Wat sou gebeur het as Mandela hierdie koers gekies het? Erkenning van Transkei se onafhanklikheid, al was dit net ’n taktiese skuif om die ANC se stryd vir vryheid te bevorder, sou groot spanning in ANC-geledere, veral onder die bannelinge, veroorsaak het. Die spanning in die ANC kon dalk te groot geraak het om in toom gehou te word. ’n Grootskaalse skeuring kon wel in die beweging plaasgevind het, wat Suid-Afrika in ’n heel ander koers kon stuur as die een wat tussen 1976 en 1990 ingeslaan is.
Vorster het in 1978 bedank. Hy is opgevolg deur PW Botha, wat die Suid-Afrikaanse weerwag in ’n gedugte mag omskep het. Botha het geglo dat Suid-Afrika ’n sogenaamde “totale aanslag” in die gesig gestaar het. Die doel was om die wit bewind te ondermyn en uiteindelik omver te werp. Hierin sou die ANC, wat Botha ook as ’n Sowjet-gelastigde gesien het, ’n belangrike rol vervul.
Botha het vas geglo Mandela was steeds ’n kommunis.  Hy het egter ontvanklik geraak vir die advies van die Nasionale Intelligensiediens dat Mandela besig was om wêreldwyd die belangrikste ikoon van die wêreldwye anti-apartheidstryd te word het en dat dit teenproduktief was om hom in die tronk te hou.
Een manier waarop dit vir die regering makliker gemaak kon word om oor ’n demokrasie te onderhandel, was om die totale aantal stemgeregtigde swart mense te verminder. Teen die vroeë 1980’s was daar reeds 8 miljoen uit die ongeveer 22 miljoen swart mense wat as burgers van sogenaamde onafhanklike state geag is en wie se stemreg as sodanig ontneem is. Vroeg in 1986 het Mandela aan die joernalis Benjamin Pogrund gesê dat hy bereid was om dit te oorweeg om die onafhanklikheid van die Bantoestans te erken. Dit was, soos Pogrund dit stel, “’n ongewone en beduidende siening wat teenstrydig was met dié van die ANC in ballingskap”. Toe Pogrund gevra het of hy dit aan ’n kabinetslid kon oordra, het Mandela ja gesê. 
Mandela het aanvanklik ook inskiklik geblyk te wees oor ’n omstrede kwessie soos minderheidsregte. Net soos die Bantoestan-opsie het die ANC in ballingskap, wat nie sou kopgee oor die kiesstelsel van eerste oor die wenstreep gepaardgaande met die wenner-neem-alles-reël, dit verfoei. Tog het Mandela pas ná sy vrylating gesê dat hy inskiklik was oor al die fundamentele kwessies, insluitend minderheidsregte. 
Ernstige oproer het in 1984 uitgebreek en die onrus het eers tot bedaring gekom toe die regering ’n landswye noodtoestand in 1986 afgekondig het. Derduisende is sonder verhoor aangehou. In sy rampspoedige Rubicon-toespraak, wat hy op 16 Augustus 1985 gelewer het, het Botha die onvoorwaardelike vrylating van Nelson Mandela, wat die fokuspunt van die wêreldwye veldtog teen apartheid geword het, verwerp. Hy het dit laat lyk asof Mandela en sy kamerade in die vroeë 1960’s uitsluitlik deur kommunistiese oortuigings gemotiveer was. Geen gewag is gemaak van griewe wat wyd as gegrond erken is nie en hy het geen bewyse gelewer dat Mandela wel ’n kommunis was nie. Hierdie toespraak en die verwerping van die eis om Mandela vry te laat het die regering se geloofwaardigheid as ’n agent van wesenlike hervorming vernietig.
Mandela het sedert die vroeë 1960’s geweet dat dit onmoontlik was om die wit bewind deur middel van opstand omver te werp en dat wit mense slegs deur onderhandelinge oorreed sou kon word om die mag oor te gee en om in ’n demokratiese stelsel waarin hul regte gewaarborg was, te leef. Ter voorbereiding van sulke onderhandelinge het hy Afrikaans in die tronk aangeleer en die Afrikanergeskiedenis bestudeer. Aan sy Afrikaner-ondervraers in die tronk het hy gesê dat hy ’n ooreenkoms sien tussen die Afrikaner se stryd om vryheid teen ’n oorweldigende oormag tydens die beginjare van die 20ste eeu en die swart stryd om vryheid.
