Versindaba » Blog Archive Resensie: Weerloos lewe (Cas Vos) : Versindaba
Resensie: Weerloos lewe (Cas Vos)
Ligvoet en vlugtig droom Vos digterlik : Weerloos lewe, Cas Vos. Protea Boekhuis, 2012
In Nederlandse literatuurtradisie was die predikantedigters as gevolg van hulle triviale tematiek, hul gedwonge piëteit en veral hul tegniese onafhede deur die tagtigers soos Jacques Perk en Willem Kloos geweldig verkleineer. Die benaming "predikant-digter" het 'n pejoratiewe waarde verkry, al was daar in die Nederlandse literatuurgeskiedenis uitnemende en vernuwende digters soos Revius en Gezelle wat nie so maklik net op hul godsdienstige toga getakseer kon word nie.
In Afrikaans het ons ook ons galery sieltiffies (soos dit indertyd in die weermag genoem is): Totius, I.L. de Villiers, Patrick Peterson, Bonaventure Hinwood, om die belangrikstes te noem, en dan die laaste toevoeging tot die digterlike kansel: Cas Vos. Oor sy ywerige produksie (in teologie én poësie) het ek al meermale gedink dat wat van Simon Vestdijk gesê is, eweneens van hóm waar is – Cas Vos skryf vinniger as wat God kan lees.
Met die verskyning van die onlangse opstuur-rugbyriller Kaapstad Karma-polisie ontmoet die Bokke, skryf Rachelle Greeff 'n heerlike profielartikel oor die skrywer, Louis de Villiers, seun van die bekende en geliefde dominee-ikoon Izak de Villiers. In die onderhoud haal sy enkele dinge aan wat Louis sê sy pa kwytgeraak het. Hierdie uitpraat uit die pastorie was vir die meeste lesers 'n onverwagte skop in die krop van die maag. In 'n stortvloed briewe oor die onderwerp reageer hul met erge skok daarop. Een leser ervaar, totaal gebroke, die ikonoklasme van haar geliefde domineefiguur met absolute afgryse, en neem die seun ernstig kwalik dat hy die aaklige waarhede oor sy pa so nonchalant uitgeflap het. As dit dan werklik waar is, kon hy dit nie maar vir homself gehou het nie?
Hierdie lesersresepsie verraai veel van wat steeds van die dominee in die gemeenskap (ook lesersgemeenskap) verwag word. Cas Vos is ook dikwels in die verlede 'n "digter-dominee" genoem. Maar in 'n onderhoud met Neels Jackson maak hy dit duidelik hy "dig wyer as ander dominee-digters". In 'n resensie van Hennie van Coller oor een van Vos se bundels sê hy daar is "meer 'n katolieke mildheid as die calvinistiese regskapenheid en beterweterigheid wat so dikwels by dominee-digters voorkom".
Miskien is dit die feit dat Vos ook in die vaarwaters ry van ander religieuse digters in Afrikaans wat die aardse en die hemelse meesterlik gejukstaponeer het, met name Sheila Cussons en T.T. Cloete, dat hy digterlik slim genoeg geword het om al hoe meer weg te beweeg van 'n godsdienstig-digterlike "soetheid wat te week, te selfbehep en bloot te mooi is" (in Van Coller se waarskuwing oor 'n vorige bundel). Die onderliggende tipe carpe diem-selfingenomendheid in sy vroeë digkuns het plek gemaak vir 'n groter gebrokenheid en weerloosheid. Soos Germanicus het hy seer geleer: "'n Mens moet ook modderig wees / as jy wil mens-wees". Soos van Goethe gesê is: "Niks mensliks het hom ooit verbygegaan nie," en dit maak dat sy werk toenemend 'n groter appèl tot die leser maak.
As Vos, soos Crito hom op LitNet getakseer het, 'n "tipies versigtige Afrikaanse teoloog" is, is hy dit verseker nie in sy poësie nie. Die sekulêre binnevoering van sy teologiese toga is sy poësie ter wille, want dit skep 'n ruimheid van denke en dialektiek wat meermale opwindend digterlik beslag kry.
