Eugène N. Marais (1871–1936), die beroemde Afrikaanse digter, prosaskrywer, joernalis, regsgeleerde, kenner van dieregedrag en morfinis, het drie jaar lank in die Boland, in die Wes-Kaap van Suid-Afrika, deurgebring en daar sy skoolopleiding voltooi. Die beskikbare inligting oor hierdie tydperk laat die leser kennis maak met Marais se Hugenote-wortels en deurslaggewende invloede soos sy vroeë skryfwerk en joernalistiek, die destydse debatsverenigings en bewuswording van taalregte. ’n Aantal van Marais se kortverhale speel ook in die Boland af of vertoon spore van hierdie agtergrond. Die feit dat Marais in staat was om op ’n baie vroeë leeftyd ’n suksesvolle joernalis te word kort nadat hy die Boland verlaat het om hom in die eertydse Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) te vestig, getuig daarvan dat sy vormende jare as ’n leerling aan die huidige Hoër Jongenskool Paarl en blootstelling aan die streek se opvoedkundige en kulturele lewe baie vrugbaar was.
Oor Marais se lewe is reeds uitgebreid deur onder andere sy drie biograwe geskryf, sodat die leserspubliek ’n enigsins ‘volledige’ voorstelling van hom as skrywer, wetenskaplike en mens het met ’n gebeurtenisvolle en waarskynlik gekwelde lewe. F.G.M. du Toit se Eugène N. Marais: sy bydrae tot die Afrikaanse letterkunde  verskyn reeds in 1940 en het die grondslag vir alle toekomstige indringende navorsing oor Marais se lewe en werk gelê. In 1962 verskyn M. Nienaber-Luitingh se Eugène Marais, ’n werk van beperkte omvang, wat ’n oorsig van Marais se lewe en werk bied en vandag ongelukkig byna vergete is. ’n Derde, omvattende en invloedryke biografie of biografiese ‘verhaal’, Leon Rousseau se Die groot verlange: die verhaal van Eugène N. Marais, verskyn in 1974. Al drie hierdie biografie¸ het daartoe bygedra om Marais in sy historiese verband en die sosiokulturele omstandighede van sy tyd beter te verstaan.
’n Ander plek wat in Marais se lewe ’n rol gespeel het, is die Boland – meer spesifiek die Paarl – waar hy drie jaar as tiener deurgebring het. Marais het eweneens nie baie oor hierdie tydperk geskryf nie, hoewel daar tog meer is as wat mens sou verwag. As ’n verantwoordelike, wetenskaplike benadering nagestreef word en die bereidwilligheid bestaan om die verbeelding in toom te hou, bied die ondersoek wel uitdagings. Dit bied ook verrassings, soos wat hierdie artikel illustreer.
Vir hierdie bespreking oor Marais in die Boland word as ’t ware na sy Hugenotewortels teruggegaan voordat aandag aan die verblyf in ’n tyd vol betekenisvolle kulturele ontwikkelinge vir (toekomstige) Afrikaanssprekendes gegee word. Vervolgens word die invloede wat reeds op ’n vroeë leeftyd op hom ingewerk het, oorsigtelik bespreek en word na tekste verwys met spore van Marais se Bolandse agtergrond en/of wat daar ontstaan het. Twee verhale waarin die Boland figureer, word in meer besonderhede behandel as bewys van hoe Marais sy Bolandse ervarings in sy werk neerslag laat vind het. Hierdie klein speurtog sal leidrade gee wat verder opgevolg kan word en getuienis bied van die mate waarin nuwe kulturele ervarings in ’n ‘nuwe’ streek Marais se werk help ontwikkel het.
In 1881 gaan woon Marais by sy oudste broer, Charles Gerard Marais, op Boshof in die Vrystaat. Marais het aan Du Toit vertel dat hy ná die Anglo-Transvaalse Oorlog (1880-1881) nie langer in Pretoria skoolgegaan het nie, omdat “alles in Pretoria nog in wanorde was”. In sy artikel “’n Paradys van weleer” het Marais ’n een en ander geskryf oor die reis saam met ’n handelaar, ene Van Heerden, om in die verre Vrystaat skool toe te gaan. Van Heerden was ’n Vrystater, ’n man van sowat vyftig jaar  wat per ossewa handelstogte (met onder meer Magaliesbergse lemoene) onderneem het. Met al die ompaaie wat hy tydens die reis na Boshof gery het, het die reis egter maande geduur. Op Boshof het Marais tot aan die einde van 1884 skoolgegaan voordat hy na ’n skool in die Boland gestuur is.
