Ope brief aan hoofregter Mogoeng MogoengHoofregter Mogoeng Mogoeng. Foto: Flickr/GovernmentZA Geagte edelagbare, Ek hoop u kry dié brief te lese. Ek weet nie hoe goed u Afrikaans is nie; desnoods kan u ’n amptenaar vra om dit in Engels vir u te vertaal. En as u wil, kan ek dit ook self doen. Ek skryf aan u na aanleiding van twee uitsprake van Afrikaanse geleerdes wat my in die naweek heeltemal tot stilstand geruk het. Albei is aangehaal in ’n berig in Rapport na aanleiding van die taalrusie rondom die Hoërskool Overvaal. Die twee geleerdes is die prokureur Cerneels Lourens en dr. Theuns Eloff, direkteur van die F.W. de Klerk-Stigting en voorsitter van die Trust vir Afrikaanse Onderwys. Lourens is ’n regsgeleerde, terwyl Eloff van oorsprong ’n teoloog en universiteitsrektor is, maar wat in sy skryfsels diep insig in terreine soos die staatsreg, onderwys en taalsosiologie openbaar. Albei is diep begaan met die oorlewing van Afrikaans in die algemeen en in die onderwys in die besonder. Wat het die twee gesê wat my so geruk het? Luidens die berig in Rapport het Lourens vooruit gekyk na hoe u die Overvaal-kwessie kan beoordeel wanneer die saak eindelik in die konstitusionele hof aanland. “Solank Mogoeng Mogoeng die hoofregter is, is die kans bitter skraal dat die hof in Overvaal se guns sal beslis,” het Lourens gesê. “Hy is rasbehep en het geen insig in die konsep van taaldiversiteit soos in die Grondwet vervat nie.” Eloff was eweneens pessimisties. “Maar ek het nie baie vertroue in ons regters om ’n objektiewe aanslag te neem nie,” was sy oordeel. Dit nadat hy u uitspraak in die saak oor Afrikaans as voertaal aan die Universiteit van die Vrystaat – altans na mý mening – kil en klinies uitmekaar geskeur het deur verskeie denk- en feitefoute aan u kant uit te lig. Dit gebeur nie aldag dat ’n hoofregter in ’n demokrasie só platgetrap word nie. Veral nie wanneer dié hoofregter in verskeie uitsprake teen die staatshoof en regerende party gewys het dat hy geen lafaard en beslis nie sonder professionele integriteit is nie. Nóg ’n rede hoekom ek aan u skryf, is dat dit een van die dae – op 21 Februarie – Internasionale Moedertaaldag is. Daardie dag is nie sommer ’n regse instrument om verdeeldheid te saai nie; dis oorspronklik in 1999 ingestel deur Unesco, ’n onverdagte VN-organisasie wat hom met onderwys besig hou. Op sy webwerf verwys Unesco só na die dag: “UNESCO has been celebrating International Mother Language Day for nearly 20 years with the aim of preserving linguistic diversity and promoting mother tongue-based multilingual education. Linguistic diversity is increasingly threatened as more and more languages disappear. One language disappears on average every two weeks, taking with it an entire cultural and intellectual heritage.” Maar goed, terug by u uitspraak in die UV-saak. Ek het die uitspraak goed bestudeer. Ek is geen regsgeleerde nie; my akademiese opleiding is as historikus, maar deel van my studie het wel staatsregtelike onderwerpe ingesluit. Ek is nie hééltemal onkundig oor die saak nie. Omdat ek passievol oor taaldiversiteit voel, het ek ook ŉ studie van die taalsosiologie gemaak en selfs enkele eweknie-beoordeelde akademiese artikels in geakkrediteerde tydskrifte daaroor gepubliseer. Ook dáároor is ek nie heeltemal onkundig nie. Teen dié agtergrond wil ek vandag met groot respek, maar baie reguit, sê: Met die meerderheidsuitspraak oor die UV, wat u onderskryf het, het u Suid-Afrika in ŉ grondwetlike krisis gedompel. Waarom sê ek só? Aan die een kant bepaal ons regstaatlike stelsel dat u uitspraak die laaste woord oor die saak is. Daardie woord is, as ek bietjie kortpad kan vat, basta. ŉ Mens sou die saak nog na internasionale tribunale kon verwys, maar selfs al verskil hulle met u uitspraak, bly u sŉ volgens ons stelsel staan. Maar terselfdertyd was u uitspraak 100% verkeerd. Die Grondwet is hieroor baie duidelik: Onbillike diskriminasie, onder welke voorwendsel dan ook (en dit sluit taal in) is onwettig. Maar as daar geen onbillike diskriminasie plaasvind nie, mag onderwysinstellings eentalig wees. U hoof-argument was dat die Grondwet ŉ volledige transformasie van ons samelewing weg van ons apartheidsverlede eis, en dat dit belangriker is as die genuanseerde reg op eentalige (lees: Afrikaanse) onderwys. U is reg dat die Grondwet só ŉ eis stel, maar u het nie eens oorweeg of die twee versoen kan word nie. As hulle nié versoen kan word nie, soos u impliseer, waarom het die grondwetskrywers dan hoegenaamd die moeite gedoen om art. 29(2), wat dié kwessie hanteer, in die dokument op te neem? U weet mos net so goed soos ek dat die bedóéling van die wetgewer ŉ belangrike element is wat ŉ regter by sy wetsuitleg in ag moet neem! Nou sit ons met die tameletjie. Ons sit met ŉ regbank wat die regstaat in twee opsigte ŉ harde slag toegedien het. Die eerste is dat ŉ duidelik foutiewe uitspraak nou deel is van ons konstitusionele jurisprudensie. Nugter weet hoe dié skade herstel moet word. Die tweede is potensieel dalk nog ernstiger. Dit is dat u ŉ belangrike deel van die bevolking – die Afrikaanssprekendes – van die demokratiese regstaat vervreem. In u opleiding as regsgeleerde het u ongetwyfeld geleer dat die demokrasie in die verlede wortel geskiet het hoofsaaklik omdat dit algaande wye aanvaarding in die gemeenskap gekry het. Mense het agtergekom dat die regstaat in hul belang was, en dus het dit deel van die openbare politieke kultuur geword. Dit was juis een van die groot probleme van die apartheidstyd. Vir sover ons destyds ŉ regstaat gehad het, was dit ter beskerming van wit bevoorregting, en dus het dit nie in die harte van die swart mense geleef nie. Nou trek u die mat uit onder die voete van mense soos ek, wat die koms van die nuwe bedeling in 1994 – al was dit met sekere voorbehoude – gesteun het. Ek bly daarby dat die Grondwet, ondanks bepaalde gebreke, ŉ goeie dokument is, maar dat die ANC dit nie uitvoer nie. Nou moet ŉ mens ook nog konstateer dat die konstitusionele hof self die Grondwet verdraai. Wat bly oor van my – en ander – se geloof in ons regstaat? Ek kan u klaarblyklike bitterheid oor die onreg van die verlede verstaan. Maar in hemelsnaam, edelagbare, moet u onreg met onreg bestry? Moet u nie, soos die Goeie Boek ons leer, die kwaad deur die goeie oorwin nie?