Title page for ETD etd-09222008-143729
Bekker, Theo Nico Email
Die belewing van God se teenwoordigheid in die erediens (Afrikaans)
Prof H J C Pieterse
Prof C J A Vos
Afrikaans: Dit is nou byna honderd jaar gelede dat A. Kuyper sy waardevolle boek oor die
erediens begin met 'n klag. Hy verwoord die gevoelens van vele ander oor die
besef van wat die Christelike erediens is of beter ges� behoort te wees:
"Jarenlang heerschte op dit punt grenzenlooze verwarring, ... " (Kuyper 1911 :7).
Daarmee wil hy geen regverdiging gee vir die pleidooi vir slegs een strakke en
onwisselbare vorm van liturgie nie. My sorg is dat die samekomste van die gemeente van die Here nie
meer gesien en beleef word binne die raamwerk van God se verbond met sy
In die praktyk kom allerlei liturgiese vraagstukke aan die orde. Dit is egter my
oortuiging dat die vraagstukke te veel bespreek word (en 'n plek kry in die
erediens) as los- en opsigself staande aspekte van ons aanbidding. 'n Helder
insig in dit wat beheersend is vir die erediens, is soek. Vraagstukke oor ons
liturgie is geweldig belangrik, aangesien dit nie los staan van ons lewe van elke
dag nie. Daar word ges� dat iemand leef soos hy bid. Tereg. Met eweveel goeie
reg kan ges� word dat iemand voor die Here leef, soos wat die erediens beleef
en ingevul word.
Een sprekende voorbeeld behoort duidelik te maak wat hiermee bedoel word. In
die Oosters-Ortodokse kerke word die kerkgebou gesien as 'n heiligdom. In
hierdie heiligdom word die liturgie afgespeel as 'n heilige drama waarin die lewe
van Christus uitgebeeld word. Hierdie drama moet die lidmate help om 'n
mistieke ervaring en ontmoeting met God te ervaar. Die manier waarop Christus
in so 'n erediens teenwoordig is, is nie deur sy Heilige Gees wat deur geloof in
die harte van sy kinders leef en werk nie. Die prediking van die Woord van
genade moes grootliks plek maak vir die drama van die goddelike.
Geloofsvertroue in die Woord van Christus wat bedien word in die prediking,
maak plek vir die belewing van 'n hemelse drama. Die erediens word 'n stuk hemel op aarde. Laasgenoemde word onderstreep deurdat die kerkdeure letterlik
gesluit word om 'n ruimte te skep wat afgesluit is van die w�reld. Die lewe en
w�reld van elke dag moet verlaat word om gemeenskap met God te kan h�.
Vanwee hierdie mistiek in die erediens, kon die kerk in Rusland in die verlede
ook heel maklik haar o� toesluit vir 'n daaglikse heilige lewenswandel en sosiale
onreg wat die kerk spraakloos gelaat het.
In 'n gereformeerde liturgiese besef, is die uitgangspunt nie dat die erediens los
staan van die daaglikse lewe nie. Lewe in die erediens en in die lewenspraktyk
van elke dag is 'n lewe voor die aangesig van God (coram Deo). Die praktyk van
'n lewe voor die aangesig van God word egter wei gevoed vanuit die erediens en
het ook daar sy bron. God se Naam moet weer aangeroep word (Gen 4:26), ons
afhanklikheid van die Here se genade vir elke dag en oomblik van ons lewens
moet bely word, vanuit die Woord moet ons (geloof) gevoed word sodat ons met
lofprysing tot die Here kan sing.
In die erediens gaan dit daarom om 'n lewende, aktuele ontmoeting tussen die
Lewende Here en sy verbondsgemeente binne 'n spesifieke tyd en konteks. Die
liefde tussen die hemelse Bruidegom en sy bruid word gevier en gevoed. Die
erediens moet daarom 'n struktuur h� van 'n dialoog - gesprek en reaksie van
die een op die ander. Daarmee het ons nie ges� dat die prediking 'n dialoog is
nie! In die prediking is dit nou juis die Bruidegom wat tot die hart van sy (sondige)
bruid spreek. Die preek is liefdesverklaring van die Bruidegom. Daarin praat die
gemeente nie saam nie, maar mag sy deur haar houding laat sien wat dit
beteken om uit genade te leef. 'n Reseptiewe/ontvanklike houding van geloof pas
by die gemeente. Natuurlik lok die liefdesverklaring lof op in die harte van die
gemeente. Die lof van die gemeente is dan eerder 'n belydenis en dankoffer
(Hebr 13:15) as wat dit deel is van dialoog in die prediking. Prediking is per
definisie monoloog - eenrigtingsgeskenk van Christus aan sy gemeente. Wie wil
en kan daarin saampraat? Sinergisme (medewerking tussen God en mens) in die
prediking is net so onvanpas as wat dit in ons wedergeboorte is.
