Terselfdertyd lees sy die skildery as "een uiterst dubbelzinnige en vergaand portret van de schilder daarvan, een zelfportret dus" (2011:11, 19). Hierdie lesing is gegrond op die spanning tussen beeld (oënskynlik 'n skildery van 'n met verf besmeerde kind volgens 'n foto van die skilderes se dogtertjie) en titel (die skilder). Van Niekerk se gedig gee uitdrukking aan vier verskillende stemme, wat óf "stom" aanwesig is in die skildery, óf deur die digter in hulle afwesigheid as aanwesig veronderstel word: die stem van die kind en kindskilder in die Introïtus, die Credo en die Ite misa est; verder die stemme van die ouers, in die die Kyrie en die Agnus Dei; die stem van die volwasse skilder in die Gloria; en die stemme van die kunsliefhebbers in die Sanctus en die Benedictus. "Credo", waarin die kind (as vermeende skilder en/of verhulde selfportret van die skilderes) aan die woord is, is opgeneem in Kaar, met die veelseggende titel:
Verdieping van denke, 'n mens sou wou sê, teen wil en dank geïnspireer deur die inperkings van 'n erg verswakte liggaam16 word merkbaar uit die bogenoemde gesprek tussen Willemien Brümmer en die bejaarde Johan Degenaar, die "Sokrates van Stellenbosch". Die leser van hierdie onderhoud in 'n dagblad word gekonfronteer met die kontras tussen enersyds die waarnemer se beskrywing van 'n skynbaar uitsiglose bestaan en andersyds die denker se belewing - eintlik word dit "ontginning" genoem - van "die oorblyfsels van die liggaam".
Brümmer beskryf die verengde ruimte van sy verblyf in die afdeling vir verswakte bejaardes, waar sy kamer bestaan uit: "...'n bed, twee gemakstoele, twee skilderye en 'n handvol boeke". Een van die skilderye is van Marjorie Wallace - die ou vrou wat vir 'n dogtertjie uit 'n boek voorlees, verder 'n foto van hom en sy vrou "wat in die goue laatmiddaguur in Vanderstelstraat, Stellenbosch, afstap". Die skildery en foto is tekenend van twee kernsake vir Degenaar - lees en die liefde vir sy vrou.
Wanneer 'n mens hierdie deernisvolle reëls vergelyk met Willemien Brümmer se gerapporteerde onderhoud met Degenaar betrap sy klaarblyklike verwondering aan die ouerwordende en verswakkende liggaam die leser onkant. Dit word veral duidelik uit die manier waarop die weerloosheid van die liggaam aanvaar word - hy sou natuurlik meer wou lees en dit is moeilik om nie meer te kan rondloop waar hy wil nie, "... maar die punt is, jy moet dit ontgin ... die oorblyfsels van die liggaam."
Nou is die swakheid van die liggaam self vir die fenomenoloog 'n fenomeen. Jy moet daarmee leef. ... Aan die begin ontgin jy nie die liggaam nie. Jy geniet dit net.
Ek het geen antwoorde op die vrae oor die lewe na die dood nie. Ek vind net die lewe self is so fassinerend.
Vir Cloete gaan inperking gepaard met 'n afskaal tot die essensiële, maar steeds 'n intense ervaring van "tinktinkie"-klein vreugdes:
Dat 'n dergelike inkeer tot die essensiële, of 'n fokus op "oorblyfsels" verrykende insigte kan teweegbring, kan ook afgelees word uit Van Niekerk se insiggewende waarneming van 'n bejaarde se geboë wandelgang:
Dat die lewe, óók en selfs miskien veral, binne 'n gestremde liggaam 'n wonderwerk kan wees, word voorts bevestig deur Cloete se besinning oor liggaamlikheid. As synde self gestremd,20 en gesensiteer deur die dood van sy vrou, is hy hom intens bewus van die bo-liggaamlike prestasies van 'n Helen Keller, waarin dit gaan oor die "taal" van hande - die enigste "taal" waartoe Keller as blinde, en doof-stomme toegang gehad het:
Ook vir die digter is dit moontlik om kreatief uit liggaamlike ingeperktheid te ontsnap, weens die "... wonderbaarlike oordrag van die liggaamlike na allerlei pneumatiese of spirituele verlengstukke soos veral ons selfbewussyn, ons gedagtes, fantasieë, wat met die term 'transendering' beskryf kan word" (Ander :39).22
Ons leef in 'n sigbare, tasbare liggaam, wat die meeste van sy of haar ervarings transendeer in efemere ontasbare, onsigbare werklikhede, deur lief te hê, deur te dink, te voel, te wil, te droom, te glo, te hoop, deur gedigte te skryf, deur ons in te leef in 'n karakter in 'n roman, deur 'n gedig te lees. (Ander :41)
