Versoening: Hoe ons misluk hetErnst Roets, adjunk uitvoerende hoof van AfriForum. Foto: Reint Dykema. Net soos demokrasie en rassisme, is die woord “versoening” in Suid-Afrika tot ’n gonswoord gereduseer. Hoewel dit soms met opregte bedoelings gebruik word, het die regerende ANC in Suid-Afrika daarin geslaag om sy eie (politieke) inhoud aan die konsep te gee. Daarom is dit ook ’n gedagte wat nie meer opwinding skep onder dié van ons wat nie die ANC se politieke agenda ondersteun nie. David Androff, professor in maatskaplike welsyn, het tereg gesê dat die idee van versoening net so gewild is as wat dit onduidelik is. McEvoy en McConnachie wys daarop dat die woord versoening vir baie mense ’n “dirty word” is, juis omdat verskillende individue (of gemeenskappe) verskillend daardeur geraak word. Prof. Sandra Walklate, voorsitter van Eleanor Rathbone se afdeling vir sosiologie, verduidelik dat die term ingewikkeld, veelsydig en multidimensioneel is – ’n konsep wat nie vereenvoudig kan word nie. Indien ons die woord losmaak van sy politieke bagasie, is daar ’n paar elementêre vertrekpunte wat vermeld moet word. In die eerste plek kan ware versoening nooit in die afwesigheid van ware geregtigheid geskied nie – en ek gebruik die woord “ware” omdat die konsep hier gestroop moet word van hierdie of daardie organisasie se definisie van geregtigheid. In die tweede plek kan versoening nie van die waarheid losgemaak word nie. Enige poging om versoening te bevorder sonder om dit op die reine waarheid te baseer, sal kunsmatig wees en uiteindelik verbrokkel. Suid-Afrika is egter ’n uitstekende gevallestudie vir enige nasie wat versoening tussen gemeenskappe wil bewerkstellig, aangesien Suid-Afrika bykans al die foute in die boek gemaak het. Die ANC, maar Nelson Mandela in besonder, word oor die wêreld heen geprys vir hulle pleidooi vir versoening gedurende die vroeë 1990’s. Hierdie lofprysing word soms aangevoer asof die ANC en Mandela se pleidooi ten koste van hulleself was. So dwaas was die ANC, wat homself herhaaldelik as ’n meester van politieke strategie bewys het, egter nie. ’n Wekroep vir versoening was strategies in die ANC se belang. Deur vir versoening te pleit, het die ANC in die eerste plek die morele hoë grond gewen en sy politieke aansien en steun oor die wêreld heen versterk. In die tweede plek het die ANC se wekroep dat witmense “vergewe” moet word die wêreld se aandag nog meer op die gruweldade van witmense geplaas, weg van die ANC se eie gruweldade. Die voorsitter van die Waarheids-en-versoeningskommissie (WVK), Desmond Tutu, het self erken dat pogings om versoening in Suid-Afrika te bewerkstellig, klaaglik misluk het. Daar is myns insiens drie redes hiervoor. In die eerste plek is die konsep polities gekleur. Tweedens is dit gebaseer op ’n werklikheidsbeskouing wat so vereenvoudig was dat dit geheel en al van nuanse gestroop is. Derdens is die proses gemanipuleer om bepaalde uitkomste te bevorder, ten koste van die waarheid. As ons oor versoening in Suid-Afrika praat, behoort ons nie net na die WVK te kyk nie, maar ook na die onderhandelings van 1990 tot 1994 en die politieke beleid wat op die WVK gevolg het. Op elkeen van hierdie terreine was daar probleme. Ek lig enkele voorbeelde uit: Die versoeningsproses in Suid-Afrika verkry ook beter konteks wanneer die optrede van bepaalde sleutelpersone na afloop van die proses geëvalueer word. Ek lig enkele voorbeelde uit: Dit is dus duidelik dat die wekroep wat daar gedurende die 1990’s vir versoening en nasiebou was, van inhoud gestroop is. Die ANC se pleidooi vir versoening was nog nooit veel meer nie as ’n strategie om sy morele aansien te versterk, sonder om werklik inhoud aan die konsep te heg. Die idee van versoening in Suid-Afrika was nog altyd retories en simbolies, maar hol en betekenisloos. Die Suid-Afrikaanse regering het verder ’n wesenlike fout begaan in sy pogings tot versoening, naamlik deur met ’n hiërargie van erkenning te werk. Oormatige erkenning word tot vandag toe gegee aan slagoffers wat hulle in die ANC se kamp bevind het, terwyl slagoffers wat buite die ANC se kamp was, in die duister gelaat word. Dink maar aan die jaarlikse erkenning van die Boipatong-massamoord, waar ANC-ondersteuners vermoor is, teenoor die regering se absolute stilswye oor die Shell House-massamoord, waar die ANC die moorde gepleeg het. ’n Ander voorbeeld is die ANC se pleidooi dat “aanstootlike” plekname soos Kerkstraat verander moet word, terwyl Amanzimtoti se hoofstraat van Kingsway se naam verander is na Andrew Zondo-straat (Zondo het in 1985 ’n bom in ’n winkelsentrum in Amanzimtoti geplant en só vyf onskuldige mense vermoor). Versoening word nie bewerkstellig deur ’n paar towerwoorde by ’n towerfunksie te sê nie. Dit is ook nie ’n simboliese gebeurtenis soos die Wêreldbeker-rugbytoernooi in 1995 wat versoening bewerkstellig nie. As dit nie met opregte bedoelings en ’n gebalanseerde proses bevorder word nie, of as ingewikkelde werklikhede tot sensasionele kortverhaaltjies gereduseer word, is die proses gedoem om te misluk. Versoening het nog nie in Suid-Afrika plaasgevind nie en die skuld kan slegs geplaas word op diegene wat vir die proses verantwoordelik was.