Gae Setswana go ya go Sekgoa palamonwana
Thanolo ya palamonwana ka Sekgoa
leina (class 9, bontsi dipalamonwana) Gae Sekgoa go ya go Setswana ostrich
Thanolo ya ostrich ka Setswana tsela ke sa bone tsela. Godimo ga tšeo ka moka o nthutile bomotho. Mogale! O mogale
Ke leboga thekgo ya mašeleng go tšwa go lefapha la dipasari la Yunibesithi ya Pretoria.
mogešo. Ke leboga le wena Maria Prozesky ka go rulaganya khutsofatšo yeo ka
Seafrikaanse. Ke upša ke šitwa ke sereto seno. Monna o dira bjalo.
lebale. Bagwera ba bjalo. Lemogang gore thuto ga se boloi. Ngwathelanang le setšhaba
Nka go lebala bjang wena makgorutlane wa mma wa letswele, Malose? Ke rile ge ke re
go a godiša. E se be go nna fela, ba sa le gona bagolwane ba gago, ba hlokomele.
e lefela gore ke kgone go bala a, e, i, o, u, e ntirile motho. Nka se fetše go leboga.
komeng ye ya thuto. Gape thuto ga e golelwe. Ke leboga kgotlelelo yeo ya lena. Le se
forwe ke batho, ye ke yona tsela.
ga ka go leno e sa ntše e le ka wona morero woo wa Gago.
KGAOLO YA PELE
Seipone sa madimabe pene seatleng sa Puleng ka 1981. Ka morago ga fao Puleng o
ba bohlokwa ka gobane ba emela le bareti ba bangwe ba direto tša maitekelo. Le ge go le
go hlokometšwe thulaganyo go ya ka diteng, sebopego, morumokwano le ditemana.
1.3.1 Mokgwa wa go hlaloša
ke Holman (1972: 148) ge a re go hlaloša ke go bolela ka selo ka boripana, maikemišetšo
legorong leo. Prince (1987: 19) le Bal (1985: 132) ba oketša ka go re, tlhalošo ye nngwe
Liberman (1968: 34) o gatelela gore go hlaloša ke go bolela ka selo moo e lego gore
dipharologantšho tša selo seo di bewa molaleng. Hill (1976: 04) ga se learogi tabeng ye,
Kgatla (2000: 17) le Serudu (1989: 25) ba ruma dikgopolo tša borateori bao ka go re go
gore sebopego sa sona se šale se le nyanyeng. Ka gona motho a ka kgona go se
dipharologantšho gore o tle o fapane le dilo tše dingwe tšeo di hlalošwago. Ka go realo
1.3.2 Mokgwa wa go hlatholla
hlalošiša tlhalošo ya selo ka go fetleka dipharologantšho tša sona. Mojalefa (1995: 30) o
nyalelanego le selo se se hlalošiwago. Go tlaleletša seo Harris (1992: 172) le Wales
Bjale go ya go fiwa mohlala wa go hlatholla. Mohola wa medu ke go mona meetse le dijo
le dijo mola matlakala a jewa ke diphoofolo, bjalobjalo.
Groenewald (1992: 1) o bolela gore naratholotši e hlaloša sebopego sa sengwalo ge se na
le matlalo a mararo. Groenewald (1992: 1) le Kgatla (2001: 21) bona ba bitša matlalo ao
ka go re ke diteng, thulaganyo le mongwalelo. Genette (1980: 27) o hlaloša matlalo ao a
Nyakišišo ye e lemogile gore go na le phapano tlhalošong ya naratholotši ya Genette le
sebopego sa theto ya sebjalebjale ya maitekelo. Ka fao go bohlokwa go hlaloša matlalo a
a mararo a sebopego sa sengwalo gore go tle go lemogwe taetšonyakišišo ye e lebanego
1.4.1 Letlalo la diteng
Groenewald (1993: 4) o hlaloša gore diteng ke letlalo la mathomo la ka garegare la
leo baithutasebopego ba le tšeago bjalo ka tokologanyo ya ditaba ka mokgwa wa maleba.
motheo ga e re gore ditaba tša diteng ke nnete, ke kakanyo ya nnete go ya ka moo
Motolla (1988: 5) o phurolla mafahla ka gore diteng di ama se sengwe le se sengwe seo
nonwane goba sereto. Scholes (1965: 208) o amanya diteng le baanegwa le ditiragalo.
le felo. Taba yeo e kgonthišwa ke Groenewald (1993: 4) ge a re dingwalo di bolela ka ga
ditaba. Groenewald (1993: 8) o ruma ka go re mongwadi o ikgethela mo diteng di
thomago gona le mo di felelago gona. Sephetho seo se laolwa ke sererwa. Ka lebaka leo
goba a bolelago ka sona. Gilman (1962: 26) o mo thekga ka go re sererwa ke
(2001: 1) o hlaloša ka go re sererwa ke modu wa ditaba. Marggraff (1994: 61) o gatelela
go re ke magomo a kakaretšo. Ka fao sererwa ke karolo ye bohlokwa kudu ya diteng.
