Versindaba » Digstring
"En route: Suid-Afrika"
Na Allen Ginsberg
Suid-Afrika, ek is op die highway. Waar is jy?
Suid-Afrika, 123 kilometer per uur en 'n onbetaalde parkeerkaartjie,
onder die voetbrug wei 'n trop bokke.
Suid-Afrika waarvoor is teer 'n metafoor?
Vlieg in jou moer met jou stukkende flikkerlig!
Ek is sagmoedig, met intense road rage – jy het ook jou teenstellings.
Ek skryf agter die stuurwiel, ek weet dis gevaarlik.
Suid-Afrika waarheen gaan hierdie pad?
Waarom waai die wind weer wes?
Hoeveel van jou honde word roadkill, hoeveel voëls verlustig hulle?
Suid-Afrika waarom weier die kraaie om kommentaar te lewer?
Suid-Afrika wanneer scramble ons weer kwartel-eiers vir die kinders van Khayelitsha?
Ek is moeg gejaag en padgegee.
Ek wil ook my hoop in die stof langs die pad rondskop soos die kinders met die sokkerbal, dis meer werd daar, mens kan speel vir tyd.
Suid-Afrika, jy dink ek weet nie wat aangaan nie en partymaal is jy reg.
Jou berge weet meer as wat hulle voorgee.
Hou links, steek regs verby.
Daar moet 'n manier wees om jou volle verstand terug te kry.
Wat as ek 'n hond doodry, wat as 'n kind voor my kar inloop?
Baie van jou honde is beter af as meeste van jou kinders.
Ek probeer verbyry.
Ek is jammer maar ek dink ek gaan opgooi.
Suid-Afrika, kyk my mooi skoene.
Suid-Afrika, van hier af lyk die lughawe-liggies soos sarkastiese exit signs,
waar daar 'n wil is and all that jazz, net nie verder as die naaste shebeen nie.
Ek ken nie my regeerders se name nie, dis seker my skuld.
Suid-Afrika jou gode kom in allerlei kleure.
Suid-Afrika party se reuse penisse is oor hul skouers gedrapeer,
ander glimlag soet maar niemand word gespaar nie.
Ons snuif almal cliches.
'n Verminkte rusbank spoeg sy spons uit,
langs dit pis volwasse mans langs die pad,
en ek word weer kwaad vir die bure se kat
wat teen ons voordeur kom pee het.
Is dit normaal om skuldig te voel oor ek 'n voordeur het en 'n agterdeur?
Ek wil soms ook langs die pad pis net om 'n punt te maak
maar ek mik nie so goed nie en
ek is jammer vir my skoene.
Suid-Afrika ek is jou seker dit verskuldig na alles wat jy…
nee, niks nie.
Lees my heupe:
Jou asem ruik na moord en ment,
almal byt op hul gebalde vuiste.
Net die volstruise lyk nog lus om liefde te maak.
Die pad loop tussen hulle kampe deur, hulle tree hul verlange in
Moet mens hulle jammer kry omdat hulle nie kan vlieg nie?
Dis hulle eie skuld: onwilligheid om te verander
of dalk eerder te gewillig gewees, ek sou nie kon sê nie.
Hulle vere steek in elk geval 'n preek af, die strak
swart- en witgeit daarvan.
My gesindheid is grys in die truspieëltjie, ek is nog steeds naar.
Versigtig vir sinkgate, Suid-Afrika.
Die township is 'n bont kwilt van plastiek en bourommel en sinkplate.
Jy lag kras vir my dagdroom.
Ek sou in elk geval nie hul taal verstaan nie.
Dis dieselfde ou storie, al saaier as 'n Sondag braai.
die grys wolke deur – 'n silwer randjie, I kid you not.
Daar was baie bloed op die voorruit en 'n bietjie op sy rekenaar
Goeie more Suid-Afrika, ons moet opstaan en aangaan.
Lig jou gat, ek is klaar met jou stories oor bloed en berading.
(Uit Letter to South Africa: Poets Calling the State to Order, Umuzi 2011)
Ek het die gedig in 2010 geskryf, as opdragvers vir die kolokwium wat Marlene van Niekerk vir daardie jaar se Versindaba saamgeroep het. Die opdrag was om, in die gees van Allen Ginsberg se "America", 'n brief aan Suid-Afrika te skryf. Ek het in daardie jaar in Kaapstad gewoon en in Stellenbosch gewerk, en my brief aan Suid-Afrika is geïnspireer deur my daaglikse retoer-trippie op die N2, en die dinge wat mens langs daardie pad sien.
