Op Vrydag 27 Junie het die nimlike Isabella Niehaus ’n lang tafel gedek en gekook uit Niël Stemmet se resepteboeke. Soos dit ’n goeie kok betaam, was daar iets van haarself ook in elke gereg.
Ek verwag iets ongeloofliks wanneer ek die sneller trek. Dit sal wees soos ’n moerse vuurwerkvertoning waar die vonke oopspat oor die donker.
Die titel sê dit reeds: Hierdie boek gaan nie maklik wees nie. Pleisters help niks as daar ’n koeël deur jou kop is nie.
Die ek-verteller sien homself as die verlosser. Hierdie wêreld het te veel seer. Hy gaan sekermaak dat hy ’n aantal mense uit hulle miserabele bestaan help. Hy word aangevuur deur iets in hom, iets soos ’n engel wat hom sterk maak, wat vir hom die moed gee.
Wanneer sy pa gesuip is, haal hy sy pistool uit en sê vir sy kinders hulle is slap, want hulle ken nie die Grens nie, hulle was nog nooit in ’n oorlog nie; dis Grens met ’n hoofletter.
Interessant, die Grens is dus nog met ons, twintig jaar ná demokrasie. Ek het net die ander dag nog gesê dat mý generasie se grensverhale nie hierdie generasie aanspreek nie. Nou is hier ’n nuwe tipe Grensverhaal in Afrikaans.
Vannag het hy die pistool gevat en albei die gelaaide magasyne. Daar is ook ’n spul ekstra koeëls, genoeg om ’n lang lys van sy skoolmaats te verlos van hierdie walglike wêreld. Hy gaan sy eie Grens oorsteek.
Daar is geen twyfel dat Fanie Viljoen se Pleisters vir die dooies volledig die gebied van transgressiewe fiksie betree nie. Gedurende die nag drink die hoofkarakter brandewyn en hy besoek ook ’n prostituut.
As ’n prossie met jou klaar is, is sy met jou klaar. Jy moet geen goue sterretjie op jou voorkop van haar verwag oor jou vaardigheid in die bed nie. (bl. 59)
Die prostituut raak kriewelrig as hy haar vertel hy gaan môre ’n klomp mense doodmaak. Sy ontbied hulp in die vorm van ’n baie groot Nigeriër wat die verteller kom aanrand.
Dit is maar een van die gevegte daardie nag. Die geweld wat hy ervaar, laat hom heel voel, dit maak nie saak hóé stukkend se lyf is nie. Dit laat hom dink aan ’n rekenaarspeletjie.
Die verteller word stukkend geslaan, hy skop ’n ander man byna dood en beland tussen ’n klomp demone in die begraafplaas, maar hy absorbeer die pyn – dit laat hom nóg sterker glo in die missie wat hy op homself geneem het.
Vroeg in die storie kom die verteller op kransduiwe af wat vergiftig is. Hulle ly natuurlik en hy maak hulle almal dood, om hulle te verlos. Dan sny hy die vlerke af en neem dit met hom saam, want vlerke teen die maanlig is pragtig.
Die verteller in Viljoen se roman aanvaar die volle verantwoordelikheid vir sy dade. Hy maak selfs ’n video om te sorg dat almal, die ouers, die polisie en ook sy pa, later sal verstaan waarom hy bereid was om ’n massamoordenaar te wees.
Hy weier ook om sy pa te skiet, want dit sal te maklik wees. Hy wil sy pa laat leef met die wete dat dit sý geweer was en dat dit sý dronkpraatjies was wat uiteindelik gemaak het dat sy seun as die “verlosser” van sy vriende sou optree.
Daar was Ryk van die rawe (11) deur Jaco Fouché wat ook handel oor ’n nag in die stad met ’n hoofkarakter wat allerlei soortgelyke goed beleef, maar Fouché se karakter was ’n deelnemer, nie een wat sy lewe opsetlik tot ’n punt wil bring nie. Ook in Richard de Nooy se Zacht als Staal (12), wat hier in Suid-Afrika te koop is as The big stick (13), is daar ’n passiewe reaksie op die eens aktiewe seun se lewe.
Ek het in 2008 ’n kortverhaal gepubliseer met die titel “Transgressie” in Byna Liefde (16), maar ná ek en my redakteur lank daaroor gepraat het, moes ek dit afskaal, juis omdat die leser nog glad nie reg was vir die grense wat ek hulle wou laat oorsteek nie.
Fanie skop daardie Grens/grens in die leser se koppe aan flarde. Ons het hier ’n ware transgressiewe teks.
’n Paar weke gelede het ek ’n aantal skrywers, waaronder Fanie Viljoen, gevra waar die grense tussen jeugliteratuur en jongvolwasseliteratuur lê? Sy antwoord was:
Die meeste tienerboeke in Suid-Afrika is gerig op ’n jonger tienermark, vir ouer tieners (jongvolwassenes) is boeke in Afrikaans so skaars soos hoendertande. Daar is nie juis boeke met byt vir hulle nie.