Go ka rungwa ka go re diteng ke letlalo la mathomo la ka garegare la sengwalo. Diteng
Sererwa se tswalane le diteng ka gore ke sona se kgonago go dira gore mongwadi a
kgethe mo diteng di thomago gona le mo di felelago gona.
1.4.2 Letlalo la thulaganyo
Groenewald (1992:2) o hlaloša gore thulaganyo ke letlalo la bobedi la sengwalo. Ge e le
thulaganyo ke peakanyo ya ditaba. Tlhalošo ya borateori ba ga e nape a wiša pelo.
Go iša pele Serudu (1989: 48) o bolela go re thulaganyo e lebane le motheo wa sengwalo,
taba ya gagwe godimo ga wona. Go yona ditiragalo di a latelana go ya ka moo di
Mojalefa (2001: 23) o ruma kgopolo ye ka go re thulaganyo ke tsela yeo mongwadi a
Go ya ka tlhaloso ya Serudu (1989: 33) moko wa ditaba ke kgwekgwe goba tabakgolo ya
Go ka thwe moko wa ditaba ke motheo wa sengwalo sa mongwadi, ka go realo o
Go ka rungwa ka go re tlhalošo ya thulaganyo e bohlokwa ka gobane e tlo thuša mo
le bona ba diriša mongwalelo mo thulaganyong ya dingwalo tša bona.
Ge a otlolla tlhalošo yeo go ya pele Serudu (1989: 3) o bolela gore mongwalelo ke
bjalo ka go kgetha mantšu le go a beakanya ka mafoko ao a tanyago mmadi, ke go re a a
Ge ba ruma tlhalošo ya mongwalelo Cuddon le Celine (1974: 934) le Marggraff (1994:
68) ba tswalanya mongwalelo le maikutlo ka ge ba re go na le kgokagano gare ga
mongwalelo le maikutlo a mongwadi.
Mo go Lucas (1955: 52), Aristotle o tšweletša kgopolo ya maikutlo ka go re mongwadi o
Greonewald (1993: 29) ge a re maikutlo a mongwadi mabapi le taba ye a e bolelago, a e
gapeletšega go tšwelela e le motho wa mohutana wa gagwe, yo a kgonago go bea
Lentsoane le Puleng, go hlokometšwe thulaganyo go ya ka diteng, sebopego,
hlaloša sebopego sa sengwalwa ge se na le matlalo a mararo. Tlhalošo ya matlalo ao a
Kgaolo ya boraro e ya go ithekga godimo ga kgopolo ya theto ge e lebane le
Mo go kgaolo ya bone gona, go yo šetšwa metara go tsepeletšwe tlhalošo ya metara,
Kgaolo ya bohlano e lebane le thumo ya lengwalonyakišišo le.
KGAOLO YA BOBEDI
Harrower (1972:3) o lahlela la bošuana ka go re theto ke terapi ebile ke karolo ya kgodišo
kgale, motho o be a sa kgone go kgotlelela khuduego yeo e lego ka teng ga gagwe. Ka
Serudu (1995:37) ge a re bahlami ba dikoša le direto ba kgona go dira gore dikoša le
katano ya go tšweletša nnete ya bophelo ka maikutlo ao a kgobokeditšwego ka boiketlo le
khutšo. Ke ka fao Skelton (1963:5) a rego theto ke tšweletšo ya maikutlo ao a hlolwago
ke temogo ye e tseneletšego ya bophelo. Ke sehlaloši sa diphetogo.
ke mokgwa wa go dira gore motho yo mongwe a bone,a kwe a be a lemoge taba yeo
moreti a e lemogilego. Jones (1988:4) o otlolla kgopolo ye ka go re theto ke leswao la
ikabetšego go lebelela le go swayaswaya ka bophelo, ka bothakga le mafolofolo. Milubi
yona le go fa karabo go ditaelo tša tlhago.
mantšu a mabotse a tatelano ye botse. Ka lehlakoreng le lengwe Hervesi (1947:79) o re
sengwe seo se bonwago ka mahlo, se ka tumišwa, ntle le moo, dilo tšeo e lego gore di
Kgobe (1995:37) le ba bangwe ba re direto tša Sepedi di ka arolwa ka dikarolo tše pedi.
go yo hlalošwa kgopolo ya theto ya bogologolo ka gobane ga e nepiše nepo ya
bogologolo. Bareti ba mathomo ba go ngwala mohutatheto wo ba be ba itsepeletše go
Groenewald (1993:12) o hlagiša ntlha ya go re motheo wa theto ya sejalebjale ke go
ka mokgwa wa Bodikela. Thuto e hueditše diteng le tlhalošo ya theto ya sebjalebjale. O
dikuranteng le dikgatišobakeng. Gordon le De Villiers (1968:1) ba tlaleletša ka go re
maitemogelo a batho ba bjale.
bolela gore nako yela ya go ema pele ga batho gwa retwa sereto seo go sa tsebjego gore
Go ya ka Gule (1990:50) moreti wa theto ya sebjalebjale ga a apare mekgopha a diragatša
sereto. Pretorius (1989:1) o hlatholla kgopolo ya diteng ka go e amantšha le bophelo. O
re sereto se swanetše go utolla maitemogelo a mangwe ka bophelo.
