kon nie altyd die presiese foto opspoor nie, maar hoop dié wat ek hier gebruik, is ‘n goeie wegspringplek):
[‘Marilyn Monroe foto in blou' deur T.T. Cloete in Angelliera (1980).]
[‘Marilyn Monroe: foto in rou' deur Joan Hambidge in Hartskrif (1985)‘.]
Par. I 118-120
op 'n plooi
van 'n abessynse kat diep tyk
deur 'n lenige Volmaakte Vinger gestryk
[‘mooi marilyn monroe foto in rooi' deur T.T. Cloete in Idiolek (1986).]
op 'n smal tafel lê sy oop en ongetooi
en wag op die patoloog se flitsende lem, wie
sou kon raai dat dit marilyn m dié is? nie
nie, die gespitste toon, die soepel been verdryf
die hartstog hier, die oop wond sluit sy himen
met net 'n ligte jassie van parfuum haarself onbedek
[‘marilyn monroe foto in grou' deur Tom Gouws in Troglodiet (1995).]
van seesand by 'n somersee:
'n paar los hare vee tot teen
is soos van 'n kind wat inslaap
Oor jou, Marilyn, het ek nooit geswymel:
was jy 'n goue meisie rossig in die son.
[‘Marilyn Monroe: foto in goud' deur Lina Spies in Die skaduwee van die son (1998).]
Maar sy sou ook kon kyk na Lonely lady’ deur Lucas Malan uit Tydspoor (1985):
Kyk net hoe inskiklik bied
sy haar aanraakbaarheid,
brutaal en mensig deur
'n feromone gloed omring:
so oop en dy-ontbloot,
die oordaad van die bors
frontaal geskink, terwyl
die labiale vrug net proe
aan 'n verbode woord:
wat vol is, is gesond
en als wat rond is,
vul die mond – die wit
van 'n gewapende gebit
haar enigste verweer,
want juis nie net die mond
maak haar die prooi
van soogdier MARILYN:
wat bleek en bang
pleit om haar wond
[Lucas Malan. 1985. Tydspoor. Kaapstad: Tafelberg.]
‘Mej. Monroe in die oggend’ deur Peter Louw in Tantalus (1989). Hier is dit interessant hoe Peter Louw se vers in gesprek tree met N.P. van Wyk Louw se ‘Aprilis’ & ‘Wordende naakt’ in Tristia (1962):
Marilyn eet 'n melkontbyt
maar skuins-af styg vanuit 'n plooi
'n breë dybeen, sak 'n kuit.
sy sit 'n voet op die tapyt.
[Peter Louw. 1989. Tantalus. Kaapstad: Tafelberg.]
My vertaling van Ernesto Cardenal se ‘Gebed vir Marilyn Monroe’ opgeneem in Nagsweet (1991) beweeg weg van Monroe se vleeslikheid & word ‘n aanklag teen ons almal se aandadigheid aan haar dood:
Heer, ontvang hierdie meisie
Heer, in hierdie wêreld
dié van ons eie lewens,
maar dit was betekenisloos.
Vergewe haar, Heer, en so ook ons almal
Haar romanses was tonele met toe oë
herroep in die treurige opgesmuktheid van ‘n goedkoop kamer.
net om ‘n bandmasjien “Verkeerde nommer” te hoor sê;
Heer, wie ook al
[Johann de Lange. 1991. Nagsweet. Pretoria: Taurus.]
Sedert die skryf van hierdie blog het ek sélf 'n nuwe gedig oor Monroe geskryf wat opgeneem is in die keur uit my poësie wat in Julie onder die titel Judasoog by H&R verskyn. Ter wille van volledigheid voeg ek dit by bostaande gedigte. Die vers fokus op Monroe se 'off camera' bestaan, & van sg. private 'outtakes', foto's geneem weg van filmstelle.
Marilyn Monroe: foto buite beeld
Marilyn Monroe ongestorwe
word bloot- & vrygestel
se sjiek Einstein Kaffee,
gekiek deur vriend Sam Shaw.
Dié foto’s getuig glo
van gelukkiger tye:
in ’n roeiboot in Central Park,
hier eet sy ’n hot dog
Geen spoor van depressie,
& huwelike wat misluk.
Die fokus val intiem
op die Marilyn buite beeld:
buiteskote op filmstelle,
’n tyd toe sy “sereen” voorgekom het
aldus haar uitgewer. ’n Besonder
van huwelik nommer 3.
van die uitgebrande ster,
hou by die beeld van ’n vreugde-
volle & selfversekerde vrou,
haar bekendste foto,
as dit boontoe klok in ’n skielike sug
“Films is my loopbaan,”
pruil sy, “maar Arthur is my lewe.”
oor Marilyn is reeds geskryf.
tussen haar & ’n eks,
flink. Dank God ons het
T.T. Cloete. 1980. Angelliera. Kaapstad: Tafelberg.
T.T. Cloete. 1986. Idiolek. Kaapstad: Tafelberg.
Johann de Lange. 1991. Nagsweet. Pretoria: Taurus.
Johann de Lange. 2010. Judasoog. Kaapstad: Human & Rousseau.
Tom Gouws. 1995. Troglodiet. Kaapstad: Human & Rousseau.
Joan Hambidge. 1985 Hartskrif. Kaapstad: Human & Rousseau.
Peter Louw. 1989. Tantalus. Kaapstad: Tafelberg.
Lucas Malan. 1985. Tydspoor. Kaapstad: Tafelberg.
Lina Spies. 1998. Die skaduwee van die son. Kaapstad: Human & Rousseau.
Bert Stern; Annie Gottlieb. 1992. Marilyn Monroe: The Complete Last Sitting. Munich: Schirmer Art Books.
Carina van der Walt. 2007. ‘Intertekstualiteit: van skipbou na Monroe na Warhol’. Afrikaans in Europa, November 2007.
Posted by Johann de Lange at 3:08:00 AM
Labels: Ernesto Cardenal, Joan Hambidge, Lina Spies, Lucas Malan, Marilyn Monroe, Peter Louw, T.T. Cloete, Tom Gouws