Leon Wessels lig gordyn oor binnewerkinge van MRKLeon Wessels (Foto verskaf) Deur Elize Perrin Menseregte is wêreldwyd in die kollig. In Suid-Afrika is Menseregtedag vir die eerste keer in 1995 gevier om die regte van mense te gedenk. Alhoewel die dag in die res van die wêreld op 10 Desember gedenk word, is 21 Maart plaaslik aangewys as Menseregtedag ter nagedagtenis van die gebeure by Sharpeville. Vir baie landsburgers is die dag egter niks meer as net nog ŉ vakansiedag nie. In Oktober 1995 is ook die Menseregtekommissie (MRK) gestig as ŉ onafhanklike nasionale institusie, met die taak om vergrype te monitor: proaktief sowel as deur klagtes en regstelling vir sulke oortredinge te soek. Suid-Afrikaners ervaar egter gemengde gevoelens oor die genoemde kommissie en die kommissie ontvang skerp kritiek. Leon Wessels, tans ere-doktor in regte aan die Noordwes-Universiteit (NWU), is ŉ man wat na 22 jaar in die politiek, die uitdaging aanvaar het om op die Menseregtekommissie te dien. Alhoewel hy reeds in 2009 die Menseregtekommissie verlaat het, was hy bereid om die gordyn oor die kommissie se werksaamhede ŉ bietjie te lig en vrae daaroor te antwoord. Na my politieke loopbaan (1996) wou ek verder in die regte studeer en as advokaat praktiseer. Ek was opgewonde toe ek in 1998 genomineer is as ŉ Menseregtekommissaris. Terwyl ek met doktorale studie in internasionale menseregte in Duitsland besig was, het ŉ parlementêre komitee ŉ telefoniese onderhoud met my gevoer om te besluit of ek ŉ geskikte kandidaat was om die vakature te vul. Daar was veelparty ondersteuning vir my kandidatuur. Die ANC was verdeeld: daar was ŉ faksie wat aangevoer het dat ek betrokke was by menseregteskendings en daarom bang was om voor die Waarheid- en Versoeningskommissie te getuig, totdat prof. Kader Asmal hulle oorreed het om hul valse deuntjie te verander. Die parlement het my toe laat weet dat hulle by president Mandela aanbeveel dat ek aangestel word. Dit was my tuisveld. Regte was my eerste liefde en politiek was ŉ jaloerse minnares. As LLB-student (1972) het prof. Johan van der Vyver, die eerste persoon wat ŉ doktorale tesis in Afrikaans oor menseregte geskryf het en ook die eerste dosent om menseregte as vak aan ŉ Suid-Afrikaanse universiteit aan te bied, my belangstelling in menseregte geprikkel. Almal was saam met my bly, maar het hulle harte vasgehou want die MRK was toe reeds in omstredenheid gehul. Ek was verheug oor my kollegas by die Johannesburgse Balie se ondersteuning. Hulle het verstaan dat die MRK ŉ gulde geleentheid bied om nuwe grond te betree. Jy neem die persona aan van jou amp. Ek het gemaklik weggestaan van die politiek, gefokus op die feite voor my en gesoek na die toepaslike regsbeginsels. Die MRK-boot vaar, destyds en ook nou, in uiters onstuimige waters. In die boot is daar mense met verskillende agtergronde en uiteenlopende ideologiese oortuigings wat moet saamroei of die boot sink. Die samelewing was, en is steeds, diep verdeeld oor die sake wat voor die MRK dien. Die grootste uitdaging was hoe bereik jy ŉ ooreenkoms binne die MRK (harmonie binne die boot) en hoe bring die MRK dan redelikheid en kalmte in die samelewing (word die boot veilig aan wal gebring)? Nog ŉ grootste uitdaging was om verhoudings te bou met skeptiese kollegas en ondersteuningspersoneel wat verwag het ek sou soos ŉ beterweterige “baas” optree. Die vriendskapsbande wat destyds gesmee is, duur voort. Net ten dele. Die werkslading is groot en die vraagstukke ingewikkeld: dit is nie maklik om botsende menseregte-aansprake te balanseer nie. Ek stem saam. Die emosionele sake trek aandag terwyl ander belangriker sake, wat nie noodwendig op die voorblaaie van