Ke rata go leboga mohlahli wa nyakišišo ye Prof. M.J. Mojalefa yo a
ntlhahlilego a sa fele pelo. O ntlhahlile a sa lapišwe le ke go tšama ke
Ke sa boa gape ke iša ditebogo go mothušamohlahli, Prof.
P.S.Groenewald, senatla sa go phela ka lerato le pelo ye bonolo ya go
Ke leboga ba lapa la ka, e lego Mohumagadi wa ka Kokodi Maggie
bao ba nkgodišitšego ka bothata go tloga bjaneng. Go bona ke re dulang
le tseba le moo le robetšego gona gore ke a le leboga.
yeo e lebanego le yona ke go amogela mmadi wa sengwalo se gore a
tle a kgone go latela le go kwešiša gabotse ditaba tšeo di
Nyakišišo e lemogile gore go na le tlhaelelo ye kgolo ya kgoboketšo
mengwe yeo ntle le taodišosengwalo, go bonala o ka re bangwadi ba
eng gape e swanetše go ngwalwa bjang. Ke lona lebaka le legolo leo
le dirago gore nyakišišo e lebane le go rarolla bothata bjo. Bonnyane
bangwadi ba sengwalo se ba itemogela mathata a a itšego ka go
(Makopo, 1995), Mphatlalatšane (Phala, 1995) le Ditlhapetsane
lemogwa gore Mohlala o opile kgomo lenaka. Ge a gatelela bohlokwa
rena bangwadi ba bangwe gore a na ke
Aowa, bagešong, motho ga se kolobe e
lebelelwa gotee le mediro ya bona ka boripana ka mo tlase.
le Matsepe, Phatudi, Maditsi le ba bangwe ka go re Mahapa o šomiša
seo a se hlalošago pepeneneng gore maikemišetšo a gagwe a bonagale
gagwe ka gona o ka bitšwa thekniki ya tlhalošišo. Ka go realo,
laodiša ka ga dithaba mola e tee e lebane le noka.
Mo taodišwaneng ya gagwe ya go bitšwa ‘Stylleer: Sehlabeng’,
Se sengwe seo Groenewald a se dirilego ge a sekaseka
ngwaga. Sehla se sengwe le se sengwe se arotšwe ka dikarolwana
Sehlabeng nakong ya sehla seo.
Mojalefa ge a rulaganya lengwalotlhahlo la baithuti ba ngwaga wa
selelago le noka e tee.
sebopego sa tšona go ya ka diteng, thulaganyo le mongwalelo.
hlokometše mafelo, mekgwa, badudi le histori. Mabapi le mafelo, o
le ‘Mogologolo’, Mohlala o bolela gore e fapana le ya bophelo bja
lehono ka gobane bona ba be ba dumela go mekgwa ya bogologolo.
Bapedi. Histori ye go bolelwago ka yona e hlaloša mafelo a bohlokwa
Ge a tsinkela pegokakaretšo ya thulaganyo, o e hlalošitše ka
pheletšo. Mabapi le go fetleka dithekniki le moko wa ditaba, o
lengwe, tebanyo ya Mohlala e be e le godimo ga tshekatsheko ya
‘Mogologolo’ le ‘Kgalatlou’.
Ka go realo, maikemišetšo a lengwalonyakišišo le a fapana le
Mokgwa wa nyakišišo ke tsela yeo e tlogo latelwa ke nyakišišo mo
ya mareo ao ka tsela ye:
Mokgwa wa go hlaloša
Mantšwana a, ge a lekodišišwa ka tlhokomelo ye e tseneletšego, a
lefoko. Kgatla (2000:17) o thekga kgopolo ye ka go re go hlaloša ke
Godimo ga fao, Pearsall (1999:386) yena o re go hlaloša ke:
tsenelelwa kudu ka polelo mabapi le selo seo gore go tle go utollelwe
nyakišišo, ka lehlakoreng le lengwe, e lebane le go hlaloša taodišo
Mokgwa wa go hlatholla
ya tlhalošo ya sengwalo sohle. Ke ka fao Mojalefa (1995: 30) a rego:
nyakišišwa ka botlalo ka tsela ya go hlatholla diteng le histori ya
ya taodišo ya Sepedi.
Pearsall (1999:263) o re lereo le la go hlopha go lebane le go:
Mokgwa wa go sekaseka
Go ya ka T.S. Eliot (Hawthorn, 2000:12), go sekaseka go nyalane le
ka tsela ya go kgethologanya dikarolwana tša selo seo. Ka go realo go
bopago sengwalo seo. Ka lehlakoreng le lengwe Fowler (1973:8) o
gatelela gore nepo ya go sekaseka e lebane le thulaganyo ya theto ka
Le ge nyakišišo ye e sa dumelelane ka botlalo le seo se bolelwago ke
Fowler mabapi le tshekatsheko ya dingwalo ka gobane o ka re o re go
malebana le go sekaseka ka kakaretšo e amogelwa ka diatla tše pedi
letlalo la boraro la sengwalo fela, e lego mongwalelo, eupša le
matlalo a mabedi a mathomo a sengwalo, e lego diteng le thulaganyo
le ona a hlalošwa ka tsenelelo. Ke ka fao Cuddon (1998:36) a rego
go rarolla mathata a a lebanego le ditaodišosengwalo tša Sepedi gore
go tle go lemogwe kgolo le tšwetšopele ya mohutangwalo wo mo
matlalo a mararo le ge e le gore letlalo leo la boraro ga a le tšweletše
tabeng ya matlalo a mararo, gomme yena o hlaloša letlalo la boraro
ya Strachan ka go e lebanya le mongwalelo eupša e sego tebelelo
(Groenewald le Mojalefa) ba bolela gore ge go sekasekwa letlalo la
diteng gore e be kgopana e tee.
Ba tšwela pele go hlaloša gore ge letlalo la thulaganyo le tsinkelwa,
bona le legolo ke gore moko wa ditaba ke tebanyo ya mongwadi, ke
letlalo la boraro la sengwalo, e lego mongwalelo ka gobane ba
Kgaolo ya pele ya nyakišišo e lebane le maikemišetšo a nyakišo ge e
ya le ka mathata ao go bontšhago a šitiša bangwadi ba
gona go leka go rarolla bothata bja bangwadi ba. Kgaolo ye e tlo
Kgaolo ya bobedi yona e nepiša tlhalošo ya taodišo ka botlalo ka
a tle a kgone go kwešiša taodišosengwalo yeo e lego yona kgwekgwe
thulaganyo le mongwalelo. Go iša pele kgaolo ye e lebane le go
Kgaolo ya boraro e lebelela kgolo le tšwetšopele ya ditaodišo tša
mo kgaolong ye nyakišišo e bone go le bohlokwa go lebana le
Kgaolo ya bone
Kgaolo ya boselela e lebane le kgolo le tšwetšopele ya
Kgaolo ya seswai e swaragane le kakaretšo ya dikgaolo go tloga ka
KGAOLO YA BOBEDI
Kgaolo ye ya bobedi e nepiša tlhalošo ya taodišo ka botlalo gore
mmadi a kgone go lemoga le go kwešiša gore taodišo ke eng.
lebaka leo e hlolago mathata a go hlatholla seo taodišo e lego sona, go
go ka no thwe ke taodišo. Ke ka fao Holman a bolelago gore go
a se makae, mme go yona go ahlaahlwa
mabakeng a go fapana.
tlhalošong ya gagwe, ka go bolela gore e be bjo bokaakang, ke go re,
go re thulaganyo ya ditiragalo tša taodišo e se ke ya ba ye e
bolelwago ka bjona ka go re ke kanegelo ya matlakala a lesome go iša
go a masometlhano, gomme e bolela ditaba tša saense le tša thuto,
a se nago le tsebo ya saense le thuto yeo, a kgone go di kwešiša. O
akaretšwa le dikakanyokgopolo, di lebane le tebelelo ya mongwadi.
Maibelo le Sepota (1996:123) le bona ba hlaloša ba bile ba oketša seo
sengwe le se sengwe seo a ngwalago ka sona. Tabakgolo ke gore
di lebanego le maikemišetšo a gagwe.
sengwalo se se ka fetšago mmadi pelo ge a se bala.
tlhokomelo ye kgolo gore mmadi a gapeletšege go akanya se a se
balago. Selwalekgwadi (1994:1) yena o fahlela ka go re ka lebaka leo,
go ngwala taodišo go amana le go utolla dikgopolo le boitemogelo
kakaretšo, (c) go ba le thulaganyo ye bonolo, le (d) tirišo ya
mehleng yeno. Ke ka lebaka leo a bolelago ka botelele bja go lekana
thulaganyo ya taodišo ga e na sebopego se se phethegilego.
thelela ka leleme. Se se tiišetšwago gape mo ke go re taodišo ke
taodišo ge e na le matlalo a mararo, e lego diteng, thulaganyo le
Strachan (1988:5) yena o hlaloša diteng ka go re:
sengwalo se ka se kwagale gabotse. Chapman (1973:38) o a mo tlatša
ge a bolela go re diteng ke:
kgale di le gona pele sengwalo se ka hlangwa. Ke ka fao Groenewald
(1993:4) a šitlelago ka go re letlalo la diteng ke ditaba ge di lemogwa
diteng, ba sa fele ba fapana ka gore Margraff (1994:61) o hlaloša
kgopolo ya sererwa ka go re:
ya diteng, e bontšha e na le ditlhalošo tše di fapanego go ya ka
bangwadi le banyakišiši ba bangwe. O tšwela pele gore le ge go le
Mongwadi wa taodišo o ikgethela sererwa seo, a ba a beakanya le ka
seo a se lemogilego mabapi le selo, motho goba phoofolo. Taba ye e
ngwalago taodišo ka sona, se thoma ka go mo gapa maikutlo pele. O
ratago go o fa mmadi ka mokgwa wo o rilego gore mmadi le yena a
ke sona seo a bonago e le se se tlago kgahla mmadi.
phoofolo goba selo seo a se lemogago. Ka gona taodišo ke sengwalo
seo se bolelago ka tša bokgabo, ke go re, e kopanya saense le
sephetho sa mongwadi ka ga seo a ratago go se laodiša. Ke go re,
taodišo ga e eme legatong la ditaba ka botlalo.
le boitemogelo; di lebane le bokgonthe, therešo, goba nnete. Ka gona
Abrams (1981:137) o hlaloša thulaganyo ka go re:
ye, ke go hlaloša thulaganyo ya taodišo ka gobane ke yona e lebanego
le modiro wo mogolo wa lengwalonyakišišo le.
thulaganyo ya taodišo e na le dikarolo tše tharo, e lego (a) matseno,
(1991:23) ba oketša dikarolo tšeo tša thulaganyo ya taodišo ka karolo
ya bone, e lego thaetlele.
