Die geskiedenis van idees: Die MiddeleeueInleiding Die Middeleeue het breedweg negehonderd jaar geduur, van omtrent 500 tot 1400 n.C. Germaanse leier Odovakar dwing die abdikasie van Romulus Augustule in 476 af. Augustule word die laaste Romeinse keiser van die Weste geag te wees. Hierdie word gesien as die einde van die Romeinse Ryk (Foto:©Lee/leemage) Die Middeleeuse denke het egter al vroeër ontstaan – in die laat antieke tydperk, die oorgang van die Romeins-Heidense beskawing na die Christelike beskawing. Anders as wat dikwels die persepsie is, was die Middeleeue egter nie een lang, donker tydperk waarin min gebeur het nie. Dit was ŉ tydperk waarsonder die Weste en sy idees net so ondenkbaar is as sonder die antieke tydperk en wat eweneens groot denkers opgelewer het. Die antieke denkers het op die agtergrond geskuif ten gunste van Christelike idees, maar was nogtans nie heeltemal vergete nie. En kloosters het moeite gedoen om in die omwenteling van die val van die Romeinse Ryk so veel moontlik waardevolle geskrifte te bewaar. Dit wat die Griekse filosofiese skole en akademie in die antieke tydperk was, het die kloosters en later die universiteite in die Middeleeue geword: die bronne van denke en idees, waarby alles binne die Christelike konteks gebeur het. Terwyl daar in die antieke tydperk ŉ veelheid van sienings en idees ontdek en ondersoek is, was die Christelike geloof in die Middeleeue in Europa die alles oorheersende idee. Waar die menslike verstand vir die antieke denkers die setel van die rede is, kom die element van openbaring en die Woord van God vir die Middeleeuse denkers by en is die menslike verstand as ondergeskik daaraan beskou. Daar was wel heelwat debatte en verskillende idees oor talle aspekte van die Christelike geloof, maar niemand het die bestaan en almag van God bevraagteken nie en die mens het sy diepe afhanklikheid van God besef. Christelike denke en redenasies was ook nie, soos dikwels verkeerdelik aanvaar word, “dogmaties” en het alle ander opinies doodgeskreeu nie. Ook Christelike denkers moes die Bybelse leer verdedig en beredeneer. Party, soos Augustinus, het gepoog om die Griekse filosofie, spesifiek Plato, in lyn met die Middeleeuse denke en die Christelike geloof te bring. Die metode wat gebruik is om by algemeen geldige idees uit te kom, is skolastiek genoem (meer hieronder). Voorstelling van ‘n Middeleeuse Universiteit tydens die 14de eeu. (Foto: The Yorck Project (2002) 10.000 Meisterwerke der Malerei VIA DIRECTMEDIA) Die groot vrae waaroor die Grieke nog geredeneer het, is in die Middeleeue beantwoord: daar is ŉ almagtige God wat die mens oordeel, die mens het ŉ onsterflike siel en sy doel is om God te verheerlik. Daar was egter binne die groot raamwerk van die Christelike geloof baie vraagstukke en idees wat bestudeer en verduidelik moes word. Ook was daar wesenlike verskille tussen die hoofstroom Westerse kerk (later die Rooms-Katolieke Kerk) en die Oosterse Ortodokse kerke, wat ook saamval met die verdeling van die Romeinse Ryk in ŉ oostelike en westelike deel. Soos wat die Christendom, aanvanklik ŉ Midde-Oosterse geloof wat veral deur Jode gedra is, die hele Mediterreense Streek en later die hele Europa binnegedring het, het dit ook in wese verander. Ook geografies het die Middeleeue ŉ wesenlike verskuiwing beteken: terwyl die antieke tydperk en sy denke rondom die Mediterreense Streek plaasgevind het, was die sentrum van die Middeleeuse denke Sentraal- en Wes-Europa. Eers later, met die Renaissance, het die swaartepunt weer terug geskuif na die Middellandse Streek, by name na Italië. Die Christelike geloof sou nie Europa vir eeue kon beheer het as dit slegs deur middel van verowering en geweld was nie. Trouens, ryke wat net met die skerpte van die swaard alles onderwerp en geen teologiese en filosofiese diepte het nie, soos die reuse ryke van Alexander die Grootte of van die Mongool-heerser Dsjingis-Khan, het net so vinnig uitmekaar geval soos wat hulle ontstaan het. Die vestiging van die Christelike geloof, wat aan die einde van die antieke tydperk in die Romeinse Ryk die staatsgodsdiens geword het, het