Dit is nie die eerste keer dat Fanie ’n boek skryf wat hard slaan nie. Met Breinbliksem (17) het hy in 2005 beide die Sanlam-prys vir Jeuglektuur én M.E.R-prys vir jeuglektuur gewen, tog moes talle skole hulle ouers laat toestemming gee dat boek gelees kon.
Die boek verg oopkop lesers, beslis nie dié wat soos volstruise hulle koppe in die sand wegsteek nie. Dit belig ’n groep jong mense wat ons nie kan wegwens nie. Dis ’n boek wat die moontlikheid inhou om Afrikaanse tieners te oortuig dat daar Afrikaanse boeke is wat hulle kan uitdaag. As jy dapper is, koop die boek vir ’n tiener, lees dit self ook.
Pleisters vir dooies is ’n belangrike stuk letterkunde vir volwassenes van alle ouderdomme. Vir jong kinders is dit beslis nie, maar jong volwassenes in graad 11 en 12 sal mal wees hieroor, ook volwasse jonger lesers. (Die boek dra ’n waarskuwing van 17+.) Ek het klaar vir my meisiekind gesê sy moet dit lees.
Breinbliksem het dalk ’n susterteks in SA Partridge se uitstekende Sharp Edges (18), maar ek kan nie dink aan ’n ander Suid-Afrikaanse teks wat met Pleisters vir dooies kan vergelyk nie, hoewel Eben Venter se Wolf, wolf (19) sekere van die kwessies uitlig wat ons hier ook aantref.
Ek moet sê Pleisters vir die dooies se einde is presies soos dit moet wees. Ek wil niks weggee nie, maar die geboorte van ’n jong engeltjie/verlossertjie… Nee, lees self. Hou aan lees. Dis hard, dôners hard, maar dit is elke bloedkol werd.
Die slimste van alles is dat dit ’n vrou is wat ons manlikheid kom oopkrap het. Ek het hierdie foto van Saartjie Botha so twee maande gelede geneem.
Botha het die stuk gebaseer op die kommentare wat mense aanlyn lewer oor allerlei sake. Die meeste daarvan is anoniem, of weggesteek agter skuilname. Dit is hier, gesigloos en op ’n seepkissie, waar die ware Suid-Afrikaner kop uitsteek. (Die gesigloosheid word slim voorgestel op die verhoog. Gaan kyk.) Dit is op internetforums waar godsdiens (rugby), gode, God, Afrikaans, velkleur en balbesit bespreek word.
Dit ís ’n vreemde stuk, moenie iets soos Die wildsboudjie verwag nie. Maar gaan met ’n oop gemoed en wees bereid om vir jouself te lag. Daar is skreeusnaakse oomblikke, maar verwag ook om soms ’n traan of twee weg te sluk.
Dit word as dokumentêre fiksie bemark, deels omdat die outeur self ’n wals met dwelms gegooi het, maar gelukkig is hier ’n slim skrywer aan die stuur; die dokument word fiksie. Die fiksie dra die leser, niks sedelessies of handjiesklap oor die nege stappe nie.
Daniella Day skryf egter eerder oor die méns. Sy plaas haar karakters in situasies, die situasie is nie die belangrikste element in die boek nie. Ek dink dis ’n ma-ding. Irvin Wells se totaal onverstaanbare Skotse Engels was gemik om visuele drogbeelde. Hierdie drogbeelde kom in Blou trane ook voor, maar dit is ’n meer menslike werk – hoewel steeds nie vir sensitiewe lesers nie.
Blou trane is dus baie anders as Trainspotting. Gelukkig. Dit is ’n eiesoortige verhaal, ’n ondersoek na die karakter van die verslaafde. Daniella Day het besef dat sy gelukkig was om redelik ongeskonde uit haar dwelmtog te kom; nie almal kan dieselfde sê nie. Die probleem is dat diegene wat erger goed beleef as Daniella, dikwels nie meer die vermoë het om daaroor te skryf nie.
Toe Blou trane op my tafel beland, was ek aanvanklik skepties. Nóg ’n boek? Ek was regtig nie lus daarvoor nie. Amper almal wat al ooit in rehab was, het al ’n boek geskryf. Dis immers deel van die terapie. Gelukkig is dié een veel eerder ’n spanningsroman, dit is beslis nie ’n nog ’n boek wat sê: “Oe, luister na mý storie!” nie.
IdV: Daniella, Marlene van Niekerk sê altyd vir skrywers hulle moet wegskryf van hulleself. Jy het. Lisa, die hoofkarakter is nie jy nie? Is ek reg?
IdV: Toe ons die ander dag gesels het, was jy baie openlik daaroor dat die meeste rehabboeke maar “boring” is – jou woord. Ek stem saam. Maar toe gaan skryf jy ook ’n boek ná jy in rehab was?
DD: Ek skryf definitief nie omdat ek wil preek en ander mense wil oortuig om beter mense te wees nie. Ek skryf, want ek is verslaaf aan skryf. Ek kry onttrekkingsimptome as ek nie pen en papier het nie en dan sal ek my gedagtes op sms’e “save”. Ek kan net nie anders as om te skryf nie, maar as iemand iets kan wys raak, en insig kry deur my stories, te lees – great! Ek glo dat as daar ’n boek is wat ek baie graag wil lees en dis nog nie geskryf nie, moet ek dit skryf.
