Was kolonialisme net sleg?Tussen 800 000 en twee miljoen mense is sonder enige geldelike gewin in Rwanda uitgemoor. Foto: Wvi.org Kolonialisme en slawerny is twee gebeure uit die geskiedenis wat vandag ad nauseam in veral swart kommentators se kritiese meningstukke opduik. Maar was daar ook ŉ positiewe kant aan veral die “scramble for Africa”? Kolonialisme kry vandag oor ŉ breë front die skuld vir die feit dat 21 van die wêreld se 25 armste lande in Afrika is, terwyl ander faktore nie vermeld word nie, soos outokratiese leiers wat die dwarslêers laat vibreer met hul soustreine van korrupsie. Maar kom ons kyk eers na slawerny en die klagtes wat voor Europeërs se koppe gegooi word – terwyl die mensehandel vir ŉ gretige mark uit Afrika hoofsaaklik deur veral swart heersers gepleeg is! Slawe is een van die oudste handelsitems en is deur alle beskawings beoefen: China, Indië en natuurlik Afrika. Die Vikings het ook met slawe gehandel en ten tyde van die Bisantyns-Ottomaanse oorloë en die Ottomaanse oorloë in Europa is groot getalle Christene opgeruim en as slawe verkoop. Dit net ter wille van bietjie perspektief en nie ter verontskuldiging dat “almal” dit gedoen het nie. Die argument dat swart mense in die VSA vandag in meeste gevalle beter leef as in Afrika, is ook nie hier ter sake nie. Geleerdes bereken dat ongeveer 12 miljoen Afrikane deur Afrikane aan Europeërs verkoop is (die meeste van hulle voor die geboorte van die VSA in 1776). Slawehandel is deur Moslem-koninkryke begin en tussen 1000 n.C. en die 20ste eeu is 10 miljoen aan Moslem-lande verhandel, hoofsaaklik vroue vir seksuele en huishoudelike doeleindes. In Afrika is slawe deur hul heersers opgeruim en in oorloë gevange geneem en verkoop. Hulle was die sterkes en dié wat binnelandse bedreigings vir die heersers ingehou het. Hulle is soms vir so min as ŉ bottel drank van die hand gesit. Dit is stellings wat hewige kritiek en ontkennings van sommige groepe oplewer. Dis seker net so moeilik om te erken dat Afrikane tussen 800 000 en twee miljoen medeswartes sonder enige geldelike gewin in Rwanda uitgemoor het? Aan die Kaap was daar teen 1658 11 slawe, van wie agt vroue was. Abraham van Batavia was die eerste Kaapse slaaf, hoewel hy eintlik as verstekeling geland het. Baie van hierdie slawe is mishandel en moes swaar handearbeid verrig, maar daar was ook talle ambagsmanne wat beter behandel was. Die ontstellendste aspek van slawerny (wat in 1807 in Engeland, 1834 aan die Kaap en in 1865 in Amerika afgeskaf is) is dat daar vandag nog tussen 20 en 45 miljoen slawe is, soos berig word deur die webwerf walkfree.com, een van talle organisasies wat hulle met slawerny bemoei. Volgens hierdie werf is daar 18 miljoen slawe in Indië, waar die kastestelsel steeds geld en in sommige kringe as “versteekte apartheid” beskryf word. Die Globale Slawe-indeks definieer slawerny as ŉ situasie waarin ŉ persoon “nie sy arbeid kan weerhou nie uit vrees vir dreigemente, dwang, geweld, die misbruik van mag en die behandeling van mense asof hulle plaasdiere is”. Dit sluit in die slagoffers van mensehandel, gedwonge arbeid, geforseerde huwelike en die verkoop en eksploitasie van kinders. In Colombia word 65 000 kinders vir prostitusie gebruik. In China is daar 3,3 miljoen slawe en Noord-Korea se 5% slawe is proporsioneel tot sy bevolking die hoogste. Brasilië en Kenia het ook baie slawe en die Moslem-republiek Mauritanië is besig om Afrika se praktyk van slawehandel vol te hou. Maar kom ons betrag nou kolonialisme – die groot skulddraer vir die vasteland se sosiale, politieke en ekonomiese probleme. Was daar net nadele vir die vasteland? Ná die 1870’s is Afrika blootgestel aan Europese imperialistiese aggressie en uiteindelike kolonisasie. Teen die vroeë 20ste eeu was groot dele van Afrika, met die uitsondering van Ethiopië en Liberië, in die mag en bestuur van Europese lande. Die Romeine was groot koloniseerders en het tot oor Engeland beheer gevoer. Daar was ook talle ander ryke wat oor groot dele gestrek het. In meer moderne tye was Brittanje