BO: Een van die skouspelagtigste foto's van die verre buiteruimte wat ooit deur die wentelende Hubble-ruimteteleskoop geneem is. Dit herinner 'n mens selfs aan Vincent van Gogh se beroemde skildery' "Sterrenag" en is 'n uitdyende ligkrans om 'n afgeleë ster met die naam V838 Monocerotis (V838 Mon). Die beeld is in Februarie 2004 verkry.
Elkeen straal sy eie lig uit wat deur onstuimige atomiese woelinge in sy kraakwarm kern opgewek word. Hulle lyk maar net so klein omdat hulle so ver is.
En hulle lê werklik oor ontsaglike afstande van mekaar af in die heelal versprei. Trouens, ’n mens kan jou daardie afstande nie voorstel as jy bloot in kilometers dink nie.
REGS: Daar is verskillende soorte sterre. Hierdie een is ’n sogenaamde rooi dwerg. Rooi dwerge lyk rooi omdat hul oppervlaktemperatuur baie koeler is as die sterre wat soos ons son is. Hulle is waarskynlik die volopste van al die soorte sterre, maar is so dof dat hulle dikwels nie raakgesien word nie. Rooi dwerge lewe ook die langste van alle sterre, omdat hulle hul waterstof so bitter stadig verbrand.
Ons hou egter maar by die woord sterrestelsel. Dis die bekende woord en ’n mens sal maar eers moet kyk of die naam galaktika ook in die taal van die leke sal posvat!
Sterrestelsels het verskillende fatsoene. Die Melkweg en sy naaste groot buurman, die sterrestelsel Andromeda, is spiraalvormig. (Van die aarde af sien ons egter nie die Melkweg se spiraal nie, want ons bekyk ons eie sterrestelsel van die sykant af).
Die naaste bure van die Melkweg is die twee kleiner sterrestelsels wat die Magellaanse Wolke genoem word. Aangesien hulle by die Kaap die Goeie Hoop met die blote oog gesien kan word en soos dowwe wolke lyk, word hulle ook die Kaapwolke of Kaapse Wolkies genoem.
AS jy op ’n wolklose aand die sterre mooi bekyk, sal jy sien dat hulle nie dieselfde lyk nie. Sekeres is nie net helderder as die ander nie, maar hul kleure verskil ook. Die helderheid hang af van hul grootte, hittegraad en afstand van die aarde; die kleurverskille—rooi, geel, blouwit—hou verband met hul temperature.
Van die skouspelagtigste voorwerpe wat al deur middel van teleskope afgeneem is, is die dik wolke van glimmende gas en stof wat tussen die sterre versprei lê. Hierdie wolke word newelvlekke genoem. Hulle is sigbaar wanneer die gas gloei of as die stof die lig van nabygeleë sterre weerkaats.
’n Ster word gebore uit ’n newelvlek wat begin krimp. Die stof en gas word deur swaartekrag saamgetrek om ’n bal te vorm wat in die kern verdig en uiters warm word. Uiteindelik word kernreaksies in die kern aan die gang gesit en die gas begin gloei. Lig en hitte word uitgestraal. ’n Ster is gebore.
Een van die bekendste newelvlekke is die Groot Newelvlek in Orion. ’n Groot aantal sterre is waarskynlik besig om daar gestalte te kry. Nog ’n beroemde newelvlek is die Krap, só genoem omdat dit—deur die teleskope van die 19de eeu bekyk --- aan ’n krap herinner het. Vandag lyk dit egter nie soos ’n krap nie.
Die skouspel van die jaar 1054 het net 21 maande geduur, maar die oorblyfsels van die ontploffing kan vandag steeds gesien word in die helder gaswolk wat as die Krap-newelvlek bekend staan.
Net voor die vorige dekade, in 1987, was daar groot opgewondenheid onder sterrekundiges oor ’n nuwe supernova aan die suiderhemel—die helderste soortgelyke ontploffing sedert 1604. In sterrestelsels soos die Melkweg is daar wel nagenoeg elke dertig jaar ’n supernova, maar sowat vier in duisend jaar word met die blote oog gesien.
Waarom sterf party sterre dan met so ’n verskriklike knal? Wetenskaplikes reken dit hou verband met ’n versteuring van die ewewig tussen ’n ster se swaartekrag en die intense energie in sy kern. Alle sterre ontplof egter nie aan die einde van hul dae nie. Dit lyk eerder of ons eie son in die verre toekoms kan uitbrand as dat hy ooit kan ontplof.
Maar in die hemelruim is elke dood die voorspel tot ’n geboorte, want die puin van die supernovas is ook die boustof vir nuwe sterre.
’n Gravitasiekolk, sê hulle, is die begraafplaas van ’n ster wat ineengestort het. Dit word gevorm wanneer ’n reuse-ster as ’n supernova ontplof en die kern van die ster so dig saamgepers word dat niks, nie eens lig, aan sy swaartekrag kan ontsnap nie.
Só kan ons in ons gedagtewêreld na die verste sfere van ons ontsaglike ruimte toer, maar vir ons menseverstand bly die allergrootste deel van die wonderlike skepping steeds onbegryplik en verborge.