Die gedig het as fragmente begin – ek het versreëls, beelde en frases in die ry neergeskryf oor 'n lang tydperk. Toe die openingsreël homself aanmeld (Suid-Afrika, ek is op die highway, waar is jy?") kon ek begin om die res van my onsamehangende fragmente tot 'n sinvolle eenheid te bind. Dit was lank gelede, maar as ek reg onthou het daardie laaste saamflans redelik vinnig gebeur.
Die spesifieke gedig het redelik vinnig en natuurlik gevloei – maar het voortgespruit uit weke se oordenking en meditasie terwyl ek ry, en maande se gewroeg met ander goed wat nie gewerk het nie. Ek het nie werklik oor hierdie gedig gewroeg nie – dit was lekker om daaraan te skryf, en om stelselmatig voort te bou daarop deur dit baie hardop te lees en vir myself voor te dra in die kar.
Die bloudruk vir die gedig is Ginsberg se bekende gedig "America". Ek het daardie gedig as vertrekpunt gebruik en die realiteit van die lewe langs die N2 bo-oor daardie onderlaag geprojekteer. Ek het probeer om Ginsberg op 'n sinvolle manier na te doen, sonder om 'n direkte kopie van sy gedig te maak: byvoorbeeld waar hy in sy tweede versreëls getalle gebruik, het ek die getalle omgeskakel in 'n odometer-lesing. Hier en daar slaan gedeeltes van die Ginsberg-vers deur, soos byvoorbeeld in die slotreël, waar ek 'n eggo van Ginsberg se idee van "skouer aan die wiel" probeer behou het, maar dit tog geheel in my gedig wou laat pas – dus die spanner in die wiel.
Ek was op daardie stadium besig met my meestersgraad in Kreatiewe Skryfkuns, so my studieleiers Willem Anker en Marlene van Niekerk het beide die gedig gelees en terugvoer gegee. Die redakteur van die versamelbundel waarin die gedig oorspronklik verskyn het, Carla Potgieter, het ook insae gelewer (veral mbt die vertaling). Deesdae is Loftus Marais gewoonlik my eerste leser en klankbord, en my uitgewer Tertius Kapp lewer ook waardevolle kommentaar. Ek dink wel nie hulle het veel aan hierdie gedig gekarring met die publikasie daarvan in Fotostaatmasjien nie – dit was reeds afgerond.
Ek dink die versamelbundel Letter to South Africa: Poets Calling the State to Orde het in 2011 verskyn, iets minder as 'n jaar nadat die gedig geskryf is. Maar dis kort nadat ek dit geskryf het in die publiek voorgelees.
Die gegewens in die vers is grootliks gebaseer op dinge wat ek werklik gesien en ervaar het wanneer ek op die N2 ry. Dis ook waar dat my vriend Fred al iemand op die N2 raakgery het, soos dit in die vers opgeteken staan. Ons het wel, op daardie stadium, nie werklik 'n voordeur en 'n agterdeur gehad nie. 😉
Die vers gaan oor die realiteite van die lewe in Suid-Afrika, soos uitgedruk in werklike beelde en gebeure wat langs 'n snelweg afspeel. Die feit dat die spreker in die gedig dinge vanuit die isolasie van die kajuit van 'n voertuig bekyk, sê seker ook iets oor die kloof wat tussen mense bestaan in ons land.
Net die Ginsberg-teks.
Nee, ek skryf gewoonlik maar vir my eie vermaak. Maar met hierdie gedig het mens seker maar in die agterkop gehad dat dit voorgelees sou word by 'n geleentheid in Stellenbosch vir 'n Afrikaanse gehoor wat grootliks uit ander digters sou bestaan.
Ek dink die gedig is eintlik 'n prototipe vir my latere werk – dit was een van die eerste gedigte waarin ek 'n sterk sin van my eie stem gevoel het, en die werkswyse (om 'n bestaande gedig as bloudruk vir 'n nuwe skepping te gebruik) het vir my 'n manier geword om my stem in te oefen, en beheer daaroor te kry.
Ek dink dit is, saam met my reeks gedigte oor Thamsanqa Jantjie, seker die mees Suid-Afrikaanse gedig wat ek tot nog toe geskryf het.
Ek het gevoel die vers is afgehandel en afgerond. Dit help dat ek in hierdie geval 'n ander vers as verwysing gehad het – ek het geskry f na 'n einde toe, en ek dink ek kon daar uitkom.
