Versindaba Spookverse Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Spookverse'
Mariëtte van Graan. Die spoke loop in die verse
Die spoke loop in die verse
Mariëtte van Graan (vgraam@unisa.ac.za)
Ek ken my spookstories. In my nagraadse studies het ek diep gedelf in die literêre skatkis van tradisionele Afrikaanse spookstories in kortverhale en die komplekse spookkarakters in meer onlangse romans. Weens die streng fokus van sulke studies moes ek helaas die poësie op die kantlyn laat, maar die spoke wat deur ons verse wandel het my nie ongesiens verbygegaan nie. Die voorkoms van spoke – wat ek hier kortliks as die teenwoordige bewussyn of stem van 'n afgestorwe menslike karakter sal definieer – is meer algemeen in die Afrikaanse poësie as wat ons aldag besef, en word veral in die ouer Afrikaanse literêre versamelings meer algemeen en meer gevarieerd aangetref as vandag. Hierin lê reeds 'n ooreenkoms tussen die tradisionele Afrikaanse spookstories in kortverhaalvorm en die Afrikaanse spookvers: ons skryf nie meer vandag so baie oor spoke nie.
Spookstories word maklik vlak gekyk as 'ontspanningsliteratuur', as stories vol vermaak, skrik en selfs grappe, maar sonder veel literêre substansie. Dit is 'n siening waarteen ek sterk gekant is. Alle genres en subgenres van die letterkunde kom uiteraard in verskeie grade van 'literêre substansie' en het hul goeie en minder goeie skrywers. Ek voer nie aan dat elke teks wat 'n spookkarakter bevat op grond daarvan as hoogs literêr beskou moet word nie. Maar onderliggend aan die spookstorie – skrikwekkend of komies – vloei diep strome van hartseer, verlies, begeerte, onvoltooidheid, verwondering, vrees en verskrikking. En die ewig onbeantwoordbare vraag: Wat gebeur met ons nadat ons sterf?
Alhoewel die spookvers nie pertinent daarop gemik is om hierdie vraag te beantwoord nie, bied dit 'n blik op ons beskouings van die hiernamaals en die moontlike weergawes wat 'n lewe na die dood kan aanneem binne ons begrip daarvan. Hierdie begrip van die dood en die hiernamaals is nou verbonde aan kulturele en religieuse oortuigings van die individu sowel as die groep waaraan die individu hom- of haarself verbind of aan verbonde is. Vir tyd en wyl sal ek die spookvers tentatief definieer as 'n narratiewe gedig waarin spoke aan lewende karakters verskyn, verse waarin 'n oorlede figuur as 'n bewuste entiteit optree of beskryf word, en verse waarin die spookfiguur as spreker optree.
Verse waarin die doodsoomblik of oorgangsoomblik deur 'n toeskouer daarvan beskryf word, word dus hier buite rekening gelaat. Een voorbeeld van so 'n gedig is P.W. Buys (1998:39) se 'Middernag': "Om middernag het hy sy oë oopgemaak / en uit sy skraal gesig het sterfbedhelderheid gestraal / asof 'n lig meteens diep in hom brand." Soortgelyk is Marlise Joubert (2019:54) se beskouing van die doodsoomblik vanuit 'n lewende se perspektief in die gedig 'so is die dood':
vir die een poeierlig
'n god se goue hemel in
vir 'n ander net
'n graf met koue klip
vir die een is dit
'n terugkoms as kat of duif
vir die ander 'n korrel sand
ná 'n laaste asemteug […]
so is die dood: vallende water
wat 'n leeftyd se uitgeskilde
Spookverse is moeilik (of eerder, arbeidsintensief) om op te spoor. Hulle is van nature minder sigbaar, en moet fyn uitgesoek word op die ou manier: lees self al die bundels deur. 'n Soektog deur bundeltitels, inhoudsopgawes, databasisse en soekenjins gaan min gedigte met die woord 'spook' in die titel of inhoud oplewer. Rosa Keet se bundel Spookstories (1988) sal wel vinnig opduik. Hierdie vierde bundel van Keet, wat Kannemeyer (2005:740) as haar beste bestempel, gaan nie met die spook as karakter/figuur of die narratief van die spook om soos wat ek dit in hierdie stuk beskou en behandel nie. Die bundeltitel en gediginhoud illustreer wel die buigbaarheid in die algemene gebruik van woorde soos 'spook' en 'spookstorie'. Een algemene gebruik van sulke terminologie is verwysing na enige iets wat ons bybly – die verlede spook by ons, ons foute spook by ons, iemand se woorde spook by ons, ou liefdes spook by ons. Lees byvoorbeeld Juanita Louw se gedig 'Spook', waarin die woordeskat van spookstories gebruik word om die herinneringe van 'n verhouding wat doodgeloop het, te beskryf, hier; of oorweeg Danie Marais se beskrywing in 'As ek deur geslote ooglede onthou' (2006:96): "Jy was op daardie oomblik / die eensaamste figuur / wat ek nog in my lewe gesien het. / Maar dit was nie jy nie, / dit was 'n spook."
