Kwelpunte in die Suid-Afrikaanse ekonomie: Deel lDeur prof. Jannie Rossouw Agtergrond Prof. Jannie Rossouw. Suid-Afrika se ekonomiese toestand is ten nouste verweef met die land se politieke omstandighede. Politieke knelpunte het tot gevolg dat Suid-Afrika se ekonomiese groeipotensiaal oor tyd verswak het. Die meeste van die probleme wat uitgelig word, het reeds voor die Covid-19-pandemie bestaan en die regering het niks daaraan gedoen nie. Voorts is die regering so onbevoeg, dat die betrokke punte ook volgende jaar bespreek sal kan word, sonder dat die regering enige stappe gedoen het om die land se probleme op te los. Die huidige regering het geen wil of oogmerk om Suid-Afrika se probleme op te los nie. Die regering is ŉ rowerbende wat hulself onder die vaandel van ŉ politieke party as die ANC georganiseer het. Suid-Afrika se ekonomie het voor die internasionale finansiële krisis van 2007/08 vir ŉ tydperk van vier jaar teen ŉ koers van meer as 4,5% per jaar gegroei: Tabel 1: Suid-Afrika se groeiprestasie vanaf 2004-2007 (Bron: SA Reserwebank, 2021) Ná die internasionale finansiële krisis van 2007/08 het die Suid-Afrikaanse ekonomie nie herstel nie. Suid-Afrika se langtermyn potensiële groeikoers het met verloop van tyd gedaal van ŉ vlak rondom 3% per jaar, aanvanklik tot ŉ vlak rondom 2,5% per jaar, en onlangs tot ŉ vlak rondom 1,0% per jaar. Hierdie daling in die potensiële groeikoers word onder meer bevestig deur ŉ opmerking deur die Suid-Afrikaanse Reserwebank in 2019. In die Oktober 2019- monetêre beleidsoorsig verklaar die Reserwebank dat “potential growth has slumped to around 1% in the context of supply constraints (especially electricity shortages) and depressed business confidence”. Hierdie vlakke van groei (1% tot 1,5% reële ekonomiese groei per jaar) stem ooreen met Suid-Afrika se bevolkingsgroeikoers. Die gevolg is dat Suid-Afrika se reële per capita bruto binnelandse produk (BBP) stagneer en in sommige jare selfs daal. Die reële per capita BBP het in 2013 ŉ hoogtepunt van R80 191 bereik, maar toon sedertdien ŉ dalende neiging. Teen 2020 was die reële per capita BBP slegs R71 912. Terselfdertyd sal die huidige vlakke van werkloosheid voortduur of selfs toeneem solank die ekonomiese stagnasie voortduur. In ŉ poging om die stagnasie van die ekonomie hok te slaan, het die Suid-Afrikaanse regering in 2013 die Nasionale Ontwikkelingsplan (NOP) bekend gestel. Die NOP stel hoër ekonomiese groei en laer werkloosheid in die vooruitsig. Dit omskryf die rol wat verskillende sektore van die samelewing moet speel om daardie oogmerk te bereik. Byna 10 jaar later is dit nodig om te erken dat die NOP misluk het. Daar is baie redes vir die mislukking, maar van die belangrikste redes is: Die verswakking in ekonomiese groei en in die groeitendens na 2008 het saamgeval met die tydperk van staatskaping en korrupsie, wat ŉ kenmerk van die Zuma-administrasie was. Dit bevestig dat Suid-Afrika se ekonomiese prestasie ten nouste verweef is met plaaslike politieke toestande. Weens die volgehoue dalende neiging in ekonomiese groei, het Suid-Afrika se ekonomiese rol binne die konteks van Afrika verswak. Terwyl Suid-Afrika vir baie jare die grootste ekonomie in Afrika was, is die land tans die derde grootste ekonomie, naas Nigerië en Egipte. Suid-Afrika