Mense wat bekend is met die stuk pad wat die agtergrond vir die gedig vorm, is altyd baie positief daaroor. Ek dink omdat ek so lank op die pad spandeer het, kon ek mooi fyn oplet wat om my aangaan, en ek kon lank genoeg aan die vers werk dat ek die ervarings en dinge wat ek gesien het behoorlik kon opteken, in hierdie geval.
Hmmmm, miskien nie die eerste nie. Maar ek het van kleins af daarvan gehou om rympies en dinge te skryf, en het nog êrens 'n lêer met klomp kinderversies wat ek geskryf het. Een begin "Vyf kabouters – baie klein – ry in hul kaboutertrein" – ek dink ek het ewe illustrasies gemaak ook van die kabouters en die trein. Ek moet nou nog net 'n vliegtuig- en 'n boot-gedig skryf, dan het ek die vervoermiddele redelik goed gedek. 😉
Tags: Bibi Slippers, Digstring, en route: Suid-Afrika
Posted in Digstring | Comments Off on Digstring: "En route: Suid-Afrika" (Bibi Slippers)
Digstring. Vaar-wel (Cas Vos)
Elke dag het 'n smeersel trane
van die klaagliedere in Sirië.
Grommende siellose bomwerpers
skud die aarde tot aan haar fondamente.
Die wind se hande is vuil gevat
Tempels is ashope,
herinneringe aan vervloë dae.
Godverlatenes hang hulle liere
aan treurende wilgers op.
Babas word teen klippe verbrysel.
Al uitweg uit die doodsdal
is die grys see waar Poseidon
die septer genadeloos swaai.
Derderangse bote word oorstroom,
vlugtelinge hang aan yl draadjies.
Melkdors babas soek tevergeefs –
angs het moederborste laat opdroog.
Bote wieg en waggel
uitsigloos teen die gety.
Briesende golwe slaan
die mank bote lendelam.
Poseidon hits die bruisende golwe
tot groter woede en hoogtes aan.
Vlugtelinge klou soos mossels
aan mekaar in die vaar-wel-vaart,
die see sluk oud en jonk in.
Dié wat die rampvaart oorleef,
spoel op 'n ander kus uit,
honger met sout in hulle monde
klem hulle aan mekaar se klam lywe.
Dalk is daar uitkoms vir smekelinge
om in vreemde grond wortel te skiet.
[Uit: In 'n oomblik, Naledi, 2016.)
Herfs 2016. Toe die wind die blare begin pluk het. Die ontstaan van die gedig het egter 'n langer aanloop. Woordvrou het vroeg skemer aan my venster getik. Ek het oopgemaak en haar sluipvoet gevolg. Sy het my tot die versomvang van die wêreld waarin ons leef, gelei. En dit is veel groter as net die Suidpunt van Afrika. Soos lig of miere deur barste kruip, dring die lig van 'n gedig deur die mure van die klein wêreld.
In my vorige bundel, Voor-bode, het ek oor die grenslose ellende van ons wêreld gedigte geskryf. Mespunt (oor die ellende in die Oekraïne) en ISIS. En nou hierdie gedig wat In 'n oomblik verskyn het. Die gedig, Vaar-wel, handel oor die inwoners van Aleppo in Sirië, wie se lewens elke dag en nag bedreig word.
Die merkwaardige is dat Sirië hulle poorte vir talle gode oopgegooi het. Gode het Aleppo oorstroom. Hadad, die kanaalinspekteur van hemel en aarde was die hoofgod, die krygsgod en bewaker van die Eufraat, een wat reën op weilande en riviere giet. Maar hy het in die bloedstroom uur na ander landstreke uitgewyk. Die god het mense in Aleppo, Sirië, verlaat.
Daar was ook die vroulike godinne. Ishtar, Astarte, Anat en Atargatis, die heerseres oor die wilde diere, die instand-houdster van die vrug-baar-heid tot in ewigheid. Verder was daar Sjamasj, die god van geregtigheid, Nabu, die beskermer van herders en skrywers. Die Aramese Maangod, Sin, het die vyand uit gewoonte met oogsiektes en kwale geteister. Die Maangod was ook gode se lamp wat met nagdou die boorde gelaaf het. Later het die Griekse gode na Aleppo, opgetrek. Zeus, Apollo, Artemis, Athena, Hera, Poseidon en Dionysus, die god van wyn en ekstase. Voor al die gode het die mense in Aleppo gekniebuig. Hoe meer gode, hoe meer vreugde, was hulle Credo.
