Dihlahiswa tsa NEF di reretswe ho tshehetsa Molao wa 53 wa 2003 wa Matlafatso e batsi ya moruo (BEE), Lewa la BEE le Batsi la Mmuso wa Afrika Borwa le dikarete tsa sephetho tse amehang. Karolo ya Merero ya Sehlopha le Kgwebo ya NEF e reretswe ho tshehetsa lehlakore la bahwebi ba boemo bo bonyenyane le bo mahareng le ho kgothaletsa ntshetsopele ya kgwebo. Ho feta moo, le ho fana ka tjhelete ho thusa ntshetsopeleng ya setjhaba le mererong ya projeke tsa dibakeng tseo eseng tsa diteropo (dibaka tsa mahaeng). Hape ho feta moo e batla ho ntshetsa pele tlwaelo ya ho tsetela tjhelete le dipolokelo Bathong ba neng ba ntse behilwe ka mosing nakong e fetileng (di-HDP) ka mananeo a fapafapaneng.
Ho tshehetsa pele BEE ho fihlella mmaraka wa tjhelete haholo ho ?
Lebaka la Tshehetso ya Mohwebi ke ho kgothaletsa tlwaelo ya bohwebi Bathong ba neng ba ntse ba le ka mosing nakong e fetileng (di-HDP) ho thusa kgolong ya dikgwebo tsa batho ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing nakong e fetileng le ho etsa monyetla wa phetoho kgwebong tseo eseng tsa Batho ba neng ba ntse ba le ka mosing nakong e fetileng (non-HDP-owned) le kgwebong tse tsamaiswang.
Lebaka la Matsete a Thekiso a BEE ke ho kgothaletsa tlwaelo ya ho boloka le ho tsetela. Mananeo a Matsete a Thekiso a BEE a tla fuputsa menyetla e loketseng ya ho fumana tjhelete dikhampaning tse hlahang lenaneng la JSE le ho rekisetsa Batho ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing nakong e fetileng (di-HDP) ka theolelo. Sena se tla etswa ka ho tlabola selekane le dikhampani tse hlwailweng le dihlopha tsa BEE tse loketseng, mme ke ntho e tla nyehela mekolokotwaneng ya dikarete tsa sephetho tsa dikhampani tsa BEE le ho thusa ho tiisa selekane sena sa BEE.
Sepheo sa Ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng le Setjhaba ke ho ntlafatsa monyetla wa ho fihlella matlotlo le tshebeletso tsa tshehetso ya kgwebo bakeng sa batho ba kojwana di mahetleng le ba tjametsweng ke bohloki setjhabeng sa rona. Maikutlo a tsepamisitswe tshehetsong ya setjhaba le ntshetsopeleng ya merero ya projeke tsa dibakeng tsa mahaeng, haholo tse kenyeletsang dihlopha tsa basadi, batjha le batho ba holofetseng. Tsena di tla tiisa hore ho na le phetoho ya sebele metsong kapa tlasetlase dibakeng tseo esale di le ka mosing ka nako e fetileng le tse neng di qheletswe ka thoko moruong.
Tshehetso ya Mohwebi e tla thusa Batho bao esale ba behilwe ka mosing nakong e fetileng (di-HDP). Batho bao esale ba behilwe ka mosing nakong e fetileng (di-HDP) ba hlaloswa e le batho ba ileng ba sotleha ka lebaka la kgethollo e leeme le e hlokang toka ka lebala la botjhaba ba bona tlasa kgethollo ya apartheid, mme ka kakaretso ke polelo e hlalosang Batho ba Batsho ba Afrika Borwa (Ma-Afrika, Makhalate le Ma-India)?
Tshehetso ya Mohwebi e tla fana ka tshehetso dikgwebong tse nang le Batho ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing nakong e fetileng (di-HDP) monyetla wa thuo le tsamaiso ya kgwebo. Batho ba etsang dikopo ba lokela ho bontsha seabo sa bona sa nnete moo ho etswang diqeto boemong ba lekgotla, ba phethahatso, ba tsamaiso le boemong ba tshebetso.
Batho ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing ba lokela ho utlwisisa hore ba kena moo ho leng thata e le kannete hore ba tle ba kotule ditholwana tsa mosebetsi wa bona. Ka mantswe a mang, bophelo ba batho ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing nakong e fetileng bo lokela ho itshetleha katlehong ya kgwebo ena. Bahwebi ba lokela ho bontsha le dinyehelo kgwebong, e ka ba tsa tjhelete kapa tsa sebopeho se seng.
