is dit moontlik om ten opsigte van hierdie persone ’n redelike goeie oorsig te verkry oor sy of haar doen en late waarby die VOC en die gesagstruktuur alhier belang gehad het.
In Augustus 1486 verlaat die Portugese ontdekkingsreisiger, Bartolomeu Dias, met twee klein skepies en ’n vragskip die Taagrivier by Lissabon. Hy moes om die suidpunt van Afrika seil en sodoende ’n seeweg en gevolglike handelsroete na Indië verkry. By Angra Pequena (tans Lüderitzbucht, Namibië) plant hy ’n klipkruis. ’n Geweldige storm dwing sy skepe van koers af, en hy en sy bemanning bereik eers weer land toe hulle die inham wat vandag as Mosselbaai bekend staan, binnevaar. Toe het Dias besef dat hulle reeds om die punt van Afrika geseil het en dat die seeweg voor hom oop lê! Die inheemse Khoi wat met hul veetroppe in daardie omgewing gewoon het, het die land in gevlug toe hulle die skepe sien aankom. Op die eilandjie St. Croix naby Algoabaai plant Dias ’n volgende kruis en vaar waarskynlik tot by die Visrivier in die huidige Oos-Kaap, waar die klein vloot weens min voorraad aan boord moes omdraai. In die blye besef dat die seeweg na Indië gevind is, verander Dias die pleknaam Cabo Tormentoso ‘stormkaap’ met sy terugvaart in 1488 na Cabo da boa Esperanza ‘kaap van goeie hoop’.
Portugal gaan voort om sy Indiese ryk uit te bou en jaarlikse vlote vaar om die Kaap daarheen. In 1498 noem Vasco da Gama die baai waar Dias aangedoen het Aguada de Sâo Bras ‘waterbron van St. Blasius’. Tydens Joâo de Nova se reis na Indië (1501-1502) doen sy vloot ook daar aan, hy noem die plek Golfo dos Vaqueiros ‘baai van veewagters’ en rig ’n bidkapel, die eerste Christenbouwerk in Suid-Afrika, op. De Nova sit sy reis voort tot by Rio de la Goa ‘rivier van die meer’, die baai waaraan Lourenço Marques in 1544 sy naam sou gee. Een van die drie eskaders van hierdie vloot word aangevoer deur Antonio de Saldanha wat in 1503 weens ’n navigasiefout in die baai wat nou Tafelbaai heet, beland. In Maart 1510 het die Portugese onderkoning, Francisco d’ Almeida wat toe pas die Portugese gesag in die Indiese Oseaan gevestig het, saam met van sy vernaamste offisiere in ’n botsing met Khoi in Tafelbaai omgekom. Die kuste van Suid-Afrika was die vernaamste rede waarom die Portugese heersers nie in die besetting van dié land belang gestel het nie.
My hartlike dank aan die Stigting VOC vir die groot voorreg om vanjaar se Anna Böeseken-gedenklesing te mag aanbied. Ek vertrou dat my woorde gestand sal doen aan my agting vir hierdie VOC-kenner en -navorser by uitnemendheid.
Uit ’n heel ander tydvak en op soek na kennis oor gister en eergister het ek met ’n leë transkripsiemandjie by hierdie beskrewe tuin aangeland en met groot opgewondenheid en ywer gelees en geniet van die eerste vrugte aan dié bome wat in die vrugbare grond sonnig wortel geskiet het. En toe ek weer sien, was my mandjie ’n horing van oorvloed, volgelaai met inligting oor bepaalde vrugtewoorde om my koers te gee op ’n heel interessante reis: ’n roetebepaling deur die geskiedenis na die herkoms van woorde wat Jan van Riebeeck die eerste was om hier te lande in sy dagregister vir ons te dokumenteer, naamlik die woord lemoen en daarmee saam orangie/orange. Voeg hierby appel, asook ander woorde in ons Westerse tale wat om verskillende redes aansluiting by die eerste twee vind.
