Vincent van Gogh het vir ons die Noord-Brabander verewig in sy lugubere siening van ‘De Aardappeleters’ - die felle weergawe van 'n deur swoegende arbeid en armoede verstompte mensheid. Wat 'n primêre lewensdrang straal daar egter uit die verdierlikte tronies, uit die verswoegde lywe. Antoon Coolen beeld ons hierdie selfde mensheid uit, en sy siening is verwant aan die van Van Gogh - hoewel nie só fel, gee hy dieselfde elementêr-menslike weer.
Net so fel is Nol se onbedwingbare opwelling uitgebeeld as hy na sy vrylating die kluisenaar amper verwurg. Sy gevangenistyd word ons nie beskryf nie. Wel die lief en leed, die tragiek en die humor wat sig gedurende die jare in sy dorpie afspeel. Aangrypend is die foltering van die arme Fons deur sy tirannieke vrou, dikke Willemien van wie hy so'n lyflike afsku het. Op sy vreeslike siekbed het hy angsvisioene wat herinner aan die naturalis van die angs, Jeroen Bosch, aan wie Coolen hierdie boek opgedra het.
die harde, stugge Brabantse dialek oorgeneem het. Tog kry ons hier nie ‘kleinmalerei’, 'n presieuse realisme nie. Die skrywer se aandag is daarvoor te veel op die dieper wese gerig. En sy roman styg ver bo die kleine, die toevallige van die milieu uit. Bo hierdie dorpie met sy duistere leed, sy troebele vreugde, draai steeds die meulewieke, ‘in geluidlooze kanteling’ - simbool van die ewige, die tydelose.
Pragtig beeld Coolen telkens in sobere trekke die ewige natuur uit, die raamwerk waarin hierdie verhaal speel. Hier het die gees van die Brabantse landskap in sy prosa gevaar. Ek haal hier 'n gedeelte aan uit 'n paar bladsye wat ek graag in hulle geheel sou oorgeneem het:
Die belangrikste opstel uit die tweede afdeling ‘Uit het Heden’ is seker ‘Een nieuwe formule’, waarin 'n interessante en insiggewende beskouing gegee word oor die kubisme, waarvan hy die strewe en die swakheid baie simpatiek belig. Interessant is ook die essay oor Henk Wiegersma, wat 'n figuur van betekenis is.
Soos begryplik is, laat die geheel 'n fragmentariese indruk na. Wat die waarde van die boek, veral vir die Afrikaanse leser, baie verhoog, is die vier-en-sestig reproduksies agterin.
August Vermeylen het in sy mooi studie ‘Van Gezelle tot Timmermans’ 'n beeld gegee van die beweging wat gedra is deur die tydskrif ‘Van Nu en Straks’, wat kort na 1890 in Vlaandere die woord begin voer het. Vermeylen se uitgangspunt was Guido Gezelle, en hy het die nuwe Vlaamse letterkunde uitnemend gekarakteriseer en die hooffigure in enkel lyne duidelik geskets. Hierdie by uitstek individualistiese beweging hang ten nouste same met die Beweging van Tagtig in Noord-Nederland, en 'n leier soos Kloos moet op Vermeylen, as leidende kritikus in die Suide, groot invloed gehad het. ‘Van Nu en Straks’ het dieselfde verfrissing oor die Vlaamse Kultuurlewe laat gaan wat ‘La Jeune Belgique’ oor die Frans-Belgiese lettere gebring het.
Paul Kenis het in bogemelde besonder helder geskrewe werk vir ons, in aansluisluiting by Vermeylen se boekie, 'n beeld gegee van die Vlaamse letterkunde nà ‘Van Nu en Straks’. Hierdie Vlaamse letterkundige mag nie so 'n mooi, harmoniese, kleurryke prosa as Vermeylen skrywe nie, maar hy het 'n rustig betogende manier, en die skrywers wat hy vir ons teken, word vir ons simpatiek omdat hy hul werk so simpatiek belig. Sy taak was moeilik, want die ontwikkelingslyn van die Vlaamse Letterkunde oor die bitter oorlogsjare heen, is nie so maklik te volg nie, en tog skif die skrywer sy stof
In Vlaandere is die tydperke van ‘ismes’, van gewaagde proefnemings al weer agter die rug, en daar word na aansluiting by die tradisie gesoek. Daar is weer behoefte aan orde, en die jongste skrywers wil veral eenvoudig, direk en saakryk wees. In ‘Wachtvuur’, die jongste tydskrif van enkel skrywers, heet dit o.a. dat kuns, die kristallisering van die lewe van die kunstenaar, niks anders kan wees as die weergawe van sy diepste en innigste belewing nie. En die graad van skoonheid word bepaal deur die graad van vitaliteit van die belewing en deur die moontlikheid om dié bewoënheid te verstoflik in die enigste passende vorm. Dit moet die kunstenaar dan deur sy eie evolusie vind - maar die jongeres soek dit digter by die tradisie dan die geslag wat hulle voorafgegaan het.
