Langenhoven se mot en Marx se kersArgieffoto. Die ander motte was dom en dwaas, Maar ék sal vér van die kers af bly; Hier vér uit die skemerte sal ek kyk, Hier vér is dit veilig en kyk is vry. Maar ek hoef nie van éenkant net te kyk – Ek vlieg op dieselfde afstand om, Dan weet ek van álkant hoe hy lyk Om beter te sorg om nie nader te kom. My sirkel is skeef en ingebuig, Maar dáar ook nog, waar ek naaste was, Het daar niks gebeur – ek maak verniet My velling so groot en so vér van die as. Die wieletjie draai ál vinniger om, En die lig en die gloed word ál groter genot: En die vellings word nouer ál rondom die as – En die end van die wiel is die as van die mot. Hierdie bekende gediggie van CJ Langenhoven gaan oor die voorspelbare einde van menige mot wat net nie van die magnetiese aantrekkingskrag van ’n kersvlam kon wegkom nie. Maar in die regte lewe is daar ook motte wat dink dat hulle ’n kersvlam kan ontkom deur wye en slim draaie rondom dit te vlieg. Nou twyfel ek of Langenhoven juis aan Karl Marx gedink het toe hy hierdie gedig geskryf het, maar mens weet nooit! Maar die verhaal is wel van toepassing op die kommunistiese teorie. Karl Marx het treffend gesê dat “die idees van die regeerders, die regerende idees van die samelewing word”. Daarmee het hy bedoel dat die regeerders se idees bepalend vir elke samelewing is, en dat hulle die werklikheid probeer omskep om by hulle beeld daarvan in te pas. In die praktyk doen hulle dit deur wetgewing, regeringsbeleid, belastingbesteding, die staatsmedia, skoolhandboeke – en deur die hele samelewing daarvolgens in te rig. So word die regerende idees uiteindelik die werklikheid as die politici hulle sin kry. Demokrasie is ’n stryd om idees, waar verskillende partye op grond van hulle sentrale idees meeding, en waar die kiesers besluit wie se beleidsidees die meeste gewig dra. Maar in Marxistiese state het regerings verder gegaan. Hulle idees moes die enigste idees word, waar dit verhef is tot ’n soort “staatsgod” wat bykans soos ’n godsdiens gewerk het. Ná 1994 is verwag dat die Grondwet die “regerende” idees in die land was. Maar die ANC het ander planne gehad, en reeds in 1997 by sy groot konferensie in Mafikeng besluit dat sy idees in die land moet “heers”. In die praktyk sou die sentrale staatsideologie wat voortaan sou heers “Transformasie” wees – ’n woord wat nie eens in die Grondwet voorkom nie. Die ANC het terselfdertyd twee uitgesproke doelwitte met “Transformasie” gestel. Die eerste doelstelling was die omvattende herskikking van die staat en samelewing op ’n rassegrondslag volgens die beginsel van demografiese verteenwoordigendheid. So het die party die ruimte geskep vir die ANC se beleid van swart (Afrikaan-) oorheersing op elke vlak van die samelewing. Die tweede doelstelling van transformasie het die party verbind tot die verkryging van politieke beheer oor elke setel van mag. Die beheer waarna gestreef word, is kwalitatief anders as dié van gewone parlementêre partye. Benewens die mag wat deur die stembus verkry is, moet elke magshefboom in die staat ook ingepalm word. Dit geld van die Weermag en Polisie tot by die SABC en elke denkbare instelling in die land. Hierdie besluit oor Transformasie het so vergesog geklink dat niemand hom eintlik veel daaraan gesteur het nie. Dit kon tog nie wees dat die ANC self weer die land deur ’n bepaalde rassegroep wou oorheers nie. Suid-Afrika het dan nou net ’n demokrasie geword, met die ikoniese Nelson Mandela as die versoenende gesig daarvan! Daarbenewens is aanvaar dat hoogs opgeleide en ervare wit mense “onmisbaar” vir die land is, en dat rassebeleid nou tot die verlede behoort. Maar soos Winston Churchill tereg opgemerk het, lees wat politieke leiers sê, en glo dat hulle bedoel wat hulle sê. Namate die land stadig agtergekom het dat die ANC sowaar bedoel wat hulle sê, het mense buite die ANC baie soos Langenhoven se mot begin reageer. Die antwoord was om “Transformasie te bestuur deur jou eie inhoud daaraan te gee” – dit was die verstekstrategie van politieke leiers, sakelui, akademici en joernaliste. Net enkele politici soos Tony Leon, denkers soos John Kane-Berman van die Institute of Race Relations, en die sosioloog Lawrence Schlemmer het gemaan dat ’n nuwe totalitêre rassebestel aan die kom is. Die ANC het sy staatsmag aangewend om uitsluitlike beslag aan die party se eie vertolking van “Transformasie” te gee, en geen ander definisie kon blywend standhou nie. Maar meer as dit, Transformasie het die statuur van ’n amptelike staatsideologie gekry, waarmee niemand mag verskil nie. Enige verskil is dadelik aangeval en gestraf op die brandstapels van die openbare mening. ’n Universiteit probeer ’n raadslid wat diplomaties krities daaroor was, uit die akademiese samelewing verban. Dit het mettertyd normaal en logies geword, en die land het begin aanvaar dat dit nou is hoe dinge werk. So het “Transformasie” uiteindelik begin regeer, deur die “treinspoor” te word waarop die land voortaan sou beweeg – ongeag die gevolge. Dis mislukking van Transformasie is daar vir almal om te sien, van Eskom tot die verval van groot dele van die staat, en die gesukkel van die privaat sektor onder die gewig van ’n onbekostigbare en onwerkbare beleid. Maar niemand durf verskil sonder om die duur prys van politieke verbanning tot “verregs” of pro-apartheid te betaal nie. Die land moet dan maar liewer op almal val. Die stryd om die “Woord” te gebruik, maar die betekenis van Transformasie te versag, duur voort. Daar word gesê Transformasie by universiteite gaan inderwaarheid oor “insluiting”, “tuisvoel” en “behoort”, en nie oor ’n nuwe rasse-eksklusiwiteit nie. Maar in die praktyk word die regeerders se idees met staatsmag afgedwing, regeer dit die samelewing, en is hulle vertolking prakties die enigste wat tel. Die motte vlieg om en om en nader en nader, en kort voor lank is die end van die wiel die as van nog ’n mot. Daarom is die oplossing nie om soos ruimtetuie om die regerende “ideeplaneet” te bly wentel nie, maar om eerder ’n alternatiewe idee te ontwikkel. Nuwe “kersvlamme” is nodig. Die idee wat die toets van die tyd oorleef het, is die woord “vryheid”. Die geskiedenis wys dat vryheid die vlam was wat alle verdrukkende stelsels nog oorwin het, selfs die magtige kommunistiese ryk. Die Grondwet beskou self “vryheid” as norm, saam met gelykheid en menswaardigheid. Vryheid is ondeelbaar, of dit nou persoonlike vryheid, mediavryheid, ekonomiese vryheid, ’n vrye regbank of die vryheid van kultuurgemeenskappe is. Daarom is politieke vryheid sonder kulturele vryheid net vryheid vir die meerderheid. Net so is gelykheid sonder kulturele gelykheid net gelykheid vir die meerderheid en beteken die stroping van ’n kultuurgemeenskap se kulturele bates soos skole en universiteite ’n aanval op hulle vryheid, gelykheid én menswaardigheid.