Tasbare herinnerings aan Magersfontein – Afrikanergeskiedenis
Jacob Abraham de Mist (1749-1823)
In die militêre geskiedenis van ons land staan die gedenkwaardige slag van Magersfontein (11 Desember 1899) as een van die roemrykste gebeurtenisse van die Tweede Vryheidsoorlog bekend. Daar, op 'n afstand van minder as 40 km. Van die beleërde Kimberley, het Boerekommando's en die Skandinawiese Korps nie alleen daarin geslaag om die opmars van 'n Britse oormag te stuit nie, maar om hulle terselfdertyd 'n gevoelige neerlaag toe te dien.
Só het 11 Desember 1899 meer as slegs 'n datum in die annale van die militêre geskiedenis van Suid-Afrika geword. Magersfontein en die optrede van genls. P.A. Cronjé en J.H. de la Rey het 'n magiese woord geword vir almal wat destyds die ongelyke militêre kragmeting aan die suidpunt van Afrika gevolg het.
Vir die teenstanders van die Boeremagte het Magersfontein 'n les geleer wat o.m. weerspieël is in die "Notes for Guidance in South African Warfare (Infantry)" wat deur die Britse opperbevelhebber, veldmaarskalk lord F.S. Roberts uitgereik is. Hierin is o.m. vermeld: "We have to deal with an enemy possessing remarkable mobility, intimately acquainted with the country, thoroughly understanding how to take advantage of ground, adept in improvising cover and most skilful in the use of their weapons. Against such an enemy any attempt to take a position by direct attack will assuredly fail."
DIE SKANDINAWIESE KORPS
Onder diegene wat aan Boerekant aan die slag deelgeneem het, was 'n aantal Skandinawiërs wat, net soos verteenwoordigers van ander nasionaliteite, destyds in die Republieke woonagtig was en die Boere en die Boeresaak goedgesind was. Hulle was bereid om in die naderende stryd ook hul bydrae te lewer. Lede van die Skandinawiese Korps het met hul heldhaftige optrede by Magersfontein dan ook onsterflike roem verwerf.
Reeds enkele weke voor die aanvang van die stryd het verteenwoordigers van die Skandinawiese lande in die Zuid-Afrikaansche Republiek in Pretoria vergader en die begeerte uitgespreek om die Boeremagte by te staan, o.m. by wyse van 'n vrywilligerkorps vir velddiens en 'n bemanning vir 'n ambulans. Die inspirasie agter hierdie beweging, wat Swede, Nore, Dene en Finne ingesluit het, was die Sweedse ingenieur Christer Uggla, 'n amptenaar in diens van die N.Z.A.S.M., wat die vergadering as voorsitter gelei het.
Na die vergadering op 23 September 1899 is die volgende besluit aan die Transvaalse Staatspresident voorgelê: "Ons Skandinawiërs wat in vredestyd hier in Transvaal ons bestaan gehad het sonder om op enige wyse in ons bedrywighede gesteur te word, sal soos regdenkende mense altyd na die beste van ons vermoë die Boere in hierdie kritieke omstandighede ondersteun."
Op 4 Oktober 1899 het 'n tweede vergadering in Pretoria gevolg waarop die Skandinawiërs hul dienste vir die duur van die oorlog aan die Transvaalse owerheid aangebied het. Die aanbod is aanvaar en op 11 Oktober was daar ongeveer 190 Skandinawiërs in Pretoria en Johannesburg wat hulle reeds vir verskillende dienste aangemeld het.
Aangesien ingenieur Uggla aan die hoof van die werkplaas van die N.Z.A.S.M. gestaan en tewens die vervaardiging en herstel van krygstuig aldaar behartig het, is besluit dat landmeter Johannes Flygare in die rang van veldkornet (later kaptein) aan die hoof van die "Skandinaviska Kår" sou staan. Hierdie Sweedse vrywilliger is deur die volgende offisiere bygestaan: 1 It Erik Stolberg (Sweed), 2 It W. Baerentzen (Deen) en 2 It C.D. Appelgren (Kommissariaat). Onderoffisiere wat onder korpsbevelvoerder Flygare gedien het, was die Sweed C. Johansson, die Noor Normal Randers, die Deen G. Christensen en die Fin J.N. Viklund.
Benewens die ambulans-afdeling het die Korps 113 man getel: 45 Swede, 24 Dene, 18 Finne en 13 Nore. Later het 13 verteenwoordigers van ander nasionaliteite ook as korpslede aangesluit.
