Soms is staan te stewig
Klik op boekomslag om by kalahari.net te bestel!
Watervlerk, deur Ilse van Staden. Tafelberg, Kaapstad, 2003.
(Slapband, 60 bladsye, ISBN: 0-6420-4119-0. R79,95.)
Watervlerk van Ilse van Staden is n merkwaardige debuutbundel. Die sekure beheer van Afrikaans is opvallend, veral teen die agtergrond van die hedendaagse tendens in Afrikaanse tekste om Engels te laat saampraat vir genuanseerde segging. Hierdie anderssoortige stemmigheid in Watervlerk is egter nie net kenmerkend van die taalgebruik nie, maar ook van die inhoud van hierdie versameling deurdinkte gedigte.
Maar die leser word nie sommer geheg aan die vier en vyftig gedigte in die goedversorgde boek nie. (D)i� w�reld is ons woning nie, n versre�l uit Gegrond, eggo die Totius-gedig, maar ook die w�relduitkyk wat hierdie bundel kenmerk. n Bewussyn van die beperkinge van aardgebondenheid, van gegrond wees, sluit terselfdertyd n wegkeer van en onttrekking aan die alledaagse, gekultiveerde w�reld in.
soos ongevleuelde wesens
daglank in die grond in,
word swaar en donker energie�
wat voete, onder andere, geanker hou
aan dit wat oppervlakkig bekend is.
op n relatiewe bodem,
droom ongegronde drome
en vlieg en myn en duik
onrustig, rusteloos, benoud
 di� w�reld is ons woning nie.
Dis net die te swaar krag
van die aarde wat keer
dat ons na ander plekke graviteer.
Die bostaande gedig kry n te�hanger in Grond met die beskrywing van grond as l�plek, n skoot, n buik wat berge en dale ten spyt / altyd tot rondheid neig. Die mens se aardgebondenheid kry n ander betekenis, n evolusion�re aantrekkingskrag miskien, deur die gewaarwording van n oeroue, veranderlike, onbeskryfbare iets:
daars iets waarom die aarde buig
wat grond onder ons voete bly
al droom ons soms van vlerke kry.
So kry die w�reld, nie as woning nie, maar as as natuurskepping betekenis, en word onkonvensionele natuurgedigte by die Afrikaanse versameling bygevoeg.
W�reldvreemdheid behels in Watervlerk n losmaak van n historiese en sosiale omgewing, en sluit verder n vreemdmaking van persoonlike leefruimtes in, soos in Bure en Here be dragons:
Hier is inderdaad drake 
en stof word vir m�re se maaiers.
Hier in die koninkrykies wat ons ons sn noem
hier waar ons kinders met klippies speel,
Die draak, simbool van gevaar en n vernietigende mag, verskyn ook in Monstera deliciosa; en n draak  ... knip sy oog in Vlam as die drakon (wat etimologies vertaal kan word as die een met die skerp sig/sien). Soos in Vlam se slotre�ls (Ek lag en draai my rug. / Toe knip die draak sy oog.) word die rug hierop gedraai, want die gedigte in Watervlerk gee n voorkeur aan gevleueldes.
In die bekoorlike Pegasus word die ek-spreker se wiegende skommelperdrit beskryf. (Almal wat gereeld Pegasus se epos-ikon op die rekenaarskerm bekyk, gefassineer deur die beeld se sjarmante maar gevaarlike engel-perdelyf, en aangelok word deur bloots ry, moet hierdie gedig lees.)
Op n wiegende skommel-
perdrit teen die stormwind in
en die wind gaan l�
maar die aarde is swaar
en donker dra ek
aan my vleuels, my vlerk
sleep veerspore voor jou hek.
Jy loer verontrus
by jou venster uit,
maar hou jou erf
teen al my drome dig gesluit.
In die speelse Eng(el) word n ellelange engel in die moderne, ingeperkte ruimte van n woonstel ingepas. Dit is n verruiming.
