Nini Bennett - 2011-06-28
Nini Bennett se raad aan voornemende kortverhaalskrywers
Met die skryf van kortverhale is waarneming en die korrekte hantering van taal uiters belangrik. As 'n voornemende skrywer nie daarop fokus om oorspronklik en akkuraat waar te neem nie, sal die skryfproses ook nie slaag nie. Gebruik jou sintuie, visualiseer die verhaalgebeure en "hoor" jou karakters praat.
Sonder 'n bouplan kan 'n argitek nie 'n huis ontwerp en die bouer nie die huis bou nie. Beplan jou verhaal. Jou boustene is: jou karakters, die plot, ruimte en tyd waarin die verhaal afspeel. Bou jou karakters en laat hulle lewe. Beeld hulle uit deur middel van voorkoms, optrede en dialoog. Deur byvoorbeeld slang te gebruik, stereotipeer jy 'n karakter effektief as onder meer 'n gevangene, 'n bendelid of iemand afkomstig uit 'n sekere woonbuurt of kultuur. Stereotipering en etikettering is onregverdig in die werklike lewe, maar werk soos 'n bom in die skryf van prosa. Die verwysing na 'n "sweterige frokkie" of "geel tande" skep reeds die suggestie van 'n ongure karakter. Understatement in die vorm van suggestie het ook 'n kragtiger uitwerking op die leser as wanneer die skrywer iets uitspel. Suggestie verhoog spanning.
Onthou dat alles rondom die plot (konflik-insident) in die kortverhaal sentreer. Werk woord-ekonomies. Moenie Kaapse draaie gooi met die skryfproses nie – hou verkieslik by die klassieke lynverhaal, want dit gaan nooit uit die mode nie. Waak teen uitgediende postmodernistiese truuks – dit gaan nie die toets van tyd deurstaan nie, en werk stilisties uitputtend op die leser in. Vermy clichés en mooiskrywery, want enigeen kan dit doen en dis nie kuns nie. Waak ook teen onnodige milieu-inkleding; moet byvoorbeeld nie 'n tuin (ruimte) omslagtig beskryf nie. Verwysings na die verlede moet absoluut relevant wees.
Die eerste paragraaf is van kardinale belang: jy moet die leser se aandag vang en behou. Dis dalk 'n goeie idee om met 'n ongewone sin, of 'n reël wat reeds spanning impliseer, te begin.
Na my mening is 'n oop slot altyd beter as 'n geslote slot, maar dit hang af van die verhaalinhoud. 'n Oop slot boei die leser en laat hom nog dink/vertoef in jou verhaal. Moet nie jou slot afjaag nie, anders val die hele verhaal plat. Die slotreëls is, soos die openingsreëls, van kardinale belang.
Uit watter gesigspunt skryf jy jou verhaal? Daar is die eerste-, tweede- en derdepersoonsverteller. Die eerstepersoonsverteller, die "ek", se voordeel is dat die verhaal onmiddellik geloofwaardigheid koop, omdat die leser makliker met die "ek" identifiseer. Die tweedepersoonsverteller is die "jy" aan wie die verhaal gerig word. Die voordeel hier is dat die leser 'n direkte deelnemer aan die leesaksie word. Die derdepersoonsverteller vertel van die "hy" of "sy" in die verhaal, en is beperk of alomteenwoordig. Beperk: vanuit een karakter se perspektief. Alomteenwoordig: die verteller weet alles van al die karakters. Dis dalk 'n goeie idee vir 'n beginner om vanuit die eerstepersoonsperspektief te skryf.
As mens in die hede skryf, is die leser "onmiddellik by". Omdat die kortverhaal so 'n gedronge medium is, nie oortollighede duld nie, en hom deur spanning laat dra, is dit 'n veilige en goeie opsie om die verhaal in die hede te laat afspeel. As die verhaal in die verlede tyd geskryf word, vertraag dit die leesaksie. Dit kan byvoorbeeld goed werk as emosies soos verlange of nostalgie deur die stadiger (en sangeriger) toon oorgedra wil werk. Chris Barnard is 'n goeie voorbeeld van 'n skrywer wat uitstekend in die verlede tyd kan skryf. Onthou net dat dit hoër eise aan 'n skrywer stel om in die verlede tyd te skryf, want elke handeling moet omgekeer word in die verlede (tyd).
Skryf uit eie ervaring. Moenie 'n wildvreemde onderwerp takel as jy nog onervare is nie. Dan is die verhaalgebeure tweedehands. Onthou, die leser kan aanvoel wanneer die outeur nie heeltemal in beheer is nie. Lesers kan ook aanvoel as inligting nie outentiek aan hulle opgedis word nie, en kan dan belangstelling verloor. As 'n skrywer uit eie ervaring skryf, vloei die vertelling ook makliker, want die skrywer beweeg op bekende speelveld.
Show, don't tell: Enige persoon kan vertel/"tell". "Showing" is wat 'n goeie skrywer van 'n swak of gemiddelde een onderskei.
Vertel/"tell": Hy is hartseer.
"Showing"/uitbeelding: Sy maagspiere ruk soos hy huil.
Vertel/"tell": Sy is siek.
"Showing"/uitbeelding: Sy het die uitgewaste gelaatskleur van 'n handdoek wat eens op 'n tyd wit was.
Bostaande is baie eenvoudige voorbeelde, maar dit is belangrik om 'n karakter, handeling en ruimte effektief uit te beeld. Hou weer eens woordekonomie in gedagte, en waak teen teatrale en omslagtige beskrywings. Neem reg waar of visualiseer korrek. Onthou, 'n skrywer se waarnemingsvermoë en hantering van taal is sy waardevolste instrumente!
'n Skrywer wat nie lees nie, kan ook nie skryf nie. Lees, lees, en nogmaals lees – soveel en so wyd as moontlik.
Daar is 'n magdom wonderlike kortverhaallektuur wat 'n aspirantskrywer kan lees. As jy in Afrikaans skryf, is dit belangrik om te weet wat reeds in Afrikaans verskyn het. Enkele belangrike Afrikaanse kortverhaalskrywers wat 'n móét-lees is, is die volgende (Daar is natuurlik ook ander):