Standaardafrikaans moet ook nuttige plek hêDr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. In die teenswoordige Suid-Afrika kan ŉ mens kwalik te veel oor taal – en dan veral die posisie van Afrikaans – praat. Die wyse waarop taalregte (nie net dié van Afrikaans nie; ook dié van ander inheemse tale) agtergestel word, noop jou om dit weer en weer ter sprake te bring. ŉ Onlangse gesprek op die Suidoosterfees het nogal taamlike aandag getrek. Een van die sprekers, prof. Elvis Saal van Unisa, het die kern van die diskoers nogal baie beeldend gestel: Standaardafrikaans word oral uitgedaag; hy “loop hinkepink en die variëteite (soos Kaaps) kóm vir hom”. Uit die uitvoerige verslag wat in die Afrikaanse Naspers-dagblaaie verskyn het, lei ŉ mens af dat heelparty van die deelnemers aan die gesprek relatief negatief teenoor Standaardafrikaans was. Dr. Gerda Odendaal, mederedakteur van die WAT en gespreksleier, het die kwessie van diversiteit in Afrikaans só gestel: “Maar die afgelope paar dekades is daar al meermale bewys dat Afrikaans gevorm is uit ŉ situasie waar mense uit Asië, Afrika en Europa in ŉ kontaksituasie was waar hulle ŉ gemeenskaplike kommunikasiemedium moes kry. “standardAfrikaans is dus vir my ŉ brugbouer tussen mense van verskillende kulture, gelowe en selfs rasse… en wil ons juis vandag ŉ stem gee aan daardie variëteite of tongvalle van Afrikaans wat dikwels nog ŉ bietjie misken word.” En Ria Olivier, projekbestuurder by die Afrikaanse Taalraad, het bygevoeg dat die standaardvariëteit in die klaskamer op skool aangebied moet word as “ook ŉ variëteit… soos al die ander”. Die gemeenskaplike tema in al die bydraes was om Standaardafrikaans ŉ noot laer te laat sing, en die ander variëteite ŉ noot hoër. Verre sy dit van my om Kaaps, Moslemafrikaans of Namakwalands gering te skat. Wat vandag Standaardafrikaans is, was 150 jaar gelede in dieselfde posisie teenoor Nederlands – ŉ patois wat as minderwaardig beskou is, as iets wat dalk in die kombuis geduld kan word, maar nie in die kerk of die klaskamer nie. Dit kan ewenwel die moeite loon om na die taalsituasie in Europese lande te kyk om te sien of ŉ mens iets daaruit kan leer. Al die moderne Europese tale huisves verskillende variëteite. In Nederland en Vlaandere kry jy naas “Algemeen Beschaafd Nederlands”, soos dit genoem word, ook plaaslike dialekte wat soms van streek tot streek of selfs stad tot stad wissel. ŉ Boorling van Groningen in die uiterste noorde van Nederland sal gróót moeite moet doen om ŉ inwoner van Antwerpen in Vlaandere te verstaan as laasgenoemde sy eie dialek praat. So ook iemand van Arnhem in die ooste van Nederland en ŉ inwoner van ŉ volksbuurt in Rotterdam. Iets soortgelyks geld vir Duits, Frans, Italiaans – noem maar op. Die variëteite bestaan almal langs mekaar. Maar dit beteken nie dat die standaardvariëteite afgeskaal of geringgeskat word nie. Inteendeel. Daar is ŉ praktiese besef dat die Europese taalmosaïek só ryk is dat dit op ŉ toring van Babel – en die verwarring wat daarmee gepaard gaan – kan neerkom as daar geen gemeenskaplike vorm is wat álmal kan praat en verstaan nie. Dus kry jy “Algemeen Beschaafd Nederlands” in Nederland en Vlaandere, “Hochdeutsch” in Duitsland, Oostenryk, Luxemburg en dele van Switserland. En niemand maak ŉ probleem daarvan nie: Mense is trots op hul eie dialekte en praat dit graag, maar hulle weet ook dat die standaardvariëteit ŉ onmisbare praktiese doel het wat die lewe aansienlik vergemaklik. Presies hoe dié standaardvariëteite daardie status bereik het, het met die geskiedenis te make. In die Nederlandstalige gebiede was Holland ekonomies, polities en militêr die toonaangewende streek. In die Duitstalige gebiede het Pruise en die gebiede rondom die stad Hannover die toon aangegee, en in Frankryk was dit die dialek van die hoofstad en regeringsentrum Parys wat sy stempel op die standaardvariëteit afgedruk het. Baie hang dus af van watter stad of streek die magtigste was. Daardie streek se dialek het dan die standaardvorm gewórd. Daarmee word geensins gesê dat die standaard op welke manier dan ook régtig beskaafder of meer korrek is as die ander nie. Dis alles relatief. Dit het nou maar eenmaal so gebeur. Dis vir min mense ŉ probleem. Jy kry wel “deftige” mense wat ŉ “deftige” uitspraak hanteer en wat neerkyk op die “plat” uitspraak wat dikwels in die armer buurte of streke gehoor word, maar dít het nie regtig ŉ politieke dimensie nie. Daardie politieke dimensie bestaan egter wel in Suid-Afrika. Daar word die kwessie van Kaaps en ander Afrikaanse variëteite dikwels nie bloot as ŉ neutrale feit van die lewe gesien nie, maar as politieke verset teen Standaardafrikaans. En dit het alles met die kwessie van “wit Afrikaners” teenoor “bruin Afrikaanses” te make. Vandaar dat prof. Saal kan sê Standaardafrikaans “loop hinkepink” en die “variëteite kóm vir hom”. Hy het daaraan toegevoeg hy bedoel dit nie lelik nie – “die tyd is maar net hier. Dit is tyd dat ons vir mekaar sê al ons variëteite kan naas mekaar bestaan eerder as wat ons die een wil uitdryf.” Tussen ons: Dit het met die agtergesteldheid van bruin mense te make. As dié klassekwessie opgelos word, kan dit die taalkwessie moontlik ook oplos. Dit was goed dat Saal die saak genuanseer het, maar was dit genoeg? Niemand kan hom as Namakwalander kwalik neem as hy trots op sy eie dialek is nie, maar moet Standaardafrikaans se status – dit is immers die noodwendige gevolg van sy standpunt – dan daaronder ly? Laat die dialekte hul plek met trots in die Afrikaanse taalfamilie neem. Laat geen spreker wat (soos ek) tuis met Standaardafrikaans grootgeword het, neerkyk op Kaaps, Namakwalands of enige ander variëteit nie. Maar kom ons besef ook onomwonde: Net soos jy ŉ noodsaaklike plek vir “Algemeen Beschaafd Nederlands” of “Hochdeutsch” het, moet daar ook ŉ nuttige plek vir Standaardafrikaans wees. Afrikaans is tans onder ontoelaatbare druk van ŉ regering (plus sy soms Afrikaanse meelopers) wat die taal aktief ondermyn. Ons moenie toelaat dat ons daardie proses vergemaklik nie. Kom ons hou op om rusie te maak oor iets van sekondêre belang soos Standaardafrikaans teenoor variëteite. Kom ons konsentreer op die hoofsaak: Die voortbestaan van ons moeder, Afrikaans, in al haar vorme.