Forrester (1992) gona mo letlakaleng la 3 o re thaetlele e na le
karolo ya taodišo. Zulu (1991:15) yena o hlaloša gore thaetlele ya
taodišo e ala ditaba pepeneneng gore di kwešišege. Ke go re, thaetlele
taodišo e ka se kwagale gabotse gona go ka ba kgakanego go ngwala
Karolo ya bobedi ye bohlokwa ya thulaganyo ya taodišo ke matseno.
tšwetšopele ya dikgopolo ka tatelano le kgokagano ya go tanya
gore se sengwe gape se bohlokwa mo matsenong ke go tšweletšwa ga
sererwa, ke go re, go hlaloša seo se bolelwago.
Maphike (1978) gona mo letlakaleng leo ge a hlaloša mmele wa
kalotabeng, o se nontšha ka botlalo mo mmeleng.
Stanford le Smith (1980:147) ba bolela gore morumo wa thulaganyo
tšona mo thulaganyong ka boripana. Last (1985) gona mo letlakaleng
thulaganyo ya taodišo gore (a) morumo le matseno di lekane ka
botelele, (b) go be tswalano magareng ga matseno le mafelelo le (c)
Maibelo le Sepota (1996:117) ba re morumo o lebane le mafelelo a
re solelago tlhamulo ya gagwe. Ke go
re re hlokomela le mongwalelo wa
taodišo le yena o re:
amogelegago, ke go re, mongwalo le mopeleto wa semmušo.
taodišo o ngwala ka maikemišetšo a a rilego, go hlohla maikutlo a a
basekaseki ba ka go hlaloša gore mongwalelo wa taodišo o theilwe
sebjalebjale, eupša tlholegong ya yona e be e le sengwalo se
Thulaganyo ya taodišo yona e na le dikarolo tše nne, e lego thaetlele,
mo mmeleng wa taodišo.
Mongwalelo wa taodišo o lebane le tirišo ya polelo ka ditsela tše di
mongwalelo wa taodišo.
kanegelokopana le sekhetšhe. Go bohlokwa gore mmadi a bone
O’Brien (Lategan, 1959: 6) ge a hlaloša kanegelokopana o re:
Tlhalošo ye ya O’Brien ge e lekolwa gabotse go lemogwa gore e
yona. Se se šupa gore sengwalo se sengwe le se sengwe seo e lego se
kgotsofatše. Eupša Lazarus le ba bangwe (1983:261) le Yelland
(1983:171) ge ba leka go rarolla mathata ao a O’Brien ba hlaloša gore
kanegelokopana, e lego (a) bokopana bjo bo golaganywago le nako
bangwe (1961:204) ba bolela gore kanegelokopana e fetwa ke padi ka
botelele, e na le baanegwa ba mmalwa ka tikologo ye e rilego.
bangwe (1995:257) ba bolela gore kanegelokopana ga e dumelele
ka botlalo ntle le go šitišwa ke bokopana bja kanegelokopana, ke go
re, semelo sa gagwe se utollwa ka botlalo.
Scott le ba bangwe (1980:6) ba hlaloša gore motheo wa
kanegelokopana ke thulano magareng ga mahlakore a mabedi a
Kgatla (2000:6) o akaretša dikgopolo tša borateori ba ka go bolela
gore kanegelokopana ke (a) sengwalo se sekopana, (b) se se nepišago
di nago le ditiragalo.
1. E na le thekniki ya moanegi
2. Ga go na thulano magareng ga
4. Poledišano ke se sengwe sa
Beckson le ba bangwe (1961:204) ba hlaloša sekhetšhe ka go re ke:
o rarolla mathata a boBeckson ka go re sekhetšhe ke:
Tlhalošo ye ya Holman ga se gore e rarolla mathata ao a boBeckson
realo, le yena o ka re o hlakahlakantšha sekhetšhe le kanegelokopana.
go re sekhetšhe ga se na thulaganyo le ge e ka ba tlhalošo ya semelo
Cuddon (1992:884) o arola sekhetšhe ka magoro a mabedi:
tiragalo, ebile gape (b) ke kanegelokopana ye e diragatšwago.
Se sengwe gape mabapi le sekhetšhe, go ya ka tlhalošo ya borateori
ba, ke gore, ba gatelela gore sekhetšhe ga se sa go bapalwa fela eupša
le sa go balwa se gona. Sekhetšhe sa go ngwalelwa go se bapalwe, se
ditiragalo di theilwego godimo ga gagwe.
3. Ga se na thuto le gona se
3. Taodišo e na le thuto yeo
ka tsela yeo di tlago kgahla
fela molaodiši yena o a di
5. Taodišo ka botelele e feta
6. Ditaba tša ntshe e no ba seka
Kgaolo ye e nepišitše diteng , thulaganyo le mongwalelo wa taodišo.
taolo ya melao ye motho a e tlwaetšego. Taba yeo e bolela gore
ka bophara (gagolo Mafora le Maisimane).
ba thomile bjang le gona neng go ngwala mohuta wo wa sengwalo.
Montaigne ga se yena mohlodi wa ditaodišo go ya le ka mo
banyakišiši ba bangwe ba ba šetšego ba akantšwe.
kanegelo gomme ba bangwe ba bona ba tloge ba utolla go tswalwa ga
historing ye nngwe le ye nngwe ya dingwalo, ya gore go tšame go eba
ka tlhalošo ya rateori yo go laetša gabotse gore go bile le mathata a go
ka hlatha taodišo gabotse mehleng ya pele ga Montaigne. Seo se
gatelela gore taodišo e be e le gona fela e sa tšweletšwe gabotse.
Gerike le naga ya Engelane.
borateori ba bantši ka go ba fa tsela ye kaone ya go senka ditaodišo.
mediro yeo ya gagwe morago go feta ya bangwalataodišo ba bangwe
Dobr e (1946:7) o bolela gore mediro ya bokgabo ya Lucian e lebane
taodišo la ‘essai’ le thomile go dirišwa ke mmetli wa lona,
ikhwetšago a le sona. Dobr e (1946:8) o tiiša seo ka go re ‘I am
bala taodišo ye. Go na le kgonagalo ya gore a ka no be a kgethile go
bangwe ba polelo ya Seisimane ba go swana le Bacon, Lord Verulum
Ka lehlakoreng le lengwe go lemogwa gore tumo ya molaodiši wa
O gatelela gore Montaigne ke mongwadi wa mathomo wa go diriša
‘Nna’ (I) ya moanegi, mola godimo ga fao e le mohlodi wa lereo le
‘essai’. Montaigne gape ke motho wa mathomo wa go ngwala ka ga
else but myself’. Go bontšha o ka re ga se nnete ka gobane o bolela
my subject of me’. Se bohlokwa ke gore go lemogwa gore o dirile
balatedi ba gagwe ba ka be ba ngwadile ka ga mešomo ya gagwe.
tume nakong ya gagwe le lehono. Se se makatšago ka ga mešomo
Taba ye e gatelela gore Montaigne ke mongwadi yo mogolo
wa dimpho tša mehutahuta, yoo mediro ya gagwe e tšweletšego ka
mengwagakgolong ya mathomo ye mene. Mmagwe ke wa leloko la
Lopez. Epstein (1997:20) o bolela gore motho yo a tsebago ka tša
hlaloša bjalo ka motho wa tsebo le kgopolo ya go bulega, wa madi a
mofsa. Go gopolwa gore o ithutile molao kua Toulouse. Ka ngwaga
masetrata motseng wa gabo wa Bordeaux. O nyetše mosadi ka 1565,
gomme ba lahlegelwa ke yo mongwe wa bana ba bona, mosetsana,
Morago ga lehu la tatagwe ka 1558, Michael a fetoga hlogo ya lapa le
go laola ditseka ka moka tša lapa. Go ya ka kganyogo ya tatagwe, o
ditaodišosengwalo o lokile. Mokgwa wa Montaigne wa go ngwala
ditaodišosengwalo, o theilwe godimo ga lenaneo le le rilego. Epstein
šišinya gore lentšu le taodišo go ya ka fao a le dirišago ka gona, le ka
gagwe. Go tšwela pele o bolela gore Montaigne o be a šomiša
mokgwa wa go tsoma nnete wa go ngwala ditaodišo ka gobane o be a
(1997) gona mo letlakaleng leo, o re:
dikgopolong le maitemogelong a gagwe.
bogologolo, bjalo ka Seneca le Plutarch. Ke ka fao go sa makatšego
ge a bile a bolela gore bogolo bja Essais (1600) bo theilwe godimo ga
tšeo di fapana go ya ka botelele, ke go re, di farologana go tloga go
matlakala a makgolo a mabedi. Montaigne o bitša ditaodišosengwalo
ke go re, ke mašaledi a moya wa bogologolo.
