As jy net 'n pieksel is in 'n rekenaarspel | Netwerk24
Deur Jana Luther 02 November 2018 00:01
Moderne tale kry voortdurend nuwe woorde by. Nie net nuutgevormde woorde nie, maar ook nuwe betekenisse van bestaande woorde; bestaande woorde wat saamgevoeg word tot nuwe samestellings; nuwe samestellings waarin bestaande woorde verkort word; nuwe uitdrukkings; en so meer.
In Beeld berig Elsabé Brits dié week byvoorbeeld oor 'n "planeetsoeker", 'n ruimteteleskoop; en die "ruimtelughawe" wat Richard Branson wil bou.
Hy sien in die media "fuifkyk" vir "binge watch", skryf Riaan Grobler in die Facebookgroep Taaltameletjies, en George du Bruin in VivA se Taalwerkersforum op dieselfde platform: "Wie ken die woord 'boslanster' vir iemand wat in die Bosveld woon?" Waarop Jea­nette Ferreira-van Jaarsveld antwoord dat sy in die Laeveld met dié woord grootgeword het.
In Taalbank, sy webjoernaal oor taalverandering, skryf Ton den Boon, redakteur van die Nederlandse Dikke van Dale, oor "trolfabrieke": organisasies met sogenaamde internettrolle in diens wat aanlyn onmin saai deur doelgerig onthutsende of ontwrigtende boodskappe, fopnuus, dreigemente, en so meer, te versprei.
"Net 'n pieksel in 'n rekenaarspel wees." Ander se opdragte moet uitvoer; nooit kan doen wat jou eie hart begeer nie. Ook dié uitdrukking was dié week vir my nuut.
Het jy al gehoor van die trolfabriek?
In 'n databasis by VivA word sulke woorde en uitdrukkings al lank versamel. Van dié maand af word hulle nou ook intyds in die Algemene woordeboek van eietydse Afrikaans (Awea) in VivA se Woordeboekportaal opgeneem. Dié wat die Fudge-toets slaag.
Met dié toets van die Amerikaanse taalkundige Allan Metcalf meet leksikograwe die "rakleeftyd" van woorde. F staan vir "frequency", gebruiksfrekwensie; U vir "unobtrusiveness", woorde moenie steur in die konteks waarin hulle gebruik word nie. D staan vir "diversity of users and situations", 'n nuutskepping moet in allerlei situasies pas.
G staan vir "generation of other forms and meanings": Kan die woord in die meervoud gebruik word, verklein word, afleidings en saam met ander woorde samestellings vorm, betekenisuitbreiding ondergaan, figuurlik optree, en so meer? E staan vir "endurance of the concept"; ons probeer eendagsvlieë vermy.
In die Awea is die fokus taalverandering, asook leemtes in onlangse uitgawes van ander woordeboeke gesamentlik. Uit boeke, tydskrifte, koerante, sosiale en uitsaaimedia, blogs, video's, podsendings – uit taalkorpusse soos wat dit werklik gebruik word – ekserpeer ons woorde en uitdrukkings uit al Afrikaans se variëteite en registers, nie net die standaardvariëteit nie.
Daarby dien die Awea ook as 'n versamelpunt van skakels na akademiese artikels, blogs, pod-sendings, radiopraatjies, video's, skyfievertonings, ensovoorts, wat oor allerhande taalverskynsels aanvullende inligting bied. Hou VivA se Woordeboekportaal, tablet- en slimfoon-apps voor­taan dus dop vir trefslae uit die Awea.