Die stand van selfbeskikking in Suid-AfrikaFlip Buys, voorsitter van die Solidariteit Beweging, tydens die Beweging se krisisberaad op 5 Mei 2015 by die Voortrekkermonument. Foto: Reint Dykema Daar is reeds gesê dat selfbeskikking uiteenlopende betekenisse het. Rasse- of politieke meerderheidsgroepe soos die ANC vertolk dit as die vryheid van die bevolking van ŉ land. Hulle sien dit as algemene demokrasie sonder beheer deur ŉ buitelandse moondheid soos in die koloniale tyd. Liberaliste sien dit as vryheid vir ŉ individu. Waar die meerderheid dus net die bos raaksien, sien die liberalis net die boom raak. Maar volke, etniese groepe of kultuurgroepe vertolk selfbeskikking nog altyd as hulle reg op vryheid. Selfbeskikking is ŉ reg, maar… Daar bestaan min twyfel in die internasionale reg dat vryheid vir volke of kultuurgroepe die moderne opvatting van selfbeskikking is, maar sonder om die ander twee vertolkings uit te sluit. Dis nie net die meerderheid of die individu wat die reg op selfbeskikking het nie ‒ volke, etniese groepe en kultuurgroepe het ook daardie reg. Maar dis nie die einde van die storie nie. Hierdie reg van volke het “bepalings en voorwaardes”. Dit geld nie oral, altyd, dieselfde en onder alle omstandighede nie. Daar is min homogene lande in die wêreld. Die reg op volle selfbeskikking, soos ŉ eie land en regering vir alle volke en kultuurgroepe sal tot die grootskaalse ontwrigting en verbrokkeling van die huidige staatsorde lei as dit tot sy uiterste gevoer word. Die wêreld vrees altyd dat dit moontlik erger gevolge sal hê as die huidige verdrukking van hierdie groepe in baie lande. Bepalings en voorwaardes Daar is verskeie beperkings en voorwaardes vir die uitoefening van die reg op selfbeskikking: Verweer van regerings Regerings verweer hulle gewoonlik teen aansprake op selfbeskikking deur te sê dat die bevolking reeds vry is, dat die minderheid volle demokratiese regte geniet, dat individuele regte vir almal beteken die groep is ook vry, dat daar nie genoegsame bewese steun vir selfbeskikking is nie, dat Afrikaners wat dit steun net terugverlang na apartheid, en dat die praktiese voorwaardes vir selfbeskikking nie bestaan nie. In kort gebruik hulle hul meerderheidsregte om minderheidsregte te dwarsboom. Minderhede se antwoord hierop is dat algemene demokrasie in ŉ groepsgebaseerde land bloot neerkom op die strukturele oorheersing deur die meerderheid, omdat minderhede demokraties van die politieke mag oor hulself uitgesluit is. Suid-Afrika Wat is die huidige stand van selfbeskikking in Suid-Afrika? Die antwoord is nie positief nie. Selfs bekende voorstaanders daarvan, soos wyle prof. Carel Boshoff van Orania, het die ingewikkeldheid van die probleem goed ingesien. Hy het vereenvoudigde vertolkings van die probleem en oplossings daarvoor opsygeskuif met ŉ reguit uitspraak: “Die Afrikaner se verspreidheid oor die ganse Suid-Afrika en die daarmee gepaardgaande vervlegtheid met die SA ekonomie en die afhanklikheid van nie-Afrikanerarbeid wat ook sy ondergang as staatkundige moondheid teweeg gebring het, maak die herstel van sy vryheid nog steeds onmoontlik.” Daar is dus ŉ direkte verband tussen die bevolkingswerklikhede en die onderskeie groepe se kanse op selfbeskikking. In ŉ vervlegte gebied word die kans op selfbeskikking beperk deurdat die meerderheidsgroep daarvoor toestemming moet gee, omdat hulle ten nouste daardeur geraak word. Hulle bly immers naby mekaar in dieselfde gebied, en modelle soos ’n soort “kultuurstad” kan ’n moontlikheid wees. Maar in ŉ redelik leë en onderontwikkelde gebied kan daar prakties tot hoë vlakke van selfbeskikking ontwikkel word sonder dat die meerderheid se instemming verkry hoef te word. Die voorwaarde hiervoor is dat dit ’n prakties uitvoerbare plan moet wees, soos die bou van ’n stad en nie ’n groot “volkstaat” nie. In Eerstewêreldlande soos Switserland waar daar ŉ getalle-ewewig en magsewewig tussen die verskillende Eerstewêreldgroepe is, is dit normaalweg in almal se gemeenskaplike belang om vir mekaar ’n hoë graad van selfbeskikking