Monument herdenk Kaapse rebelle - Voertaal
Dié monument, die simboliek daarvan, en die mense van die Kaapkolonie wat betrokke was by dié oorlog in die Transvaal en die Oranje-Vrystaat, is onlangs bespreek op ’n byeenkoms van Orde van den Prince se Kaap de Goede Hoop-afdeling, by die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Nederland en Vlaandere in Kaapstad.
Tussen stukke graniet van verskillende teksture en groottes wat die verskillende mense verteenwoordig, kan besoekers by Laborie opstap na die monument. ’n Plek wat ’n mens nie in een foto afgeneem kan kry nie.
Carel Stander, ’n stigtertrustee van die monument, verduidelik: “Die manlike figuur beeld die Kaapse rebel wat die burgers in die Noorde gaan steun het, uit. Sy naaktheid impliseer hy is gestroop van die toevallige, oppervlakkige verskille tussen individue en omstandighede en beklemtoon daarmee die essensie van die Kaapse rebel.
“Hy staan met sy rug teen ’n muurhoek van pantsergraniet. Die granietpanele agter hom is simbolies van die ondeurdringbare beperkings waarmee die owerheid deur die genadelose krygswet die rebel se voortbestaan en menswees ontwrig en hom in ’n hoek dryf.”
Oorkant die man staan ’n vrou. Andries Domberg, ’n argitek, verduidelik dat net soos die man se kop kaalgeskeer is, is die vrou s’n ook. Dit is simbolies van rou. Sy is toegedraai in wat na doeke lyk tot by haar voete. Volgens hom moet die monument jou emosioneel betrek en laat dink. Dit is ’n ervaring. Die toedraai van haar liggaam is simbolies van wette en voorskrifte wat haar vasgebind hou. Sy is sonder stemreg en dus polities geneutraliseer. Haar gesig en liggaam is redelik androgenies.
Die glasmure is ook simbolies van die Afrikaners se lojaliteit teenoor hulle volksgenote in die Boererepublieke. Dié in die Kaapkolonie was gedwing om ’n keuse te maak tussen onderdanigheid en lojaliteit aan die Britse koloniale regering en lojaliteit aan hulle gees- en bloedverwante in die republieke. Die rebelle het laasgenoemde gekies, vertel Stander – dié mense het vryheid en reg kies.
Vanjaar is dit 120 jaar ná die begin van die Anglo-Boereoorlog (ABO). Bertus Steenkamp, ’n afgetrede generaal-majoor, het vertel hoe dié oorlog en die besluite wat daarna geneem is “tot vandag nog ’n invloed op ons het. Dit was werklik ’n groot oorlog.”
Die letterkundige Dorothea van Zyl het vertel hoe twee van die belangrikste vergaderings by Laborie plaasgevind het. Op 27 Junie 1900 het sowat 550 vroue van heinde en verre gekom en 52 telegramme van steun is ontvang. Elizabeth Roos, die vrou van die destydse saakgelastigde van die NGK in die Kaapkolonie, het ’n vurige toespraak gelewer teen die verwoesting van die oorlog en die swak behandeling van die rebelle.
Daar is op 10 November dieselfde jaar weer ’n vergadering op Laborie gehou, en dié keer was daar 1 500 vroue en Roos was die voorsitter. Leipoldt het in ’n nuusbrief skryf, vertel Van Zyl, hoe vroue uit alle dele van die Kolonie onder die blaarryke eike vergader het. Daar was selfs ’n oorvol, spesiale trein uit die Kaap en karre het vroegdag al opgedaag.
Marie Koopmans de Wet het ’n vredespetisie met 16 750 handtekeninge probeer voorlê aan koningin Victoria, maar dié het glo later ontken dat sy dit ontvang het. De Wet en Hobhouse het saam met komitees gewerk om kos, klere en ander middels in te samel en De Wet se huis is as versamelpunt vir die goedere gebruik. Hier is dit verpak en na die konsentrasie- en krysgevangekampe gestuur, en uiteindelik is De Wet onder huisarres geplaas.
Cecil John Rhodes het De Wet voor die oorlog genader met ’n plan om ter wille van ’n tremroete ’n punt van die kasteel af te breek. Haar reaksie was: “Sê aan mnr Rhodes sy neus is ook ’n puntjie van sy gesig. Laat hy dit afsny en dan in die spieël kyk.” Later sou Rhodes sê die vrou is gevaarliker as Onze Jan Hofmeyr van die Afrikaner Bond, vertel Van Zyl.
Van Zyl vertel dat Leipoldt in een van sy “Brieven uit de Kaap Kolonie” oor oorlogsnuus vir die Nederlandse dagblad Het Nieuws van de Dag geskryf het: “Later sal die Boer wel insien dat die vrou ’n plek in die politiek behoort te hê waar sy vir hom baie kan beteken en hoe eerder hy haar hierdie plek gee, hoe beter sal dit vir die toekomstige Suid-Afrika onder eie vlag wees.”
Later het dit tyd geraak om stemreg aan vroue te gee: in 1918 aan vroue in Australië, Brittanje, Noorweë, Denemarke, Ysland en Kanada; in 1919 in Nederland en België; in 1920 in Amerika; en in Suid-Afrika eers in 1930 (net aan wit vroue). “Dit is nogal skandelik dat die teenkanting in die 1920’s gekom het in Suid-Afrika uit die geledere van die Gereformeerde Kerke, dieselfde kerke waarin so baie vroue so ’n enorme rol gespeel het gedurende die ABO,” het Van Zyl gesê.