In die Paarl het Marais saam met sy suster ’n ou strooidakhuis aan die Zeederbergplein betrek. Marais het skoolgegaan in “Rozenfontein”, ’n eiendom in Lawaaimaakstraat in die suide van die Paarl wat van mev. Louw gekoop is, en hier aan die Paarl First Class Public School onderrig ontvang [Figuur 1].
Hy is in 1881 aangestel en het in Junie 1915 afgetree. Inglis het uit Skotland gekom en was deeglik in die Klassieke tale geskool. Hy het’n M.A.-graad in hierdie rigting aan die Universiteit van St. Andrews verwerf. Gedurende die 31 jaar wat hy aan die skool verbonde was, het hy Engels, Latyn en Grieks gedoseer. Engela skryf soos volg:
As gerespekteerde en beminde onderwyser het hy ’n besonder inspirerende invloed op sy leerlinge gehad. Hiervan getuig die kennis van die klassieke en liefde vir die letterkunde wat een van sy beroemdste leerlinge, Eugéne Marais (matriek 1887) geopenbaar het.
Engela bring hulde aan Inglis en sê dat hy … maar net ’n eenvoudige Skot [was] wat met ’n Afrikanermeisie getroud was en besluit het om sy toekoms op die altaar te lê van die Klein Begin van hierdie besondere volkie. 
Oor hoe Marais die skool ervaar het, is daar min inligting. Volgens Du Toit was sy maats almal seuns van wynboere en Eugène het dikwels saam met hulle by die parskuipe gespeel. Aanvanklik het die uitspraak van die Bolandertjies vir hom moeilikheid opgelewer, maar mettertyd het hulle mekaar baie goed leer verstaan.  Die maats wat saam met hom die wêreld verken het, was veral sy suster Lizzie se kinders, John en Gustav, en ene Dawie Mostert. Daar is bv. ’n grot teen die hang van die Paarlklip waar hulle Saterdae die rus van die duisende vlermuise gaan verstoor het, aldus Du Toit.
Hy het vinnig vooruitgegaan, veral wat die letterkundige vakke betref. Sy Latynse kennis was buitengewoon, deels omdat hy dikwels Sondae uit die Bybel en veral uit die Psalms oorsettings van die Vulgaat in Engels sit en doen het. Hy het veel gelees en was bekend met baie van die Engelse gedigte en met die mitologiese beelde, soos blyk uit die gedigte wat van 1885 tot 1887 in die Paarl District Advertentieblad, ’n tweetalige koerant, in Engels verskyn het. 
Elf jaar voordat Marais in die Boland begin skoolgaan het, is die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) op 14 Augustus 1875 in die Paarl gestig. As verdere bewys van “’n nuwe soort politiek” onder Afrikaners het die GRA en verdere inisiatiewe om Afrikaans te bevorder daartoe bygedra om die kulturele klimaat te verander wat sedert die tweede Britse besetting van die Kaap (1806-1814) bestaan het. Die GRA het byvoorbeeld … as ’n kultuurorganisasie begin, verbrei tot ’n volksbeweging wat onnoemlik veel gedoen het aan die kulturele, politieke en ekonomiese vorming en ontwikkeling van die Afrikaner.  Ná die Anglo-Transvaalse Oorlog (1880-1881) was daar bowendien die eerste keer sprake van ’n oorkoepelende Afrikanernasionalisme wat Afrikaners in Transvaal, die Vrystaat en die Kaapkolonie omvat het. 
Daar is aanduidings dat Marais op skool nie net goed in tale gevaar het nie, maar ook geraak is deur die verregaande verengelsing wat hy in die Kaapse huisgesinne aangetref het.  Afrikaans het klaarblyklik vir hom binne ’n gees van groeiende kulturele bewuswording ’n kosbaarheid geword waarmee hy hom enkele jare later in Transvaal positief begin bemoei het. In die Boland was hy nietemin nog nie gereed hiervoor nie en het hy as tiener nie oor die taalvaardigheid en selfvertroue beskik om van hom te laat hoor nie. Die blootstelling aan die taal van sy Bolandse speelmaats en die bruinmense (waaroor hy in “Die vliegende Hollander” skryf) het hom ’n wyer taalperspektief gegee. Hierdie jare waaraan hy blootgestel was, was belangrik vir die toekoms van Afrikaans.