of outonomie te gun en grondwetlik te erken. Waar daar soos in Kanada nie ŉ getallebalans tussen Eerstewêreldgroepe in ŉ Eerstewêreldland is nie, voer die kleiner groep gewoonlik ŉ politieke stryd om erkenning. Hulle lojaliteit aan die land word verkry deur hoë vlakke van interne selfbeskikking waar hulle die meerderheid vorm, en uitgebreide groepsregte waar hulle verspreid woon. Maar, soos Donald L. Horrowitz in sy gesaghebbende Ethnic Groups in Conflict opmerk, verskil dit in gemengde Eerste- en Derdewêreldgroepe en -gebiede. Waar ŉ Eerstewêreld-minderheidsgroep ŉ Derdewêreld-meerderheidsgroep oorheers, kom laasgenoemde in opstand en is die oorheersing nie volhoubaar nie. Waar ŉ Derdewêreld-meerderheidsgroep ŉ Eerstewêreld minderheidsgroep oorheers, trek die minderheidsgroep na ŉ Eerstewêreld-gebied. Dit verklaar die grootskaalse na-’94 emigrasie na Westerse state. Die antwoord oor die stand van selfbeskikking is dus dat daar tans nie geleenthede vir volle selfbeskikking (onafhanklikheid) vir Afrikaners is nie, maar dat die deur vir ŉ proses om groter selfbeskikking te ontwikkel darem nog oop is. Die kans is dus nie groot nie, maar miskien minstens net so groot as die kans op sukses van ander strategiese opsies, soos om met die partypolitiek die meerderheidsteun te probeer kry. Die stand van selfbeskikking kan soos volg opgesom word: Om al hierdie redes is die grootste struikelblok vir Afrikaner-selfbeskikking nie die ANC nie, maar die feit dat die praktiese voorwaardes daarvoor tans nie bestaan nie. Die bal is dus nie in die ANC se baan om vir Afrikaners kragtens die internasionale reg selfbeskikking te “gee” nie. Daar bestaan nie ŉ voltooide gebied soos ons eie “Skotland” met meerderheidsbesetting wat net “gegee, geëis of gevat” kan word nie. Daarom sal die voorstaanders van selfbeskikking self hierdie praktiese omstandighede vir selfbeskikking moet skep as hulle vryheid wil verwerklik. In die afwesigheid van ŉ “pasklaar” gebied kan selfbeskikking nie van “bo” af beding of gevat of deur die internasionale gemeenskap gegee word nie, want dit bestaan eerstens nog nie. Die voorstaanders daarvan sal dit moeisaam van “onder” af moet opbou. Natuurlik probeer die linkse ANC en liberale groepe om Afrikaner-selfbeskikking te dwarsboom. Dit is heeltemal te wagte, want hierdie groepe is ideologies daarteen gekant. Dis nie hulle beleid nie en daarom sal hulle dit nie bevorder nie en sal hulle dit teenstaan. Daarom is die enigste kans vir Afrikaner-selfbeskikking dat die voorstanders daarvan self die praktiese omstandighede daarvoor skep. Alternatiewe vir selfbeskikking Die geweldige praktiese, politieke en ekonomiese uitdagings vir selfbeskikking is presies hoekom die oorgrote meerderheid Afrikaners opsies wat makliker lyk voorstaan. Soos die Romein Sallustius gesê het: “Min mense wil vryheid hê. Die meeste verkies regverdige heersers.” Daarom probeer hulle partypolitieke opposisiestrategieë en ander planne wat makliker en meer uitvoerbaar klink. Maar as dit nie werk nie, groei die steun vir selfbeskikking weer sterk, veral as dit die enigste oorblywende moontlikheid vir voortbestaan is. Die probleem vir minderheidsgroepe wat teen selfbeskikking gekant is, is dat hulle in ŉ bestel vasgevang is waar die meerderheid oor hulle beskik. Dit beteken dat die meerderheid oor hulle veiligheid, gesondheidsorg, dorpe en stede, pensioene, werkgeleenthede, kinders se skole, in kort, oor hulle toekoms beskik. Natuurlik beteken dit nie dat hulle die wanbestuur van die ANC voorstaan nie, maar bloot die stelsel wat hierdie wanbestuur moontlik maak. Hulle probeer “die stelsel” van binne af “regstem” deur die meerderheidsteun te probeer verkry. Dit kom neer op ŉ strategie van “regeer my beter”, eerder as “ek wil myself regeer”. Maar daar is groot struikelblokke in die pad van ŉ gewone liberale demokrasie. Die Amerikaanse staatsman Henry Kissinger het dit treffend saamgevat: “In die Weste het demokrasie uit homogene samelewings ontwikkel. Daar was nie institusionele versperrings vir ŉ minderheid om