Voordat die opdrag op 16 Oktober 1899 gekom het dat die korps hom by die Boeremagte moes aansluit, het hy in die vorm van 'n parade sy opwagting by die staatspresident gemaak. By hierdie geleentheid het president Kruger o.m. verklaar: "Met smart sê ek nou vaarwel aan u. Baie van u sal ek miskien nooit weer in die lewe sien nie, maar dit kan ek vooraf verseker: U het die dankbare harte van die Boere gewen, en u sal 'n plek in die geskiedenis van die Boerevolk inneem."
Op 17 Oktober 1899 is die korpslede per trein na Klerksdorp. Op 23 Oktober het die afdeling by die hoofkwartier van genl. P.A. Cronjé aangekom en kort daarna het 'n deel van hulle die vuurdoop by Mafeking deurgemaak. Vervolgens is hulle onder genl. De la Rey na die slagveld van Magersfontein waar hulle stelling ingeneem het by 'n klein heuwel , waar die meeste van hulle tydens 'n Skotse stormloop 'n heldedood gesterf het. Uit 'n totaal van 50 is 43 gedood of gewond. Die gesneuweldes was dertien Swede, drie Nore, drie Dene, twee Finne en twee Duitsers, terwyl agt Swede, een Noor, ses Dene, vier Finne en een Nederlander gewond is. Onder die gesneuweldes was kommandant Flygare.
Die vasberadenheid en trou aan die belofte wat gegee is, word weerspieël deur die feit dat die uitgediende korps in Januarie 1900 – nadat 'n twintigtal nuwe lede van Pretoria te velde verskyn het – onder veldkornet (later kaptein) Jens Friis (Deen) en die Sweed Fagerskold, die stryd voortgesit en kort daarna aan die slag van Paardeberg deelgeneem het. Daar is nege gedood of gewond en 51 gevange geneem. Die oorblywendes (34) het daarna by die Boerekommando's aangesluit. Sune Voldeman Christenson het in die slag van Spioenkop gesneuwel, Axel Onsum het by Koningspruit geveg en dr. Biedenkap se ambulans-afdeling het alle burgers bedien.
Die dapperheid wat tydens die slag van Magersfontein deur o.m. Otto Stael van Holstein, Benson, Backman en Goeterup aan die dag gelê is, wys hoe volkome die vrywilligers hul lotgevalle by dié van die Boere ingewerp het.
'n Tweetal monumente roep die gebeure op die slagveld van Magersfontein in herinnering. Die eerste is op 25 April 1908 in aanwesigheid van genl. Louis Botha onthul, terwyl die ander uit 1926 dateer en deur genl. Smuts onthul is. Fondse vir hierdie gedenktekens is sowel in Suid-Afrika as in Skandinawië ingesamel. Op skilde wat op die hoekstene van die oudste monument aangebring is, staan die volgende woorde onderskeidelik in Sweeds, Noors, Deens en Fins gegrif:
Hulle kon nie wyk nie, hulle kon alleen sneuwel.
Nou swyg die geraas van die stryd op die slagveld. In die herinnering lewe die roem van die helde.
Nou rus die beendere onder die hoë monument.
Hierdie dappere manne was besiel met die heldhaftige dade van hul voorvaders.
Foto's: Hierdie twee foto's is die twee monumente op Magersfontein wat ter ere van die heldhaftige optrede van die Skandinawiese Korps opgerig is.
NILS ANDERSEN SE SKILDERY
Die onverskrokke optrede van die lede van die vasgekeerde Skandinawiese Korps by Magersfontein het ook in verskeie ander oorde en in verskillende media weerklank gevind, o.m. in 'n olieverf-skildery deur die Suid-Afrikaanse kunsskilder Nils Andersen.
Onlangs het mnr. Andersen sy skildery van die gebeurtenis aan die Departement van Verdediging geskenk, wat besluit het dat dit voortaan in die kantoor van die Weermag in Kimberley gehuisves sal word.
Die skildery toon die verbete uithouvermoë van 'n paar van die Skandinawiërs in hul vasgekeerde stelling by Magersfontein.