die grootste koloniseerder, maar lande soos Portugal, Frankryk, Duitsland, België, Italië en Spanje het fluks meegedoen. Voor die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog was 23 miljoen vierkante kilometer onder koloniale beheer – een vyfde van die totale aardoppervlak. Die Europese lande se redes vir imperialisme was veral ekonomies, politiek en sosiaal van aard. Dit het gevolg op die afskaffing van slawehandel en die gepaardgaande uitbreiding van die Europese kapitalistiese industriële revolusie. Dit was ŉ noodsaaklikheid vir industrialisasie, insluitende gewaarborgde roumateriale, gewaarborgde en winsgewende markte. Afrika is benadeel deurdat sy inwoners onderdruk en sy natuurlike hulpbronne – wat hy nie self kon ontgin nie, bygesê – ontgin is tot voordeel van Europese en ander nasies. Die webwerf Quora bied interessante sienings van Afrikane, soos dat koloniseerders godsdienste soos dié van die Moslems en die Christene met hulle gebring en Afrika-kulture oorspoel het. Die koloniale siening dat Afrika agterlik was, heers nog in lande suid van die Sahara. Eria Asantewaa skryf dat net die wit man se produkte as goed gesien word. “Die manier waarop ons aantrek, die kos wat ons eet en selfs die musiek waarna ons luister is deur wittes beïnvloed. Ons kan niks self doen nie en het altyd die ‘meester’ nodig.” (Eintlik wil ŉ mens hier byvoeg dis jammer dat die Europese vorm van demokrasie nie ook wyer in Afrika posgevat het nie.) Emmanuel Ogomegbunam sê kolonisasie “was die mensdom op sy slegste. Die gesinseenheid is nie meer so stabiel as voor kolonialisme nie. Hebsug, samewerkingsgeld (kickbacks), bedrog en oneerlikheid word nou hoog geag in Afrika-samelewings.” (Die navolging van die Eerste Wêreld se manier van doen?) Marshall Bessey: “Die oorhaastige en dikwels gedwonge onttrekking van koloniale moondhede het ook magsvakuums gelaat wat deur brutale diktators gevul is.” Hy verwys waarskynlik na Idi Amin en sy trawante soos Charles Taylor van Liberië, een van twee lande wat nooit gekoloniseer is nie. Liberië was die aflaaiplek vir vrygestelde Amerikaanse slawe en sy vlag en grondwet toon groot ooreenkomste met dié van die VSA. Kolonialisme kan dus nie juis die skuld kry dat Taylor sy land in die afgrond in regeer het en in 2012 deur ŉ internasionale hof tot 50 jaar tronkstraf vir onder meer oorlogsmisdade en korrupsie soos die diefstal van $100 miljoen dollar gevonnis is nie. Korrupte regeerders is steeds volop: Dink maar aan presidente soos Robert Mugabe (steeds ŉ held vir baie Afrikane!) en meer onlangs Omar al-Basjir (van die Soedan), Sekou Toure (Guinee) en Yahya Jammeh (Gambië). Een van die groot klagtes teen kolonialisme is die supermagte se gebrek aan insig toe hulle landsgrense dwarsdeur verskillende stamme getrek en die vasteland geplunder het. Peter Khaemba wys op enkele voordele van kolonisasie: “Baie lande is letterlik uit die Steentydperk gelig en het ŉ gevoel van nasieskap ontwikkel.” Hy sê ook Nigerië is ŉ goeie voorbeeld van ‘n land wat baie meer produktief onder Britse besit was as onder enige Nigeriese regering sedert onafhanklikheid. Koloniste het ook moderne regeringstelsels, geletterdheid, medisyne en infrastruktuur soos paaie en die eerste Oos-Afrikaanse spoorlyn gebring. Saam met hulle het skole, hospitale en universiteite verrys. Nou moet ŉ mens ook byvoeg dat Timboektoe reeds teen die 12de eeu ŉ uitstekende universiteit met 25 000 studente gehad het, en dat Alexandria se biblioteek sonder weerga was. Let wel: Soos die Egiptiese bydrae tot kennis was hierdie instellings ook net in Noord-Afrika. Ten slotte kan ŉ mens die stelling maak dat niemand goed soos die kruistogte, die Joodse menseslagting, kolonialisme en apartheid se gevolge ontken nie. Die beste wat ons kan doen is om met ŉ gebalanseerde perspektief daarna te kyk en dit te verwerk. En dan te erken dat die probleme en ellende van Afrika tot ŉ groot mate op die skouers van gebrekkige en korrupte leierskap gelaai kan word, nie net op die koms van Jan van Riebeeck en ander Europeërs nie.