Keet se Spookstories is eerder 'n digbundel waarin "die mitologiese […] soos 'n skim of spook die geskiedenis vergesel" (Anon, 2020) as narratiewe spookverse soos wat ek dit hier beskou. Verder word die spook in Keet se bundel in die domein van mitologiese monsters geplaas, eerder as die meer algemeen verwagte domein van bonatuurlike verskynsels, wat hier die gees van 'n afgestorwe persoon sou wees. In die eerste vier gedigte, 'Luggees', 'Vuurgees', 'Watergees' en 'Aardgees' word genoemde gese verbind aan spoke. In 'n meer letterlike sin, soos in die sogenaamde 'paranormale wetenskap'[i], sal hierdie verbinding eerder as 'n vermenging of verwarring van verskillende bonatuurlike verskynsels beskou word, al gebruik Keet bewoording wat sterk aan die spookstorie herinner: "Moenie sê dat ek jou nie gewaarsku het nie … / dit spook hier" (Keet, 1988:6). Een gedig in Keet se Spookstories wat wel uitstaan as die tipe spookvers wat ek hier wil bespreek, is 'Grondbegrip' (1988:46):
Gedagtig aan die feit
dat hy op gevaarlike grond beweeg
dat hy uit die aard van die saak
reeds grond geëet het
(die gees gegee het)
dat hy geen grond onder sy voete het nie
omdat hy aardig begrawe lê
(of dat dooies nie kan doodgaan nie)
staan hy in die spookuur op
en noem dit hemelvaart.
Ek betrek nie hier die elegiese vers of funerêre poësie nie omdat die oorledene nie self as 'n teenwoordige spookkarakter of figuur in sulke verse verskyn nie; en ook omdat sulke verse die fokus plaas op 'n oorlewende se perspektief op en verwerking van die dood (gewoonlik met betrekking tot 'n spesifieke oorlede persoon). Mens sou wel miskien 'n subkategorie van die spookvers kon uitkerf vir gedigte waarin die digter/spreker gesprek voer met die oorledene of sy/haar verbeelde stem van die oorledene.
Gedigte soos Keet se 'Grondbegrip' beskryf die oorgangsoomblikke tussen lewe en dood en die hiernamaals vanuit die afgestorwene karakter se perspektief en vestig sodoende die figuur as 'n spookkarakter. Sulke gedigte spreek direk tot die vraag van die hiernamaals: wat is dit? Hemel, hel, Valhalla, Svarga Loka, Hades, Elysium, of watter een van die derduisende onderwêrelde, bo-wêrelde, parallelle wêrelde of tussen-in wêrelde dan? Of miskien, net niks? Het die dooie 'n keuse in waarheen hy/sy gaan? Enige laaste woorde aan die lewendes, miskien?
Die doodsoomblik is 'n drumpel wat oorgesteek word, en die spook as figuur of karakter is by uitstek 'n liminale figuur: vasgevang tussen lewe en dood – die dooies kan nie doodgaan nie, en die dooies wat voortleef leef tog nie – en ook tussen die veronderstelde aparte wêrelde of sfere van die dooies en die lewendes. Hulle is ook in 'n liminale tydsruimte; 'n persoon wat in 1821 gesterf en ook in 2021 'teenwoordig' is, is terselfdertyd vasgevang in tyd én buite tyd. Hierdie achronologie is kenmerkend van spookkarakters en spookstories. Die spook kan vanuit hierdie liminale sones van die dood kommentaar en kritiek lewer op die aardse bekommernisse en beslommernisse, soos in T.T. Cloete (1998:8) se 'klinies dooie getuig':
"ek was dood, met die roos
was ek in die tuin van die hemel.
daar was engele wat bloos."
"… dus was die kleur van hulle vel…?"
"dis iets vir die hel…
die hemel is kleurloos."
Die spreker in Cloete se gedig kan as 'n teruggekeerde spook beskou word; iemand wat die grens tussen lewe en dood oorgesteek het én teruggekeer het. Daar is waarskynlik hier ook 'n subkategorie van die spookvers te vinde: gedigte waarin die spook terugkeer en verslag lewer oor die hiernamaals. In hierdie spesifieke voorbeeld spreek die spook dan juis die onsinnigheid van die lewendes se sosiale norme aan.