Vos het die alfabet van geestelike geletterdheid deeglik leer ken, 'n kriterium wat Frederick & Mary Ann Brussat in hul boek Spiritual Literacy as 'riglyne' vir die skryf van geestelike tekste voorhou en verduidelik. En dit maak die lees van sy werk 'n interessante ekskursie, want God word in sy oeuvre nietradisioneel geteken, sou selfs as 'n Derridiaanse differánce, voorgehou word. Die gedig 'Die liefde is te swaar om te dra' eindig met hierdie belangrike heenwysing in die slotstrofe: 'Ballingskap is hulle voorland, / die donker land / waar God swyg en afwesig bly."
Die buitestaanderskap en vreemdelingskap van hom wat "manalleen tuis" bly, blyk hierbo mooi uit die gebruik van die woordjie "hulle", in plaas van "ons". (Ook vroeër in die gedig 'Hulle is eensaam'.) Buitestanderskap en vreemdelingskap word derhalwe ook 'n belangrike tema in die bundel, wat reeds deur die solitêre figuur op die voorblad gesuggereer word. Die voorbladfigurant loop alleen in die ontsettende ruimte (in die oorspronklike sin van die woord "ontset"). Ons weet teen die tyd al, soos Johann de Lange dit gesê het, dat Vos se voorblaaie besonder meesprekend is ten opsigte van sy bundels.(Met enkele baie knap gedigte weer eens gebaseer op die visuele werk van Diane Victor, word sy, byvoorbeeld, 'n intieme afwesige in sy oeuvre, en laai die nuwe gedigte die oues, en die Victor-voorblaaie, met nuwe betekenis.)
By Vos, soos by Heidegger, "being is a being towards death". Daarom word die Dood as 't ware 'n ongesiene karakter wat met die komedie van die lewe meespeel, signifying everything, om Shakespeare skeef aan te haal. Verskeie gedigte in die afdeling 'Doodspoor' handel hieroor. Hierdie is by verre die knapste van al die afdelings van die bundel, met 'n groot gerf baie goeie gedigte: 'Gesprek met die dood', 'Arthur Rimbaud', ''n Bejaarde: portret in as en roet'; 'Mans', die naskrywing van Okke Jager se gedig 'Verraai ons angs nie anoniem", 'Winter' ('n poging tot 'n sonnet, net jammer van die verloopte slotkoeplet), 'Laaste woorde', 'Wat oorbly' en 'Wanneer julle eendag kom'.
Die twee laaste gedigte in die bundel handel oor die "digter as kneg" se taak om (soos God weliswaar) "asem / in dooie letters" te blaas en sodoende die uitgelewerdheid aan "weerloos lewe" te verantwoord, en so "hemel en aarde (te) versoen", met ander woorde: Reading the world for meaning. Dít geskied aan die hand van wonde en merktekens van weerloosheid. Die "kwesbare mens" en sy "intieme pyn" is die sentrale tematiek van die bundel. Ongelukkig word die neerslag van die besinning daaroor dikwels nie poësie nie, maar telling statements sonder enige digterlike allure – byvoorbeeld: "'n Sidderende insig breek deur / die lewe is buite die mens se beheer."; "Met die mens / het Hy gedobbel / en droef misluk.", byvoorbeeld.
Wat voortdurend in die bundel opval, is dat daar 'n spanning is tussen God as metafoor en God as realiteit. Die gedig 'Uitkyk' (wat 'n slim titel!) verduidelik dit mooi deur die jukstaposisie van die "geslote wêreldbeeld" en die "poreuse wêreldbeeld" (terminologie van die filosoof Charles Taylor). Maar dis amper asof Vos nie kan besluit waarbinne hy homself as digter en/of teoloog wil situeer nie. Dit sluit die spanning in tussen "God" en "gode" (laasgenoemde miskien een van die dwingendste kodes in die bundel). 'n Mens kan nie kleinkry waar staan Vos tussen al sy "gode op papier" nie.
So gebruik die abstrakte outeur die oerskeppingsverhaal van Génesis as stramien in afdeling 1 (getiteld: 'Uit chaos') en word die gedigte volgens oerpatroon in die strofes van die aanvangsgedig én in die ontvouing van gedigte in die afdeling ordelik ontvou. Tog bly daar vele vraagtekens (ook as leesteken vooropgestel), en word die "volg sonder vind" algaande 'n lesersfrustrasie, want daar kom nie klaarheid uit die digterlike perspektief nie. Dis asof die swaar filosofiese en teologiese onderbou nie deur die soms ylerige versies gedra kan word nie. Weliswaar "die beginverhaal / is aan oosterse oewers/ veilig vasgemeer", maar dit word nooit 'n vasmeerplek vir die poësie nie. Daar is dikwels "spore van sinlose samehang", soos dit teen die einde in die gedig 'in die begin' uitgespel word.