Die Romeine het met hulle strooptogte ook hulle gode saamgepiekel: In Sirië bestaan daar sedert die Romeinse heerskappy die inheemse verering van Atargatis en Jupiter Heliopolitanus. Die keiserkultus het veral 'n politieke grein.
Priesters het die band met die keiser gesmee en aan hom alles wat sy hart begeer, gegee. Terwyl moedertjie Aleppo huil en verbrokkel, skitter al die gode se trone in hulle af-wesigheid; hulle is op buitelandse reise. Ishtar het een maal 'n armsalige geliefde, Ischullanu, die dadelversorger, wat met spys en drank na die inwoners omgesien het, in 'n vlaag van onbeskaamde wegwysing, in 'n padda omtoor en nou berym hy uit 'n poel modderbesmeerde refreine vir Aleppo en haar kinders.
Al die gode wat op aanbidding aanspraak maak, het Aleppo in die steek gelaat. Hoe het die waansinniges hulle verkneukel in tye van opperste plundering? Gesinne vlug na klippe en stof in die kelder. Weerloses is lamgeslaan van steekpyn. Hospitale waar weerloses kreun, is sagte teikens.
Daar is geen inspuitings of medisyne om pyn te doof nie. Rondom jou sien jy die sterfvrees in slagoffers se oë, hulle voel die laaste asemsugte snik en pyn klop.
In hierdie donker uur is daar een uitweg: vlug en vlug nogmaals met al jou karige besittings.
My muse was my genadig. Ek het die boot vir die reis gereedgemaak, kind en kraai, man en muis aan boord gekry. En toe is dit na die grys waters toe. Ek het die doodsbenoude vlugtelinge in my geestesoog gesien.
Die historiese gang was voor die handliggend. In my donker drome het ek die angsvalliges gesien spartel en skreeu. Alles was so visueel en tasbaar. Ek moes net die woorde vir die gedig optel, orden en rangskik. Nie die gedig nie, maar die gevaar van die reis en die ellende van die mense het my laat wroeg.
In so 'n noodvlug word alle ordeningsbeginsels oor boord gegooi. Al orde wat van belang is, is die vlug na 'n onbestemde uit-koms. Die gevaar, bedreiging, emosionele aftakeling en wanhoop moet verdig word.
Het jy die vers gedurende sy vormingsproses aan iemand gewys en of mee bespreek?
Is daar iemand (of instansie) wat jy as klankbord gebruik terwyl jy aan 'n vers werk?
Ek en my muse hou ons geheime dig en weg van ander se oë. Ek het twee
of drie woordgenote wat 'n ogie oor my gedigte gooi dat my digboot nie op die rotse loop nie. Dikwels is dit net die eggo van 'n woord of reël wat my weer laat dink.
Hoe lank na die vers voltooi is, het jy dit laat publiseer? Waar het die betrokke vers
die eerste keer verskyn?
Die gedig het ongeveer ses maande na voltooiing in die bundel verskyn.
Dit is gegrond op historiese gebeure. Die vlugtelingramp in Aleppo, Sirië, gryp 'n mens aan.
Siriese wanhopiges vlug uit wanhoop na hoop, uit chaos na orde, uit verwoesting na 'n moontlike nuwe lewe.
Maar die reis na die toekoms is 'n risiko, 'n dodelike risiko. Die reis self is gelaai met doodsgevare.
die see sluk jonk en oud in.
Net die stroom berigte en gerugte oor die ellende in Aleppo, Sirië.
Ek fokus net op die woordflitse wat georden moet word en 'n eie lewe moet lei. Wie oë het om te sien, mag maar lees.
In Voor-bode het ek begin om die groter nood en ellende van ons groot wêreld te verken. Hier word die tog voortgesit.
Die wêreld is groter as net Suid-Afrika. Ons behoort ook meer as net kennis te neem van die groot nood in ons wêreld. Dit behoort ons ook te raak.
Ek is dankbaar vir die muse se besoek en bystand.
Ek is dankbaar vir die onverdiende guns. Met die bekendstelling van die bundel wat pragtig deur Naledi uitgegee is, het Dawid Minnaar groot applous ontlok. Ek het net die laaste wegsterfklanke na my toe afgeskerm.
