" ... een van min digters wat 'n bykans perfekte balans tussen filosofie en digkuns kan bereik"
HJ Pieterse resenseer Charl-Pierre Naud� se In die geheim van die dag
Klik op voorblad en koop In die geheim van die dag
Charl-Pierre Naud� debuteer in 1995 met Die nomadiese oomblik, 'n besonder sterk bundel wat met die Ingrid Jonker-prys bekroon word. Bykans tien jaar later verskyn In die geheim van die dag, wat in die loop van 2005 met sowel die MNet-prys vir Po�sie as die Proteaprys vir Po�sie bekroon word. Die bundel word positief deur verskeie resensente ontvang (Pieter Duvenhage, Alfred Schaffer, Bernard Odendaal, Danie Marais en Karen de Wet), maar sorg ook vir 'n minibekgeveg op LitNet, waar Joan Hambidge vir Schaffer aanraai om sy uiters ho� waardering van die bundel te temper en Johann de Lange ook kritiek op Naud� lewer.
Die tematiese, beeldende en vormlike kiem van In die geheim van die dag word teruggevind in twee afdelings van Die nomadiese oomblik: "Metafisiese sout" en "Die skaduwee van die venster", en meer spesifiek in gedigte soos "Geen", "'n Halwe -.", "''", "Metafoor en waarheid" en "Vlugtelinge". In hierdie gedigte (behalwe "Vlugtelinge") is daar telkens dieselfde basiese filosofies-metafisiese en digterlike proc�d� te bespeur as di� wat in In die geheim van die dag teruggevind word: 'n bemoeienis met die dualistiese waarneming van dinge (abstrak of konkreet) en 'n poging (sommiges mag dit as 'n Boeddhistiese "werkswyse" beskou, maar dit word nie as sodanig genoem nie) om deur en verby hierdie dualiteit te beweeg; vergelyk: "Ek dobber gelyktydig aan die twee kante van 'n reusagtige afvoerpyp/ waarvan die water in twee rigtings bruis,/ met sy musikale openings op die niet" ("Die onderbroke reis", p 69) en "Waarheid en leuen/ is twee kante van dieselfde opklapbed/ in 'n ewigdurende kajuit./ Ek smag na die ander kant:/ ek wil my lessenaar beskryf van onder,/ ek wil gesigte sien/ van agter" ("'n Halwe -.", p 73). Die surre�le, wat in In die geheim van die dag baie sterk figureer, word ook voorafgeskadu in Die nomadiese oomblik . "Vlugtelinge" berei die leser weer voor op die sterk narratiewe inslag van verskeie gedigte in Geheim.
Vormlik staan die gedigte in In die geheim van die dag o�nskynlik in totale kontras met die eerste twee afdelings van Die nomadiese oomblik , waarin Naud� die sonnetvorm op bykans elke denkbare wyse konstrueer, herkonstrueer en dekonstrueer. Die gedigte in Geheim is "vrye verse" van wisselende lengte (merendeels lang gedigte) waarin die verhalende aspek deurgaans sterk figureer. Dan is daar ook "Klassieke tweespraak" (tussen Horatius en Catullus), 'n dramatiese snit waaroor lesers self moet besluit binne watter "genre" hulle dit wil plaas. Verskeie middele word ingespan om die verse - wat dikwels oor verskeie bladsye strek - te bind: rym, halfrym, en dan veral reekse briljante beelde, dikwels eggo's van mekaar. Die klankvlak en -spel werk fassinerend: dikwels is dit 'n latente laag wat eers met 'n tweede of derde lees werklik na die oppervlak kom.
Wat tematiek betref, kan onder meer jeug- en kinderherinneringe genoem word ("Die towertyd", "Hoe ek my naam gekry het (of: 'n Beknopte relaas van kolonisasie)", besinnings oor verlore liefde en geliefdes ("By die buitelandse persdinee", "Teen die liefde", "Skoonlief en die ondier", "Trane", en dan veral die pragtige "reeks", "Aan 'n kleibeeld, toegedraai in Caroline-papier"). Die prosa-/narratiewe gedigte sluit in "Die grond van die voorvaders", "In een stuk", "Die onbaatsugtige", "Die man wat Livingstone gesien het" en "Die besoeker". Dan is daar die telkens terugkerende besinning oor die paradoks van die "eindelose oomblik" en die versoening van teenstrydige elemente in verskeie gedaantes, oor "[e]lke moment/ [wat] 'n waspop van die daaropvolgende [is], ... elke daaropvolgende die nis/ van 'n gewiekte beeldjie wat nie kan vlieg nie" (p 39). Hierdie spel met en besinning oor die "lyn" wat o�nskynlik dualisties skei, binne momente, tussen sfere en dimensies, tussen bestaan en niebestaan, word tot 'n hoogtepunt gevoer in "Die aard van verstaan" en ook in "Die ewigheid".
Verskeie filosofiese argumente word in die gedigte betrek, en Naud� bewys hom as een van min digters wat 'n bykans perfekte balans tussen filosofie en digkuns kan bereik, 'n versoening tussen twee velde wat Opperman gewaarsku het nie ligtelik vermeng behoort te word nie.
Aansluitend by die dikwels filosofiese "toonaard" kan die aforistiese aard van verskeie gedigte of strofes vermeld word; vergelyk: "'n mens kan altyd die geslagsdele vertrou/ om 'n asembenemende konstruksie op heilige water te laat dryf" (p 19); "Wanneer konformiste iets proe wat heerlik smaak,/ kan jy seker wees hulle is besig om hulself te eet" (p 21).
