Die joernalis en skrywer Herman Lategan verkies sy heilige koeie ‘medium rare’ met ’n ekstra lagie vet – net soos die Afrikaans wat hy skryf, die steak wat hy eet en die anonieme vleeslike gelukkies wat hom soms te beurt val. Johan van Zyl het kort voor die verskyning van sy nuwe rubriekeboek, ‘Opstokers, fopdossers en tweegatjakkalse’, gaan gesels.
In dieselfde asem is Herman ’n buitestander sonder brieke (of filters), ’n op die oog af afstandelike siel wat vanuit die buitewyke binnetoe kyk en groter prentjies en groepspatrone raaksien. Voeg gerus hierby die etiket duiwelsadvokaat – ’n kaalkop wat graag aan knaters krap (of hulle nou jeuk of nie). En diegene wat al onder sy tong deurgeloop het, noem hom ’n volleerde swetsbek wat die nodige f- en p-knope in lewende lywe – én op Facebook – kan uitryg soos wat geen Voortrekker of macramémeester hom dit kan nadoen nie. ’n Wederstrewige harlekyn wat sy pyn lawe deur te woeker met woorde of wyn.
En tog, in ’n soort verrassende wending, voel Herman op die dag van die onderhoud meer soos ’n kraai met pouvere: uit sy plek, ongemaklik, verleë. Al is hy veronderstel om net so tuis te wees soos die kroegtoonbank hier in Vasco da Gama, een van die oudste en bekendste Portugese tavernes in die Kaap, wat hy in 1972, op agtjarige ouderdom, die eerste keer saam met sy pa besoek het.
Herman is wel meer gewoond daaraan om vrae stel – en nié om hulle te beantwoord nie, en hy kyk amper beskuldigend na die hoofrede vir sy “ongemak” wat tussen ons op die tafel lê: Opstokers, fopdossers en tweegatjakkalse: Stories oor woorde, mense en aanhou beweeg en geraas maak, ’n versameling van sy “Woorde wat wip”-rubrieke wat hy die laaste paar jaar vir Rapport geskryf het.
Wat duidelik blyk uit dié boek, maar ook uit Binnekring van spookasems: Stories oor die lewe, ’n versameling van sy artikels en essays wat Amanda Botha, een van sy mentors, in 2014 saamgestel het, is sy sagte plek vir die magteloses, die gemarginaliseerdes, die ontheemdes, die randeiers, die aweregses. Is dit straks omdat hy homself in ander weglê-eiers se stories herken en hom met hul magteloosheid vereenselwig?
“Ek vermoed die bloudruk vir hierdie uitkyk op die lewe kom van my ma. Sy het altyd ’n klomp uiteenlopende vriende gehad: baie gay mense en fopdossers; bruin vroue van die platteland wat in die stad kom werk het as huiswerker, dikwels by Engelse Jode; baie enkelouers . . . ’n klomp van die kleindorpse vroue wat destyds Kaap toe getrek het, het swanger geraak en moes dan hul kind alleen grootmaak. So, ja, ek identifiseer aan die een kant met hul magteloosheid, maar net so wil ek hulle eer as sterk geëmansipeerde vroue wat deur diep waters is en deur hul familie, kerk en tydgenote verwerp is.
“Die eerste en ergste vorm van magteloosheid en verlies wat ek ervaar het, was die dag toe my ma my by die Durbanville-kinderhuis afgelaai het. Toe ek in my 30’s was, op die kruin van die lewe met ’n goeie werk, vet salaris, internasionale reise en openingsaande, het ’n melankolie en diepe depressie my oorval. Ek het ’n vrou gaan spreek, ’n psigohipnoterapeut, wat gesê het sy kan my met hipnose terugneem na die kern van my verdriet. Ons het geëindig waar ek as sesjarige langs tannie Prins sit, my substitute-ma by die kinderhuis, en die terapeut het vir my gesê vat nou aan daai kind se skouer, sê vir hom alles is fine, práát met hom.
“Toe tannie Prins my ná baie jare kontak nadat sy in Vrouekeur my artikel oor my jaar in die kinderhuis gelees het, het sy my vertel ek het in die eerste maand daar nie ’n enkele woord gesê nie, seker maar van pure skok oor my ma wat weg is. Ek het eers weer begin praat toe tannie Prins my een naweek saamgevat het na haar ouerhuis, waar daar ’n hond was wat pas kleintjies gehad het.”
Hy is inderdaad buite die binnekring gebore en getoë, sê Herman: buite die eg (wat gelei het tot sy ma se verwerping deur die NG Kerk); die besef op ’n baie jong ouderdom dat hy gay is; die jaar in die kinderhuis en die gelispel wat Babs
Laker hom moes help afleer; sy seksuele molestering tot op 18-jarige ouderdom deur ’n vriend se pa, destyds ’n bekende joernalis; sy skorsing uit die skool oor sy seksualiteit; ’n tydperk van eensame aanhouding in die weermag weens sy politieke betrokkenheid; die ernstige motorongeluk wat ’n jaar van sy lewe gesteel het; sy drank- en dwelmverslawing; sy jaar in die Heilsleër; sy bewegings in die Afrikaanse, Engelse en Joodse wêreld sonder om ooit volkome by enigeen in te pas; die keer toe twee mans hom, mes teen die keel, gyselaar gehou het . . .
