JY LEES NOU Pre-koloniale okkupasie van grond in SA
Die navorsing en studie oor grondokkupasie in die RSA het ten doel om 'n volledige en gefundeerde bron daar te stel, om as basis en van hulp te dien vir belanghebbendes in beredeneringe oor dié onderwerp.
Om die huidige status in perspektief te plaas, vorm die geskiedenis 'n integrale deel en is fundamenteel tot die uitkoms van die navorsing oor grondokkupasie in die land.
'n Beknopte samevatting van die chronologie van die gebeure dui op die volgende: Moderne mense het geleidelik in die Middel-Steentydperk tussen 200 000 jaar en 100 000 jaar gelede ontwikkel – ook in Suid-Afrika. Die kaart hieronder toon die belangrikste terreine waar prehistoriese artefakte in Suid-Afrika gekry is (daarvan is 1,7 tot 2 miljoen jaar oud).
'n Raming van die oppervlakte wat deur die mense van daardie tyd geokkupeer is, kom in alle waarskynlikheid op ongeveer tussen 1,3% en 4,2% van die totale landoppervlakte te staan. Om verdere konteks te verleen, is 'n beskouing van die bevolkingsgetalle oor tyd, belangrik. (Lees Tabel 1.)
Tabel 1: Bevolkingsgetalle en -digtheid in hektaar per persoon.
Bronne: Statistiek SA, World Population Prospects, United Nations.
Benewens die aantal mense en die digtheidskoers is dit ook van belang om in aanmerking te neem dat mense hoofsaaklik in groepe gewoon het vanweë omstandighede vir oorlewing en die afhanklikheid van die natuur. Daar was nie baie mense nie en stamme was wyd verspreid.
Meer as 2000 jaar gelede het immigrante uit Wes- en Sentraal-Afrika suidwaarts begin trek, hoofsaaklik weens bevolkingsdruk en op soek na nuwe landbougrond. Hulle bring mak diere, gesaaides, asook kennis van mynbou, pottebakkery en metaalsmedery.
Boere uit Afrika het omstreeks 1700 jaar gelede dus vir die eerste keer in die huidige RSA kom woon en nuwe lewenswyses kom vestig. Jagters en versamelaars uit Botswana neem mak skape en beeste by die Ystertydmense oor en die herders, die Khoi-Khoi, trek ook suid na die Kaapse kus.
Suid van die Limpopo
Die eerste Ystertydmense vestig hulle ongeveer 2000 jaar gelede suid van die Limpoporivier aan die oostelike deel van die land, in hoë reënvalgebiede met meer as 600mm, nodig vir gesaaides en weiding. Ruilhandel met ivoor, goud en huide met onder meer Oos-Afrika, Indië en China, is gevestig en die eerste koninkryk in Suider-Afrika in Mapungubwe (1200) kom tot stand.
Teen 400 n.C. was hulle in KwaZulu-Natal, en teen 600 n.C in die Oos-Kaap. (Kaart hieronder.) (Onder die platorand van Drakensberg: Natal, Transkei en die Oos-Kaap.)
Die verspreiding van Hoëveld-volke vind hoofsaaklik vanaf 1200 tot ongeveer 1650 plaas. Hulle sprei weswaarts uit teen omstreeks 1670 n.C. na die ou Wes-Transvaal en Noordwes-Vrystaat. Dit was waar die Rolong-, Hurutshe- en Tswana-volkere hul vestig.
In die Vrystaat 1400 tot 1600 n.C. vestig die (Oos-Vrystaat) Sotho-volke: Fokeng, Kwena, en Taung. In daardie stadium word ongeveer 6,2% van die land geokkupeer. (Sien kaart hierbo vir lys van volke.)
In 1652 stig 90 Europese werknemers van die VOC 'n verversingspos/diensstasie aan die Kaap. In daardie tyd bewoon sowat 75 000 Khoi-Khoi en San (bestaande uit verskeie groepe en stamme) hoofsaaklik die Wes- en Suid-Kaapse kusgebiede tot aan die Boesmansrivier, aangrensend tot die Xhosa-gebied. (Sien kaart hieronder)
Met die vrystelling van nege dienaars van die Kompanjie in 1657 word begin met voltydse wit boere aan die Kaap. Die vraag is wat die status van grondokkupasie van die land op daardie tydstip was.
Met die nagaan van geskiedkundige beskrywings van grense en beweging van mense in daardie tyd kan die volgende saamgestel word:
Uit dié berekeninge blyk dit dat mense van kleur met die permanente koms van Europeërs na Suid-Afrika, oppervlaktegewys 38,3% van die land geokkupeer het. Op 'n waardebasis verreken uit inligting vir grondwaardes (van 2016) in die areas, uit die studie (die data van 99 distrikte in die areas is gebruik), kom die verhouding op 46,2% te staan.
Hierdie verhoudings moet vergelyk word met die ramings dat mense van kleur in 2016 sowat 39,6% in oppervlakte, 42,4% op 'n waardegrondslag en 52,8% op potensiaal-basis, geokkupeer het.
Die kruks van grondokkupasie in die RSA lê duidelik opgesluit in die koloniale tydperk wat in 1795 begin het met die oorname van die Kaap deur die Engelse, die gevolglike trekboer-uitbreiding in die 1700’s tot 1780, die Groot Trek van 1835 tot 1838 en die proses van Britse okkupasie/kolonialisering van grond daarna.
Uit die studie is dit duidelik dat grondokkupasie-verhoudinge in 2016 vergelyk met die van die 1700’s.
'n Basis, op grondslag van die behoeftes van gebruik/ers, om as doelwit vir die verdere billike verdeling van grond tussen keurgroepe, te dien, is gebiedend noodsaaklik.
Grondeienaars van het wettige besitreg van hul grond. Die prentjie het ook radikaal oor tyd verander t.o.v. verstedeliking en die behoefte na grond. Deur die horlosie vorentoe of agtertoe te draai en wilde uitlatings te maak, hou nie steek in dié belangrike en gebiedende noodsaaklikheid, vir die mense van die land nie.
* Geskryf deur Johann Bornman, voorsitter van Agri Development Solutions. Hy doen 'n grondoudit met die samewerking van Landbou.com en Landbouweekblad.
Kontak Johann Bornman by: jchb@mweb.co.za