WysigLees in 'n ander taalHalley se KomeetHalley se Komeet, amptelik 1P/Halley, is die bekendste kortperiodekomeet en is elke 75–76 jaar van die Aarde af sigbaar. Dit is die enigste kortperiodekomeet wat duidelik met die blote oog van die Aarde af gesien kan word en dus die enigste komeet wat die gewone mens twee keer in sy lewe sal sien. Ander komete wat met die blote oog gesien kan word, is dalk helderder en skouspelagtiger, maar kan net een keer in ’n duisend jaar hul verskyning maak.1P/Halley se Komeet
prehistories (waarneming);Edmond Halley (erkenning vir periodieke terugkeer)
Berekening van die wentelbaanWysig
Wentelbaan en oorsprongWysig
Die wentelbaan van Halley (in blou) teen die wentelbane van Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus (in rooi).
’n Orionide-meteoor van Halley se Komeet af tref die lug onder die Melkweg en regs van Venus (die helder kol regs onder).
Halley word geklassifiseer as ’n "periodieke" of "kortperiodekomeet" – een met ’n wentelperiode van 200 jaar of korter. In teenstelling hiermee het "langperiodekomete" wentelperiodes van duisende jare. Periodieke komete het ’n gemiddelde inklinasie van 10º en ’n wentelperiode van net 6,5 jaar, en dus is Halley nie ’n tipiese kortperiodekomeet nie. Die meeste kortperiodekomete (dié met ’n wentelperiode van korter as 20 jaar en ’n inklinasie van 20–30º of minder) word "Jupiterfamilie-komete" genoem en dié soos Halley, met wentelperiodes van tussen 20 en 200 jaar en ’n inklinasie van 0-90º of meer, word "Halleytipe-komete" genoem. Tot in 2013 is net 72 Halleytipe-komete waargeneem teenoor 470 Jupiterfamilie-komete.
Die wentelbane van die Halleytipe-komete dui daarop dat hulle eens langperiodekomete was waarvan die wentelbane deur die swaartekrag van die groot planete versteur is en wat na die binneste deel van die Sonnestelsel gestuur is. As Halley eers ’n langperiodekomeet was, het dit waarskynlik ontstaan in die Oort-wolk, ’n sfeer van komeetagtige voorwerpe, met ’n maksimum afstand van 20 000–50 000 AE. Daarteenoor ontstaan Jupiterfamilie-komete waarskynlik in die Kuiper-gordel, ’n plat skyf ysige afval tussen 30 AE (Neptunus se wentelbaan) en 50 AE van die Son af (in die verstrooide skyf). ’n Ander punt van oorsprong is voorgestel vir die Halleytipe-komete. In 2008 is ’n trans-Neptunus-voorwerp, 2008 KV42, ontdek met ’n retrograde wentelbaan soortgelyk aan Halley s’n. Sy baan strek van net buite dié van Uranus tot twee keer dié van Pluto. Dit kan ’n lid wees van ’n nuwe populasie klein Sonnestelsel-voorwerpe wat as bron dien van Halleytipe-komete.
Halley se Komeet is moontlik al 16 000 tot 200 000 jaar in sy huidige wentelbaan. Ander faktore as swaartekrag kan baie belangrik wees; terwyl Halley in die Son se rigting beweeg, stuur dit strome gas van sy oppervlak af, en dit kan die komeet effens van sy wentelbaan laat afwyk. Hierdie veranderings in sy wentelbaan kan afwykings van vier dae in sy perihelium veroorsaak.
In 1989 het Boris Chirikov en Vitaly Vecheslavov ’n ontleding gedoen van 46 verskynings van Halley se Komeet uit historiese rekords en rekenaarsimulasies. Dit het gewys die dinamika van die komeet was chaoties en onvoorspelbaar oor ’n lang tydperk. Halley kan tot 10 miljoen jaar oud wees. Meer onlangse studies het daarop gedui dat die komeet binne die volgende tienduisende jare kan verdamp of middeldeur breek, of dit kan binne ’n paar honderdduisend jaar uit die Sonnestelsel gewerp word. Waarnemings deur D.W. Hughes het daarop gedui dat die massa van die komeet se kern tydens die laaste 2 000 tot 3 000 omwentelings met 80–90% afgeneem het.