Mongwalelo wa Montaigne e be e le wa kgegeo, thaloko,
tshwantšhišo, ebile wa go nona ka ditshwantšhokgopolo, godimo ga
o bolela gore mongwalelo woo o amana le ‘a happy incapacity for
mafoko a gagwe o ka re ga a latelane gabotse, fela a na le ditlhalošo
gatelelwa gore mongwalelo wa Montaigne ke wa nnete le botshepegi
ge o bapetšwa le wa bangwadi ba paka ya gagwe. Go ka gatelelwa
gore Montaigne o bolela le rena ka gobane a re bolelela.
ditaodišongsengwalo tša gagwe. Mabapi le go latelanya dikgopolo, ga
no thulana le kelelo ya dikgopolo.
ke monna wa Modimo le ge e le gore go na le babadi ba bangwe ba
gore o be a thulana le Sekriste. Se bohlokwa ke gore bogolo bja
motho wa tumelo ya bogologolo ya Kereke ya Katoliki ya Roma.
nepagetšego mo mabakeng a a nepagetšego. Go ya ka Montaigne, ke
phošo go aroganya mmele, pelo le moya, ka gobane dilo tšeo di bopa
go fapana le bangwadi ba bangwe, Montaigne o be a sa tšhabe go
kakago banthati. Ka go realo, go ka thwe, Montaigne o be a tsebega
bogologolong go fihla lehono. Mediro ya gagwe ya ditaodišo
wa go rata bophelo le nnete. Go feta fao, ga go mongwadi yo a
holofelago gore o ngwadile mo go tlalago seatla go feta Montaigne,
go tloga bogologolo mo ngwagakgolong wa bobedi pele ga Kriste.
phatlalatša kgoboketšo ya gagwe ya ditaodišosengwalo a tloge, a
Ka morago a lemoga gore ditaodišosengwalo tše a nyakago go
Bacon (1561-1626), yo a phetšego nakong ya boLord Verulam, e be e
le rafilosofi wa go tuma gape ebile e le mokhanseliri, go feta moo a
tswaka ka saense. Go tuma moo ga gagwe go dirile gore
bophelo ka kakaretšo.
mongwe e sego yena ka noši. O kgolwa seo a ngwalago ka sona.
kgoboketšong ya go e hlatlama ka 1612. Kgoboketšo ya gagwe ya
lemogwa gore di be di ama bophelo bja motho wa mehleng, ka
gobane o be a bolela ka ga merero ya go kgahla motho wa mehleng.
o be a ngwala ka se nna le wena re se dirago. Ka go realo,
godimo ga lehu, nnete, tumo le bohlale.
Go ya pele Breton o tšweleditše sebopego se sengwe gape se
makgolo a mararo pele ga Kriste. Mokgwa wo wa go ngwala wa go
Mokgwa woo o be o sa dirišwe ke balaodiši fela, eupša le bareti le
bangwadi ba diterama ba ile ba o diriša, mohlala, Overbery,
Characters, (1614) ya go ngwalwa ke Overbery Webster le ba
ya go ngwalwa ke Earle (1601-1665). Morago ga moo Bišopo wa
bomotho ka gore di bolela, go ya ka Dobr e (1946:15), ka ga ‘Essay
go dumelelana le yena Cowley (Dobrée, 1946:16).
lesomeseswai motho a bona o ka re o kgonne go rarolla mathata a a
Dobr e ka godimo ka go re:
Go ya ka Walker (1915:99) go tlo lemogwa gore Steele le Addison ba
Defoe. Walker o iša pele ka go re Defoe (Walker, 1915:100) ke
fao a hlalošago kanegelophelo ya gagwe. Ka lehlakoreng le lengwe
iša pele, Hunt, o ngwadile dikgatišobaka tše mmalwa mo go ‘The
(Walker, 1915:169) go tlo lemogwa bokgoni bja Hunt.
mongwe wa go tuma mo dingwalong tša Seisimane:
Se se bolelwago ke Johnson ke gore le ge mmadi a sa kwane le se se
laodišwago ke yena, fela o laodiša ditiragalo ka tsela ya go kgodiša.
Ke ka fao a bonalago o ka re o bohlale go fetiša mmadi. O diriša
di tšweletša ka tsela ye e amogelegago ka ntle le go diriša tshegišo.
Williams (1957:68) o hlaloša gore Oliver Goldsmith ke yo mongwe
mogwera yo mogolo wa Johnson. O ngwadile ditaodišosengwalo ka
hlalošitšwego ba tlo emela bao ba bangwe. Nepokgolo ke go
go ya le ka fao borateori ba bangwe ba di lekotšego ka gona. Abrams
napile a dira gore ditaba di be bonolo go babadi ba ditaodišo gore ba
hlalošwago ke borateori ba ka godimo ka gona.
Holman (1972:232) o hlaloša taodišosemolao ka go re:
tatelano ya ditaba go ya ka melao ye e rilego ebilego e lebane le
mokgwa wa go kamaka ditaba. Ke ka lebaka leo a bolelago gore
Bjale ge go elwa hloko tlhalošo ya borateori ba mabapi le
taodišosemolao e karabetše ka gare ga phampha ya melao le
pele ka go re:
na thulaganyo gape ga e ka tlase ga kgatelelo ya go kgethelwa
nyakišišo e kgethile go lebelela ka botlalo taodišosengwalo ka gore ke
Go ya ka tlhalošo ya taodišosemolao, maikemišetšo a nyakišišo ye ga
ya mathata a nyakišišo. Go yo lekolwa tharollo yeo ka go hlaloša seo
ka lereo le la ‘essai’, ka gore e lebane le maitekelo a mongwadi thwii.
Go ya ka Yelland gape gona mo letlakaleng leo, tlemaganyo yeo e
Se se gatelelwago mo ke gore taodišo ya mohuta wo e dumelela
mmadi, a le pele ga gagwe a mo theeleditše ge a bolela.
E lebane le mongwadi ge a leka go tšweletša nnete ya dikgopolo
E amana le maikutlo a mongwadi.
Ga e tsenelele ka gare ga dinyakišišo.
E dumelela mongwadi gore a elele ka dikgopolo tša gagwe a sa
thibelwe ke selo.
mo kwešiše a be a mo kgolwe.
Abrams (1985:59) le yena o tlaleletša seo se bolelwago ke borateori
ba ba ka godimo gore taodišosengwalo e ngwalelwa babadi ka
kakaretšo, e sego legoro le le itšego la babadi. O bolela gape le go re
Go ya ka Holman (1972) gona mo letlakaleng leo, mohutana wo wa
wo ke go fa bangwadi sebaka sa go ngwala ka mmakgonthe a ditaba,
sona se se hlotšego legae la mohutana wo wa sengwalo ka tlase ga
bolela gore nepišo ya yona ke:
go mmadi gammogo le go mo hlohla dikgopolo ka mokgwa wo o
rilego ya bona.
Herbert (1999:7) o hlaloša gore taodišoboitaodišo ga e amane selo le
Le ge Herbert a bolela gore mo go taodišoboitaodišo ga go na
ngwala ka ga se sengwe le se sengwe o a se rulaganya. Ka go realo
Se se bolelwago fa ke gore thulaganyo ya taodišoboitaodišo e na le
matseno, mmele le thumo.
se boletšwego ke Lenger, Abercrombie (2003:30) o bolela gore ge
Alexander (1965:29) ge a hlaloša taodišotlhaloši o bolela gore:
Tlhalošo ye ya Alexander ge e ka tsinkelwa ka tshwanelo go bonala o
ka re o gatelela gore mo mohutaneng wo wa taodišosengwalo ga go
le dikgopolwana mo le mola gore a kgone go tanya šedi ya mmadi.
Yena molaodiši yoo o tloga a tekiša kgopolo gore e be sethihi.
Ge eba mohlomongwe go bolelwa ka lefelo la borekišetšo le borekelo
molaodiši e no ba go di beakanya ka mokgwa wa gore mmadi a
kgone go di kwešiša ka tshwanelo. Kwešišo yeo ya ditaba e lebane le
e noka letswai go e natefiša.