Livingstone (1993:68) o re sedirišwa sa theto ke lentšu leo le bolelwago, leo le
bolela ka selo, e dira se sengwe mo e lego gore ge sereto se fela tebelelo ya sereti e tla be
baanegwa ba gagwe le go ba sekaseka mabapi le mediro ya bona le go ntšha maikutlo a
gagwe mabapi le bophelo ka kakaretšo. Mo letlakaleng la masomehlanopedi o re mo go
go fapafapana. Direrwa ka kakaretšo di lebane le dilo tša sebjalebjale.
nako le felo. Gantši baanegwa ba theto ga go seo ba se dirago ka gore ba dula ba le felo
gotee. Ka mabaka a mangwe baanegwa ga ba nepišwe go swana le ka mokgwa woo ba
itšego, ke go re mo sereto se bago le ditiragalo, ditiragalo tša sereto di ikemela ka
go direto tšeo di nago le ditiragalo. Ge a fapantšha tiragalo le tiro o re tiro e lebane le
lediri le leba ebile ga e na mathomo le mafelelo. Lediri le leba di bopa tiragalo ya go
ikemela ka boyona. Ka go realo tiro ga e hlole ditiragalo tše dingwe. Tiragalo e lebane le
dikgopolo le ge e ka ba dilo tša sebjalebjale. Nyakišošo ye e lemoga gore ke ka diteng mo
go kgonwago go fapantšha theto ya sejalebjale le ya bogologolo.
ka se dirišwe. Go tlo tsopolwa mohlala wa sereto sa `Nna ke reng´ go tšwa go Seipone sa
Madimabe (1981:51) ya go ngwalwa ke Puleng.
Le ka mebotoro ya go bulega ka godimo,
Ba ikana ga makgolokgolo pele ga gago,
Ba go tshephiša ngwedi gare ga dinaledi,
Ge o ba bona o be o bona nyalo mahlong a bona,
O tla go nna o le sešokiša sa segobogi;
Nna ke reng moratiwa gobane o tsebile tšohle?
Ba go tlogetše ka dirathana ba tsene bjang botala.
Go nna o nyakang ka gobane o mpone molahlego,
Ba be ba go bitša ka maina a boreletšana,
Tšeo go nna o bego o di hloka anthe nna ke na le lerato;
Ga ke sa gapša ke melodi ya makaba – ke godile.
O re o ya `boJan Smuts´ maredireding a tapologo,
Wa ba wa ntshephiša gore le mošetšao o tlo fofela;
Di kae lehono ge nke o kgogo e netšwe ke pula?
O di goditše poifong ya Jehofa mabona-a-sa-bonwe,
Bjale ema ka maoto o hlome mošašana wa gago,
Maina a mafelo
Maina a batho
go tla le Babašweu.
sengwe sa didirišwa tša go tla le Makgowa.
Inn,Sun City le Jan Smuts. Holiday Inn ke leina la hotele.Le ke lefelo la sebjalebjale la go
ba le marobalo a go lefelwa. Ka setšo go be go se na mafelo a mohuta wo. Sun City ke
lefelo la sebjalebjale la go ba le boithabišo bjo bo nabilego,go akaretšwa mafelo a
boditšhabatšhaba nageng ya Afrika Borwa. Ke lefelo leo le tlilego le tlhabologo.
Mafelo ao a sa tšwago go hlalošwa temaneng ya ka godimo a na le mohola seretong se. A
motho mo nageng ya gabo ya Afrika Borwa. Ka go realo mafelo a a tiišetša gore diteng
Maina a batho ao a laetšago go ba a sebjalebjale seretong se ke Sylvia le Bra Dan. Ge go
lebeledišwa leina la Sylvia go tlo lemogwa gore ke le lengwe la maina ao go thwego ke a
sekreste.Ke maina ao a tlilego le Babodikela. Leina le Sylvia le reelwa motho wa mosadi.
phapano gare ga makgarebe a mabedi a. Sylvia o tšweletšwa e le kgarebe ya sebjalebjale
swana le boHoliday Inn, Sun City le a mangwe. Go fihleleng ga gagwe mafelong ao,o be
a na le masogana a go fapafapana. Ka lehlakoreng le lengwe Mologadi o emela kgarebe
o re “... nna ke bone Mologadi kgarebjanaka.”
mabedi e lego `Brother´ le `Daniel´. Leina le Bra Dan ke leina leo le reelwago motho wa
monna, gantši yo a bonalago a sepela le mabaka a sebjalebjale. Ke ka moo moreti a
Moreti o kgethile maina a mabedi ao fela, go emela bophelo bja selehono bjoo go bjona
mabaibai, ge e šita le ka ditšhelete. Mongwe le mongwe a e tshephiša ngwedi gare ga
lebala molekani wa yona, ya gomarela mafeelana ao.