Botha het ’n paar maande tevore ’n beroerte gehad. Volgens alle aanduidings was hy nie meer dieselfde mens as tevore nie. Deur Mandela te ontmoet wou Botha duidelik aan sy kabinet toon dat hy steeds in beheer was.
Botha het nie sy oorspronklike sienings oor die planne vir gewapende opstand wat Mandela in 1960 gesmee het, oorboord gegooi nie. In ’n onderhoud in 1995 het hy gesê Mandela “is deur die kommuniste en internasionale magte hierin aangepor”. Dit blyk of hy wou suggereer dat Mandela deur hierdie magte gemanipuleer was. Hy het die onderhoudvoerder meegedeel dat hy Mandela by twee geleenthede – die eerste keer toe Mandela in die tronk was en die tweede keer toe Mandela hom by sy huis in Wildernis besoek het – teen die gevare van internasionale Marxisme en kommunisme gewaarsku het. 
In Augustus 1989 het die Nasionale Party die algemene verkiesing gewen en De Klerk is tot president verkies. Twee maande later, op 9 November 1989, het die Berlynse Muur geval. De Klerk het later geskryf dat hy dit dadelik as ’n gulde geleentheid beskou het om dit wat hy as ’n gebalanseerde skikking beskou het, met die ANC te onderhandel. Hy het gereken dat die ANC sonder die aansienlike Sowjet-steun wat hy sedert die vroeë 1960’s geniet het, vir ’n geruime tyd van balans af sou wees en daartoe gedwing sou wees om sy eis vir meerderheidsregering aansienlik te wysig.
Toe hy Mandela in Desember 1989 vir die eerste keer ontmoet het, het De Klerk opgemerk dat die insluiting van groepsregte in ’n nuwe grondwet die besorgdheid wat minderhede oor meerderheidsregering ervaar, sou paai. Dit was egter nou ’n heel nuwe situasie en Mandela het nou baie sterker stelling ingeneem. Hy het De Klerk meegedeel dat die ANC nie vir 75 jaar teen apartheid geveg het om ’n verbloemde vorm daarvan te aanvaar nie.  Mandela het geweet dat magsdeling sowel as minderheids- of groepsregte vir die ANC in ballingskap taboe was en dat hulle nie maklik sou toegee oor groepsregte nie.
Vir die uitvoerende vlak het die NP ’n presidensie voorgestel wat uit die leiers van die drie grootste partye en ’n roterende voorsitterskap moes bestaan. Besluite, insluitende die aanstelling van kabinetslede, moes op konsensusgrondslag geneem word.
’n Paar maande nadat die NP ’n referendum gehou het oor die opstel van ’n grondwet, het Colin Eglin later gesê dit was ‘baie stout’ van De Klerk om te beweer dat hy by sy beloftes gehou het. In die referendum, het hy gesê, het De Klerk na die party se September 1991-voorstelle verwys en ‘hulle aangebied terwyl hy sê: Ek vra nie vir ’n blanko tjek nie, ek vra hiervoor’.
Oproer het intussen weer opgevlam en die land was gou in ’n akute staat van onstabiliteit wat ’n hoër dodetal as in die 1980’s tot gevolg gehad het. In die dubbelrol wat hy aanvaar het deur die leiding te neem wat die oorgang betref en deur die Nasionale Party in die onderhandelinge te lei, het De Klerk homself in ’n baie moeilike posisie geplaas.
Gedurende die 1980’s was hy gegrief oor die manier waarop hy en sommige ander ministers op die kantlyn geskuif was toe besprekings oor die staat se reaksie op die oproer gevoer is. Hy het aan Barnard, hoof van die NI gesê: “Ek is van plan om burgerlike regering in sy volle glorie te herstel.” Hy het opgetree asof dit dadelik gedoen kon word.
