Ekonomiese oorsig: Geldskepping bly geen waarborg vir ekonomiese groeiresultateArgieffoto. Adam Jacobs “Money, money, money makes the world go round.” Ons almal ken waarskynlik hierdie liedjie. Dit lyk asof dit ook die filososfie is wat deesdae in ekonomiese en finansiёle beleid wêreldwyd gevolg word. Die VSA het wel sy QE programme gestaak, maar die land is steeds oorweldig deur likididiteit. Dieselfde gebeur in Japan. Die afgelope maand het die Europese Sentrale Bank verklaar dit gaan voort met die skepping van geld. Dieselfde gebeur in China en ander lande. Dit word gedoen in ŉ poging om vraag te stimuleer wat produksie hopelik kan verhoog en werkloosheid kan teenwerk. Soos ek verlede maand daarop gewys het, bied geldskepping geen waarborg dat dit wel ekonomiese groeiresultate sal oplewer nie. Die gevaar hieraan verbonde is dat die inflasiekoers kan styg. Bate-inflasie baat grootliks hierby soos wat die afgelope maand gebeur het. Die S&P-500 aandele-indeks in die VSA het met 10,4% gestyg, die Ftse-100 in die VK is 4,8% sterker en die Nikkei-225 het gestyg met 9,6%. Kapitaalmarkrentekoerse het ook laer geneig. In die laaste week van Oktober is die markte egter “geskok” toe Mev Yellen, hoof van die Federal Reserve System in die VSA, die deur oopgelaat het vir ŉ rentekoersverhogng in Desember. Markdeelnemers het dit nie verwag nie en dit het dit ŉ effense demper op finansiёle markte geplaas. Dit is wat op die internasionale toneel gebeur. Plaaslik het die minister van finansies sy medium termyn oorsig oor die staatsfinansies gegee. Die ANC se tweejaarlikse beleidskonferensie het ook die afgelope maand plaasgevind. Dan was daar die studentebetogings oor die vermindering/afskaffing van universiteitsfooie. Later vandeesmaand word die Bruto Binnelandse Produk (BBP) syfers vir die derde kwartaal van 2015 vrygestel. Voorlopige aanduidings is dat produksie (BBP) swak gevaar het. Handelsyfers vir die derde kwartaal was swakker as vir die vorige kwartaal. Die wisselkoers is aan groot skommelings onderhewig. Die aandelemark het in reaksie op internasionale markte ook skerp gestyg met aansienlike skommelings aan die orde van die dag. Kom ons kyk kortliks hierna. Normaalweg sê ek nie veel oor politieke partye se beleidsrigting nie. Vanjaar was daar egter ondertone en uitsprake op die ANC, die regerende party in die land, se konferensie wat in die toekoms ŉ wesenlike invloed op die ekonomie sal hê. Dit kom kortliks daarop neer dat sosialisme/kommiunisme nou amptelik as beleid aanvaar is. Aangesien ek geen politieke kundige is nie, wil ek hieroor hierdie enkele opmerking van Dr Frans Cronjé aanhaal soos verwoord in Rapport van 25 Oktober 2015. “Ten spyte van al die chaos bly die ANC vasbeslote om sy revolusie te voltooi. By hul onlangse beleidskonferensie het pres. Jacob Zuma dit reguit gestel dat dit die doel van sy party is om in Suid-Afrika ŉ kommunistiese diktatuur te skep as die onvermydelike slotsom tot sy Sowjet-geïntegreerde Nasionaal-Demokratiese Revolusie (NDR). “My kollega dr Anthea Jeffrey het die volgende oor die NDR geskryf: ‘Die NDR bied, volgens die SAKP, die reguitste pad na ŉ sosialistiese en dan kommunistiese toekoms vir Suid-Afrika. Oor die algemeen glo die ANC dat hy nou genoeg beheer oor die polisie, leёr, staatsdiens, regbank, media, sake-ondernemings en ander meningsvormers het om te kan voortgaan met radikale ekonomiese transformasie in hierdie tweede fase van die NDR.” Ek verwys hierna, aangesien dit uit die aard van die saak baie ernstige nadelige gevolge vir die ekonomie van die land gaan inhou. Ek het reeds voorheen daarop gewys dat die regering ŉ sterk sosialistiese beleidsbenadering het. Nou word dit egter