In 1961 het Mnr W J Bezuidenhout,1 Algemene Bestuurder van Sanlam, die onderneming beskiyf as 'n "bron van inspirasie" vir hom omdat "...ons hier te doen het met 'n beweging - gemik op die verwesenliking van 'n grootse ideaal - wat reeds 42 jaar aan die gang is en waaraan groot getalle volksgenote reeds getroue diens gelewer het".
Daar is 42 jaar gelede bewustelik 'n groot taak aangepak... (dit was) juis hierdie bewustheid van sy taak - die opheffing van ons eie mense - 'n taak wat steeds groter word namate ons Land vooruitgaan en ons Volk al meer 'n verstedelikte volk word .Dit is hierdie roepingsbewustheid waarin die verskil tussen Sanlam en ander versekeringsmaatskappye lê. Sodra ek gehelp word om tot hierdie diepere wese van Sanlam deur te dring en my met sy roeping te vereenselwig dan vind ek dat Sanlam as maatskappy vir my 'n besieling word. (SA 6/5/1: Bezuidenhout,1961)
Die oprigting van ondernemings word normaalweg gemotiveer deur die winsmotief en daarsonder sal geen onderneming die toets van die tyd deurstaan nie. Die versterking van die bestaansreg van die onderneming deur breër samelewingsanksionering verhoog die lewensvatbaarheid en volhoubaarheid van die onderneming. Nog lank voordat filantropiese en omgewingsoorwegings die bestuurstrategie van ondernemings direk beïnvloed het, het Sanlam 'n eiesoortige inhoud gegee aan dié onderneming se verstaan van sy maatskaplike verantwoordelikheid. Diepliggende ontwikkeling het sedertdien in die besigheidsomgewing in Suid-Afrika plaasgevind. Daardie ontwikkelings het gelei tot die ontplooiing van 'n statutêr voorgeskrewe en polities gesanksioneerde korporatiewe sosiale verantwoordelikheid (Fury 2010:6; RSA 2007:4). In hierdie artikel word ondersoek ingestel na die besondere motivering vir en beskouing van die maatskaplike verantwoordelikheid van Sanlam teenoor die breë gemeenskap en sy polishouers sedert 1918 as 'n radikaal anderse vorm van korporatiewe maatskaplike betrokkenheid - met 'n wesenlik andersoortige uitkoms. Dit was 'n korporatiewe maatskaplike betrokkenheid wat anders as tans, nie deur wetgewing gedryf is nie en wat die groter voordeel van die Suid-Afrikaanse samelewing ten doel gehad het as synde die uitvloeisel van opheffing van polishouers asook die groter samelewing waarvan hulle deel uitgemaak het.
Die artikel word soos volg uiteengesit: eers word die ontwikkeling en teorie van korporatiewe sosiale verantwoordelikheid breedweg verduidelik. Daarna word die Sanlam-perspektief daarop vanuit die historiese ontwikkeling in Sanlam verduidelik en ten slotte word die programme in breë kategorieë verduidelik.