As leerling aan die Paarl First Class Public School sedert 1885 het Marais – soos vroeër in Pretoria en op Boshof – sy onderrig deur medium van Engels ontvang en Nederlands net as ’n gewone vak geneem. In dié tyd het sy skryftalent aan die lig gekom aangesien sy eerste publikasies begin verskyn het. Volgens Du Toit het die woorde “uncoffi n’d and unknown” uit lord Byron se Childe Harold’s pilgrimage Marais reeds op twaalfjarige ouderdom op Boshof geïnspireer om sy eerste gedig, “A soldier’s grave”, te skryf. Die eintlike aanleiding tot die skryf van die gedig was ’n voorval wat Marais self meegemaak het. Kort nadat Transvaal aan die Boere teruggegee is, het ’n jaggeselskap die geraamte van ’n Engelse soldaat naby ’n spruit gekry en dit toe daar op die plek begrawe. Eugène was daarby. Later het Marais in talle prosaverhale die tema verwerk van mense wat eensaam in die veld gesterf of daar sommer spoorloos verdwyn het. 
Presies hoeveel gedigte Marais in die Paarl geskryf het, is nie bekend nie. In die [The] Paarl District Advertiser / [Het] Paarl District Advertentieblad, ’n koerant wat die eerste keer in 1883 verskyn het, is minstens nege gedigte gepubliseer. Die gedigte het aanvanklik nie in Marais se Gedigte  of Versamelde werke  verskyn nie en is eers in 2005 in Die volledige versamelde gedigte  opgeneem. Dit word dus as gedigte beskou wat hy in sy jeug geskryf het en wat nie dieselfde waarde as sy latere werk het nie. ’n Mens kan nietemin by die lees van hierdie gedigte enkele waarnemings maak. Eerstens is almal van hulle in Engels geskryf. Tematies is dit opvallend dat die gedigte nasionaal in uiting  was en dat hy vroeg reeds oor binnelandse temas geskryf het. Voorbeelde hiervan is die gedigte “Majuba”, “Ode to the Paarl composed on the Paarl mountain” en “South Africa”. Verder is Marais se eerste gedigte betreklik lank, het hy van rym en klankbinding gebruik gemaak en was hy vroeg reeds in staat om ’n gestruktureerde gedig te skryf.
Marais se belangstelling in die skryf van prosa, wat later die grootste deel van sy oeuvre gevorm het, dateer ook uit sy skooldae in die Paarl. Op skool het hy uitgeblink in stelwerk en benewens die Engelse gedigte wat hy in die [The] Paarl District Advertiser / [Het] Paarl District Advertentieblad gepubliseer het, word hy … joernalis van die Union Debating Society, ’n erepos wat hy meer as ’n jaar lank met groot bekwaamheid en spitsvondigheid beklee het.  Vandat Marais die skool verlaat het tot en met sy vertrek na die buiteland aan die einde van 1896 sou hy by die joernalistiek betrokke bly.
Die twee verhale in Margriet van Laastelust en Die wegraak van Sannie vertoon ook ander fasette wat kenmerkend van Marais as prosaskrywer is. Volgens Prins word die gebeure in Marais se vertellings … dikwels binne die verhaalwêreld gestel teenoor die bonatuurlike, die droom, die verbeeldingsvlug of die verdigsel. “Margriet van Laastelust” speel op die wingerdplaas Laastelust af en word soos volg beskryf:
Die Du Roubaixs, ’n Hugenoot-familie, het ’n uitsoek-plaas in Laastelust gehad. Net kort onder die waterval aangelê het die eiendom die ongehinderde gebruik van net soveel water as die grond nodig het, gehad. Dit, gepaard met die uiterste geilheid van die aarde, het die familie van begin af voorspoedig en ryk gemaak, ofskoon hulle nooit groot soos ander Franse families uitgebrei het nie.
Die huis was ’n pragtige ou Franse woning, met ’n stoep byna so hoog as ’n gewone huis self en fraai uitgewerkte gewels, wat van orals uit die vallei sigbaar was. Aan die een kant van die huis was ’n ontsaglike kruisvormige kelder, die grootheid waarvan alleen bewys was van die voorspoed en rykdom van Laastelust. Eweredig groot was die slawehuis – ’n lang reguit gebou met grasdak en ystertralies voor die vensters. Bo teen die berg was die meulehuis (want Laastelust was ook ’n beroemde koringplaas) met ’n meulevoor bo in die berg uitgekeer, wat weer ’n myl onderkant-toe die rivier inloop. Voor die huis strek ’n allee van reuse-eike af na die laagte, een van die bekende versiersels in die buurte.