Die eerste afdeling se laaste gedig dra die onuitdagend, onpoëtiese, plein swak titel: 'Waar is God?' 'n Mens verwag nie dié tipe laissez faire-benoeming van 'n digter wat al sewe bundels op sy kerfstok het nie. As die volgende afdeling na aanleiding van Ps. 8 dan ook getitel word: 'Wat is die mens?' word dit bietjie dik vir 'n poëtiese daalder. Vos behoort en kan beter as dit doen. Daar is te veel sulke vinnige versifikasie, 'n vermoede wat bykans deur al die gedigte in hierdie afdeling ('my anima is my herder' met voorbehoude uitgesluit) bevestig word. Daarom stem ek glad nie saam nie met Marlies Taljard wat in haar resensie in Rapport praat van "'n sterk vormbewussyn en fyn afwerking – myns insiens wesenskenmerke van Vos se poësie". Hier is duidelik 'n meer besinnende hand in sy afwerking nodig.
As Vos in 'n onderhoud op Versindaba meen die bundel beweeg van donker na lig (dit is ook 'n gedigtitel), is dit bloot op 'n uitgestalde bundelontvouingsvlak die geval, nie ten opsigte van die onderliggende lewenshouding of etos nie. Hieroor sou mens veel kon gesels – hierdie digbundel sou kwalik kon klassifiseer as die werk van "the unbribed soul for His enterprises", soos Oswald Chambers dit so mooi gesê het, en wat 'n mens sou verwag van 'n digter-teoloog nie. Vos se digtersarms is helaas te kort om die Groot Al (en miskien dan selfs: die Groot Niet) digterlik-bevredigend te omhels. Soos sy 'ars poetica' dit dan ook uitspel: "Ek tas na woorde / in die nag se diep ondergrond / en vermoed met my vingerpunte / engelwoorde / wat in stiltes eggo." Dis al. Maar ek dink nie hy wil veel meer as net dit bied nie.
Daar is veel meer oor die bundel te sê, en 'n mens sal byvoorbeeld baie kon skryf oor die Hebreeuse verstegnieke wat hy inspan, oor die transkripsies van passasies uit Die Iliasen, Die Odusseia, wat 'n ryk en mooi toevoeging tot ons literatuurskat is. 'n Mens sou kon wys op die redelik onsubtiele intertekstuele inspelings – Ernst van Heerden se swart skip vaar byvoorbeeld verby, by Chris Pelser en Marié Blomerus se Ithaca word vasgemeer. Breytenbach bly helaas steeds soos 'n seerowerskip in Vos se vaarwaters. ('Ek kan nie meer droom nie' is te maklik gekloon van Breytenbach se 'bedreiging van die siekes' en ander tekste). Die Marilyn Monroe-gedig lewer nie 'n nuwe, oorspronklike perspektief op nie. Soms, byvoorbeeld, soos in die slotgedig, word Ferdinand Deist, T.T. Cloete en die Bybelboek Openbaring gesellig saamgeklits, en die uiteindelike produk sluk nie altyd lekker nie.
Maar dan is daar juwele, wat Cas Vos se onbetwiste digterskap keurig en afgerond vertoon, soos die gedig vir sy vrou Lida, wat ek graag in die geheel wil aanhaal:
waar 'n bries vlugtig daaraan raak,
gloei my liefde vir jou, my lief,
steeds sag en ryp.
As een van die vroeë digterlike vaders in Cas Vos se digterslyping sien ek met groeiende bewondering sy vermoëns tot gloeiender vrug kom, en bly my vrymoedige snoei aan sy poëtiese hebbelikhede ingebed in die hoop dat dit heerlike groei sal meebring. Soos die reënperd (in 'n gelyknamige gedig) kán hy "lighoef / en vlugtig uit die donker bly droom", ons almal ter wille.
Tags: Tom Gouws resensies, Weerloos lewe Cas Vos resensie
Monday, May 14th, 2012 | Resensies.
2 Kommentare op "Resensie: Weerloos lewe (Cas Vos)"
May 14th, 2012 at 15:32
July 17th, 2012 at 12:14
'n Mooi liefdes- en lig melancholiese herfsgedig, wat slim speel met "Al ken ek die tale van mense en van engele…".