koerante pryk nie en wat deeglike navorsing en ernstige oorweging dra, na die agterplaat geskuif word. Inkonsekwentheid tree in wanneer nuwe insigte ontwikkel word of ŉ ander siening tydens interne debatte die bo-toon voer. Dat sake dikwels te lank sloer, is gewis. Nie alle voorsitters (verskillende generasies in die MRK) hanteer sake dieselfde nie. Barney Pityana, later rektor van Unisa en voorsitter van die Nasionale Lotery-kommissie, en Jody Kollapen, tans regter in die Konstitusionele hof, was hoë profiel voorsitters wat verstaan het wanneer ŉ saak, ongeag politieke ongemaklikheid, dringende aandag verg en dit dan deurgevoer het. Dieselfde kan nie altyd van al hulle opvolgers gesê word nie. Party het sonder om ŉ merk te maak die toneel verlaat. Ek kan nie dink dat die MRK of howe bang is vir Julius Malema en die EFF nie; dat hulle versigtig is om foute te maak en later in die Konstitusionele hof gekritiseer te word, is sekerlik waar. Die krag van ŉ aanbeveling setel in die gehalte-navorsing van die ondersoek en regsgrondslag waarop die aanbeveling rus. Indien dit swak is, sal die aanbeveling nie ernstig opgeneem word nie. Die MRK het die bevoegdheid om hul aanbevelings in die howe verder te voer. Dit gebeur te min, meestal omdat die proses uitgerek en duur is. Die afgelope dertien jaar het ek in die kringe van akademici en nie-regeringsorganisasies beweeg en besef hoe hulle die luuksheid het om rustig en diepsinnig sake na te vors. Dié voorreg is die MRK nie beskore nie. My verwysingsraamwerk is nog dieselfde, maar ek kyk nou met ŉ sagter blik na die slagoffers van menseregteskendings en is meer ongeduldig met die skender van ander se regte. Arrogante en oneerlike politici en staatsamptenare vryf my nou, meer as ooit tevore, verkeerd op. Hoe help hulle om rassevooroordele te versag en ook die regering te kasty omdat dié sy plig teenoor die burgery versaak met treurige dienslewering. Glad nie, ŉ beter suksessyfer is moeilik omdat die MRK, anders as NRO’s, nie hulle sake kan kies nie en mank gaan aan voldoende bronne. Ek dink die kommunikasie met die publiek is nie altyd na wense nie en soms word daar ook onnodige knievalle voor politici gedoen. Dit gebeur. Politici maak ook misbruik van die MRK om politieke punte aan te teken. Dit was ŉ vervullende tyd in my professionele lewe: om met landvraagstukke te worstel sonder ŉ politieke bril, was heerlik. Met terugskouing voel dit asof ek die taak eers werklik bemeester het aan die einde van my termyn. Die swak verhouding met die parlement, aan wie die MRK verslag moes doen, was teleurstellend. Die gevolg was dat ons selde die parlement se samewerking kon kry vir belangrike aktiwiteite. Sommige parlementslede was onvoorbereid en ander gretig om politieke vlieë af te vang wanneer ons voor hulle verskyn het. Die regering se fyngevoeligheid vir kritiek het by meer as een geleentheid gegrens aan kleinlikheid. Ek wens ons het meer sake voor die hof gebring wanneer die regering aanbevelings ligtelik opgeneem het. Ek moes meer geskryf en gepubliseer het. My boek My Regte, jou regte- kom ons praat (2006) was ŉ druppel in die oseaan, gegewe die outokratiese verlede waaruit die menseregtebedeling gebore is. Daar is aldag en heeldag geleenthede om verhoudinge te bou. In die algemeen is verhoudings tussen mense positief ten spyte van uitspattige uitsprake deur kwaadstokers en politici wat uitsonderlike optredes misbruik vir politieke gewin. Die MRK is nie bo kritiek verhewe nie, want hulle werk met die belastingbetalers se geld. Daarom moet hulle aktiwiteite, ook die parlement se oorsigrol, met arendsoë dopgehou word. Terselfdertyd behoort die MRK meer te doen om menseregtedebatte aan te voer.