wel eeue geneem en dit is van buite menige kere bedreig deur Islamitiese, Mongoliese of Wiking-aanvalle. Buite Europa het die Islam opgekom wat eweneens ŉ monoteïstiese godsdiens is en vir lank om die opperheerskappy met die Christendom in die Midde-Ooste meegeding het en uiteindelik geseëvier het. Ook Islamitiese denkers het wesenlike insette gelewer en ook die antieke geskrifte bewaar. Denkrigtings tydens die Middeleeue Die bepalende denkmetode in die Middeleeue was die skolastiek. Dit is afkomstig van die Latynse woord vir skool – scola. Dit gebruik die logiese beredeneringsmetode van Aristoteles. Om by die waarheid uit te kom, word eers ŉ stelling gemaak en dan argumente vir en teen die stelling gevind en dan ondersoek watter daarvan logies is en watter een nie. Is een stelling reg bewys, word stellings wat daaruit volg op dieselfde metode ondersoek om van die algemene reël/ waarheid na die partikulêre te beweeg (deduksie). Die metode was egter net moontlik omdat sekere stellings reeds as waar aanvaar is, waaruit dan afleidings gemaak kon word. Die logiese gevolgtrekkings is as meer betroubaar as blote waarneming gesien. Die skolastiek was wel net beskore vir sekere geleerde mense. Anselm van Canterbury (1033-1109) was een van die grondleggers van die skolastiese metode, naamlik om geloofsaspekte logies te beredeneer. (Foto: Isadora/Leemage) Alhoewel die skolastiek ŉ metode eerder as ŉ idee is en vir elke wetenskapsrigting aangewend kan word, is dit tydens die Middeleeue veral vir die begronding van teologiese vraagstukke aangewend. Die skolastiek as metode van deduksie is eers aan die einde van die Middeleeue uitgedaag deur wetenskaplikes soos Francis Bacon, wat eerder op die induksie staatgemaak het: deur ŉ herhaalde waarneming word sekere feite versamel tot daar genoeg kwantitatiewe bewyse vir ŉ algemene stelling is. Die mistisisme was in ŉ sekere sin die teenbeweging teen die skolastiek soos dit by universiteite geleer is en het veral in die kloosters ontstaan. In die mistisisme lê die klem op die persoonlike ervaring van God, bonatuurlike gebeure en direkte openbarings. Ook die einde van die wêreld was ŉ groot tema. Afkeur van die stoflike, anti-intellektualisme en afsondering van die wêreld was deel van die mistisistiese ingesteldheid. ŉ Bekende verteenwoordiger van die mistisisme in die Middeleeue was Meister Eckhardt (1260-1328), wat ook ŉ onderskeid getref het tussen die persoonlike drie-enige God van die Bybel wat met die mens in kontak is, en ŉ onpersoonlike God-wese wat bo alles is – ŉ konsep wat hom in konflik met die hoofstroom-kerk gebring het. Een rigting binne die mistisisme het selfs die siening verkondig dat God in alles is (panteïsme) en is as ketters vervolg. Eintlik is die afwisseling en tweestryd tussen die intellektueel-rasionele en die emosioneel-spirituele ŉ deurlopende tema in alle eeue. In die moderne Christendom sluit die charismatiese beweging by die mistisisme aan as reaksie op die sterk intellektuele en skrifgebonde gereformeerde rigting. Mistisisme is egter nie beperk tot die Weste of die Christendom nie, maar kom in alle kulture en godsdienste voor. Groot denkers van die Middeleeue Augustinus van Hippo (353-430) geld as die grondlegger van die Christelike filosofie en een van die groot Middeleeuse denkers – al het hy eintlik nog in die laat antieke tydperk geleef. Na hom was daar vir ŉ lang tydperk geen beduidende denkers meer nie. Sy grootste werk, “Die Godstaat” verduidelik die Christelike denke stelselmatig. Augustinus van Hippo, belangrike filosoof en kerkvader van die vroeë Middeleeue (Foto: Godong/Leemage) Hy was een van die denkers wat gepoog het om Plato se idees met die Christelike leerstellings in lyn te bring: daar is twee onderskeibare sfere, naamlik die fisiese en die geestelike. Daardeur het Augustinus ook die belangrike Westerse beginsel van die skeiding van staat en kerk begrond – iets wat byvoorbeeld in die Islam glad nie geld nie. Verder is die Platoniese idee dat dit wat ons sien net ŉ skynsel van die ewige idee daaragter is deur hom vertolk as aanduiding van die bestaan van God en die beperkinge