Daar is meer knaagdier-spesies as spesies in enige ander soogdier-orde—meer as 400 genera en sowat 2000 spesies wat wyd en syd oor die aarde versprei is. Die bekendstes is natuurlik die rot en die skugter muis in jou huis. Maar dan is daar ook nog die 1,3 meter lange hondagtige kapibara, die dambouer-bewer, die slapende relmuis, die vlieënde eekhorinkie... ’n bonte menigte...
REGS: Dié soort bewer is ’n bekende Amerikaanse knaagdier wat glo in die ou dae met groot respek deur die woud-Indiane behandel is... selfs nadat hulle hom doodgemaak het om sy pels in die hande te kry.
PRAAT van ’n respektabele "begrafnis"... en dit nogal vir ’n dier. Maar vir die woud-Indiane van Amerika was die bewer nie sommer so ’n dier nie. ’n Mens kan maar net lees wat ene Grey Owl geskryf het, die beroemde half-Indiaanse pelsjagter wat sy avonture in Kanada in die 1930’s opgeteken het...
Nadat ’n bewer doodgemaak was vir sy pels, het hy vertel, is die "lyk" met groot agting uitgelê, ’n sonderlinge ritueel waarin die kadawer kwansuis gemaklik gemaak is.
Hulle wissel van die 1,3 m lange hondagtige kapibara van Suid-Amerika tot die 10 cm korte noordelike dwergmuis van Amerika, van die dambouer-bewer en die slapende relmuis tot die vlieënde eekhorinkie en die lemming.
Knaagdiere het besonder sterk tande en dit is bekend dat rotte al selfs gate in loodpype gebyt het. Bekyk ’n mens die skedel van byvoorbeeld ’n rot (foto HIERBY) is die breë, skerp, beitel-agtige snytande opvallend. Die voorvlak van elke snytand bestaan uit emalje, terwyl die agtervlak uit sagte dentien bestaan wat met die kouery wegslyt sodat die tande gedurig skerp bly. Knaagdiere het nie oogtande nie en daar is ’n gaping tussen die sny- en kiestande.
ANDERS as wat die naam te kenne gee, lyk baie eekhoringagtige knaagdiere glad nie soos eekhorings nie.
Die gryseekhoring se oorspronklike tuiste is Noord-Amerika, maar hy is in die negentiende eeu na Brittanje gebring en toe, met die eeuwisseling, deur Cecil John Rhodes na Suid-Afrika.
Soos die meeste eekhorings is hy bedags aktief. Hy soek dan vrugte, lote, sade, bas en swamme, en partykeer selfs voëleiers. Hy hiberneer nie (maak nie ’n winterslaap deur nie) en kan nie genoeg energie opgaar om lang rukke sonder kos te lewe nie. Ekstra kos word net onder die oppervlak van die grond weggesteek en uitgesnuffel wanneer hy dit nodig het.
Afsonderlik van die eekhorings is daar die familie van die skubstert-eekhorings, waarvan daar nege spesies is. Hierdie eekhorings het ’n sweefvel of membraan tussen die ledemate, wat tot by die stert strek, en twee rye skubbe onderaan die stert wat keer dat die sewende dier gly wanneer hy op ’n boomstam land.
Sy tuiste is die oop grasvlaktes van Suider- en Oos-Afrika, waar hy ’n ingewikkelde netwerk van gate in die grond grawe om vir sy vyande weg te kruip. Want vyande is daar baie: slange, uile, muishonde. Selfs vir koning leeu is die springhaas ’n smaaklike kitshappie, en die San-volk (Boesmans) geniet hom ook.
MIN Suid-Afrikaners het al ooit ’n bewer in lewende lywe gesien (kyk foto by die begin van hierdie artikel). Maar vra enige skrander skoolkind waarvoor bewers veral bekend is, en hy sal bes moontlik antwoord dis vir bome afknaag en waterstrome opdam daar in die noorderwêrelde waarin hy voorkom.
Soos die mens benut die bewers groot dele van hul habitat om hulle van kos en ’n geskikte woonplek te voorsien.
Die gevolg is dat die gebied agter die wal oorstroom—en ’n groot moeras geskep word wat ryk aan waterplante, insekte, voëls en visse is.
Daar is twee egte bewersoorte, die Noord-Amerikaanse en die Europese bewer. Amerikaanse bewers maak ’n lêplek in ’n eiegemaakte "eiland" agter die damwal, terwyl Europese bewers dit meestal verkies om gate in die oewers te grawe.
KLEIN muisies kan wel grote ore hê, maar ook ’n oor vir musiek? Mos te laf woorde, sal die meeste mense sê! Maar dis wat die beroemde natuurkundige J.G. Woods bedoel het toe hy in die middel van die negentiende eeu te kenne gegee het dat ons bekende huismuis blykbaar "grootliks ontvanklik" vir skone tone is.