Makgarebe a šala a tanyegile,a foufatšwe ke mahumo,a holofele mola e le gore nneteng a
amušwa menwana. Ba hlanamele balekani ba bona, ba holofele masogana a dikhorane.
bona masogana a maemo e bone nyalo. Bjale masogana ao a e hlanogetše e šetše
nyanyeng. Ga e sa na bagwera, e sotlegile ke gona e gopola lesogana la yona la pele leo e
Bontši bja makgarebe a lehono ba rata go ipona ba nyetšwe ke banna ba go ba le sa bona.
Ke ka moo ba felago ba itahlela go masogana ao a bonalago a sa ipalele, ba tlogela bao
ke banna, e sa lemoge gore moreti o humile ka lerato. Moreti o lemoša kgarebjana ye
go ba le sa ona. Se ke taetšo ya gore lerato la ona ke la peelano. Go ratwa motho go
lebeletšwe seo a nago le sona. Ba lebala gore lerato le tšwa pelong e sego la ditseka.Ke
ratago, a sa lebelele maemo a gagwe.
e bego e a etela le masogana a go fapafapana e bile e mo kgantšhetša gore le moše e tlo
boBra Dan bao malobeng e bego e ba bona e le batho.
Makgarebe a selehono a kgahlwa ke ge a kitima le masogana ba etela mafelo a go
masogana a kate ka sa morago.
fetilego e rapele e kgopele molekane. E šome e tiišitše e age motse. E tla bona e tla
ditiragalo, dikgopolo le ge e le ka dilo tša sebjalebjale.
Bibele ke puku ye kgethwa ya tumelo ya Sekreste. E tlile le Makgowa. Ke motheo wa
rapela. Mangwalo a eletša gore motho a tsene phapošing a tswalele lebati gomme a
kwešišong ya thapelo. Go moreti thapelo ke philara, e swarelela mmele le moya tšeo di
lapilego. E fa bao ba lapilego maatla ebile e lwela ba bangwe manabeng.
a bege fela ditaba, eupša o kgona go swayaswaya ka ga baanegwa ba gagwe, le go ba
sekaseka mabapi le mediro ya bona, le go ntšha maikutlo a gagwe mabapi le bophelo ka
tlhakahlakano ya merafo, polelo ye e thuša go rarolla mathata a go se kwešišane ka nako.
Smith (1968:5) o bolela gore sebopego sa theto ke peakanyokakaretšo ya sereto. Wheeler
beakanyeditšwe go ba direto. Le ge go le bjalo sereto se sengwe le se sengwe se na le
(1973:60) ba re sebopego sa theto ya sebjalebjale ke mokgwa woo e lego gore dikarolo
dingwalo. Peck le Coyle (1984:12) ba iša pele ka go re sebopego ke mokgwa woo sereto
peakanyo ya ka gare ya sereto yeo e laolwago ke ka moo mogopolo wa sereti o gopolago
tšweletšago sereto sa gagwe ka yona. O bolela ka sebopegotšweledi, sebopego sa
ye e rilego. Ka mabaka a mangwe, mehlaleng ye mengwe, methalotheto e kgaoganywa
le: (a) Tlhokego ya tlhopho ya methaladi go ya ka patrone ye e rilego, (b) Kgaoganyo ya
Tlhokego ya tlhopho ya methaladi go ya ka patrone ye e rilego.
Ke e hlokile ke sa tobatoba,
Ge ke sa hlwe ke bolela gona!
Le ge ke robetse nka se e bone,
Ba re ke robetse nageng-tšhweu,
Khutso e kae?
Seretong seo sa `Khutso e kae?´ methalotheto ga se e hlopšhe go ya ka patrone ye e
E šwašwaila ka boiketlo,
Gore le mele ka kgotsofalo,
Bobedi ba tle ba bune mekotlakotla.
Thaka' Matuku o reng o re go bona rato la Mologadi,
Ba bagolo segolo ba be di ukametše,
Ba mo pholophotha ka tša motse,
Lebone la boa la se tingwe motseng.
E re ntaso, re reng ra go rut’o reta,
yo a bago le mona ge a ganwa ke kgarebe ebile a gopola go diriša dihlare. Diemadirile di
ngaka. Go temanatheto ya bone, moreti o bontšha ka moo ka mabaka a mangwe
kwagala e ka lelefala go feta mo, fela ka go tšhaba go tswapinywa ke baditi sereti se bone
gore se e gomele.
Ka go realo sebopego sa sereto seo ke seo se tšwelelelago, seo se arotšwego ka
Mo mohuteng wo gona go gatelelwa methalotheto ya go lekana ya go ba le patrone ya
Ke ofe mohola wa gago fola?
Ka gore nnete gona re a go fola?
Le rena re kgotselane le wena,
Melomo ya rena mmala ke wa pilo.