van menslike waarneming op aarde. Ook die kwessie of iets uit niks geskep kan word (creatio ex nihilo) het hy ondersoek. Anders as in die antieke denke, waar ook die gode moes ontstaan, is God in die Christelike denke van die begin af daar, almagtig, oneindig en het Hy alles deur Sy wil geskape. Augustinus het ook die begrip geskep dat niks hoër en groter as God gedink kan word nie, ŉ idee wat deur Anselm van Canterbury vir die ontologiese Godsbewys gebruik is. Die hoekstene van Christelike idees wat deur al die eeue geld, is in Augustinus se werk “Genadeleer“ uiteengesit. Deur die erfsonde is almal sondig en kan slegs deur God se genade wat nie verdien kan word nie, gered word. Die mens alleen is slegs tot die bose in staat en net God se genade laat hom goed doen. Die geloof is verhewe bo die rede. Deur die rede kan die geloof wel bevestig word, maar die waarheid kan nie deur die rede alleen gevind word nie. Geloof kom uit die gesag van die Woord en die kerk. Anselm van Canterbury (1033-1109) was een van die grondleggers van die skolastiese metode, naamlik om geloofsaspekte logies te beredeneer. Aansluitend by Plato het Anselm die gedagte verdedig dat begrippe, idees en vorms werklik en onafhanklik van die menslike waarneming bestaan (realisme), terwyl die ander siening van nominalisme beweer het dat alles wat bestaan net ŉ menslike konstruksie is. Dié vraagstuk, die sogenaamde universalia-dispuut, was een van die hooftemas tydens die Middeleeue. Van blywende waarde is Anselm se ontologiese Godsbewys in die werk “Proslogion”. Ook latere denkers soos Rene Descartes, Friedrich Hegel en Immanuel Kant het die ontologiese Godsbewys krities ondersoek. In kort kom dit op drie stellings neer wat op mekaar logies opbou: Die mens kan aan niks groter en hoër as God dink nie (Augustinus). Iets wat sowel in werklikheid asook in die gedagtes bestaan, is groter as iets wat slegs in die gedagtes bestaan. As ons dus aan iets dink waarbo niks anders meer kan wees nie (God), moet dit dus ook in werklikheid bestaan. Die Duitser Albertus Magnus (1200-1280) was ŉ universele wetenskaplike, filosoof, teoloog en kerklike ampsdraer en skepper van ŉ indrukwekkende skatkis van Middeleeuse denke en kennis. Hy het veral die Griekse filosoof Aristoteles bestudeer en toeganklik gemaak vir die Middeleeue. Ook op die gebied van die natuurwetenskappe het hy bydrae gelewer waarop later die plant- en dierkunde asook die chemie kon voortbou. Sy bydrae vir die Westerse denke lê nie soseer in oorspronklike idees nie, as in stelselmatige wetenskapsbeoefening en die bevordering van algemene leerskole wat die voorlopers van universiteite geword het. Thomas van Aquino, vernoem na sy geboorteplek Aquino in Italië, ook bekend onder sy Latynse naam Aquinas, was moontlik die invloedrykste filosoof en denker van die Middeleeue. Hy was ŉ skolier van Albertus Magnus en soos sy leermeester ook iemand met ŉ wye belangstelling en skepper van ŉ groot hoeveelheid geskrifte oor sowel teologiese asook etiese en staatkundige vraagstukke. Sy hoofwerk is die summa theologica, die samevatting van teologiese uiteensettings. Thomas van Aquino, vernoem na sy geboorteplek Aquino in Italië, ook bekend onder sy Latynse naam Aquinas, was moontlik die invloedrykste filosoof en denker van die Middeleeue. (Foto: Albert Harlingue / Roger-Viollet via AFP) Aquinas was een van die verskeie Middeleeuse denkers wat sekere gedagtes van Aristoteles oorgeneem en aangepas het, soos die hiërargie van dinge van absolute materieë (byvoorbeeld klip) oor wesens met waarneming (diere, mense) tot totale gees (God). Ook Aquinas het, soos Albertus Magnus, probeer om geloof en wetenskap met mekaar te verenig (sintese). Die geloof lei die mens tot die insig dat God alles geskape het en bo alles is. Die wetenskap leer ons egter hoe die skepping lyk en funksioneer. God het aan die mens die verstand gegee en die mens is verplig om dit te gebruik en die skepping in al sy fasette te aanskou en te ondersoek. Die mens sien uiteindelik God deur stelselmatig sy skepping te sien en te begryp. Om God te sien is die hoogste doel van die mens. Aquinas