Woods het naamlik vertel van ’n man wat viool gespeel en ’n rnuis op die vloer sien rondspring het asof hy dol begeesterd is. Die nuuskierige man het aanhou speel en nie lank daarna nie het die malle muis dood neergeslaan. Dit was vermoedelik van al die uitputting weens sy musikale kaperjolle.
Wood se storie van die dansende muis is ’n hele eeu lank as onsin afgemaak. Maar latere navorsing oor muise se gedrag het getoon dat hulle uiters gevoelig vir hoë klanke is. Trouens, hulle kommunikeer ook met mekaar deur middel van klanke ver buite die grens van die menslike gehoor
Dis nie net die skynbaar kunssinnige muis wat sulke toevalle kry nie. In Japan is daar ’n soort wat die walsende muis genoern word, vanweë sy rare hebbelikheid om in kringe rond te hardloop. Hierdie gedrag word deur ’n gehoorgebrek veroorsaak.
Daar is tot muise wat sing. As jy so twintig meter van hulle staan en luister, is dit kompleet of jy voëls hul liedjies hoor aanhef. Die geluide word glo egter deur siek longe of ’n kwaal in die strottehoof veroorsaak.
ONGETWYFELD die heel bekendste knaagdier is die huismuis Mus musculus, wat feitlik oral ter wêreld aangetref word. Sy oorspronklike tuiste was na alle waarskynlikheid Sentraal-Asië en die gebied om die Middellandse See.
Daar is wel al sekere wetenskaplike onderskeide gemaak, soos dat egte rotte ’n stert met minstens 210 en hoogstens 260 skubringetjies het, teenoor egte muise se stert met minstens 180 skubringetjies. Maar in die volksmond lê die verskil tussen muis en rot nie so duidelik nie. ’n Mens kry ook talle diertjies wat rotte en muise genoem word wat maar net so verlangs familie van egte rotte en muise is.
Hiervandaan het hy van land tot land versprei, eers in die karavane wat die woestyne oorgesteek het en toe in skepe. Uiteindelik het hy hom ook in verre lande soos Suid-Afrika ingevroetel en nou is hy hier ook so tuis soos... nou ja, ’n muis.
Maar alle spesies is nie dieselfde nie. By gryshamsters, byvoorbeeld, bly die mannetjie sowat tien dae ná die paring by die wyfie.
Hamsters prop soveel kos as moontlik in hul kieste sodat hulle nie soveel lewensgevaarlike togte tussen die kosbron en hul nes hoef af te lê nie. Partykeer is die kieste so vol dat hulle eintlik potsierlik lyk. Die kop van ’n gryshamster wat volgens een waarnemer sojabone onder sy wange gebêre het, het as gevolg daarvan tot ’n derde die grootte van sy lyf uitgepof.
In party dele van die wêreld plunder mense hamstergate vir die kos wat die diertjies daarin opgegaar het. Arm Chinese landvolk verkoop selfs die graan wat hulle van gryshamsters gebuit het.
Opgekrul in ’n balletjie in sy knusse nes, vertraag sy hart- en polsslag, en sy liggaamstemperatuur daal tot naby vriespunt.
Terwyl hy slaap, word sy opgegaarde vet stadig verbrand om hom genoeg energie te gee om te bly leef. Af en toe word hy wakker en vreet kos wat hy vir hom in sy nes versamel het. Hoe langer die winter, des te langer hiberneer die relmuis. As dit vir ’n rukkie warm raak tydens die winter, kan die diertjie wakker word en sy vetreserwes opgebruik—en dan doodgaan wanneer die koue terugkeer.
Die marmotjie, daarenteen, is familie van die ystervark. Hy het stellig sy naam gekry omdat hy sy naamgewers so baie aan die marmotte herinner het, maar eintlik is hy ’n knaagdiertjie uit Suid-Amerika wat tot groot hoogte mak gemaak is. Hy is trouens ’n gewilde troeteldiertjie en daarby baie waardevol in biologiese navorsing.
Maar waar kom hy dan weer aan die Engelse naam guinea pig? Die woord kom, só word vertel, van die Portugese guine, wat oorspronklik na ’n streek aan die Wes-Afrikaanse kus verwys het.
Toe Christopher Columbus die noordooskus van Suid-Amerika bereik het, het hy glo die land na die suide Guiana (vandag Guyana) genoem, en die betekenis van die woord uitgebrei tot enige verafgeleë en onbekende land. Toe die Spanjaarde Suid-Amerika in die veertiende eeu verken het, het hulle gevind dat die Inkas ’n bra oulike klein diertjie getem het. Nederlandse handelaars het later van die diertjies Europa toe gebring... "guinea pigs", oftewel "varke" uit ’n verre en taamlik onbekende land!
