Om 'n seleksie van 'n kunstenaar se totale oeuvre aan te bied, is 'n moeilike en dikwels onbevredigende taak. Privaatversamelaars is nie altyd geneë om kunswerke uit te leen vir openbare tentoonstellings nie en gevolglik is dit nie dikwels moontlik om 'n verteenwoordigende tentoonstelling byeen te bring nie. Wanneer 'n mens praat van Johannes Meintjes wat 'n geweldige produktiewe kunstenaar was en ook uiteenlopend gewerk het, kan 'n oorsigtentoonstelling vol tekortkominge wees. Gesien teen hierdie agtergrond, sal 'n allesomvattende kunshistoriografiese oorsig van Meintjes se kuns nie die doel van die volgende bespreking wees nie, maar sal slegs kortliks aan enkele algemene en ook enkele seldsamer aspekte geraak word. Aangesien die ruimte beperk is, is sy tekenwerk en beeldhouwerk wat 'n klein gedeelte van sy kunsproduksie uitmaak, en dus nie van besondere belang is nie, nie bespreek nie. Na my mening was Johannes Meintjes primer 'n skilder.
Johannes Meintjes is 'n kunstenaar wat die verbeelding van die Suid-Afrikaanse publiek in die jare net na die Tweede Wêreldoorlog aangegryp het op 'n skaal wat ongekend is in ons kunswêreld. Deels kan die aanhang verklaar word deur die toeganklike romantiese idioom en 'aanvaarbare moderniteit' van sy kunswerke, maar die aura van 'vertolker van nasionale verlanges' wat om Meintjes gehang het, aldus die publieke seining, speel beslis ook 'n rol. Die resensie in Die Transvaler tydens die jong kunstenaar se debuuttentoonstelling as 21-jarige in 1944, weerspieël 'n benadering wat destyds algemeen in (veral Afrikaanse) publikasies gegeld het:
'Een van die treffendste kunsuitstallings wat sedert die oplewing van die Afrikaanse skilderkuns in die stad gehou is... is 'n uitstalling van werke van Johannes Meintjes, 'n jong kunstenaar uit Kaapstad... wat homself aan 'n mens openbaar as moontlik die belowendste onder al die jongeres. Van die opvallendste kenmerke van sy werk is sy besondere beheer van kleure, sy tegniese vaardigheid, die selfstandigheid van gees wat daaruit spreek en, les bes, die verkwikkende afwyking van die makliker landskaptekenry wat veral in die jongste tyd op so 'n groot skaal deur minder vaardige 'skilders' uitgebuit word.' (Horn 1944)
Benewens sy skilderwerk, was Meintjes ook 'n skrywer van fiksie en nie-fiksie en het hy in die veertigerjare dikwels kostuums en dekor vir ballet- en toneelopvoerings ontwerp. Die eertydse Afrikanerplaasseun was ook terdeë bewus van die opvoedingstaak wat kultuurleiers opgelê is en het hy dikwels artikels en praatjies (ook oor die radio) aangaande beeldende kuns, letterkunde en toneelkuns gelewer. Onvermydelik laat sy uitspraak van 1945 'n mens dink aan die rugby-en-bier-sindroom waarteen ons vandag 'n stryd voer:
Die gemeenskapsomstandighede van die Afrikaner in die veertiger- en vyftigerjare het baie bepaald bygedra tot die belangrike rol wat Johannes Meintjes in die kultuurlewe gespeel het. Die verstedelikingsproses het nuwe horisonne geskep, maar terselfdertyd het talle mense aan 'n ontwortelingsindroom gely. In die massa- en geïndustrialiseerde samelewing van 'n snelgroeiende stad het behoeftes en verwagtinge verander. Wanneer Meintjes in 1945 skryf dat die jong kunstenaar nie verhewe bo die mensdom wil wees nie, ook nie daarbuite nie, 'maar één met die volk' (Meintjes 1945 : 17), kom 'n sprankie van die retoriek van die tyd deur.
