Die verhaal van glas
Y kyk op die oomblik daarteen vas—of nee, jy is kennelik besig om heeltemal dwarsdeur dit te kyk. Waarvan praat ons? Die glas aan die voorkant van jou rekenaarskerm, natuurlik!
Eienskappe en gebruike van glas
DAAR is verskillende soorte glas, maar almal is soliede stowwe waarvan die atome nie 'n kristalrooster aanneem nie.
Alle belangrike deurskynende soorte glas het silika (silikondioksied) as basis. Silika is die hoofbestanddeel van gewone sand.
Suiwer silika het 'n ongerieflik hoë smeltpunt van sowat 1200 grade Celsius, maar dit kan verlaag word deur die byvoeging van metaaloksiede soos dié van natrium en kalsium. Natronkalkglas word vir vensterruite, bottels en so meer gebruik en word maklik geplooi en gevorm. Borosilikaatglas (wat in die handel as Pyrex bekend staan) kan weer hoë temperature weerstaan en word in kookgerei en chemiese apparate gebruik.
Lig beweeg stadiger deur glas as deur lug en word gebreek (gerefrakteer) waar die glas en lug mekaar ontmoet. Gevolglik kan lense (wat in brille, kameras, mikroskope en teleskope gebruik word) van glas gemaak word.
BO: Obsidiaan (of glaslawa) is 'n digte vulkaniese glas. Dit is in die reël swart van kleur vanweë kristalle van ysteroksied (roes) wat daarin voorkom.
Die ontdekking van glasbereiding
Plinius het beskryf hoe 'n aantal Feniciese matrose met 'n swaarbelaaide skip van Alexandrië af oor die Middellandse See gevaar het. 'n Geweldige storm het die skip meegesleur en dit naby die berg Karmel in Palestina laat strand.
Die skeepsvrag het bestaan uit blokke natron (natriumkarbonaat of wassoda), en die matrose het soveel moontlik daarvan gered. Op die sand het hulle 'n vuur van bamboes en opdrifsels gemaak en hul kospotte op 'n paar blokke natron oor die vuur geplaas.
Later het hulle opgemerk hoe die hewige hitte van die vuur die natron en die sand laat saamsmelt het waardeur 'n harde, deurskynende stof gevorm is. Die "glas" wat só verkry is, kon deur hitte weer gesmelt word.
Hierdie verhaal is bes moontlik niks meer as 'n blote legende nie, moontlik versin om te verduidelik hoe die Feniciërs begin het om glas uit sand te vervaardig. Nader aan die waarheid— en gegrond op opgrawings—is miskien dat die eerste mensgemaakte glasvoorwerpe, hoofsaaklik ondeursigtige glaskrale, omstreeks 3500 v.C. hul verskyning in Egipte en Oos-Mesopotamië gemaak het.
Die oudste fragmente van glasvase—getuienis van die oorsprong van glashouers—dateer egter van die sestiende eeu v.C. en is in Mesopotomië gevind. Die maak van glashouers was omstreeks hierdie tyd ook aan die ontwikkel in Egipte, terwyl daar eweneens getuienis is van ander antieke glasmaakbedrywe wat onafhanklik van mekaar in Micene (Griekeland), China en Noord-Tirol ontstaan het.
BO: 'n Rare, geelgroen glasstuk wat in Libië in Afrika gevind is—vermoedelik die produk van 'n ruimtelike voorwerp wat in die sand van die aarde ingeploeg het. Die agtergrond is 'n kaktus.
REGS BO: 'n Nuwe soort kwaliteitsglas met die geregistreerde naam REAl Glass™, wat in ons ruimte-eeu ontwikkel is en onder meer vir lasers, mediese toerusting en militêre gebruik aangewend kan word.
Die oudste voorbeelde van Egiptiese glasware is drie vase wat die naam van die farao Toetmoeses III (1504-1450 v.C.) dra.
In die Hellenistiese tydperk het Egipte, vanweë die glaswerke by Alexandrië, 'n toonaangewende rol gespeel in die verskaffing van luukse-glas aan koninklike howe.
LINKS: 'n Meer moderne glasblaser doen wat hy die beste kan doen—blaas!
Die rol van die ou Romeine
REGS: 'n Romeinse bottel uit die tweede eeu n.C.