Nils Andersen, wat in ons land veral bekend is weens sy see- en strandtonele, is op 26 September 1879 te Dammen, Noorweë, gebore. Sy vader was 'n skeepskaptein. In 1911 het hy met sy eggenote en twee seuns na Suid-Afrika verhuis. Aanvanklik was die gesin in Kaapland woonagtig, maar in 1912 het hulle na Durban getrek. Nadat Nils tydens die eerste wêreldoorlog in diens van die Britse vloot was, het hy 'n jaar aan boord van 'n seilskip met sy avontuurlike vader deurgebring. Daarna het hy hom aan die kunsskool van die Durbanse Tegniese Kollege as kunsskilder bekwaam en in 1933 voltydse beroepskilder geword. Tydens die tweede wêreldoorlog was hy oorlogskunstenaar in diens van die Natalse Kommandement en die Britse vloot. Sommige van sy werke uit dié tydperk is vandag in koninklike paleise te sien, terwyl hy ook 'n aantal bekende muur- en wandskilderye in Natal gelewer het.
In 1938, die eeufeesjaar van die Groot Trek; was Nils Andersen by geleentheid van 'n kunstentoonstelling in Bloemfonetin die gas van die toenmalige Vrystaatse administrateur, dr. J.F. Janse van Rensburg. By dié geleentheid het sowel die Skandinawiese Korps as die slag van Magersfontein ter sprake gekom. Dr. Van Rensburg en sy gas het die slagveld besoek en daar, te midde van leë patroondoppe en bomskerwe, het die kunstenaar 'n duidelike beeld van die verloop van die slag van Magersfontein gekry en besluit om te verewig wat in werklikheid gebeur het sowel as wat voor sy geestesoog verskyn het.
Onlangs het hy in dié verband meegedeel: "I chose the moment just before the last attack. One man is holding a revolver (I found a lot of cartridge cases of a .45 revolver in one place), one man holding his gun clubbed for the last attack …"
Foto: Nils Andersen se skildery
Magersfontein was een van die roemrykste oorwinnings van die Boere. Generaal De la Rey het op vernuftige wyse gebruik gemaak van loopgrawe waarin die burgers hulle versteek en die vyand om die bos gelei het.
Die hele front was omtrent twaalf myl lank en verskeie gapings in die verdedigingslinie is deur slegs enkele troepe bewaak. Een van hierdie afgesonderde afdelings was die Skandinawiërs wat in 'n voorpos wag gestaan het.
Die Britse magte het uit sowat 12 000 en die Boeremagte uit ongeveer 8 000 manskappe bestaan. Die vyandelikhede het op 9 Desember begin toe lord Methuen 'n bombardement van stapel gestuur het. Die Boere het hulle egter skuil gehou en hul stellings nie verraai nie. Die Skandinawiërs het na 'n verkenningstog die volgende dag laat weet dat die Britte ten spyte van die stortreën van die vorige nag hul laer opgebreek het en onder dekking van artillerievuur in opmars is.
Vyftig man van die Skandinawiese Korps het die aand by 'n heuwel stelling ingeneem en met Boere-afdelings aan weerskante brandwag gestaan. Met die opmars van die Skotse brigade, tussen 3 000 en 3 500 man sterk (bestaande uit die regimente Black Watch, Seaforth, Argyll, en Sutherland) is boodskappers aand Boerekant uitgestuur om die brandwagte in te roep. Maar die bevel het kaptein Flygare nie bereik waar hy met die Skandinawiërs heel voor op die wag was. Dus het die Highland Brigade dié nag in die donker verby die Korps beweeg en hulle van die hoofmag afgesny. Dit het Flygare egter eers gemerk nadat die geweldige gevegte reeds losgebars het en groot getalle van die Skotte afgemaai, en 'n afdeling van die terugvallende Hooglanders hul stelling bestorm het. 'n Enorme oormag het op die vasgekeerde Skandinawiërs toegesak. Dit was vroegoggend, kort na 6 uur.
"Met die heldhaftige verdediging het hulle die aanvallers hewige verliese toegedien, maar die klein groepie self is in die proses feitlik uitgewis", skryf dr. H.M. Stoker in sy artikel "Gedenkpenning van die Skandinawiese Korps, Magersfontein, 1899", De Numis, no. 3 (1960). "Flygare kon probeer het om sy pad na die hoofmag oop te veg, maar die meerderheid van sy manne was daarvoor om hul posisies te behou. Een na die ander het die heldedood gesterf en swaar gewondes het kreunend tussen die klippe gelê. Die geweerlope, dikwels in bebloede hande, was vuurwarm geskiet. Hulle het vir hul lewe geveg sonder om te dink dat hulle dit nog sou kon red. Hulle het hul lewens in daardie verskriklike uur so duur as moontlik verkoop …
"Sewe manne, waaronder twee gewondes, het geslaag om hul pad na die Boerestelling oop te veg. Toe die Skotte uiteindelik die stelling stormenderhand ingeneem het, het hulle 20 gesneuweldes, 21 gewondes (waarvan dertien swaar) en twee ongedeerdes aangetref. Drie van die gewondes het kort daarna gesterf."
