Achmat oor "intellektuele ontneming"
In Reisiger, die tweede deel van Elsa Joubert se outobiografie (sjoe, party mense kan darem skryf!), vertel sy van haar eerste skeepsreis wat onder meer 'n stop by Mosambiek gemaak het, en verwys dan na haar medereisigers, wat dit nie so goed soos sy met die Nederlander Joop kon vind nie, as "kloustrofobies Engels". Wonderlik hoe een so 'n frase 'n hele ideologie deurmekaar kan krap. In die heersende Suid-Afrikaanse diskoers is dit immers Afrikaans en die ander Afrikatale wat normaalweg as "kloustrofobies", as parogiaal en beperkend, voorgestel word, terwyl Engels as oop en bevrydend gesien word. Maar Joubert is reg: dis juis diegene wat nié net Engels kan gebruik nie wat die vars lug van 'n wyer wêreld kan inasem.
Nog iets wat ek pas gelees het, wys – weliswaar minder literêr, maar nogtans akkuraat en treffend – op 'n verdere opsig waarin dit bevrydend kan wees om verder as Engels te kyk – maar dan bevrydend in politieke sin. Zackie Achmat skryf naamlik in die Sentrum vir Reg en Maatskaplike Geregtigheid se Writing Rights oor "Language and the Intellectual Dispossession of African and Coloured Working Class Children In South Africa". Daarin maak hy duidelik dat dit in taalbeleid en -praktyk nie in die eerste plek oor identiteit gaan nie, maar oor geregtigheid – dat taal 'n klasse-aangeleentheid is. Daarmee sluit hy (dalk onbewustelik) aan by NP van Wyk Louw wat gesê het taal is 'n "broodsaak", en by Noam Chomsky se woorde: "Questions of language are basically questions of power."
Lees Achmat se artikel. En lees dit weer. Stuur dit wyd uit. Praat daaroor. Sy boodskap is een wat Suid-Afrika moet hoor.
'n Menseregteskending ontsluier
Gestel ons regering sou 'n wet aanneem wat nie net pornografie in enige vorm en alle uitbeelding van vroue as seksobjekte (byvoorbeeld in advertensies) nie, maar ook die gewade van Katolieke nonne, sari's en konserwatiewe vroulike kleding in die algemeen (te lang rompe, te hoë halse, alle hoofbedekkings en so meer) verbied en 'n strawwe boete vir oortreders voorskryf. Sou u dié wetgewing steun?
En gestel die regering sou ter motivering van dié wetgewing argumenteer dat pornografie, objektivering van vroue, nonne-gewade en konserwatiewe kleding deur geen godsdiens vereis word nie, en dat dit verder vroue se menseregte aantas. Sou dié argument jou oortuig?
Wel, in Frankryk gaan wetgewing nou aangeneem word wat die dra van sluiers verbied, en die argumente wat ter motivering daarvan voorgehou word, is dat die dra van sluiers nie deur die Islam vereis word nie en dat dit vroue se menseregte aantas. Miskien is ek dom, maar ek kan nie 'n wesensverskil verskil sien tussen hierdie besluit en die hipotetiese SA wetgewing wat ek hierbo beskryf het nie. En ek vind dit ewe absurd en verwerplik.
Wat het die vraag of die Islam vroue verplig om sluiers te dra of nie met die saak te doen. As die dra van sluiers vroue se menseregte aangetas het, sou dit verbied moes word, ongeag of die Islam, die Christelike geloof of die Paganisme dit vereis of nie. Buitendien verskil Moslems onderling oor of die Koran die dra van sluiers vereis. Gaan die Franse parlement nou wetlik bepaal watter teologiese standpunte die korrektes is? Gaan ons binnekort besluite van parlementsweë kry oor of Christene seks voor die huwelik mag hê? Is dit die rol van die regering om sulke beslissings te maak?
Verder sukkel ek om in te sien hoe die dra van sluiers as sodanig vroue se menseregte aantas. Ek sê "as sodanig", want dis vanselfsprekend onaanvaarbaar en onwettig om 'n vrou teen haar sin te dwing om 'n sluier te dra, nes dit ewe onaanvaarbaar en onwettig sou wees om 'n vrou te dwing om soos 'n non aan te trek, haar borste te laat vergroot of naak vir 'n foto te poseer. Beteken dit vroue mag nie uit vrye keuse hierdie dinge doen nie? Is dit nie juis 'n verbod op sulke keuses wat vroue se menseregte aantas nie?
Gewoonlik wanneer ondersteuners van die Wes-Europese antisluier-veldtog op 'n betoog soos myne reageer, verduidelik hulle – dikwels taamlik heftig en emosioneel – hoekom hulle sluiers (ten minste op Moslem-vrouekoppe) verwerplik vind. Baie van hierdie oorwegings verdien om gedebateer te word – ook deur Moslemvroue wat self kies om 'n sluier te dra en ander redes daarvoor het as wat deur baie buitestanders gesuggereer word.
