NNER water,” sing David Kramer guitig oor die Karoo van die gryse verlede, “hierrie hele droë wêreld onner water, glo vir my.” En hy het natuurlik reg. Daar was ’n tyd toe sowat twee derdes van die huidige Suid-Afrikaanse landoppervlak bedek was deur ’n moerassige binnelandse meer waarin allerhande anderwêreldse kreature in die tropiese swoelte rondgeskarrel het.
Magtige ysriviere... die naam daaroor is eintlik gletsers (uit die Nederlandse gletsjer, afgelei van die Switsers-Duitse woord Gletscher, met sy oorsprong in die Latynse woord vir ys, naamlik glacies). Hier en elders ter wêreld het gletsers in die gang van die aardse geskiedenis hul kennelike deel gedoen om berge te laat verbrokkel en valleie uit te kerf.
Wat meer sê, gletsers word steeds in die poolstreke en kol-kol elders op aarde gevind, maar ons planeet is gelukkig vandag ’n goeie entjie warmer as in daardie ystydperk toe die Karoo soos Antarktika gelyk het.
Soos riviere loop baie gletsers in die see, waar die ys aan hul voorpunt afkalwe en in die water wegdryf.
BO: Dit is wel in ’n ander klas as Antarktika se Lambert, maar ook die Malaspina-gletser in Suidoos-Alaska is so groot dat die volle­dige gletser slegs uit die ruimte gesien kan word. Die uitwaai­erende Malaspina, wat nagenoeg 65 km breed is en sowat 45 km ver strek, word as die klassieke voorbeeld van ’n Piëmont-gletser beskou. Piëmont-gletsers is dal-gletsers (kyk ondertoe in hierdie artikel) wat vanuit ’n bergreeks oor ’n breë, plat laagte daaronder uitsprei.
DIE vraag kan wel gestel word waarom gletsers nou eintlik beweeg. Hulle bestaan immers uit sneeu wat tot verdigte ys verhard het, en ys is mos ’n vaste stof, nie ’n vloeistof soos water nie. Die waarheid is dat gletser-ys glad nie so vas is as, sê, die rotse in die berge nie, maar oor ’n sekere plastisiteit beskik wat groot massas daarvan uiters stadig onder swaartekrag kan laat meegee.
As ons hierdie verskynsel van nader beskou, vind ons ewenwel dat daar verskeie faktore is wat ’n rol in die ys se beweging speel. Vir eers word die ys diep binne en onder in die gletser saamgepers deur die massa van die ys en die firn (korrelsneeu) daarbo.
Waaroor daar blykbaar egter eenstemmigheid is, is dat ’n ruit wat lank genoeg bewaar word, hetsy ’n goeie klompie eeue of baie mil­joene jare lank, as ’n rigiede plas van glas op die vloer kan eindig!
Ligging is nietemin blykbaar nie die enigste faktor wat gletservorming moontlik maak nie. Volgens een wyd aanvaarde teorie is die periodieke ystydperke, met betreklik ysvrye tydperke tussenin, wat die aarde in sy geskiedenis belewe het, deur siklusse in ons planeet se rotasie om sy eie as en sy omwenteling om die son veroorsaak.
Wisselinge in die skuinste van die aarde se as op sy wentelbaan en die vorm van die wentelbaan self werk op mekaar in, met die gevolg dat ons wêreld in sekere gebiede uiteenlopende hoeveelhede seisoenale sonskyn ontvang. Hierdie veranderings in seisoenale intensiteit kan ’n uitwerking op seestrome hê waardeur die klimaat uiteindelik beïnvloed word.
’n Voldoende neerslag of aanvulling, hetsy in die vorm van sneeuval, ysreën, sneeustortings of sneeu wat deur die wind soheentoe gewaai is, is belangrik vir die behoud van ’n gletser.
In gebiede soos Antarktika, waar die lae temperature ideaal vir die aanwassing van gletsers is, groei hulle in die reël baie stadig as gevolg van die karige neerslag.
GLETSERS het, soos ons vroeër in hierdie artikel gesien het, ’n dramatiese uitwerking op die omgewing waaroor hulle beweeg. Dit is omdat hulle die onderliggende en aangrensende landskap radikaal vervorm, sowel deur erosie as deur afsetting.
’n Hele dal of laagte kan deur die berge oopgeskraap word deurdat rotse en grond deur abrasie (verwering) weggeskuur en groot rotsblokke en puin eenvoudig opgeraap en met brute krag verskuif word. Die gletser voer die grond en klippe met hom saam, byna soos ’n voerband, en smyt dit onderweg aan die kante uit, of deponeer dit aan die voorpunt (snoet) van die gletser.
’n Drumlin is ’n lang heuwel in die vorm van ’n walvis met sy stomp kant gerig in die rigting van waar die gletser beweeg. Daar word gereken dat dit ’n golfvorm is, soortgelyk aan die sandriffels op die bodem van ’n waterstroom, maar wetenskaplikes is dit nie eens oor presies wat dit veroorsaak nie.
Gletser-terugwyking en -smelting word vanselfsprekend deur ’n verhoging in die temperatuur veroorsaak—soos met die wisseling van die seisoene wanneer die somer nader kom.
Tog het gletsers oor die afgelope sestig tot honderd jaar wêreldwyd begin neig om in elk geval te retireer, buiten en behalwe vanweë die gewone seisoenale temperatuurverhogings. Dit geld veral vir dal-getsers, wat in die reël kleiner is en makliker terugwyk. Of dit die gevolg is van ’n voorspelbare klimaatsverandering, of weens die impak van menslike bedrywighede op die aarde se klimaat, moet nog gesien word.
BO: ’n Groot deel van die Muir-gletser in Alaska het reeds weggesmelt, soos afgelei kan word van hierdie twee foto’s wat meer as sestig jaar ná mekaar geneem is. Links is soos die glet­ser gelyk het toe dit in Augustus 1941 deur die gevierde glasio­loog (gletserkundige) William O. Field afgeneem is. Regs is ’n foto wat die geoloog Bruce F. Molnia van die Amerikaanse regeringsliggaam U.S. Geological Survey in Augustus 2004 op nagenoeg dieselfde plek geneem het.
Al hierdie faktore saam staan bekend as ablasie. Dit vernietig die gletser aan sy voorpunt. Hy kry dit letterlik op sy snoet.