Dit begin onskuldig. Dis dalk ’n pilletjie om die pyn te verdoof of die slaap te laat kom. Môre weer; en die dag daarna.
Die dag daarna sommer twee, en daarna nog meer . . . Af en toe wonder jy dalk of jy die middels misbruik, maar dan kry jy dit weer nodig en probeer van daardie kommer vergeet.
Hoe gebeur dit dat iemand wat ’n doodgewone, eintlik gesonde lewe lei verslaaf raak aan oënskynlik onskadelike medikasie wat jy sommer oor die toonbank kan koop of wat ’n dokter eens voorgeskryf het toe jy dit regtig nodig gehad het?
Die dag in 1994 toe sy tydens ’n staptog saam met vriende langs die Oos-Kaapse kus met rugsak en al by ’n steil, sanderige helling afgly en haar rug beseer, was sy gelukkig dat sy nie in die hospitaal beland het nie.
Die skynbaar onskadelike pille wat sy by die apteek gekoop het om haar rugpyn te verdoof het vir haar ’n groter ­gevaar ingehou as daardie val.
“Dit het baie onskuldig begin. Die dokter het vir my ’n pynpil voorgeskryf. Eers het ek elke dag net twee pille vir die pyn gedrink, maar later het ek gevoel twee is nie doeltreffend genoeg nie. Stadig maar seker het dit ál meer geword,” vertel die 65-jarige handboekskrywer van Kaapstad.
“Ek sou elke dag van Seepunt af ver ry, selfs tot in Vishoek, om dit by verskillende apteke te kry. Ek het later goed geweet wie rekord hou (van kodeïen­verkope) en wie nie. As jy verslaaf is, raak jy baie geslepe. Jy gee nie om wat jy moet doen en hoe ver jy moet ry om dit te kry nie; jy sál dit kry. Teen die einde het ek 16 pille per dag gedrink.”
Sy erken sy het later nie meer die pille teen pyn gesluk nie, maar ter wille van die verdowende uitwerking daarvan.
Werkdruk het ook ’n rol hierin gespeel. Haar verslawing het nie net haar gesondheid geknou nie; dit het haar in ’n ander mens verander.
Mettertyd het sy ’n kluisenaarsbestaan begin lei. Soms was sy so aggressief dat sy oor die geringste dingetjie mense oor die foon verskree het.
Ná haar ineenstorting in 2014 weens die skade wat die kodeïen in die pynpille aan haar lewer aangerig het, is sy in die afdeling vir chemiese afhanklikheid van ’n rehabilitasiekliniek in Kaapstad op­geneem.
“Toe ek eindelik skoon was, moes ek met baie mense sake regmaak. Ek het weer die klein dingetjies in die lewe begin geniet.”
Volgens dr. Nadine Harker, ’n wetenskaplike verbonde aan die Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad, ly 29,5 miljoen mense wêreldwyd aan dwelmverwante steurings, en ­opiate is die skadelikste middels.
Die beskikbare plaaslike statisitieke oor die misbruik van medikasie is net die puntjie van die ysberg, meen David ­Bayever, ’n dosent in aptekerswese aan die Universiteit van die Witwatersrand en die voorsitter van die raadgewende liggaam Central Drug Authority.
Maar selfs iets oënskynlik onskuldigs soos pynpoeier of hoesstroop hou die gevaar in dat dit mettertyd ’n ongesonde gewoonte en eindelik ’n lewensgevaarlike verslawing kan word.
Selfs al spring jy verslawing vry, kan dit weens die skade aan organe soos die niere en lewer dodelike gevolge hê.
Wanneer moet die gevaarligte begin flikker dat daardie medisyne waarna jy gereeld gryp jou eintlik meer kwaad as goed doen? Hoekom is dit gevaarlik, en waar lê die grense vir gebruik?
“Enige pynpil se aanwysings sal vir jou sê jy moet dit nie langer as 10 dae gebruik nie. As jy voel jy moet meer drink, is daar gewoonlik ’n groter probleem wat die pyn veroorsaak en moet jy by ’n dokter uitkom.”
“Kodeïen is ’n doeltreffende pynmiddel en betreklik veilig, mits daar by die regte dosisse gehou word,” beklemtoon Lorraine Osman, woordvoerder van die Aptekersvereniging van Suid-Afrika.
Lorraine waarsku dit is maklik om dosisse te oorskry wanneer ’n mens self medisyne toedien en byvoorbeeld ’n kombinasie van twee middels gebruik wat albei kodeïen bevat.
Slaapmiddels is hoofsaaklik voorgeskrewe medisyne; daarom moet die gebruik daarvan deur ’n dokter of psigiater gemonitor word. “’n Mens moet by die voorgeskrewe dosis hou,’’ beklemtoon David.
In hoesstroop het ko­­deïen twee funksies: Dit verlig pyn en onderdruk ’n lastige hoes, sê David. Maar ’n mens moet ophou om die hoesstroop te gebruik wanneer die hoes opgeklaar het, voeg hy by.
“As jy ná 10 dae steeds hoes, moet jy by ’n dokter uitkom, want dan is daar waarskynlik ’n ernstiger onderliggende probleem.”
Kenners maan oormatige gebruik ?sal op lang termyn die organe, veral die lewer, beskadig. David maan dit is juis waarom jy die aanwysings op die bottel hoesstroop moet lees en streng gehoor­saam, veral as die stroop alkohol en kodeïen bevat.
Die meeste nievoorskrif-­medisyne bevat kodeïen, verduidelik hy. As jy dus op een slag verskillende soorte medikasie inneem, kan jy meer kodeïen inkry as wat jy besef.
David waarsku egter dat die oormatige gebruik van anti-inflammatoriese middels veral skadelik vir die hart kan wees. Van dié middels is gewild onder vroue om menstruele pyn te verlig.
“Vroue moet by die aanbevole dosis bly en dit net vir die vyf tot sewe dae gebruik terwyl hulle menstrueer. As dié middels nie verligting bring of die simptome laat opklaar nie, kan dit dui op ’n ernstiger probleem.”
Hy waarsku baie mense sluk dié soort pille sonder om vas te stel wat die eintlike oorsaak van hul pyn is.
As jy gedurig pyn verduur, moet jy ’n dokter raadpleeg. Wanneer anti-inflammatoriese middels en pynpille saam gebruik word en albei bevat kodeïen, loop jy ook gevaar om te veel daarvan in te kry.
As jy ’n anti-inflammatoriese middel met kodeïen gebruik, is dit die beste om dit met ’n pynpil te kombineer wat parasetamol bevat, maar geen ko­­deïen nie.
Verslawing aan medisyne kan ’n onskuldige oorsprong hê, soos wanneer jy pynpille ná ’n ernstige besering begin gebruik of soms ’n slaappil neem om jou aan die slaap te sus.
As jy ervaar dat jy ál gereelder of ál groter dosisse moet neem om dieselfde uitwerking te kry, moet die gevaarligte begin flikker.
Nog ’n waarskuwingsteken is as jy ’n middel begin drink om ’n ander rede as waarvoor dit eintlik bedoel is.