In Desember 1919 het W A Hofmeyr,4 die Voorsitter van Sanlam, in die eerste jaarverslag met trots gewys op die sukses behaal tydens die eerste besigheidsjaar - ook die jaar van die vernietigende Spaanse griep. Hofmeyr was besield met die idee dat Sanlam in die toekoms . .een van die sterkste en suiwerste van die aard in Suid-Afrika sal wees, en nie alleen tred sal hou met die ontwikkeling van ons vaderland nie, maar daartoe aanmerklik sal bijdra" (SA 5/2/1: Jaarverslag 1919:1). Die fokus op die bydrae tot die ontwikkeling van die land as die oorkoepelende doel, het soos 'n refrein geloop deur die Voorsittersredes. Hofmeyr se sterk gevoel oor die ontwikkeling van Suid-Afrika moet verstaan word teen die agtergrond van die ekonomiese tol wat die oorloë (Tweede Vryheidsoorlog en die Eerste Wêreldoorlog) op die land gehad het, asook die negeerbare klein rol van Afrikaners in die land se hoofstroom ekonomie teenoor die onteenseglike beheer van buitelanders en Engelssprekende sakelui. As 'n voorstander van die "Suid-Afrika Eerste"-idee wou Hofmeyr deur groter groei daartoe meewerk dat Suid-Afrikaners self groter beheer oor die land se ekonomie verkry. In 1921 sê Hofmeyr Sanlam is ".'n volksinrigting in die wydste sin van die woord... wat aan jonge Afrikaners werk verskaf en hul op(te)lei in assuransiewese. Hierdeur meen ons 'n groot diens aan Suid-Afrika te bewys. Wil ons ekonomies selfstandig word dan moet ons ons eie inrigting ondersteun. ", en Afrikanerkapitaal moet in ". die hande wees van Afrikaners om diensbaar gemaak te word vir die ontwikkeling van ons land". Terselfdertyd is hulp aan polishouers verleen onder moeilike omstandighede om hulle polisse in stand te hou ".en dit is bewys van die voorneme van die direksie om die Maatskappy diensbaar te maak aan die belange van sy polishouers" (SA:5/2/1:Jaarverslag 1921). Die maatskappy het eerstens mense geleer om deur middel van lewensversekering voorsiening te maak vir afhanklikes sodat hulle vir hulself kan sorg, en tweedens om deur daardie spaarsin en verantwoordelikheid op te neem, ook indirek die landsekonomie in groter konteks te dien. In die tariefboek van Sanlam van 1919 word uitdruklik verklaar dat agente in die oog moet hou dat ".die vernaamste doeleindes van hierdie Maatskappij die ontwikkeling is van 'n nasionale trots in suiwer Suid-Afrikaanse onderneminge" (SA:F12/1942). Die eerste Algemene Bestuurder Alfred Macdowell het in sy korrespondensie as leuse van Sanlam gebruik "Suid-Afrika eerste" (SA /5/2/1: Korrespondensie Macdowell 23/1/1919) en in die 1927 brosjure van Sanlam word verwys na Sanlam as 'n veiligheidskakel ".uit die volk gebore om die volk te dien" (SA:5/2/2: brosjure 1927). Hierdie verklarings van die Sanlam leierskorps verwoord 'n roepingsbewussyn waardeur die onderneming sy bestaansreg koppel aan die groter welstand van die hele land. Dit is wel so dat ander versekeringsmaatskappye op dieselfde wyse probeer het om die bevolking op te voed met betrekking tot die beginsel van samewerking, of soos dit dikwels in die tyd van die Helpmekaarbeweging genoem is, 'n helpmekaaraksie. Hierdie artikel dui aan dat Sanlam sy strategie nie uitsluitlik en diskriminerend gerig het net op Afrikaanssprekendes nie, maar inderdaad uit die staanspoor gerig was op, soos Hofmeyr dit self verwoord het, "die volk van Suid-Afrika in die wydste sin van die woord".
Sanlam het wel deur middel van die sogenaamde Goeie Hoop Koshuise (GHK) 'n groot bydrae gelewer om huisvesting aan leerlinge in landelike gebiede te verleen en sodoende onderwys te bevorder. Die skema het die volgende behels: die Provinsiale Administrasie kon nie bekostig om koshuise te bou waar dit in landelike gebiede benodig is nie. Sanlam het lenings vir die bou van koshuise aan gemeentes van die NG Kerk toegestaan in die vorm van skuldbewyse, gewaarborg deur die Provinsiale Administrasie. Die waarborgskema het voorsiening gemaak vir die uitreik van 'n waarborg vir die skuldbewys, met dien verstande dat by die finale aflossing van die hoofsom van die lening plus die rente daarop, die transport van die eiendom (grond en die gebou) na die provinsiale administrasie oorgaan. In werklikheid het die kerkgemeentes oor grond beskik waarop 'n koshuis gebou kon word, maar het nie oor die fondse beskik om dit te bou nie. Die Sanlamlening het dan die bouproses moontlik gemaak en die gemeentes het begin om rente daarop geleidelik te delg. Na verstryking van die leningsperiode (gewoonlik 25 jaar), het die Provinsiale Administrasie die uitstaande bedrag op die skuldbriewe afgelos en is die transportakte ten opsigte van die eiendom (die GHK) aan die Provinsiale Administrasie oorgedra (SA:3/1/3/2: Lenings koshuise A, B).