Die geskiedenis van ideesVoorstelling van ‘n sestiende eeuse markplein (Foto: leemage) Belangrikheid van idees Hoekom is idees so belangrik? Vir party is dit iets waarmee filosowe hulle in ivoortorings besig hou en wat geen betekenis vir die gewone man op straat het nie. Idees bepaal egter wie ek is en wat ek doen en wat my verwagting van die toekoms is. In primitiewe samelewings kan dwang of vrees mense dryf om iets te doen, en buite enige samelewing, amper op die vlak van diere, is dit net die drang na die basiese behoeftes soos eet, rus en voortplant wat mense dryf. Idees lê egter aan die wortel van enige meer gevorderde samelewing. ŉ Voorbeeld: vir eeue was die algemene idee wat niemand bevraagteken het nie, dat ŉ stam of volk ŉ koning nodig het om te kan funksioneer. Later het dié idee geleidelik verander na een dat verkose afgevaardigdes die volk beter kan regeer. Selfs die idee van geen gesag (anargisme) het ontstaan, maar omdat dit onprakties was, is dit nooit werklik in praktyk toegepas nie. Die hele geskiedenis is ŉ stryd van idees. Ongelukkig is dit nie altyd soos op die markplein, waar die beter idee altyd die oorhand kry nie. Ook verkeerde idees het ŉ lang lewensduurte en herleef dikwels weer in ander gedaante. Daarom is dit so belangrik om idees en waar hulle vandaan kom te ken, om hulle te kan uitken en te kan verwerp of te verwelkom. Mense wat nie die agtergrond van idees ken nie, waar hulle vandaan kom en wie hulle om watter rede verkondig nie, is geneig om met mooi beloftes gevang te word. Ons kan hier dink aan die talle variasies van sosialisme, dikwels in kombinasie met ŉ groepsidentiteit, wat só vele mense tot hulle eie nadeel mislei, van die Italiaanse fascisme tot die huidige Black Lives Matter-ideologie. Idees is in hierdie verband die samevattende begrip van teorieë, ideologieë asook groot strominge waarbinne dinge kan gebeur. Uit die aard van die saak kan ons in hierdie reeks net baie oorsigtelik na die verskeie groot idees kyk. Die fokus lê op die idees wat die avondland, oftewel die Weste bepaal het, omdat dit ook vir ons as Afrikaners fundamenteel deel van ons onderbou is, alhoewel die nie-Westerse denke ook kortliks behandel sal word. Terwyl ons net ŉ oorsig oor lank vergane eras, soos die antieke tydperk en die Middeleeue kan neem, kyk ons meer in detail na die eeue wat ons denke onmiddellik bepaal het. Ontstaan van idees Idees ontstaan gewoonlik eers in intellektuele sirkels, by denkers en filosowe, en word soms deur magtiges en die elite aangegryp en uitgevoer – soms heel anders as wat die denkers dit bedoel het. Die lewe en denke van die volk word gewoonlik meer deur tradisie bepaal, maar ook hulle word dikwels deur idees meegesleep. Idees wentel gewoonlik om die groot vraagstukke van die ordening van die samelewing: hoe moet daar regeer word en deur wie? Wat is die mens, wat het hy nodig en hoe kan dit bereik word? Wat is die verhouding tussen die mens en die transendente, oftewel God, en wat is die gevolg daarvan? Sekere idees stel God sentraal, ander probeer met God of die gode wegdoen en net op die mens te fokus. Party idees is kortstondig, ander langdurig, party lei tot katastrofes, ander lei tot beter samelewings. Vir ŉ idee om wortel te skiet en te groei, moet die omstandighede reg wees. Aan die ander kant berei idees ook ŉ verskuiwing van die omstandighede voor. Idees val ook nie uit die lug nie, want ook denkers is kinders van hulle tyd. Idees is nie net tydgebonde nie, maar dikwels ook plekgebonde, alhoewel daar ook idees is wat hele beskawings en selfs die hele wêreld beïnvloed. Behalwe vir idees is daar natuurlik ook tradisies: ons doen dinge op die manier omdat dit nog altyd so gedoen is. Die twee voer ŉ tweestryd en die een sal nooit die ander een heeltemal oorwin nie. Tradisie is ook nie negatief te sien nie, en idees is hoegenaamd nie altyd nuut nie, maar soek dikwels iets in die verlede wat beter was en pas dit vir die huidige omstandighede aan. Ook tradisies het eenmaal as idees ontstaan en het oor tyd tradisies geword. Anders as wat die “progressiewes” dit wil hê, is die menslike ontwikkeling nie ŉ lang proses vanaf die primitiewe tot die uiteindelik volmaakte samelewing waar almal gelyk en gelukkig is nie. Dit is eerder ŉ proses met vele pendulumbewegings, waar gewoonlik op een uiterste ŉ ander uiterste volg, asook periodes van rus en relatief min gebeure. Geen idee herleef op presies dieselfde wyse nie, dikwels onder ŉ ander verpakking en naam, maar met dieselfde kern. As ŉ mens dit as gegewe aanvaar, is daar eintlik min werklike nuwe idees. Idee-geskiedenis van die mensdom Die antieke tydperk (tot omtrent 500 n.C.) het sowel die idee van die goddelike natuur van heersers in die groot ryke soos Egipte, Babilon en Persië en later ook die Romeinse Ryk geken, asook die eerste pogings tot demokrasie en die ordening in die klein politieke