Die boek Openbaring maak ons attent op die wesenlike eenheid tussen die
erediens in die hemel rondom die troon van die Lam en die erediens van die
gemeente hier op aarde (Op 4:6-11). Die diens rondom die hemelse troon is niks
anders as 'n voortsetting van die diens hier op aarde nie. Dit het daarom veel te
s� vir ons belewing van ons aardse erediens wanneer die gemeente van
Christus saamkom. In die hemel is 'n erediens aan die gang waaraan nie alleen
mense nie, maar ook engele deel het en waarvan die middelpunt ingeneem word
deur die Lam wat geslag is vir ons sondes. Hy is die Een wat werd is om die
boek met sy se�Is oop te maak, Hy is die Een wat waardig is om die lof van
mense en engele te ontvang.
Op die minste kan en moet daarom vanuit die Skrif ges� word dat ons erediens
elke Sondag (of ander dae van die week) niks minder behoort te wees as 'n
aardse samekoms wat reg laat geskied aan die hemelse samekoms (wat reeds
aan die gang is en tot in alle ewigheid sal voortduur) nie. Die middelpunt van die
hemelse erediens is die Lam wat in die allerheiligsle van die hemel ingegaan het
met sy bloed ter wille van Sy verbondsgemeente. Met sy bloed pleit Hy as
Ho�priesler vir die gemeenle by die Vader. Dit doen Hy nie as bedelaar nie,
maar as oorwinnaar en gestuurde van die Vader. Daarom die onstuitbare lof van
die wat hulle klere gewas het in die bloed van die Lam wal rondom die troon
Wal ook al verder in 'n erediens gebeur, Iyk dit onontwykbaar dat bogenoemde
die basis vorm van enige erediens wal Christelik wil wees. Binne so 'n erediens
aileen kry die doopsformulier en nagmaalsformulier en bevestiging van
ampsdraers 'n waardige plek as gawes van die Here. Sonder die leef vanuit die
Lam op sy (genade)troon as middelpunt van ons erediens, word al ons sang
slegs 'n klinkende metaal en Iuidende simbaal; ons gebede word mistieke en
emosionele gesprekke met onsself of op sy meeste met ons naaste; die
prediking word 'n uitroep om hulp van die een mens aan die ander.
Dit Iyk vir my nie te veel ges� nie, dat die erediens niks minder mag wees as die
viering van God se genadeverbond met sy gemeente nie. Los van hierdie besef
word alle liturgiese besinning grepe in die lug waarin die een wat die hardste
stem het of die langste sy argument kan volhou, die oorwinnaar gaan wees. Dan
het die fees van die oorwinning van die Lam verdwyn. Dan laat die erediens in so
baie van ons gemeentes my dink aan die laaste vers van Rigters: " ... elkeen het
gedoen wat reg is in sy eie oe" (21 :25, vgl. ook 17:6). Van 'n "gesonde
ontplooiing van die erediens (waarin) ... die liturgiese ordes kerklik vasgestel en
eerbiedig word ... " is daar nie altyd 'n getuienis van nie. (Vergelyk: Handboek vir
Oor die jare heen is reeds baie uitsprake - positief sowel as negatief - oor die
erediens gemaak wat tot gevolg gehad het dat daar ook dan reeds verskeie
boeke oor die erediens die lig gesien het wat aan die einde van die dag blote
pogings was om die erediens �f af te kraak, �f heeltemal te omvorm. Pogings om
die erediens te verdedig het ongelukkig gefaal omrede dit meestal sonder 'n
diepgaande begronding van die wese, die doel en die inrigting van die erediens
Hierdie uitsprake kan in twee kategorie� verdeel word. Die eerste kategorie is
beskrywend van aard: Die erediens word beskryf as "die lewensaar van die kerk
se lewe" (Barnard, 1981:3) en dat dit 'n "eeu-oue barometer" (Barnard, 1981:3)
vir die lewe en arbeid van die kerk is. Die tweede kategorie is meer emosioneel
van aard wat juis sinspeel op die gevoel en ervaring: "Die stemming van die
eredienste is te somber, kleurloos en onbesield" (Barnard, 1981 :4). Voorts word
die erediens getipeer as sonder sorg, dood of styf en dat dit vasgevang is in die
kleed van gereformeerdheid. Dit is veral hierdie tweede kategorie uitspraak, nl.
die emosionele, wat in ons dag die botoon voer.