Go ka rungwa ka go re go ya ka borateori taodišotlhaloši e tšea
ditiragalo tšeo di ka hlolago phego go mmadi. Bjale go tloga mo go
diragetšego kgato ka kgato ka wona. Seo ke sona se gapeletšago
o tlago goga kganyogo ya mmadi. Ka gare ga kanegelo go na le
baboledišwa bao ba tswalanago le ditiragalo. Se sengwe gape se
wa tšhušumetšo go mmadi, ka gobane di beakantšwe ka tatelano go
Selo se bohlokwa mo taodišwaneng ya mohuta wo ke go hlola
gagwe gore yo mongwe le yo mongwe
a ikgotsofatše ka go a bona. Mmadi a
Alexander (1965:81) o hlaloša taodišokgopodišišo ka go re:
Segolothata se se hlalošwago mo, ke taba ya go akanya ka taba goba
bja go nagana le go hlaloša dikgopolo mabapi le se a lebanwego ke
tlase ga magoro a mabedi ao a latelago, e lego legoro la
a leka go hlalošetša mmadi gore lona lentšwana leo le šupa eng. O
mmadi a eme le yena ka ga seo a se laodišago. Mongwadi wa
ye kgolo go feta go hlaloša maikutlo mabapi le seo mongwadi a se
gore selo goba maemo ao a a hlalošago a tšwelele ka sebopego se
ratago go e abelana le mmadi.
lebane le bokgoni bja mongwadi. Ke ka lebaka leo a rumago ka go re
ya ba ya šitlelwa ka mabaka gore mmadi a gapeletšege go kgolwa seo
go tsena ditabeng gore le yena a šitlele ka a gagwe mabaka, gomme a
Go dira gore mmadi a be le seabe ditabeng, ke mokgwa wo mokaone
wa go mo šušumetša gore a amogele seo se bolelwago ntle le tsholo
gore le yena a kgone go di thekga ka tshwanelo, a bile a di kgolwa.
O kgona go thekga kgopolo ya gagwe go semelo sa molaodiši, le ka
hlokola tšeo a di eleletšago ka molaodiši gore a tle a kgone go
ao a šitlelago ka ona. Mmadi ka boyena o swanelwa ke go tliša
maitemogelo a gagwe mabapi le seo se bolelwago. Taba yeo e
gatelela gore mmadi o swanetše go ba le tsebo le šedi ka ga dingwalo
Scholes (1969) gona mo letlakaleng leo o gatelela ditaba tšeo ka go
taodišosengwalo. Ke sona seo go thwego, mmadi o swanelwa ke go
a itemogele dintlha tšeo di bewago, gagolo ka mokgwa wa go di
Go iša pele, Scholes (1969) gona mo letlakaleng leo, o ruma ditaba
lebanego nao, ke a go ba le bokgoni bja go hlohla babadi bao le go
leka ka maatla le bokgoni bja go fetola megopolo ya bona, gore ba tle
Ge Scholes (1969:9) a bolela ka taodišomaikutlo o re:
Mantšu a rateori yo ge a ka latišišwa gabotse ka tshwanelo, go tlo
lemogwa gore o gatelela taba ya maikutlo kudu go feta ya sebopego.
Molaodiši o beakanya ditaba tša gagwe gore di kgone go ama
maikutlo a mmadi. Ge e le thulaganyo ya yona, le ka mokgwa wo e
bohlokwa mo tabeng ye. Ke ka fao a hlalošago gore šedi ya mmadi e
Kgoketšo ya go dira gore mmadi a amogele ditaba tšeo di laodišwago,
e nepiša maikutlo ka bophara. Gona mo letlakaleng leo, Scholes
(1969) o tšweletša gore mo go taodišosengwalo ya maikutlo go na le
mongwadi a lego go ona. Go iša pele nyakišišo e tla lebelela dintlha
Tabakgolo mo taodišongsengwalo ya dikgopolo, go kwagala o ka re
kgopolo ye e rilego, gape ya ba ya nepiša mathata a a rilego.
Molaodiši le yena ga a nape a lokologile mo e lego gore a ka kgona
ga sona ka maitekelo a go ntšha sa mafahleng a gagwe.
Birch (1993:14) yena o hlaloša taodišotshekatsheko go ya ka
ditaba malebana le babadi o re babadi e ka no ba morutiši wa
Mabapi le nepo Birch gona mo letlakaleng leo o re taodišosengwalo
ya ka Holman (1972:204) ba re taodišosengwalo e ka lemogwa ka
go tlogela ka ngwaga wa 1943 go fihlela ka wa 1996. Dikgoboketšo
di lebanego le thulaganyo ya taodišosengwalo ka boripana.
matlakala a lesomenne le seripa. ‘Lexae’ ke ye nngwe ya
‘Lexae’ e hlaloša legae la mahlako, ke go re, go bolelwa ka ditiragalo
lexae labô motho le xe le bile le le ka
Ka lehlakoreng le lengwe go lemogwa gape gore Matlala o iša pele
Le diperekisi le ka mabilô,
Re ntše re raloka teng,
Ka lehlakoreng le lengwe go lemogwa gore mongwalelo wa Matlala
kgale. Ke go re, o diriša mongwalo le mopeleto wa 1910 le 1929/30,
legae ka tsela ya go laodiša. Ke legae leo le lego dinagamagaeng. Ke
Ka taodišosengwalo ya ‘Lexae’, Matlala o ruta mmadi wa yona ka ga
legae le a rerago ka lona mo go diteng le fetoga lefelo (Bopedi) moo
leo Mopedi a phelago go lona. O tiiša taba ye ka go re:
nnete e le ntlheng ya thaba mmê, le xe
le ôna e swere nnete ya dinnete.
legae la gabo mo a belegetšwego, a ba a golela gona. Taba ye e
bolela gore motho ga a kgone go lebala mo a tswaletšwego a ba a
golela gona. Ke gae ga gabo ga mahlako. Ke yona thutokgolo ye
Matlala a ratago go e abelana le mmadi, ye e mo hlohleleditšego go
Go ya ka tatelano ya thulaganyo ya ditaodišosengwalo tša Matlala
matlakala a mane.
ya gagwe e thoma ka go hlaloša sello sa Madiba mabapi le go nyaka
Matlala o bolela gore sello se sa Madiba ke sa bofora ka gobane o
la Ramosweu’, mme nna Matlala ke
ya go re ‘e tla re xe ba ekwa bohloko
phelang ba phela ka kxôrôhlanô ba sa
merafe ka monwana.
setšo, e lego (a) batswadi ba kgopelela morwa wa bona sego sa
meetse ka ga bokgarebe, (b) batswadi ba kgarebe ba amogela
palomoka ya dikgomo e ba tše lesome, (g) go tloga moo batswadi ba
kgarebe ba kgopela dikgomo tše pedi gape, e lego kgomo ya go
hlabišwago ka yona.
Ka morago ga tiragalo ye, bakgonyana ba laelwa go tla le kgomo ye
lemogwa gore Matlala o di rulagantše go ya ka mokgwa wa go
‘Sakeng la bophelo’ ke taodišosengwalo ya mafelelo ya kgoboketšo
Ngwana o a belegwa.
O tsena šakeng la bophelo (motseng); ge a thoma go
a bina ‘mantlapulele ke tla ja maraka’ gare ga dipula di
yona tsela yeo, mongwadi o laodiša seo a se gopodišišago se direga
reta gomme go ka thwe o ngwadile taodišomaikutlo. Seo se
Cowley ka gore Cowley ke yena motho wa go ngwala ka tsela yeo.
‘Fsika-tshipi la Ramosweu’ go bonala o ka re ga e amane le setšo ka
legae la gagwe leo go thwego le ‘thebe-phaswa’. Ka go sekaseka
motala (wa kgale), e lego lerato la legae (naga ya gabo), go amogwa
legae leo la gagwe ke Makgowa, tshepedišo ya lenyalo la setšo le
wa mathomo wa go rulaganya ditaodišosengwalo ka tsela ya dikarolo
gona mahlong a mmadi. Go iša pele o bolela gore puku ye ya
goba ka batho ba bangwe; feela di
diregile. Ka lebaka leo, maina a nnete a
bangwe ba tla tseba, goba ba gopola, ba
mabapi le bophelo bja sebjale’ (matseno). Le ge Masemola a bolela
diragaletšego batho bophelong. Ke ka fao a rego ‘babadi ba bangwe
sebjale. Ka lebaka leo go ka no thwe o arogane le Matlala ka tsela ya
tlhokomedišišo, go tla lemogwa gore mongwadi yo o di rulagantše go
ya Dingaka’, ‘(A) Mošomo wa Ramelao’, ‘(B) Mošomo wa
Kotsi: Baditi ba Sekolo’, ‘Morutiši Thomo le Hlogo ya Sekolo’, ‘O a
(‘Mona le Mošomo’, ‘Moloto le Kotsi: Baditi ba Sekolo’, ‘Morutiši
Thomo le Hlogo ya Sekolo’) di bolela ka mona, tše tharo (‘Bohlale
bja Borakgwebo’, ‘Bophelo le Mekgwa ya Dingaka’, ‘Lehodu la
Kgale le Hwa le Swere Tsela’) di bolela ka boradia le mathaithai, tše
pedi (‘(A) Mošomo wa Ramelao’, ‘(B) Mošomo wa Ramelao’) di
bolela ka bohlale, e tee (‘O a TŠHONA Mofundisi’) e bolela ka
a mabe. Bjale go tla lebelelwa
ngwana’, ‘Go lebala’, ‘Boipušo le Tokologo’, ‘Bophelo bja
Mellwane’, ‘Mahlakori a Mabedi’, ‘Lerato la go se Fele’, ‘Bophelo
bja Setagwa’ le ‘Go loka go a Thuša’. Nyakišišo e lemoga gore
(‘Go lebala’, ‘Tsebo ga e na Mellwane’, ‘Mahlakori a Mabedi’) di
Mopolotiki’, ‘Magoši a Rena’) di bolela ka politiki, e tee (‘Bophelo
bja Setagwa’) e bolela ka maitshwaro a a sa amogelegego, tše pedi
(‘Botse bja Boikobo’, ‘Go loka go a Thuša’) di bolela ka maitshwaro
(1993:15) o re Mahapa o ngwadile ditaodišosengwalo ka ga dithaba
dithaba le noka di emela histori ya bogologolo le gore batswadi ba
letlakaleng la lesome, o bolela gore go na le ditsela tšeo Mahapa a di
monaganong (1968)’ e lebane le (a) matseno: taba ye e bolelwago
Go latelanya ditaba ka tshwanelo.