entiteite van die polis (stadstaat) in Griekeland. Griekse denkers soos Plato en Aristoteles beïnvloed die Westerse denke tot vandag toe. In die Middeleeue (500-1400 n.C.) het die idee van die Godstaat sentraal gestaan. Die pous as die selfverklaarde verteenwoordiger van God op aarde het egter met die wêreldse heersers, by name die Duitse keiser, om die hoogste gesag meegeding. Die idees van dié lang tydperk het almal om teologiese vraagstukke gewentel, met Augustinus en Tomas Aquinas as die vernaamste denkers. Die era na die Middeleeue, ook die vroeë nuwe tydperk genoem (1300-1600), het die einde van die absolute mag van die katolieke kerk en die pous danksy die hervorming gesien. Ook die goddelike, universele keiserdom is afgelos deur groter politieke verskeidenheid en die begin van streeksidentiteit. Die Renaissance was geen afwending van God nie, maar het die fokus meer op die aardse pleks van die hemelse verskuif, en skoonheid en estetiek op aarde gevier pleks om net alles aan die hiernamaals te wy. Die era van die rede (1600-1800) is gekenmerk deur nuwe idees, soms selfs radikaal en anti-kerklik: talle filosowe, denkers en skrywers het die heersende orde bevraagteken en in die wetenskap het nuwe insigte deurgebreek. Die heersende idee was dat die mens sy eie lot moet bepaal en die kettings van beperkings en afhanklikheid moet afgooi. Kant was een van die groot denkers van die 17de eeu. Die groot gedagterigtings wat vandag nog sentraal staan, liberalisme (Hume, Locke), asook ŉ voorvorm van sosialisme (Rosseau), en as reaksie daarop konserwatisme (Burke) het in die tyd hulle beslag gekry. Burgerlike vryheid en liberale demokrasie (vir ŉ uitgesoekte groep) is die eerste keer in die VSA ingestel en het die veel radikaler en kwasi-proto-sosialistiese Franse Revolusie ook beïnvloed. Die industriële revolusie het ten minste in dele van Wes-Europa posgevat en die toepaslike idee was die van kapitalisme en die vrye mark soos bedink deur Adam Smith Die 19de eeu het na die vergrype van die Franse Revolusie die besef laat posvat dat die dae van die tradisie en die vorste nog nie getel was nie. Die Biedermeier-era was ŉ terugtog in die klein en idilliese wêreld van die gesin en onmiddellike omgewing en die romantiese beweging het as reaksie op die era van die rede die mistieke en onverklaarbare gehuldig en ook weer aan die Middeleeue aangeknoop. Ook die liefde vir die natuur en vir die oorspronklike was ŉ duidelike reaksie op die materialisme van die industriële en wetenskaplike revolusie. Dit was egter net die een kant van die munt. Kommunisme as ideologie, met gewaande antwoorde op die euwels van kapitalisme, is deur Karl Marx en Friedrich Engels ontwikkel. Revolusies is egter dikwels in die kiem gesmoor en die 19de eeu was die laaste eeu waar die adellikes in die meeste plekke nog die mag gehad het. Trouens, veral die latere deel van die 19de eeu was soos die Weste se “grand finale” waar ŉ laaste hoogtepunt bereik is. Die 20ste eeu word veral deur die idee van modernisme gekenmerk. Orals, in die argitektuur, literatuur, musiek en filosofie was dit ŉ duidelike breuk met die verlede. Die beste word dit seker vergestalt in Oswald Spengler se groot werk, Der Untergang des Abendlandes. Die moderne era het egter tot groot omwentelings gelei en met die radikaalste en brutaalste ideologieë wat die geskiedenis nog gesien het, kommunisme en die verwante fascisme (insluitende nasionaal-sosialisme) het die Weste sy eie ondergang ingelui. Veral kommunisme, uitgedink in die Weste en deur Westerlinge, het die idee geword wat meer as enige ander een deur die nie-Westerse wêreld aangegryp is en vanuit Rusland die wêreld verower het. Nogtans het die liberale idee van demokrasie, selfbeskikking en menseregte asook die vrye markekonomie aan die einde van die 20ste eeu voorlopig die oorwinning behaal. Die idee van selfbeskikking het na die val van kommunisme en die oopbreek van multi-etniese state ŉ terugkeer gevier. Die 21ste eeu het die opkoms van die internet vir almal gesien en daarmee saam ŉ ongelooflike gelykmaking van sienings en gewoontes, meer nog as die Amerikanisme van die 20ste eeu. Globalisme is die ideologie van die 21ste eeu, wat behels dat die “perfekte wêreld” wat nogal trekke van die kommunistiese utopiese samelewing het, deur die grootste moontlike sinergie van wêreldwye organisasies en globalisties gesinde leiers bereik word. ŉ Soort grondvlak-versetbeweging en herbesinning van die eie is egter ook aan die ontwikkel en die tweestryd tussen globaliste en nasionaliste mag dalk die 21ste eeu oorheers soos die tweestryd tussen die VSA en die Sowjetunie die 20ste eeu oorheers het. Hierdie artikel verskyn as deel van ‘n reeks wat handel oor die idee-geskiedenis van die mensdom. Die reeks ontleed die grootste idee-strominge wat oor die afgelope eeue die Weste soos wat ons dit vandag ken, help vorm het.