Land benede seespieël - Wikipedia
Land benede seespieël
Ons is gewoond om aan "land" te dink as droë grond wat hoër as die see lê en dus afstrek tot by die seespieël. Laasgenoemde is die erosievlak tot waar die riviere vloei. Op hierdie hoogte verloor hulle hul krag om die landoppervlak verder deur erosie te verlaag. Die seespieël is egter nie 'n vaste punt nie, en alle geoloë weet dat die punt waar die land en see ontmoet, heel dikwels verskuif. As die land tot benede seespieël daal, of as die oppervlak van die see hoër as die land styg -soos dwarsoor die wêreld gebeur het met die smelt van die groot yslae wat gedurende die Pleistoseen (d.w.s. die Epog) gevorm is -sal die see die riviervalleie en laagliggende gedeeltes van die land oorstroom.
Waterbron onder die aardoppervlak
Op 'n paar plekke in die wêreld is daar egter gebiede wat benede seespieël lê en tog droë land bly. Die see kan hierdie holtes nie bereik nie, aangesien geen riviervalleie hulle met die see verbind nie. Die meeste van hierdie holtes of terreininsinking is deur tektoniese bewegings veroorsaak, wat die geologiese prosesse van plooiing en verskuiwing beteken. Dit is waarom die meeste terreininsinkings in die dele van die wêreld geleë is wat deur die laaste groot periode van bergvorming gedurende die Tersiêre Periode beïnvloed is. Die mees algemene soort terreininsinking is die smal, verlengde kom wat gevorm word deurdat land afsak wanneer 'n breuk (verskuiwing) in die aardkors voorkom. Dit word 'n sinkdal of skeurvallei genoem. Laasgenoem-de kan egter ook andersom ontstaan wanneer twee groot blokberge opgestoot en 'n smaI kom tussen hulle gelaat word. As hierdie komme eers gevorm is, word hulle diepste deel 'n plaaslike erosievlak waarheen riviere vloei. Tot watter mate die kom met of water of alluvium (neerslae) gevul word, hang baie af van die klimaat en van die grootte van die riviere.
'n Baie goeie voorbeeld hiervan is die groot Oos-Afrikaanse Sinkdal, 'n ontsaglike skeur van noord na suid deur Palestina en Oos¬Afrika, van die Jordaan tot by die Malawi-meer. 'n Deel van die Sinkdal bestaan uit mere. Die vlak van een van hierdie mere, die Tanganjika-meer, is tans sowat 770 m bo seespieël, maar die bodem van die meer op sy diepste punt is 665 m benede seespieël, sodat sy totale diepte dus I 435 m is. Ander dele van die Oos-Afrikaanse Sinkdal is reeds opgevul met alluvium, en nog 'n gedeelte is deur die see ingeneem, te wete die Rooi See en die Golf van Akaba. Die gedeelte van die Sinkdal waar die oorspronklike eienskappe die beste behoue gebly het: lê in Israel en Jordanië en vorm die Jordaanvallei en die Dooie See. Dat 'n groot deel van die Sinkdal hier nog deur water nog deur alluvium gevul is, kan heel waarskynlik toegeskryf word aan die droë klimaat van die gebied, want die hoeveelheid water wat die bodem van hierdie insinking, die Dooie See, binnevloei, word presies gebalanseer deur die hoeveelheid water wat daaruit verdamp. Al die belangrike terreininsinkings wat hieronder genoem word, lê in baie droë dele van die wêreld, met 'n gemiddelde jaarlikse reënval van minder as 250 mm en 'n hoë verdampingstempo. In streke met 'n hoër reënval of minder verdamping is die insinkings reeds met water gevul.
1 Die insinking van die Jordaanvallei
2 Die vorming van die Kaspiese See
3 Die Baikal-meer
4 Die Doodsvallei
Die insinking van die Jordaanvallei
Die Jordaanrivier ontspring in die berge van Libanon en vloei suid-waarts na die groot Oos-Afrikaanse Sinkdal. Die deel van die skeur wat benede seespieël lê, begin in die omgewing van die See van Gali¬lea (die See van Tiberias of die See van Gennesaret, soos dit in die Bybel genoem word) en eindig by die Dooie See. Hierdie deel van die vallei staan bekend as El Ghor. In die suide word dit van die Golf van Akaba, die voortsetting van die Sinkdal wat deur die see ingeneem is, geskei deur 'n lae landtrap in die bodem van die vallei. Die kleiner takriviere wat in die skeur invloei, is vir 'n groot ge¬deelte van die jaar droog, en die enigste standhoudende rivier is die 10rdaan. Omdat die klimaat warm en droog is, vind verdamping uit die twee mere baie vinnig plaas. Die See van Galilea lê 209 m benede seespieël en sy water vloei na die Dooie See. Die huidige water¬vlak van die Dooie See is 394 m benede seespieël, en dit is dus die bodem van die insinking. Die meer is egter meer as 420 m diep, so¬
dat die bodem van die sinkdal in werklikheid meer as 800 m benede seespieël is. Die water wat die Dooie See binnevloei, verdamp so vinnig dat die hoeveelheid water wat elke jaar verdamp, gelyk staan aan die hoeveelheid wat ontvang word; die waterstand of die grootte van die meer verander dus nie juis nie. Die minerale wat in die waters van die Jordaan deur die verwering van rotse opgelos het, word egter agtergelaat, en die Dooie See is dus baie sout. Tans bevat die water omtrent 25 persent minerale in oplossing, hoofsaaklik in die vorm van natriumchloried (gewone tafelsout), kaliumchloried, mag¬nesiumsoute en sekere oplosbare bromides. Die hoe soutgehalte is verantwoordelik daarvoor dat geen plante-of dierelewe in die waters van die Dooie See aangetref word nie. Die gemiddelde soutgehalte van die oseane is slegs omtrent 2,5 persent, of een-tiende van die van die Dooie See.