Die hoofgeveg is met kort tussenposes dwarsdeur die dag voortgesit en die Britse se aanslag is oortuigend afgeweer. Met sy verpletterende nederlaag by Magersfontein is Lord Metheun se opmars om Kimberley te ontset, gefnuik.
Toe president Steyn die Skandinawiese Korps by 'n latere geleentheid toegespreek het, het hy o.m. gesê: "Die naam van die Skandinawiërs sal in ons geskiedenis opgeneem word en van mond tot mond gaan so lank as wat Magersfontein bestaan".
Foto: Die voorkant van die gedenkpenning
In die vier Skandinawiese lande bestaan daar ook 'n tasbare herinnering aan die dapper manne van die Skandinawiese Korps. Dis in die vorm van 'n gedenkpenning, soos hierby afgedruk. Dr. H.M. Stoker, bekende Pretoriase gedenkpenningversamelaar en die trotse besitter van een van dié munte, vertel een en ander omtrent die ontstaan van die penning.
Genl.-maj. Gustaf Lindström, destyds voorsitter van die Stockholmse skietvereniging, was 'n sterk voorstander van vriendskap en samewerking tussen die Nordiese lande en die idee van die gedenkpenning, gepaard met 'n onderlinge skietkompetisie, het van hom gekom. In 1924, 'n kwarteeu na die slag van Magersfontein, het hy die penning met die medewerking van verskillende instansies–hoofsaaklik skietverenigings–laat ontwerp. Die ontwerper was sy seun Sune, destyds argitek, tans professor. Dis in 1925 deur die firma Spovvong en Kie, Stockholm, geslaan van stempels wat die vorige jaar deur die firma George Jensen, Kopenhagen, vervaardig is.
Foto: Die keersy van die gedenkpenning.
Op 11 Desember 1924, die verjaarsdag van die slag, is 'n wisseltrofee ingestel om die heldedaad van die Skandinawiese Korps te herdenk. (Dit was terloops die eerste keer in die geskiedenis dat manne van die vier Skandinawiese lande skouer aan skouer onder die benaming "Skandinawiërs" vir 'n gemene saak geveg het.) die wisseltrofee sou in wedstryde tussen die skietverenigings van die vier Nordiese lande toegeken word; en dit sou hopelik ook verder bydra om die gevoel van vriendskap en aanverwantskap tussen die vier lande aan te wakker.
Die skietwedstryd vind om die drie jaar plaas en om die beurt op die skietbane van die vier hoofstede. Die mededinging geskied met weermaggewere in 'n liggende posisie op gewone skietbane. Een van die reëls by die skietkompetisie is dat daar by die oorhandiging van die wisselbeker aan die wenspan melding gemaak moet word van die roemryke manne van die Skandinawiese Korps.
Volgens die reëls word die geelkopergedenkpenning dan as 'n afsonderlike prys toegeken aan die deelnemer van die wenspan wat die hoogste punte aanteken. Die eerste kompetisie tussen die skuts uit die Skandinawiese lande het in 1925 in Helsinki plaasgevind.
Aan die voorkant van die penning verskyn 'n trotse Vikingskip met 'n geharnaste Viking op brandwag op die voorstewe. Die skip klief deur die golwe en seil 'n skitterende ster tegemoet. Onder staan geskrywe DE KUNDE/ICKE VIKA BLOTT FALLA/KUNDE DE – "Hulle kon nie wyk nie, hulle kon alleen sneuwel." Op die keersy staan, van bo na onder en van links na regs, die wapens van Swede, Finland, Denemarke en Noorweë, geskei deur 'n band in die vorm van die breë kruis wat op die nasionale vlae van die vier lande voorkom. Die randskrif lui "Ter gedagtenis van die Skandinawiese Korps se stryd by Magersfontein 1899", en SL (Sune Lindström) 25 (1925).