Tshehetso ya Mohwebi e ka tshehetsa kgwebo tseo hona jwale eseng tsa batho ba batsho kapa hona ho tsamaiswa ke batho ba batsho, ha feela ho na le moralo o qaqileng wa ho netefatsa hore batho ba neng ba behilwe ka mosing nakong e fetileng ba tla ba le monyetla wa thuo kapa ba tla kena tsamaisong ya kgwebo tse jwalo ka morao ho nako e itseng. Moralo ona o lokela ho kenyeletsa tsela ya ho lekanya mekolokotwane ya khampani ya phetoho, ntshetsopele ya mahlale le ho a fetisa, ha mmoho le ho thehwa ha menyetla e metjha ya mesebetsi.
Tshehetso ya Mohwebi e tla hloma ka pele bahwebi le dikgwebo tse kgonang ho bontsha hore dikgwebo tsa bona di tla tshwarella nako e telele. Ba lokela hore ba bontshe hore kgwebo e ka kgona ho phela le ho atleha ho fihlela ntlheng ya ho lefa molato ofe kapa ofe o ileng wa ba teng tsamaisong e tlwaelehileng ya kgwebo ena.
Tshehetso ya Mohwebi e tla tshehetsa feela bahwebi le dikgwebo tse inyalanyang le melao ya Afrika Borwa. Kgwebo tse sebetsang ntle le dilaesense le boingodiso, kapa tse tlolang molao ofe kapa ofe, di keke tsa fumana tshehetso.
Matsete a sebedisetswa haholo ho tshehetsa ka tjhelete katoloso, ka ho kolletsa kapa ka sebopeho.
Matsete a BEE a thekiso e reretswe ho kgothaletsa tlwaelo ya dipoloko le hore ho be le tjhelete bathong ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing nakong e fetileng (di-HDP).
Ka ho fumana menyetla e loketseng ya matsete a tjhelete le ho e hlophisa ha mmoho le mananeo a thuto. Matsete a BEE a Thekiso a reretswe ho bopa tlwaelo ya poloko ya tjhelete le hore batho ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing nakong e fetileng (di-HDP) ba iketsetse matsete.
A tla thusa hore batho ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing nakong e fetileng ba kene ka mokgwa o batsi ho feta thuong ya kgwebo ho la Afrika Borwa.
Matsete a BEE a Thekiso a tla rala le ho hlophisa dihlahiswa tsa matsete ho fokotsa ditefello tsa kgwebo, mme tsona di tla nonoswa batho ba neng ba ntse ba behilwe ka mosing nakong e fetileng (di-HDP) ka theolelo.
Ka lenaneo la selekane le tshebedisano le dihlopha tsa BEE, ho tla fumanwa seabo sa tjhelete sa bohlokwa dikhampaning tse hlwauweng tse ka rekisetswang batho bana ba neng ba ntse ba le ka mosing nakong e fetileng (HDP) eleng ntho e tla tswala matlafatso e batsi ya moruo.
Ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng le ya setjhaba e thusa ditjhaba ho fumana diabo (tjhelete) mererong ya projeke tse kenyang tjhelete tse tla kgannela tabeng ya ho phahamisa maemo a bophelo dibakeng tse neng di qheletswe ka thoko nakong e fetileng moruong.
Mekgatlo e thehilweng setjhabeng le dihlopha e tshwanetswe ke ho fumana tshehetso.
Ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng le ya setjhaba e tla behella ka pele merero ya diprojeke tse nang le melemo ya ho phahamisa setjhaba haholo. Mona ho ka kenyeletswa le ho thehwa ha menyetla e metjha ya mesebetsi dibakeng tse neng di qheletswe ka thoko nakong e fetileng moruong.
Ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng le ya setjhaba e tla tsetela feela mererong ya diprojeke tseo ho tsona ho nang le morero wa projeke e ka sehlohong le moo beng ba matsete ba bang ha mmoho le beng ba matlotlo ba bang ba fanang ka tshehetso. Letlole le tla fella feela karolong ya matsete a setjhaba morerong wa projeke eo.