ŉ stap verder gevoer. Dit beteken dat die regering toenemend gaan inmeng in die dag tot dag besluite oor wat om te produseer, hoeveel, vir wie, waar en moontlik selfs teen watter prys. Die staatsfinansies gaan dan waarskynlik ook toenemend ŉ proses van herverdeling volg. Nou moet lesers ŉ paar dinge in die nasionale finansies, wat sekere belangrike faktore in die ekonomie ten boek stel, verstaan. Met die BBP wat opgewek word en die nasionale inkomste wat grootliks daardeur bepaal word, kan net een van twee dinge gebeur: dit word bestee of gespaar. Spaarfondse is nodig in ŉ moderne ekonomie om investering te finansier. Investering is nodig om nuwe en meer moderne produksiekapasiteit te skep en om ook die nodige infrastruktuur tot stand te bring. Investering lei normaalweg tot hoёr produksie, maar ook tot die verbetering van produktiwiteit, wat nodig is om internasionaal mededingend te wees en dit het ŉ sterk vermenigvuldigereffek in die ekonomie. ŉ Sosialisties/kommunistiese beleid het groter herverdeling van bestaande bates en inkomste ten doel. Minder besparing volg daarop, soos wat reeds in die RSA voorkom. Dit gee op sy beurt aanleiding tot ŉ laer groeikoers en toenemende werkloosheid. Die boodskappe wat reeds deurkom, is dat die onlangse Nasionale Ontwikkelingsplan van die regerende party, wat elemente van ŉ gesonde ekonomiese beleid bevat, begrawe is. Maar die saak gaan verder. Toenemende herverdeling beteken dat verbruik deurgaans groter bly as die nasionale inkomste. Per definisie beteken dit ŉ groter tekort op die lopende rekening van die betalingsbalans. Dit kan oorkom word deur bestaande bates aan buitelanders te verkoop en\of die verkryging van internasionale leningskapitaal, soos wat die geval die afgelope sewe jaar reeds was. Só ŉ situasie kan egter nie onbepaald voortduur nie en lei mettertyd tot die afgradering van ŉ land se internasionale kredietwaardigheid. Hierop volg die wisselkoers wat bly verswak en die inflasiekoers wat bly styg. Maar soos dr Cronjė in sy artikel dan ook opmerk, “die ekonomiese agteruitgang van Suid-Afrika kwel hulle (die ANC) glad nie.” Ek wil aan diegene wat nog twyfel oor die voordele van ŉ vrye markekonomie teenoor dié van ŉ sosialistiese/kommunistiese bestel, noem dat ek nog nooit gesien het dat mense wegvlug uit ŉ vryemarkekonomie na ŉ sosialistiese “hemel” soos wat dit voorgehou word nie. Dink maar aan Oos- versus Wes-Duitsland ŉ dekade of twee gelede, Noord- versus Suid-Korea, inwoners wat vlug uit Kuba na die VSA. Dit is ook opmerklik dat sosialistiese regerings doelbewuste maatreёls instel om te keer dat inwoners landuit vlug. Ons in die RSA, daarenteen, het onder die vorige bedeling, elektriese heinings opgerig en die grense gepatroleer om werksoekers vanuit die res van Afrika en veral Zimbabwe, uit die land te probeer hou. Wat is dan nodig vir ekonomiese groei en ontwikkeling? In wese verhoogde produktiwiteit en daarmee saam voldoende besparing en vaste investering wat uit die aard van die saak die uitbou en modernisering van infrastruktuur insluit. Tans skiet ons, wat dit betref, reeds ver tekort. Die minister van finansies het, soos gebruiklik, in Oktober sy mediumtermyn begrotingstoespraak gelewer. Dit sluit ŉ opdatering van die staat se finansies vir die huidige belastingjaar in. Sy toespraak het nie enige drastiese nuwe voorstelle bevat nie. Dit het wel ŉ redelik donker prentjie van die ekonomie vir die volgende drie jaar geskets. Die ekonomiese groeikoers vir vanjaar is verlaag van die oorspronklke beraming van 2% na 1,5%. Myns insiens gaan dit nader aan 1,2% wees. Die tekort in die staatsfinansies vir die volgende paar jaar bly onaanvaarbaar groot. Vir die huidige