Alle spookverse het nie so 'n ernstige trant nie. Op hierdie stadium sou ek myself verstout om te sê dat daar veral in die ouer Afrikaanse tekste kenmerkend 'n meer komiese inslag gesien word, wat vermeng word met 'n rasionele blik op spookstories en besinning oor die groot vrae rondom spokery. In kortverhale is sulke narratiewe meesterlik tot uiting gebring deur skrywers soos C.J. Langenhoven en Eugène N. Marais. Langenhoven se komiese oplossings vir en rasionele besinnings oor spokery in kortverhale soos 'Die twee professore' (1924), 'My spook-ontmoeting' (1929) en 'Die spook van Vergeleë' (1930) reik veel dieper as (ont)spanningsverhale wat bloot 'n skrik uit die leser probeer kry. Dieselfde kan gesê word van Marais se diep bepeinsings oor die aard van die werklikheid en die dooies in verhale soos dié wat opgeneem is in Die huis van die Vier Winde (1933).
Komiese spooknarratiewe met 'n raps filosofie en bepeinsings loop ver terug in Afrikaanse narratiewe verse, en sluit ook aan by die universele tendens in folklore en stories wat om die vuur vertel word om 'n morele of religieuse les in 'n storie in te werk. F.W. Reitz se narratiewe gedig 'Klaas Geswint en zyn paert' (1870), oftewel 'Klaas Geswind en sy perd' soos dit in die Groot Verseboek 2000 gespel word, is die eerste gedig in die Groot Verseboek, een van die oudste gepubliseerde Afrikaanse spookverse en ook een van die oudste gepubliseerde Afrikaanse spookstories naas Reenen van Reenen se kortverhaalbundel Celestine en ander spookstories (1919) en F.W. Boonzaaier se dramateks Die spook van Verlatenfontein: Die eerste Afrikaanse grilstuk (1933).
Reitz se komiese vertelling (lees die volle gedig hier), is sterk beïnvloed deur Robert Burns se Skots-Engelse gedig 'Tam O'Shanter' (1791, lees die volle gedig hier), 'n klassieke voorbeeld van die morele volksverhaal wat ewe komies as grusaam is. Burns se narratief sien die lawwe Tam O'Shanter wat nie na sy vrou luister nie en haar voortdurende bekommernis en sorge veroorsaak. Tam drink te veel saam met sy maters (veral op markdae) en tree onverantwoordelik op. En dan, een laat nag op sy slingerende pad huis toe in 'n besonders beskonke toestand, kom hy die duiwel, 'n paar hekse, 'n hele rits spoke en ander bonatuurlike karakters teë wat besig is met hulle eie feesvieringe. Ten spyte van die grusame toneel wat hy aanskou, kan Tam homself nie keer om die gevaarlike karakters se danspassies luidkeels te komplimenteer nie, waarna hy natuurlik moet laat spaander wanneer die hel hom agternasit. Hy word deur sy brawe merrie, Meg, tot by die veiligheid van die naaste rivierbrug gedra, ten koste van haar eie stert.
Reitz vertel 'n sterk ooreenstemmende spookstorie, plaas 'n soortgelyke lawwe manlikheid in die karakter van Klaas Geswind, betrek soortgelyke maatskaplike kwessies soos die misbruik van alkohol, onverantwoordelike geldbesteding en die eggenoot se minagting van sy vrou se bekommernisse en versoeke, maar haal die hekse en 'n verskeidenheid ander ongure wesens uit die narratief uit en laat Klaas slegs teenoor die duiwel en veertig spoke in die begraafplaas te staan kom:
Jammer dat mans so selde hoor,
As hulle frouens fer hul knor;
Dit is mar so: "Hul kan mar praat,
Ons luister tog ni na hul raad."
Dat dit so is het Klaas Geswind
Een donker nag ook uitgefind,
Hy't lelik in die knyp geraak,
Toen hy terug ry fan di Braak […]
Di drank is tog 'n snaakse goed;
Hy gé die bangste kêrel moed […]
Steek hy maar net 'n dop of dri,
Dan stuit hy fer gen duiwel ni.
Maar Klaas het daarom naar gelyk,
Toen hy daar in di kerkhof kyk:
Syn bloed het wonderlik gekook,
Toen hy gewaar hoe dit daar spook.
Daar speul die duiwel op 'n tromp,
Fer feertig spoke in 'n klomp:
Hul dans daar rond, dat dit so gons,
Gen ouderwetse kottiljons […]
Die goed was byna poedel kaal,
En kyk, die frouens was te skraal,
Maar een daarfan, 'n bitji dikker,
Maak een so 'n uitgehaalde flikker,
Dat Klaas, plaas fan syn bek te hou,
Skré: "Arri! Dit was fluks van jou."