As mens n engel in n woonstel kon pas
met vlerke en vleuels en al,
as mens dit versigtig kon invou
soos n kind in n hoek
met knie� hoog opgetrek teen die bors,
�ngeleun onder kosyne deur
en versigtig gedra langs boekkaste en stoele verby;
�s mens n engel tussen mure kon pas
op die derde vloer aan die oostekant
tussen potplante en goudvisbakke
sodat dit soggens die mooiste sal wees
as son op vlerke en vinne en blare val,
sal die hele woonstel na hemel ruik
soos slagvere wat sag teen tralies kneus.
Die w�reld en die woning(s) wat nie n tuiskoms skep nie, het plaasvervangers. n Vrugbare, geiler omgewing word in Watervlerk geskep. Di� omgewing word verbeeld as n baarmoederbestaan se wateroorde in die gedig Stil. Dit word beskryf as n waterblyery in die gedig Selakant, wat n onweerstaanbare aantreklikheid vir donkertes en dryf omskryf:
Ek dink daar is n ander sy
aan hierdie waterblyery,
dat mens koelbloedig lief kan raak
vir donkertes, en dryf
in die primale prut
se veilige vertroeteling.
In Dromer I en Dromer II word droomlandskappe onvergeetlik beskryf as n waterw�reld. Hier in die diep seeskap van drome, / daar l� die aarde ver. Drome is n diep, diep drywende wete / wat agter ooglede ontluik / en soos n donkerwatervis / van son en maan en wind / net deur myle weerklinkende / water bewus (Dromer I). Dit is die donkersee van anderland en n perlemoenskemering (Dromer II). Die taal van hierdie betowerende gedigte eggo die (droom)psige se geluide.
Vlerke, gevlerktes en vlieg staan sentraal in Watervlerk en simboliseer die kreatiewe beweging deur die denke en verbeelding. n Tussenin w�reld, tussen hemel en grond, en n drumpelbestaan word geskep. Deur hierdie beweging ontstaan prosesse van verinnerliking en vergeesteliking, soos in Ligvaart:
Op hierdie Aprilse namiddag
ets lig die dro� wolke wit
teen die vaalblou lug
dat mens daaraan wil raak
of daarin wil swem
in die onmoontlike verdrinking
so sal ek wil gaan,
my verdrink in die middaglig
om vier- of vyfuur
wanneer die dag stiller word
en lomerig teen die rantjies leun,
lig my dan uit di� bestaan
lig sonder liggaam.
Die uitbeweeg uit die konkrete, aktuele omgewing behels bowenal in hierdie digbundel n inkeer in taal. Dit is die kreatiewe (om)skepping deur die skrywende hand  die (v)lerkhand. Handvlerkiges kan ... die verskriklike grond vermy beklemtoon Vlerkhand (die inleidende gedig).
Die slotgedig, Waterskrif, vorm n sikliese samehang met Vlerkhand, maar lewer ook ironiese kommentaar as die skryfproses se beperkinge beklemtoon word.
ek kan net kringe trek
net een heilige naam
want water is te wys vir liefh�
my woorde kan slegs momenteel
die onge�rgde oppervlakspanning
Ten slotte word beklemtoon dat woorde en gedigte momenteel n uitkoms bied. Die w�reld is ons woning nie, en gedigte is ook nie n woning nie.
M��r as staan te stewig word, word omskepping tog weer en weer moontlik deur waterskrif, deur te skryf: ek ruil myself ook om / in ander woorde, en slaan my skoene / skoon / onder my uit, lees n mens in Skonelapper. Lees word hier ook n vorm van omskepping.
Woorde kan migreer soos vlinders,
letters trek na beter plekke 
n fratsmutasie van klanke.
Ek ruil myself ook om
in ander woorde
sodat dit sin kan maak
soos visse in water,
klap fladderend met vlerke
en slaan my skoene
onder my uit.
*Lisb� Smuts is n senior lektor in Afrikaans en Neerlandistiek aan die Universiteit van Kaapstad, waar sy met ingang 2004 vakgroephoof is.
7 Januarie 2004