Nà die lees van hierdie werk, waarin getuig word van 'n wakker lewe op letterkundige gebied, moet ons onwillekeurig vra: waar is die jongeres in Suid-Afrika?
By die beoordeling van poësie moet ons altyd versigtig wees om nie van 'n ander te verlang dat hy presies soos ons sal wees nie, dat sy werk in alle opsigte ooreenstemming moet toon met wat ons innerlike eis nie. Die taak van die kritikus hier is veral om hom volkome in te lewe in die poësie wat hy moet beoordeel, en om dan onbevooroordeeld daardie digter se poësie te karaktiseer. En tog het die kritikus net sy subjektiewe gevoel om hom te lei; daaronder is daar dan ook naas of in die objektiewe karakterisering die subjektiewe waardering of veroordeling.
Die gedigte in bogemelde bekroonde digbundel van die Vlaamse digter Herreman bekoor my persoonlik nie veel nie, en tog: in sommige kringe is dit baie geprys en veral geroem as poësie wat die lewe ‘tot op die draad’ gee. Dit is ligte werk hierdie; die kleure is nooit diep, die emosie vloei nooit wyd nie. Waar die diep ernstige jong Vlaamse digter Van der Voorde sonder omweg sy geestelike ervaring vir ons meedeel, daar doen Herreman dit nie. Hy spot altyd met eie verlange, hy is vol selfironie, en soos 'n belleblaser is hy net tevrede om die ligtende seepbel voor hom te sien en bly te geniet van sy kort bestaan, al is daar 'n vreemde onrus in sy hart oor die kortstondigheid van die skone.
Maar wat hinder in die gedigte is die gebrek aan 'n dieper toon, 'n voller agtergrond. Die digter wil in enkele verse 'n emosie konsentreer, hy soek na gespannenheid, na die flitsende wat in die korte, die intensiewe lewe. Maar ek vra my af wat in 'n gedig soos die volgende skuil:
Het ons hier nie te doen met 'n opsetlik nagejaagde eenvoud - iets wat, b.v., vreemd is aan 'n gedig soos ‘Beatrijs’ - met 'n gebrek aan wesenlike erns wat die digter nie vry laat pleit van ligsinnigheid nie?
tydskrifte verskyn het, veral in die afgelope jaar, terwyl 'n paar bekende skrywers spesiaal 'n stuk vir hierdie geleentheid geskrywe het.
Die twee bundeltjies word hartlik verwelkom en kan vir verskeie doeleindes aanbeveel word, vir skoolgebruik, vir ontspanningslektuur, vir kunsgenot.
Die kuns van die Hobsons het ingeset met 'n hoogtepunt. Hulle het gedebuteer met die suiwer en mooi werk ‘Kees van die Kalahari’, waarin die hele dierelewe van die Kalahari, met al sy bittere, meedoënlose wreedheid in die stryd om die bestaan, met al sy intieme gesinsliefde en trou, sy sluheid en geestige ratsheid, dramaties beleef word deur die outeurs en deur hul lesers en vanself simbool word van menslike stryd en liefde en begeertes, net soos die sober getekende ‘spel van minne’ van die twee rooijakkalse in die grootse, misterieuse Kalahari-natuur diep-menslike simboliek geword het. Dat ‘Skankwan van die Duine’ nie hierdie hoë peil sou handhaaf nie, was te verwagte: immers die Boes-
In ‘Op die Voorposte’ verras die Hobsons ons met... 'n intrigeroman! Nogal 'n historiese roman! Dit speel in die troebele dae waarin die twee republieke Stellaland en Gosen tot stand gekom het, en het as held 'n karakter wat ge-inspireer is op die historiese figuur van die berugte perdedief Scottie Smith. Ons kry hier 'n egte intrige-roman: 'n held met al die deugde en vermoëns wat hom verhef bo sy medemense, 'n roofridder wat die verdrukte en onbevoorregte te hulp kom; en as milieu wat onbegrensde moontlikhede oplewer, die wettelose wêreld van die ‘wildebeesvreters’, waarin hy telkens op die mees onverwagte wyse kan ingryp vanuit sy misterieuse woonplek in die onmeetlike Kalahari. Aan spannende momente en avonture ontbreek dit dan ook nie.
