Om te skryf in die tyd van korona. Of wag. Eers nie.
Dis goed om te skryf in ’n tyd van onsekerheid. Dit help om daardie ooraktiewe breingolwe effens tot bedaring te bring. Jy sien op die skerm voor jou, of op die bladsy onder jou skryfhand, presies wat dit dit is wat jou – ons – lewe so gewelddadig kom versteur het. Hierdie ding wat ons planeet tot ’n skrikwekkende kantelpunt gedwing het.
Ons treur, globaal, oor ’n tyd wat verby is. Grootouers wat nie ’n kleinkind kan sien nie. Werkkamerade wat nie in kantore bymekaar kan kom nie. Veel erger: Werkplekke wat toemaak. Mense wat hul inkomste verloor het. Broodlyn wat letterlik ’n lyn vir brood geword het. ’n Humanitêre en ekonomiese ramp van onmeetlike omvang.
Ons treur oor ’n tyd vóór hierdie koronavirus se Covid-19, toe ons mekaar spontaan kon omhels. Nou is daar ’n slimfoon- of rekenaarskerm tussen ons. En ’n post-Covid-19 is nog lánk nie in sig nie. En wanneer ons dalk, oor ’n jaar of twee – selfs dalk drie, sê die mense wat weet en eerlik is en sê hulle weet eintlik níé – hierdie virus in bedwang het, is daar reeds weer nuwes wat toustaan om onse wilde mensdom in die bek te kom ruk. Ons het mos gedink ons kan selfs ook met die natuur maak soos ons wil.
Daarom, dalk veral, voel ’n mens in hierdie tyd nie na skryf nie.
Dis ook goed. Miskien daarom dat ’n troostee eers die antwoord is.
Toe ek klein was, kon ek nooit verstaan hoe ketels sommer so begin sing die oomblik dat ons by iemand oor die drumpel stap vir ’n kuier nie. Asof almal se lewens afhang van daardie o so noodsaaklike koppie tee. En hoe ons agies met die groot ore grondlangs gespeel en geluister het hoe die tantas gesels. Ja, want daardie tyd het die ooms apart gekuier, met hul tiermelk, en die vroue, mooi soet met hul teetjies, eenkant.
Maar ek weet al lankal watter troos daar in ’n koppie tee is. En gelukkig het ons nou ’n veel groter keuse as daardie tyd se twee keuses. Ceylon-tee, of rooibos? En niks keer jou om jou eie tee te maak nie. Die brouseltjie in die teeglas op die foto het juis getrek op fyngebreekte kaneel, klein stukkies gedroogde appel, vars gerasperde gemmer, ’n paar vars skyfies suurlemoen, vinkel, kamille, groen kardamomsade, naeltjies, gedroogde lemoenskil, swart peper en rooibostee. Jy kan eintlik maar sommer in jou kruie- en speseryelaai invaar en wild na smaak in jou teekan se filtertjie gooi. As jy gewone tee byvoeg, kan jy dit nie te lank op die mengsel laat trek nie, want teeblare maak dit ná ’n ruk bitter. Vir die somer afgekoel, met ’n bietjie sodawater en ysblokkies, het jy ’n heerlike ystee.
Of hoe lyk dit met ’n Indiese chai wat van binne warm maak? Chai is Indies vir tee. As ons praat van chai-tee, is dit toutologie, ’n verdubbeling van woorde – ons sê dan tee-tee.
Jy kan op die internet kyk vir resepte, maar hier is een soos wat my jogaplek maak. Die geheim lê in die infusie van geure. Afhangend van vir hoeveel jy maak, is die mates in elk geval na smaak. In ’n potjie op die stoof, ongeveer een derde melk en twee derdes water. Voeg by: ’n sakkie of twee rooibos of gewone tee (afhangend van vir hoeveel jy maak), plus in ’n vysel gestampte heel kaneel, vars gemmer, naeltjies, kardamomsade, steranys, vinkel en peper. Bring rustig tot kookpunt. Tradisioneel word chai versoet met suiker, maar as jy nie van suiker in tee hou nie, kan jy ook ’n bietjie heuning inroer vir daardie soete saligheid wat ’n chai oor ’n mens bring. Skink deur ’n siffie, verkieslik in ’n kommetjie wat jy met albei hande kan vashou sodat die warmte ook in jou lyf kan intrek.
Môre, of volgende week, kan jy weer dink aan skryf.
As die onwerklikheid van ons werklikheid dreig om te veel te raak … gryp jou naaste pen of jou rekenaar se toetsbord, en draai oop daardie skryfkraantjie. Dis in hierdie onseker tyd minstens een van die min ankers wat ons het. En veral in tye van krisis is skryfterapie die wonderlikste terapie om die onsekerheid en angs in woorde te kan uitdruk.