ŉ meerderheid te word nie. In die Weste is verkiesingsneerlae gesien as ŉ tydelike terugslag wat weer omgekeer kan word. Maar in multi-etniese lande beteken minderheidstatus gereeld permanente diskriminasie en die risiko van politieke uitwissing.” Daarom het wenlande soos Switserland, Kanada, Spanje en talle ander moderne state die gewone liberale demokrasie wat net op individuele regte gegrond is, verder ontwikkel om vir kultuurgroepe ook voorsiening te maak. Hulle grondwette gee nie net regte aan groepe nie, maar ook die magte om daardie regte uit te voer! Suid-Afrika se Grondwet voldoen nie aan die nuutste internasionale standaarde en beste praktyke vir die beskerming van kultuurgroepe soos die Afrikaner nie. Die reeds afgewaterde groepregte in die Grondwet word magteloos gemaak deurdat die magte om dit toe te ken steeds by die meerderheidsparty berus. Daarom word die regte wat wel bestaan bloot as “verdraagsaamheidsbepalings” gesien. Ons Grondwet beskerm net meerderheidsregte ‒ soos affirmative action. Die regerende meerderheid wat oor die staatsmag en -hulpbronne beskik, word grondwetlik beskerm teen ons as maglose minderheid. Raar maar waar. Gevare vir selfbeskikking Benewens die struikelblokke vir selfbeskikking wat hierbo genoem is, is daar nog ŉ paar gevare vir selfbeskikking. Dit is: Die toekoms van selfbeskikking Geen verstandige minderheidsgroep op hierdie gevaarlike vasteland behoort die skrefiesdeur van selfbeskikking toe te maak nie. ’n Mens weet nooit. Daardie reg staan in die Grondwet, en in ons situasie moet álle grondwetlike ruimtes en geleenthede gebruik, beskerm en bevorder word. ŉ Grondwet is tog nie soos ŉ spyskaart waar net party regte gekies word nie. Teen die tempo waarteen die land demoderniseer en die ANC radikaliseer, sal net polities roekeloos-nalatige groepe moontlike grondwetlike opsies wegskuif. Maar daar is twee belangrike voorbehoude vir selfbeskikking. Die eerste is dat weens die Afrikaner se getalle en sy verspreiding oor die hele land, gebiedsgegronde selfbeskikking nooit die allerantwoord vir alle Afrikaners kan wees nie. Dit kan ŉ belangrike deel van die oplossing wees, maar ander planne sal steeds gemaak moet word. Tweedens sal die aansprake op ŉ gebied baie afgeskaal moet word ooreenkomstig die getalle Afrikaners wat hierdie opsie steun. In plaas van ŉ staat sal daar waarskynlik net na ŉ stad gekyk kan word, met ŉ goedgesinde omliggende gebied wat later daarby kan inskakel. Die laaste voorwaarde vir die verwerkliking van selfbeskikking is dat die ruimtes vir selfbeskikking op ŉ wetenskaplike, planmatige en verstandige wyse benut word en nie verder polities vergiftig word met ondeurdagte planne en uitsprake nie. Alhoewel die voorwaardes vir onmiddellike en volle selfbeskikking nie nou bestaan nie, kan gebiedsgebaseerde interne selfbeskikking byvoorbeeld van onder af in laebevolkte gebiede tot hoë vlakke van outonomie soos in die geval van ŉ provinsie ontwikkel word ‒ binne die huidige grondwet. Aanvullend of as alternatief kan ŉ Westerse stelsel binne ŉ Afrikastaat ontwikkel word deur self gemeenskapsinstellings op belangrike terreine te vestig. Dit is ŉ model van gemeenskapsgedrewe of selfdoen- kulturele selfbeskikking. Die voordeel is dat minderhede binne hierdie instellings meerderhede word wat só vir hulself selfstandige ruimtes skep waarbinne hulle belange veilig kan wees. As hierdie instellings in ŉ sambreelliggaam georganiseer word, kan dit ook as ŉ sentrale punt vir gesprekke met die regering dien. Die beste voorbeeld van hierdie strategie is waarskynlike die Solidariteit Beweging. Indien die regering nie gehoor wil gee aan billike oproepe van Afrikaners om ons beter te regeer en om ons grondwetlike regte te respekteer nie, is die ondervinding in ander dele van die wêreld dat daar ŉ groeiende aandrang onder Afrikaners gaan kom om hulself te regeer. Soos Leopold Takawira, stigterslid van die NDP in Zimbabwe, voorloper van die ZANU, in 1960 gesê het: “We are no longer asking Europeans to rule as well. We now want to rule ourselves.”