Die vlag van die hertog van Boergondië was ‘n rooi oorhoekse St. Andrews kruis op ‘n blou agtergrond. Hierdie vlag is moontlik deur die Franse Hugenote na Suid-Afrika gebring en het dan ook as die “Kruisvlag” bekend gestaan. Dit het later ook as die “Voortrekker-”, “Potgieter-” en “Schoemanvlae bekend gestaan. Daar is bewerings dat die naam “Boer” van die staat Boergondië afkomstig is. Alhoewel daar nie van vlae by die Voortrekkers melding gemaak word nie, kan juis die benaming “Voortrekkervlag” aanduidend wees daarvan dat hierdie vlag moontlik deur die Voortrekkers gebruik is. Hendrik Potgieter was ‘n groot voorstander van hierdie vlag en sou dit sonder twyfel by hom op trek gehad het. Later het Stephanus Schoeman dit ook in Soutpansberg gebruik. Die Genootskap van Afrikaner Simbole het besluit dat die vlag “Die Voortrekkervlag” sal heet aangesien dit die mees neutrale naam van die vier is en dat die naam Voortrekker dan daardeur in ons heraldiese geskiedenis bewaar word.
Vlag van Natalia
Toe die Voortrekkers in Natal aankom, was die Nederlandse rooi, wit en blou heel moontlik by hulle. Maar hulle het gevoel dat dit eintlik die vlag van die stamland was en dat hulle 'n eiesoortige vlag moes hê. Hulle wou steeds 'n eie identiteit hê. Die gevolg was 'n baie mooi en unieke ontwerp: 'n rooi, wit en blou gepunte of swaelstert vlag wat eiesoortig in ontwerp in die wêreld is. Wie hierdie pragtige vlag ontwerp het, weet ons tot vandag toe nie. Op 3 Desember 1838 annekseer Maj. Charters egter die Natalse gebied namens Brittanje. Slegs 21 dae daarna besluit die Britte om hulle te onttrek. Toe die eerste Britse troepe die hawe van Port Natal op die skip die "Vectia" op 24 Desember 1839 verlaat, was daar 'n Franse handelsreisiger aan boord met die naam Delagorgue. Hy beskryf die vlag so: "The pole that carries the flag on the fort now bears a new unknown flag, a combination of French and Dutch colours, similar to the Dutch, but placed transversely." Toe die Vectia die hawe uitvaar het die Boere 'n saluut van vyftig kanonskote gevuur om hul heerskappy te bewys. Op 14 Februarie 1840 word die Republiek Natalia amptelik gestig en word die vlag van Natalia in gebruik geneem. Byna twee jaar later op 2 Desember 1841, annekseer Brittanje, Natalia weer. Hierna trek die meeste Boere weg na die gebiede van die Oranje Vrystaat en die Transvaal. Hulle moes egter hierdie vlag met hulle saamgeneem het, want later is dit as amptelike vlag van die Voortrekker jeugbeweging ingestel.
Vlag van die Republiek van die Vrystaat
Die Vrystaatvlag in die middel van die streekskruis simboliseer die vryheidstryd van die Vrystaters vanaf volksplanting tot vandag sowel as die geografiese gebied van die Vrystaat waarbinne Vrystaters hulself vandag demografies bevind.
GESKIEDENIS(1857 - vandag) Pres. Hoffman skryf in 1854 aan prof. U.G. Lauts, wat die Vrystaatse konsul in Nederland was, en aan koning Willem III dat die naam van die Huis van Oranje in die naam van die Republiek vereer is. Die koning se raadgewers moes nou besluit of die Huis van Oranje verteenwoordig moet word of die vlag of die stamland, Nederland. Intussen is Pres. Boshoff benoem as president en hy “weet glad niks van het verzoek” van Pres. Hoffman nie! Hy bestel ‘n vlag en ‘n grootseël van die Kaapse goewerneur. Intussen stuur Nederland ‘n gesant, ene Hiddingh na die Vrystaat met die vlag en die grootseël van die koning. Hierdie vlag en grootseël kom toe per ossewa na ‘n reis van ‘n maand in Bloemfontein aan saam met die vlag en die grootseël wat deur die Kaapse goewerneur vir die Vrystaat ontwerp is! Wat nou gemaak? Die koning kon nie beledig word deur sy ontwerpe te verwerp nie, net so min kon die goewerneur se ontwerpe verwerp word. Daar is toe besluit om die Koning se vlagontwerp te aanvaar en die goewerneur se grootseël. Die vlag wat aanvaar was het aanvanklik vier oranje bane tussen drie wit bane gehad met die rooi, wit en blou kanton bo teen die broeking maar is later verander na drie oranje bane tussen vier wit bane met die rooi, wit en blou kanton in die ereplek.
AMPTELIKE BESKRYWINGDie vlag is in die verhouding 2:3, en bestaan uit ewe groot, horisontale bane, waarin vier wit en drie oranje bane met mekaar af gewissel word. Bo teen die vlagpaal, verander die kleure van die eerste drie bane na rooi, wit en blou. Die lengte van hierdie anders gekleure bane, is 3:2 met die breedte daarvan.
Volkslied van den Oranje-vrijstaat:
Heft, Burgers, 't lied der vrijheid aan
Zie in gena' en liefde neer
Op onze President, o Heer!