Maar gestel dit sou op die een of ander manier "verkeerd" wees vir Moslemvroue om sluiers te dra. Dan sou die sprong van daar af na die nodigheid van 'n wetlike verbod op sluiers nog steeds non sequitur wees. Immers, die hele punt van 'n liberaal-demokratiese staatsbestel waarin individuele regte en vryhede erken word, is dat morele kodes nie deur die regering afgedwing kan word nie. Die regering kan byvoorbeeld nie mense verbied om ateïsme te verkondig net omdat die meerderheid in daardie regering ateïsme as iets boos beskou nie. Net so kan die regering nie homoseksualiteit verbied sou die meerderheid parlementslede dit verkeerd vind nie.
Dis doodeenvoudig nie die owerheid se taak om morele kodes op die bevolking af te dwing nie – of dit nou "goeie" of "slegte" morele kodes is, en of ek of jy daardie morele kodes onderskryf of nie. Soos John Steward Mill dit gestel het: Individue moet toegelaat word om te doen net wat hulle wil, solank hulle nie ander daardeur te na kom ("injure") nie, Waaraan hy toegevoeg het: om iemand aanstoot te gee is nie om hom of haar in dié sin te na te kom nie.
Wat ek hier betoog, is nie politiek-filosofiese rocket science nie; 'n kind kan dit verstaan. Maar Wes-Europa, waar hierdie liberale insigte gebore is, is besig om sistematies daarvan afskeid te neem. En die rede hiervoor – dit was ook die rede hoekom mense van Wes-Europese afkoms in Suid-Afrika bereid was om die regte en vryhede van swart Suid-Afrikaners te verkrag – is dat Wes-Europeërs deur die "vreemde" kultuur van die ander bedreig voel.
Laat ons dus eerlik wees: Die Franse se beoogde verbod op sluiers – nes die Switsers se onlangse verbod op die bou van verdere Moskees – berus op vreemdelinge-haat en basta. Besluite wat so geneem word, is uiters kortsigtig en sal, tensy daar 'n radikale kentering en ommekeer in die Europese politiek kom, op die lang duur tot toenemende konflik en destabilisasie in Wes-Europa lei. 'n Mens kan nie aanhou om ander mense se regte so aan te tas (ja, dis nie die sluiers nie, maar die verbod daarop, wat mense se regte aantas!) sonder om die saad van maatskaplike verwoesting te saai nie.
Moet navorsing só aangespoor word?
Bert Olivier en Louis Jonker lewer in die Seminaarkamer die eerste twee bydraes tot die afgelope maand se miniseminaar oor die navorsingsubsidiestelsel in Suid-Afrika.
Is dié stelsel – waarvolgens universiteite (en, deur hulle, akademici) geldelik deur die staat vir navorsingsuitsette beloon word – suksesvol? Dra dit by tot 'n groter navorsingsuitset? Indien wel, is dit dan 'n geval van kwantiteit eerder as kwaliteit? Wat is die negatiewe onbedoelde gevolge van die stelsel? Is daar sekere soorte navorsing, of sekere navorsingspublikasies, wat onregverdig benadeel of voorgetrek word? Kan ander Afrika-lande, wat in die algemeen die behoefte het om navorsingsuitsette te verhoog, baat daarby vind om ook die SA stelsel in werking te stel, soos onlangs deur Christoff Pauw gesuggereer, en deur andere bestry, is?
As akademikus raak hierdie vrae my regstreeks. Ek dink egter dis ook in alle Suid-Afrikaners se belang om oor hierdie stelsel ingelig te wees, aangesien dit húl belasting-geld is wat vir navorsingsubsidies aangewend word – en dit gaan hier nie om klein bedrae nie!
Verder sal die LitNet-gemeenskap dit dalk interessant vind om te weet dat die tydskrif LitNet Akademies deels deur hierdie stelsel bemoontlik word. LitNet Akademies is 'n geakkrediteerde tydskrif, wat beteken dat akademici wat daarin publiseer geld vir hul universiteit (en daardeur regstreeks of indirek ook vir hul eie navorsingsbegroting) verdien. Saam met die R8 000 per aanvaarde artikel in dié tydskrif wat deur die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans aan die skrywer (beroepsakademikus of nie) uitbetaal word, dien dit as sterk aansporing vir SA akademici om ook in Afrikaans te publiseer. (Die doel met LitNet Akademies is juis om iets aan die verminderende aantal akademiese publikasies in Afrikaans te doen – en sover lyk dit asof dit 'n groot impak maak.) LitNet Akademies is dus een voorbeeld van hoe die subsidiestelsel, warts and all, kreatief benut kan word om spesifieke gewenste navorsingstendense doeltreffend aan te moedig.
(Hou die Seminaarkamer ook dop vir Francis Galloway, bekende akademiese uitgewer en redakteur van LitNet Akademies, se bydrae tot die miniseminaar, wat binnekort sal verskyn.)