Wapens het hulle nie, hulle is baie mak en kan nie vinnig hardloop nie. Geen wonder hulle is sulke goeie troeteldiere nie.
YSTERVARKPENNE word gevorm uit steekhare wat saamgegroei het. Die punte is so skerp dat stamme in Afrika hulle eenmaal as pylpunte of pyle gebruik het. Daar is ook lang borselhare wat van bo sy kop af na die skouers toe oorloop. Die stertpunt is met ’n "ratelaar" gewapen.
Die penne van die ratelaar verskil van spesie tot spesie, maar by die kuifystervark is hulle soos oop wynglase gevorm wat met slanke stele aan die lyf vas is. Wanneer die knaagdier sy stert skud, skud die penne teen mekaar en word die kenmerkende geratel gehoor.
Word ’n ystervark deur ’n aanvaller bedreig, probeer hy eers die vyand afskrik deur sy penne te laat regop staan en hulle woes te ratel. As dit geen uitwerking het nie, sal die knaagdier die teenstander agteruit tromp-op loop om hom met sy penne te deurboor.
Nuwe penne groei gou weer om dié te vervang wat die ystervark verloor het. Hoewel hierdie knaagdier hom nogal goed teen roofdiere kan verweer, kan hy nie veel uitrig teen die mens wat hom soms vir sy vleis jag nie.
Daar is twee families: die ystervarke van die Ou Wêreld, met omtrent 20 spesies, wat in Afrika, dele van Europa, Indië en Suid-Asië aangetref word; en die Nuwe Wêreld se ystervarke (minstens 23 spesies) van Noord- en Suid-Amerika.
Die ystervarke van die Nuwe Wêreld het korter penne as hul Ou Wêreldse neefs en is kranige boomklimmers. Hulle het ook breër sole en ’n breë, beweegbare kussing pleks van ’n eerste toon aan die agterpoot. Sekere Suid-Amerikaanse ystervarke kan selfs aan die stert hang.
WATERVARK is sy ander naam, maar hy lyk vreeslik baie soos ’n klein, harige seekoeitjie met sy vaatjievormige lyf, groot, reghoekige kop en korterige bene. Dog as hy sy bek oopmaak en jy daardie beitelvormige tande sien, dan weet jy vir seker: dis g’n vark of seekoei dié nie.
Die kapibara is ’n knaagdier. Nogal die wêreld se grootste ook. Party is tot 1,35 m lank. Dit was die vroeë Europese ontdekkers in Suid-Amerika—waar hy voorkom—wat hom ’n watervark genoem het, maar die plaaslike Indiane het ’n gepaster naam vir hom gehad: kapibara, oftewel "meester van die grasse".
Kapibaras hou dan ook in die digte bosgasies om mere en riviere waar hulle waterplante vreet en dikwels pensdiep in die water staan terwyl hulle wei. Hulle woon gewoonlik in groepe onder ’n mannetjie wat sy gebied afbaken met die afskeiding van ’n reukklier op sy neus.
Water speel ’n wesenlike rol in hul lewe. Wanneer gevaar dreig, probeer hulle die roofdier ontwyk deur onder die water te swem met die neusgate wat bo die oppervlak uitsteek. Hoewel hy ’n goeie swemmer is, is die kapibara se bou ongewoon vir ’n waterdier: die tone is net deels met swemvliese toegerus en die Iyf is nie gestroomlyn nie.
Maar soos die seekoei het die kapibara baie opgegaarde vet in sy lyf, en die vetweefsel balanseer die gewig van sy beendere om hom ’n grasieuse swemmer te maak.
Met sy kaal kop, spikkels en “horing” op die kop draf hy sy haastige draf agter sade en plantbolle aan. Maar hy is ook lief vir insekte, en bosluise is sy poeding. As jy jou hond luisvry wil hou, sê hulle, ontbied ’n tarentaal!
N DIE storietjie skuins regs hieronder word vertel van ’n vernuftigtige tarentaal—wat ’n haas, van alle diere, ore aangesit het! Dit is ’n fabel uit Wes-Afrika en bevat ’n belangrike les teen oneerlikheid. Jy kan wel ook sê dat die tarentaal toe vir die haas kaalkop die waarheid vertel het!
TARENTAAL kan dit maar net nie aanvaar dat Haas hom so ingeloop het nie. Hy wat Tarentaal is, het hom oor ’n boeg gewerk om ’n goeie oes van eetbare knolle op sy plaas te verseker, en toe kom die luie lummel van ’n Haas en hy vat Tarentaal se plaas.
Haas het naamlik die hoofman van die stat bedrieg. Die hoofman moes skeidsregter speel en besluit wie die ware baas van die plaas is. Maar Haas en sy gesin het vantevore heimlik ’n voetpad van sy huis af uitgetrap na die landerye waar die knolplante gegroei het. En as gevolg van die voetpad is Haas toe deur die hoofman as die plaaseienaar aangewys. Die voetpad sou mos bewys dat Haas die eintlike plaasboer is!