Soos hy dit seg, toen moet hy ja,
Die heel boel sit hom agterna;
"Kol" loop nou dat di stof so staan,
Anders is Klaas fanaand gedaan. […]
"Toe, Kol, die duiwel sny jou spoor."
Hiir leg di Drif: "hiert!" sy's daaroer,
Haar stert het hul glad uitgeruk;
Mar Klaas is los, dis syn geluk.
Fer di wat lus het om te draai,
Wil ek maar net een woordji raai:
Gedenk an Klaas Geswind syn perd,
En fraag jou self: waar is haar stert?
Soos wat Tam O'Shanter onder die Skotte voortleef (daar is selfs 'n jaarlikse fees, Tamfest, in die dorpie Ayr sedert 2015; dit word beskryf as "one of Britain's largest festivals dedicated to a fictional character" (Anon, 2021)), leef Klaas Geswind ook voort in die Afrikaanse kollektiewe geheue. Gian Groen en Spinnekop sing 'Soos Klaas Geswind' op die 2002 album Groenkitaar (lees die lirieke hier); Steve Hofmeyr het 'n aanhaling uit die gedig getwiet in 2013 (sien die twiet hier) en Jean Meiring betrek die gedig in hierdie meningstuk oor die gebruik van Afrikaans as die duiwel se taal in die Amerikaanse televisiereeks Lucifer.
Dit is vanselfsprekend dat heelwat van hierdie ouer narratiewe spookverse in 'n begraafplaas plaasvind, en derhalwe ook as kerkhofpoësie beskou sou kon word. Daar is 'n noue verband tussen kerkhofpoësie en die elegie of lykdig. Taljaard-Gilson (2017) beskryf die kerkhofgedig as "'n soort elegie wat onder funerêre poësie ressorteer, sodat die kerkhofgedig en 'gewone' elegie heelparty kenmerke gemeen het", en noem die begraafplaas 'n "sfeerbepalende element". Alhoewel die kerkhofgedig tematiek soos die dood, die lyk, fassinasie met die dood, en besinning oor die hiernamaals behels, word spookkarakters of spookfigure nie pertinent as 'n kenmerk gereken nie. Hierdie kategorisering plaas dus die klem op die ruimte en elegiese aard van die gedig, terwyl ek die klem wil plaas op die spookkarakter in die narratiewe vers. Lees gerus Taljaard-Gilson se insiggewende artikel oor Afrikaanse kerkhofpoësie hier.
Sommige spookverse is gruwelik in hul beskrywing van die spook, en draai nie doekies om oor die grusaamheid van die spookkarakter se agtergrondstorie of bose bedoelings nie. 'n Welbekende voorbeeld hiervan is 'Die ruiter van Skimmelperdpan' (1930) deur A.G. Visser:
By 'n draai in die mond van die kloof,
Het 'n bom in die oorlog 'n vlugtende man
Op 'n perd soos 'n swaardslag onthoof.
Met 'n laaste stuiptrekkende krag,
En die bene geklem soos 'n skroef om sy lyf,
En gespan soos 'n draad elke spier;
By die huisie verby waar 'n vrou staan en kyk …
In die afkop ding ken sy haar man …
Met 'n onaardse gil val sy bleek soos 'n lyk …
En vreesagtig by wyle 'n nagdiertjie huil
Want by middernag waai daar 'n wind deur die kloof,
Waai en huil soos 'n kindjie wat kerm,
En dan jaag daar 'n perd met 'n man sonder hoof
Wie dit sien, roep verskrik: 'Heer, ontferm!'
En die bloed uit sy nek spuit 'n boog;
En dan eensklaps vanuit die vervalle gebou
Kom 'n vreeslike skrikbeeld gevaar,
Al die hare orent – 'n waansinnige vrou
Met 'n hande-verwringend gebaar:
'Waarom rus jy nie, Jan van der Meer?
Sal daar nimmer 'n einde kom … maar altyd weer
Die galop … die galop … die galop?!'
Die afgryslike klank – nòg gehuil nòg gelag –
En die perd met die romp van 'n man …!
Dis geen plek vir 'n Christenmens daar in die nag
Langs die pad na Skimmelperdpan!