belastingjaar het belastinginkomste sover aan verwagtinge voldoen, maar dit kan swakker neig weens die verwagte laer groeikoers. Uitgawes gaan blykbaar meer wees as waarvoor begroot is, veral weens die feit dat salarisaanpassings vir staatsamptenare meer was as waarvoor die minister aanvanklik gehoop en begroot het. Dus styg die aandeel van die staat in die ekonomie steeds. Dit benadeel produktiwiteit. Verder kom ontsparing steeds voor, dit wil sê geld word geleen om ŉ deel van die lopende besteding te help finansier. Die staat se skuld styg steeds en daarmee saam ook die rentelas. Die land is die afgelope maand geskud deur betogings van studente nadat hoёr studiefooie van ongeveer 10% in die vooruitsig gestel is. Die betogings het later ontaard in eise, nie net dat die verhogings te hoog is nie, maar vir geen verhogings en algehele gratis universiteitsopleiding, soos voorheen deur die regering belowe. Plakkate is gesien wat lui, “weg met kapitalisme” – asof daar so ŉ stelsel bestaan! Wat daarmee bedoel word, is dat die vryemarkstelsel met ŉ sosialisties/kommunistiese stelsel vervang moet word. Ek noem dit, want duidelik was daar ander elemente as bloot studente ook by die betogings aanwesig. Die styging in universiteitsfooie het ŉ lang en insiggewende agtergrond. Die feit van die saak is daar sal nou geen verhoging van fooie in 2016 wees nie, wat ŉ bykomende finansiёle las van ongeveer R3 miljard vir universiteite gaan beteken. Die bedoeling is dat dié rekening uiteindelik vir die staat sal wees, maar daaroor is nog nie algehele duidelikheid nie. Sou gratis studie wel ingestel word, gaan dit ŉ las vir universiteite en die staat oplewer wat bykans buite bereik sal wees. Soos dit is, verneem ek baie universiteite het reeds groot skuld opgebou en sommiges is reeds tegnies bankrot. Aangesien studiegelde aan universiteite die afgelope aantal jare aansienlik gestyg het, het hierdie tipe onderrig buite die bereik van baie studente en hulle ouers geraak. Soos bekend het studentegetalle die afgelope aantal jare skerp toegeneem. Die realiteit is dat die hoёr inkomstegroep dit kan bekostig en/of lenings kan bekom om hulle kinders te laat studeer. Vir die heel lae inkomstegroepe is beurse, verskaf deur die staat, beskikbaar. By hierdie groep het getalle dan ook sterk toegeneem. By die middel inkomstegroep was daar egter ŉ afname in studentegetalle omdat dit bloot té duur geword het. Hoe die probleem nou gehanteer gaan word, bly onseker. ŉ Voorstel dat afgestudeerde studente meer belas moet word om die nodige fondse te voorsien, moet met groot omsigtigheid benader word. Sulke mense verdien immers meer danksy hul opleiding en betaal dus reeds meer belasting, veral aangesien belastingskale progressief toeneem met verhoogde inkomste. Belasting is reeds hoog, met veral die netto belastinglas wat skerp gestyg het. Verdere verhogings in belasting vir dié groep kan tot versnelde emigrasie lei en kan die land se belastinginkomste en spaarkoers verder laat daal. (Die Laffer-kurwe effek.) Sulke voorstelle moet dus goed deurdink word met al die implikasies wat daarmee saamgaan. Daar was ook voorstelle vir ŉ sogenaamde welvaartbelasting. Dit bestaan egter reeds weens die progressie in belastingskale, kapitaalwinsbelasting, belasting op diwidende en boedelbelasting. Dan is daar ook ŉ verskuilde belasting, naamlik die finansiering van swart bevoordeling. Hierdie belasting is ŉ buitebegrotingspos en dus nie sigbaar nie. Die vorige minister van finansies het sowat twee jaar gelede reeds genoem dat ongeveer R650 miljard sedert 1994 hieraan bestee is. Hierdie belasting geskied deur die toewysing van aandele aan sekere groepe wat grootliks vanaf