Die ou Romeinse skrywers het ook oor smeedbare glas geskryf. Petronius (oorlede 66 n.C.) het byvoorbeeld vertel van 'n kunstenaar wat dinge van glas kon maak wat net so sterk was asof hulle van goud of silwer gemaak was. Hy het 'n baie mooi glasbeker vervaardig en dit toe aan die keiser Nero (37-68 n.C.) gegee.
Voor die keiser het hy die beker heftig op die klipvloer neergesmyt—maar dit het nie gebreek nie, net 'n bietjie ingeduik. Die kunstenaar het vervolgens 'n hamer uit 'n sak gehaal en die duik daarmee uitgeslaan net soos 'n mens met 'n metaalbeker sou doen. Die keiser het hom gevra of daar nog iemand anders was wat weet hoe om hierdie soort glas te maak. Hy het nee geantwoord.
Daarop het die keiser beveel dat die man dadelik onthoof moes word—want, het hy gesê, ''as hierdie kuns bekend word, sal goud en silwer van geen meer waarde as vuilgoed wees nie".
En tot vandag toe weet niemand nog waarvan die kunstenaar sy beker gemaak het nie!
BO: Stukke kleurglas wat met lood tussenin stewig in posisie gehou word, het eeue lank vir indrukwekkende patrone in die vensters van byvoorbeeld kerke gesorg. Namate die son buite beweeg, verander die lig wat inskyn ook om vir skouspelagtige effekte te sorg. Vandag sien 'n mens hierdie kleurglas nog plek-plek—selfs af en toe in sekere huisvensters en -deure. Die tegniek om glas te kleur staan bekend as brandskildering, as die kleure deur verhitting op die glas vasgelê word. Gevolglik word van "gebrandskilderde vensters" gepraat.
In 286 n.C. het keiser Diocletianus die Romeinse Ryk vir administratiewe doeleindes in twee dele (wes en oos) verdeel. Hierdie geografiese verdeling sou meebring dat kundige glasbereiders minder oor en weer beweeg het, met die gevolg dat die oostelike en westelike glasware elk hul eiesoortige eienskappe begin ontwikkel het.
Ontwikkelings teen die jaar 1000 tot die begin van die twintigste eeu
Ook in die elfde eeu het Duitse glasvakmanne 'n tegniek ontwikkel om glasplate te maak—wat in die dertiende eeu deur Venesiese vakmanne verder ontwikkel is. Deur 'n hol glasbal te blaas en dit op en af te skud, sou swaartekrag die glas laat uitrek het tot 'n silindriese "peul" van tot 3 meter lank en 45 sentimeter breed. Terwyl dit nog warm was, is die punte van die "peul" afgesny en die pyp wat oorgebly het in die lengte oopgesny en plat neergelê.
Venesië, wat in die Middeleeue die Middellandse See met sy handelsvloot beheers het, het ook die Westerse wêreld se sentrum vir glas geword en in een stadium meer as 8000 vakmanne gehad wat in glasbereiding gespesialiseer het. Tot die einde van die dertiende eeu is die meeste glas van Venesië in die stad self gemaak, maar die baie brande wat deur glasoonde veroorsaak is, het die stadsowerheid genoop om die glasfabrieke na die eiland Murano oor te plaas.
Teen die einde van die negentiende eeu het 'n Amerikaanse ingenieur 'n outomatiese bottelblaas-masjien uitgevind.
LINKS BO: Gesmelte glas. Vandag kan dit tot mikrodun optiese
vesels (REGS BO) gerek word wat duisend keer meer inligting kan oordra as 'n elektriese draad.
Foto links bo: Corning Glass Works / Met vergunning US National Science Foundation
Foto regs bo: National Institute of Standards and Technology / U.S. Commerce Dept
Kommersialisasie in die twintigste eeu tot vandag
Daar is 'n ou uitdrukking wat die krabbelaars van graffiti ontmoedig en lui: "Gekke en dwase skrywe hul name op mure en glase." Tog is die mees gerespekteerde glasvervaardigers vandag alte trots om hul name op hul glasprodukte te skryf—sonder die geringste vrees dat hulle hulle daarmee as dwase sal brandmerk!