Beide die narratief en die sterk visuele beelde wat Visser hier skep sal vandag nog heel gepas wees vir 'n Hollywood gruwelfilm, of 'n nuwe episode van Die Spreeus (as KykNet maar tog net nog 'n reeks van hierdie lekker ruggraatrittelende, SAFTA-verowerende Afrikaanse gruwelreeks wil laat maak… 'n vrou kan hoop). Die afkop perderuiter is 'n bekende tipe (trope) in die spookstorie. Verder bevat hierdie gedig heelwat kerneienskappe van die tradisionele Afrikaanse spookstorie: 'n skielike, grusame dood, onafgehandelde sake of 'n strafmotief (wat is dit tog wat Jan van der Meer uit sy rus uit hou?), 'n spookkarakter (eintlik twee) wat terugkeer uit die dood en erken word as 'n spesifieke oorledene, die spookkarakter wat 'n spesifieke handeling oneindiglik herhaal sonder duidelike rede, en gestrande reisigers wat onvermydelik 'n bonatuurlike ervaring tegemoetloop wanneer hulle in die nag in die rigting van Skimmelperdpan reis.
Sommige spookstories, en daarom sommige spookverse, toon ook ooreenkomste met die misdaadriller of speurverhaal, spesifiek in die sin dat die oorledene se moordenaar in die narratief gesoek word terwyl die oorledene as 'n spookkarakter oor die leser en die speurder in die verhaal se skouer loer. Dink byvoorbeeld aan romans soos The lovely bones (2002) van Alice Sebold, of Die stoetmeester (1993) deur Etienne van Heerden. 'Rietfontein' (1937) deur I.D. du Plessis sou in hierdie kategorie geplaas kan word. Die gedig vertel 'n sombere tradisionele spookstorie: 'n verliefde paartjie wat deur 'n onbekende, vreemde figuur vermoor is en steeds op maanverligte nagte hul doodsoomblikke oor en oor uitspeel (lees die volle gedig hier, of luister na Gerald Clark se toonsetting van die gedig hier):
By Rietfontein se leidam, as die reiers staan en droom
En gepluimde peerboomtakke bloeisels sprinkel in die stroom,
Word op maanverligte nagte nog 'n sombere tafereel
Van haat en lus en liefde deur gestorwenes afgespeel
Bloed in die water
En bloed in die laan.
Kruip oor die maan;
Ander narratiewe spookverse beskryf die spook se hartseer bestaan vanuit 'n lewende se perspektief. Alhoewel die perspektief van 'n lewende as spreker in die gedig en die elegiese kerkhofgedig vroeër in hierdie essay nie as behorend tot my voorgestelde spookvers-kategorie ingesluit is nie, gaan dit in 'n gedig soos 'Die spoke' van C. Louis Leipoldt (1923) tog nie oor 'n verbeelde gesprek tussen 'n lewende en 'n dooie nie, maar oor 'n lewende se empatiese verbeelding van die ervaring van die oorledenes. Die gedig skep 'n beeld van vereensaming, versugting en verlange aan die ander kant van die dood (lees die volle gedig hier):
hul wag oor die wêreld hou […]
En soek hul verlore rus […]
Waaronder die spoke ly […]
Met 'n waas rondom van 'n ander land
By die lig van die lae maan.
Al eeuelank vergaan […]
Soos ek aan die begin gesê het, lê die hart van die spookstorie en die spookvers in die diep onderstrome van sterk emosies en universele versugtinge. 'n Laaste subkategorie van die spookvers wat ek hier wil uitlig, is die liefdesgedig. Die liefde in letterkunde kan tog alles oorwin, en selfs oor die grense van die dood strek. Daar is min gedigte wat die versugting na verlore geliefdes agter die sluiers van die dood verwoord met die deernis te vinde in N.P. van Wyk Louw (1936) se 'Gesprek van die dooie siele' (wat ek hier volledig aanhaal omdat ek, vreemd genoeg, nie nou die volle weergawe aanlyn kan vind nie):
'Kan jy my woorde, liefste, hoor,
of iets die blanke stilte stoor
waardeur ons siele eensaam gaan,
veryl soos wolkies voor die maan –
kan jy, kan jy my woorde hoor?'
'Weet ek dat dit jou woorde is,
en nie die bitter heugenis
wat uit my eie hart nog spreek;
weet ek dat wat die vlak hier breek,
die rimpeling van jou woorde is?'
'Uit hierdie diepste eensaamheid
verlang ek nog na sekerheid,
dat al ons liefde nie verwaai
soos stoffies wat die winde saai
uit in die sterre-eensaamheid.'
'Hier in een ongebroke glans
in my eenselwigheid verskans,
en alle bron van fluistering
wel uit die diepste en laaste kring
van eie waterheldere glans.'
'O wink deur hierdie droefenis
waarin my siel verwilder is,
oor alle afgrond wat ons skei,
'n teken dat daar iets nog bly
tot smettelose gedagtenis.'