Mokgwa wa Mahapa wa go laodiša o nyalelana le wa Matlala. Ka go
laodiša le go reta.
Dithuto lapeng le sekolong (1969) yeo mo go yona a kgobokeditšego
lego ‘Kgodišo ya ngwana’ ka matlakala a lesometshela le seripa. Ge
tša go godiša ngwana go tloga ka gae go ya setšhabeng (motseng le
go fihlela ge a kgona go itirela (motho yo mogolo wa maikarabelo).
Mo tseleng ya go gola ga ngwana go na le bakgathi ba tema ba
ngwana gore a tle a amogelege setšhabeng bjalo ka motho wa
mmakgonthe, e lego motswadi (ka gae), morutiši (ka sekolong) le
bao ba swanetšego go ba batho ba maikarabelo gore ngwana yo a
rutwago mekgwa ya bophelo a tle a be moagi wa maikarabelo.
Kopano ya monna le mosadi ka lenyalo (bommogo).
Maikarabelo a batswadi kgodišong ya bana ba bona ‘lapa ke
maikarabelo a sebjale, e lego go šomela lapa (bana).
Go šoma ga monna le mosadi go na le mathata a kgodišo ya bana,
ke ka fao go tšwelelago setho se sengwe seo e sego sa lapa go tla
go godiša bana bao, e lego mofepi. Lefelo leo (legae) la kgodišo
ya bana le fetoga marobalo a batswadi ba bana fela.
‘Thuto bathong’ ke taodišosengwalo ya boraro ya Mojapelo mo
malebana le merero le tšwetšopele ya thuto setšhabeng ka gore ka
molomo wa gagwe o re:
Polelo ke selo se segolo mo thutong.
boloke; gore re tle re e gaše lefaseng ka
Se sengwe le se sengwe seo re ka rego
tseleng ya go loka, sa re fa boitiišo le
le ge se re fa thuto (letl.37).
Ka go realo Mojapelo o gatelela gore thuto e fetola setšhaba ka
Le mo go taodišosengwalo ye ya ‘Thuto bathong’, Mojapelo o sa
gore motho ga a bone nnete.
Go iša pele Mojapelo o tšweletša mahlakore a mabedi a bophelo, e
mabedi ao, e lego boikgodišo le boikokobetšo. O kgetha lehlakore la
E rile ge ba dutše ba ngangišana mo
tabeng ye, Hlogo ya ema ka bogale, ya
sekolong se, ga le na le seo le ka se
dirago. Nna ke tla no ba morena wa
lena go ya go ile (letl.64).
tlhano, e lego:
‘Go lokile mang’, ka matlakala a lesometharo le seripa. Ka
taodišosengwalo ye Mojapelo o bolela gore motho yo mongwe le yo
mahodu mola a sa loka gare ga bao e sego mahodu. Ka molomo wa
gagwe o re:
go kgotsofatšago. Ke gore batho ba
iphora ka lefeela, le ka go kwa dipolelo
itseba, gona ba tla kgona go latela nnete
… gore ba loke. Ba swanetše go lemoga
gore a se phethe (letl.91).
mahlakore a mabedi a bophelo, e lego botse le bobe. Mahlakore ao ke
ditikologo tša bona di a fapana ka gobane Matlala o bolela ka
O na le mokgwa wa go rata go bolela se se lokilego le se se sego sa
ke botshela-ka-tswati moloi a wela. E
mathata o lwe le ona, o a fenye; o se ke
gola, a go fenya, a ba a go buša, mola e
gore motho a a hunolle. Ka fao lapa le
lego ‘Mmoto wa sehlabeng’, ‘Seruthwane’, ‘Selemo’, ‘Lehlabula’, le
Mabapi le seripa sa pele, e lego sa ‘Mmoto wa sehlabeng’, Mabitje o
Bophelo’, ‘La Motsomi le Hlabile’ le ‘Baeng ba Tšwago Yuropa’. Ge
a iša pele go hlaloša seripa sa boraro, e lego ‘Selemo’, o se lebanya le
ga re Lekane’, ‘Koša ga e Bone ye Nngwe, ‘Sehlabeng-Naga ya
‘Pula e Khudile’, ‘Basadi ba Goletšwe ke Mohlagolo’, ‘Go Dišwa go
le ‘Bana ba ‘Tadi ba Tsebana ka Mereto’.
‘Lefase le emere botala le boima’, ‘Se a lemologa selemo’, ‘Batho ga
re lekane’, ‘Sehlabeng-Naga ya dikenywa’, ‘Le Teile Legadima’,
‘Basadi ba goletšwe ke mohlagolo’, ‘Go Dišwa go Hlokofetšwe’,
‘Kgwedi ke semphe ke Khoše’, mokgwa wa go laodiša a tswaka ka
sereto bjalo ka ‘La Motsomi le hlabile’,’Koša ga e bone ye nngwe’,
Yuropa’, ‘Pula e Khudile’ le ‘Naka e Tšhumile. Go lemogwa gore o
mo go ya go hlokomelwa mešomo ya Tlooke.
fela go lemogwa mathata a a lebanego le thulaganyo ya
go lekola mapheko ao. Go iša pele nyakišišo e lemogile gape gore
go bile go na le mathata a kgatišo mo pukung ya Lekomane la bjoko
1987 ka gobane matlakala a mangwe a yona ga a ngwalwa selo, ka go
gobane di na le mathata a go swana. Bjale go ya go lekolwa mafokodi
ao go ya ka lenaneo le le latelago, e lego thaetlele, matseno, mmele le
a kwešišega gape di goketša mmadi gore a be le kganyogo ya go rata
pukung ya Lekomane la bjoko (1987). Ge a bula dikgoro gona mo
Bophelo ke komatona, e re e le
ye. Mmadi o rata go bala lefoko leo le amanago le thaetlele ye e
Mehla le mabaka di fetogile ka
bo bone e ka bo fetogile, go se bjalo
Le gona mo e sa le bjona bothata bjola bja go šitwa ke go tswalanya
taodišokanegelo ka tlase ga taodišotlhaloši.
Ge go ka lebelelwa taodišosengwalo ya ‘Thuto ya bogologolo’ mo go
Ge go bolelwa ka thuto go bolelwa ka
ya setšhaba se sengwe ke gona go
setšhaba se sengwe. Thuto go batho e
taodišo e re, ‘Thuto ya bogologolo’ ka
gore ba bangwe thuto ba tseba e be e se
bjalo re ka re ga ba phošo, eupša nna ke
se lemogwe ke yo mongwe le yo
nkabe go se bjalo bona batho bale ba
mehleng yela nkabe ba be ba sa tsebe
botse le bobe, ešita le ba go belegwa
pele ga bao. Mola motho a kgonago go
thuto. Megopolo ya bona batho bale ba
bogologolo ge e gopolwa gore ba rwale
dingwe ke ka lebaka la go ba le tsebo
ya gore ba se dire bjalo e tla ba bona ba
ba be ba iphemela ke gona go ba le
thuto ya go tseba tšeo. Taba ye nngwe
bophelo, sa gagwe ke gore a tle a a
Motho o hlotšwe kgale ke Modimo ka
gagwe. O ratile motho ka morago ga go
mo hlola a ba a mo direla molekani
Mmopi a ba raka ka tšhemong ya
gagwe gore ba yo hlaka ba itirele ka a
bona matsogo. O ba laile fela ka la go
malebana le matseno, go tlo lemogwa gore matseno ke a matelele, ga
Mo mmeleng wa taodišosengwalo mongwadi o tšama a anega a bile a
gona ga a di anege kgato ka kgato gore di be le mohlodi le tatelano ya
maleba. Ga a na phego ka gore ga a kgethe ditiragalo goba dintlha tše
bohlokwa a di beakanya, empa o no ingwalela seo a se gopolago
a bilego a konketša mmadi go bala taodišotlhaloši, fela a tloge a e
go hlogohlwa ka marumo ka go
ditsela tše di fapanego, ka mabaka a a
be a le bogale e le mogale o be a kgona
kgona go bolaya kgoši ka lerumo
bewa ya kgomo, ya motho e a ipea.
Mo mmeleng wa taodišosengwalo mongwadi ga a swanela go lebala
ya Bohwabogolo (1990) mo mongwadi a thomilego gabotse ka
tlhalošo ye botse ya lenyalo a bile a le swantšha le lerala leo le
‘Go bala ke lehumo’ go tšwa pukung ya Bohwabogolo (1990),
ba tla be ba palelwa ke go bala le go
le go ngwala ga a yo a sa balwa mo
tingwa. Yo mongwe le yo mongwe o a
ipalela. Go bala ke lehumo. La go
Gona mo ntlheng yeo o no re:
batho manyami mola ba be ba thabile e
fela ba gopola gore etse mokgalabje wa
tsebo ye e nepagetšego gore a kgone go di ngwala le go di ruma ka
ya setšo, e lego seila, nyalo, bongaka, borapedi le lehu. Ka lebaka la
mabapi le seila gomme a thoma ka go anega ditiragalo kgato ka kgato
go tsebja gabotse gore go dira taba ya mohuta woo ke seila go ya ka
‘Nyalo’, ‘Bongaka’, ‘Boloi’, ‘Borapedi’ le ‘Lehu’ le tšona o thoma
a se kgone go ngwala ka ga yona a swana le ale a utolotšwego
o sego wa mehleng, e lego moletesekuba ka namane ya gore le gore
ka gobane mo matsenong o re;
Re rata go ka swayaswaya ka ga teori
Taba yeo e bolela gore mongwadi o tseba ka ga tlholego ya
ngwalwa matlakaleng a magareng ga a lesome le lesometlhano.
Taodišosengwalo e tšea sebopego se sengwe le se sengwe go ya
ka moo ditaba di lebantšwego le maikemišetšo a molaodiši.
na le mongwalelo wa go kgahliša.
Taodišosengwalo ya bobedi le ya bone, e lego ‘Sebatakgomo’ le
ya boraro, e lego ‘Moletesekuba’, go yona thuto ye kgolo e lebane le
Moletesekuba (1994) go ya ka tikologo le maemo a ditaba gomme a
hlalošwago. Se sengwe gape ke gore molaodiši o laodiša ditaba tše a
tikologong yeo gore bobedi ba bone, ba kwe ba be ba kwešiše
tšweleditše mathata a a lebanego le mohutangwalo wo ge a re:
mo letlakaleng la mathomo o sa tšweletša kgakanego ye e kuelelago
kgolo mabapi le wona. Ge go bolelwa
baithuti ba e ngwalago ka sekolong.
le baithuti ba e ngwalago ka sekolong. ‘Yeo e no ba taodišo, e sego
kgathalege gore ke ya bana le baithuti goba batho ba bagolo. Seo se
Go se lemoge phapano magareng ga taodišosengwalo le
Taodišosengwalo e ka ngwalwa ka tsela ya kanegelo le ge e ka no
Eliot le ba bangwe. Ka go realo, nyakišišo e amogela gore Makopo o
Bjale go yo tsongwa therešo ya seo se bolelwago ke Makopo go ya le
ga moo Makopo o na le thuto ye a ratago go e ruta mmadi ka
balwa taodišosengwalo ya ‘Lenyalo’ go lemogwa gore thuto ya gona
e lebane le gore lenyalo ke bophelo empa ka gare ga bophelo bja
lenyalo go na le mathata. Taodišosengwalo ya ‘Baledi’ yona e ruta
bohlokwa le ge o tliša mathata a a rilego.
Ka lehlakoreng le lengwe taodišosengwalo ya ‘Pene le thae’ e nepiša
bo ithekgile ka tokologo ya maikarabelo setšhabeng. Ge go
mang?’ e nepiša mathata a go fana mešomo ka setswalle mehleng ya
gagwe tše lesome ka tlhale ye thata ya thuto go mmadi.
‘Tokologo le boikarabelo’, ‘Nako ya Seafrika’ le ‘Modiro o tšhaba
bagatiši ba Kagiso ka 1995. Go ya ka ketapele sengwalo se se
rulagantšwe ka dikarolo tše pedi. Karolo ya mathomo e lebane le
Taodišo ke sengwalwa seo mo go sona
Mongwadi a ka dira bjalo ka go fa
taodišo ga e na le moanegwathwadi
bja yona, mongwadi ga a kgone go fa
gagwe. Godimo ga fao go tla lemogwa
yona ga a hlaloše sererwa sa gagwe ka botlalo. Sa mafelelo seo Phala
gabotse go tla lemogwa gore di bolela ka ditaba tša sebjalebjale.
mathomo ya Mabitje le ya mathomo ya Phala go lemogwa gore
‘Mathata dikolong’ le ‘ Motho ke sera’ le tšona go na le mo di
nepiša merero ya basadi ba bogologolo fela. Taba yeo e bolela gore
Ge go tsinkelwa mongwalelo wa gagwe go lemogwa gore o diriša
mafoko a makopana le a mateletšana bjalo ka matseno a
‘Bobotlana’, ‘Selaiwakgale’, ‘Mala a basadi’, le ‘Diagametse’.
taodišotlhaloši le taodišotlhalošokgopodišišo. Ka ngwaga wa 1969
pukwaneng ya go bitšwa Dithuto lapeng le sekolong (1969) a
Bohwabogolo ka ngwaga wa 1990. Mo ngwageng wo o latelago woo
Makopo le Phala dietse ka go ngwala Ditlhapetsane ka ngwaga wa
Sepedi ka go latelana.
Lewa la rabadia ka ngwaga wa 1992 le wa 1993.
Erile ka ngwaga wa 1994 Selwalekgwadi a tšwelela ka pula ya
Go ya ka fao go šetšego go hlalošitšwe ka gona mo kgaolong ya
mankalakaleng. Ka tsela yeo mmadi o be a letile gore balatedi ba
bokgoni bjoo bja gagwe. Taba ye e bolela gore mmadi o be a letetše
gore balatedi bao ba bontšhe kwešišo ye e tseneletšego mabapi le go
fao kgaolo ya boselela ya nyakišišo ye e bolelago ka gona go ya ka
tatelano ya mengwaga, gona go tla ba bothata go fihlelela katlego ya
go ya ka magoro (ditlhopho) a mararo, e lego (a) ditaodišosengwalo
Godimo ga moo Matlala ga se a ithuta meragelo ya bangwadi bao ba
go Nômô, go lemogwa gape gore o na le khuetšo ya mongwadi wa go
ka lebaka la gore ka molomo wa gagwe o re maitekelo a gagwe a
O iša pele go bolela gore lereo la maitekelo le hlaloša
Mo karolong ya matseno mongwadi, Matlala, o thoma ka go itumiša
go itirela ka gona malebana le thuto. Ke go re, setšhaba sa Bathobaso
se swanetše go ikemela ka maoto mererong ya thuto, ka ge peleng se
Matlala o ruma matseno a gagwe ka go bolela gore yena ke
Nômô ye Matlala a bolelago ka yona fa, nyakišišo e dumela gore e
lebane le ketapele. Mo go ketapele Matlala o leka go tšweletša
kgakanego ya lereo la taodišo. Ke go re, Matlala ga a tsebe gore
bangwe ba tla thšoxa ba xwatallana le
nna ba sa dumele xore lentswe lena le
Matlala o tšweletša mathata a mongwalo a paka ya gagwe,
gagologolo ge go lebeletwše mohlala wa mongwalo. Ke ka fao a
lekago go fapanya mongwalo le taodišosengwalo ka gona. O re:
‘Essays’. Ba ba ka reng ‘essay’ e
na ‘history’ yôna ba e bitše eng?
Ka tsela ye, go ka gatelelwa gore go ya ka Matlala, mantšu a mabedi
ye e amogela gore ‘essay’/ ‘essai’ ke taodišo ga se mongwalo go ya
Go tšwela pele, Matlala o leboga batho ba mmalwa bao ba mo
Moroka le ba bangwe.
lebane le ditaodišosengwalo. Taba ye e bolela gore Matlala o
Steele le ba bangwe. Taba ye e bonala gabotse ge a leboga
go yo latelwa lenaneo la tshekatsheko ya ditaodišosengwalo ka
ditaba pepeneneng gore di kwešišege ka gobane e amana le sererwa,
diteng le thulaganyo. Ke go re thaetlele e ka lebana le molaetša goba
bolela gore ge hlogo ya taodišosengwalo e ka se kwagale gabotse go
ka hlolwa kgakanego go ngwala ka ga yona. Bjale go ya go lekolwa
gagwe ka gona.
di logaganya le sererwa ka tsela ye e kwešišegago. Ka mantšu a
Mothomoso wa bogologolo. Ka go realo go ka thwe thaetlele ya
Ramosweu’ e emela kgatelelo godimo ga Bathobaso, go fapana le
bohlokwa le mathata a tšhelete (Madiba).
botlalo ge lesogana le nyala kgarebe. Ka lehlakoreng le lengwe go
bogologolo. O ka re ka taodišosengwalo ye ya mafelelo ya ‘Sakeng la
ya go tanya kgahlego ya mmadi gore a balele pele le pele
nonthšang nama le kxopolo ya motho, a
tše mo matsenong ka tsela ya go gatelela karabo ye e tsebegago. Ka
ditiragalo tšeo o di ngwala ka mokgwa wa go hlohla mmadi ka gore o
la go ba kgole le gae, a ka se kgone go lebala mo a tswaletšwego le
tikologo ye a goletšego go yona.
ya go tanya šedi le kgahlego ya mmadi gore a rate go balela
‘…batho ba kxerexetše’ le ‘…mathari bana a lahlile’ go tanya mmadi
Go kgopelwa sego sa meetse morago ga kganyogo ya go nyala.
Dikgomo di a oketšwa.
Morago go ntšhwa dikgomo tše dingwe gape.
go laodišitšwego ka ga tšona ka tsela ya thulaganyo ya
matseno le morumo ka gona ka tsela ya go lekalekanya ditiragalo tša
tsela ya maatlakgogedi. Mo thulaganyong ya sereto se, Matlala o
mmoledišwa (legae). Ka go realo Matlala o ngwala ka ‘Lexae” o bile
o bolela le legae: ke legae bjalo ka selo le legae bjalo ka motho.
