Waarom moet die US Afrikaans red?Universiteit van Stellenbosch. Argieffoto. Wat het presies Sondagaand tydens die noodvergadering van die Uitvoerende Komitee van die Stellenbosse Universiteitsraad gebeur? Dié vergadering is gehou nadat die rektor, prof. Wim de Villiers,ŉ nuwe taalbeleid bekend gemaak het waarvolgens Engels die primêre onderrig- en kommunikasietaal aan die US word, met Afrikaans in ŉ ondergeskikte posisie. Die nuwe beleid sou nog aan die US-Raad – die hoogste gesag – vir goedkeuring voorgelê word, maar in beginsel sou die nuwe situasie al vanaf begin 2016 geld. As ŉ mens slegs kyk na die verklaring wat daarna uitgereik is, lyk dit asof die vergadering – uiteraard sonder om dit so reguit te stel – die rektor gerepudieer het. Die “huidige bestuursdokument” is slegs die “US-bestuur se perspektief” en geen beleidsdokument nie. Volgens die verklaring geld die taalbeleid, wat die Raad vroeër vanjaar goedgekeur het, te wete ŉ gelyke status vir Afrikaans en Engels, steeds vir 2016. Enige verandering daaraan “moet volgens statutêre voorskrifte” geskied – overgezet zijnde, die Raad moet dit goedkeur. Dié verklaring is egter uitgestuur saam met ŉ ander een, onder die naam van Susan van der Merwe, woordvoerder van die US, waaruit ŉ ietwat ander gees gespreek het. Dit is nie korrek om te sê die bestuurspan het sy verklaring teruggetrek nie, het sy gesê en bygevoeg (lees noukeurig): “Die bestuur is ten volle bewus daarvan dat sommige uitgangspunte in hierdie verklaring veranderings aan die huidige taalbeleid en -plan mag vereis en bly daartoe verbind om die voorgeskrewe proses te volg om sodanige voorstelle ter tafel te lê by die tersaaklike statutêre liggame voordat dit by die raad ingedien word.” As ŉ mens deur die (doelbewus?) ingewikkelde en ondeursigtige formulering kyk, word dit duidelik dat die rektor sy middelvinger vir die Uitvoerende Komitee wys. Goed, lyk dit asof Van der Merwe sê, die gelyke status van die twee tale bly dan vir aanstaande jaar gehandhaaf, maar die rektor sien nie af van sy voorneme om Afrikaans ten gunste van Engels af te gradeer nie. Hy sal dan wel die korrekte prosedure volg. Wat dus duidelik is, is dat ŉ aanslag gedeeltelik afgeweer is, maar dat ŉ tweede aanslag vasbeslote voorberei word. Die rektor sal dan waarskynlik versigtiger wees om die korrekte prosedure te volg, maar hy sál die universiteit Engels maak, kom wat wil. Heelparty ironieë is aan hierdie saak verbonde. Reeds vroeg in die eeu, nadat prof. Chris Brink Afrikaans se posisie aan die US begin terugdring het, het ek opgemerk dat die voor- en teenstanders van ŉ (hoofsaaklik) Afrikaanstalige universiteit by mekaar verby praat. Waar die voorstanders van Afrikaans oorwegend (maar nie uitsluitend nie) op akademiese en pedagogiese argumente gesteun het, het die Afrikaans-afbrekers hoofsaaklik ideologiese redenasies gebruik. Die enkele keer of twee dat laasgenoemdes hulle op akademies-pedagogiese terrein begeef het (ek dink byvoorbeeld aan prof. Anton van Niekerk) het kenners soos prof. Hermann Giliomee die vloer met hulle gevee. Dieselfde verskynsel doen hom nou weer voor. Waarom moet die US Afrikaans red? is die retoriese vraag van De Villiers. En: Afrikaans sluit uit. Dit perpetueer rassediskriminasie en apartheid, sê sy ondersteuners. Daarteenoor is daar aan dié kant slegs ŉ dawerende stilte