Op 84 lei Drienie eerste vroue-optog oor rebelle se lot – Afrikanergeskiedenis
Die vroue-optog in aantog Foto: Nasionale Kultuurhistoriese en Opelugmuseum
Honderd jaar gelede het 'n 84-jarige weduwee van 'n Boeregeneraal die heel eerste vroue-protesoptog na die Uniegebou gelei. Weduwees, soos Nonnie de la Rey en Mathilde Beyers, en vrouens wie se rebelle-mans in die tronk was, soos Cornelia de Wet, het in dié optog deelgeneem.
Tydgenootlike bronne het beweer dat meer as 6 000 vroue, wat meer as 65 000 vroue landwyd verteenwoordig het, op 4 Augustus 1915 opgeruk het om druk op die regering uit te oefen om veroordeelde rebelle vry te laat. Die Pretoria News het egter berig dat daar net 2 500 vroue was.
Die 1914-Rebellie is in September 1914 op die spits gedryf toe eerste minister, genl. Louis Botha, die aktiewe burgermag vir die inval van Duits Suidwes-Afrika opgekommandeer het. Die rebelle kon nie insien waarom Suid-Afrika, knap 12 jaar ná die Engelse Oorlog, vir hulle aartsvyand teen die Duitsers moes veg nie.
Genl. Koos de la Rey het Botha se oorlogsplanne in die parlement bevraagteken, maar wou nie hê dat broer teen broer moes baklei nie. Hy is op 15 September 1914 dood toe 'n koeël by 'n padblokkade hom in die rug getref het. Genl. Christiaan Beyers het op 8 Desember 1914 in die Vaalrivier verdrink toe hy as rebelleleier van regeringsmagte probeer wegkom het.
Genl. Joubert het in die Engelse Oorlog vir Drienie op kommando saamgeneem. Sy kommandolede se vrouens het Drienie se voorbeeld gou gevolg en was konstant besig met die voorbereiding van kos en die omsien na gewondes. Wanneer dit nodig was, het hulle self die geweer opgeneem.
Dit was Drienie se idee om 'n betoging te hou om vir die vrylating van die veroordeelde rebelle te gaan pleit. Haar seun, Jan Joubert, het haar oorreed om die betoging nie alleen aan te pak nie. Hy het haar gehelp om 'n oproep op te stel wat landswyd aan verskillende vroue-organisasies en koerante gestuur is.
'n Ope brief in die name van Drienie Joubert en Elsie Eloff, Paul Kruger se oudste dogter, het in verskeie koerante verskyn. Vroue dwarsoor die land is uitgenooi om saam met 'n sentrale vrouekomitee, wat in Pretoria gevorm is, te werk. Vanaf die Kaap tot by die Limpoporivier is vrouekomitees georganiseer en is afgevaardigdes verkies om namens hulle streek 'n versoekskrif aan die goewerneur-generaal, burggraaf SC Buxton, te gaan oorhandig.
Optogte, saamtrekke en selfs betogings is oral gereël en petisies, wat op die begenadiging van die rebelleleiers aangedring het, is op dorpe aan landdroste oorhandig. Telegramme van ondersteuning is na die komitee in Pretoria gestuur en Tibbie Steyn, pres. MT Steyn se vrou, het van Onze Rust in die Vrystaat vir Emily Hobhouse oor die reëlings geskryf.
Die komitee-voorsitter was CA Neethling en die vise-voorsitter, Henrietta Armstrong. Sannie van Wyk was saam met Drienie en Elsie die drie erepresidente. Die koerante het grotendeels na die komiteelede verwys deur hulle mans se voorletters, eerder as hulle eie, te gebruik.
Hulle was Elsie van Broekhuizen (Elsie Eloff se dogter en Paul Kruger se kleindogter), M Marais, G Hofmeyr, T Roos, J du Plessis, Helena Muller, I van Alphen, A Bisschop, N Gey van Pittius, A Roux, J Bosman, J Joubert, F Beyers, P van der Byl en GS Preller.
Die komitee se plan was om die goewerneur-generaal te vra om genl. Christiaan de Wet onmiddellik vry te laat, om amnestie te verleen aan almal wat vir hulle deelname aan die Rebellie gevonnis is, en om diegene wat ná die betoging nog verhoor sou word, vry te skeld.