En tog moet ons hierdie roman nie op een lyn gaan stel met ‘Johannes van Wyk’ en sy talryke nasate nie. Die pedagoog sal 'n vergelyking tussen hierdie boek en b.v. ‘Oorlog tussen twee Dokters’ van onskatbare waarde vind om die leerling die verskil te laat besef tussen blote ontspanningslektuur sonder enige psigologiese waarheid en 'n intrige-roman geskep deur 'n kunstenaar. In ‘Op die Voorposte’ is lokale kleur - uitbeelding van die tydgees; wat meer is: hier is dramatiek - die morele konflik in die siel van die held. Wel word Le Roi later te veel 'n wondermens, maar hy bly ons belangstelling behou deur die bitter stryd wat hy in sy siel uitveg en wat daarmee eindig dat hy, wat hom in die onbesonnenheid van sy eerste eensame jare besoedel het deur te lewe met 'n Barolong-meid, die ethos van die Boerevolk erken en verder weg trek die geheimsinnige Kalahari in. Hoe goed is ook die figuur van Oom Jan Viljee geteken.
Bo alles bied hierdie boek ons werklike vertelkuns; die kunstenaars het daar verrassend in geslaag om hulle stof te beheers, al die gebeurtenisse wat oor 'n tydperk van twintig jaar speel. Hulle besit die in ons literatuur nog so seldsame gawe om in 'n paar bladsye die uiterlike gebeurtenisse snel en hewig te laat afspeel in verband met die sielelewe en die stemminge van die held. Ek doel hier natuurlik op die eerste hoofstukke, want die laaste hoofstukke word alte romanties en avontuurlik -beter gesê: ons het hier met 'n eienaardige tweeslagtigheid te doen. Die eerste helfte gee kuns van 'n heeltemal ander soort as die tweede; die eerste deel bevat die belofte van 'n goeie karakterroman, die tweede deel is die slot van 'n intrigeroman. As slot van die eerste deel doen die tweede deel as te romanties aan. Die skrywers begin met 'n mooi tekening van Le Roi en sy stemminge, hulle wil ons blykbaar die mens teken, maar later gee hulle ons hoofsaaklik sy romantiese dade en lewe, wat blykbaar direk ge-inspireer is op hulle historiese figuur. Daardeur het die werk tweeslagtig geword, en die leser slaak die versugting dat die kunstenaars elkeen van hierdie konsepsies afsonderlik tot 'n harmoniese kunswerk mog uitgewerk het. Nou ontbreek die eenheid, en na die inleidende hoofstukke kom die romantiek van die slot as 'n teleurstelling, terwyl aan die ander kant 'n suiwere intrigeroman wat in ons eie verlede speel, 'n welkome aanwins sou gewees het veral vir ons opgroeiende geslag.
Ons bewonder die knapheid waarmee die skrywers ons sober maar indringend Ronald se stemming daar aan die pier van ‘Die Baai’ suggereer. Dan die kort hoofstukkies oor die lewe op Flinkfontein met die mooi uitbeelding van die plaaslewe en van Oom Jan as tipe van die rusteloos werksame boer. Wat 'n goeie tegniek in die vyfde en sesde hoofstuk, waarin die gebeurtenisse mekaar so snel opvolg. Wat 'n verfrissing, so'n verteltrant, na al die eindelose lang eksplikasies en temerig-uit-
Graag sou ek uitgewei het oor die kernagtige ‘spraak’, die suiwere Afrikaanse woorde en beelde waarvan die skrywers gebruik maak by hulle uitbeelding van die plaaslewe. Ook die dialoog is oortuigend deur die natuurlike idioom. Dit verras ons des te meer as ons bedenk dat die Hobsons self Engelssprekend is.
