Ysberge... die skouspelagtige natuurformasies van die aarde se vrieskoue poolstreke
Ysig kalm dobber hulle oor die paaie van die see... verraderlike wit kolosse wat hul grootste deel onder die water wegsteek en gate in die rompe van verbygaande skepe kan ruk. Maar daar is 'n groot verskil tussen die gletserberge van die Noordelike Yssee en die reuse-tafelberge wat van die Antarktiese ysbanke wegbrokkel. By elke poolstreek speel die fassinerendste dramas hulle af...
BO: Die meeste ysberge van die Noordelike Halfrond is gletserberge. Hulle breek van gletsers weg wat veral van die Groenlandse yskap afvloei. Die gletserberge van Arktika (die Noordelike Yssee) is in die reël groot, onreëlmatige hompe ys waarvan die grootte bloot in kubieke meter aangedui word.
Foto: USFWS / DLS
BO: Tafelberge, daarenteen, wat tientalle kubieke kilometer groot kan wees, breek by Antarktika (in die suide) van die rande van groot ysbanke af. Hulle is breed, glad en plat aan die bokant en is dikwels baie groter as gletserberge. Antarktika is 'n met ys en sneeu bedekte vasteland rondom die Suidpool. Dit beslaan 14 miljoen vk. km—byna die helfte so groot as Afrika. Minder as twee persent van die land lê nie onder die ys nie. Ysbanke is egter groot plate ys wat in baaie bo-oor die see vorm. As die ys daar gereeld wegkalwe, word die massiewe, ysige tafelberge gevorm.
Foto: Josh Landis / US National Science Foundation
RKTIKA, in die aarde se verre noorde, is 'n oseaan wat deur vastelande omring word. Die ysberge van die Noordelike Yssee breek van gletsers af weg en is seisoenaal. Hierdie ysberge se groottes word in kubieke meter aangedui.
Antarktika, in die verre suide van ons planeet, is weer 'n vasteland wat omring word deur die see. Die suidelike ysberge brokkel die hele jaar deur weg van gletsers en bankys en is so massief dat hulle selfs tientalle kubieke kilometer groot kan wees. Dit kan tot tien jaar duur voordat só 'n ongelooflike bielie van 'n ysberg uiteindelik wegsmelt.
'n Mens kan nie werklik die suidelike reuse (kenmerkende plat tafelberg-formasies) met die veel kleiner noordelike gletserberge (meestal ongelyke vorms) vergelyk nie. Maar telkens wanneer groot hompe ys in ongewone tempo's in enige van die twee poolstreke van die groot ysmassas wegkalwe, is daar hernieude vrese by baie mense dat aardverwarming besig is om die aarde se poolys te laat smelt.
Dele van die groot, ysige brokstukke kan skouspelagtig vertoon in verskillende skakerings van blou of groen. Blou ys is ou ys, partykeer meer as tweeduisend jaar oud, terwyl groen ys alge bevat. Die groen kleur kan ook vanweë yster- en koperverbindings in die groot massa bevrore water wees.
Slegs drie persent van die aarde se water is vars en daarvan is twee derdes kliphard gevries in yskappe en gletsers. Gletsers kan as ysstrome beskryf word. Hulle beweeg soos riviere, net baie langsamer—miskien een, dalk tien, straks twintig meter per dag—en kom dikwels in koue klowe voor waar hulle deur die opeenhoping van sneeu gevorm word. Die ys wat die see bereik, kalwe dan as ysberge weg. Gletsers aan die weskus van Groenland is verantwoordelik vir die meeste ysberge wat in die Noordelike Halfrond ontstaan.
Sowat sewe agtstes van 'n ysberg lê dikwels onder die water, maar dit kan meer of minder wees na gelang van die digtheid van die ys. Die mindere deel wat wel bo uittroon, het tot die bekende (en enigsins Anglisitiese) spreekwoord "die punt van die ysberg" gelei, wat beteken dat daar iewers 'n veel groter probleem bestaan as wat op die oog af lyk. ('n Goeie Afrikaanse alternatief is "die ore van die seekoei".)
Omdat so 'n betreklik klein deel van ysberge in die reël bokant die water uitsteek, word hul beweging meer deur seestrome as deur die wind beïnvloed. Wanneer die yskolosse die skeepsroetes binnedrywe, raak hulle 'n ernstige gevaar. Die mees berugte skeepsramp wat op 'n botsing teen 'n ysberg gevolg het, was die sinking van die Britse spogskip die Titanic op 14 April 1912. Meer as 1.500 mense het in hierdie tragedie omgekom.
Daar is al geraam dat minstens 10 000 ysberge elke jaar van die Groenlandse gletsers wegkalwe. 'n Paar daarvan beweeg met die Oos-Groenlandse seestroom en Labrador-stroom suidwaarts tot in die Noord-Atlantiese Oseaan.
Die vorming van gletser-ysberge
LINKS: 'n Geboorteplek van Arktiese ysberge: gletsers by Baffinbaai aan die Groenlandse kus, soos gesien vanuit die ruimte.