Go na le mehutana ya ditaodišosengwalo ye lesome go ya ka tlhopho
di ka lekanywago ka ona. Ka go realo tlhopho ye e swere dinyakwa
ye nngwe le ye nngwe e laola mohutana wa taodišosengwalo go ya ka
kgetho ya mongwadi. Taba ye e bolela gore pele mongwadi a ngwala
Mmadi o kgona go bona le go kwešiša bommakgonthe bja seo
Matlala go tla utollwa gore o ngwadile ka dintlha tše nne tša bophelo,
e lego (a) lerato la legae, (b) lenyalo ka gae, (c) tswalo ya ngwana ka
gae le (d) mathata ka gae. Taba ye e bolela gore dintlha tše nne tšeo di
Se o reng xe o tsene maxaeng a bo
malekelekeng. O dirile tlhohlo go bangwadi ba ba mo latelago. Taba
yeo e bolela gore Matlala o re kgwathi go bangwadi ba
bokoloti. Go iša pele, nyakišišo e yo lekola ge eba bangwadi ba ba
mo latelago ba kgonne go mo amoga sefoka seo sa gagwe gomme ba
gona. Lephakga la bobedi lona ke le le lebanego le sehlophana sa
Bjale go yo kgonthiša lebaka le le tiišago tlhopho ya bangwadi ba
dikarolwana tša lenaneo le la ka godimo.
bonala o ka re ga di na bothata ka gobane go bontšha o ka re di nepiša
thulaganyong ya taodišosengwalo yeo, ka gobane lefoko leo le
arogana ditsela le thaetlele yeo. Mohlala o ka lebelelwa mo go
Melao ya go iletša go dira se le sela
nkabe e se gona phapang mo bathong le
diphoofolong ka ga bophelo nkabe e le
Go ya ka tlhalošo ya teori ya thaetlele lefokowana la mathomo la
gona ka mo godimo, go lemogwa mathata ao Tlooke a itemogelago
go bitšwa ‘Seila’, lefokwana la gagwe la mathomo le fo re:
thaetlele ya ‘Seila’? Therešo ke gore seila sona ke karolo ya setšo,
bothata ke gore setšo ga se seila fela. Mangokwane o ka re ka
Thaetlele e bohlokwa mo thulaganyong ya taodišosengwalo. Ka go
tsebo le tlhaloganyo ya wona gore a tle
a o swanele a o kgone. Ba bangwe ba
ge mabaka ona a le gona. Ba bangwe
phethago goba ra o dira, mme ka ntle le
ra o lebana re tla bolawa ke tlala, ra
hloka le diaparo. Go feta fao mošomo
Batho ba bangwe ge ba gotše ba a
nngwe ba kile ba ba bana; ba gopola
mengwaga ya go feta lesome gore e
kile ya ba ngwana wa go nkga
mekgatho, o tla re: ‘E sego le nna’.
Ngwana ga a dire dilo tša bošilo, empa
a ka re a le yo mogolo a bolela goba a
ka thulaganyo ya mmele wa taodišosengwalo ke
peakanyo ya ditiragalo le dikgopolo go ya ka tatelano ya tšona go
Ke go re, ditiragalo tšeo di latelana ka bohlokwa go bopa sehloa. Go
Ge go ka balwa ditiragalo tša mmele wa taodišosengwalo ya Tlooke
(1990) go lemogwa mathata a a lebanego le tlhokego ya tatelano ya
makatše ge go bonwa di hlakahlakane ka gore ga di nyalelane gabotse
Ge Mangokwane (1991) le yena a laodiša ka ga ditiragalo tša bongaka
Le ke lepheko le legolo le le lemogwago mo thulaganyong ya mmele
Ga e ke e lala lefateng. Nnete ya
ya sekolo gore “K” ke letagwa, ga a
mpe a rakiwe. Ga a sa gopola gore
se sa kgonega. “K” o sa šoma moo
sekolong seo. “P” yena o tšama a
reng a se sa le borutišing o ba botša
kgotsofatšago. Empa ka pelong o kwa
re: Moepaketolo o a ikepela”. Ka
molete gore ngwaneno a tle a wele ka
go wona. Sefatamollo se a iphatela.
ge o ka o rua o ka se thuše selo
Masemola ke a matelele. Taba ye e senya thulaganyo ya ditaodišosengwalo.
mengwako beng ba yona ba se ke ba
leka mahlale ba robala ka gare ga yona,
ratswale ’a motho o phuthetšwe ka
kwa lehu ka mmele wa gagwe? Ee, yo
manyami mola ba be ba thabile ebile ba
ba gopola gore etse mokgalabje wa ka
mafelelo la setsopolwana se sa ka godimo ka gobane mmadi bjale o
mebedi, ba na le mathata a a lebanego le gore mongwadi a re mola a
Bothata mo ke gore mongwadi o re mola a thomile gabotse ka ona
Polokwane go be go le mokete wa
Masemola (1967) le yena o tšweletša lepheko le lengwe le le lebanego
gore go na le sehlotshwana sa bangwadi ba ditaodišosengwalo seo se
Phala (Mphatlalatšane, 1995) le Chupyane (Ditlhapetsane, 1996).
Bjale go ya go lebelelwa mešomo yeo ya bona go ya ka lenaneo le:
le lefoko la mathomo la matseno a taodišosengwalo yeo molaodiši a
go bitšwa ‘Kgalatlou’, go bonala a kwešiša ntlha yeo ka gore o kgonne
go nyalanya thaetlele le lefokwana la mathomo ka tsela ye:
ya poeletšo ya lentšu le ‘Kgalatlou’ mo lefokwaneng la mathomo. Ka
taodišosengwalo. Go rulaganya ditaba ka tsela ye go bopa kgahlego le
thaetlele ya taodišosengwalo ya ‘Kgalatlou’ ka go re:
la matseno ka tsela ya thulano (go potšišo ye e nyakago karabo) ka ga
gona magareng ga molaodiši le mmadi.
Makopo le yena o sa gata ka mošito o tee le Mahapa thulaganyong ya
Lefokwana le la mathomo la taodišosengwalo ya ‘Go itshepa’ le
thaetlele mo lefokong la mathomo. Tlemagano ye e lebane le tlhalošo
‘Diagametse’ o re:
mahlo. Molato o ka re ona ga ba na le
o na le yo mmangwane wa bana ka
bangwe ba bonala ba gakanegile. Se
nna le wena ga ra se tlwaela mo
senko le bona mola yo mongwe yena a
mmadi go bogela terama yeo. Ke go re ditiragalo tša go lebana le
kgopolo di fetoletšwe go lebana le mahlo.
Bothata šeboo bo agetše. Ka baka la
swikatshipilaramošweu, le ka baka la
yona mediro, go bothata go phela ka
ba be ba sa hlokwe … bomakgolo
mohlang motho a godile e le monna
be ngatana e tee ya ditiragalo.
Go laetša gabotse gore bangwadi ba babedi ba, ba na le tsebo ye e
makgomatha. Bjale go ya go tsinkelwa ge eba mmele wa
boletšwego ka bona ka mo godimo le wona o rulagantšwe ka maemo a
bopa sehloa sa ditiragalo se se lebanego le marega. Taba yeo e emela
Mokgonyana o bona gore bokaone ke gore monna a nkge le sa
Tiragalo ya pele ga ya mafelo ke yona e bopago sehloa yeo o ka rego
Tiragalo ya mafelelo yona e tlemagane le khunollo ya lehuto. Ke go re
Ka tsela yeo go ka thwe bangwadi ba ditaodišosengwalo tša tlhopho
ya bokgoni ba kgona go rulaganya ditiragalo tša taodišosengwalo go
le a mangwe ba tle mokgotheng wa
kgoro ya Matubeng ba di gopola. Ba
ka moka. Bona ke basadi ba dithakga
tshwanelo. Ke go re molato wola o bego o rerwa, e lego sešane sa
basadi, o tšwele ka kgoro. Bjale ditaba di boetše sekeng. Godimo ga
ke sera sa gago. O se tshepe motho
gobane ke phepheng, selwana sa go
loma ka mosela mola ba bangwe bona e
tshwanelo go tla lemogwa gore Phala o kgonne go ntšha le go hlopha
Ka go realo o ra gore motho ga a tshepege mo
(bangwadi ba) ke wa mmakgonthe.