Mme a kwa bjaša bo hlarologa,
Mmele le wona a kwa o lapologa.
Ba go rata ka leratano bohle,
Maphelo a bona ka gohle o a a buša,
Ka gore ka nnete go wena mohola o a hlokega.
Ka lebaka la gago.
Ka go se loke ga gago .
2.4.3 Methalotheto ya go lekana ka palo.
2.4.5 Sebopego sa go se fetoge
Molodi wa thaga (1968:7), o fo re:Bophelo ke eng ka ntle ga gago,
Ga ka šitwa ke se se tla go tlelagoMotse wa manxa ga nke o agega.
Yo re mo šupilego o tloge a ntebane.
Badimo ba be ba reng ba sa re khupariše
Re nyalane lehono bosasa wa ya go bona.
eupša ke thulaganyo ya sonete le ge e se na patrone ya morumokwano wa setšo seo sa
Go ka akaretšwa ka go re theto ke mohuta wa sengwalo sa bogologolo, ke mohuta wa
bangwadi ba sona (sereto) ba kgona go tšweletša khuduego yeo ka tsela ya lethabo le ge e
ka ba manyami. Go gateletšwe gape gore theto ke mohuta wa sengwalo sa go phagama
ba diriša polelo ye e sego ya mehleng go hlagiša maikutlo a a rilego.
le ya bogologolo. Ka ge nepo ya lengwalonyakišišo le e lebane le theto ya sebjalebjale ya
KGAOLO YA BORARO
Mo kgaolong ye go ya go šetšwa karolo ya bobedi ya theto, e lego Theto ya II.
histori, e bile gona e le elemente ya go se bonale, ya go fetogafetoga ya sebopego sa
sereto. Ba re temanatheto e ka bopša ka methalotheto ya go lekana ka botelele
temanatheto ke karolo ya motheo ya sereto yeo e tšweletšwago ka tatelano ya
methalotheto ya go beakanywa ka nyalelano. Ke ka moo Scott (1939:276) le Malan
iša pele Yelland (1950:180) le ba bangwe ba bolela gore temanatheto e nepiša sehlopha
sa methalotheto seo ka mabaka a mangwe sereto se arolwago ka yona. Roberts (1986:87)
Abrams (1981:161) a rego thulaganyo ya temanatheto e lemogwa ka palo ya
ke mabaka afe ao a tlago pele, a latelwe ke afe. Ka go dira bjalo o rulaganya sereto ka
tšona di sa hlangwa. Sebopego se sengwe le se sengwe sa temanatheto se na le magomo
mabaka a mangwe di na le morumokwano.
Ke letswai la bophelo,
Ka ntle le lona
Bophelo bo a pshira.
O mošemane wa monna banna go go boifa,
Mogale wa bagale ba go tšwa Bogale.
Ka re go fihla ba re Matonyane sepela Ba re ke mofehli ke a ferehla bathong.
lemogwa gore mo seretong se go na le katološo ya ditemana.
Le ge dipelo di rabaraba ka mabarebare a gore
Ba bitšane ka la gore bothanang mogo o budule;
Nna ka nama ke re: Bakone, meoko se nyagameng!
Bophelo ke leotwana leo le kgokologago ga ke akanye.
Sa rotha mahlogonolo le lehumo le sa kakego selo.
O tsoromile kgale naka ya phala e sa lla,
Ga o lwe le motho o mmamona' lesodi
Ga o nyatšwe ke motho o mmatseba a
Lekgothoane yena o reta ka go re:
Mothla wa pula o nyela kae?
Sefahlego sa pelo ya ka (1991:12), ya go ngwalwa ke Puleng.
Na nna mmala wa ka ke ofe?
Ke sepela ka gare ga dipoko, dikapoko le difako.
Ba botšeng gore le bona ba tle ba di tlogeleng,
Ke a lla ke a babelwa,
Le ge sereto se se na le thulaganyo ya morumokwano, fela ke sereto se se tiilego se se ka
Kuee…! Kuee…! Kuee…! O swaetšwa ke nna ke re gola o kake tlou!
Go lemogwa gore karolo ye ya bobedi ya sonete ya Sono e tšweletša go se ikemele ga
mathomo e itshemile ka kgopolo ya bobedi go bopa kgopolo e tee ya go kgwahla.
Ke ba ga-Maponya a segodi
`Mašupje´ sa go ngwalwa ke Ramaila.
