Generaal Jan Smuts – Afrikanergeskiedenis
(Geskryf deur dr. JJ van Tonder, oorgeneem uit Die Mylpaal van Ronadalia, soos verskyn in Historia Junior, Februarie 1970)
Slim Jannie, het die mense hom genoem. Nie alleen sy duisende ondersteuners in Suid-Afrika het so 'n hoë agting vir hom gekoester nie, maar miljoene oorsese bewonderaars het sy naam met eerbied op hulle lippe geneem.
Hierdie eertydse Boeregeneraal en latere Imperiale veldmaarskalk was werklik 'n wonderlike wese.
Hy is op 24 Mei 1870 in die Westelike Provinsie gebore en op die plaas Ongegund het hy groot geword. Van kindsbeen af het hy in die vrye natuur en op die berge rondgedwaal sodat hy in latere jare herhaaldelik verwys het na "those hills of my beginnings".
Sy voorouers kon hy vir sewe geslagte opnoem en hy het hulle soos volg opgesom: Hollanders 85, Franse 18 en Duitsers 2. Hy was veral baie trots op sy Hollandse afkoms.
In sy laer- en hoërskooljare sowel as op universiteit het sy prestasies van 'n briljante brein en uitsonderlike persoonlikheid getuig.
Sy optrede in die openbaar het veral besondere eienskappe getoon toe hy in diens van die Suid-Afrikaanse Republiek gestaan het. Pres. Kruger het baie aandag aan die advies en bevindinge van die hoogs intelligente jong wetsgeleerde gegee. Toe die Driejarige Oorlog uitgebreek het, was hy saam met die Boeremagte in die veld. Sy optrede het allerweë vertroue ingeboesem sodat hy Generaal geword het. Tydens die Vereenigingse vredesonderhandelinge het hy 'n belangrike rol vervul. Op 16 Desember het hy gewoonlik op die krygsveld vurige toesprake laat hoor.
Na hierdie oorlog het generaal Smuts 'n ander koers as die meeste van sy eertydse strydmakkers ingeslaan en hy het 'n groot figuur in die Britse Gemenebes van Nasies geword. Dit is hier nie die plek om die Generaal se optrede in die Eerste en Tweede Wêreldoorloë, sowel as in die 1914-Rebellie en die staking van die twintiger jare en die politiek, te vermeld nie.
Daar het 'n twintig of meer belangrike boeke oor die Generaal verskyn o.a. HC Armstrong: Grey Steel, WK Hancock: The Sanguine Years en nog twee ander boeke, SG Millin: General Smuts, twee bande, e.a. Hy het self ook geskrywe, o.a. Holism and Evolution.
Sy gedagtenis word vir die nageslagte ook in sy monument voor die stadsaal in Durban bewaar. op daardie gedenkteken staan geskrywe: "In honour of Field Marshal the Right Honourable Jan Christiaan Smuts – 1870-1950. Soldier, Statesman, Philosopher, Architect of the Union of South Africa and the British Commonwealth of Nations. A great Son of South Africa who was shared by this country with the whole world."