Bewaar goed in Pandoradae in ’n lodderyntjie | Netwerk24
Bewaar goed in Pandoradae in ’n lodderyntjie
Deur Jana Luther 31 Julie 2020 00:00
Sê die karakter Forrest Gump, in die boek, rolprent van 1986, ’94: “Die lewe is soos ’n boks tjoklits. ’n Mens weet nooit wat jy kry nie.” Net so. Maar in 2020 is dit dalk eerder ’n kis van Pandora.
Die WAT sê “doos”. Maar van “doos”, waarvan daar in 1955 nog vyf betekenisse in gebruik was, het nommer vyf sedertdien die eerste vier verdring om plek te maak vir “boks”. Eers in die spreektaal, toe in die woordeboek.
In die eerste 14 dele van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal kom “boks” altesame 117 keer voor. Maar tot 1996 en die letter M slegs in die betekenis “om met die vuiste te veg”.
Eers van O af, wat saam met N in 2000 verskyn, word “doos” geleidelik deur “boks” vervang.
Dié “boks” word die eerste keer in die WAT opgeneem in ’n sin wat die gebruik van die trefwoord “onvleiend” illustreer.
Aangehaal uit Beeld van 22 Januarie 1998: “ ‘Daar ry ’n Volvo . . . in die boks waarin hy gekoop is,’ lui een van die onvleiende grappies oor Volvo’s.”
(“Pienk”, wat eens “ligroos” of “rooskleurig” was, omdat “pienk” ook as te Engels beskou is, het ’n soortgelyke pad geloop. In die WAT maak “pienk” sy intrede eers by “jupiterblom”.)
Want só verander taal. En dis die gebruikers wat voorloop; die woordeboek kom altyd agterna.
Oor Pandora vermeld die WAT dus dat Zeus haar met ’n “doos” vertrou het, wat sy nuuskierig oopmaak en daardeur ellende oor die aarde laat uitstort.
Oor Pandora vermeld die WAT dus dat Zeus haar met ’n “doos” vertrou het, wat sy nuuskierig oopmaak en daardeur ellende oor die aarde laat uitstort. Vandaar ook die uitdrukking, hier in die Kaap in: Moenie so Pandora wees nie. Moenie so nuuskierig wees nie.
Maar hoe sou dit gekom het dat Zeus – aan die begin van menseheugenis – vir Pandora, die mitologiese pendant van Eva in die Bybelse verhaal van die mens se sondeval, ’n kartonboks gee?
Dit blyk dat die Nederlandse geleerde Desiderius Erasmus, toe hy in die 16de eeu dié verhaal uit die Ou Grieks in Latyn vertaal, per abuis die Griekse woord “pithos” (’n kruik of vat) met die Latynse woord “pyxis” (’n kis) verwar het. Met die gevolg dat Afrikaans, nes Nederlands en Engels, vandag na ’n potensiële bron van ellende nie as ’n Pandora-kruik nie, maar as ’n -kis verwys.
En so, tussen die kis en die boks, dool ek dié week tussen hol goed, skepgoed, hougoed. Want die WAT is ’n hutspot. ’n Mens weet nooit wat jy kry nie. Hoeveel soorte houers? Koppies, bekers, bakke. Potte, panne. Blikke, kanne. Emmers, balies, kuipe, kalbasse . . . Aan bevatters van elke denkbare soort word kolomme en kolomme gewy.
Hier is net nog plek vir ’n paar minder bekendes: “fiool”, ’n botteltjie met ’n lang hals en ronde buikie; “ghrietel” of “tiema”, ’n blikemmertjie vir water; “moesiesdoos”, ’n ronde blikkie, gewoonlik van silwer, vir vanmelewe se aanplak-“skoonheidspleistertjies” (beauty spots); “lodderyntjie”, ’n flessie van glas, porselein, silwer of albaster vir reukwater of parfuum; “nap”, ’n beker of kommetjie van hout; “nef”, ’n skippie vir sout of speserye; en “droomlaaitjie”, enige soort houer wat jy bewaar: ’n droomboks waaruit jy op muwwe-tjoklit- en Pandoradae jou eie droomgoed haal.
Jana Luther werk mee aan die WAT.
Meer oor: Jana Luther | Pandoradae | Woorde | Taal | Afrikaans
Ou tante Anna gebruik graag ’n klamtante