se ekonomiese krisis blyk duidelik uit die feit dat die sakesiklus soos deur die Reserwebank bereken word, reeds sedert Desember 2013 in ŉ daalfase is. Dit is die langste daalfase sedert die Tweede Wêreldoorlog. Hierdie daalfase van meer as agt jaar is reeds byna dubbel so lank as die daalfase van vier-en-ŉ-half jaar (55 maande) wat vanaf Maart 1989 tot Mei 1993 aangeteken is. Suid-Afrika se fiskale krisis Suid-Afrika se gebrek aan ekonomiese groei plaas die fiskus onder druk, terwyl daar eise vir meer besteding is. Die drie vernaamste inkomstebronne van die regering is persoonlike inkomstebelasting (PIB) wat sowat 33% van die totale inkomste lewer, maatskappybelasting (sowat 15%) en belasting op toegevoegde waarde (BTW) teen sowat 25%. Die PIB-basis in Suid-Afrika is baie klein, met 7,4 miljoen mense wat PIB betaal, soos uit Tabel 2 blyk. Tabel 2: Suid-Afrika se PIB-betalers, 2023- fiskale jaar (Bron: Nasionale Tesourie.) Die begroting vir die 2022/23- fiskale jaar toon dat sowat 608 000 persone (sowat 8% van diegene wat PIB betaal) se belasbare inkomste R750 000 en meer per jaar beloop. Hierdie groep belastingbetalers (diegene met belasbare inkomste van R750 000 per jaar en meer), dra R284 miljard by tot die fiskus. Dit is sowat 50,6% van PIB en sowat 20,0% van die totale inkomste van die fiskus. Dit bevestig die kwesbaarheid van die fiskus. Voorts is die gevaar van ŉ fiskale afgrond wat deur Suid-Afrika in die gesig gestaar word, reeds verskeie jare gelede uitgewys. Die fiskale afgrond word omskryf as die punt waar staatsdiensvergoeding, maatskaplike toelaes en skulddienskoste (rente op staatskuld) alle staatsinkomste sal absorbeer. In die 2007/08- fiskale jaar het hierdie drie uitgaweposte sowat 55% van die regering se belastinginkomste beloop. As persentasie van owerheidsinkomste het hierdie uitgaweposte skerp toegeneem. Vir die 2022/23- fiskale jaar, sal hierdie uitgaweposte sowat 74,7% van die beraamde belastinginkomste van die regering beloop. Hierdie uitgawes word met inkomste, eerder as met uitgawes, vergelyk. Die probleem met uitgawevergelykings is dat groter staatsbesteding die bestedingspersentasies wat daarteenoor uitgedruk word, laat afneem, wat ŉ vals beeld skep. Die skerp toename in hierdie uitgaweposte is aan ŉ aantal faktore toe te skryf. Eerstens het die ekonomie en gevolglik ook fiskale inkomste stadiger as hierdie drie uitgaweposte gegroei. Tweedens was die salarisgroei in die staatsdiens baie hoër as die groeikoers in die ekonomie en die groeikoers in belastinginkomste. Die regering het salarisse verhoog by wyse van bevorderings, ŉ beroepspesifieke salarisdispensasie (occupational-specific dispensation, of OSD), jaarlikse kerfaanpassings, groei in die aantal staatsamptenare en jaarlikse algemene verhogings wat groter was as die nominale groeikoers (reële groei plus die inflasiekoers) van die ekonomie. Derdens het die aantal begunstigdes van maatskaplike toelaes toegeneem. Dit het die totale bedrag wat in toelaes uitbetaal word, laat toeneem. Laastens het die regering vir die laaste dekade die ekonomie deur begrotingstekorte probeer stimuleer. Dit het staatskuld skerp verhoog, wat tot ŉ toename in rente op staatskuld gelei het. Ongelukkig het dit nie ekonomiese groei gestimuleer nie. Figuur 1: Jaarlikse