Tydens die Tweede Wêreldoorlog het die indertydse eerste minister, veldmaarskalk Jan Smuts, hom groot onmin op die hals gehaal toe hy verskeie boeke oor die Anglo-Boereoorlog verbied het, maar toegelaat het dat kommunistiese lektuur die land instroom.
Dié spotprent deur T.O. Honiball het op 4 April 1942 in Die Burger verskyn. Dit toon Smuts met boeke en pamflette oor die kommunisme in die hand, terwyl sy eie publikasie, 'n Eeu van onreg, by sy broeksak uitsteek. Die onderskrif lui: ``Dis reg, Harry, veeg daardie ou Boereoorlog stories uit sodat ons kan plek maak vir hierdie vreedsame leesstof.'' Genl. Louis Botha het ook in 1917 'n Anglo Boereoorlog boek verbied.
Dit was verbaas dat dit die eerste keer is dat 'n Afrikaanse boek so 'n skemer lewe moes begin nie. Die titel wat aan my genoem is, was Helkampe deur Ewald Steenkamp.
Nie alleen Steenkamp se boek nie, maar ook etlike ander publikasies oor die Anglo-Boereoorlog het uiteindelik onder die valbyl beland. Reeds in 1939 het speurders ondersoek ingestel na 'n Heldedag viering deur die Vryburgse kultuur vereniging. Die aanleiding was blykbaar 'n simboliese voorstelling in silhoeët van twee vroue in Voortrekkersdrag knielend by 'n konsentrasiekamp graffie terwyl 'n koor Slaap rustig, dapper helde gesing het.
Die boek het 'n goeie resensie van onder andere die bekende joernalis Frederik Rompel ontvang en het blykbaar flink verkoop. In 1941 stuur die sekretaris van die Port Elizabethse skoolraad, P. Armstrong, egter 'n omsendbrief aan skoolhoofde in sy streek waarin hy in opdrag van die militêre owerheid eis dat alle eksemplare van die boek uit skoolbiblioteke verwyder en aan hom gestuur moes word. Dit sou geskied kragtens 'n regulasie dat boeke wat aan enige deel van die gemeenskap aanstoot kan gee, nie deur skole gekoop mag word nie.
Maritz se boek het in 1939 verskyn en die oplaag is taamlik gou uitverkoop. Toe 'n tweede druk ná sy dood (in 1940) in voorbereiding was, is dit vir die duur van die oorlog verbied omdat dit, na Die Burger berig het, "een deel van die bevolking teen die ander ophits''.
Maritz, wat ná die Rebellie van 1915 lank in Duitsland gewoon het, se boek bevat egter 'n bylae wat deurdrenk is van anti-Semitisme. Hy is daaroor aangekla en tot 'n boete van 75 pond of nege maande gevangenisstraf veroordeel.
'n Jaar later is toegeslaan op die ander twee boeke, Helkampe en Ek rebelleer! Beslag is gelê op alle eksemplare ingevolge 'n noodregulasie wat so iets verorden vir publikasies met inligting "wat gebruik mag word om die landsverdediging te strem'' (Die Burger).
Terwyl die inhoud sekerlik wetenswaardig en onthullend is, is Steenkamp se pogings om die boek toeganklik vir 'n breë publiek te maak amateuragtig. Dieselfde kan seker gesê word van 'n owerheid wat daarvoor geskrik het.
Miskien het die skrywer se uitspraak oor die regering se destydse besluit om die Duitse kolonies binne te val nou pas een wêreldoorlog later seergemaak.
Reeds vóór die oorlog is egter al geroep om 'n verbod op 'n Afrikaanse boek oor Britse oorlog wandade. Dit was Sarah Raal se Met die Boere in die veld (1938).
In 'n onderhoud met The Cape Argus hou sy voet by stuk oor die egtheid van haar weergawe en voeg toe: ``Enigeen het die reg om boeke uit te gee en niemand kan hom daardie reg ontsê nie.'' Dit is 'n glashelder uitspraak waarmee 'n mens vandag steeds graag 'n verhaal oor sensuur afsluit.
Hy sê sy oupa Peet du Plooy het vir hom die volgende staaltjie vertel: Oupa en sy neef was op pad terug van Bethulie waarheen die kommandant hulle gestuur het. Teen sononder, in 'n hewige donderstorm, kom hulle op 'n plaas digby die rivier aan. Die huis en skuur was afgebrand. 'n Gedeelte van die skuur se dak het wel ingestort, maar nie gebrand nie. In die skuur was daar heelwat los wol - 'n skeersel wat nie gebaal is nie.
Met die perde buite, onder 'n boom vasgemaak, besluit hulle om daar te oornag. Oupa se geweer val agter die groot hoop wol in en hy besluit om dit daar te laat tot die volgende oggend.
Hulle is voor die geweerlope in die rigting van die rivier geneem en toe al langs die rivier aangejaag. Oupa het vermoed dat hulle na 'n Britse kamp anderkant die rivier geneem en by Aliwal-Noord oor die brug geneem sou word. Toe die soldate later dors word en met hul hande water uit die rivier skep, doen hulle dieselfde. Oom Dokkie loer na hom en wys met sy oë na die rivier wat aan't afkom was en sterk geloop het.
Sonder om te aarsel, duik hulle in die rivier en ry onder die water stroom-af. Die soldate het vloekend en armswaaiend langs die rivier gehardloop, 'n paar sarsies op hulle gevuur, maar verniet. Enigiemand wat die Grootrivier (vandag Gariep) ken, sal weet hoe vinnig die stroom is wanneer die rivier afkom. Ongeveer 'n myl verder, toe die soldate die aftog blaas, klim hulle uit en gaan lê op die wal - pootuit!