Augustus | 2017 | Tannie Frannie
Die eerste Lê-Jou-Eier-uitdaging het my onmiddellik aan ‘n bepaalde deel van my kosbare vriendin dr. Helena Liebenberg se navorsing laat dink. Oor die jare het sy as Afrikaanse taalkundige die herkoms van Afrikaanse idiome op verskeie terreine nagespeur en met die interessantste gegewens vorendag gekom. Mens kry ‘n idee van haar verstommende hardwerkendheid as jy besef dat hierdie soort navorsing vir haar soos ontspanning was!
Uit die middeleeue het Afrikaans idiome soos die volgende geërf:
In die bresse tree – Wanneer ‘n middeleeuse stad onder beleg was en die aanvallers daarin kon slaag om ‘n gat (“bres”) in die stadsmuur te maak, het die verdedigers letterlik in die bresse getree deur in die opening te gaan staan om die vyand af te weer. Hieruit het die figuurlike betekenis ontwikkel, sodat ons vandag vir iemand in die bresse tree deur daardie persoon te ondersteun of te beskerm.
Witvoetjie soek – In die middeleeue was dit die gebruik om diere met wit voete tolvry deur die stadspoorte te laat gaan; dit was dus voordelig om so ‘n dier te besit. Hieruit het die betekenis ontwikkel van voordeel oor die algemeen na te jaag.
Ons vergeet soms dat ons voorouers op seilskepe die lang reis na die suidpunt van Afrika moes aanpak. Uit die skeepvaart kom uitdrukkings soos:
Die loef afsteek – Wanneer een skip aan die windkant (=loef) van ‘n ander skip beland het en dus letterlik die wind uit sy seile geneem het, het dit die ander skip bedroë gelaat. Wanneer mens dus iemand die loef afsteek, oortref jy daardie persoon.
Van bakboord na stuurboord – Van die linkerkant van ‘n skip na die regterkant; as mens iemand van bakboord na stuurboord stuur, jaag jy hom rond en bont, oftewel hot en haar.
Na die reise per skip het die reise per ossewa gekom:
Hot en haar – Hot het na die linkerkant van die span trekosse verwys en haar na die regterkant.
Dit hotagter kry – Die osse wat heel agter getrek het, was die maklikste om m.b.v. die sweep aan te jaag. Gewoonlik is die sterker os regs ingespan, sodat die os op hotagter die swaarste gekry het.
Lunsriem – Dit was ‘n riempie (=strokie vel) wat om die pen (=luns) gebind was wat die wawiel aan die as vasgehou het. Uiteraard het hierdie riempie baie vuil geword, sodat dit ‘n erge belediging is as mens iemand as ‘n lunsriem beskryf.
So bewaar ‘n taal se idiome reste van die sprekers se geskiedenis…
Hoe jammer is dit tog dat jongmense se oë dieselfde onbegrypende uitdrukking kry wanneer hulle party van hierdie uitdrukkings hoor as wat myne kry wanneer iemand vir my probeer verduidelik hoe om ‘n “riemout” te gebruik…
Die stoflap vee oor ou merke op hierdie stewige tafel, wat my kind vir haar pers VSA-eetkamer aangeskaf het. Voordat dié soliede stuk hout hier tuisgekom het, het dit iewers anders diens gedoen. Watter kindjie het huiswerk daarop gedoen en die gomletseltjie veroorsaak? Watter skraap is dit daardie en wat het dié dag gebeur? So gaan swerf my gedagtes oor tafels deur vele jare…
Die Edwardiaanse tafel van my ouma, uit my tantes se huis, staan nou in Laatlam se huis. Dis eintlik te laag vir hedendaagse mensgroottes – jy moet mooi versigtig gaan sit, anders stamp jy jou dye ‘n bloukol. Saans by lamplig het die groot gesin formeel daarby aangesit en laterjare het my tantes vir hulle sussie en haar gesin aandete of Sondagmiddagkos daarop voorgesit. Van my vroegste herinneringe aan sorg en geborgenheid sentreer rondom daardie tafel.
Daar staan nog ‘n tafel in Laatlam se lapa: my mammie se eerste eetkamertafel in haar eie huis. Die blad is gelamineerde hout wat nou al afskilfer van jare se rondswerwe saam met my. Toe ek en my woonstelmaat as jongmeisies ons ouers en vriende onthaal het, was dit op hierdie tafelblad. Die tafel het rond en bont saam met my getrek en is nou nog nie lendelam nie. Mag sy nooi tog ook maar so sterk bly staan!
Skielik onthou ek die onstewige goedkoop planktafeltjie wat in my woonstelkombuisie langs die groen enemmelstofie diens gedoen het in die stormagtige jare van my laat-twintigs. Wat sou daarvan geword het? Waar is die mandjietafeltjie wat my jare lank gehelp het om bo in kaste by te kom? Die koffietafel met die bal-en-klou-pote? Kleiner meubels is so weerloos, hulle word so maklik agtergelaat.
Dit gebeur nie sommer met ‘n lessenaar nie: lessenaars word amptelik aan nuwe bewoners oorgedra, soos wat met ‘n digtersvriend se lessenaar gebeur het. Ek het so gehoop dat die muse saam met die tafel sou kom, maar nee – steeds kan ek nie dig nie…
My pa se lessenaar het wel iets van sy hardwerkendheid oorgedra – lange ure se werk het ek op daardie tafelblad ingesit… Deesdae sit ek en speel op die krakende lessenaartjie van my tannie en soms sit my kleindogtertjie op my skoot en YouTube kyk. In die sagte hout het sy met ‘n balpunt gaatjies gedruk; dalk wonder iemand nog eendag wat daar gebeur het.
In my dogter se tweede huis – ‘n yslike “apartment” wat vir hulle as huisouers gereserveer is − staan ‘n pragtige nuwe eetkamertafel: donker hout met hoë pote, waarby vier swaar houtstoele pas. Daar kon ek met my “stars ‘n stripes”- fidget spinner sit en speel. Ag, ek verlang so na haar.
Haar naam is op die tafel van my hart geskryf.