Hoewel Meintjes 'n paar jaar later in 'n onderhoud toegee dat 'n kunstenaar nie eerlik is wanneer hy sê hy skep omdat hy vir die volk iets wil sê nie en dat die publiek se insigte van die kunstenaar se oorspronklike uitgangspunt kan verskil (Smit 1950 : 11,13), het hy daarin geslaag om met sy kuns waarin die mens - en nie die stoflike omgewing nie - sentraal fungeer, die toeskouers emosioneel te bereik. Kritici het onder meer verwys na die 'emosionele aandoening wat sy skilderye by die meeste mense wek' (Human 1944) en ' 'n kunstenaar met 'n vonk van eie aard : wat nie alleen weet hoe om te teken nie, maar ook hoe om 'n sterk emosionele aanlokking uit te druk' (Die Burger 1948). Inderdaad sê Meintjes self dat 'n skildery die toeskouer moet ontroer (Meintjes 1944 : 5). Dit is darem sekerlik moeilik regverdigbaar om te beweer dat sy kuns 'n groot bekoring vir veral vroue inhou, moontlik omdat dit 'altyd baie dekoratief en kleurvol' is! (Die Vaderland 1958).
Dit is dan ook werklik gesien teen die agtergrond van die tydsomstandighede dat 'n mens kan begryp dat Meintjes se 'gevoelskuns' in 'n sekere sin 'volksbesit' geword het : 'n resensent skryf na aanleiding van 'n eenmantentoonstelling in 1947 (na sy terugkeer uit Engeland) dat dit bemoedigend is dat sy aanraking met oorsese kulture bygedra het tot die verryking van sy styl 'maar dat dit geensins daardeur beïnvloed is om in 'n ander, vreemde styl te ontwikkel nie' (Dagbreek 1947 : 13).
Insgelyks het kritici die lewensgeskiedenis van Johannes Meintjes verweef met die inhoud van sy introspektiewe kuns wat in der waarheid nie altyd getuig het van 'n verantwoordelike, estetiese beskouing nie. Hoewel Meintjes se oeuvre tot met sy dood in 1980 'n stempel van private, verpersoonlikte belewing dra, het sy werk 'n universele dimensie wat losraak van die sogenaamde eensame kinderjare van 'n mens wat sonder vader grootgeword het tussen vroue en te belese was om werklik maats in sy ouderdomsgroep te vind. Die feit dat die gesigte in Meintjes se werk dikwels trekke van 'n selfportret (hierdie aspek word later bespreek) gehad het, het 'n outobiografiese interpretasie bevorder. Die 'legende' is ook lewend gehou gedurende die jare (1949-1954) wanneer Meintjes op sy geboorteplaas Grootzeekoegat in isolasie woon en Johannesburg en Kaapstad slegs vir uitstallings besoek.
Waenhuiskrans (1942) is 'n vroeë studentewerk wat nog enigsins eienskappe van die akademiese skool vertoon - let op die betrokke Europese lug, en die modderige kleuraanwending wat so dikwels by 'n jong tonaliteitskilder aangetref word. Die motiewe, naamlik huisies, bote en figure, is reeds vereenvoudigd weergegee en 'n vae aanduiding van Meintjes se ontluikende sin vir helder kleurgebruik is in die helderoranje kleur op die bultjie (wat 'n middelvlak in die komposisie aandui) vasgevang waardeur die illusionêre drie-dimensionele ruimte in die weergawe van hierdie toneeltjie by die see, terselfdertyd teengespreek word.
Meintjes se oeuvre openbaar die assimilasie van verskeie elemente uit internasionale kuns wat inderdaad 'n algemene tendens was by die jonger geslag kunstenaars vanaf die dertigerjare. Die ontwakende outonomiteitstrewe - die 'vrymaking' van die dwang om die natuur te reproduseer en die soeke na nuwe ekspressievorme - hang saam met 'n soeke na dieperliggende onderwerpsessensie, hetsy verbonde aan die individuele gevoelswêreld of onderhewig aan formalistiese uitgangspunte (dit wil sê, die belang van vorm, kleur, struktuur, tekstuur, ensovoorts as sodanig). Die 'eklektiese' aard van baie van sy kunswerke is trouens geen vreemde verskynsel in twintigste-eeuse kuns nie. Vergelyk in hierdie verband die 1951-weergawe van sy kat, Kat (My dierbare Sex-Rex), wat 'n fasinering met 'n eksotiese oerwoudmilieu vergelykbaar met Le Douanier Rousseau se naïwe 'gedroomde werklikheid' openbaar, maar terselfdertyd ook sy plastiese kennis aantoon sodat die verfaanwending - kleur en tekstuur - 'n sekere sensuele karakter aan die werk verleen. Duidelik het dit egter min sin om in die amper niksseggendheid van allerlei etikette verstrik te raak soos in 'n berig oor Meintjes in 'n Duitse tydskrif: