Magnus Malan-bewerings en die rol van die mediaDit gons die afgelope week behoorlik oor die bewerings in ŉ boek dat jong seuns tydens die 1980’s op Bird-eiland naby Port Elizabeth seksueel misbruik is deur drie apartheidsministers in die kabinet van oudpres. P.W. Botha. Twee van die ministers – wyle genl. Magnus Malan en wyle John Wiley – se name word genoem. Die bewering word gemaak dat ŉ derde minister uit daardie era – wat nog leef en wie se naam op grond van regsadvies weerhou word – ook aan die beweerde gebeure skuldig is. ŉ Woedende Barend du Plessis, oudminister van finansies, het homself geïdentifiseer as die derde minister (op grond van identiteitsleidrade in die boek) en het dit sterk ontken in ŉ onderhoud met die Sondagkoerant Rapport, wat ook die eerste draer van nuusberigte oor die bewerings was. Sedertdien het alle hel losgebars, met Suid-Afrikaners wat die berigte en die boek óf afskiet as ongegronde sensasionaliteit, óf dit ophemel as dapper ondersoekende werk wat die donker hart van ŉ bose stelsel blootlê. Veel emosie is ter sprake, asook ŉ diepe geworteldheid in die persoonlike sienings van mense wat in die stryd vir of teen die behoud van die apartheidstelsel betrokke was. Maar wat is die rol van die media in die hantering van sulke bewerings, en wat is die posisie binne die mediareg? Die regsposisie is eintlik baie eenvoudig. ŉ Dooie kan nie belaster word nie. Omdat al diegene wat in die boek en die beriggewing met die beweerde dade verbind word, dood is, is daar geen gevaar van laster uit ŉ media-oogpunt nie, en het die families van die oorledenes ook geen reg op ŉ lastereis nie. Maar die kwessie slaan dieper as die regsituasie. Die media stel hom ten doel om die waarheid, en inderdaad die bewysbare waarheid, te publiseer. Daarin setel die media se geloofwaardigheid; sy enigste bestaansreg. ‘Die Seuns van Bird Island’ maak bewerings teen genl. Magnus Malan wat skokgolwe deur die Afrikaanse gemeenskap gestuur het. Foto: En.wikipedia.org. Padlangs: Niemand hoef ŉ koerant te koop, ŉ webblad te besoek of na die televisie of radio te luister nie. Al rede hoekom die publiek dit doen, is indien die media geloofwaardig, interessant en relevant is. Wat staan ŉ redakteur dan te doen wanneer hierdie soort omstrede bewerings gemaak word? Die redakteur het ŉ keuse: Publiseer, of moenie publiseer nie. Waarom in hierdie geval publiseer? Is dit nuuswaardig? Ja. Is daar ŉ regsrisiko? Nee. Is die bewerings beslis waar? Nee. Is die bewerings beslis onwaar? Nee. Is daar openbare belang? Ja. As ek nie publiseer nie, gaan iemand anders publiseer? Ja, waarskynlik. Is alle betrokke partye om kommentaar genader? Nee, bepaald nie (aanvanklik in die Rapport-beriggewing). Soos ons uit hierdie vraelys kan sien, het Rapport se redakteur aanvanklik voor ietwat van ŉ morele en professionele turksvy te staan gekom, hoewel met min regsrisiko. Die koerant het in sy aanvanklike dekking miskien nie genoeg gedoen om die inhoud van die boek krities te benader nie, en het byvoorbeeld nie die kommentaar van belanghebbendes buite die onmiddellike dampkring van die boek gevra nie – soos byvoorbeeld mense wat heg met Malan saamgewerk het, en sy familie, op wie se lewe hierdie bewerings menslikerwys ŉ reusagtige uitwerking sou hê. Dit is moontlik dat die ooreenkoms tussen die boek se uitgewers aan die een kant, en Rapport aan die ander kant, nie hiervoor voorsiening sou maak nie, maar dan bly dit die besluit van die redakteur om hom na so ŉ beperkende en moreel riskante ooreenkoms te skik. Daar is naamlik twee gapende morele vrae betreffende die boek. Eerstens: Waarom word die oorlewende minister se naam verswyg? Wat is die regsadvies, anders as dat die bewyse vir die beweerde gedrag te min is om ŉ lastereis te weerstaan? En indien wel, waarom dan die bewerings plaas? ’n Lugfoto van Birdeiland naby Port Elizabeth. Foto: Thecasualobserver.co.za Tweedens: Waar is die slagoffers? Die eerste vraag bly vandag steeds staan, maar die tweede is die afgelope week knap opgelos deur die Kaapse dagblad Die Burger, toe ŉ beweerde slagoffer, bekend as mnr. X, op kalm wyse in ŉ netjies hanteerde onderhoud na vore getree het as een van die beweerde slagoffers. Mense sal hieroor verskil, maar vir baie lesers sou dit ŉ pynlike en geloofwaardige onderhoud wees. Met die plasing van die onderhoud het Die Burger sy stalmaat Rapport ŉ groot guns bewys, en Rapport se opvolgberiggewing was aansienlik sterker as die koerant se aanvanklike dekking. Nie alleen is ŉ volblad aan Du Plessis se ergerlike ontkenning gewy nie, maar ŉ tweede verhaal ter ondersteuning deur ŉ inwoner van Port Elizabeth is geplaas – weliswaar tweedehands na aanleiding van ŉ vertelling deur sy oorlede broer, wie se lewe as dwelmgebruikende prostituut nie noodwendig beteken hy praat die waarheid of dat hy jok nie – uit Nasaret kom tog soms ook iets goeds? Daarmee saam het Rapport enkele ander ondersteunende vertellings geplaas waarvan die vermaaklikste wat skryfstyl betref, gekom het van die omstrede voormalige joernalis Jani Allan – wie se streke met ŉ regse leier van weleer sommiges skalks sal laat opkyk. Die finale afloop van die gebeure is tans nog onseker en die tersaaklike koerante kry gemengde reaksie op hul besluit om te publiseer. In ŉ wêreld waar die waarheid en die korrekte besluit dikwels maar deur skakerings van grys bepaal word, is dit dalk raadsaam om ŉ ou intellektuele maatstaf ter insae te gebruik, naamlik om die vraag andersom te stel as wat tot dusver die geval was: Wat sou die publiek se oordeel gewees het as daar besluit is om nie te publiseer nie? Die antwoord hierop is waarskynlik maklik: Die koerante sou stewig tot die vagevuur verdoem gewees het, met die aanklagte: toesmeerdery en sensuur. Deur te publiseer word die keuse oor wat om te glo aan die leser oorgelaat, wat tog seker op ŉ oorwig van waarskynlikheid die regte besluit was, selfs al beteken dit die tersaaklike redakteurs leer ken nogmaals die waarheid van die ou Engelse gesegde: Publish and be damned!