IdV: So ’n rukkie terug het ek ’n aantal skrywers uitgevra oor literatuur vir jong volwassenes wat verskil van kinder-en-jeugboeke. Wanneer ’n mens vir lesers van sestien en ouer skryf, mag jy veel meer waag, was hulle antwoord. Watter ouderdomsgroep het jy in gedagte gehad toe jy Blou trane geskryf het?
DD: Terwyl ek Blou trane geskryf het, het ek mense tussen die ouderdom van agtien en sestig in gedagte gehad. Omdat ek self ’n ma is, sal ek nie wil hê my kind moet die boek lees voor die ouderdom van agtien nie, maar bygesê vandag se jeug is ongelooflik ryp. Mense ouer as sestig moet asseblief ook nie die boek lees nie – ek wil nie verantwoordelik wees vir hulle hartaanvalle nie.
IdV: Dié boek is nie vir sissies nie. Daar is kru taal en harde tonele van seks en swaarkry in die teks. Lisa spin al die pad onder toe en beleef verskriklike goed. Hoekom het jy dit vir haar moeiliker gemaak as vir jou?
DD: Dit moes aan die werklikheid grens, daarom is die taalgebruik baie eg aan ’n dwelmverslaafde se taalgebruik. My eie storie was egter te boring – my verbeelding moes ingryp. Dagga is nie ’n harde dwelm nie en soos jy self gesê het, het die meeste mense ten minste al een keer dagga gerook. ’n Storie oor daggaverslaafdes sou nie werk nie en dis waarom die verhaal oor ’n heroïenverslaafde handel en ongelukkig beleef heroïenverslaafdes verskriklike goed en eindig die meeste van hulle se lewens soos Lisa s’n.
IdV: Ek het netnou genoem dat jy weggeskryf het van jouself, maar ek is bewus daarvan dat jou ma baie ontsteld is oor die boek. Ek vra dit, want ander skrywers moet ook hulle ma’s in die oë kyk. Hoe hanteer jý dit?
DD: Ek was van dag een af eerlik met my ma en gelukkig ken my ma my beter as enige iemand. Sy weet ek is nie Lisa nie. Sy is egter baie ontsteld oor die taalgebruik, maar sy verstaan dat die boek met ’n goeie doel geskryf is, al preek ek nie, dink ek skok ek genoeg, sodat dit ’n impak op mense se keuses kan maak. Ek hoop so.
IdV: In rehab het jy mense ontmoet wat al ver geval het. Kon hulle vir jou die nodige materiaal gee om die storie klaar te maak, of moes jy nog navorsing doen toe jy uit die stelsel is?
DD: Baie van die mense se karaktereienskappe, selfsug en manier van praat kom te vore in die boek. Ek het baie navorsing gedoen, maar die einde was vir my baie moeilik om te skryf. Ek het lank daaroor gedink en dit seker tien keer herskryf, maar op die einde het ek almal se voorstelle om my geïgnoreer en besluit hierdie storie gaan ek anders eindig.
IdV: Nou vir ’n baie persoonlike vraag, wat jy mag weier: Jou hoofkarakter gebruik redelik baie verskillende dwelms. As ek reg lees, was jy egter vir daggaverwanteredes in rehab. Die meeste van ons het al ’n slag dagga probeer; hoekom moes jy rehab doen?
Proteas vir Protea Boekhuis se stalletjie. Ek het die boek Hoekom moet ek dit doen? daar gaan koop, want Izak is ’n karakter daarin – en dit is regtig my naam wat daarin gebruik is. Ek sal later ’n resensie skryf.
Davey du Plessis, die outeur van Choosing to live, lees voor uit sy boek oor sy avonture in die Amazone.
Steve Hofmeyer en Deon Meyer in gesprek. Deon het die opmerking gemaak dat die Afrikaanse letterkunde ’n huis vol leë kamers was aan die einde van apartheid, vandag is al daardie kamers gevul, al die genres van oorsese letterkundes word dus vandag in Suid-Afrika ook aangetref. Steve het toe gesê met musiek is dit dieselfde. Die nuwe Suid-Afrika was die beste ding wat met musiek kon gebeur.
Pan MacMillan se stalletjie. As julle terugblaai na my inskrywing Agter die skerms by die Suid-Afrikaanse Boekebeurs, sal julle sien hoe mense ’n stalletjie swart verf, wel, hier is die finale produk.
Een van die interessantste en snaakste praatjies, Elsa Winckler, Jacolet van den Berg en Kristel Loots het die gehoor laat skater met staaltjies oor die skryfproses. Liefdesverhale bly die gewildste leesstof wêreldwyd. Chanette Paul was die gespreksleier.
Corné Janse van Rensburg, van die Professional Editors’ Group, het stil-stil ’n baie groot deel van die program by die Suid-Afrikaanse Boekebeurs gereël.
Pieter-Dirk Uys het ’n onderhoud gevoer met Brent Meersman, die skrywer van 80 gays around the world.