ONS sien daagliks in die nuusprogramme op die televisie hoe die gesogte metaal platinum se prys saam met dié van goud en olie gelys word.
Dit het bes moontlik daarmee te doen dat ons so betreklik kort gelede die eerste keer van hierdie metaal bewus geword het. Dit het dus nog nie veel tyd gehad om selfs in Westerlinge se idiomeskatte opgeneem te word nie. Want dis ’n enigsins verrassende feit dat platinum nog tot in die agttiende eeu so goed as onbekend in die Westerse wêreld was.
Maar die Spaanse veroweraars in die Nuwe Wêreld was destyds so koorsagtig op soek na goud dat Scaliger se “raaiselmetaal” volgens alle aanduidings ’n hele tyd lank heeltemal vergeet of ten minste feitlik geïgnoreer is. Min het die ou Spanjaarde geweet dat hulle met ’n metaal te doen gehad het wat kosbaarder is as goud self.
Dit was eers in die 1700’s dat platinum deur Westerlinge in Columbia in Suid-Amerika ontdek en as ’n afsonderlike metaal erken is. Weens sy silweragtige voorkoms het die ontdekkers die naam “platinum” daaraan gegee, ’n woord wat afgelei is van die Spaanse frase “platina del Pinto”, wat letterlik vertaal kan word met “klein silwertjie van die Pintorivier”.
Dog soos iemand dit al gestel het: Om darem te impliseer dat dit ’n kleinboetie van silwer is net omdat dit ook ’n silweragtige glans het, is om platinum se onoortreflikheid as ’n metaal te misken en dit byna gelyk te stel aan lood! Waarom sou selfs koning Lodewyk XVI van Frankryk dit dan glo in 1780’s die enigste metaal genoem het wat ’n koning waardig is?
Die feit dat platinum ’n uiters doeltreffende katalisator is, maak dit vanselfsprekend ’n besonder nuttige metaal in industrieë. Met “katalisator” word ’n stof bedoel wat ’n chemiese reaksie tussen ander stowwe laat plaasvind of dit versnel, sonder om self deur daardie chemiese reaksie verander te word.
In die juweliersbedryf is goud en silwer wel gewilder, maar tog word platinum baiekeer in ’n allooi saam met goud of silwer gebruik, veral in die montering van diamante. Interessant genoeg is daar ’n platinum-raam in die kroon wat wyle die Britse koninginmoeder (die ma van koningin Elizabeth II) destyds met haar kroning gedra het as die gemalin van koning George VI. Wys jou dis darem rêrig ’n metaal vir koninklikes!
DAT Suid-Afrika nie net ’n goudland is nie, maar ook besonder ryk bedeel is met platinum, laat ’n mens dankbaar besef hoe mild ons hier onder die suiderson begunstig is.
Die grootste bekende platinum­afsettings ter wêreld kom in Suid-Afrika voor in die sogenaamde Bosveldstollings­kompleks in die omgewing van Rustenburg in die Noordwes-provinsie. Dit lê in gestolde magma (gesmelte gesteente) wat uit die maag van die aarde gekom het toe ons planeet nog baie jonger was.
In die natuur word platinum slegs in die metaaltoestand gevind, dikwels saam met die ander metale in die platinum-groep—soos reeds genoem—maar ook saam met yster, nikkel en koper.
Onder die ander metodes vir die skeiding van verskillende mengsels is wassery. Omdat platinum so dig en swaar is, bly dit onder in die waterbad lê terwyl die res van die mengsel weggespoel word. Deurdat platinum boonop ’n hoër smeltpunt as die meeste ander stowwe het, kan baie onsuiwerhede weggebrand word of deur smelting wegvloei sonder dat die platinum smelt. Ander metale en stowwe kan ook verwyder word deur sure wat geen uitwerking op platinum het nie.
Tot vroeg in die twintigste eeu is verreweg die meeste platinum uit alluviale afsettings gehaal. Dit is stowwe wat deur riviere afgeset is. Hier kom die platinum voor as klein korreltjies in die klei, en die metaaldeeltjies word met ’n wasproses uit die klei gewin.
Maar die belangrikste vir beleggers is dat niemand maklik platsak kan raak met platinum nie. Dit word bewys deur die prys van die metaal wat ons aand vir aand tydens die nuusuitsending op die televisie sien.
wat dit by die Engelse Wikipedia-projek op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)