Die vorming van die Kaspiese See
Die Kaspiese See se geskiedenis is effens anders as die van die ander terreininsinkings van die aarde wat reeds beskryf is. Hierdie insink¬ing was vroeër deel van 'n groot oseaan wat gedurende die Krytperiode oor 'n groot gedeelte van Europa, Noord-Afrika en die Midde¬Ooste gestrek het. In Suid-en Oos-Europa het hierdie oseaan nog tot in die middel van die Tersiêr (d.w.s. die Miosene Epog) bestaan, maar toe het die vorming van die Kaukasus en die reekse van Turkye en Iran as deel van die Alpynse orogenese (bergvorming) begin, en is die oseaan geleidelik verdeel. Aangesien die land oral opgestoot het, is 'n groot binnelandse dreineringskom geskep, wat die huidige Swart See, die Kaspiese See en die Aralmeer insluit. Dit word aangeneem dat die Kaspiese See finaal in prehistoriese tye afgesluit is, voor yslae van die Kwaternêr van Noord-Europa teruggetrek en 'n baie droë klimaatstoestand in Sentraal-Asië ontstaan het. As dit die geval was, is die vlak van die Kaspiese See 'n aanduiding van die hoeveelheid verdamping wat plaasgevind het. Die watervlak het met meer as 11m gedaal sedert 1306, en dit lyk asof die daling gedurende die afgelope jare toegeneem het, naamlik meer as 2 m sedert 1929. Die huidige oppervlakte van die Kaspiese See is sowat 393 000 km 2 en die watervlak staan op omtrent -27 m. Die watervlak (en dus ook die oppervlakte) wissel egter na gelang van die seisoene. In die noorde, waar die Wolga-en die Oeralrivier in die Kaspiese See loop, is die water baie vlak en redelik vars. Hierdie deel van die meer is elke winter bevrore. In die ooste en suide is die klimaat warmer en droër, sodat verdamping 'n belangrike faktor is, en hierdie· deel van die Kaspiese See het 'n hoër soutgehalte. Die diepste deel van die see is die suidelike kom, waar dieptes van tot 960 m gemeet.
Die Baikal-meer in Siberie is die grootste varswatermeer in die wêreld (oppervlakte: 31 500 km 2). Dit is ook die diepste meer in die wêreld, met 'n maksimum-diepte van 1 620-1 740 m. Dit is 'n voorbeeld van hoe 'n tipiese sinkdal in 'n gematigde klimaat met water gevul raak as daar nie genoeg verdamping plaasvind om die invloei van water in die kom te balanseer nie. Die Baikal-meer is in 'n diep sinkdal geleë, en hoewel die bodem op omtrent -1 260 m lê, het die invloeiing van riviere die kom gevul sodat die huidige watervlak van die meer omtrent 480 m bo seespieël is. Omdat hierdie meer so ver van die see en van ander groot mere is, het dit 'n uiters interessante plante-en dierelewe. Ten minste drie-kwart van die soorte wat hier aangetref word, is endemies, wat beteken dat hulle slegs hier aangetref word.
Die Doodsvallei in Kalifornieë
Die naam van Kalifornië se Doodsvallei ("Death Valley") herdenk die dood van 'n groep prospekteerders wat tydens die groot goudstormloop van Kalifornië in 1849 probeer het om die kom oor te steek. Die kom, wat 'n oppervlakte van omtrent 1 450 km 2 het, is in die noordelike deel van die Colorado-woestyn geleë en is nog 'n voorbeeld van 'n sinkdalkom; sy diepste deel is 85 m benede seespieël. Die klimaat is baie warm en droog; die gemiddelde jaarlikse reënval is slegs 250 mm en 'n maksimum-temperatuur van 51,5 0 C (en hoër) in die skaduwee is al telkemal opgeteken.