Ongelukkig bly dit nie by woorde nie, want ons verneem telkens van gevalle waar
lidmate van ons kerk oorgaan na ander kerke of groepe waar daar 'n "warmer" atmosfeer SOU heers, of waar daar iets sou "gebeur". Wat meer is, diegene wat
oorstap kom nie net uit ons lidmate-korps nie, maar ook uit ons regerende en
lerende ampte. Nog 'n ontstellende feit is dat sosiologiese berekeninge daarop
dui dat die gereformeerde kerke in die jaar 2000 soos eilandjies in 'n see van
Charismatiese groepe sal wees!
AI die bogenoemde feite is uiters ontstellend, en dit noodsaak beslis nadere
besinning. Een van die faktore wat vir die bogenoemde oorstappers
verantwoordelik is, is sonder twyfel die gebrek aan emosionele belewenis
(ervaring) in die erediens. Daar dan die rede vir die keuse van die tema van
hierdie verhandeling: "Die belewing van God se teenwoordigheid in die
In gereformeerde kringe is daar egter 'n groot gereserveerdheid ten opsigte van
en selfs vrees vir enige vorm van emosie in die erediens. Voeg daarby die
tradisionele houding dat emosie 'n negatiewe of pejoratiewe verskynsel is, en 'n
mens kom te staan voor die verwronge mensbeskouing: die mens is 'n rasionele
wese wat wel 'n wil van sy eie het, maar geen emosie nie: as hy wel emosie het,
moet hy dit liefs onderdruk!
Waar mense egter tot geloof in Christus kom, het mense die behoefte - "voel
hulle geroepe" (Barnard, 1981:3) - om die erediens by te woon en God se
teenwoordigheid emosionele te beleef. Sodoende het Christenwees feitlik
sinoniem geword aan erediensbywoning - iets wat ononderbroke gehandhaaf is
vir baie eeue - ongeag die omstandighede. "Dikwels was daar die dreiging van
die dood en vervolging, maar dit het nie die Christene afgeskrik nie. Baie
martelare, soos byvoorbeeld die van Abitina, het verklaar dat hulle eerder bereid
is om die marteldood te sterf as om die Nagmaalsdiens na te laat, want het hulle
ges�: "Ons kan nie sonder die nagmaal leef nie" (Barnard, 1981 :3). 'n Baie
duidelike bewys dat die teenwoordigheid van God in die erediens eens baie
intens beleef was.
Of dit vandag nog die geval is, is nie so seker nie. Waar mense in die verlede
getrou eredienste bygewoon het, is dit vandag die algemene tendens dat lidmate
aan die eenkant bloot net wegloop na ander kerke of groepe waar hulle in 'n
meer "warmer atmosfeer" God se teenwoordigheid beleef .... of net eenvoudig
wegbly van die erediens en hul tyd in die winkels of op die sportveld deurbring.
Die moderne mens is van mening dat die erediens nog geklee is in 'n
gereformeerde kleed van die verlede wat meebring dat dit nie in pas is met die
hede nie. Daarom is die gereformeerde erediens vir hulle verouderd. In 'n
postmoderne samelewing hoort die gereformeerde erediens aan die verlede en
pas dit nie in by die huidige beweeglikheid. En asof dit nie al erg genoeg is nie,
word die gebede in die erediens as irrelevant beskou. So word die erediens
afgemaak as 'n passiewe en kragtelose eenrigting verkeer omdat die mens
kwansuis nie aktief (met liggaam en siel) daaraan kan deelneem nie. Die
middelpunt waarom al die besware teen die gereformeerde erediens draai is die
prediking. "Dit word gesien as te monologies, en daar word gesoek na dialoog;
dit is abstrak, teoreties, onbegryplik en irrelevant vir die daaglikse lewe"
(Barnard, 1981 :5).
Die moderne en postmoderne mens voel dat hy homself, sy w�reld, sy stryd, sy
vrae, sy probleme en sy toekoms nie in die erediens kan vind nie. Antwoorde op
lewensvrae is wetties, moralisties en negatief. Baie kere word onsekere, soms
dubbelsinnige, en selfs geen antwoorde, gegee op vrae wat gevra word. Die
algemene gevoel is dan ook dat die prediking en erediens nie rekening hou met
die mondigheid van die lidmaat nie.