Mandela se volgehoue bewerings dat regeringsmagte verantwoordelik was vir die meeste van die geweld word nie ondersteun deur Anthea Jeffery se omvattende studie en die hofrekords waarop sy die studie gebaseer het nie.  Daar was ’n sekere betrokkenheid van elemente van die veiligheidsmagte, maar die ANC saam met Inkatha, hoofsaaklik ’n Zoeloe-organisasie, was verantwoordelik vir die meer as 20 000 sterftes wat in die geweld tussen 1984 en 1994 voorgekom het.
In Maart 1992 het die De Klerk-regering ’n referendum onder wit kiesers oor die voortsetting van onderhandelinge gehou. Die regering het kiesers aangespoor om ja te stem as hulle die ANC se eis vir meerderheidsregering verwerp. Tog is dit presies wat dié regering ses maande later aanvaar het.
Afgesien van die vereiste om ’n paar basiese menseregte te erken was daar ’n paar ander geringer kontroles in dít wat basies ’n meerderheidsregeringstelsel behels het. Een daarvan was die nodigheid om by sekere vaag bewoorde beginsels te hou wat geformuleer is deur ’n onverkose liggaam wat die tussentydse grondwet sou opstel. Die ander was die plaasvervanging van parlementêre soewereiniteit deur konstitusionele soewereiniteit.
Selfs die konstitusionele beskerming was beperk omdat die parlementêre meerderheid die finale sê sou hê oor die aanstelling van regters wat op die geregtelike dienskomitee dien en wat aanbevelings na die uitvoerende gesag sou maak. Toe dit die laaste keer getel is, was die lede wat hulle by die ANC skaar dubbel soveel as dié wat hulle nie by die ANC skaar nie.
De Klerk het gepoog om Mandela te laat instem tot ’n stelsel van gedeelde besluitneming in ’n regering van nasionale eenheid wat vir ’n minimum van vyf jaar ingestel sou word, maar hy het dit ferm van die hand gewys. Hy het gesê dat verteenwoordigers van minderheidspartye in die kabinet gedurende die eerste vyf jaar geraadpleeg sou word maar dat die meerderheid die finale sê sou hê.
De Klerk het ook ’n referendum belowe. In Maart 1990 het hy belowe: As die onderhandelinge afgehandel is, sal die grondwetlike voorstelle op ’n grondwetlike wyse onder die kiesers getoets word. Net met hul steun sal ’n nuwe grondwetlike bedeling ingevoer word.  In die referendum wat in Maart 1992 gehou is, is kiesers bloot gevra om die onderhandelingsproses te onderskryf, maar in die veldtog het NP-sprekers dit benadruk dat ’n ja-stem die verwerping van meerderheidsregering verteenwoordig.
Die kiesers het basies nie geweet vir watter soort grondwet hulle stem nie. Meningspeilings ses maande ná die referendum het dit duidelik gemaak dat, soos Lawrence Schlemmer dit gestel het, “wit mense basies ja gestem het omdat hulle die gevolge van ’n nee-stem vir die ekonomie gevrees het, maar hul verbintenis tot die onderhandelinge was weinig meer as dit”. Hy het bygevoeg: “Hulle het basies gestem om [De Klerk] ’n mandaat te gee omdat hulle hom in ’n baie hoë mate vertrou het om hulle nie uit te verkoop nie.’ In skrille kontras hiermee het ’n referendum in Noord-Ierland in 1998 plaasgevind slegs nadat die grondwet onderhandel is.
Die veiligheidsmagte was oorbluf deur De Klerk se skuiwe. Getrou aan die tradisie van militêre ondergeskiktheid aan die gesag van ’n verkose regering het die gewapende magte nie weerstand gebied teen die politieke leierskap nie. ’n Voormalige hoof van die weermag, genl. Constand Viljoen, was egter ’n groot onbekende faktor. Hy was oortuig daarvan dat die ANC steeds ’n revolusionêre agenda nagestreef het en dat De Klerk voor hul eise geswig het.