Posted in Digstring | Comments Off on Digstring: "Passasie" Louis Jansen van Vuuren
Digstring. " 'n ontstaan " (Fransi Nieuwoudt)
Stephen Hawking – Theory of Everything
elke nou en dan
'n ander heelal
uit die aarspat
van vorige spoelsels
'n waterengel met hoewe
en donker druppels verdrink
skeppings dra eers swaar
in gelaaide stilte
na 'n buite wat aanhou strek
slegs helde of harpies durf
die godesirkel aan
en runnik houtgerus
wat die gulsige krop
swart gate sluk
dit wat oud is
spoeg nuwe sterre uit
In 'n gelukkige-per-ongeluk-oomblik het my Google-soektog my na die dokumentêr "The Theory of Everything" i.p.v. na die fliek (2014) gelei. Ek was in die sewende hemel, want ek kon die eggo tussen die wetenskap en my eie metafisiese siening voel en hoor.
Daar was verskeie, verskeie, verskeie weergawes.
Ek het die swartgat onmiddellik as 'n roofdier gesien. Oorspronklik as 'n luislang. Iets wat honger wag vir prooi. En die "slagoffer" uiteindelik as iets wat self tande het. Ek het egter gesukkel om die wetenskaplike terminologie met die inherente passie van ideologie te versoen. Dit was eers met die vraag oor die doel van die gedig wat ek die antwoord in die vorm van die volgende vrae gevind het: "Ek wonder hoe my skeppingsmite klink? Watter storie vertel my Eureka-oomblikke?"
Ek hou van vrye vers, die bewussynstroomtegniek en ongewone halfrym (bv. eers met die sesde reël of in die middel of begin van 'n volgende reël). 'n Swartkolk wat nuwe sterre vonk, het vir my dieselfde tipe gevoel van onverwags of aweregs. Ek het o.a. navorsing gedoen oor die storie-elemente van mites, mitologieë, mitologiese monsters soos die Skotse watergees (Kelpie), die Trojaanse Oorlog (eens as 'n legende beskou), kosmogonieë, Hawking-bestraling, die wet van aantrekkingskrag en gravitasiekolke.
Ek is mal oor die metafisiese reikwydte van mites en argetipes. Dus dalk 'n eklektiese benadering.
Ja, die PP-slypskole was die aanblaser van die vlam en Cordis Trust was my Goeie Fee. Die borgskap het o.a. 'n digmentor, René Bohnen, asook 'n redakteur, Dr. Marlies Taljard, ingesluit. Hulle is briljant!
Die vers het 'n paar jaar later in my debuutbundel, 'n vlerkslag van kleur, verskyn wat in 2016 deur Cordis Trust Publikasies uitgegee is.
Die mite (fiksie) verbeeld die wetenskaplike teorie (feit) wat dan op sy beurt weer as die interpretasie (fiksie) vir 'n eie waarheid/oortuiging (feit) dien. Deurspek en spekskiet… geestesgoed asem disfemisties tog maar altyd die skepper se asem.
Die mite dien as 'n verklaring vir die natuurlike fenomeen (Hawking-bestraling). Laasgenoemde transformeer dan tot 'n simbool van 'n eksistensiële waarheid.
Die dokumentêr was dalk die nuutste katalisator, maar daar was 'n boek in my ouerhuis wat tot my eerste gedagtes oor werklikhede as stories en vice versa gelei het. Dit was P.J. Conradie se boek "Avonture van die Griekse helde en gode". Daar was talle kantaantekeninge wat die ooreenkomste tussen die mitologie en bybelstories uitgewys het.
Nee, nie werklik nie. Ek dink kunstenaars skep aanhoudend selfportrette. Ons skep 'n gelykenis van ons verhouding met Self (egoloos) en daaruit vloei die verhouding/verbintenis/gesprek met ander uiteindelik voort. Dit gaan oor die vreugde en pret van die skeppingsproses. Die vreugde van ewige metamorfose. Terugvoer is beslis ook lekker en goed, maar die proses as sulks is waar die grootste vreugde vir my lê.
Liminale ruimtes mag dalk isolerend voel en dikwels gekenmerk word met angs en onsekerheid, maar volgens Turner is dit ook die ruimtes van potensiaal. "Liminality may perhaps be regarded as the Nay to all positive structural assertions, but as in some sense the source of them all, and, more than that, as a realm of pure possibility whence novel configurations of ideas and relations may arise" (1967: 97).
