Om te begryp waarom die MITE so 'n belangrike strukturerende rol in die ROMAN van die 20e eeu begin speel het, is dit nodig om in aansluiting by die bespreking elders (vgl. MITE) enkele kenmerke uit te sonder. Die moderne skrywer wat hom te midde van die relativering van alle waardes bevind, stel uiteraard belang in die mites wat vroeër as absolute waarhede geglo is (Eliade, 1972: 16—17). Boonop sluit die roman as 'n lang verhaal volgens sy aard goed aan by die mythos, d.w.s. die mite as een van die verhale in 'n mitologie ('n oorgelewerde sisteem van vertellings waarvan die oorsprong onbekend is). Die romanskrywer kyk ook dikwels oorskouend en verklarend na dié dinge waarvoor die mite op 'n allegoriese wyse as "verklaringsmodel" ingespan word: die verhouding tussen mens en God, die natuurlike en bonatuurlike, begin- en eindtye.
Wanneer die protagonis in die oorgelewerde verhale 'n persoon is, word hulle gewoonlik as LEGENDES geklassifiseer, en wanneer bonatuurlike wesens nie deel van 'n mitologie vorm nie, word hulle VOLKSVERHALE genoem. Met dié literêre vorme, nl. die legende en volksverhaal, word daar na fiksie (vgl. FIKTIWITEIT) en dus die terrein van die roman oorbeweeg. Hoewel mites gewoonlik oor die metafisiese en gode handel, is dit egter nie noodwendig altyd die geval nie en is die wesenlike van die mite daarin geleë dat dit 'n verhaal is (vgl. die gesaghebbende werk van Kirk, 1970: 10).
Talle skrywers het nogtans sedert die MODERNISME die behoefte aan 'n integrerende mite gevoel. Vanuit verskillende genres het skrywers soos James Joyce, T.S. Eliot en Eugene O'Neill by die singewende eienskappe van die mite aangesluit, in so 'n mate dat Hermann Broch die 20e eeu "die mitiese era" genoem het. Vir skrywers soos Thomas Mann het die mite sin in die chaos geopenbaar, in hul soeke na nuwe waardes wat op die oues gebaseer is. Andre P. Brink (1967: 42) sien die belang van die mite naas hierdie beswerende mag in die vermoë om handelinge wat deur die eeue eenders gebly het, te betrek en om die romankompleksiteit te verhoog deurdat 'n ander verhaal betrek en verskille naas ooreenkomste aangedui word. In aansluiting by C.G. Jung glo Etienne Leroux (1980: 11—24) dat die skrywer die lewende mite van ons tyd moet probeer peil en dat dit gebaseer is op simbole wat as lewend deur die gemeenskap ervaar word.
Teen hierdie agtergrond is dit verstaanbaar waarom Chase (1949: 84—85) literatuur "as mite" beskou en dit op die verskil en ooreenkoms tussen religie en magie baseer. Literatuur word mite wanneer dit die opponerende magte van religie (onderwerping van die ego aan die objektiewe wêreld of magte daarin) en magie (onderwerping van die objektiewe wêreld deur die ego) byeenbring. In die romans van die moderniste (en aansluitend by hulle, ook die Afrikaanse Sestigers — vgl. Steenberg, 1977) is die mite egter nie slegs betrek om te besweer nie, maar ook om eietydse waardes te relativeer en om die sinlose van die moderne tyd met die sinrykheid van 'n vergange era te vergelyk. 'n Verdigting van die hele romanstruktuur word terselfdertyd in die vroeë romans van Leroux, Brink en Dolf van Niekerk bewerkstellig.
Vir 'n literêre benadering is dit die vrugbaarste om die mite in die moderne roman as 'n tekensisteem te benader, d.w.s. as 'n bepaalde KODE wat saam met baie ander romanelemente beteken. Claude Lévi-Strauss was die eerste wat die mite as 'n tekenstelsel binne 'n bepaalde kultuur beskou het en nagegaan het hoe dit integrerend en singewend optree. Daar is 'n natuurlike affiniteit tussen die mite en die literêre kommunikasiesisteem in 'n roman, soos reeds geblyk het.
Romanskrywers uit die periodes van die Romantiek en Modernisme het die mite veral betrek vir die opstel van verhaalraamwerke, verwysingswêrelde, prefigurasies en motiewe, epiese substrata en die tydruimtelike uitheffing van die verhaal. Laasgenoemde aspek het reeds aandag gekry (vgl. MITE) en die ander word kortliks behandel.
Wanneer verhaalraamwerke ontwerp word in aansluiting by bepaalde mitologieë of mites, kan die skrywer van bestaande verhaalpatrone gebruik maak. Die leser moet dan by die verhaalrekonstruksie (SJUŽET) rekening hou met die gebeure in die mite as deel van die oorspronklike storie (die FABULA). White (1971: 52—54) onderskei vier soorte mitologiese romans, nl. (1) die volledige oorvertelling van 'n klassieke mite, waarin mitologiese karakters benoem word; (2) 'n jukstaposisie van gedeeltes waarin 'n mite vertel word met ander waarin die eietydse wêreld ter sprake is; (3) 'n roman wat in die moderne wêreld afspeel en 'n deurlopende patroon van verwysings na mitologie bevat; en (4) 'n roman waarin 'n mitologiese motief 'n gedeelte van die vertelling ('n enkele gebeurtenis, 'n karakter of 'n groep mense) prefigureer, maar sonder om dit deurlopend in die verhaal vol te hou.
Die naspeuring van mitiese bloudrukke in die literatuur het gelei tot die opkoms van die omstrede skool van "mite-kritici", waarvan Frye (1963) die belangrikste eksponent is. Fiedler (1963) gaan bv. die motief van opstand teen die niet na, Campbell (1949) ondersoek die held as die belangrikste literêre argetipe deur die eeue heen, Bodkin (1963) bespreek motiewe soos die tragiese dood, die verdeling hemel-hel en die moederfiguur, terwyl Van Groningen et al. (1964) 'n oorsig van die mite in die literatuur vanaf die Griekse tragedie tot by die moderne literatuur gee.