Kritiek teen die inhoud en wese van die erediens het vroe�r gegaan oor "die
foute en misbruike van die erediens, maar die erediens self en die karakter
daarvan, is nie bevraagteken nie" (Barnard, 1981 :6). Vroe�r is gevra na die wyse
van aanbidding en hoe daar saam aanbid moet word. Vandag gaan die nie meer
oor wat die regte wyse van aanbidding is nie, maar of die erediens in sy geheel gesien nog enigsins moontlik is. Die erediens as sodanig het vir die postmoderne
mens problematies geword. Nie net die vorm nie, maar die erediens self is
verouderd. "There is no modern form of public worship because the modern
world is secular" (C. Davis, soos aangehaal deur Barnard, 1981 :7). So word die
erediens al stadig maar seker as oorbodig beskou.
Volgens Barnard (1981 :7) word beweer dat ons God "alleen nog in die
ontmoeting met die naaste" ken en dat die erediens dan alleenlik betekenis het
deurdat die naaste in sy nood gedien word. "Daar word beweer dat Christus
aileen in die dorstiges en hongeriges te vinde is. God staan nie teenoor ons nie,
maar ons ontmoet Hom as lemand wat meely met die Iydendes. Die onvermo�
van die moderne mens tot gebed en verering, tot meditasie en Bybellees, word
nie as 'n gebrek gesien nie, maar juis as 'n bevryding" (Barnard (1981 :7).
Die oomblik wanneer die mens God slegs kan vind in die werklikheid waarin
hyself lewe, dan kan jy nie anders as om die gevoel te kry dat daar nie meer plek
vir God is in die lewe en w�reld van die moderne mens nie. Na my mening I� die
antwoord in die mens se belewing van God se teenwoordigheid in die erediens.
Maar dan moet ook onmiddelik ges� word dat indien die mens nie God se
teenwoordigheid in sy/haar eie lewe, op 'n daaglikse basis, beleef nie, hy/sy ook
nie God in die erediens sal beleef nie. AI word daar nou ook watter liturgiese
model gebruik, hetsy van 'n eng konserwatiewe liturgie tot 'n "way out
entertainment" liturgie, as jy nie God se teenwoordigheid in jou eie persoonlike
lewe ervaar nie, sal jy dit baie beslis ook nie in die erediens ervaar nie.
Hoe pragtig Lied 159 ("God is hier teenwoordig, ...... ), wat soms in die erediens
gesing word, ookal mag klink, is die vraag egter nie "of God in die erediens
teenwoordig is nie", - ons weet dat God in die erediens teenwoordig is, daaroor
is daar geen twyfel nie. God belowe immers in sy Woord dat: ...... waar twee of
drie in my Naam saam is, daar is Ek by hulle" (Matt 18:20). Nee, die vraag is eerder "of ek as mens God se teenwoordigheid in die erediens ervaar, en walter
impak het dit op my persoonlike lewe."
Dit is dus duidelik dat daar iewers ernstige fout is. Daarom is dit belangrik om na
te gaan waarom mense die eredienste bywoon, of nie bywoon nie. Alhoewel baie
dinge in die erediens (Iiturgie) verander (vernuwe) het, blyk dit tog dat die
erediens iets van die bekoring van God se teenwoordigheid in die erediens
verloor het. Daar dan die moontlike rede dat die erediens die brandpunt van
kritiek, aan die een kant, en vernuwing, aan die ander kant, is nie. Die stroom
van kritiek word net sterker en radikaler. Mense bly ontevrede oor die erediens.
Maak nie saak hoe die erediens ingerig word nie, daar is altyd mense wat van
mening is dat die erediens nie hulle behoeftes aanspreek nie. Daar sal dus
opnuut gekyk moet word na wat die erediens werklik is, waarom mense dit
bywoon, en hoe dit op 'n sinvolle wyse moet plaasvind.
Die doel van hierdie studie is drieledig van aard: (a) om vas te stel of mense
werklik God se teenwoordigheid in die erediens ervaar, al dan nie; (b) om vas te
stel walter impak (invloed) die belewing of nie-belewing van God se
teenwoordigheid in die erediens op die daaglikse lewe van die lidmaat het, en (c)
om vas te stel of die belewing van die teenwoordigheid van God in die erediens
enigsins verband hou met die lidmaat se persoonlike verhouding met God.
Die motivering vir hierdie studie is gele� in die baie variasies in die liturgie, asook
in die verskillende "modelle" wat deesdae in die erediens gebruik word dat 'n
mens soms wonder waaroor dit werklik gaan in die erediens. Gaan dit oor God of
gaan die oor die mens? ...