Ek dink hierdie gedig is een van die enkeles in die bundel wat wel tot by die drumpel kom. 'n Drumpel wat bly skuif. Ek hou van tussenruimtes. Ek hou van die vreugde van vloei wat 'n mens veral daar kan vind.
Ek was op daardie tydstip tevrede met die vers. Daar is 'n skildery wat al langer as 'n dekade saam met my groei. Elke nou en dan verander ek iets daaraan. Deesdae probeer ek egter om aan my "voltooide" werke as foto's te dink: Herinneringe of die springaar vir 'n nuwe idee.
Ek het nie regtig terugvoer van lesers oor die vers gekry nie, maar Dr. Marlies Taljard het by die bekendstelling kommentaar oor die vermenging gelewer. Haar insig het my baie bly laat voel.
Ek was agt en verlief op Elisabeth Eybers se gedigte en Eugène Marais se "Winternag". Daar was o.a. "van liefde verlaat" en "'n verlepte orgidee" in die rympie. Propvol gedwonge paarrym.
Tags: digstring Fransi Nieuwoudt
Posted in Digstring | 5 Kommentare »
Digstring: Emma Bekker. Nagvangs
(Pediatriese onkologiesaal, Donald Gordon, Oktober 2009)
Daardie dag het die water vinnig opgedroog,
waters waar rus is,
die oase van die moedertong,
met sussende sinne en stories soos skole vis,
het drupsgewys verdamp,
onder skel teaterlig en geskropte vloer.
Daar is, goddank, visse so oud en eerlik soos die aarde voor die mens,
wat hulself onthef het van die nukke
van volgehoue vog:
daardie nag, droëmond, langs haar ontsmette bed,
het ek knielend kaalhand babers uit 'n kleikombers gegrou en
vir my kind sop gekook.
"Nagvangs" is in 2013 geskryf. Die gedig is die filtraat van vier jaar se broei oor 'n
grensverskuiwend gebeurtenis in ons gesin se lewe. In 2009 moes my dogter, Emmie, sjirurgie ondergaan om te bepaal of 'n seldame melanoom op haar enkel enige ander kwaadaardigheid in haar lyf agtergelaat het. Sy was op daardie stadium elf. Die melanoom is seldsaam en niemand het regtig geweet hoe om die situasie te benader nie. Die prosedure het gewys dat daar geen kankerspore in haar lyf oor was nie, maar ongelukkig het die ingryping haar met blywende limfedeem in haar been gelaat. As ouer worstel mens dan met die impak van die besluite wat jy omtrent jou kind se welsyn geneem het. Om te dig, is my vorm van selfterapie.
Die gedig het op 'n Sondagoggend vroeg, voor die goue uur, uit my onderbewuste uitgekruip. Ek het dit in 'n slaapbenewelde toestand op my foon neergepen en vir my man geWhatsapp. En toe het ek weer aan die slaap geraak. Dit was soos 'n pitsweer wat my lyf verlaat het. Die gedig het omtrent in haar oorspronklike vorm in die bundel verskyn.
Daar was vier jaar van emosionele bloedsweet en een nag van verlossing.
Nagvangs kom uit 'n oerbron. Daar was intuïtiewe ordening wat ek nie eers kan beskryf nie. 'n Sjamaniese proses.
My man het díe Sondagoggend die gedig op sy foon gelees en omtrent in sy oggendkoffie gehuil. Dis wonderlik om met die seun van 'n digter getroud te wees. Alber is 'n uitstekende leser. Hy is my "muus". Ek dink die gedig was vir ons albei 'n soort katarsis. Ons het later die dag middagete gaan eet by die Burgers, wat amper-bure van ons is. Ná omtrent twee glase wyn, het Alber sy foon uitgehaal en vir Willie die gedig gewys. En toe vra Willie: "Emma, is daar nog waar hierdie vandaan kom?" Hierdie gedig was die impetus vir die uiteindelike verskyning van Skryn. Alber, Willie, my skoonpa, Pirow Bekker, Christo van Staden, Willem Krog, Charl-Pierre Naudé en 'n paar van my nabye vriende word as klankborde ingetrek in my skeppingsproses. Ek kies my klankborde volgens die inhoud van elke gedig.
"Nagvangs" is in Skryn (Protea, 2015) gepubliseer. Drie jaar nadat dit geskryf is.
Ek dink ek het die vraag reeds gedek. Die res laat ek aan my lesers oor.
Dis 'n beeldende vers met 'n narratiewe gevoel. Dis hoe my derms dit wil beskryf.