'Tot alle eindes uitgestraal,
waar vreemde laaste sterre dwaal,
is elk in God so uitgestort
dat hier geen smart tot teken word
waar elk deur alle dinge straal.'
'Ek sal die vlammegrens oorskry
wat my nou van jou wese skei,
deur alle duister sal ek tas
tot ek jou bloedwarm voel en vas
en indrink soos 'n drank in my.'
''n Vreemde vlam van woorde klim,
'n verre bewing, bo die kim
Ek sluit af met hierdie gedig juis omdat dit nie deur almal as 'n spookvers beskou sal word nie. Die sprekerfiguur in Van Wyk Louw se 1935 debuutbundel Alleenspraak (waarin 'Gesprek van die dooie siele' voorkom) word oor die algemeen metafories beskou en bespreek as 'n vereensaamde 'ek-figuur' wat worstel met allerlei dinge van eensaamheid tot skoonheid. Ek kon tot op hede nie 'n artikel of verhandeling of tesis opspoor waarin hierdie gedig bespreek word met gebruik van die woord 'spook' nie. Maar vir my is die titel 'Gesprek van die dooie siele' – vergeef die Engels – 'n dead giveaway. Of verbeel ek my dat ek spoke in hierdie gedig sien?
Ons skryf en dig deesdae minder en selde direk of spesifiek oor spoke in Afrikaans. Ons noem hulle enige iets behalwe spoke. Hulle word newelagtig, skimme, stemme, verbeeldes, versugtinge, al hoe meer bloot metafoor. Ons kry bitter min nuwe spookstorie-kortverhaalbundels, en romans wat spookkarakters bevat neig om meer intellektueel of teoreties met die spook om te gaan deur byvoorbeeld die spookkarakter in literêre genres soos die magiese realisme te plaas. Nie dat dit 'n slegte tendens is nie – inteendeel. Dit sluit aan by die geneigdheid van die gruwelgenre en die Gotiek, waaraan die spookstorie nou verwant is, se inherente aanpasbaarheid, wat die rede is waarom spookstories ons bybly.
'n Diachroniese beskouing van die Afrikaanse spookstorie en die spookvers sal beslis baie interessanthede oplewer. Kyk byvoorbeeld na die verskil in aanslag, toon en tegniek tussen Reitz se 'Klaas Geswind en syn perd' (1870), Visser se 'Die ruiter van Skimmelperdpan' (1930) en Van Wyk Louw se 'Gesprek van die dooie siele' (1936), teenoor meer onlangse voorbeelde soos Keet se 'Grondbeginsel' (1988), Louw se 'Spook' (2016) of Hennie Meyer (2020:68-71) se 'Soos dood' waarin die spook bloot metafoor word. Die dertigers se beheptheid met en klem op die vooruitgang van Die Taal het nie net vooruitgang en groei tot gevolg gehad nie, maar ook sekere tipes literatuur – soos die lekker ligsinnige, skrikkerige, snaakse spookstorie – probeer afskud. Dié moes ook nou met erns benader word, indien enigsins aan geraak word. Kortom, spookstories was ligte vermaak vir massas maar nie letterkunde nie. Die tendens was nie net in die poësie nie, die Afrikaanse prosa het ook hieronder gedy én gely: die tradisionele, klassieke Afrikaanse spookstorie in kortverhaalvorm het 'n stille amper-dood gesterf. Hierdie was uiteraard nie veranderinge wat oornag geskied het of amptelik voorgeskryf is nie. Daar was steeds nuwe spookstories en spookverse, hulle was net stiller en minder sigbaar. Die sestigers het hul eie ommeswaai in die aard van Afrikaanse letterkunde kom loop gooi: weg met die tradisionele, in met die eksperimentele en die gewaagde en veral met letterkunde wat 'n politieke standpunt inneem. Maar hulle het nie die spook spesifiek opgeroep vir politieke diensplig nie. Lateraan, met die Sataniese Manie (Satanic Panic) van die 1990's, die gepaardgaande religieuse propaganda en Donker Jonker se polisie-eenheid en skooltoesprake is alles 'bonatuurlik' ook in dieselfde kamp gejaag: dis reguit van die Christelike duiwel af en moet vermy en vermorsel word voor dit jou hel toe kan sleep. Ek moet hier bieg dat my kennis van meer onlangse spookverse nog te beroerd is om uitsprake te waag oor die Afrikaanse spookvers soos dit vandag staan.