Daar is talle beelde wat die leser bybly: "Jy sit nou daar soos 'n klipuiltjie uit 'n tempel/ onder die verpletterde trekklaviere van sat gelag" (met 'n veraf eggo van Neruda) (p 24), "Die geraamtes van die oertiere l� weggepak/ in die kalksteen soos virtuele vleuelklaviere" (p 29), en "haar/borskas, daardie bamboeskoutjie sugte/ wat wieg in die bries van 'n eksotiese mark" (p 58), om maar enkeles te noem. In die verhalende verse is daar minder beeldingskrag.
Die surre�le aspek en die "vreemd-maak" van o�nskynlik gewone dinge (reeds gesuggereer deur die voorbladfoto) is in verskeie verse teenwoordig. Talle beelde kan ervaar word deur aan werke van De Chirico (vgl p 45), Magritte en Dali te dink; vergelyk die vyfde strofe en slot van "Teen die liefde", "Tasbaar en ontasbaar" en die volgende twee strofes uit "Trane": "Luisterryk glim sy in haar traneskulp,/ 'n topaas in 'n silwer borsspeldoester,/ die dogter van 'n verdrinkte juwelier;// 'n klokduikboot soos die verlore lantern/ van 'n spoorlose prospekteerder,/ op haar deksel getik dat die vonke spat/ deur die barbaarse tromstokke van die strome" (p 95). Hierdie byeenbring van totaal uiteenlopende aspekte (soos dikwels in Breyten se po�sie aangetref word) sluit weer aan by die poging om 'n dualistiese siening te oorkom; op p 132 lees ons ook: "Selfs die alledaagse word eers merkbaar/ as dit oorgeblaas is met duisternis" en "Die dag het/ self donkerte nodig om lig af te gee".
Nie al die gedigte in hierdie bundel is geslaagd nie. Prosa-/verhalende en uitgesponne gedigte is niks nuuts nie - dink aan die vroe� Paz, die vroe� L�opold Senghor, die po�sie van Raymond Carver en die tweede afdeling van Michel Houellebecq se Le sens du combat, om maar enkele voorbeelde te noem. Ek hou baie van po�sie wat "gekanoniseerde" genres en grense deurbreek, maar 'n digter moet hier sy of haar passies (in meer as een sin van die woord) ken om die gang, spanning en aandag te kan behou en volhou. Interne spanning ontbreek in 'n paar van die langer gedigte, sodat fokus verloor word. "Hoe ek my naam gekry het" verloop glad tot by die strofe "Ja-nee, dis nooit anders nie./ Dis presies wat gebeur het", maar hier word die gang, ritme en spanning verbreek. Op 'n ide�vlak werk "In een stuk" vir my, maar die gedig self is te "los"; so ook "Die besetting". "Die besoeker" is 'n boeiende "spookstorie", maar plaas dit langs "Die grond van die voorvaders" om te sien hoe spanning hier te kort skiet. "Tweerigtingspie�l" herinner aan Wisawa Szymborska se spel met moontlikheid en onmoontlikheid, wees en niewees (byvoorbeeld in 'n gedig soos "The railroad station" uit No end of fun, 1967), maar vertoon hier maar valerig. "Attribute" bevat baie wysheid, maar kom vir my uiteindelik stomp oor. "Die rose" is nie op dieselfde vlak as die beste gedigte in die bundel nie en "Die aktivis" kon maar weggelaat gewees het. Die derde strofe van "Die klere van die armes" (p 84) is skitterend in verskeie opsigte; die res van hierdie lang gedig steek totaal af teen di� strofe.
"Klassieke tweespraak" is reeds vermeld. Talle lesers sal dit heel waarskynlik nie as po�sie ervaar nie, al verwys Horatius na "[d]ie ou wat hierdie gedig skryf" (p 108). (Van die prosagedigte mag ook om dieselfde rede problematies vir po�sielesers wees.) Hier is die geheim dalk om po�sie binne die dialoog, binne die "prosa" te gaan soek (soos wat po�sie binne die prosa van Breyten se Woordwerk gevind word), en daar is wel 'n paar gedeeltes wat as po�sie in die "klassieke sin" ge�nterpreteer kan word. Hier volg Naud� 'n soortgelyke werkswyse as wat Anne Carson in haar vorige digbundel, Men in the Off Hours (2000) doen, veral in die gedig "TV Men: Thucydides in Conversation with Virginia Woolf on the Set of The Peloponnesian War", 'n dramatiese dialoog. Dalk moet Horatius self hier aangehaal word om "Klassieke tweespraak" in perspektief te stel en te "regverdig": "tempora certa modosque, et quod prius ordine verbum est/ posterius facias, praeponens ultima primis,/ invenias etiam disiecti membra poetae" (Satires, I, V, 58-59 en 62) ("Neem die ritme en die metrum weg, en plaas die eerste woord laaste en die laaste eerste; steeds is die verspreide ledemate di� van 'n digter".)
Die po�sie in Geheim is nie "maklike" po�sie nie. Daar is uitstaande, meesterlike gedigte, en dan 'n paar wat ongelyk is of nie op dieselfde vlak staan as die beteres nie. Wat lesers ook al daarvan gaan dink - smaak is immers subjektief - dit is 'n bundel wat die leser gaan dwing om te besin oor die aard en "vorm" van po�sie en dit is in daardie opsig vernuwend op hierdie stadium van die Afrikaanse po�sie. Is dit - soos Schaffer in sy resensie aanvoer - van dieselfde statuur as bundels soos onder meer Nuwe Verse (Van Wyk Louw), Enklaves van die lig (Blum), 'yk' (Breytenbach), Van vergetelheid en van glans (Stockenstr�m) en Lady Anne (Krog), en verdien dit die Hertzogprys? Koop die bundel beslis en besluit self. En: laat die tyd leer.