wanneer jy met wetenskaplike bewyse oor moedertaalonderwys kom. Dis nie dat die De Villiers-ondersteuners teenargumente het nie; hulle ignoreer jou gewoon. Aan die Universiteit van Delft in Nederland het dr. Diana Vinke (tans dosent aan die Universiteit van Eindhoven) byvoorbeeld ŉ dekade gelede ŉ doktorale proefskrif oor die gebruik van Engels as onderrigmedium aan Nederlandse universiteite geskryf. Haar gevolgtrekking was dat die druipsyfer in sekere kursusse as gevolg van die gebruik van Engels van 16 tot 29% toegeneem en dat die persentasie “uitstekendes” van 25 tot 13 gedaal het. Dit het gebeur omdat die studente nie in hul moedertaal kon studeer nie. Ek het sedertdien dié gevolgtrekkings in meer as een publikasie weergegee. Nou sou dit heeltemal legitiem wees as iemand my daarop kon wys dat ek Vinke se gevolgtrekkings verkeerd voorstel, dat Vinke se navorsing gebrekkig was, of so iets. Maar niks daarvan nie. Dit het eenvoudig by die Engels-drywers verbygegaan. Die Vinke-navorsing is geïgnoreer. Daar is ook ŉ yslike hoeveelheid taalsosiologiese ondersoeke van swaargewig-akademici soos Jean Laponce, Joshua Fishman, François Grin en ander, wat die proses van taalverplasing op allerlei vlakke elders in die wêreld noukeurig ondersoek het. Hier te lande het ook Jaap Steyn hom daarmee besig gehou. Hulle is dit eens dat taalverplasing ŉ geleidelike proses is waarvolgens ŉ taal steeds meer prestigeverlies ly namate hy uit die hoër funksies uitgedruk word, totdat hy ten slotte slegs as patois tuis gepraat word. En selfs dan sal die middelklas die taal verlaat omdat dit geen ekonomiese of sosiale toekoms bied nie. Ten slotte sal die taal slegs in arm gemeenskappe, oorwegend op die platteland, gepraat word. Dit gebeur nie oornag nie. ŉ Engelse Stellenbosch vandag beteken nie dat Afrikaans môre nie meer gehoor sal word nie. Dit gebeur oor jare heen, maar die verengelsing van die universiteit is wel ŉ kragtige impuls vir die proses. Daar is talle voorbeelde elders in die wêreld waarop die taalsosioloë hul bevindings baseer. ŉ Mens dink aan die kreeftegang van die Keltiese tale in Brittanje, Ierland en Frankryk, Occitaans en Vlaams in Frankryk, Indiaanse tale in Amerika, Khoi-tale in Suid-Afrika (wat, ironies genoeg, deur Afrikaans doodgedruk word), ensovoorts. Die Afrikaans-voorstanders kom ook met die korrekte waarneming dat ŉ Afrikaanstalige instelling – ja, selfs ŉ eentalig Afrikaanse een – uitdruklik aan artikels 6(4) en 29(2) van die Grondwet voldoen. As ŉ mens die verengelsingsproses van Stellenbosch en ander universiteite teen dié agtergrond bekyk, kry jy eenvoudig géén antwoord nie. Al wat iemand soos Max du Preez kan doen, is om geïrriteer op te merk dat ek en Breyten Breytenbach maar ons bekke moet hou omdat ons in die buiteland woon. En ander betoog, ontwrig klasse en skree oor diskriminasie. Dít is die peil waarop die Engels-voorstanders debatteer. Dis bedroewend, om die minste daarvan te sê. Wat die huidige posisie des te wranger maak, is dat die Afrikaans-voorstanders die akademiese debat elke keer loshande wen, maar die politieke debat verloor. Daarvoor kan ŉ mens twee redes aanvoer. Ten eerste staan die ANC en die gepeupel met hul intimidasietaktiek agter Engels. En tweedens het De Villiers en sy bestuurspan se ruggrate in jellie verander. Dis ŉ harde oordeel. Maar wel akkuraat.