PressReader - Beeld: 2018-10-13 - ‘Hy het vroeg reeds er­ken dat a­part­heid verkeerd is’
‘Hy het vroeg reeds er­ken dat a­part­heid verkeerd is’
Beeld - 2018-10-13 - NUUS - Ver­slag­span vir on­der­wys: “Dié een met die naam Pik Bo­tha het a­part­heid ver­de­dig en ons vry­heid uit­ge­stel! Hy het selfs ge­sterf son­der om te sê wie die dood van ka­me­raad Sa­mo­ra Ma­chel be­plan het. Moe­nie my by jul lofui­tin­ge in­sluit nie!”
Pik Bo­tha was ten ty­de van in­ten­se ge­sprek­ke in die lei­ers­korps van die des­tyd­se Na­si­o­na­le Par­ty (NP) in die 1980’s ’n pro­mi­nen­te en kon­se­kwen­te voor­stan­der van her­vor­ming, grond­wet­li­ke on­der­han­de­lin­ge én die vry­la­ting van oud­pres. Nel­son Man­de­la.
So het oud­pres. FW de K­lerk gis­ter hul­de ge­bring aan sy “ge­waar­deer­de kol­le­ga en vriend”.
De K­lerk het “met hart­seer” van Bo­tha se af­ster­we ver­neem en hy en sy vrou, E­li­ta, het hul me­de­lye met Bo­tha se vrou, Ina, en sy fa­mi­lie uit­ge­spreek.
Hy sê Bo­tha was een van die sterk­ste voor­stan­ders van die grond­wet­li­ke trans­for­ma­sie­pro­ses wat op 2 Fe­bru­a­rie 1990 be­gin is.
“Hy het ’n kon­struk­tie­we rol in die daar­op­vol­gen­de on­der­han­de­lin­ge, as­ook ná die 1994-ver­kie­sing, ge­speel ter­wyl hy ook as NP­mi­nis­ter in die re­ge­ring van na­si­o­na­le een­heid ge­dien het.
“Dalk was sy be­lang­rik­ste by­drae die wy­se waar­op hy en sy kol­le­gas in die de­par­te­ment van
■ Ban­tu Ho­lo­mi­sa, UDM-lei­er: “Sy rol om druk op die NP-lei­ers te plaas om te ver­an­der vir die be­vor­de­ring van Suid-A­fri­ka en sy men­se is goed ge­do­ku­men­teer.”
■ De­rek Ha­ne­kom, mi­nis­ter van toe­ris­me: “Ek het twee jaar lank bui­te­land­se sa­ke hul man ge­staan het teen groei­en­de in­ter­na­si­o­na­le druk tot­dat die in­een­stor­ting van in­ter­na­si­o­na­le kom­mu­nis­me in 1989 die weg ge­baan het vir die on­der­han­de­lin­ge wat tot die stig­ting van ons nie­ras­si­ge grond­wet­li­ke de­mo­kra­sie ge­lei het,” sê De K­lerk.
Hy sê Bo­tha was ’n “u­nie­ke en kleur­vol­le” per­soon­lik­heid wat ook ’n e­nor­me by­drae ge­le­wer het tot die vreed­sa­me en grond­wet­li­ke op­los­sing van die groot ge­skied­kun­di­ge uit­da­gings waar­mee die NP-re­ge­ring tot voor 1994 ge­wor­stel het.
“Hy was een van die lei­ers per­soon­lik­he­de langs hom ge­sit in die eer­ste ka­bi­net van ons nu­we de­mo­kra­sie . . . Ek wens ek het al die hand­ge­skre­we no­tas ge­hou wat hy aan my ge­stuur het. Groot in­tel­lek, groot sin vir hu­mor! Me­de­lye aan die fa­mi­lie.” ■ Pa­ny­a­za Le­su­fi, Gau­teng­se LUR in Suid-A­fri­kaan­se po­li­tiek van 1970 tot met sy af­tre­de uit ak­tie­we po­li­tiek in 1996.
“Hy het met groot on­der­skei­ding ge­dien as Suid-A­fri­ka se mi­nis­ter van bui­te­land­se sa­ke van 1977 tot 1994.”
De K­lerk sê Bo­tha het in dié tyd­perk Suid-A­fri­ka on­ver­skrok­ke teen groei­en­de in­ter­na­si­o­na­le i­so­la­sie ver­de­dig.
“Bo­tha het ’n lei­den­de rol in Suid-A­fri­ka se ver­hou­ding met Suid­wes-A­fri­ka/Na­mi­bië ge­speel. In 1998 het hy die drie­le­di­ge oor­een­koms met An­go­la en Ku­ba on­der­te­ken oor die ont­trek­king van Ku­baan­se sol­da­te aan An­go­la en die in­stel­ling van die Ver­e­nig­de Na­sies se on­af­hank­lik­heid s pro­ses in Na­mi­bië.
“Dié oor­een­koms was van deur­slag­ge­wen­de be­te­ke­nis vir die e­vo­lu­sie van die po­li­tie­ke si­tu­a­sie in Suid-A­fri­ka,” sê De K­lerk.
G ert Grobler, af­ge­tre­de am­bas­sa­deur, was’ n lid van Bot ha­se af­vaar­di­ging met die fi­na­le vre­des­on­der­han­de­ling e oor Mo­sam­biek wat in die vroeë 1990’s in Ro­me, I­ta­lië, ge­hou is. Hy het Bo­tha se toe­spraak vir die ge­leent­heid ge­skryf.
Grobler sê daar was ’n groot ge­tal staats­hoof­de uit Sui­der-A­fri­ka om die on­der­han­de­lings­ta­fel.
“Suid-A­fri­ka se beurt was laas­te. Soos die lei­ers een ná die an­der ge­praat het, het ek ys­koud ge­word. Die een toe­spraak ná die an­der was by­na die­self­de.”
Hy sê Bo­tha het op­ge­staan en sy ge­skre­we toe­spraak net so op die ta­fel laat lê. Hy het ’n spon­ta­ne toe­spraak ge­le­wer wat sen­treer om die po­si­tie­we Tswa­na-woord pu­la. Bo­tha is luid toe­ge­juig en selfs oud­pres. Ro­bert Mu­ga­be van Zim­bab­we het sy hand ge­skud en hom met dié A­fri­ka-me­ta­foor-toe­spraak ge­luk­ge­wens.
Pres. Cy­ril Ra­map­ho­sa het ook sy me­de­lye uit­ge­spreek en sê Bo­tha sal ont­hou word vir sy on­der­steu­ning van Suid-A­fri­ka se oor­gang na de­mo­kra­sie en vir sy diens in die eer­ste de­mo­kra­tie­se ad­mi­nis­tra­sie.
Bo­tha het twee jaar as mi­nis­ter van mi­ne­ra­le en e­ner­gie­sa­ke in Man­de­la se ka­bi­net ge­dien.
Die ANC sê in ver­kla­ring die par­ty het Bo­tha as een van die min men­se in die des­tyd­se NP be­skou wat in ’n vroeë sta­di­um er­ken het dat a­part­heid verkeerd en ’n mis­daad teen die mens­dom was.