Hoe ouer die woorde, hoe meer kan hulle vergelyk word met die trapsgewyse inbedding op DNS-stringe: betekenis, simbool en klank word oorgeërf hoewel ander invloede mettertyd daarop inwerk en gevolglik veranderings teweegbring. Hedentydse taal is eintlik ’n kleurvolle mosaïek waarin die brokstukkies en oorblyfsels van voorouertale uit langvergete tye behoue gebly het. Veral plek- en persoonsname is hier van belang. As ’n mens die brondele en -betekenis van ’n woord kan bepaal, selfs al bereik jy net gedeeltelik sukses, is jy reeds besig om ’n sirkel te sluit.
Die Persiese geskiedkundige Abu Ishag al Farai al-Istakhri skryf in sy Boek van die Lande (950 n.C.) oor suurlemoene wat in Manstjoerye en in die Poendjab gegroei het. Jordanus van die Franse Dominikaanse sending en eens die Biskop van Malabar, Suid-Hindoestan, skryf in 1330 oor die diere en plante van Indië: “... in sommige plekke is daar suurlemoene so soet soos suiker, terwyl daar ander soorte is wat net so suur is soos ons suurlemoene” (Eshuys: 49).
Aangesien vroeë Sjinese geskrifte meld dat lemoene reeds teen 2400 v.C. in sekere van die Suidoos-Sjinese gebiede bekend was, word dikwels aangeneem dat die plante daar inheems moes wees en daarvandaan na Indië versprei het. Hierdie aanname word egter wat een lemoensoort betref, deur die Sjinese literatuur self weerlê.
G.E. Rumphius (1637-1706), goewerneur van Nederlands-Indië, skryf in sy boek Kruie van Amboyana dat die bewoners in sy tyd geglo het dat die soetlemoen en die mandaryn toe kort gelede vanuit Sjina ingevoer was. Hulle noem die soetlemoen die Sjinese suurlemoen (suur in vergelyking met die soet nartjie), wat in die 17e eeu meestal deur die Sjinese deel van die bevolking gekweek is. Vandag nog staan die (soet)lemoen in Nederlands as die sinaasappel bekend, terwyl die nartjie mandarijn genoem word.
Die Jode vier reeds duisende jare die Loofhuttefees (Levitikus 23), waarin die lemoen ’n belangrike rol speel. Vandag nog is die adamsappel wat in die kusgebiede van die Middellandse See voorkom, belangrik tydens die Loofhuttefees. Dit verwys na die geel vrug van die Pomum adami (ook genoem Poma Adam ‘appel van Adam’) ’n variëreit van die lemoenboom. Die vrug se skil toon hollighede wat soos tandmerke lyk. Volgens volksgeloof is dit die verbode vrug van die Paradys, waarin die bytmerke deur Adam as ewige gedagtenis aan sy sonde dien!
Soet- en suurlemoene was reeds in die eerste eeu n.C. by die Romeine en Grieke bekend. Die Romeine, wat ’n groot deel van die toenmalige bekende wêreld verower het, het die vrugte na Italië gebring, vanwaar hulle dit na die res van Europa versprei het.
St. Helena se bronne van vars vrugte (o.a. appels en lemoene) en vleis was teen die middel van die 17e eeu erg uitgeput. Gevolglik versoek die VOC-amptenare vir opperhoof Janszen wat in 1647 saam met 60 matrose van die gestrande Haerlem vir ’n jaar aan die Kaap vertoef het terwyl hulle op ’n retoervloot gewag het, om na sy terugkeer in Nederland ’n verslag te skryf oor die Kaap as toekomstige verversingspos. In 1649 lê hy sy “Remonstrantie”, mede-onderteken deur die ander opperhoof van die Haerlem, Matthijs Proot, aan die VOC-kamer Amsterdam voor. Hierin ondersteun hulle die vestiging van ’n verversingspos aan die Kaap. Jan van Riebeeck, gewese koopman in diens van die Kompanjie, bied sy dienste aan vir die pos as kommandeur aan die Kaap. Op 24 Desember 1651 vertrek hy en sy geselskap “per de schepen Drommedaris, Reijger ende Goede Hoope ... uit Texel, vande Camer Amsterdam”.