Spookstories, wat diep in Afrikaanse letterkunde tradisie, folklore en kulturele bygelowe lê, staan vandag nog in 'n vreemde dissonansie met hierdie kontrasterende leringe: aan die een kant 'bestaan sulke dinge nie, dit is onbybels'; aan die ander kant word ook steeds geglo in mense wat met die helm gebore is, die spook wat by die skuur op oom Jan se plaas loop, die meisie wat duimgooi net duskant Uniondale, Van Noodt wat nou nog die Kasteel bewandel en Antjie Somers wat die stout kinders gaan kom vat.
Ek verkort en veralgemeen nou erg oor die dertigers, die sestigers, die Sataniese Manie, die vreemde kognitiewe dissonansie tussen religie en bygelowe, sowel as oor die aard en voorkoms van Afrikaanse spookstories en spookverse. Maar dit is hieruit tog duidelik dat 'n diachroniese studie van spookverse wat die spookvers binne die historiese sosio-maatskaplike historiese konteks plaas, groot interessanthede kan oplewer. Hoe en hoekom het ons beskouing en letterkundige uitbeelding van die spook oor tyd heen verander? Een verandering wat reeds uitstaan is die visuele uitbeelding van die spookkarakter: in die ouer verse soos 'Klaas Geswind en syn paard' en 'Die ruiter van Skimmelperdpan' is die spookkarakter oor die algemeen 'n liggaamlike (corporeal) wese, 'n fisies tasbare liggaam, soms 'n verrottende, gemutileerde liggaam of net 'n wandelende geraamte. In ander gedigte soos Leipoldt se 'Die spoke' en ander gedigte word die spook al hoe meer ontliggaam (non corporeal), 'n ontasbare entiteit wat uit die liggaam trek na die liggaamlike dood. Waarom word ons spoke al hoe meer ontasbaar? Of, soos Loftus Marais (2008:39) die vraag stel in 'Siel', "Hoekom dink almal die siel is inwendig? / verborge soos jou beendere, maar kleiner / soos 'n klier of 'n juweel / of 'n teug helder lug vir ewig ingehou…".
Ek oorbeklemtoon ook die skyndood van die spookstorie. Soos dit met die gruwelgenre oor die algemeen gaan, is daar elke dan en wan 'n oplewing in die gewildheid daarvan – iets wat ons tans weer sien gebeur. Afrikaanse jeugliteratuur wemel van die spookstories. (Ek wonder altyd wat jong lesers met 'n liefde vir 'n hierdie soort stories dan nou moet lees wanneer hulle ouer word.) In 'n afgeronde navorsingstuk sal dié kwessies heelwat deegliker en duidelik uitgestip word.
In hierdie essay het ek enkele van my gunsteling spookverse by die naam geroep en kortliks bespreek. Ek is deeglik bewus daarvan dat daar heelwat spookverse is wat nie in hierdie essay genoem is nie, wat nog nie onder my oog verbygeloop het nie, en dat daar talle ander besprekingspunte rondom dié tipe verse is wat nie in hierdie essay aangeraak is nie. Wat van al die toonsettings? Sal ons Anton Goosen se 'Blommetjie gedenk aan my' en ander spooklirieke ook hier bywerk? Sal ons die folklore en die poësie in diepte vergelyk? Daar is so baie aspekte van die Afrikaanse spook wat nog na behore ontgin moet word.
Met die oog op 'n langtermyn navorsingsprojek om 'n deeglike, omvattende artikel (of 'n reeks artikels, of miskien selfs eendag 'n boek wat ook folklore, kortverhale, dramas, romans, films en televisiereekse insluit) oor Afrikaanse spoke van toeka tot nou te lewer, sal dit gaaf wees as julle my in die kommentare bombardeer met nog spookverse en besprekingspunte wat hierby ingesluit kan word.
Hoe meer siele, hoe meer vreugde.
AllTheLyrics. [s.a.]. 'Soos Klaas Geswind Lyrics'. Aanlyn: https://www.allthelyrics.com/lyrics/gian_groen/soos_klaas_geswind-lyrics-1247247.html
Anon. 2021.Tam O'Shanter (poem). Aanlyn: https://en.wikipedia.org/wiki/Tam_o%27_Shanter_(poem)
Anon. 2020. Rosa Keet. Aanlyn: https://af.wikipedia.org/wiki/Rosa_Keet#cite_note-18
Botha, D. (samest.). 2000. Die beste spookstories van C.J. Langenhoven. Kaapstad: Tafelberg.
Burns, R. 1791. 'Tam O'Shanter'. Aanlyn beskikbaar: http://www.gutenberg.org/files/1279/1279-h/1279-h.htm#link2H_4_0316
Buys, P.W. 1998. Middernag'. In: Van sigbare en onsigbare dinge. Kaapstad: Tafelberg, p. 39.