Nog 'n geskiedkundige herinnering aan Magersfontein se slag – al is dit dan nie ter ere van die Skandinawiese Korps nie – het verlede jaar in Pretoria opspraak verwek toe kunsliefhebbers en historici 'n aantal kunstig uitgevoerde teëltablo's in die Provinsiale Administrasiegebou besigtig het. Onder die taferele wat van die beroemdste veldslae uit die vroeë tydperk van die Tweede Vryheidsoorlog uitbeeld, was daar ook een van Magersfontein. Op dié besondere tafereel ry 'n Boerekolonne, met genl. Piet Cronjé aan die hoof , oor die slagveld waar gesneuweldes en gewondes nog lê. 'n Ambulans is op die agtergrond sigbaar en die perderuiters kom fier as oorwinnaars aangery.
Foto: Die teëltablo wat die slag van Magersfontein in herinnering roep.
Hierdie geskiedkundige kunswerke is vroeër in Nederland ontdek, deur die Stigting Simon van der Stel aangekoop en na Suid-Afrika gebring om dié militêr-historiese vonds vir die nageslag te bewaar en in 'n passende omgewing tot sy reg te laat kom.
Die geskiedenis agter die belangrike vonds is kortliks as volg: Verlede jaar is die inganggedeelte van die Rotterdamse Victoria-teater verbou. Muurpapier is verwyder en die werkers het afgekom op 'n aantal teëlafbeeldings van 'n aantal vooraanstaande militêre leiers en voorvalle uit die dae van die oorlog tussen Brittanje en die Boererepublieke.
Ses tablo's van strydtonele uit die vroeë tydperk van die oorlog, te wete Magersfontein, Stormberg, Paardeberg, Modderrivier, Ladysmith en Colenso, en 'n aangrypende voorstelling van die stryd teen die hange van Spioenkop het na jare weer die daglig gesien en was die bewondering van die "ontdekkers" ten volle waardig. Daar was ook twee langwerpige tablo's, van generaals Louis Botha, Villebois de Mareuil en Kock en 'n portret van dr. Herman J. Coster.
Dit blyk dat die teëltablo's in 1900 in die toenmalige Transvaliacafé aangebring is en dat hulle 'n oppervlakte van ongeveer 50 vk m beslaan het. Benewens die reeds gemelde afbeeldings was daar o.m. ook nog portrette van genl. Piet Joubert, genl.-maj. sir W. Penn-Symons, terwyl gebeeldhoude borsbeelde van staatspresident S.J.P. Kruger en president M.T. Steyn die voorgewel van die kafee sou versier—aldus 'n plaaslike persberig van 9 Mei 1900. In 'n koerantberig van 17 Oktober 1901 is ook melding gemaak van 'n teëlportret van president Steyn.
In 1907 het die Transvalia plek gemaak vir 'n bioskoop, die Victoria-teater met 800 sitplekke. Verdere boubedrywighede het in 1935 gevolg. 'n Klein gedeelte van die teëlwerke het in 1907 of 1935 verlore gegaan, maar die res is onder plakpapier versteek en in 1969 teruggevind.
Al die tonele is ontwerp deur die kunstenaar Cornelius de Bruin (Utrecht 7.4.1870–Amsterdam 17.8.1940), wat as plateelskilder goed bekend was. Die teëls is in die voormalige plateelbakkery "De Distel" in Amsterdam vervaardig. Merkwaardig is dit hoe getrou die tonele in die meeste opsigte weergegee word en hoe 'n Nederlandse kunstenaar hom kon inlewe in die gemoedstoestand van die vasgekeerdes by Paardeberg, en in die doen en late van die helde van Spioenkop en in 'n Britse heldedaad op die slagveld van Colenso.
Die dank van alle Suid-Afrikaners gaan uit na die Nederlanders mnr. M.L. Rook, van Rotterdam, jonkeer K.E.O. von Bose, administrateur van die Nederlands Zuidafrikaanse Vereniging (Amsterdam) en mnr. Ton Koot, van die Amsterdamse Rijksmuseum. Nie alleen het hulle die waarde van die teëlversameling vir ons land besef nie, maar jonkheer Von Bose het dr. Punt dadelik van die vonds verwittig en dit was die begin van 'n reddingsdaad wat met sukses bekroon is voordat ander kunsversamelaars op die toneel kon verskyn. Dié manne het die Stigting Simon van der Stel ook in staat gestel om dié historiese skat teen 'n gedeelte van sy werklike waarde te bekom.