Cloete se ontginning van liggaamlikheid gaan verder as die moontlikheid om deur (digterlike) transendering die beperkings van die liggaamlike te oorskry. Die liggaam is op sigself 'n enigma en beskik oor sy eie wonders, soos veerkragtigheid, fleksies, "die onbeskryflke samestelling van oog en oor, die soms lieflike kontoere van die naakte liggaam" (Ander:133). Bowendien kan dit voortgesit word in ander liggame, soos blyk uit die gedig oor sy vyf kinders, van wie Cloete sê:
Die lyflike of liggaamlike is op sigself genome essensieel vir die digkuns. Trouens, kommunikasie geskied nie slegs deur taal nie, maar ook deur "interliggaamlikheid" (Ander:107). Alreeds in sy gedig oor Helen Keller blyk die funksie van die hand in die sin van die onsigbare te "be-gryp" of te "be-vat" - wat nie sonder rede sinonieme vir verstaan is nie. Hy haal in hierdie verband ook J. H. Leopold aan om die gevoeligheid van die hand as "ryk digterlike sintuig" te illustreer:
Die gedig is daarom ook vir Cloete 'n "liggaam", "een materie van geestelijke orde" (Nijhoff), maar ook 'n taalliggaam waarin die digter se fisieke liggaam oorgedra kan word. Die gedig is enersyds "in-korporering, corpus, in-liggaming, in-lywing in taal" (Ander:122); andersyds is die liggaam net so belangrik vir die digter as vir die skilder of beelhouer, want "dit is uit die fisieke liggaam wat gedigliggame getransendeer word, transmutasies van 'n geestelike orde..." (Ander:133). So byvoorbeeld sê Cloete van die gedig "In-skryf, 'n gedig wat hy op 'n keer op versoek van een van sy kinders spelenderwys met 'n vuurhoutjie op 'n stukkie loodpapier van 'n sigaretdosie geskryf het, dat hy die gevoel gekry het dat hy nie in die loodpapier nie, "maar in die taal se 'meegewende lyf'" skryf:
'n Mens sou kon sê digterlike transendering behels vir Cloete nie net geestesaktiwiteite soos bewussyn, gevoel en denke nie, maar juis ook die beliggaming ("embodiment") oftewel liggaamlike ervaring of be-lewing van dergelike geestesaktiwiteite. Cloete (Ander:125) verwys in hierdie verband na kunstenaars soos violiste wat met sy of haar liggaam musiek maak en hy haal ook Nijhoff se uitspraak "mijn liggaam denkt" aan. In 'n treffende en nog ongepubliseerde gedig word die hele liggaam betrek by die skryf van 'n gedig, waarvan hier enkele strofes aangehaal word:
Hierdie "ontuis" in jouself wees kan omgekeerd ook uitgedruk word deur 'n gevange wees binne 'n liggaam wat deur 'n geestelike ervaring soos smart letterlik vervorm (Cloete sê "ver-ander") en vervreemd word, soos uit die verse in "stilhuil" blyk:
Dit is nie slegs die liggaam wat "ver-ander" word nie ("dit swel die lippe tot 'n bloederige dik/ roes..."), maar selfs die buitewêreld word vervreem ("dit kyk die bome, die telegraafpale skeel"). Hierdie pakkende beeldspraak word ondersteun deur byvoorbeeld die plasing van punte binne 'n versreël om ongewone pouses tot stand te bring, verder versterk deur klankherhaling in opeenvolgende woorde om die lees verder te verlangsaam:
In die meer liriese afdelings in Kaar vind die leser 'n volgehoue besinging van (of bemoeienis met) die omgewing en die natuur - soms in gedigte waarin die natuur op sigself verklank word (gedigte oor voëls, diere of die landskap), maar dikwels ook in gedigte waar beelde uit die natuur as karakteriserende beskrywings van iets anders ingespan word. Treffende gedigte oor voëls, soos die jubelende uitbeelding van die waterfiskaal, of die sensitiewe tekening van die wintervink, straal 'n verwondering oor die natuurlewe uit; terselfdertyd onderstreep dit die afstand tussen twee kontinente, om die afwesigheid van die geliefde te veraanskoulik. "Wintervink"(Kaar:36) is in hierdie opsig 'n tekenende kontras vir "Oggend van 'n Waterfiskaal" (Kaar:7). Ten spyte van die barheid van die sneeulandskap verraai die vertonerige bewegings van die vink dieselfde bestaansvreugde as dié van die waterfiskaal. Die verskil tussen somer en winter, en die gevolglike aanhoudende, vinnige bewegings om die koue die hoof te bied, word funksioneel aangebied in kort reëls wat aan die klein, vinnige bewegings van die vink 'n soort rukkerigheid verleen:
As die omdigting van 'n afgeluisterde gesprek tussen bruin mense 'n demonstrasie van besondere taalvaardigheid is, is die volgehoue uitbeelding van korrupsie in die polisie in dieselfde dialek sonder twyfel 'n kragtoer. Die "verhaal" van die twee polisievroue wat die opgebergde dwelms vir hulself toeëien, en die korrupsie binne die polisie wat hierdeur geskets word, is op sigself genome ernstig genoeg. Die moontlike oorsake daarvan (swak betaalde polisiebeamptes) word gekontekstualiseer binne 'n groter prentjie van algehele korrupsie tot op regeringsvlak: "want guilty kan hulle byna nie wiesie mettie example/vannie selebi's ennie miesies van cwele wat mettie mules/smsie's piep ennie hele fokking country wat in sy moer in is nie". Selfs die poësie sou in hierdie konteks 'n ander funksie kon verkry,
Die beskrywing van die "andersoortige" drieling lees egter soos aanwysings vir 'n skildery (of die karikatuuragtige uitbeelding eie aan die kuns van spotprenttekenaars):
Die saamgooi van uiteenlopende verteenwoordigers uit die Suid-Afrikaanse samelewing in die eng ruimte van 'n hysbak verskaf 'n gunstige konteks vir die uitbeelding van uiterste pole (ten opsigte van ras, geslag en klas). Sonder dat dit nodig is om eksplisiete kommentaar te lewer, spreek die kontrasterende uitbeelding van die die twee "drielinge" vir sigself. Tog blyk 'n gemeenskaplike begrip vir 'n gedeelde "sorry suide" uit die spontane reaksie van albei groepe op die pogings van die Kongolese swartman om die gemoedere te laat bedaar:
Soms is die onreg wat gepleeg word egter so ontstellend dat daar geen ruimte is vir humor of lig-ironiese uitbeelding nie. Die aangrypende ballade oor die gewelddadige dood van 'n kind uit 'n armoedige gemeenskap is skrynend:
Die metrumagtige ritme ondersteun die herhaalde refrein van die laaste twee aangehaalde reëls hierbo en die meesterlike "herskrywing" van 'n strofe uit 'n Ingrid Jonker-gedig verskerp die ironiese vergelyking met die grootliks ongerealiseerde beloftes na die "bevryding" van 1994, waar apartheidsonderdrukking vervang word met gesinsgeweld:
Afgesien van die universele sosiale kommentaar, toon die digteres haar erbarming met die weerloses in die samelewing deur die individualisering van 'n kind wat andersins 'n vergete deel van misdaadstatistiek sou wees.
Teen die einde van die boek Die ander een is ek formuleer Cloete 'n kernfunksie van die poësie, soos trouens alle literatuur van alle tye, as een van "insig in die diepste aard van die mens, van die ander een wat ek is" (Ander:315). Hierdie ontdekking van die ander in die ek, of die baie selwe in die ek, word deur Cloete "raakgelees" of "uitgelees" in die uitsprake van teoloë, sosioloë, of neuroloë; dit word geïllustreer met verwysing na die werk van kunstenaars en digters, maar ook sensitief bestudeer deur die lees van Helen Keller en haar onderwyseres, Anne Sullivan, se briewe - daarom dat hy kan konstateer dat Helen haar nie verbeel het dat sy "die ander een kan wees of word nie", maar dat sy dit in "lewende lywe ervaar en in warmte beskryf" het (Ander:84). 'n Mens kan sê dat die volgehoue aksent op die invloed van sy vrou op sy kreatiewe produksie, lei tot 'n omvattende en alles-insluitende besinning oor die menslike gees (en liggaam!) - 'n uitkringende effek, wat uiteindelik alle aspekte omvat wat hy onder "poëtiese denke" verstaan: bewussyn, gevoel en gewete. Die denkers en wetenskaplikes wat hy aanhaal, of die vele kunstenaars wat ten tonele geroep word, plaas sy eie persoonlike ervaring van verlies binne 'n algemeen-menslike konteks. Inderdaad: dit is 'n boek, wat soos hyself opmerk, gaan oor "... verwondering oor die mens, die werklikheid, die lewe en die digkuns" (Ander:9).
Cloete besin krities-selfrefleksief oor die moontlike funksie wat 'n dergelike gewetensvolle betrokkenheid kan hê as hy in die gedig "Nuttelose verse" vra of die lewensomstandighede van verarmde mense verbeter het omdat hy oor hulle geskryf het. Van Niekerk skryf dergelike verse onbevange en vanuit 'n gedronge noodsaak om ander daarby te betrek; en die saamdink oor die wonder van die lewe sowel as die uitbeelding van vergrype teen natuur, dier en mens sou inderdaad 'n wyer impak kon hê. In hierdie verband is Willie Burger se onlangse uitsprake oor literêre kritiek en die literatuur as sodanig ter sake - die taak van die letterkunde is iets meer en iets anders as filosofie, joernalistiek of politiek; dit moet "...die ongekaarte terrein van ons bestaan ... ondersoek; [dit moet] ... deur die verhaal, deur die metafoor, kortom, ... deur die moontlikhede wat taal bied, 'n ander manier van ken, van verstaan van ons wêreld en van ons bestaan moontlik ... maak" (Burger 2012:66).