Nuuskommentaar: Die ‘vermiste’ tweede referendumFW de Klerk. Foto: FW de Klerk-stigting/Facebook Het die destydse pres. FW de Klerk se Rubicon- toespraak gister 30 jaar gelede die land nader aan of verder van ’n oplossing gebring? Het die land nie verdwaal en in plaas van by die Rubicon uitgekom, by ’n meer gekom waar Hannibal se leër met tot olifante wat as “tenks” ingespan is, hulle in die meer ingedryf het waar hulle in die yskoue water verdrink het nie? As is verbrande hout, ook wat die uitkoms, en veral die verskillende persepsies van die uitkoms van die Kemptonparkse onderhandelings betref. Gesprekke en openbare diskoerse oor die uitkomste tussen diegene wat om welke rede ook al voel dit het die beste, of enigste, uitkoms opgelewer wat moontlik was, en diegene wat meen die gevolge was ’n ramp van astronomiese omvang, slaan onroerbaar vas by die tweede referendum wat nooit plaasgevind het nie. Wat het van die beloofde tweede referendum geword? Wat met sekerheid gesê kan word, is dat baie ja-stemmers, dikwels rooi van skaamte, die laaste aantal jare “uit die kas kom” en erken hulle het “ja” gestem omdat hulle geglo het daar wag ’n tweede referendum. In die eerste was die vraag bloot of met die onderhandelinge voortgegaan moet word of nie. Met die tweede sou die “volk” besluit of die ooreenkoms self ook die jawoord sou kry. Dan sou baie van die oorspronklike ja-stemmers, by die aanskoue van wat onderhandel is, beslis “nee” gestem het. Maar toe gebeur iets wat ’n skynbaar blywende kloof tussen Suid-Afrikaners in die algemeen, en Afrikaners in die besonder, sou slaan. Die tweede referendum verdwyn. Die algemene indruk was dat almal, behalwe die regering self, onthou het dat ’n tweede referendum beloof is. Maar onder diegene wat onthou, tel mense soos prof. Hermann Giliomee, waarskynlik die doyen van Afrikaanse geskiedskrywers, en dr. Pieter Mulder, en hulle skroom nie om dié herinneringe neer te pen nie. Lees dr. Mulder se weergawe in Maroela Media hier. Referendums in Suid-Afrika het egter nie ’n reputasie dat dit met eerlikheid oorlaai is nie. Met die referendum oor Republiekwording was die keuse wat die kiesers gekry het ’n republiek binne die statebond of die status quo. ’n Republiek buite die statebond is egter uitgeroep. (Let wel: Die eindresultaat word nie gekritiseer nie.) In ’n pas verskene skrywe (formeel deur FW de Klerk self, maar waarskynlik die pennevrug van sy getroue Sancho Panza, mnr. Dave Steward (en hiermee word bloot lojale agterryer en niks kwetsend nie, bedoel) waarin die proses by die begin van die vorige eeu gaan haal word, word niks oor enige van die twee referendums gemeld nie. Lees die Afrikaanse teks hier. Onder die leserskommentare blyk die groot tweedrag opnuut, met enkele lesers wat vir De Klerk in die bresse tree, en die vasbyters wat terme gebruik soos dat volksverraad wat nooit weer in die geskiedenis geëwenaar sal kan word nie, ons sien die gesig van die grootste papbroek wat die land ooit gesien het, net jammer party onderhandelaars het in hul onnoselheid hulle deur die ANC laat ore aansit, ensovoorts. Met die referendum oor die driekamerparlement is die bevolking herhaaldelik verseker die referendum handel net oor die driekamerparlement, en nié soos die opposisie gewaarsku het, ’n ja-stem vir hervorming nie. Die opposisie se waarskuwings is verskeie kere as onwaar en ’n spookstorie afgemaak. Toe die uitslag bekend gemaak is, was dit egter dadelik as ’n ja-stem vir hervorming aangeprys. In die De Klerk-skrywe word drie opsies genoem wat die onderhandelaars gehad het, waarvan twee onaanvaarbaar sou wees. Dit word egter weerspreek deur die Presidentsraad se staatkundige komitee, Verslag 1 van 1990, Besluitneming- en konflikbeslegtingsmeganismes en -Tegnieke in Staatkundige stelsels, en wat as grondslag gedien het vir die kabinetsopdragte aan die onderhandelingspanne van die regering en die NNP se onderhandelaars. Die uwe was getaak om insette hieroor namens die Vrystaatse administrateur op te stel, en kan gevolglik nie anders nie as om met dr. Leopold Scholtz se gepubliseerde stelling saam te stem, dat nadat die NNP se hoofonderhandelaar, dr. Gerrit Viljoen, afgetree het, die NNP sy laaste span se reserwes as onderhandelaars in die veld gestoot het. Feit is dat in die Presidentsraad se verslag veel meer opsies genoem word as net drie, hoewel sekere ongenoemde opsies soos die instelling van ’n konstitusionele hof wel gerealiseer het (maar in die praktyk veral in meer onlangse tye, sy eie kop begin volg het en van die oorspronklike bedoeling begin wegdryf het). Die uitkoms van die onderhandelinge het die klimaat versterk vir artikels en boeke met as invalshoek dat die wit kiesers doelbewus mislei is deur hulle oor verwikkelinge agter die skerms in die duister te hou. Die name van persone en organisasies wat hiervoor verantwoordelik was, word ook genoem, waarvan sommiges ook duidelik vals beskuldig word. Die 30ste herdenking gister van De Klerk se sogenaamde Rubicon-toespraak val saam met die proses om grondgryp sonder vergoeding moontlik te maak, terwyl al hoe meer van die onderhandelde grondwetlike beginsels afgewyk word. Pallo Jordan, gediskrediteerde oudminister, kry in ’n SAUK-onderhoud die geleentheid om met blatante en skoorsoekende bogpraatjies soos dat wit mense die geleentheid gehad het om grond aan hulself toe te ken, verhoudinge na ’n brandpunt aan te blaas. Die les bly maar dat wanneer iets onomkeerbaar in die mou gevoer word, daar seker gemaak word dat daar nie onbedoelde reperkussies sal wees nie.