maatskappye, individue en pensioenfondse se aandele bekom is. Tussen 1996 tot 2006 is bykomende belasting op pensioen- en voorsorgfondse gehef, wat R52 miljard opgelewer het. Dit was belasting op spaargeld. Sou die regering dit wel oorweeg om belasting verder te verhoog, wat ek hoop nie gaan gebeur nie, is die belasting wat die minste skade sou doen, ŉ verhoging in Belasting op Toegevoegde aarde (BTW). Dit is egter hoogs onwaarskynlik. Myns insiens moet huidige besteding ingekort word. Daar is byvoorbeeld veels te veel ministers en adjunk-ministers terwyl die staat se salarisrekening en welsynstoelaes ook weer hersien moet word. Soos in die res van die wêreld het aandeelpryse in Oktober skerp gefluktueer maar opwaarts geneig. Die algehele indeks het met 7,4% verbeter, die hulpbronne-indeks het met 5,6% gestyg, die finansiёle indeks met 6,5% en die nywerheidsindeks het verbeter met 6,7%. Een van die groot drywers in die mark was die styging in die prys van SABMiller, wat verband hou met die oorname-aanbod van AB. Ander randverskansers het egter ook merkbaar verbeter, soos BATS, Reinet, Richemont en Naspers, grootliks aangevuur deur stygings op buitelandse beurse. Teen einde Oktober het die gemiddelde prys/verdienste verhouding van die beurs op 19,6 te staan gekom. Vir die hulpbronnne indeks staan die verhouding op 21,9, vir die finansiёle indeks op 13,1 en vir die nywerheidsindeks op 14,9. Vir al die indekse het die p/v verhouding die afgelope drie maande hoёr geneig, wat daarop dui dat pryse gemiddeld vinniger as verdienste gestyg het. (Sien onderstaande grafiek.) As daar na ŉ efffens langer termyn gekyk word, van Desember tot Oktober, blyk dit dat vir die totale indeks, die gemiddelde verdienste per aandeel met 2,4% gedaal het, terwyl die totale indekspryse met 9,9% gestyg het. Die gaping tussen pryse en verdienste, albei op ŉ indeksbasis bereken, is tans dan ook die hoogste sedert 1994. Uiteraard dra die swak vertoning van mynbou tot hierdie hoё p/v verhouding by, terwyl die goeie vertoning van die randverskansers ook die syfer beïnvloed. Die realiteit is egter dat die SA ekonomie nie goed vertoon nie en dat winste onder druk kom en in die komende jaar swakker kan vaar. Die rand-verskanste aandele self is ook duur. So byvoorbeeld is die p/v verhouding van Naspers ongeveer 109, dié van Bats 22,4 en Richemont 34,0. Uit die aard van die saak sal die p/e van SABMiller hoog wees, sowat 35, weens die aanbod van AB om die aandele te koop. Grafika: Verskaf. Die leidende aanwyser van die sakesiklus bly laer neig. In die tydperk Desember 2014 tot Augustus vanjaar het dit reeds met 4,9% verswak. Handelsyfers, onaangesuiwerd, vir die derde kwartaal van 2015 toon ŉ tekort van R12,1 miljard. In die tweede kwartaal was daar ŉ oorskot van R9,0 miljard. Die tekort vir die derde kwartaal was egter kleiner as dié van ŉ jaar tevore. Daar kan verwag word dat die tekort op die lopende rekening vir die derde kwartaal, seisoenaal aangepas en teen ŉ jaarkoers bereken, aansienlik groter as in die tweede kwartaal gaan wees. Verkope van elektrisiteit het in die derde kwartaal verder gedaal. Die afname was jaar-op-jaar 3,6% en van kwartaal-tot-kwartaal teen ŉ jaarkoers 10%. Dit dui op trae ekonomiese toestande. Die aankopebestuurdersindeks vir fabriekswese bly onder die perk van 50, wat dui op laer produksie. Na verwagting sal verdienstes uit toerisme in die derde kwartaal swak wees. Verkope van nuwe motors daal, maar reёle kleinhandelsverkope het bo verwagting goed gevaar. Kommoditeitspryse, in VSA$ gemeet, bly laag. Dan is daar die huidige droogtetoestande, wat, as dit vir ŉ geruime tyd nog sou voortduur, die ekonomie nog ŉ aansienlike knou sal toedien.