Hoewel De Klerk en Viljoen vir die grootste deel van hul onderskeie loopbane ’n konserwatiewe politieke uitkyk gedeel het, het hulle mekaar in die onderhandelinge sterk geopponeer. De Klerk het Viljoen se eis verwerp om ’n volkstaat vir die Afrikaners binne die grense van die staat uit te kerf, terwyl Viljoen geglo het De Klerk het uitverkoop.
Dit was Mandela wat die noodsaak ingesien het om Viljoen te betrek en om ’n simboliese toegewing aan hom en sy regse volgelinge te maak. Dit sou die vorm aanneem van ’n artikel in die grondwet wat selfbeskikking aan ’n kulturele groep verleen. Viljoen het ’n politieke party, die Vryheidsfront, gestig wat by die halfmiljoen stemme in die eerste verkiesing gewen het. Toe die parlement vir die eerste keer in ’n vrye Suid-Afrika byeengekom het, het Mandela uit die prosessie getree om Viljoen te gaan groet en vir hom te sê hoe bly hy is dat hulle mekaar kon vind. Viljoen het onlangs aan sy biograaf gesê dat hy spyt is dat Mandela nie vir meer as een termyn as president gedien het nie. As hy sou, sou die Afrikaners vandag beter daaraan toe gewees het. 
Dit sou onwys wees om Botha se waarskuwing aan Mandela oor die kommunistiese invloed in die ANC-alliansie te beskryf as dié van ’n anachronistiese strydros van die Koue Oorlog. ’n Skerpsinnige waarnemer soos Barnard het vroeër vanjaar gesê: “Mandela het die invloed van die SAKP totaal onderskat,” en soos hy opgemerk het, “hulle was geslepe genoeg om te wag tot sy verdwyning voordat hulle hul ystergreep verstewig het”.  Die SAKP veg nog steeds geen verkiesing onder sy eie vaandel nie, maar geniet tans die soort invloed op die kabinet waarvan hulle vroeër maar net kon droom, maar die gehalte van leierskap is by ver minderwaardig teenoor dit wat dit onder Joe Slovo was. Hulle het finansieel afhanklik geraak van Cosatu. R.W. Johnson bestempel die SAKP-leierskap as “’n roofsugtige elite wat die heerskappy voer en Suid-Afrika plunder”. 
Die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge, die oudste en mees gesiene liberale organisasie in Suid-Afrika Africa, het sy bevinding bekendgemaak dat 40% van die kabinet uit lede van die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party bestaan. Nie een kabinetslid het die verslag bevraagteken nie. Die uitvoerende direkteur van die instituut het onlangs ’n rubriek getiteld “So word SA tree vir tree na sosialisme gelei” gepubliseer. 
Geskiedenis behoort ’n mens krities te laat staan teenoor die oortuiging dat meerdere politieke of militêre mag altyd op deurslaggewende wyse die uiteinde van konflikte bepaal. In ’n artikel wat in die uitgawe van 21 November 2013 van die New York Review of Books verskyn het, verwys die bekende fisikus Freeman Dyson na ’n studie wat in die vroeë 1970’s onderneem is oor hoe om die oorlog in Viëtnam waarin die Verenigde State gewikkel was, te beëindig. Die studie is in opdrag van die RAND Corporation gedoen wie se kundiges hulself beskou het as die breinsentrum van die militêre orde in die VSA.
Twee groepe, die een bestaande uit twee ekonome en die ander uit verskeie historici, wat afsonderlik van mekaar gewerk het, het tot totaal uiteenlopende gevolgtrekkings gekom. Die ekonome het besluit dat wat saak maak in ’n stryd om ’n opstand te onderdruk nie ’n simpatieke begrip is van hul stryd nie, “maar eerder ’n beter begrip is van die koste en voordele wat dit vir die groep of indiwidu inhou, en hoe dit bereken word”. Om te parafraseer: As die koste van ’n opstand vir die opstandelinge te duur raak, sal hulle swig en ’n onderdrukkende regime toelaat om te seëvier.