‘Op die Voorposte’ is 'n daling na ‘Kees van die Kalahari’, maar dit bring verrassende beloftes; dit kan die wegsak beteken wat aan 'n hoë sprong voorafgaan. Dis ook 'n welkome aanwins in die biblioteek van die algemene leser, vir wie daar op die gebied van die intrige-roman nog geen pitkos bestaan nie.
Ons hier in Suid-Afrika sal dit seker toejuig as die vernaamste Griekse en Romeinse skrywers ook in Nederlands uitgegee kan word soos die Loeb Classical Library of die Association Budé om die geinteresseerde leek in die geleentheid te stel om sy kennis van die klassieke van alle roes skoon te poets. Wat formaat betref, verdien die Loeb Classical Library die voorkeur vir die liebhebber van die klassieke wat 'n skrywer van sy jeug in sy sak wil saamneem om in die wye veld te geniet.
Hierdie Vakwoordeboek van prof. dr. D.F. du Toit Malherbe is 'n gebeurtenis van die eerste grootte in die wetenskaplike en kulturele ontwikkeling van die Afrikanervolk en sy taal. Van onkundige sy het ons so dikwels die aantyging verneem dat Afrikaans geen taal vir die wetenskap is nie, omdat daar geen terminologie bestaan nie. In Amsterdam was daar kort voor die Groot Oorlog 'n wêreldkongres van fisioloë. Die Afrikaanse mediese studente het goedgunstiglik as tolk vir die Engelse besoekers opgetree om hulle tuis te laat voel. Een van hierdie wêreldligte uit die Eilanderyk kon sy verbasing nie verberg toe hy toevallig verneem dat die Afrikaners hulle voorlesings in Amsterdam nie in Engels volg nie, maar wel in Nederlands. Geen wonder dat sy landsman in Parys dit as die grootste openbaring ag dat elke Parysenaartjie van kindsbeen af Frans so vlot kan praat nie. Ook geen wonder dus dat die Fransman antwoord dat die Engelsman nie net op 'n eiland woon nie, maar elke Engelsman is ook 'n eiland. Deur die
Die steekproewe wat ons gemaak het, toon die deeglikheid van die werk. Maar ons moet ook daaraan dink dat die samesteller die hulp van vyf-en-twintig vakmanne gehad het. Ons vertrou dus dat iedereen hierdie Vakwoordeboek in die toekoms aan sy elmboog sal hê en tekortkominge sal aanvul en dit na die samesteller stuur, want ieder dag groei 'n taal se woordeskat, en daarom moet ons almal help om dit so volledig moontlik te maak. Leksikografie is 'n lewenstaak. Geleerdes soos Du Cange en Forcellini het as jong manne met hulle woordeboeke begin en as grysaards dit eers aan die drukker oorhandig. Die regte leksikograaf moet hom dus tot lewenslange dwangarbeid veroordeel as hy sukses met sy werk wil hê - en dit het ou dominee Trom ontgaan - sien Voorberig p. VII.
Ook die uitgewers kom alle eer toe vir die netjiese wyse waarop die drukwerk uitgevoer is. Die letter is helder, en die band stewig en sterk.
polemiek, vlugskrifte vorm hier 'n ‘Fundgrube’ vir die ywerige naspoorder. Veral die Twede Beweging met sy nuwe uitkyk, intensiewer werksaamheid en dieper ontginning van die bodem, wag ook nog op vaslegging in 'n voldrae beeld met regte verhoudinge en gefondeerde karakteristiek. Daarvoor sal die meer indiwidueel gekleurde gegewens van die hand van Adv. J.H.H. de Waal, wat op die oomblik in ‘Die Huisgenoot’ verskyn, nuttig kan wees vir bepaalde aksentueringe en winning van suiwerder perspektief.
Naas reeds deur my aangeraakte kapittels maak ek melding van ander soos: ‘Voorbereidende werk vir die Genootskap van Regte Afrikaners’ (G.R.A.), ‘Oor die G.R.A. en Afrikaans’, ‘Die verband tussen die Eerste en Twede tydperk’, ‘Oor Vereniginge en Afrikaans’, ‘Amptelike erkenning en algemene toepassing’, waarin die skrywer die gang van die Beweginge skets met invlegting van 'n menigte besonderhede in 'n boek bestemd vir studente en skoliere en geskrywe met die doel ‘om die hoofrigtinge van die Afrikaanse Taalbeweging in sy gang tot kragtige openbaringe aan te dui’. Volgens die gestelde bestek mag ons dus g'n grondleggende werk verwag nie; trouens so 'n werk sou heel ander afmetinge moet aanneem.
