Die epiese stryd tussen Boer en Brit iets meer as ’n eeu gelede vorm die agtergrond van die geroemde musiekblyspel Ons vir Jou Suid-Afrika, geskryf deur Deon Opperman in samewerking met Sean Else, met musiek deur Johan Vorster. Vanweë die suksesvolle speelvakke van die stuk in die Staatsteater in Pretoria, is dit geleë dat ook jong Suid-Afrikaners breedvoerig vertel moet word van die uiters belangrike gebeurtenis in ons geskiedenis wat hom van 1899 tot 1902 afgespeel het. Sonder enige kennis van die Anglo-Boereoorlog kan die verhaal van ons land immers nooit ten volle verstaan word nie...
• Die eerste paar maande van die oorlog tot met die koms van die 1900’s word in hierdie deel behandel. En ons kry ’n vars blik op dié gebeurtenis wat so lank net as ’n “witsmansoorlog” beskou is. In werklikheid is wit en swart saam in die bloedige stryd ingesleep, met geweldige opofferings, lyding en ontberings vir Suid-Afrikaners van alle groepe...
DIT was ’n tyd van goud en glorie. Dit was ook ’n tyd van bitterheid en nyd. Toe het dit uitgeloop op ’n bloedige stryd wat nie net die aangesig van Suid-Afrika onherroeplik sou verander nie, maar wyd en syd oor die aardbol belangrike reperkussies sou hê.
Die Anglo-Boereoorlog (ook die Tweede Vryheidsoorlog genoem) is, soos alle oorloë, veroorsaak deur ’n botsing van onversoenbare ideale. Vandag, meer as ’n eeu later, kan ons met heeltemal ander perspektiewe daarop terugkyk.
In hierdie aflewering, die eerste in ’n reeks, word die oorsake en eerste paar maande van die oorlog behandel. In ander aflewerings sal die verdere geskiedenis vertel word. Maar daar word ook gekyk na wie die vegters was… en na die onbesonge helde van die oorlog.
DIT was die laaste helfte van die negentiende eeu en die Britse imperialisme was op sy hoogtepunt—ook die droom om Afrika te verower, om die Britse vlag letterlik van die Kaap tot Kaïro oor hierdie vasteland te laat wapper.
Die Kaapkolonie was natuurlik lank reeds Britse besit, ook Natal was Britse gebied, maar die groot vlieg in die salf vir die Britte was die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal). Met sy ryk goudvelde en strewe na volkome onafhanklikheid het die Z.A.R.—en die ander Boere-republiek, die Vrystaat—die Britse oppergesag in Suid-Afrika met hardnekkige teenstand uitgedaag.
BO: Vegtende Boere tydens die eerste groot militêre kragmeting tussen Boer en Brit (die sogenaamde Eerste Vryheidsoorlog van 1880-’81), soos hulle 1881 in die Illustrated London News uitgebeeld is. Hoewel dit ’n oorlog genoem word, was dit ’n beperkte kragmeting met sporadiese gevegte, wat slegs ’n week of tien geduur het. Die Boere, wat verwoed om hul onafhanklikheid geveg het, het geen leër gehad nie en die weerbare manne in die verskillende distrikte sou hulle bloot in kommando’s organiseer en hul eie offisiere kies. Elke man het sy eie geweer, gewoonlik ’n jaggeweer, en sy eie perde gebring. Brittanje het inskiklik geraak en ’n wapenstilstand beveel toe dit blyk dat die Britte die Boere nie sonder aansienlike militêre ingryping, en koste, sou kon oorrompel nie. Die ontdekking van goud in 1886 aan die Witwaters­rand sou Brittanje egter met hernieude groot belang­stelling na Transvaal laat kyk...
Transvaal word aan sy wesgrens ingesluit deur die anneksasie van die republieke Stellaland en Gosen in 1885, en aan sy suidoostelike grens deur die anneksasie van Zoeloeland en uiteindelik ook die hele kus tot aan die Mosambiekse grens. Net deur die Portugese hawe Delagoabaai het Transvaal se pres. Paul Kruger nog ’n poort na die see. In 1895 word ’n spoorlyn soontoe voltooi, wat die ekonomiese struwelinge in Suid-Afrika vererger.
Vir die Kaapkolonie se eerste minister en Suid-Afrikaanse voorvegter vir die Britse imperialisme, Cecil John Rhodes, lyk dit of sy wens dat die Britse vlag oor die ganse Suid-Afrika sal wapper ’n blote lugkasteel gaan bly. Hy gebruik dus aan die einde van 1895 die griewe van die Uitlanders in Transvaal om dr. Leander Starr Jameson uit Betsjoeanaland ’n inval in Transvaal te laat doen.
DIE krygswet word in Transvaal afgekondig en pres. Steyn roep in die Vrystaat sy burgers op om te veg. Die Vrystaters is daartoe verbind om die Transvalers te steun ingevolge ’n politieke verdrag wat hulle in 1897 gesluit het. Daarvolgens sou die twee Boererepublieke mekaar steun indien hul onafhanklikheid bedreig word.
In die begin van die oorlog is daar egter hoogstens 35 000 onder die wapen. Hierdie leër kom algaande teen ’n groot Britse oormag te staan, wat teen die einde van die oorlog altesame 448 725 man tel.
Maar weens eensydige beklemtonings in die geskiedskrywing is die aandeel van ander belangrike deelnemers (en slagoffers) van die oorlog tot betreklik onlangs nog so te sê vergeet. Só het dit ’n tyd gelede maar eers wyd bekend geword dat swart Suid- Afrikaners in groot menigtes by die stryd betrokke geraak het, al is die oorlog algemeen as ’n “witsmansoorlog” voorgestel en al het sowel die Boere as die Britte aanvanklik saamgestem dat dit nie van swart mense vereis sou word om die wapens op te neem nie.
In die loop van die oorlog is nagenoeg 100 000 swart mense in verskeie hoedanighede deur die Britse magte aangestel, terwyl minstens 10 000 swart mense die Boere-krygers vergesel het. Swart verkenners het hulle byvoorbeeld onderskei in die versameling van inligting vir altwee die strydende magte.
Toe Buller in Natal aankom, is die Boere self op die terugtog om die Britte noord van die Tugela in te wag. Die beleg van Mafeking pen duisende burgers aan genl. Cronjé se wesfront vas, en die suidelike front is bloot ’n defensiewe maatreël deur die Boere-magte in die Kaapkolonie om Britse troepebewegings te stuit.
LINKS: Lord Roberts. Hy is deur die Britte “lord Roberts of Kabul and Kandahar” genoem, vanweë sy militêre suksesse in dié plekke in Afganistan. Die spitsvondige Boere het spottenderwys van hom gesê: “Hy is miskien lord Roberts van Kan-daar (Kandahar), maar hy is nie lord Roberts van Kan-hier nie!” En tog het sy koms na Suid-Afrika niks goeds vir die Boere voorspel nie.
Van die oomblik dat die twee Britse lords in Suid-Afrika voet aan wal sit, is dit duidelik dat daar ’n radikale verandering gaan wees in die manier waarop die oorlog gevoer word. Kort voor lank, byna in die begin van die 1900’s, begin die gety teen die Boere dramaties keer.