Merero ya diprojeke e lokela hore e etswe ha mmoho le molekane ya ananelwang ke NEF.
Ntshetsopele ya dibaka tsa mahaeng le ya setjhaba e keke ya thusa ka tjhelete ya mofuta ofe kapa ofe moo taba ya ho fana ka matlo e leng sepheo sa morero wa projeke.
Thuso efe kapa efe e hloka mohlodi wa tjhelete ya thuso ho sa tsotelehe hore ke kgwebo e ntjha, kgwebo e hodiswang kapa kgwebo e ntseng e le teng e hlokang ho fetolwa thuong ya yona. Mohato wa pele ka hoo ke ho tsepamisa hore ke thuso e kae ya tjhelete e hlokehang. Haeba tlhoko ke ho reka kgwebo hang hang kapa ho fumana seabo kgwebong, ho hlokeha tjhelete e kae Haeba lebaka ke ho thusa ka tjhelete ya ho atolosa kgwebo ho hlokeha tjhelete e kae Haeba morero ke ho qala kgwebo?
Botsa potso: Naa taba ya ho tsetela kgwebong ena e nyalana le mokgwa o tshwanetseng?
Lenaneo la Tshehetso ya Mohwebi la NEF le na le mokgwa o boima o loketseng ho kgotsofatswa pele. Netefatsa hore wena le moifo wa hao wa tshebetso le tshwanelwa ke ho thuswa ho latela mokgwa wa Tshehetso ya Mohwebi e qaqisitsweng bukaneng ena. Ha o sa tshwanelwa ke ho fuwa thuso.
Botsa potso: Naa taba ya ho tsetela kgwebong ena e nyalana le mokgwa wa ditlhoko se tshwanetseng sa Tshehetso ya Mohwebi?
Ipapise le ho utlwisisa Dihlahiswa tsa Mohwebi: Mohlahisi, Mopotlakisi le Mofetodi. Hlahloba hore ke dihlahiswa dife tse loketseng ho latela boholo ba kgwebo eo o e rerileng, mofuta wa kgwebo le tlhoko tse ding tse loketseng. Haeba kgwebo eo o e hopotseng e sa wele kahare ho meedi e behilweng O SEKE WA ETSA KOPO?
Re dumela hore mokgwa o motle wa ho qala ke ho tshwara ditherisano pele le ho kopa mohwebi hore a nehelane ka kakaretso e kgutshwanyane ya kgwebo ya hae, ha mmoho le lesedi le hlokehang la molao le la boikamahanyo. Mona ho kenyeleditswe lesedi la kgwebo, beng ba kgwebo, boetapele le tsamaiso. Ka bomadimabe dikopo tse sa tlatswang ka ho phethahala di keke tsa fetiswa, ka hoo o kgothaletswa ho netefatsa hore kopo ya hao e tlatsitswe ka mokgwa o phethahetseng. Ka bomadimabe re keke kena dipuisanong dife kapa dife le wena ho fihlela o nehelane ka lesedi lena. Re hlahloba kopo e nngwe le e nngwe mme o tla fuwa karabelo.
Nehelana ka kopo e batsi ya kopo ya thuso ya tjhelete.
Haeba kopo ya hao e kgotsofatsa ditlhoko tsa bohlokwa tsa ho thuswa ka tjhelete ebile le kgwebo e nyalana le mekgahlelo e fapafapaneng ya dihlahiswa, re tla etsa tlhatlhobo ya selelekela ya monyetla o teng ho latela lesedi le amohetsweng. Haeba re nahana hore monyetla o a utlwahala mme o na le kgohedi e ntle ya hore o tshehetswe ka tjhelete, re tla o mema hore o nehelane ka tlhahiso ya Kopo e Batsi. Tlhahiso ena hantlentle ke Moralo wa Kgwebo o phethahetseng o sebedisetswang ho hlahloba monyetla ka botebo bo boholwanyane. Sena se boetse se o qobella ho nehelana ka moralo o batsi eleng tshebetso ya bohlokwa ka dinako tsohle kgwebong e nngwe le e nngwe.
Mohlanka wa phethahatso wa kgwebo o tla bala kopo ya hao e batsi ya thuso ya tjhelete mme a ikopanye le wena ho o botsa dipotso tse itseng le ho kopa lesedi le leng le hlokehang. Ka morao ho moo re tla hlophisa kopano.