Wanneer jy dan eksaminatorsverslae en puntememorandums van matriekeksamens onder die oë neem, besef jy opnuut dat die ideaal en die werklikheid nie bymekaar uitkom nie. Kommentare soos die volgende is ter sake:
"Die groot meerderheid kandidate weet nie wat om te doen as 'n evaluering verlang word nie - of hulle ignoreer die opdrag".
"Baie kandidate skryf direk volgens bepaalde handboeke. Hulle bied 'n antwoord op 'n spesifieke wyse aan omdat 'n handboek dit so aanbied. Gevolglik word daar dikwels irrelevante dele oorgeskryf".
As 'n ervare onderwyser met bo-gemiddelde leerlinge se oordeel na aanleiding van hierdie kommentaar is dat denkontwikkeling as doelstelling 'n vae idee bly omdat "afrigting" van 'n uitgesoekte groep vrae die oorheersende gebruik is, dan is dit nodig dat almal wat by die vak betrokke is, oor hierdie saak in 'n diepte gesprek met mekaar moet tree. Daarom wil Gister en Vandag 'n ope uitnodiging aan enige dosent / onderwyser / handboekskrywer / eksaminator rig om bydraes tot hierdie gesprek aan ons vir publikasie te stuur.
Daar is talle interessante eksperimente wat onderwysers op 'n gereelde grondslag in hierdie verband kan uitvoer. Ons het in 'n vorige uitgawe 'n bydrae gepubliseer waar 'n onderwyser leerlinge koerantberigte uit verskillende koerante oor politiek-aktuele sake laat beoordeel het. Die bevindinge was insiggewend (Gister en Vandag 28, Oktober 1994, pp. 21-29). 'n Interessante opmerking wat deur die respondent by die artikel ('n onderwyser) gemaak is, is dat net twee leerlinge die oefening nie stimulerend gevind het nie. Sy waarneming is dat "diegene met 'n beperkte verstandelike vermoë 'n oefening van die aard te oorweldigend vind". Dit onderstreep 'n belangrike probleem van die gemiddelde Geskiedenisonderwyser: Hoe moet jy die belange van die intellektueel-vaardige leerlinge wat na intellektueel-uitdagende werk soek wat die geleentheid tot skeppende en kreatiewe denke bied, versoen met die onder-gemiddelde leerling wat veiligheid soek in die leerstof wat hy moet baasraak? Die vraag het 'n belangrike konsekwensie vir die besinning oor die vernuwing van geskiedenisonderrig, veral vir die klem wat op ontwikkeling van denkvaardighede en die hantering van uiteenlopende perspektiewe geplaas word. Die intelligente leerling sal dit geniet om verskillende sieninge teen mekaar op te weeg, om tekste en standpunte krities uit mekaar te haal en om selfstandige werk te lewer. Maar wat sal die uitwerking daarvan op die gemiddelde en ondergemiddelde leerling wees? Gaan dit hom nie verward laat, onseker laat rondtas en laat voel dat die werk op 'n wyse hanteer word wat net bo sy bevatlikheids- en denkvermoë is? Is dit nie die rede waarom eksaminatore en onderwysers dan maar weer altyd terugval op die vrae wat gememoriseer en afgerig word nie? Ewe belangrik is die vraag of leerlinge in ieder geval vryer kan evalueer, interpreteer en krities ontleed as hulle nie oor 'n substansiële hoeveelheid feitekennis beskik nie? Dit is tog 'n feit dat jy net oor feite kan nadink in geskiedenis. Jy kan nie vaag filosofeer, teoretiseer of selfs romantiseer nie.