Clark, G. 2009. 'Rietfontein se leidam'. Op: Sweepslag. Mozi Records, Suid-Afrika. Musiekvideo aanlyn: https://www.youtube.com/watch?v=Vqq-fmpeuaY&ab_channel=SeanElse
Cloete, T.T. 1998. 'klinies dooie getuig'. In: Uit die hoek van my oog. Kaapstad: Tafelberg, p. 8.
Du Plessis, I.D. 1937. 'Rietfontein'. In: Brink, A.P. (samest.). Groot Verseboek 2000. 2000. Kaapstad: Tafelberg, p.101-102. Ook aanlyn beskikbaar: http://gesellig.co.za/t/14025-%22_Rietfontein_%22__deur__I.D._du__PLESSIS/
Joubert, M. 2019. 'so is die dood'. In: Grondwater. Pretoria: Protea Boekehuis, p. 54.
Keet, R. 1988. Spookstories. Kaapstad: Human & Rousseau.
Leipoldt, C.L. 1923. 'Die spoke'. In: Versamelde gedigte. 1980. Kaapstad: Tafelberg. Aanlyn: https://www.dbnl.org/tekst/leip001vers01_01/leip001vers01_01_0144.php
Louw, J. 2016. 'Spook'. In: In die grot van die sibille. Kaapstad: Queillerie. Ook aanlyn beskikbaar: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/gedigte/gedig-spook/?fbclid=IwAR3ERw6b-t_EvLmtLrHyxFBW0DGKupNSx-rVrNLvVbrjJiPz8MZm0uKaZKY
Louw, N.P. Van Wyk. 1936. 'Gesprek van die dooie siele'. In: Versamelde gedigte. 1981. Kaapstad: Tafelberg en Human & Rousseau, p.12-13. Ook aanlyn beskikbaar:
Meiring, J. 2019. Natuurlik sal die duiwel Afrikaans praat. Netwerk24, 13 Mei. Aanlyn: https://www.netwerk24.com/Stemme/Menings/natuurlik-sal-die-duiwel-afrikaans-praat-20190513#loggedin
Marais, D. 2006. 'As ek deur geslote ooglede onthou'. In: in die buitenste ruimte. Kaapstad: Tafelberg, p.93-96.
Marais, E.N. 1933. Die huis van die vier winde. Pretoria: J.L. van Schaik.
Marais, L. 2008. 'siel'. In: Staan in die algemeen nader aan vensters. Kaapstad: Tafelberg: p. 39.
Meyer, H. 2020. 'Soos dood'. In: Winkel van wanklanke. Pretoria: Protea Boekhuis, p. 67-71.
Reitz, F.W. 1870. 'Klaas Geswind en syn perd'. In: Brink, A.P. (samest.). Groot Verseboek 2000. 2000. Kaapstad: Tafelberg, p.1-3. Ook aanlyn beskikbaar: https://gedigteboom.co.za/francis-william-reitz-jr/klaas-geswind-en-syn-perd/
Taljaard-Gilson, G.H. 2017. Meditasies in 'n begraafplaas: 'n Verkenning van Afrikaanse grafdigters en kerkhofpoësie. Literator, 38(1). Aanlyn: https://literator.org.za/index.php/literator/article/view/1315/2282
Van Graan, M. 2008. Die rol van ruimte in Afrikaanse spookstories. Ongepubliseerde M.A. verhandeling, Noordwes-Universiteit: Potchefstroom. Aanlyn: https://repository.nwu.ac.za/handle/10394/1898
Van Graan, M. 2015. Die grens tussen lewe en dood: 'n Studie van spookkarakters in die roman-oeuvre van Etienne van Heerden. Ongepubliseerde Ph.D. proefskrif, Noordwes-Universiteit: Potchefstroom. Aanlyn: https://repository.nwu.ac.za/handle/10394/15687
Visser, A.G. 1930. 'Die ruiter van Skimmelperdpan'. In: Versamelde gedigte. 1981. Kaapstad: Tafelberg. p.240-241. Aanlyn: https://www.dbnl.org/tekst/viss052vers01_01/viss052vers01_01_0132.php
[i] Ek gebruik die paranormale wetenskap as 'n tipe metanarratiewe raamwerk waarbinne ek spookstories analiseer. Hou maar net in gedagte dat die term 'wetenskap' hier nie veel water dra as 'n empiriese wetenskap nie. Sien Van Graan (2015:28-38) vir 'n uiteensetting van hierdie tameletjie.
Tags: Mariette van Graan spookstories, Mariette van Graan spookverse, Spoke, Spookstories, Spookverse