Pas kunstefeeste sensuur toe deur nie vir Steve te nooi nie?Steve Hofmeyr. Foto: Burger Meyer/Maroela Media Pas kunstefeeste sensuur toe deur Steve Hofmeyr vanjaar nie te nooi om daar te kom optree nie, of het hulle eintlik nie ŉ keuse nie, vra Retha Green*. Sensuur in Suid-Afrika is ŉ lelike ding met ’n lelike geskiedenis. Dit bring beelde terug van toe die regering nog besluit het wat jy mag sê en wat jy mag luister. ŉ Mens dink aan dik kepe gekerf in langspeelplate om te keer dat radiostasies dalk per ongeluk ŉ snit speel wat kan aanstoot gee, of toe regeringsamptenare sonder verdoeseling vir koerante voorgeskryf het waaroor hulle mag skryf en waaroor nie. Baie dinge het verander sedert die dae toe die sensuur-skêr in die owerhede se regterhand was. In die wetboeke het Suid-Afrika nou van die mees liberale wette in die wêreld wanneer dit kom by vryheid van spraak. Die Grondwet waarborg die vryheid van uitdrukking, met spesifieke verwysing na “kunstige kreatiwiteit”. Maar hierdie reg, bepaal die Grondwet, sluit nie haatspraak in wat gegrond is op ras, etnisiteit, geslag of godsdiens en aanstigting tot geweld nie. Steve Hofmeyr se groot val van reuse-trekpleister tot banneling by die kunstefeeste het in ŉ groot mate begin toe hy verlede jaar “Die Stem” op die verhoog van die Innibos-kunstefees in Nelspruit gesing het. Dit sal seker moeilik in ŉ hof betoog kan word dat Hofmeyr hom skuldig gemaak het aan haatspraak deur “Die Stem” te sing, want die lied – ’n toonsetting van CJ Langenhoven se gedig – bevat nie enige elemente wat rassisties is of mense tot geweld kan oorhaal nie. Dit verskil in daardie opsig van die situasie toe Julius Malema in 2011, toe nog leier van die ANC se Jeugliga, in die hooggeregshof skuldig bevind is aan haatspraak vir uiting van die woorde “skiet die boer”. Woorde is gevaarlike wapens, het regter Collin Lamont destyds in sy uitspraak in dié saak gesê, omdat woorde tot volksmoord kan lei. Lamont het dit egter nie net tot semantiek beperk nie, maar ook die effek wat die woorde op ŉ groep of gemeenskap kan hê in ag geneem in sy bepaling of Malema skuldig was of nie. Dit is juis hierdie effek wat in gedagte gehou moet word wanneer dit kom by die besluit om Hofmeyr ŉ mikrofoon te gee of nie. Toe Hofmeyr verlede jaar “Die Stem” op Innibos-kunstefees gesing het, het die lied vir seker ŉ baie indrukwekkende effek gehad. Die gehoor, sowat 45 000 mense sterk, het uit volle bors saamgesing. Na die tyd was daar ŉ gejuig en gefluit. Hofmeyr het duidelik ŉ aar raakgeboor. Hofmeyr het toe gesê hy sal “Die Stem” meer en meer sing en mense aangemoedig om dit ook te sing omdat dit wettig was en nie haatspraak bevat nie. Homeyr het met sy suksesvolle Toeka-albums, waarop hy ou Afrikaanse liedjies weer opgeneem het, lankal besef dat nostalgie in Suid-Afrika ’n goeie verkoper is. En vir seker is “Die Stem” by uitstek ’n voorbeeld van nostalgie. Het baie van ons nie immers nog op aandag in die skoolsaal gestaan het om dit net na die skoollied uit volle bors te sing nie? Anders as met “Suikerbossie” raak “Die Stem” egter baie meer as net nostalgiese snare aan. Dit is lankal nie meer net Langenhoven se mooi woorde wat in 1921 deur ML de Villiers getoonset is nie, maar was inderdaad die