Cheslin Kolbe en Wayde van Niekerk het as seuntjies saam in die straat touchies gespeel en op die rugbyvelde van die Laerskool Simonsberg ’n skakelpaar gevorm wat kringe om die res gehol het.
Cheslin Kolbe in sy element met die ovaalbal onder die arm. Sy Olimpiese droom gaan aanstaande maand waar word. Foto: Gallo Images
Kolbe is Donderdag ingesluit in die Blitsbokke se span wat Olimpiese goud in sewesrugby gaan jag, en Van Niekerk, die heersende wêreldkampioen in die 400 m, is ’n groot gunsteling vir die Olimpiese kroon.
“Ons het ’n maand of twee gelede gepraat en gesê dit sal darem regtig lekker wees as ons albei Olimpiese Spele toe kan gaan en ons familie daar kan gaan trots maak,” het die 22-jarige Kolbe Donderdag gesê.
Met die 400m-ster deesdae ’n Bloemfonteiner en Kolbe steeds in die Kaap, sien hulle mekaar nie gereeld nie – maar die cliché van bloed wat dikker as water is, maak die afstand tussen hulle niksseggend.
’n Vraag oor hoe dit sal voel as hulle albei kan Olimpiese goud wen, is met ’n glimlag deur Kolbe begroet.
“Dit hang maar van jouself af wat jy van elke oomblik maak en hoe jy alles daar hanteer,” het hy geantwoord.
“Ons sal verseker bymekaar probeer uitkom. Dit sal lekker wees as vir hom kan gaan kyk in die 400 en hy wanneer ek speel.”
Die Wet op Naturellegrond van 1913 is die hoeksteen van enige gesprek oor grondonteiening of grondeise in Suid-Afrika. Bill Nasson besin oor wat die doel van die wet was, die gevolge daarvan en wat dit beteken het, en hoe dit deesdae gesien moet word.
’n Werker ploeg met ’n muil op ’n vrugteplaas in die omgewing van die Paarl. Die foto is circa 1900 geneem. Foto: GETTY IMAGES
Wanneer geskiedenis die openbare gespreksruimte in Suid-Afrika betree, was dit nog altyd met ’n spesifieke verontwaardiging omgewe.
Soos wat dikwels die geval is met sulke sake, is dit ook goed om te onthou wat die Engelse skrywer John Berger gesê het: “Die geskiedenis weier om sy mond te hou. Die tyd wat was, hou aan om voort te tik binne die tyd wat is.”
Ná die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika in 1910 het die eerste poging om grootskaalse nasionale rasseskeiding teweeg te bring, gefokus op landelike gebiede wat vervreem is om as plase vir wit mense te dien.
Wat het dit veroorsaak? Dit het die aard van grondgebiede geklassifiseer deur ’n duidelike wetlike onderskeid te maak tussen wit plaasgebiede en reservaatgebiede wat vir swart mense ingestel is. Ná 1913 sou ’n kaart van Suid-Afrika ’n land met twee soort grondgebiede wys.
Die gevolg was dat swart mense nie langer grond in gebiede wat as ’n wit grondgebied toegewys is, sou kon koop nie. Net so sou wit mense ook nie grond in swart reservate kon bekom nie.
In die lig van die voortdurende aanslag op basiese regte onder segregasie en apartheid was dit egter net ’n kwessie van tyd voor die valbyl finaal sou val.
Die Kaapse ervaring toon nogtans dat die onmiddellike impak van die wet nie net ’n geval was van skielike rasse-onteiening oral nie.
Terselfdertyd moet in gedagte gehou word dat dit nie bloot daaroor gegaan het om ’n netjiese swart-wit- kaart van Suid-Afrika te trek nie.
Dit was ook oor ’n situasie wat sedert die vroeë 1900’s ontwikkel het waarin swart mense in die Transvaal toestemming van die howe gekry het om grond daar te koop en dit in hul name te registreer.
Die wet het ook ’n ander belangrike gevolg gehad deurdat dit die grondslag gelê het oor hoe die lewe op die grond gevoer sou word.
Hoewel die skrif vir bywonerskap aan die muur was, is die praktyk tot minstens laat in die 1940’s hardkoppig in meer afgeleë dele van die Transvaal en elders voortgesit.
Dit was veral die geval waar hulle vir hul inkomste van ’n winsgewende verhouding met betroubare bywoners afhanklik was. Ook was nie almal noodwendig ten gunste van die streng rassistiese bestel wat die wet neergelê het nie.
Die wetgewing het ’n besliste rangorde van heerskappy en knegskap geskep. Die tyd was verby waarin ’n betreklik onafhanklike swart bywonerboer ’n wit grondeienaar nie as ’n baas nie, maar as ’n soort sakevennoot kon beskou.
In die plek daarvan was ’n nuwe rigiede bestel waarvolgens die wet alle swart mense die knegte gemaak het van wit mense op wie se grond hulle gebly het. Dit het hulle nie net van hul meeste regte gestroop nie, maar hulle onderwerp aan die land se hoogs diskriminerende en outoritêre Baas-en-Klaas-wetgewing.
In dié opsig kan die wet ook beskou word as ’n simptoom van landelike wit vrese ná die Anglo-Boereoorlog en die onsekerheid wat daarop gevolg het. Die konflik van 1899-1902 het verwagtinge onder sekere swart bywoners geskep dat hulle hul stand kon verbeter.
Die wet was ’n drastiese maatreël om te verseker dat enige uitdagings oor wie die sweep in die vervolg sou klap, nie verdra sou word nie.
Die besitreg oor grond wat dit neergelê het, het die mag van wit heerskappy en beheer in die landelike gebiede van die Oranje-Vrystaat en Transvaal herstel.
By die jaarlikse Jakes Gerwel-huldeblyksviering eerskomende Saterdag in Kaapstad gesels die skrywer met Andries du Toit en Tembeka Ngcukaitobi oor grond en geskiedenis. Gaan na www.jgf.org.za vir die volledige program, of stuur ’n e-pos aan Theo Kemp by theo@jgf.org.za vir meer inligting hieroor.