Ke upilwe ke badimo le batho?
ditemananne. Go na le kgonagalo ya go humana mehutana ya go fapana ya
Sepeding, e lego (a) karolo ya thulaganyo ya sonete le (b) sereto se se feletšego
Karolo ya thulaganyo ya sonete (ya Setareana)
Ngwana’mma re tla go emaemela re a go bona ga o sa itira o thakeditšwe,
Ngwana’papa ba go potile ka pele ga o sa le selo o dio ba selofeela;
Ngwana’gešo pele le morago go wena e dio ba selo se tee ruri,
Go lemogwa gore karolo ye ya mathomo ya sonete ya Sono dikgopolo tša yona di a
Ba ntle ba bona fela nke ke nyepo
Morumokwano ke eng?
medumo ya mantšu. Brooks (1938:154) o bolela gore morumokwano o ama elemente ya
Korg (1959:28) le Cadden (1986:69) ba re tshwano yeo ya medumo e tšwelela dinokong
ge go le bjale morumokwano o gona diretotumišong tša bogologolo. Seo se bolelwago fa
moreti wa maitekelo o tla loga maano a go diriša morumokwano go sa lebelelwe bogolo
mathomong a mothalotheto. Groenewald (1993:39) o bolela ka poeletšo ya medumo
O ntlogeletše ona matshwenyego a go senya,
kwano ya medumo ya methalotheto e le mathomong a methalotheto.
morumokwanogare ke tshwano ya medumo gare ga mantšu a mabedi goba go feta, ao a
Ke neng o ntsoša, o ntoula motoudi?
Ge go pala re tšhololeng”,
Ba patlame mo mabjanyeng.
gore batheeletši goba babadi ba tla bo kwa, ke go re o kopanya mantšu le dikgopolo.
Sonete ke eng?
Groenewald (1993:64) le Serudu (1989:69) ba kwana ka go re sonete ke mohutatheto wo
Livingstone (1993:60) le Fowler (1973:178) ba molomo wa lehlabula ka go re sonete ke
gore o kgona go tšweletša mohuta wa sonete.
Fussel (1956:119) o hlaloša gore sonete e tsebega ka sebopego sa ka ntle le sa ka gare.
dinoko tše lesome tša go ba le segalo sa kgatelelo. Groenewald (1993:64) o bolela go re
sonete ya Sepedi e fapana le ya maleme a mangwe ka gobane popego ya yona e laolwa ke
maitemogelo, ao a ka hlalošwago go ba mathata. Karolo ya bobedi ke tirišo goba tlhalošo
ya tshwantšho ya karolo ya pele yeo e ka hlalošwago go ba tharollo ya mathata. Dikarolo
morumokwano. Go kopana ga sebopego sa ka ntle le sa ka gare go bopa sonete.
le ya Seisimane ka ge bareti ba Sepedi ba ngwadile ka yona.
(1979:895) o hlaloša gore tshwantšho le tirišo tša sonete ya Setareana di arogana go ya ka
methalothetong ye e selelago ya mafelelo le fela le fetogafetoga. Fela go tlo hlokomelwa
Bodikela. Ba gatelela karolo ya mathata le ya tharollo ya ona. Ba tlogela lenaneo la
Ba botšeng gore le bona bat la ba di tlogeleng,
motho a se bipe diphiri eupša a botše bana ba gagwe gore le mohlang a ka hwa go tsebje
Fowler (1973:178) o bolela gore ka ngwagakgolo wa lesometshela sonete ya setareana e
ya sonete, e lego tshwantšho (mathata) le gg karolong ya bobedi, e lego tirišo (tharollo ya
ya go ngwalwa ke Malatjie, kgoboketšong ya Serudu, ke mohlala.
Nošetšo ke ya Gagwe fela ka gohle,
Mme se re bone molahlego ka mogolo
Ga o name maoto wa gago moya senatla,
Ga o lwe le motho o mmamona’a lesodi
Ga o nyatšwe ke motho o mmatseba’a basodi.
lesomepedi ya mathomo e bopa tshwantšho mola ye mebedi ya mafelelo e bopa tirišo.
bja go se hlomphe batho ba bangwe.
se bonale, ya go fetogafetoga ya sebopego sa sereto. Ke karolo ya motheo ya sereto ye e
sehlopha sa methalotheto seo se bopago kgopolo. Go ka thwe sehlopha seo sa
mothalotheto. Ka go realo go na le morumokwano wa mathomo, wa gare le wa mafelelo.
Kgopolo ya theto ya sebjalebjale e hlagišitšwe ka botlalo ka go nepiša morumokwano.
KGAOLO YA BONE
Groenewald (1993:13) le Mampuru (1991:67) ba bolela gore metara ke thulaganyo ya
se segolo ke theto mola se sennyane e le karolometara. O tšwela pele ka go re ke
mothalotheto, ka gobane sereto se sengwe le se sengwe se swanetše go ba le tšona. O
ya metara. Mojalefa (1995:22) o re melawana yeo e bohlokwahlokwa ka go re e laola
Mathibe (2001:43) o bolela gore molawana wa kgaogano ke molawana wo mogolo wa
metara. Mojalefa (2001:70) o gatelela gore molawana wa kgaogano o kgaoganya lefoko
ka gobane o ruma karolo e tee, mme wa bontšha gore patrone yeo e dirilwego karolong
Fraser (1970:13) le Korg (1959:25) ba bolela gore mafokwana, dikafoko le dihlopha tša
ya mohuta woo e tšwelela lefelong le lengwe mo gare ga mothalotheto e bitšwago sešura.
sešura mo gongwe le mo gongwe.
mošito ka mathokong ohle a fegelwana. O ruma ka go re ga se kgapeletšo gore go be
Mothalotheto wo o kgaogana mo go tšwelelago sešura, ke go re o kgaoganywa ke sešura.