Ek sou hoop dat die inhoud en die agtergrond wat ek pas gegee het, 'n avontuur van die ontsluiting van hierdie vraag vir die lesers sal inhou.
Die beelde wat in my geheue ingebrand is, daardie nag in die pediatriese onkologiesaal in Donald Gordon, was sterk genoeg.
Nee. My gedigte is baie uiteenlopend. Ek hoop maar my selfterapie resoneer met diesulkes wat met soortgelyke stukke inhoud in hulle lewe stoei.
Dis een van die latere gedigte in die bundel. Daar is moontlik 'n soort loutering in die beeldgebruik wat dui op 'n nuwe wending in my toekomstige werk. Ek het hier begin rondspeel met 'n nuwe, sekerder stem.
Ek wil sê babers, maar hulle is oral.
Só gemaak en só gedruk. Gedigte is maar soos kinders. Hierdie een het geweet wie sy was sedert sy gebore is. Ek moes haar net los om haarself te wees.
Ek was aangedaan en ontroer.
Ek maak al rympies vandat ek die towerkrag van rymwoorde ontdek het. Die eerste "ernstige" gedig, het ek geskryf toe ek tien was. Al wat ek oor daardie poging gaan sê, is dat die inhoud baie ambisieus vir 'n tienjarige was. Ek dink ek poog steeds om moeilike inhoud in verspakkies te klee.
Tags: Emma Bekker digstring
Posted in Digstring | Comments Off on Digstring: Emma Bekker. Nagvangs
Digstring: Nini Bennett. Da Capo
Enkele vrae oor die rugstring van 'n gedig.
Van al die relieke, uitgestrooi met afskeid
is min dinge so leeg en eensaam soos 'n hoed;
dit reis tussenwêrelds na niks of na rus
en die kapstok sê: jy het gearriveer of gegaan.
Daar is min dinge so aanwesig soos 'n hoed.
Op al die haltes van aankoms en vertrek
was jou swaar kop die mooiste; groot
met skedelnate broos om die kroonare
wat roosrank deur jou brein. Jou hoed
was trots, maar hang nou verslae
aan die kapstok – sal dit ons haltes
van vergeet onthou as ek inboek
in die eensaamheid van dié vers?
'n Kapstok tel die ure se loopgang,
die kopskuiwe van hier en ver.
As ons ná die eendagsreis ontslaap, die self
kolskoot en finaal ophang aan die kerfstok
sal ek weer aanmeld by die laaste
halte – die inlas van verlies vind;
jou hoed hang daar, jy is hier,
vir ewig tuis. Ek het jou liefgehad
Uit: Boekstaaf. Nini Bennett. Cordis Trust, 2015.
Ek het die gedig iewers in Mei 2013 geskryf. Dit was een van die eerste verse wat ek na 'n langerige stilte geskryf het, en dit sou later die openingsgedig van Boekstaaf vorm. Ek het intuïtief beplan dat dit die eerste gedig in die bundel sal wees, en dat die musiekterm: "herhaal vanaf die begin/kop" 'n sikliese bundeleenheid sou bewerk.
Die eerste pogings het redelik vinnig verloop. Op aanbeveling van my keurder het ek teruggesnoei aan die gedig en van die versreëls verkort. In totaal was daar ongeveer ses herskrywings van die betrokke vers.
Die vers het relatief glad gevloei. Die slotreël, "Ek het jou liefgehad/soos 'n hoed of 'n eenvoudige profesie" het ek eers heelwat later bygevoeg. Ek het geweet die gedig kort iets, soos 'n spesery. Ek het my onderbewussyn opdrag gegee (letterlik) om fyn te luister en te wag: dit sal na my toe kom. Ek doen dit as ek vashaak of wag op 'n gedig – die brein is na alles 'n moederbord wat 'n mens kan programmeer om instruksies uit te voer; 'n rekenaar wat deur derduisende stukkies data skandeer vir die regte 'antwoorde'.
Ek wou 'n sangerige vrye vers skryf, en by gebrek aan formele ordeningsmeganismes soos met vaste versvorme, het ek gesteun op 'interne bindingsmeganismes'. Ek wou die waarde van klank benut met assonansie en alliterasie, asook die enjambementsfunksie, herhaling, en kontraswerking wat die beweging van die hoed voorstel. Terwyl ek aan 'n gedig werk, ontleed ek dit parallel met die skeppingsproses met die hoop dat dit darem 'n bietjie literêre pitkos sal bied. Ek het my eie "shorthand" ontwikkel as ek skryf. Ek werk met 'n potlood, want 'n potlood krabbel vinniger as 'n pen. Deur hakies, numering en pyle te gebruik, skep ek soms tot drie weergawes van 'n gedig in een rofwerkpoging, waarna ek die verskeie pogings toets en kombineer totdat die finale gedig uitkristalliseer.