So, vat jou pen en papier, of gaan sit voor jou rekenaar. En ja, te midde van allerlei fopnuus oor wonderkure (daar is nie), is skryfterapie nie ’n wonderkuur nie, maar, gewaarborg, ’n uitlaatklep vir die siel. Dit gaan nie hierdie virus laat verdwyn nie, maar dit gaan jou tog ’n bietjie meer in beheer laat voel. En dit kos boonop niks.
Begin jou Korona-Kroniek (Foto: Izak de Vries)
Begin sommer dadelik met jou dagboek. Noem dit jou Korona-Kroniek. ’n Oorlogsdagboek, terwyl geen skoot geval het nie, maar met onvoorstelbare humanitêre en ekonomiese tragedies, dag ná dag.
En veral met ons inperkingsmaatreëls kan skryfterapie vir jou vleuels gee. Dink bietjie aan wat die jong Anne Frank tydens die Tweede Wêreldoorlog geskryf het toe sy en haar familie in die Achterhuis daar in Amsterdam versteek was … en voordat hulle ontdek is en so te sê almal in konsentrasiekampe gesterf het. Haar woorde: “Ek kan alles van my afskud terwyl ek skryf; my hartseer verdwyn, my moed word nuutgebore.” Kyk hoe dagboekhou – jou persoonlike korona-kroniek – jou hartseer laat verdwyn en vir jou nuwe moed gee.
Dis dalk die oer-terapie wat bestaan, van ons prehistoriese voorouers wat hul tekeninge op rotse agtergelaat het as ’n soort “hier was ek”, tot ons Victoriaanse grootjies wat in ’n dagboekie, daardie tyd letterlik met ’n slotjie, hul gedagtes neergeskryf het.
Nou, die tyd het aangebreek dat ook jy begin dagboek hou. Die modewoord is “journaling”, om ’n joernaal te hou. Die woord se oerstam kom uit die Latynse diurna – jy kan daarin die woord joernaal, ook joernalistiek, die “storie van die dag”, herken. En laat niks jou keer om jóú storie van die dag te skryf nie. Laat al jou vrese, angste en kommer, hulself in woorde vind. Dit word dalk ’n familie-erfstuk vir ’n kind of kleinkind oor hierdie tyd toe die aarde ophou draai het, in die greep van ’n virus: Dis wat jy gedink het, dis hoe jy gevoel het, dis hoe jy deur hierdie grendeltyd gekom het.
Iemand het gesê skryfterapie is “creative, cathartic, curative” – kreatief, ’n katarsis, helend. Druk deur, dit gáán eendag ’n familiekroniek wees.
’n Paar wenke: Moenie dink aan wat ander van jou skryfwerk gaan dink nie. Skryf net. Moenie probeer beïndruk nie. Gebruik gewone woorde, gewone taal. Maak ’n wye draai rondom ’n cliché, hulle is sommer net ruimtestelers, gebruik liewer jou eie woorde om iets te beskryf, van hoe jy dit self ervaar het. Alles tesame: ’n testament van jou ervarings.
As jy in hierdie tyd ekstra angstig is, gaan dit jou ook help om bietjie verligting te bring. Natuurlik vervang skryfterapie nie die professionele hulp van ’n psigiater of sielkundige, of jou medikasie nie; maak seker jy gaan voort daarmee. Maar gee vir jouself terapie deur oor jou angstigheid te skryf. Gee dit lug en lig, dat al daardie benoudheid en donkerte kan ontsnap.
Onthou: Daar is nie ’n reg of verkeerd nie. Dis jy en jou ervarings wat jy neerskryf, en dis bemagtigend. Om dagboek te hou, help jou om jou emosies uit te druk: Wat sneller hulle, hoe kan jy reageer? En veral: hoe verstaan jy jou gedagtes, en jouself, beter? Ernest Hemingway, manjifieke meester van die woord, het geskryf: “If he wrote it, he could get rid of it. He had gotten rid of many things by writing them.”
Hy het dalk na homself verwys, en daardie swart hond wat hom so meedoënloos gejaag het. Gun ook jouself ’n bietjie bemagtigende skryfterapie, veral in die tyd van die virus. Begin jou Korona-Kroniek.
Hamba Kahle, ewige reisiger
Om in die greep van gesigsmaskers te wees
Ilse on Om te skryf in die tyd van korona. Of wag. Eers nie.
riette rust on Om in die greep van gesigsmaskers te wees
Lizette Rabe on Om tot verhaal te kom