Die Giotto- en die Vega-sending het sterrekundiges hul eerste blik gegee op Halley se oppervlak en struktuur. Nes alle ander komete begin Halley se vlugtige verbindings (dié met ’n lae kookpunt soos water, koolstofmonoksied, koolstofdioksied en ander yse) vanaf die oppervlak van sy kern sublimeer terwyl dit na die Son toe beweeg. Dit bring mee dat die komeet ’n koma of atmosfeer ontwikkel van tot 100 000 km breed. Die verdamping van hierdie vuil ys stel stofdeeltjies vry wat saam met die gas weg van die kern af beweeg. Gasmolekules in die koma absorbeer sonlig en straal dit weer uit teen verskillende golflengtes, ’n verskynsel bekend as fluoressensie, terwyl stofdeeltjies die sonlig versprei. Albei prosesse is daarvoor verantwoordelik dat die koma sigbaar is. Omdat ’n deel van die gasmolekules in die koma deur die Son se ultravioletstraling geïoniseer word, trek die druk van die sonwind, ’n stroom deeltjies wat deur die Son uitgestraal word, die koma se ione in ’n lang stert wat tot verder as 100 miljoen kilometer die ruimte in kan strek. Veranderinge in die vloei van die sonwind kan veroorsaak dat die stert heeltemal wegbreek van die kern af.
Waarnemings van Halley se Komeet wat tussen 22 en 28 September 164 v.C op ’n kleitablet gemaak is, Babilon, Irak. Britse Museum.
Ondanks die grootte van die koma is Halley se kern relatief klein: skaars 15 kilometer lank en 8 km wyd en dik. Sy vorm lyk byna soos dié van ’n grondboontjie. Dit het ’n relatief lae massa (rofweg 2,2×1014 kg) en sy gemiddelde digtheid is sowat 0,6 g/cm3, en dit dui daarop dat dit bestaan uit ’n groot aantal klein stukkies wat losweg bymekaargehou word.
Waarnemings van die koma se helderheid van die Aarde af het sterrekundiges laat voorspel dat Halley se rotasieperiode sowat 7,4 dae is. Foto's wat uit verskillende ruimtetuie geneem is, het ’n periode van 52 uur aangedui. As die onreëlmatigheid van die kern se vorm in ag geneem word, is Halley se rotasie waarskynlik kompleks. Hoewel net 25% van die komeet se oppervlak in besonderhede afgeneem is tydens verbyvlugte, het die foto's ’n uiters wisselvormige topografie onthul met heuwels, berge, riwwe, komme en minstens een krater.
Halley is die aktiefste van alle periodieke komete – ander soos Encke en Holmes se Komeet wys aktiwiteit van een of twee grootteordes swakker. Sy dagkant, die kant wat na die Son wys, is baie aktiewer as die nagkant. Ruimtetuig-waarnemings het gewys gasse wat van die kern af stroom, is 80% water, 17% koolstofmonoksied en 3-4% koolstofdioksied met spore van koolwaterstof, hoewel meer onlangse bronne ’n waarde van 10% vir koolstofmonoksied aangedui het asook spore van metaan en ammoniak. Die stofdeeltjies is algmene stof wat in die buitenste Sonnestelsel voorkom en kieselsuursoute, soos dié wat in aardrots gevind word.
Giotto het die eerste bewyse gelewer ter ondersteuning van Fred Whipple se "vuil sneeubal"-teorie; Whipple het gemeen komete is ysvoorwerpe wat deur die Son verhit word namate dit nader aan die binneste Sonnestelsel beweeg, en dit veroorsaak dat ys op die oppervlak sublimeer (direk van ’n soliede stof in ’n gas verander) en dat strome vlugtige materiaal uitwaarts beweeg en die koma vorm. Giotto het bewys dié model is in breë trekke korrek, hoewel met wysigings. Halley se albedo is byvoorbeeld sowat 4%, wat beteken dit weerkaats net 4% van die sonlig wat daarop val; omtrent wat ’n mens van steenkool verwag. Hoewel dit dus helder wit van die Aarde af lyk, is Halley se Komeet eintlik pikswart. Die oppervlaktemperatuur van verdampende "vuil ys" wissel van 170 K (−103 °C) by ’n hoër albedo tot 220 K (−53 °C) by ’n lae albedo; Vega 1 het gevind Halley se oppervlaktemperatuur is in die omgewing van 300–400 K (30–130 °C). Dit dui daarop dat slegs 10% van Halley se oppervlak aktief is en dat groot dele daarvan bedek word deur ’n laag donker stof, wat hitte behou. Hierdie waarnemings dui daarop dat Halley inderwaarheid hoofsaaklik uit nie-vlugtige materiale bestaan, en dus eerder soos ’n "sneeuerige stofbal" lyk as ’n "vuil sneeubal".