amptelike Volkslied van Suid-Afrika van 1957 tot 1994. Om dit los te maak van die apartheidsregering is daarom bykans onmoontlik en dit is hiervoor wat Hofmeyr ná Innibos deurgeloop het. Hy is onder meer in die media van naïwiteit beskuldig en die saak het selfs in die parlement gaan draai toe die EFF betoog het dat die oorblywende stukkie van “Die Stem”, soos vervat in die huidige volkslied, geskrap moet word. ’n Mens kan nie Hofmeyr se sing van “Die Stem” in isolasie sien nie. Hy is nie meer net ŉ “Pampoen”-sanger met ŉ liefde vir nostalgie nie, maar het inderdaad in die afgelope paar jaar sy lyf al meer aktivisties begin hou. Sy uitsprake op sosiale media het al telkemale reaksie uitgelok. ’n Paar maande na die “Die Stem”-petalje het hy op Twitter gesê dat swart mense die argitekte van apartheid is. Die gort was weer gaar. Vir kunstefeeste is die hele tameletjie ekstra taai. Hofmeyr se optredes was inderdaad nog altyd baie gewild en na die aankondigings deur die KKNK en Innibos dat die sanger in 2015 nie daar sal kom optree nie, het sy aanhangers onder meer op Facebook met drukgroepe begin dat hulle die feeste gaan boikot. Dit lyk of hulle nie die enigstes gaan wees nie – in ŉ ironiese kinkel het die ANC in Mpumalanga ook aangedui dat hulle Innibos vanjaar wil boikot. Deur Hofmeyr nie te nooi nie, is daar sekerlik nie sprake van sensuur soos die destydse skending van plate nie. Hulle nooi hom net nie. Hulle nooi baie kunstenaars nie. ‘n Mens kan weer Lamont se betoog in die Malema-uitspraak nader trek toe die regter ook verwys het na die plek waar ŉ lied gesing word. Malema se “Shoot the boer” het sy wortels as ŉ krygslied wat tipies deur soldate gesing sou word na ‘n veldslag. Dit het, in hierdie scenario, ŉ ander karakter as wanneer dit by ‘n politieke saamtrek gesing word. Afrikaans behoort nie net tot ŉ groep mense wat nostalgies oor “Die Stem” is nie. Vir baie Afrikaanssprekendes is “Die Stem” inderdaad ’n simbool van jare se onderdrukking en kan die effek daarvan op hulle heel anders wees. Wat kunstefeeste glad nie kan bekostig nie, is om gesien te word as ŉ bymekaarkomplek vir mense wat ŉ spesifieke politieke ideologie aanhang. ’n Groot skare wat luidkeels die volkslied van die apartheidsbestel uitbasuin met ŉ onderstroming van verlange na “goeie ou dae” is op sy beste ŉ bemarkingsnagmerrie. Kunstefeeste is afhanklik van die ondersteuning van die gemeenskap waarbinne hulle gehou word en hierdie ondersteuning sluit meer as net finansiële hulp en infrastruktuur in. Dit vereis goeie verhoudinge, want lank nadat elke feesganger en kunstenaar huis toe is, moet daar ŉ gemoedelikheid met plaaslike en nasionale leiers en bestuurders wees om weer oor die volgende jaar se fees te begin onderhandel. Dat dit ŉ simbiotiese verhouding is, is ook waar, want die groot kunstefeeste vul jaarliks die geldkoffers van die ganse omgewing waar hulle gehou word. Op die ou einde moet kunstefeeste ŉ ruimte bied waar verskillende kunsvorme kan gedy. Onderliggend hieraan lê ŉ verdraagsaamheid vir mense wat anders mag dink as jyself. En dit is hierdie gees wat kunstefeeste behoort te koester en bevorder. * Retha Green, nie haar regte naam nie, is ‘n vryskut-skrywer en samesteller van ŉ musiek-radioprogram.