Wees Gij zijn toeverlaat!
De taak, die op zijn schouders rust,
Vervulle hij met trouw en lust
Tot heil van volk en staat!
Bescherm, o God, de Raad van't land,
Geleid hem aan Uw vaderhand,
Verlicht hem van omhoog,
Opdat zijn werk geheiligd zij
En vaderland en burgerij
Ten zegen strekken moog'!
Heil, driewerf heil de dierb're Staat,
het Volk, de President, de Raad!
Ja, bloei' naar ons gezang
De Vrijstaat en zijn burgerij,
In deugden groot, van smetten vrij,
Nog tal van eeuwen lang!
Die Vierkleur aan die wapperkant van die vlag simboliseer die vryheidstryd van Transvalers sowel as Noord-Natallers, vanaf volksplanting tot vandag asook die geogafiese gebied van die Transvaal waarbinne Transvalers hulself vandag demografies bevind.
GESKIEDENIS(1857 - vandag) In 1855 is 'n komitee benoem om 'n grondwet en vlag vir Transvaal saam te stel. Op die komitee het o.a. gedien Jacobus Stuart as voorsitter met Ds. Dirk van der Hoff in 'n raadgewende hoedanigheid asook ’n jong seun met die naam Paul Kruger as lid van die komitee. In 'n onderhoud wat gevoer is met 'n dogter van Martinus van der Hoff, broer van Ds. Van der Hoff, het sy onthul dat die Vierkleur deur haar pa en Jacobus Stuart ontwerp is in opdrag van bogenoemde komitee. Volgens haar het haar vader hierdie gebeurtenis persoonlik aan haar meegedeel. Die vlag is dus deur Ds. vd Hoff se broer ontwerp en nie deur homself soos deur verskeie ander bronne aangegee nie. Die groen vertikale baan wat deur Van der Hoff en Stuart aangebring is, was om goeie hoop te simboliseer. Aan Sy Majesteit, die koning van Nederlande, skryf Pres. Pretorius op 10 Januarie 1857: Onze vlag is boven rood, midden wit, onder blaauw horisontaal en eene groene strook ter halver breedte an eene der drie kleuren, langs den stok perpendicular, aan deze vasgehecht. “Ons het goeie hoop, dat ons, met God se hulp in die reinheid en suiwerheid van bedoelings ons vryheid sal behou, en bid tot God dat geen menslike mag hierdie vryheid van ons sal ontneem nie! Op 6 Januarie 1857 is die vlag amptelik in gebruik geneem. Die Volksraad bekragtig dit dan ook met hierdie bewoording: "Is besloten dat eene vlag voor de Zuid-Afrikaansche Republiek aangenomen zal worden, bestaande uit de volgende kleuren: Rood, Wit en Blaauw, horizontaal - even breed en boven elkanderen gesteld en groen perpendiculair langs den stok”. Daarop zullen de woorden geplaatst worden; “EENDRACHT MAAKT MACHT” Die bepaling dat hierdie woorde op die groen baan geplaas moet word is later verander deur die woorde op die leuselint onderaan die staatswapen te plaas.
AMPTELIKE BESKRYWINGDie vlag is in die verhouding 2:3, en bestaan uit drie horisontale bane, almal ewe breed, waarvan die boonste rooi is, die middelste wit, en die onderste groen. Langs die vlagpaal, is 'n donker groen vertikale baan wat oor al drie horisontale bane gaan, en een en 'n kwart keer so breed is as die horisontale bane.
Ken jy die Volk vol heldemoed en tog so lank verkneg Hy het geoffer goed en bloed vir Vryheid en vir reg Kom burgers! laat die vlae wapper Ons lyding is verby Roem in die sege van onse dapp'res 'n Vrye volk is ons! 'n Vrye volk, 'n Vrye volk 'n Vrye, Vrye volk is ons!
Ken jy die land so min bekend en tog so heerlik skoon Waar die natuur haar wonders skenk en kwistig stel ten toon Transvalers! Laat ons feeslied galm waar vas ons volk moet staan waar onse vreugdeskote g'knalt Daar is ons vaderland! 'n Heerlik land, 'n Heerlik land Dit is, Dit is ons vaderland!
Ken jy die staat, nog maar 'n kind in wêrelds statery maar tog deur magtigBrits bewind weleer verklaar as vry Transvalers! edel was ons strewe en pynlik onse smaad maar God wat uitkoms het gegewe sy lof vir eie staat loof onse God! loof onse God! loof onse God vir land en staat!
Komt burgers! laat de vlaggen wapp'ren
Ons lijden is voorbij
Roemt in de zege onzer dapp'ren
Dat vrije volk, dat vrije volk
Kent gij dat land zo schaars bezocht
En toch zo heerlijk schoon
Waar de natuur haar wond'ren wrocht
Transvalers! laat ons feestlied schallen
Daar waar ons volk hield stand
Waar onze vreugdeschoten knallen
Dat heerlijk land, dat heerlijk land
In 's werelds Statenrij
Maar toch door 't machtig Brits bewind
Weleerd verklaard voor vrij?
Transvalers! edel was uw streven
En pijnlijk onze smaad
Maar God die uitkomst heeft gegeven
Looft onze God! looft onze God!
Looft onze God voor land en Staat!