Skaamheid – dit hoef jou nie te pootjie nie | SARIE
Skaamheid – dit hoef jou nie te pootjie nie	deur Lydia van der Merwe
Jy kry jouself nie sover om na ’n partytjie toe te gaan nie en raak angstig selfs as jy daaraan dink. ’n Skaam mens, daarenteen, sal dalk gaan – maar heeltyd in ’n hoekie sit.
‘Soms dink mense dalk ek is ‘n ou suurknol’ – David Kramer
Skaam? Moenie alleen voel nie. Amerikaanse navorsing toon sowat 40% van mense beskou hulself as skaam. Marisa di Terlizzi, opvoedkundige sielkundige van Johannesburg, sê selfs die mees selfversekerde en professionele openbare spreker het waarskynlik al ’n oomblik van skaamheid ervaar.
Prof. Christine Lochner van die Universiteit Stellenbosch se eenheid vir angs en stressteurings sê dis beslis verkeerd om skaamheid só te etiketteer. “Mense móét besef skaamheid en SAS is nie dieselfde ding nie. Skaamheid kan ’n innemende eienskap wees. SAS daarenteen, voorkom dat jy normaal funksioneer.” Sy sê dis belangrik dat ’n sielkundige of psigiater die toestand by jou diagnoseer.
Volgens Marisa ervaar elke mens sy skaamheid op ’n unieke manier. Die instituut vir die navorsing van skaamheid verwys daarna as die verskillende “skakerings” van skaamheid. Jy sê dalk min of niks in ’n geselskap nie en tree nie toepaslik op nie. Jy sal bv. nie op ’n kompliment reageer nie of oogkontak vermy. Of jy kan dit aan jou lyf vóél: Jou hande bewe of sweet, jou mond is droog, jy bloos en het dalk selfs hartkloppings. Of dis in jou kop: Jy is oormatig selfbewus. (“Ek wonder of my klere reg sit.”) En jy is bekommerd oor wat ander van jou dink. (“Hoekom het ek so ’n simpel ding gesê? Ek wed hulle dink ek is onnosel.”) Jy ervaar waarskynlik ’n kombinasie van al dié dinge – in ’n meer of mindere mate. Dit bepaal dan ook hóé skaam jy is. Dalk sukkel jy net om aan iets te dink om te sê. Aan die ander kant kan dit selfs vir jou moeilik wees om vir iemand te glimlag en “hallo” te sê. Jou skugterheid is ook gekoppel aan spesifieke situasies.
Beloon haar vir positiewe sosiale gedrag (bv. ekstra voorregte tuis) en maak sulke geleenthede (soos partytjies) iets om na uit te sien en te geniet. Wys in geselskap op jou kind se talente en sterk punte – sonder om haar in die verleentheid te stel. Moenie sê nie: “Anna is ’n fantastiese klopdanser. Kom wys hulle, Anna”. Eerder: “Anna is ’n fantastiese klopdanser, sy oefen baie hard. Ek wens julle kan haar sien. Dalk sal sy julle later meer daarvan vertel.”
David sê: “Ek kan met die grootste gemak voor duisende mense optree. Maar stel my voor aan ’n vreemdeling en dis ’n ander saak.” Diaan daarenteen, is dan weer op haar gemak. Maar groot groepe oorweldig haar. (Nié op die verhoog nie. Dan is sy kaatjie van die baan.)Volgens Marisa is jy skaam in sosiale omstandighede waar jy voel jy moet jouself bewys. Skaam mense is gewoonlik krities teenoor hulself en voel ander mense kyk op dieselfde manier na hulle. Diaan reken soos sy met die jare gemakliker in haar eie vel raak, is dit minder belangrik wat ander van haar dink. En sy is minder skaam. “As ek stil en teruggetrokke is, is dit wie ek is. Miskien moet jy daarna streef om in sulke situasies net gemaklik te wees met wie jý is. Jy hoef nie te oorkompenseer deur bv. die meeste grappe te vertel nie.”
Volgens Marisa kan skaamheid jou op verskeie gebiede kniehalter. ’n Skaam kind steek dalk nie sy hand in die klas op as hy nie die werk verstaan nie. Dis vir skames moeilik om nuwe vriende te maak en selfs om ’n goeie werk te kry. Baie poste vereis dat jy netwerk en sosialiseer – ’n probleem vir skames. Navorsing wys juis hoe skamer jy is, hoe laer is jy op jou maatskappy se ranglys. Gesogte poste vereis goeie kommunikasievermoëns, ’n selfgeldende houding en ’n neus vir kantoorpolitiek (alt.support.shyness). Annie Greeff, lewensvaardigheidsafrigter van Johannesburg, sê jy sal waarskynlik nie jou mening in ’n groep uitspreek of opstaan vir jou regte nie, konflik vermy en toelaat dat jy onregverdig behandel word. Op die lange duur kan jy soos ’n slagoffer voel. Omdat jy nie selfgeldend is nie, word jy dalk geterg en geboelie. In die werkplek kan die boelie bv. aandring dat alles op sy manier gedoen word of jou (goeie) werk kritiseer.
Skaamheid kan in jou gene wees, maar is meestal nié, sê Marisa. Dit kan dikwels gekoppel word aan omgewingsfaktore soos trauma of negatiewe ervarings, oorbeskermende ouers, ’n geboelie, perfeksionisme, selfs as ’n kind hoor hoe ouers ander gereeld ná ’n sosiale geleentheid beskinder. Jy begin dan wonder wat ander van jóú gesin sê. Studies toon skaam mense gebruik verskeie strategieë om dit te hanteer. Nie almal is ewe doeltreffend nie, berig die instituut vir die navorsing van skaamheid. Die mees algemene een is om jouself te dwing om bv. partytjies by te woon of na klubs toe te gaan – in die hoop dat jy nuwe mense sal ontmoet. Maar dis nie genoeg om net dáár te wees nie. Jy moet sosiaal met mense omgaan (meng), gesprekke aanknoop en laat vloei.
Die gevolge kan egter wissel van ’n drankprobleem tot ’n gevoel van teleurstelling in jouself. Marisa sê skames kan deesdae tegnologie (SMS’e, e-posse, Facebook, ens.) inspan om te kommunikeer – sonder om ongemaklik of bedreig te voel. Jy kan jou sosiale vaardighede só slyp en meer selfvertroue ontwikkel. Aan die ander kant kan dit jou dalk méér in jou dop laat kruip – omdat jy nie op ’n persoonlike vlak met mense verkeer nie.
’n Wegspringplek is om met mense te sosialiseer wat jou gemaklik laat voel. Dit hoef aanvanklik nie ‘n groot groep te wees nie. Jy kan gaan fliek saam met ‘n goeie vriend of familielid wat jou laat voel jy is pittig en pret om mee saam te wees.
Komplimenteer ander en luister regtig na wat hulle sê. Vra vrae wat nie net ’n “ja” of “nee” as antwoord vereis nie. “Wat het jy gedink van …”Annie Greeff brei uit: Die geheim is om mense oor hulself te laat praat. Vind uit wat hul belangstellings is. Dan kan jy agteroorsit, luister en vrae vra wat daaruit voortspruit. Dit trek ook die aandag van jóú af. David Kramer sê dis sý taktiek. “Ek bly stil, luister en fokus al my aandag op die ander mens.” Kontak:Marisa di Terlizzi: 011 888 1110, marisa@dannerup.com, www.dannerup.com.Annie Greeff: 082 886 6840, annie@anniegreeff.com,