Vanwaar kom ‘poenankies’ dan, Gehasi? | Netwerk24
Deur Gerhard van Huyssteen 31 Augustus 2018 00:00
Poenankies (uitgespreek met die klem op die “oe”) beteken “oulik” of “fraai”, ’n lekker alternatief vir die Engelse cute. Dis ’n ou bekende woord in die suideliker en westeliker vorme van Afrikaans, en in die 2017-uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls word poenankies vir die eerste keer as Standaardafrikaans erken.Maar vanwaar poenankies, Gehasi?
Geen etimologiewoordeboek sprak ’n sprook oor die herkoms van die woord nie. Ek vra en snuffel rond. Uiteindelik kom die bekende skrywer en historikus Dan Sleigh tot my redding met ’n interessante en aanneemlike teorie wat hy per e-pos aanstuur. Nou ploeg ek ’n bietjie verder met sy gedagtespan . . .
In Indonesies verwys die woord “pinang” (in Afrikaans “betelpruim” en in Engels “paan”) na ’n soort kougoed wat al eeue lank in daardie geweste gebruik word. Dit bestaan uit die neut van die arekapalm wat met gebluste kalk gemeng en dan in ’n blaar van die betelpeperplant toegedraai word. Die in-’n-blaar-toegedraaide-pakkie kou jy dan as ’n soort opkikker: verfrissend, energiegewend en hongerstillend, maar veral ook effens verdowend (en dus potensieel verslawend).
In Indonesies verwys die woord “pinang” (in Afrikaans “betelpruim” en in Engels “paan”) na ’n soort kougoed wat al eeue lank in daardie geweste gebruik word.
In 1710 kom Jan van Riebeeck se kleindogter Johanna Maria uit die Ooste in die Kaap aan. Dit smaak ons sy was lief vir (of dalk verslaaf aan?) betelpruim, want sy skryf in ’n brief aan haar pa, Abraham van Riebeeck (wat toe nog in Batavia woon), dat sy “een pinanckie wel wense soude te mogen hebben, tot vervrissing van de mont” (so opgeteken op bl. 77 in D.B. Bosman se Briewe van Johanna Maria van Riebeeck en ander Riebeeckiana).
Die woord “pinanckie” wat sy gebruik, is waarskynlik die verkleiningsvorm van “pinang” en selfs die gemiddeldste van astrofisici sou kon uitwerk dat ons maklik deur klankverandering van “pinanckie” na “poenankie” kon vorder.
Maar ons ken in Afrikaans nie “poenankie” nie – slegs “poenankies”. Waar kom daai -s dan vandaan? Wel, dit is myns insiens eintlik deel van die -ies-agtervoegsel wat ons ook kry in saggies, stilletjies, mooitjies, liefies, ensovoorts, maar ek is oop vir oortuiging dat dit andersins gewoon ’n meervouds-s sou kon wees, soos in koninkies, torinkies en dorinkies.
’n Belangrike deel van dié etimologiese uitleg is Dan Sleigh se teorie dat die woord “pinang” uitgebreid toegepas moes gewees het op enigiets wat lekker, aangenaam, troostend, gerusstellend en welgevallig is. So gesien, kan ons maklik verklaar dat die woord deur betekenisverbleking naderhand slegs verwys na iets wat oulik en fraai is, soos ons dit vandag ken.
Maar vir dié deel van die teorie – dat “pinang” of “pinankie” na enigiets lekkers of aangenaams kon verwys – kort ons nog konkrete bewyse. As jy iewers iets opspoor wat ons kan help om die raaisel finaal op te los, laat hoor gerus van jou.
Gerhard van Huyssteen is ’n taalkundige aan die Noordwes-Universiteit. gerhard.vanhuyssteen@ nwu.ac.z
Meer oor: Gerhard Van Huyssteen | Taal | Afrikaans | Mening