Laslappie: Oë van waterdiere
Die oë van waterdiere
BO: Die groot ekstra “oë” agter op lyf van die vieroog-vlindervis is nie werklike kykers nie. Hulle is kolle wat sy roofvyande moet flous, want dit laat hom baie meer formidabel lyk—soos die vals oë wat ook op die vlerke van sekere skoenlappers voorkom. Vlindervisse is tropiese seediere wat naby koraalriwwe hou.
Foto: Chris Huss / NOAA
Diere het allerhande soorte oë... kykers met ’n duisternis lense of dalk net twee. Party se oë is dié kant toe gedraai, ander weer anderkant toe, sommige sien goed en ander sien sleg. Maar o, watter wonderlike goed bly oë darem nie... ook dié van die kreature wat onder die water lewe!
JOU eie oë—en dié van honde, katte, roofvoëls en ander roofdiere—sit vooraan die kop. Jy kan nie agter jou sien nie, want jy’t mos nie nodig om dit te kan doen nie. Wat vir jou saak maak, is om dinge duidelik te kan onderskei en afstand te skat.
Prooidiere se oë sit aan die kante van die kop. Hulle sien nie dinge in sulke fyn besonderhede nie, maar hulle kan reg rondom hulle sien om naderende roofvyande te gewaar.
Soogdiere het net twee oë. Spinnekoppe het meestal agt, hoewel party geen oë het nie, of twee, vier of ses. Insekte het tot 60 000. Onder die water is dit weer ’n heel ander storie. Lees hieronder oor die verrassende oë van visse en ander waterdiere.
LINKS: Ou grootoog by die koraal.
DIE oog van ’n vis verskil bra van die oë van gewerweldes wat op die land woon. Die meeste visse het oë aan weerskante van die kop, maar hoewel hulle die hele tyd in alle rigtings kan kyk, kan hulle nie terselfdertyd met albei oë op een voorwerp fokus nie.
Boonop kan visse nie hul oë knip of toemaak nie, omdat hulle nie ooglede het nie. Pleks daarvan hou die water wat daaroor vloei die oë vogtig.
BO: ’n Diepsee-vis met oë soos teleskope.
REGS: Nog ’n diepsee-skepseltjie met baie opmerklike oë.
Naby die oppervlak is daar gewoonlik baie lig en die visse kan sonder moeite sien. Maar ondertoe, in die skemer dieptes, het baie soorte visse groter oë om meer lig op te vang. Nog verder ondertoe, in die stikdonkerte, het visse eintlik nie oë nodig nie (kyk die onderafdeling So blind soos ’n vis).
As jy ’n vis uit die water haal, sien hy weinig meer as ’n dowwe prentjie voor hom. Maar nie die anableps, of vierogige varswatervis, van Suid- en Sentraal-Amerika nie. Hierdie merkwaardige skepsel het twee oë wat elk horisontaal in twee verdeel is.
Die vis swem vlak onder die wateroppervlak, met die boonste helfte van sy oë bo en die onderste helfte onder die water. Die onderste helfte kyk uit vir klein swemmende diertjies wat hy kan vreet. Met die boonste helfte word die wêreld klaarblyklik bespied vir roofvyande soos watervoëls, sodat die anableps gou kan wegswem as gevaar dreig.
So blind soos ’n vis
DIERE wat in die gitswart wêreld van ondergrondse grotte of diep onder in die see woon, het kwalik nodig om te kan sien. Baie visse wat in hierdie hou-gebiede lewe, het óf net oë waarmee hulle tussen lig en donker kan onderskei óf glad geen oë nie.
Maar waar hulle ’n gebrek aan sig het, is die ander sintuie soos die reuk- en tassin weer sterk ontwikkel. Daar is blinde grotvisse met ’n goed ontwikkelde vermoë om die trillings van prooidiere in die water op te spoor.
DIE seekat het twee groot, ronde oë wat in baie opsigte soos die mens se oë werk. Een vername verskil is dat hulle net behoorlik funksioneer op ’n horisontale vlak. Die seekat hou dus sy pupille horisontaal, ongeag die houding van die res van sy liggaam.
Met die oë kan hy reg rondom hom sien en sy gunsteling-prooi soos mossels, krappe en seeslakke selfs in die nagdonkerte onderskei.
LINKS: Elke duiker wat al ’n seekat gesien het, sal weet dat daar iets sinisters is aan die manier waarop die dier met net een starende oog na verbygangers loer.