Die skrywer het 'n eie kyk, bied veel lesenswaardigs en aanvullende stof en beskouinge, lewer bewys van indringende en volhardende arbeid. Op verskeie plekke van die terrein is hy volkome tuis en beskik hy oor genoegsame feite. Maar ek mis in hierdie boek die helder beskouing, die skouende krag wat die eis is van alle oortuiende geskiedskrywing en wat met des te sterker sentrasie-vermoë straal na mate gestelde bestek beperk word. Ek mis die saamvatting van gegewens as veruitwendiging van geestelike dinamiek. Ek mis die kyk wat die groot momente van 'n beweging vat, en die warm, deurtastende karakteristiek wat hulle omlyn, hul aanstuwing en hul verflouing, in groeiende helderheid.
Rondom 1880 is so 'n moment in die gang van die Eerste Beweging. En omstreeks 1896 'n twede toe die rugsteuning van 'n jonger geslag tot nuwe styging bemoedig. Dit is die inluiding van 'n twede tydperk in die Eerste Beweging, 'n organiese groei-moment, en glad iets anders as die verkeerd opgevatte en ongegronde indeling van wyle dr. L. van Niekerk.
Die tekening van duidelike lyne waarby feite en gebeurtenisse in 'n regte lig tree, nadruklegging op die belangrike en ondergeskikmaking van die minder belangrike, waardeur alleen die oorsigtelikheid ontstaan, dit sou 'n metode wees wat 'n mag van besonderhede diensbaar kan maak aan die totaalbeeld sonder dat hulle hinderlik word. Dat die boek hierin tekortskiet, is 'n prinsipiële fout.
Die behandeling van die oorgang van die Eerste tot die Twede Beweging bly 'n moeilike taak. Om helder in die lig te
Tussen 1896 en 1906 lê, afgesien van 'n sielskokkende oorlog, die geestelike voorbereiding van 'n jonger Afrikaanse geslag. In hierdie tyd ontwikkel waardevolle vormkragte in die Bolandse skool en universiteit en - - in die Pretoriase Gimnasium. Wie regte perspektief wil win, sal hierdie stuk agtergrond in sy volle omvang moet ondersoek.
2. Ek glo, die skrywer gaan veels te ver wanneer hy ‘die agteruitstelling van Pannevis’ toeskrywe aan sy ‘onbestendigheid en fanatieke oorywer’ (bls. 55), gesteld al dat die beskrywing op hom sou pas. Die saak is meer kompleks.
5. Prof. Kluge was nie 'n ‘stofdroë taalkundige’ nie (bls. 172), maar stof wat vir leke droog mag lyk, het hy op geniale wyse in voordrag en geskrif laat lewe.
In 'n boek bestemd vir gebruik op skool en aan die universiteit, mag 'n mens, al wou jy ook die resensie-mode in ons land veronagsaam, sekere tekortkominge in taalgebruik nie deur die vingers sien nie. Enige kursivering is op rekening van die resensent.
In: Dit sal opvallend wees hoe min Afrikaners van geboorte aan hierdie bedrywigheid bewus deelneem ‘en lewer nog 'n bewys hoe gering hulle hul eie spreektaal geag het’ (bls. 21) is die onpersoonlike ‘dit’ van die eerste deel nie die onderwerp van die gekursiveerde sin nie.
‘In die valtyd (lees: “tyd van verval”) was die kenmerkende neiginge naas die konsentrasie van mag in die hande van een heerserspersoon die politieke afswaai van die gebaande weg af en soos verkondig in die hooforgaan, waardeur alles wat van die Patriotkantoor en in die nuwere Patriotspelling kom in 'n ongunstige reuk te staan kom’ (bls. 95.).
Dit is genoeg om die skrywer daarop te wys dat hy in 'n moontlike twede druk suiwerder versorging van sinsbou en in die algemeen meer helderheid van segging behoort na te strewe.
Verskeie male tref 'n mens ‘in die eerste geval’ (so o.a. op blss. 28, 37, 65) vir ‘in die eerste plaas’.
Eienaardige vorminge soos ‘wisselredenaars’ (bls. 26) vir sprekers in 'n dialoog en 'n beeld soos ‘wordingsdrempel’ (van 'n volk, bls. 139) is minder gelukkig.