Ek het die gedig vir my lewensmaat, Mellet Moll, en vir my ma gewys. Mellet is 'n goeie analitiese klankbord, terwyl my ma 'n fyn intuïtiewe leser van poësie is. Tussen dié twee vind ek gewoonlik 'n middeweg. Ek het die gedig ook op die sosiale media geplaas, maar laasgenoemde is nie 'n goeie barometer vir die waardebepaling van poësie nie.
Die vers het twee jaar sedert ek dit die eerste maal geskryf het, verskyn in Boekstaaf (2015:2).
Die vers is fiktief. Dit staan universeel as liefdesgedig, of as 'n gedig oor 'n hoed, of as 'n hoed wat 'n persona voorstel. Die vers is "emosioneel die waarheid", om Jeanne Goosen aan te haal. Binne die groter bundelkonteks kan die vers inspeel op die werk van Milan Kundera, Caspar D. Friedrich en René Magritte as feitelike verwysingspunte.
Nie heeltemal nie, maar dit beskik wel oor narratiewe eienskappe.
Dit is 'n liedagtige vers waarin musikaliteit geaktiveer word deur die titel, 'n musiekterm wat beteken "herhaal vanaf die begin/kop", soos reeds genoem. Die hoed vertrek en gaan uit in die wêreld, reis deur tyd en ruimte, maar keer telkens terug na die kapstok. Die hoed is ook 'n persona wat identiteit opeis en eindelik die sikliese gang van die lewensreis en dood voorstel. Binne die bundelgeheel is dit die poëtikale vertrekpunt of vehicle.
Ek het die vers geskryf direk na aanleiding van die film Modigliani (2004). Veral een toneel het my bygebly: Modigliani en Picasso ruil hoede op 'n speelse wyse, maar dié spel blyk 'n dodelike magspel tussen die twee skilders te word. Die ryk simboliek rondom 'n hoed het my dadelik aan die dink gesit.
Dis 'n plesier om te skryf vir ingeligte lesers van poësie. Ek probeer om nie my lesers doelbewus te vervreem nie, en verkies om "helder" te skryf. En om ook my tematiek uit te werk dat die verse eindelik tydloos of universeel kan staan, ongeag die verwagtingshorison of verwysingsraamwerk.
"Da Capo" was 'n waterskeidingsoomblik nadat ek gedink het ek poësie vaarwel geroep het – 'n waterskeidingsoomblik wat ironies genoeg sigbaar geword het ná die skilder, Liekie Fouché, se vertolking van die verse in 'n skildery, Another world is calling, op die omslagontwerp. Met die skryf van hierdie vers het ek geweet my skrywersdroogte is gebreek.
Alhoewel die vers universeel is, kan dit ook as tipies Suid-Afrikaans gesien word. Daar is baie kapstokke met hoede in Suid-Afrikaanse huishoudings – iets wat bekend is en waarmee lesers kan identifiseer.
Ek verlaat verse met die geloof dat daar hopelik nuwes (of beter verse) iewers wag. Ek sukkel om 'n vers te lees wat uiteindelik in sy gietvorm rus – ek troetel nie ou werk nie. Met "Da Capo" was ek redelik tevrede.
Ek was dankbaar vir 'n gunstige reaksie. Lesers het die hoedkodes raakgelees, asook die intratekstuele spel met ander verse, en die intertekstuele en metatekstuele spel met Kundera, Friedrich, Magritte, en ander werk.
In 1977, aan die einde van my vyfde jaar nadat my ouma my leer lees en skryf het. Ek het vinnig drie rympies na mekaar neergekrabbel: een oor 'n huis, een oor 'n feëtjie in 'n vyeboom, en een oor 'n spoorlyn. Dit kwalifiseer nie werklik as gedigte nie – maar in my jong gemoed dit het so gevoel.
Bennett, Nini. Boekstaaf. 2015. Pretoria: Cordis Trust-Publikasies.
Die konsep van "Digstring" is ingegee deur Brian Brodeur se benadering op sy weblog "How a poem happens".