“Albei is totaal nuwe genres vir my. Ek sukkel om 300 sinvolle woorde per dag te skryf, maar ek is opnuut beïndruk deur enigeen wat dit kon regkry om ’n roman te voltooi. Dit vat baie meer guts, dissipline, energie en verbeelding as wat ’n mens dink en dié besef maak my as boekresensent ook meer simpatiek.”
Die afgelope dekade of wat skryf Herman meestal in Afrikaans, wat hy ’n “prettige taal” noem “wat nie verdien om aan die stywepoepholagtigheid van die taalhekwagters onderwerp te word nie”.
“Hoekom is baie Afrikaanse mense so geïsoleer in hul denke, skynbaar doodgelukkig om ’n sterwende taaltjie aan die rektum van Afrika te praat, terwyl die taal se tentakels veel wyer strek? Hoekom lees so baie Afrikaanse mense slegs Afrikaanse koerante en tydskrifte? Hoekom is Afrikaanse hekwagters so skrikkerig vir neologismes en sleng, immer besig met hiperkorrekte, vingerwysende taalapartheid wat bruin sprekers oor dekades gemarginaliseer het? Waarom is party sprekers so beterweterig en veroordelend wanneer jy die slag ’n woord anders gebruik as wat die woordeboek aanbeveel, maar wanneer hulle jou betig, kan hulle net uit die HAT en WAT aanhaal?
“Nee, jammer, ek verkies boeke wat my laat voel of iemand ’n dildo in my opgedruk het, en ek gee nie ’n hel om as mense dink ek is anti-intellectual nie. Ek is so siek van die selfsensuur . . . die Afrikaanse literêre gemeenskappie is so klein dat daar gewoon geen ruimte is om enigiemand op te stuur nie. You’re damned if you do and damned if you don’t.”
Hy was al in groot moeilikheid oor sy uitlatings. En ja, hy is gereeld skaam oor sy aggressie en uitlatings op Facebook, “waar jy nooit 100% seker kan wees oor of iets sarkasties of ironies of ’n grootskaalse opstuurdery is nie”.
2. Laat daar lig wees! Maak ’n ou twee liter-melkkan vol water en sit jou koplig daarom vas, met die lig wat na binne wys. Op dié wyse kry jy stemmingslig sonder dat die straal jou verblind.
7. Hou die klere warm. Dit raak koud in die Drakensberg. Maak die volgende dag se klere warm deur dit onder jou slaapsak te sit terwyl jy slaap. ’n Paar kreukels is vir seker beter as ’n paar yskoue onties.
8. Maak vuur met…skyfies. As jy net ’n handvol vuurhoutjies oor het en ’n lekker sak sopnat hout by die naaste garage gekoop het, kan jy Doritos op ’n opgefrommelde stuk toiletpapier gooi en dit dan brand steek. Die vlam sal dan lank genoeg brand om die skyfies aan te steek. Wat dit oor Doritos se voedingswaarde sê, wil ons liefs nie spekuleer nie…
9. My lewe vir ’n koppie koffie! Neem ’n papierfilter (die soort wat jy met ’n koffieperkuleerder gebruik). Skep jou koffie daarin, en knoop dit toe – sommer met tandvlos. Nou kan jy dit soos ’n teesakkie gebruik. 10. Minder seep Niemand hou daarvan om ’n koekie Lux saam te vat om te gaan kamp nie. Jy gaan dit noodwendig nie opgebruik nie, of jy gaan dit verloor. Sny vir jou vooraf skaafsels seep, sommer met ’n aartappelskiller. Een skaafsel is rofweg genoeg vir een bad of stort.
11. Zzzzzzip! Sit ’n sleutelhouerringetjie aan jou ritssluiters – dan kan jy hulle makliker raakvat op koue oggende of aande.
“Ek het 99 kg geweeg die dag toe ek aan Rumi en Sir die lewe skenk. Ek was opgeswel van toksemie en moes langer as ’n maand bedrus kry. My gesondheid en my babas se gesondheid was in gevaar; daarom het ek ’n noodkeisersnee gehad,” vertel sy.
“Ons het baie weke lank in die hoësorgeenheid deurgebring. My man was ’n yster en ’n sterk steunpilaar vir my. Ek is trots om ’n getuie van sy krag en evolusie as ’n man, beste vriend en pa te kon wees. Ek wou toe net oorleef en het dit alles eers maande later begryp.”
Beyoncé het bygevoeg sy voel deesdae ’n spesiale verbintenis met enige ouer wat ’n soortgelyke beproewing beleef het.
Die 36-jarige popster het toe vir Tyler Mitchell (23) as die eerste swart fotograaf gewerf wat ’n Vogue-voorblad skiet en lesers trakteer met ’n openhartige essay wat sy self geskryf het.