’n Groep historici wat aan die RAND Corporation se projek gewerk het, het met ’n totaal ander antwoord vorendag gekom. Hulle het talle gevalle van insurgensie en asimmetriese oorloë, veral die Franse koloniale oorloë in Algerië en Viëtnam, en die Britse koloniale oorloë in Afrika en Maleisië ondersoek. In ’n studie wat ses volumes beslaan kom hulle tot die gevolgtrekking dat die meeste van die oorloë vyf tot sewe jaar geduur het en beëindig is toe die koloniale owerhede die wilskrag om te bly veg, verloor het. Dit is ’n geweldige belangrike insig maar is nie tot die wêreld se beskikking nie omdat die weermag tot vandag toe nog die historici se verslag stilhou.
Teen die einde van die 1980’s was die Suid-Afrikaanse regering nie desperaat om te begin onderhandel nie. Dit was eerder die val van die Berlynse Muur wat as aansporing vir De Klerk gedien het om ’n skikking met die ANC te bereik terwyl die hoofbron van sy finansiële steun, die Sowjet-unie, besig was om die aftog te blaas. Die veiligheidsmagte was lojaal en bereid om die staat te verdedig. Die sake-elite was besorg maar die oproep uit daardie oord vir ’n bewindsverandering was flou.
Die ekonomie was aan die stagneer weens sanksies, maar daar was nie ’n werklike fiskale krisis nie. Derek Keys, die besturende direkteur van General Mining, wat later die laaste NP-minister van finansies was, het in 2010 gesê: “Vanuit ’n finansiële oogpunt was dit nie in 1990 vir Suid-Afrika nodig om te onderhandel nie, maar die toestand was besig om te verswak … [Die] situasie was ernstig, maar dit was nog nie asof ons oor die afgrond gestort het nie. Die ekonomie kon voortgaan.”  Vyftien jaar tevore het Barend du Plessis, wat deur Keys vervang is, tot dieselfde slotsom gekom.
Nadat De Klerk sy geloof in apartheid in die laat 1980’s laat vaar het, het hy moraliteit ’n sleutelvereiste vir ’n onderhandelde skikking gemaak. In ’n onderhoud wat ek twee maande ná sy monumentale toespraak op 2 Februarie met hom gevoer het, het hy gesê dit sou immoreel wees om aan mag te bly vasklou.  In ’n televisieprogram wat in 2002 uitgesaai is, het hy met Van Zyl Slabbert, voormalige leier van die liberale opposisie, saamgestem dat hy vir ten minste ’n verdere tien jaar aan bewind kon bly. Die grootste probleem wat hy daarmee gehad het was dat “dit van alle moraliteit gestroop sou wees”. 
Die morele sanksies van die Westerse wêreld, veel meer as die ekonomiese sanksies, het die wil om aan mag te bly vasklou van talle lede in die wit gemeenskap gedreineer. Soos Toynbee aangedui het, was hulle nou bereid om, hoe teensinnig ook al, die status van ’n minderheid te aanvaar al was dit onder die gesag van ’n meerderheid wat hulle eens as kultureel minderwaardig beskou het.
Die NP onder De Klerk het ’n sterk begin gemaak in die onderhandelinge, maar het in September 1992 die meeste van sy politieke eise laat vaar in die hoop om ’n stabiele koalisie met die ANC te bewerkstellig. Wit mense het aanvanklik ook die vertroue gehad dat die grondwet hul belange sou beskerm. Sommige waarnemers voer aan dat die onderhandelde ooreenkoms daarop neerkom dat swart mense die politieke mag gewen en wit mense hul eiendom behou het, maar soos wat onlangse verwikkelinge aantoon, gaan die behoud van eiendom in die afwesigheid van politieke mag nie ’n maklike taak wees nie. Mandela was slegs vir een ampstermyn president. Dit is moontlik dat hy in ’n tweede termyn sou kon help om ’n liberale demokrasie te konsolideer deur die groeiende aanslag op eiendomsreg, waarsonder ’n lewendige demokrasie nie moontlik is nie, te verwerp. Die koms van Mandela was te laat en sy vertrek te gou.