Daarom is dit belangrik dat daar gekyk word na die redes hoekom mense die
erediens bywoon - is dit omdat hulle God se teenwoordigheid in die erediens
ervaar; of omdat dit maar net nog 'n ritueel (tradisie) is? Of moontlik I� die rede
daarin omdat dit alles oor my eie prestasies gaan (bv. die Fariseers) of omdat hulle wan hoop aan hulleself en heil by God soek (bv. die Tollenaar). Om 'n
geheelbeeld van bogenoemde te kry, sal daar ook gekyk moet word na die
redes waarom mense nie die erediens bywoon nie - het dit dalk iets te doen
moet die nie-ervaring van God se teenwoordigheid in die erediens, al dan nie?
Kort-kort lees en hoor jy dat die erediens "user-friendly" - die taal van die nuwe
millennium? - moet wees. Die kerk wat God se teenwoordigheid simboliseer,
word gereduseer tot 'n "showroom" waar die mens ge-"entertain" moet word deur
die "entertainer" die liturg. So gesien, blyk dit vir my asof God se teenwoordigheid in die erediens afgewater word na 'n "skouspel" en "entertainment".
Die belang van so 'n navorsing is gele� in die soeke na 'n erediens "styl" of
"model" wat, aan die een kant, die mens help om werklik God se
teenwoordigheid in die erediens te beleef sonder dat dit nodig is om 'n "skouspel"
van die erediens te maak; en, aan die ander kant, om weer aan God sy
regmatige plek in die erediens te gee waar Hy alleen verheerlik en gedien kan
word. Hopelik sal die navorsing daartoe bydra dat mense weer nuut na die
erediens sal kyk en God se teenwoordigheid in die erediens as onontbeerlik vir
die Christelike lewe sal besef.
Daar is van twee navorsingsmetodes gebruik gemaak, nl.
(a) 'n Literatuur ondersoek om te poog om die vraag na 'n Gereformeerde
erediens te beantwoord, asook om die belang van God se teenwoordigheid in die erediens opnuut weer te beklemtoon; en ....
(b) 'n Kwalitatiewe empiriese ondersoek waar persoonlike onderhoude met
tussen 10-15 mense gevoer is aan die hand van vooraf opgestelde vrae
in 'n poging om antwoorde op genoemde probleemstellings te kry.
English: It is nearly a hundred year ago that A. Kuyper started his book on worship with a
complaint, addressing many scholars feelings regarding worship, what it is or
should be: "Jarenlang heerschte op dit punt grenzenlooze verwarring, ... " (Kuyper 1911 :7). With this he does not plea for a fixed and immovable liturgy. It is my concern that the gathering of the congregation of the Lord are not seen and
experienced within the frame of Gods covenant with his congregation.
Many positive and negative have been said about worship over the years.
Attempts to defend the liturgy have failed because it lack of a deep found
definition of the essence, purpose and establishment of worship. These attempts
can be divided into two categories. The one category describes the sermon as
the lifeline of the church and that it is a barometer for the work and life of the
church. The second category is concentrate more on the emotional - the feeling
and experiencing - side thereof. Furthermore it is said that the worship is without
any concern, it is dead and has been caught up in the old reformed tradition.
In a reformed liturgy the starting point is that worship does not stand apart from
the daily life. Life in worship and life in the day-to-day living-practice is life in the
face of God (coram Deo). In worship it al come down to a life, actual meeting
between the Living God and his covenant church in a specific time and context.
Therefore the experiencing of God's presence in the worship of the church is vital
to the personal everyday life.
This brings the whole question on how God's presence in the worship of the
church can be experienced on the theological table. The author has looked at the
experiencing of God's presence in the worship of the church by in an attempt to
answering the question regarding Reformed worshiping (chapter 1) and how
does member of the church really experience the presence of God in the worship
(chapter 3). He did this by means of a quality empirical survey on the one hand,
and suggests a way of thinking about the presence of God by comparing the
different views, e.g. the traditional, the modernism, the postmodernism and
The presence of God in worship is something different from the omnipresence of
God; that it is perceived in faith and that it interrupts the faithful's everyday life by
addressing him or her on the self-sacrificing love of Christ for the world in need.
God is then present in worship as He is in everyday life, which is in the face of
need, and His presence can be more appropriately depicted as a confrontation
reelle than a praesentia realis.
� 2005, University of Pretoria. All rights reserved. The copyright in this work vests in the University of Pretoria. No part of this work may be reproduced or transmitted in any form or by any means, without the prior written permission of the University of Pretoria.
Please cite as follows: Bekker, TN 2005, Die belewing van God se teenwoordigheid in die erediens, MA(Theol) dissertation, University of Pretoria, Pretoria, viewed yymmdd < http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-09222008-143729/ >