begrotingstekorte sedert 2001 (Bron: Nasionale tesourie) Figuur 1 toon duidelik die uitbreidende aard van Suid-Afrika se fiskale beleid aan. Opmerkings dat Suid-Afrika ŉ besuinigingsbegroting (austerity budget) volg, is totaal misplaas. Die minimumvoorwaarde vir ŉ besuinigingsbegroting is ŉ gebalanseerde begroting, met ander woorde ŉ situasie waar uitgawes deur inkomste gedek word en die regering geen geld leen nie. Die huidige fiskale posisie van die regering toon duidelik dat daar nie kapasiteit vir nuwe bestedingsplanne is nie. Die beplanning van ŉ nasionale stelsel van gesondheidsversekering wat deur die fiskus befonds word, of oproepe vir groter, meer of meer omvattende inkomstetoelaes is dus misplaas. Voorts het president Cyril Ramaphosa op 9 Augustus 2022 tydens ŉ Vrouedag­toespraak gesê dat dit tyd is dat vroue vergoed word vir die tuiswerk wat hulle doen. Uit die toespraak is dit onduidelik wie vir hierdie vergoeding wat Ramaphosa in die vooruitsig stel, verantwoordelikheid moet aanvaar. Uiteindelik sal dit net ŉ voorstel wees vir ŉ verdere eis op die fiskus. Die hoop is egter dat dit nog een van vele voorbeelde is van ŉ uitspraak deur Ramaphosa, wat geen verdere aksie tot gevolg het nie. Daar is immers baie soortgelyke voorbeelde. Trouens, Suid-Afrikaanse politici het ŉ lang geskiedenis van uitsprake wat vir spesifieke gehore gekies word, maar nooit bedoel word nie. Indien die fiskale krisis voortduur, is ŉ brose (mislukte) staat (sg. failing state) Suid-Afrika se voorland. Suid-Afrika as ŉ brose staat Suid-Afrika word deur die gevaar van ŉ brose staat in die gesig gestaar. Status as ŉ brose staat kan kragtens verskillende kriteria beoordeel word. Kortliks word dit beskryf as ŉ staat waar die politieke of ekonomiese stelsel so swak is dat die regering nie meer in beheer is nie. Aldus Richard Calland is ŉ brose staat ŉ “absolute, perhaps irreversible, inability of any legitimately-formed government to perform the functions of a government and with no hope of immediate recovery”. Calland identifiseer lande soos Jemen, Sirië, Somalië, die Sentrale Afrikaanse Republiek en Tsjad as brose state en dui aan dat Suid-Afrika se toestande totaal verskil van toestande in daardie lande. Calland is korrek in die ontleding dat Suid-Afrika in ŉ beter posisie is, maar die gevaar bestaan dat verval in Suid-Afrika onstuitbaar kan word. Beskikbare bronne gebruik verskillende kriteria om te oordeel of ŉ land ŉ brose staat is. Die analise wat die Fund for Peace gebruik om die Fragile State index op te stel en ŉ lesing vir elke land te bereken, fokus vier groepe kriteria, naamlik sosiale samehorigheid, ekonomiese aanwysers, politieke aanwysers en algemene aanwysers. Elkeen van hierdie vier kriteria bestaan uit drie sub-aanwysers. Omvattende navorsing is egter nodig om die werk van die Fund for Peace te herhaal om ŉ eie telling te bereken. Voorts maak die Fund for Peace reeds ŉ ontleding van Suid-Afrika se posisie. Die Fund for Peace rapporteer ŉ telling uit 120 vir 179 lande. Die telling vir Jemen is 111,7/120, met Sirië op 110,5, Somalië op 108,4, die Sentrale Afrikaanse Republiek op 108,1 en Tsjad op 105,7. Die telling vir Suid-Afrika is 72/120. Dit plaas Suid-Afrika in dieselfde liga as lande soos Algerië, die Russiese Federasie en Mexiko.