Mampuru (1991:67) o hlaloša gore molawana wa kwano o bontšha go re ge lefoko le
Mojalefa (2001:73) o bolela gore go tlo hlokomelwa gore methalotheto ye mengwe ga e
lekane ka dinoko, ka go realo ga se gore ga e na le metara. Ntle le palo ya dinoko,
hlokomelwa gape ge o na le poeletšo ka go dikarolometara ka bobedi. Letlakaleng la
Seretong sa `Matshwenyego´, Masola go Maatla Mpulele (1983:39) o re:
Palo ya dinoko go ya ka dikarolometara e tšweletšwa ka tsela ye
molao wa kwano.
molawana wa kgaogano le molawana wa kwano. Go tlo lemogwa gore lenaneo la metara
la Sepedi ga le nyalelane le la Bodikela. Mathata malebana le metara ke a go re bareti ba
latela ntle le dikga. Preminger (1965:67) le ba bangwe ba bona kelelothalo e le phetšo ya
boraro. Ka mantšu a mangwe lentšu la mafelelo la mothalotheto ga se mafelelo a lefoko.
1. Di kae taelo tša ka ngwanaka?
2. E kae thuto ya ka yeo ke go filego yona?
5. Le iketše borwa, le hloka le a mannyane mathata.
Kelelothalo e bonala mothalothetong wa bone (morago ga lekgolwa). Ke gore kgopolo
go latela. Ka tirišo ya kelelothalo moreti o swantšha go lebala ga ngwana le go lebala ga
hloka le a manyane mathata´ ka tirišo yeo ya kelelothalo. Ka go realo ngwana le yena o
bao ba e dirišitšego ba atlegile. E theilwe godimo ga mahlo, ke go re go bona. E tšwelela
go ngwalweng, ya balwa.
o nape o tšwelelela ka patrone ye e ka lemogegago. Ka a mangwe mabaka mošito o
tšwelela ka moo e lego gore motho a ka hlogohlega maikutlo a o binela. Mojalefa
(1993:147) o tlaleletša kgopolo ye ka go re mošito o bolela go elela ga molodi wa sereto
poeletšo ya dikhutšo le kgatelelo. Ke ka fao Serudu (1989:45) a tlaleletšago ka go re
gatelela dikgopolo, gape o thekga tlhalošo ya mothalotheto. Serudu (1989:84) o re mošito
ya Manthaladi. Leswao la go swaya botelele ke (:).
3. Mme, mme o ya kae?
5. Mme, mme o tšwa kae?
7. O tla re tlela le eng?
O tla re tle:la le e:ng?
8. Ke tla le tlela maraka!
Ke tla le tle:la mara:ka!
9. O tla re tlela maraka?
O tla re tle:la mara:ka?
10. Ke tla le tlela magapu.
Ke tla le tle:la maga:pu.
11. Mme, mme o tšwa kae?
sereto sa ‘Mme, mme o tšwa kae?’
Bjale go hlokomelwa patrone ya mošito wa sereto se sa ka godimo. Methaladi 1,3,5, le 11
ya bobedi). Patrone ya boraro e hlamilwe ke methaladi 7, 8, 9 le 10. Karolo ya bobedi ya
Yelland le ba bangwe (1950:154) ba bolela gore poeletšo e hlaloša go boeletšwa ga
go hlaloša gore poeletšo e lemogwa go ya ka maemo a lentšu mothalothetong. Ka go
Ye nngwe ya pharologantšho ye bohlokwa e lemogwa ke Kgobe (1989:59) ka gore o re
Kong (1959:30) le de Villiers (2006:126) ba hlaloša gore poeletšatumammogo ke
Abrams (1981:7) le Motsa (2006:127) ba hlaloša gore poeletšatumanoši ke poeletšo ya
bopago morumokwano. Ke ka fao Maibelo le ba bangwe (1994:7) ba beago taba ye
2. Ke neng mola ke phekolwa?
1. Ke neng mola ke remelwa
Tumanoši e e boeletšwa go feta o le a. Go tlo lemogwa gore tumanoši ya e e bohlokwa
mothalotheto. Manala le ba bangwe (2005:3) bona ba bolela gore poeletšathomi ke
Go ya ka fao go swiswaditšego ka godimo seretong go tlo lemogwa gore go na le
Manala (2005: 4) o bolela gape gore poeletšagare e lebane le go boeletšwa ga lentšu mo
1. Ntlogeleng le se ke la nkgegea,
3. La keta ka nna diketo,
4. Ka ge le nna le sa nthuše ka selo.
Mo temanathetong ye, mahlo a tla lahlelwa mothalothetong wa bararo le wa bone.