Danksy berekenings kon Halley se vroeëre verskynings in historiese rekords gevind word. Die volgende tabel gee die name aan vir elke verskyning van die komeet van 240 v.C. af toe dit die eerste keer aangeteken is. "1P/1982 U1, 1986 III, 1982i" dui byvoorbeeld daarop dat vir die perihelium in 1986, Halley die eerste bekende periodieke komeet is (1P) en dit is die eerste keer gesien in die "halfmaand" U (die eerste helfte van November) in 1982 (dit gee 1P/1982 U1); dit was die derde komeet verby perihelium in 1986 (1986 III), en die negende komeet wat in 1982 gesien is (voorlopige naam 1982i). Die perihelium-datums van elke verskyning word aangegee. Die volgende perihelium-datum is by benadering. Die perihelium-datums 1607 en later is in die Gregoriaanse kalender en die datums 1531 en vroeër in die Juliaanse kalender.
1P/−239 K1, −239 (25 Mei 240 v.C.)
1P/−163 U1, −163 (12 November 164 v.C.)
1P/−86 Q1, −86 (6 Augustus 87 v.C.)
1P/−11 Q1, −11 (10 Oktober 12 v.C.)
1P/66 B1, 66 (25 Januarie 66 n.C.)
1P/141 F1, 141 (22 Maart 141)
1P/218 H1, 218 (17 Mei 218)
1P/374 E1, 374 (16 Februarie 374)
1P/451 L1, 451 (28 Junie 451)
1P/607 H1, 607 (15 Maart 607)
1P/684 R1, 684 (2 Oktober 684)
1P/760 K1, 760 (20 Mei 760)
1P/837 F1, 837 (28 Februarie 837)
1P/912 J1, 912 (18 Julie 912)
1P/1066 G1, 1066 (20 Maart 1066)
1P/1301 R1, 1301 (25 Oktober 1301)
1P/1456 K1, 1456 (9 Junie 1456)
1P/1531 P1, 1531 (26 Augustus 1531)
1P/1607 S1, 1607 (27 Oktober 1607)
1P/1758 Y1, 1759 I (13 Maart 1759, deur Halley voorspel)
1P/1982 U1, 1986 III, 1982i (9 Februarie 1986)
Volgende perihelium voorspel vir 28 Julie 2061
↑ 1,0 1,1 Donald K. Yeomans. “Horizon Online Ephemeris System”. California Institute of Technology, Jet Propulsion Laboratory. URL besoek op 8 September 2006.
↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 “JPL Small-Body Database Browser: 1P/Halley”. Jet Propulsion Laboratory: 11 Januarie 1994. URL besoek op 13 Oktober 2008.
↑ G. W. Kronk. “1P/Halley”. cometography.com. URL besoek op 13 Oktober 2008.
↑ 4,0 4,1 4,2 M. Delehanty. “Comets, awesome celestial objects”. AstronomyToday. URL besoek op 15 Maart 2007.
↑ O. Ajiki en R. Baalke. “Orbit Diagram (Java) of 1P/Halley”. Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics. URL besoek op 1 August 2008.
↑ 6,0 6,1 6,2 D.A. Mendis (1988). “A Postencounter view of comets”. Annual Review of Astronomy and Astrophysics 26 (1): 11–49. DOI:10.1146/annurev.aa.26.090188.000303.
↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 H.U. Keller, D. Britt, B.J. Buratti, N. Thomas (2005). “In Situ Observations of Cometary Nuclei”, In M. Festou, H.U. Keller en H.A. Weaver: Comets II (pdf), University of Arizona Press. p. 211–222. ISBN 978-0-8165-2450-1. ↑ “Halley”. Merriam–Webster Online. URL besoek op 21 Desember 2009.
↑ "New York Times Science Q&A", The New York Times, 14 Mei 1985. URL besoek op 9 Januarie 2011.
↑ Lancaster-Brown p. 35
↑ 12,0 12,1 Lancaster-Brown p. 76
↑ Lancaster-Brown p. 78
↑ Lancaster-Brown p. 86
↑ Lancaster-Brown pp. 84–85
↑ Sagan and Druyan p. 74
↑ Lancaster-Brown p. 80
↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 D. W. Hughes et al. (1987). “The History of Halley's Comet”. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, series A 323 (1572): 349–367. DOI:10.1098/rsta.1987.0091.
↑ S. Brodetsky, "Astronomy in the Babylonian Talmud", Jewish Review, 1911, p. 60.
↑ Tractate Horioth page 10a
↑ J. D. Rayner (1998). A Jewish Understanding of the World. Berghahn Books. p. 108–111. ISBN 1-57181-973-8. ↑ D. K. Yeomans, J. Rahe and R. S. Freitag (1986). “The History of Comet Halley”. Journal of the Royal Astronomical Society of Canada 80.