Le ge bangwadi ba tlhopho ya ditaodišosengwalo tša bokgoni ba se ba
ya bangwadi ba babedi ba ba ditaodišosengwalo tša bokgoni go
kgoboketšong ye nngwe le ye nngwe ya bona.
mabapi le bophelo, metlae, boithabišo, bjalobjalo. Mo mehutaneng
Nna ke mosetsana ebile ke mošemane.
basetsana le bona ga ba mphale ka selo
ditaodišosengwalo tša bokgoni ba na le bokgoni.
lemogwa gore di ipopile ka magoro a mararo, e lego (a)
mararo a ke:
Lenaneo le la tshekatsheko ya tlhopho ya ditaodišosengwalo ke leselo
utolotše gore bangwadi ba gona ba sa tsoma tsela ya go ngwala
bone tsela ya go ngwala ditaodišosengwalo.
ditaodišosengwalo tša go laetša bokgoni ba bontšha gore ka nnete ba
mabapi le bangwadi ba ditaodišosengwalo tša bokgoni ke ya gore
Kgaolo ya pele
fela gore mmadi a di tsebe. Maikemišetšo a magolo ka dikgoboketšo
Kgato ya boraro ya maikemišetšo a nyakišišo ye e leka go tšweletša
tsenelela ya ditaodišosengwalo tša Sepedi. Ke ona mabaka ao go ka
ya go ngwalwa di nyakišišitšwe ka botlalo ka mokgwa wa go hlatholla
di ngwadilwe go ya ka diteng, thulaganyo le mongwalelo wa
Maikemišetšo a kgaolo ya bobedi e bile go nepiša tlhalošo ya taodišo
ka botlalo gore mmadi a kgone go tla go kwešiša kgopolo ye. Ka tsela
Ka tsela yeo tlhalošo e itebantše le go tšweletša le go farologanya
bohlokwa, e lego thaetlele, matseno, mmele le morumo. Gape go
Kgaolo ya boraro
Montaigne di lebane le thuto go feta thero. O be a lemoga gore go na
boyena. Ka tsela yeo o be a diriša kgegeo ya mmakgonthe mo
mabakeng a a nepagetšego. Go ya ka Michael de Montaigne ke phošo
go aroganya mmele, pelo le moya ka gobane dilo tše tharo tšeo di
bopa bophelo bja motho.
ya mathata, ka go realo Montaigne o be a tsebega historing ya
rata bophelo le nnete. Godimo ga fao nyakišišo e lemogile gore ga go
mongwadi yo a holofelago gore o ngwadile mo go tlalago seatla go
Maikemišetšo a magolo a kgaolo ye, ga se go ngwala ka ga histori ya
nyakišišong ye. Ka tsela yeo nepokgolo ya kgaolo ye e bile go
Kgaolo ya bohlano
tlogo thuša go rarolla mathata a a lebanego le kgolo le tšwetšopele ya
ya ditaodišo, nyakišišo e kgethile go hlokomela ka botlalo
Sepedi go ya ka tsela yeo di gatišitšwego ka yona, go ya ka tatelano
wa go rulaganya ditaodišosengwalo ka tsela ya dikarolo tša ngwaga.
bophelo bja batho ba sebjalebjale. Ka tsela yeo o arogane le tsela ya
Matlala a ngwadile pele ga Mahapa, gona go ka thwe Matlala o
ditaba ka mokgwa wa motswako wa go laodiša le go reta.
Sehlabeng (1976) go lemogilwe gore o theile kgoboketšo yeo ya
ka seretwana le mokgwa wa go tswaka taodišosengwalo ka košana.
la nyakišišo ye, go lemogilwe mathata a a lebanego le thulaganyo ya
fela di na le tlhakahlakano ka lebaka la gore mmadi o fetša a le
kgakanegong a sa tsebe gore o bala taodišokanegelo goba
Bjalo ka Tlooke Mangokwane le yena o na le mathata a thulaganyo
mehleng, e lego moletesekuba bakgalabje. Ka go realo go ka thwe
Kwano ye e tšwelelago magareng ga bangwadi ba babedi ba e lebane
mebedi ya go laodiša ka go hlaloša a opela le go laodiša a reta mola le
tee, e lego setšo se se nepišago merero ya basadi ba bogologolo. Taba
mafoko a makopana le a matelele ka tsenelano ya go bopa
gomme a di bea maemong a godimo, nyakišišo e napile ya mo hlopha
hlokomela lenaneo la tshekatsheko ya ditaodišosengwalo ka go
gore go na le bangwadi ba ditaodišosengwalo tša Sepedi ba se kae
bao ba lebanego le bokgoni. Bangwadi ba go wela legorong leo ke ba
e le gore bokgoni bjoo bo sa hlaelela go fihla malekelekeng a go
Ka go realo bangwadi ba le bona ga se ba fihlelela tharollo ya tlhohlo
kgaolong ya bošupa, Chupyane ke yo mongwe wa bangwadi ba
fapana le bangwadi ba bangwe ba bokgoni. Ka go realo Chupyane ke
yo mongwe wa bangwadi ba bohlokwahlokwa mo go bangwadi ba
tšwelele pepeneneng ge go tla be go dirišwa lenaneo le:
thušago go rarolla mathata a mo karolwaneng ye.
dilo tše pedi, e lego bogologolo le sebjalebjale. Ke gore mo
sebjalebjale. Ke go re Matlala ga a bolele ka ditaba tša bogologolo
merero ya basadi ya setšo. Ka go realo go ka thwe Chupyane o
Go ya ka tlhalošo ya ka mo godimo, go bonala phapano magareng ga
bona. Se sengwe gape ke gore le ge phapano ya bangwadi ba babedi
ba e bonala gabotse mo go bogologolo le sebjalebjale, fela go sa na le
Phapano magareng ga bogologolo le bogologolo.
Phapano magareng ga bogologolo le sebjalebjale.
kakaretšo ba ora sebešo se tee, ka gobane bobedi ba kgona go
beakantšwe ka lentšu le tee. Ka lehlakoreng le lengwe bobedi,
bangwadi ba ba ditaodišosengwalo ba swana gape ka thulaganyo ya
a ratago go e abelana le mmadi ka thaetlele ye ya ‘Lexae’, ke
bogologolo. Taba ye e bolela gore ‘Lexae’ bjalo ka thaetlele, e emela
bophelo bja bogologolo ka kakaretšo.
bokgoni go akaretšwa le Matlala ba sego ba ngwala ka ga wona. Ka
Ka go realo, Chupyane o ka re ke yena a amogetšago Matlala
bangwadi ba ka morago ga gagwe ba tlogo rathela ka wona. Ka fao
tirišo ya mantšu a bogologolo, ao go ka thwego o ka re a lebetšwe mo
seema se se bolelago gore motho (wa bogologolo) ga a lebale ga gabo
(bowelakalana), ‘mokwai’ go hlaloša tsela ya go sepediša ditaba ka
tshwanelo, bjalobjalo. Ka lehlakoreng le lengwe Chupyane le yena o
lebane le (a) maadingwa le (b) mongwalelo. Polelo ya Matlala ga se e
dingwe etšwe go sa hlokagale, go swana le puo sebakeng sa go no re
Tirišo ya Matlala le ya Chupyane ya mafoko, gagolo ya matseno a
ka kakaretšo o na le tirišo ya mafoko a makopana a go nepiša ditaba
lekolwa mafoko a Matlala ona ke a matelele a a sa nepišego ditaba go
motho, a a nôpêlêlang kobong ya môya, a a e fang boswana le
Go sa na le phapano ye nngwe ye e bonwago mabapi le tirišo ya
thlêlêthlêlê (1943:8). Lentšu le le swiswaditšwego ke kgatelelo ya
(1974:83) ga o na tirišo ya ana eupša o re go dirišwe a. Godimo ga
Ge bangwadi ba babedi ba ba balwa ka kelohloko ye e tseneletšego,
ya nnete ya politiki. Ka ‘Fsika-Thsipi la Ramosweu’ Madiba o ka re o
a re e lebane le politiki ya kgatelelo:
ya xo re e tla a re xe ba ekwa bohloko
ka gore molaodiši mo go ‘Bobotlana’ o gegea banna. Ke go re, basadi
le bona ba kgona mediro ye e šongwago ke banna. Ka go realo ka
ye e mo hlaotšego go ba mongwadi wa bokgoni wa pulamadibogo.
Matlala, Chupyane le yena o ka re o nyaka go bontšha bangwadi ba
ba mo latelago tsela ya mmakgonthe ya go ngwala ditaodišosengwalo
ka polelo ya Sepedi. Nyakišišo e gatelela gore Matlala o butše tsela
Sepedi. Nyakišišo e rata go bontšha gape gore ga se bona fela bao ba
gore mmadi wa gagwe a kgone go tla go lemoga ditiragalo tše di
tlogo latela ka morago ka go bolela boromiwa. Ke go re boromiwa bo
Mathomong go bonala o ka re kereke ya boromiwa ya Lutere le thaba
motho go emela toka le tšwelopele, mola ka lehlakoreng le lengwe ye
mathomong e bego e le karolo ya nako ya histori, bjale e ka hlalošwa
bjalo ka Kgalatlou. Morago ga moo Mahapa o bolela ka boromiwa, e
lego kereke, sekolo mo Schoonoord le tlhabologo ye e dirwago, le ka
fao maphelo a batho a ka tlemollwago ditlamong tša tumelo le go
hloka thuto ga batho ba kgale.
gagwe di bopa mabaka a bophelo ka gore di latelana ka go
Bobedi Mahapa le Mabitje ba hlaloša mathomo le mafelelo a bophelo
ditiragalo tšeo tša histori go bonala o ka re o tswikaganya ditiragalo
ditiragalo tše bohlokwa. Ka go hlaloša ditiragalo ka tsela ya go
ye e makatšago. Mo karolong ya bobedi Mahapa o tsopola gore thaba
taodišosengwalo ya ‘Kgalatlou’, o boela morago go boromiwa, go se
lekga la boraro.
marega. Ke go re, sa mathomo, taodišosengwalo ye e bolela ka
motho (seruthwane) le go hwa ga motho (marega).
Kanegelokopana ya Sepedi (1951-1999). Pretoria: Yunibesithi
Mongwalelo wa sefela sa Serote: ‘A re thabeng re rete’
Karabo ya kereke mabapi le ditšhiwana le bana bao