het ook ŉ logiese Godsbewys ontwikkel wat ietwat makliker verstaanbaar is as die een van Anselm van Canterbury. Volgens Aquinas moet alles wat bestaan deur iets groter geskep wees. Niks kom uit niks nie. God is in die proses die eerste beweger en ook die eindbestemming van alles wat bestaan. In sy deugdeleer voeg hy by Cicero se kardinale deugdes matigheid, dapperheid, rede en geregtigheid as wêreldse deugdes, nog die drie geestelike deugdes geloof, liefde en hoop. Wil en rede laat ons die wêreldse deugdes nastreef, terwyl slegs God se genade ons in staat stel om die geestelike deugdes na te streef. Aquinas se staatsteorie gaan van die standpunt van Aristoteles uit dat die mens ŉ sosiale wese is wat in ŉ gemeenskap moet leef om homself te wees en sy bestemming te vervul. Die beste staatsvorm is die monargie want dit skep eenheid, terwyl in ŉ aristokrasie te veel wedywering oor die mag is. Soos God bo aan die skepping is, moet ook die koning aan die spits van ŉ menslike samelewing wees. Ook die natuur leer dat orals een leier is (byvoorbeeld by troppe van diere). Aquinas het wel die gevaar van tirannie besef, maar selfs ŉ tirannie was vir hom verkieslik bo ŉ toestand van algehele wanorde. Die kerk en die pous moet bo die wêreldse heersers staan. Die kerk gee die wetlike en etiese riglyne en die wêreldse heersers moet dit uitvoer. Die stryd tussen die pous in Rome en die Duitse keiser oor wie die hoogste gesag het, was ook een van die deurlopende temas van die Middeleeue. Islam-denke tydens die Middeleeue Soos die Christendom, het ook die Islam verskeie rigtings en was in sekere tye ook oop en ondersteunend teenoor die wetenskap en verdraagsaam teenoor ander gelowe en sienings. Anders as in die onstuimige Wes-Europa in die vroeë Middeleeue was daar relatiewe vrede en stabiliteit in die Islamitiese kalifate en emirate van Spanje tot Sirië. Trouens, terwyl die Weste in die Middeleeue vir lang tye gestagneer het, het die Islam-beskawing daar sy hoogtepunt bereik en sedertdien gedurig verval, terwyl die Weste vanaf die 16de eeu gedurig opgang gemaak het en sy hoogtepunt waarskynlik in die laat 19de of vroeë 20ste eeu bereik het. Portret van Ibn Rushd, Arabiese filosoof (Foto: PrismaArchivo/Leemage) Daar was ten spyte van godsdienstige vyandskap ŉ wisselwerking tussen die Islamitiese ryke en die Christelike Bisantynse ryk, wat ook Griekeland ingesluit het en waar die antieke geskrifte bewaar kon word. Islamitiese geleerdes het dit bestudeer en in Arabies vertaal en daar is gepoog om Plato en Aristoteles se denke met Islam te verenig. Soortgelyke vraagstukke, naamlik oor die wese van God, die skepping uit niks, die oorsprong van die materieë, die onsterflikheid en aard van die siel is ook deur Islam-filosowe gedebatteer. Ook die Joodse asook Christelike denke en filosofie het in die Islamitiese wêreld van destyds plek gehad en dit beïnvloed. Dit was veral in plekke waar die drie gelowe en beskawings met mekaar in aanraking was, soos in Spanje en Sisilië. Net soos die Christelike filosowe en teoloë die denke van Plato en Aristoteles in lyn met die Christelike leerstellings probeer bring het, het Islamiese filosowe soos Ibn Rushd (ook bekend onder die Latynse weergawe Averroes) gepoog om dit met Islam te versoen. Hy was, soos menige Christelike denkers, ŉ universele geleerde wat oor filosofie, teologie, regsgeleerdheid, medies, sterrekunde, fisika, wiskunde en tale geleer en geskryf het. Op mediese gebied was hy een van die eerstes wat siektes soos Parkinson-siekte (nog voor die naam daaraan gegee is) gediagnoseer het. Sy ondogmatiese en rasionele denke het selfs talle Christelike en Joodse denkers in die laat Middeleeue en daarna beïnvloed, alhoewel die kerk en gesaghebbende denkers soos Aquinas hom as heidens afgemaak het. Selfs meer onlangs word hy in sekulêre Arabiese kringe as inspirasie gesien, maar deur die ortodokse Islam verwerp. Hierdie artikel verskyn as deel van ‘n reeks wat handel oor die idee-geskiedenis van die mensdom. Die reeks ontleed die grootste idee-strominge wat oor die afgelope eeue die Weste soos wat ons dit vandag ken, help vorm het.