As Margriet, die hoofpersonasie in “Margriet van Laastelust”, een aand gaan stap, voel sy … ’n ligte gril deur haar lyf gaan, en onwillekeurig kom die herinnering op aan al die ou spookstories van Laastelust, en die kindervrees wat die bergpad dikwels veroorsaak het.  Kort hierna sien sy onder die eikeboom waar sy staan ’n “gedaante”: ’n Man te perd ongetwyfeld, in swart gekleë.  Later in die verhaal sou dit blyk dat die “gedaante” ’n natuurlike verklaring gehad het. In die verhaal loop Margriet en die leser ook terloops ’n bobbejaantrop (“ou en bekende vriende”) raak – ’n onderwerp wat in Marais se later gepubliseerde wetenskaplike geskrifte ’n prominente rol gespeel het.
Hoewel “Die wegraak van Sannie” nie in die Boland afspeel nie, is dit gepas om enkele opmerkings oor die kultuurhistoriese waarde van die verhaal te maak. Die verhaal speel in die Waterberg af en is boeiend, aangesien die leser kennis maak met tradisionele gebruike wat in hierdie streek voorgekom het. Van hierdie gebruike sluit in die wyse waarop hofgemaak is, ouers gevra is en die tradisie om tydens die Nagmaal te trou. Die verhaal handel oor Sannie wie se vader as gevolg van ’n twis oor kerksake met haar aanstaande skoonvader nie wou hê dat sy moet trou nie. Ná haar opspraakwekkende “wegraak”, maak sy van “voorwerptaal” gebruik om met haar vriend Hendrik te kommunikeer. Kort nadat hy van haar ’n klein pakkie so groot as ’n vingerhoed, in papier gerol met ’n klein stukkie blou lint; binne dié weer ’n gebreide voorslag, en daarnaas ’n stukkie peperkorrelhare ontvang het, onthou hy dat dit … in die tyd van die Voortrek […] die gewoonte was om boodskappe op die manier te stuur. Baie liefdesbriewe is op dié wyse deur voorwerpe alleen gewissel onder die jongmense van die voorgeslag, sodat daar later ’n ‘voorwerptaal’ ontstaan het wat dikwels beter geken was as die taal van die A.B.C.  In die verhaal ontvang Hendrik verskillende pakkies met voorwerpe wat hy moet interpreteer.
Marais het baie op sy kennis van die kultuur en geskiedenis van ’n bepaalde streek gesteun. Hy het blyke hiervan gegee in wat hy oor die Boland geskryf het en dit later ‘uitgebrei’ na die Waterberg en ander plekke waar hy vir korter of langer tydperke vertoef het. Uit die Boland en spesifiek die Paarl het Marais sodoende as ’t ware sy eie trek na die binneland begin.
Eugène N. Marais is een van die fi gure uit die vroeë (Suid-)Afrikaanse literatuur en bre¸ kulturele lewe in wie daar ’n durende belangstelling is. Hy was slegs tussen 1885 en 1887 op skool in die Boland. Min getuienis van hierdie verblyf het bewaar gebly. Dit bestaan bloot uit breë besonderhede van hierdie tydperk, enkele foto’s van die skool, ’n foto of wat van die onderwysers en Marais se matriekklas, minstens een verhaal teen ’n Bolandse agtergrond en die hand vol eerste gedigte wat hy geskryf het. Engela wy slegs ’n enkele sin aan Marais en plaas ’n foto van hom. By die direkte getuienis, kan ook omstandigheidsgetuienis uit die tyd bygevoeg word om ’n effens vollediger beeld van hierdie tydperk in Marais se lewe te gee. As die Paarl een van die plekke in Marais se lewe was, ken dié plek hom weliswaar nie meer nie. Marais was desnieteenstaande een van die beroemdste leerlinge wat die skool opgelewer het. En al is daar min agterhaalbare inligting, kan die instandhouding van die geskiedenis van hierdie era ’n waardige hulde aan Marais wees. Die Paarl in die algemeen en die Hoër Jongenskool Paarl in die besonder kan trots wees op die band met Marais, wat so ’n belangrike krag op verskillende terreine in Suid-Afrika geword het.