Cornelia de Wet, genl. de Wet se vrou, het 'n swart rok aangehad en het op die agtergrond gebly.
Jacoba Elizabeth (Nonnie) de la Rey, weduwee van genl. Koos de la Rey, was in weduweedrag.
In die eerste fase van die Engelse Oorlog het Nonnie dikwels vir Koos op kommando besoek. Toe Nonnie die nuus van haar oudste kind se dood ontvang, het sy haar na haar man op die slagveld gehaas.
Op 'n keer het nog 'n Britse offisier haar weereens besoek om haar te probeer oortuig om 'n dokument te onderteken wat haar man sou versoek om die stryd te staak. Sy het die brief en petisie (glo met 'n klomp vroue-name op) voor die offisier opgeskeur en in sy gesig teruggegooi.
Op haar grafsteen in Dewetsdorp kan 'n mens vandag nog die brons afbeelding sien van 'n vrou wat besig is om 'n brief stukkend te skeur.
Voor die optog na die Uniegebou het Drienie almal verwelkom. Mev. H Steyn van die Vrystaat het 'n boodskap van haar skoonsuster, Rachel Isabella (Tibbie) Steyn, vrou van die laaste president van die Oranje-Vrystaat, MT Steyn, voorgelees. Tibbie kon weens siekte nie self daar wees nie, en het geskryf dat sy innige dank aan Drienie en Elsie verskuldig was omdat hulle die vroue aangespoor het om so 'n groot en edel werk te verrig.
Ná die Vrede van Vereeniging het sy haar man na Europa vergesel, om hom in sy langdurige siekte te versorg. Hulle het in 1905 teruggekeer en Tibbie het haar openbare loopbaan in 1907 as voorsitter van die pasgestigte vroueliga, die Oranje-Vrouevereniging, voortgesit.
Ná Tibbie se brief, het mev. P Roos die versoekskrif aan die vroue voorgelees. Hulle het 'n kort gebed gedoen en het om 2 nm. na die Uniegebou begin aanstap.
Gedagtig aan die beledigings wat vroue by 'n Krugerdag-viering die vorige jaar in Pretoria ondervind het, het mans langs die stoet van vroue geloop om moontlike molesteerders die skrik op die lyf te jaag. Bronne berig dat 'n sambok of selfs 'n gevaarliker wapen hier en daar uit 'n mou of baadjiepant geloer het.
Mev. H Steyn lees Tibbie Steyn se boodskap aan die skare voor
Die deputasie wat die versoekskrif aan Buxton moes gaan oorhandig, het in 'n voertuig vooruit gery. Die deputasielede, onder leiding van Drienie en Elsie, het vroue uit al vier provinsies ingesluit.
Die vroue het met Kerkstraat terug tot by Kerkplein geloop, waar mev. Roos die deelnemers bedank het en uitgenooi het om daardie aand 'n kerkdiens by te woon. Hulle is ná samesang uitmekaar.
Die dag na die betoging, Donderdag 5 Augustus, het die vroue by die Nasionale Dieretuin in Pretoria byeengekom vir 'n onthaal. Hier is toesprake gehou en telegramme van ondersteuning, wat uit alle dele van die land ontvang is, voorgelees.
Die volgende oggend het 'n hele paar van die vroue-afgevaardigdes toevallig in generaals De Wet en Jan Kemp op Pretoria se spoorwegstasie vasgeloop. Hulle was in Johannesburg in die tronk, maar is as gevangenes na Pretoria gebring om in die hooggeregshof te gaan getuienis lewer in 'n ander rebelleleier, ds. HD van Broekhuizen (Elsie Eloff se skoonseun), se hofsaak. Die vroue het kans gekry om die generaals van die optog te vertel.
Daar word gesê dat Afrikanervroue van toe af polities aktief begin word het. Knap voor dié optog, in Julie 1915, het Johanna Brandt die Vrouwen Nasionale Party gestig. Johanna het in die Engelse Oorlog saam met haar ma, die weduwee van Warmelo, 'n suksesvolle spioenasie-ring vlak onder die Britte se neuse in Pretoria bedryf.