bathong ka ge e sotlwa ka mešegofela etšwe e sa thušwe ka selo. Ka go realo go ka thwe
1. O kgogonokana ya otopedi ke a tseba,
2. O kgwajana ya go swara kgole ke a tseba,
4. Kgole ya gago e swara tshogana yohle,
5. Fela o a tlaba ka go ba gana o ba swere.
Mohlala (1996:32) o bolela gore poeletšatswako ke mohuta wa poeletšo wo go wona
retwa ka go re:
1. Madi mmeleng ya lena a bela,
4. Diširošabophelo ya ba kotse ya lena,
tšweletšwago mafelong a go fapafapana. Ke ka fao ba bolelago ka (a) kgokanyi ya go la
nngele, (b) kgokanyi ya go la go ja le (c) kgokanyiputlanyi. Go yo hlokomelwa mehuta
Manala le ba bangwe (2005:6) ba hlaloša gore kgokaganyi ya go la nngele ke
a ka tlemaganywago ka mothalo go tloga letsogong la go ja go ya go la nngele. Mohlala o
Methalotheto 2 le 3 e tla fiwa šedi tlhalošong ya mohuta wo wa kgokaganyi, ya go la
mathomong a mothalotheto wa bobedi ka letsogong la nngele. Ka go diriša mohuta wo
Kgokanyi ya go la go ja
Moloti le Legodi (1995:15) ba re kgokanyi ya go la go ja ke mohuta wa poeletšo woo go
ka fao go bolelwago ka kgokanyi ya go la go ja.
bobedi e re:
1. O otlilwe ke mang a go otlela kae?
2. O otlilwe kae o eya kae neng bjang?
Leech (1965:82) o hlaloša kgokanyiputlanyi ka go re ke poeletšo ya direrwa ka sa
letsogong le lengwe go ya go le lengwe ka go šielana. Ka tsela yeo ke motswako wa
kgokaganyi ya go la nngele le kgokanyi ya go la go ja.
Maduane o reta ka go re:
8. A o pharege hle le bona ba bone,
9. Ba bone bokaMaafrika-Borwa ohle.
bolelwago ka kgokanyiputlanyi. Methaladi ya 1 le 2 e golaganywa ka go gatelelwa ka
tsela ya poeletšaputlanyi.
ya mafelelo fela.
2. Kriste e a re tswaletšweng.
Mothaladi wa 1 o balega ka tsela ye:
Karolo ya pele ya mothaladi wa pele e ipoeletša karolong ya bobedi ya wona
lebanego le go tswalwa ga Mophološi.
ditemanatheto seretong. Lengwalonyakišišo le le lemogile gore go na le mehuta ya go
tlhabeledi. Go lemogilwe gape gore mohuta wo mongwe le wo mongwe o na le modiro
Ka go realo e kgabiša sereto. Ka tsela yeo poeletšo ke setlabelo se bohlokwa seo se
gobane o lekanyetša patrone ya mošito le palo ya dinoko ka go rulaganya medumo ya
ka go re, (a) e akgofiša lebelo (tempo) la sereto, ya lokolla sereto melaong ye methata ya
Go boletšwe gore mošito o nepiša go elela ga molodi wa sereto le ge e ka ba kanegelo.
gore o kwantšha le go gatelela dikgopolo, wa ba wa thekga tlhalošo ya mothalotheto. Ka
la go la go ja le (c) kgokanyiputlanyi.
KGAOLO YA BOHLANO
Mo kgaolong ya pele go hlokomedišitšwe bohlokwa bja paka ya go tloga ka 1971 go
rulagantšwe ka bokgoni ge go hlokometšwe (a) diteng (b) Sebopego (c) ditemanatheto le
hlatholla. Kgatla (2000:17) le Serudu (1989:25) ba rumile dikgopolo tša borateori mabapi
le go hlaloša, ka go re go hlaloša ke go fa polelo yeo e tseneletšego ka selo, gwa utollwa
hlatholla e rumilwe ke Phala (1999:6) ka go re go hlatholla go nepiša mešomo ya
matlalo a mararo, e lego diteng, thulaganyo le mongwalelo. Letlalo la diteng le
sererwa bo akareditšwe ka go re se kgokagantšha le go laola ditiragalo le tikologo.
Letlalo la thulaganyo le akareditšwe ka go re ke peakanyo ya ditaba tšeo mongwadi a di
beakanya ka mafoko ao a tanyago mmadi. Ke go re o a rulaganya go hlohla
maatlakgogedi le gore a be le mosito. Mongwalelo o tswalantšhwa le maikutlo a
gateletšwe gore maikutlo ke karolo ye kgolo go feta polelo.
5.2.2 Kgaolo ya bobedi
Kgaolo ya bobedi e nepišitše theto ya 1. Ge theto ya 1 e sekasekwa go hlokometšwe: (a)
5.2.3 Kgaolo ya boraro
Kgaolong ya boraro go hlokometšwe theto ya 2, yeo e bilego malebiša le (a)
Mongwalelo wa sefela sa Serote: ‘A re thabeng re rete’
Karabo ya kereke mabapi le ditšhiwana le bana bao