Fort Schanskop | Voortrekker Monument
Na die Jameson-inval in 1896 het pres Paul Kruger van die Zuid-Afrikaansche Republiek besluit om Pretoria te verdedig deur forte op strategiese plekke te laat bou. Aanvanklik sou agt forte gebou word, maar weens ‘n tekort aan fondse is slegs vier voltooi. Drie van die vier, waaronder Schanskop, is deur Duitsers ontwerp.
Fort Schanskop is in 1897 voltooi en is só gebou dat dit aanvalle op Pretoria vanuit die rigting van die Johannesburg- en Lourenco Marquesspoorlyn, asook die pad vanaf Johannesburg, kon afweer. Deur draaibare geskut op die fortwalle te plaas, kon aanvalle uit alle rigtings gestuit word. Teen 1899 het Schanskop oor een 155 mm Creusot-kanon (Long Tom) en twee Maxims (Pom-poms) beskik. Die bemanning het uit een offisier en 30 manskappe van die Transvaalse Staatsartillerie bestaan.
Met die uitbreek van die oorlog, is die manskappe en die wapens egter na die Natalse front geneem en die fort is heeltemal onbewaak agtergelaat.
Op 7 Junie 1900, net na genl Roberts se inval in Pretoria, is die forte beset. Schanskop is deur die 2nd Battalion Royal Dublin Fusiliers beset.
In 1922 is die forte aan die Unieregering terugbesorg en van toe af vir sein- en waarnemingsdoeleindes deur die Verdedigingsmag gebruik. Schanskop is in 1938 as ‘n historiese monument deur die Historiese Monumentekommissie geproklameer.
In 1962 is besluit om ‘n militêre museum in Pretoria in te rig. Die keuse het op Fort Klapperkop geval, maar die museum is later uitgebrei om ook Schanskop in te sluit.
Beide museums is a.g.v. begrotingsnitte teen 1994 deur die SA Weermag ontruim en aan die Staat teruggegee. Die Voortrekkermonument en Natuurreservaat se tender van R400,000.00 vir Fort Schanskop (sonder inhoud) is aanvaar en dit is in Junie 2000 finaal vanaf die Stadsraad van Pretoria na dié Art 21-maatskappy oorgedra. Daar is onmiddellik daarna oorgegaan tot ‘n omvattende opknappings- en uitbreidingsprogram.
Met die oorname van Fort Schanskop deur die Voortrekkermonument en Natuurreservaat Art 21-maatskappy in 2000, is vanuit die staanspoor besluit om die tema van die Fort só af te baken dat dit die periode 1899 – 1914 sal insluit. ‘n Foto-uitstalling van verskillende aspekte van die Anglo-Boereoorlog is saamgestel. So is daar ‘n uitstalling oor die rol van die perd in die Anglo-Boereoorlog in Stal te sien, terwyl die geskiedenis van die Staatsartillerie in Officieren uitgebeeld word.
‘n Oorsig oor die verloop van die oorlog word met behulp van foto’s en kort beskrywings in Proviand uitgebeeld. Portrette van Boeregeneraals op bruikleen van die SA Leërkollege en kort biografiese sketse hang in die konferensielokaal, Manschappen. Die res van die lokale beeld afsonderlik die wapens en ammunisie van Boer en Brit, die geskiedenis van die Fort, asook die mediese toestande uit. ‘n Argeologiese uitstalling bied insig in die lewe by die fort 100 jaar gelede.
Dié oorspronklike veselglas-beeld van die bobaasverkenner, Danie Theron, is op 1 November 1969 deur die destydse Minister van Verdediging, mnr. P. W. Botha, by die Danie Theron Krygskool in Kimberley onthul. Teen die tyd dat die Krygskool in 1989 na Potchefstroom geskuif het, was die beeld verwaarloos en is daar besluit om dit nie saam te neem nie.
Die beeld is daarna gerestoureer deur AO Koos Eksteen en op 4 November 1995 deur die destydse hoof van die SA Nasionale Weermag, genl. G. Meiring, onthul. Lees meer
Sedert 13 Desember 1880 was kommandant-generaal Piet Joubert in beheer van die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) se verdediging. Hy het in 1881 die Artilleriekorps van de Zuid-Afrikaansche Republiek en die Transvaalsche Rijdende Politie gestig. Hy sal onthou word vir sy deelname aan die Slag van Majuba op 27 Februarie 1881 gedurende die Eerste Vry-heidsoorlog (1880-1881). Hy sal ook onthou word vir sy rol as voorsitter van die ZAR se Forteboukommissie wat toesig moes hou oor die oprigting van vier forte om Pretoria, naamlik Fort Schanskop, Fort Klapperkop, Fort Wonderboom-poort en Fort Daspoortrand. Lees meer
Hierdie is ‘n skaalmodel-replika van die Trek-monument wat op 16 Desember 1954 in Tan-zanië (voorheen bekend as Tanganjika) onthul is. Die Trekmonument (1904-1954) is op-gerig ter viering van die vyftigste herdenking van die eerste Afrikaners wat hulleself na afloop van die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) in die voormalige Tanganjika gevestig het. Die eerste groep van 41 trekkers het in 1904 van Delagoabaai af vertrek en uiteindelik op 4 Desember 1904 hulle eind-bestemming bereik: ‘n gebied tussen die Ngorongorokrater en die berg Kilimanjaro. Lees meer
Die beeld het sedertdien sy eintlike doel van oprigting in Kimberley verloor, aangesien die Krygskool ontbind het.
Om hierdie rede het die SA Nasionale Weermag besluit om die beeld aan die Voortrekker-monument te skenk. Dit is op Donderdag 29 November 2001 hier by Fort Schanskop in posisie geplaas. Op 6 Maart 2002 is die beeld deur die direkte nasate van Danie Theron onthul. Tydens die seremonie het die voormalige President, mnr. Nelson Mandela, hulde aan die Boerestryder gebring.
Die beeld kyk in die rigting van Gatsrand tussen Potchefstroom en Johannesburg, waar Danie Theron op 5 September 1900 gesneuwel het. Theron is op die plek waar hy gesneuwel het begrawe, maar is later, langs sy verloofde Hannie Neethling, ten suide van Johannesburg her-begrawe.
Beeldhouer: Charl Engela, 1969
Materiaal: Mengsel van aluminium en klei
Gewig: Ongeveer 3 ton
Gerestoureer deur: Alusaf Bayview, Richards Bay,1995
Vanweë die lang restourasiesproses by Fort Schanskop, is die borsbeeld nooit amptelik onthul nie, maar met die amptelike opening van die Fort in 1978 is die beeld aan die oostekant van die Fort geplaas. Later is die beeld na sy huidige posisie binne die Fort verskuif.
Beeldhouer: Phil Minnaar
Voltooi in: Desember 1971
Gegiet deur: Renzo Vignali Gietery
Gewig: 200 kg
Voetstuk: 2 ton gekapte graniet
In Maart 2004 het ‘n afvaardiging van die Tanganjika Saamtrek Vereniging die bestuur van die Voortrekkermonument genader met die versoek dat ‘n replika monument iewers op die terrein opgerig word om die honderdste herdenking van die trek na Duits-Oos Afrika te vier. Die Vereniging het al die fondse ingesamel en die Voortrekkermonument Projektespan was vir die ontwerp en konstruksie van die monument verantwoordelik. Die gegraveerde stene in die sitbankie verteenwoordig van die verskillende families wat in Tanganjika gewoon het.