Tarentaal, wat altyd na sy plante gevlieg het, het in die proses natuurlik geen spoor nagelaat wat as bewys van sy harde werk en dus van sy eienaarskap van die plaas kon dien nie.
Hierdie fabel uit Wes-Afrika het darem ’n gelukkige einde vir Tarentaal. Telkens wanneer Haas daarna van die knolle oes, kom Tarentaal aangevlieg en laai die mandjies knolle op sy kop en vlieg summier daarmee weg na sy eie huis. Weer moet die hoofman beslis—hierdie keer aan wie die baie mandjies knolle dan behoort.
Die hoofman se uitspraak: As iemand in sy lewe al baie mandjies op sy kop gedra het, moet sy kop vanselfsprekend die bewyse daarvan toon. En, ja kyk, Tarentaal het ’n kaal kop, maar Haas se kop is vol hare. Daarom behoort die knolle alles aan Tarentaal!
Kaalkop? Inderdaad. Die veerlose kop van een van Afrika se interessantste voëls is een van sy vernaamste kenmerke—tesame met die helm, ’n eienaardige horingagtige uitsteeksel bo-op die kop. Voorts het hy ’n fisantagtige voorkoms: ’n blougrys en witgespikkelde veredos.
Maar die tarentaal is eintlik ’n verstommend vinnige hardloper en sal eerder vir sy roofvyande weghardloop as om van hulle af weg te vlieg. Dit is dus amper verbasend dat hy sy vlerke en nie sy pote nie gebruik het om die onderduimse haas in die fabel op sy plek te sit.
Hierdie hoendervoël—werklik byna so groot soos ’n hoender—is ’n tipiese Afrika-voël. ’n Stuk of sewe spesies kom verspreid oor die hele vasteland van Afrika, op Madagaskar en op ander eilande in die Indiese Oseaan voor.
Die grootste lid van die familie is die 60 cm groot aasvoël-tarentaal, Acryllium vulturinum, van die tropiese Oos-Afrika. Daar is egter voëlkenners wat reken dat Wes-Afrika die tarentaal se oorspronklike hougebied was—einste die plek waar die fabel ontstaan het wat ons in die donkerblou gekleurde raam hierby opgesom het.
In Suid-Afrika kry ons slegs twee soorte. In KwaZulu-Natal tot by die Zambezi tref ons die Zambezi-kuifkop-tarentaal aan, terwyl ons in verskillende dele van ons land ook ’n paar ondersoorte van die Madagaskar-tarentaal vind.
Die Afrikaanse dertiger-digter Totius het in een van sy bekende gedigte die roep van die tarentaal baie beskrywend met ’n kruiwawiel se skreeugeluid vergelyk!
Hoewel hy eintlik van ons wêreld is, het die tarentaal ook geëmigreer en hom selfs ’n gewilde huisdier in Amerika en Europa gaan bewys. Plek-plek loop die tarentale daar saam met die hoenders en kalkoene, ofskoon hulle ook weer maklik wild word. Om die waarheid te sê, mak tarentale is eintlik maar senuagtige raasbekke en dus word hulle nie in baie lande op groot skaal kommersieel geteel nie. Uitsonderings is lande soos Frankryk, Italië en België, waar met groot getalle geboer word, asook Kanada.
Van die drie makgemaakte tarentaal-variëteite—die pêrel-tarentaal, die wit tarentaal en die laventel-tarentaal—is die pers-grys pêrel-tarentaal die algemeenste.
DAAR is ’n interessante legende oor die naam van ons bekende Madagaskar-tarentaal. Sy wetenskaplike naam is Numida mitrata, maar hy word ook Numida meleagris genoem. Meleager was ’n figuur in die Griekse miologie en die seun van Oideus. Toe Meleager dood is, was sy suster so bedroef dat sy verander het in ’n voël waarvan die vere met trane bedrup was. Hierdie voël was die tarentaal.
Vanweë hierdie ou legende en ander beskrywings weet ons verseker dat die tarentaal reeds in ou Griekeland bekend was. Trouens, die ou skrywers beskryf die tarentale so goed dat ’n mens maklik die verskillende soorte kan herken. Maar ná die Romeinse tyd is daar in die Griekse letterkunde baie minder verwysings na hierdie soort voëls, wat kan beteken dat hulle baie minder kon geword het of selfs in daardie wêrelddeel uitgesterf het.
In Afrikaans ken ons ook poelpetaan en poelpetater, maar oor die benaming tarentaal is daar veral ’n interessante teorie. Die voël sou aanvanklik as die Terra Natal-voël bekend gestaan het (die voël van die land van Natal), wat toe volksetimologies tot tarentaal vervorm is.