Waar kom rys vandaan? - Jou Gesin | Solidariteit WêreldJou Gesin | Solidariteit Wêreld
Tuis › Artikels › Waar kom rys vandaan?
Waar kom rys vandaan?
Rys (Oryza sativa) is die oudste graansoort en die ontstaan en herkoms daarvan sal seker nooit werklik bepaal kan word nie. Daar word beweer dat die Australiese O. sativa 15 miljoen jaar gelede reeds bestaan het. Op daardie stadium het die oorspronklike landmassa, Gondwanaland, met die Australiese landmassa gebots en ʼn landbrug gevorm waartydens die enmigrasie van rys en ook ander plante en diere plaasgevind het. Dit was werklik toe die aarde woes en leeg en vol dinosourusse en kalksteen was. Die Suid-Asiese en Sjinese rys het soveel as 2-3 miljoen jaar gelede al begin diversifiseer en, gegewe ʼn geskikte klimaat en migrerende diere, is 22 spesies rys op die Asiese vasteland gevestig. Argeologiese bewyse bestaan dat rys reeds in 2500 v.C. gereeld in die Jangtse-opvanggebied verskyn het. Oorblyfsels van rys is in potte in Thailand ontdek wat met termoluminessensietoetse tot 4000 v.C. terugdateer is.
Rys word op twee maniere verbou: in rysakkers of op droë grond. Volgens die waterverbouingstegniek word die ses weke oue rysplantjies in rysakkers oorgeplant. Op dié manier word verseker dat die rysplantjies nie met onkruid meeding nie en twee oeste per seisoen kan verkry word. Hierdie verbouingsmetode is veral geskik in Asië met sy riviere, deltas en passaatwinde. Europa het ook in die sestiende eeu die waterverbouingstegniek gebruik, maar daar is geglo dat dié metode veral in Suid-Europa slegte lug (mal aire) veroorsaak en dat klein insekkies (muskiete), wat ʼn noodlottige siekte (malaria) veroorsaak as hulle mens byt, in die vleilande broei. Waterverbouing is rondom groot stede verbied en mettertyd het rysverbouing minder belangrik geword en daar is na droëgrondverbouing oorgeslaan.
Die mal aire-probleem van die sestiende eeu bestaan vandag nog, maar met ʼn ander angel. In 1988 het die United States Environmental Protection Agency
gewaarsku teen die kweekhuiseffek wat veroorsaak word deur die vrystelling van koolstofdioksied, wat verhoed dat die aarde se hitte kan ontsnap. Dit is nou bekend dat metaangas twintig maal meer hitte vasvang en dat metaangaskonsentrasies met 1% per jaar styg. Eers is die beeste in Holland die skuld vir die stygende metaangasvlakke gegee, maar daar is bevind dat die grootste bron van metaangas die nat ryslande van die wêreld is. Daar word vermoed dat die Asiese ryslande alleen vyftien miljoen ton metaangas per jaar in die atmosfeer instoot; dit is meer as die hele wêreld se natuurlike vleilande en moerasse saam.
Rysspesies het in alle windrigtings versprei en daar waar dit ʼn vriendelike klimaat gevind het, het dit die mens se voedingsbron geword. Teen ongeveer 1000 v.C. versprei rys via seehandelsroetes vanuit China na Japan en Indonesië en via landroetes ook na Korea. Van Suid-Asië af versprei rys via Persië (Iran) na die Midde-Ooste en geskiedskrywers beweer dat Alexander die Grote ryswyn bo rys verkies het. Van Persië af versprei rys na Egipte (400-100 v.C.) en in 800 n.C. van Egipte na Spanje. Die eerste Indonesiese setlaars na Madagaskar (1000 v.C.) neem rys met hul saam. Koloniste bring tussen die 15de en die 17de eeu rys na Wes-Afrika en vandaar neem rys in 1552 sy laaste lang reis na Mexiko as vrag op een van Columbus se reise.
Wilde rys (Zizania aquatica) is die saad van ʼn grassoort wat in die noordooste van die VSA en Kanada voorkom. Dit groei hoofsaaklik in moerasagtige gebiede want die saadjies verloor hul vermoë om te ontkiem indien hulle droog word
Die hoogste rysverbruik per capita is in Bangladesj, Kambodja, Indonesië, Thailand en Viëtnam, waar inwoners gemiddeld 130-180 kg rys per jaar eet. Hierteenoor eet die Europeërs 3 kg rys per jaar en die Amerikaners 7 kg.
1 koppie (200 g) wit rys, gekook
Vog % 73
Kalorieë, g 225
Proteïen, g 4
Koolhidraat, g 50
Kalsium, ml/g 21
Fosfor, mg 57
Yster, mg 1.8
Kalium, mg 57
Tiamien, mg ,23
Riboflavien, mg ,02
Niasien, mg 2,1
A Brief History of Rice. [Web]
Huke, R.E. en Huke, E.H. 1990 A brief History of Rice. Then and Now
The Asia Rice Foundation: What’s New. [Web]
The History of Rice in Italy. [Web]
Williams, W. Dec 1996 Rice Heritage From Asia’s Good Earth Hemispheres. [Web]