Foto: USGS / NASA
REGS: Ys aan die beweeg om 'n gletser te voed—hier nie in Groenland nie, dog in Antarktika, maar die beginsel van langsaam kruipende bevrore water is dieselfde. Sodra die ysstroom die see bereik, kalwe die ys weg en word 'n gletser-ysberg gebore.
Die letterlik "yslike" plat ysberge wat op hul beurt van die Ross-ysbank en ander ysbanke in die Suidpool-wêreld rondom Antartika wegbeek, kan selfs meer as 100 km lank wees. Baie van hulle drywe so ver noord as 60° S tot in die Stille Oseaan of Indiese Oseaan voordat hulle oplaas 'n onwaardige smeltdood tegemoetgaan.
Die vorming van tafel-ysberge
LINKS: 'n 80 km lange ysberg kalwe weg van 'n ysbank in Antarktika.
Ysberge word wêreldwyd gemonitor deur die Amerikaanse National Ice Center (NIC), wat in 1995 gestig is. Verreweg die meeste inligting vir die ontleding van die ys in die oseane word verkry van satelliete wat die aarde se poolstreke beloer.
Die NIC is ook die enigste organisasie wat die spoor van alle Antarktiese ysberge volg. Name word aan hulle toegeken en dié wat langer as sowat 16 km is (10 myl volgens die Amerikaners) word aangedui met 'n letter wat toon waar die ysberg ontstaan het, gevolg deur 'n kumulatiewe getal.
Die letters word as volg toegeken:
A – lengteligging 0° tot 90° W (Bellingshausen-see, Weddell-see)
B – lengteligging 90° W tot 180° (Amundsen-see, Oostelike Ross-see)
C – lengteligging 90° O tot 180° (Westelike Ross-see, Wilkesland)
D – lengteligging 0° tot 90° O (Amery-ysbank, Oostelike Weddell-see)
Só was daar die enorme ysberg B15, wat in 2000 van die Ross-ysbank weggekalwe en 'n aanvanklike oppervlakte van 11.000 km² gehad het. Dit het in November 2002 in twee gebreek en die grootste oorblywende deel—die berg B-15A met 'n oppervlakte van 3000 km²—was steeds die grootste ysberg op aarde totdat dit in Oktober 2005 in etlike dele verbrokkel het.
Nie al die ys wat van ysrande wegbreek, kan onder ysberge gegroepeer word nie. Groterige fragmente staan in Engels bekend as bergy bits (berg-brokstukke), kleineriges as growlers (yshompe). Saam word na alle frag­mente as brash ice (brokkel-ys) verwys. Dit is te betwyfel of ons in Afrikaans werklik name daarvoor het, want in ons Suid-Afrikaanse omstandighede het ons so goed as nooit met ysberge te doen nie.
Lewensloop van 'n ysberg
SODRA ysberge van die rande van ysbanke of gletsers begin wegdryf, is stormgolwe en die wind van meet af doenig om kepe, spelonke en tonnels in en deur hul wande te vreet. Die ysberge bots woes teen mekaar en saai stukke ys in die see.
Gedra deur die seestrome, dryf die ysberge geleidelik na warmer waters, honderde kilometers ver, waar die son helderder skyn en hul ysige binneste vinniger wegsmelt. Saamgeperste rotspuin en klein lugborreltjies, wat tientalle eeue binne-in die ys vasgevang was, word geleidelik blootgelè.
Namate ysberge ouer word, begin 'n deurmekaarspul van spitse en ander bisarre vorms verskyn. Mettertyd is al wat gesien kan word 'n paar suile wat bo die see uitsteek.
In hierdie stadium kan die hele ysmassa, wat nou ongebalanseerd is, omrol om 'n gloeiende smaragkleurige onderkant te ontbloot. Die groenerige kleur van die basis word deur yster- en koperverbindings in die ys veroorsaak.
Hierdie omgekeerde ysberge is opnuut die slagoffers van erosie deur die son en wind, raak naderhand weer onstabiel en tuimel nogmaals om. Só gaan dit voort totdat die berg uiteindelik heeltemal verdwyn.
BO: Kepe, spelonke en tonnels vorm al hoe meer in die berg van ys... en uiteindelik is die einde in sig...
Water van ysberge
DIE gedagte om ysberge as 'n bron van vars water na die kuste van Suid-Afrika, Australië en die Amerikas te sleep, is al meer as een keer in die verlede geopper. Daar is egter 'n paar ingewikkelde vraagstukke wat met die idee gepaard gaan, soos die buitensporige koste, die verlies aan water weens wegsmelting tydens ver­voer en newe-effekte rakende die ekologie en omgewing.
Hoe problematies dit ook al is, glo party mense dat daar die een of ander tyd in die toekoms ernstig aan die aansleep van ysberge vir waterverskaffing gedink sal moet word. En as dit gebeur, sal een van die mens se grootste probleme—waterskaarste—'n reuse-stap nader aan 'n oplossing wees. 'n Ys-like deurbraak, kan 'n mens maar daarvan sê.