↑ S. Nakano (2001). “OAA computing sectioncircular”. Oriental Astronomical Association. URL besoek op 15 Mei 2007.
↑ “NEO Close-Approaches Between 1900 and 2200”. NASA/JPL Near-Earth Object Program. URL besoek op 5 Februarie 2008.
↑ “Meteor Streams”. Jet Propulsion Laboratory. URL besoek op 15 Maart 2007.
↑ Umasankar Mitra (1987). “An Investigation Into the Association Between Eta-Aquarid Meteor Shower and Halley's Comet”. Bulletin of the Astronomical Society of India 15: 23.
↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 D.C. Jewitt (2002). “From Kuiper Belt Object to Cometary Nucleus: The Missing Ultrared Matter”. The Astronomical 123 (2): 1039–49. DOI:10.1086/338692.
↑ B. Gladman et al. (2009). “Discovery of the first retrograde transneptunian object”. The Astrophysical Journal 697 (2): L91–L94. DOI:10.1088/0004-637X/697/2/L91.
↑ 30,0 30,1 D. I. Olsson-Steel (1987). “The dynamical lifetime of comet P/Halley”. Astronomy and Astrophysics 187 (1–2): 909–912.
↑ D. K. Yeomans, P. W. Chodas, G. Sitarski, S. Szutowicz, and M. Królikowska. “Cometary Orbit Determination and Nongravitational Forces”, Comets II. University of Arizona Press. p. 137–151. ISBN 978-0-8165-2450-1. ↑ B.V. Chirikov and V.V. Vecheslavov (1989). “Chaotic dynamics of comet Halley” (PDF). Astronomy and Astrophysics 221: 146–154.
↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 J. C. Brandt. “McGraw−Hill AccessScience: Halley's Comet”. McGraw-Hill. URL besoek op 27 November 2009.
↑ 34,0 34,1 “What Have We Learned About Halley's Comet?”. Astronomical Society of the Pacific (No. 6 – Herfs 1986): 1986. URL besoek op 16 Desember 2008.
↑ J. Crovisier, T. Encrenaz (2000). Comet Science (pdf), Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-64591-1. ↑ G. Cevolani, G. Bortolotti and A. Hajduk (1987). “Halley, comet's mass loss and age”. Il Nuovo Cimento C 10 (5): 587–591. DOI:10.1007/BF02507255.
↑ R. Z. Sagdeev, P. E. Elyasberg, V. I. Moroz. (1988). “Is the nucleus of Comet Halley a low density body?”. Nature 331 (6153): 240–242. DOI:10.1038/331240a0.
↑ T.N. Woods, P.D. Feldman, K.F. Dymond, D.J. Sahnow (1986). “Rocket ultraviolet spectroscopy of comet Halley and abundance of carbon monoxide and carbon”. Nature 324 (6096): 436–438. DOI:10.1038/324436a0.
↑ C. Chyba and C. Sagan (1987). “Infrared emission by organic grains in the coma of comet Halley”. Nature 330 (6146): 350–353. DOI:10.1038/330350a0.
↑ “Giotto:Halley”. esa: 2006. URL besoek op 5 December 2009.
↑ H.A. Weaver et al. (1997). “The Activity and Size of the Nucleus of Comet Hale–Bopp (C/1995 O1)”. Science 275 (5308): 1900–1904. DOI:10.1126/science.275.5308.1900.
↑ “Voyages to Comets”. NASA: 2005. URL besoek op 5 Desember 2009.
↑ “Comet names and designations”. International Comet Quarterly. URL besoek op 20 Januarie 2011.
↑ B.G. Marsden, G.V. Williams (1996). “Catalogue of Cometary Orbits 1996. 11de uitg.”. Catalogue of Cometary Orbits.
↑ J. L. Brady (1982). “Halley's Comet AD 1986 to 2647 BC”. Journal of the British Astronomical Association 92: 209.
P. Lancaster-Brown (1985). Halley & His Comet. Blandford Press. ISBN 0-7137-1447-6. C. Sagan en A. Druyan (1985). Comet. Random House. ISBN 0-394-54908-2. Eksterne skakelsWysig
Opsomming van komete
Halley se kern deur Giotto (ESA-skakel)
’n Kort geskiedenis van Halley (Ian Ridpath)
Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Halley se Komeet.
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Halley_se_Komeet&oldid=1416128"
Laas gewysig op 26 Januarie 2016 om 02:29