In Nederlands is leden die ledemate van die liggaam; om ’n siekte onder lede te hê, is om dit in jou ledemate soos die gewrigte en potjies te voel, maar ook met die ou Nederlandse betekenis van "die hele liggaam".
Die uitdrukking is ontleen aan die fabel van Esopus waarin ’n wolf, ’n jakkals en ’n rooijakkals saam met leeu gaan jag en ooreenkom dat elkeen ’n gelyke deel van die buit sal ontvang. Uiteindelik vang leeu ’n takbok. Uit hoofde van sy status as koning van die diere neem hy toe ’n kwart vir homself, nog ’n kwart as beloning vir sy dapperheid, nog een vir sy vrou en kinders. Toe sê hy: As daar iemand is wat met my wil baklei vir die laaste kwart, laat hom dan kom. Natuurlik het die ander nie daarvoor kans gesien nie en op dié manier het leeu die hele bok vir homself gehou.
Daar is altyd gesê dat die adellikes se kinders met ’n goue of silwer lepel in die mond gebore is. Dit was eenmaal die gewoonte vir ryk peetouers om ’n silwer lepel aan hulle peetkind te gee wanneer hy gedoop is. Hoewel sulke kinders gewoonlik in welgestelde gesinne was en dus nie regtig die waardevolle silwer lepel nodig gehad het nie, was die tradisie sterk gewortel. Vanweë die geldelike voorsprong bo minder bevoorregtes kon sulke kinders dus makliker voorspoedig wees en ’n fortuin bymekaar maak.
Die uitdrukking lepel in die dak steek as versagting vir doodgaan het ook ’n variant, naamlik sy lepel in die dak steek. Dit verwys dan na ’n kenmerkend Suid-Afrikaanse verskynsel van huise met lae dakke, aangesien dieselfde uitdrukking in ander tale verskil omdat die lepel in die muur gesteek word. Die simboliek is dat iemand vir die laaste keer geëet het, aangesien dit skynbaar vroeër in huise sonder kaste die gewoonte was om ná ete jou lepel in die dak te steek. In Drente was dit de vork neerleggen, in Limburg is die paplepel weggelê, in dialektiese Engels is die lepel in die muur gesteek, in die Nederduits van Berghaus is die lepel weggesmyt, en in Mecklenburg is die lepel ook in die wand gesteek. Ou prente toon lepels wat in leerringe teen die muur hang.
Volgens oorlewering is die uitdrukking afkomstig van die Nederlandse skilder Jan Steen, wat in sy mislukte brouery eende laat rondvlieg het om die indruk van ’n besige saak te skep.
Die lewer is beskou as die setel van die toorn in jou liggaam, net soos die hart die setel van die liefde is. As iets dus oor jou lewer geloop het, het jy kwaad geword.
Linkerhand: Met die linkerhand trou (huwelik van ’n man uit die adelstand met ’n vrou uit ’n lae stand)
Dié soort huwelik is vroeër nie deur die koninklike howe as wettig beskou nie, vanweë die verskil in status van die man en vrou. Die kinders uit die huwelik kon ook nie op die titel van die vader aanspraak maak nie. Die Gotiese woord morgjan het "beperk" beteken, en daarom word dié soort huwelik soms ’n morganatiese huwelik genoem. Die man het tydens die seremonie sy trou met die linkerhand in plaas van die regterhand belowe, vandaar die uitdrukking.
Die loef is ’n verkorting van Nederlands loefzijde, die windkant van die boot. Om iemand se loef af te steek, het beteken om aan sy windkant, dus bo die wind, by hom verby te seil. Op dié manier het ’n mens die wind uit sy seile geneem en het sy boot vaart verloor.
Dit kom van die dae van die pangewere toe daar nog nie slagdoppies was nie en die kruit met ’n lont aan die brand gesteek is. Die wagte het in die nag ’n stuk lont aangesteek sodat hulle nie tyd hoef te mors as die vyand aanval nie: daar was klaar ’n vonk wat in die kruitpan kon val. Volgens een oorlewering het die nader sluipende soldate in die donker geweet dat hulle die wagte nader as hulle die lont kon ruik. Die ander verklaring is dat die soldate in ’n vesting geweet het dat daar gevaar dreig as hulle hul eie lonte ruik.
Lood: Die laaste loodjies weeg die swaarste (die laaste deel van ’n werk verg dikwels die grootste inspanning)
Die uitdrukking kan moontlik ontleen wees aan die weeghandeling op ’n skaal, waar die laaste loodgewiggies die deurslag gee.
Die oorsprong is onseker; Nederlandse bronne spekuleer dat dit beteken om ’n klap van ’n deel van die kruismas op ’n driemaster teen jou kop te kry – in Nederlands die lorretjie, dus van lorretjie (ingekort as lotjie) getik wees. ’n Ander moontlike verklaring hou verband met die naam vir ’n mak papegaai, Lori. In Nederlands is daar ’n uitdrukking van lorretje gepikt zijn wat beteken "nie reg in jou kop wees nie". In Afrikaans is gepikt moontlik as getik oorgelewer.
’n Louerkrans of erepalm was ’n teken van oorwinning; ’n seëvierende generaal sou so bekroon word. Om daarop te rus, was dus om niks verder na te streef nie. Daar word dikwels gepraat van die wenners by die antieke Olimpiese Spele wat dan die lourierkrans gekry het. Dit was nie: dit was gewoonlik ’n olyfkrans.
Die luns is ’n ysterpen wat deur die punt van ’n wa-as gesteek word om te voorkom dat die wiel uitval. Die lunsriem is ’n riempie wat deur die onderpunt van die luns gesteek word om te verhinder dat dit uitval en wat baie vuil word as gevolg van die ghries waarmee die as gesmeer word.
Die byvoeglike naamwoord blaauw het in die Middeleeue en ook later die betekenis van "nietig, van weinig waarde" gehad; ’n blou Maandag was dus ’n Maandag van geen besondere betekenis nie, terwyl Sondag die feesdag was waarop nie gewerk hoef te word nie. ’n Ander moontlike verklaring het te make met die Maandag voor die vastyd in die kerk wanneer die beelde, die altaar, die doopvont en die kansel met blou doeke behang is. Aangesien dié dag in die Middeleeue ook Goeie Maandag genoem is, lyk laasgenoemde verklaring nie aanvaarbaar nie.
Iemand wat sy mantel na die wind draai, is altyd beskut teen die wind. In figuurlike sin beteken dit dus om so op te tree dat jy altyd aan die wenkant is, al verander omstandighede ook teen jou beginsels.
Die mars was die rugmandjie van ’n smous en as hy baie in sy mandjie gehad het, het hy figuurlik baie kennis gehad.
Volksetimologie vir Engels martial law; waarskynlik die eerste keer in die Anglo-Boereoorlog gebruik.
’n Erfstuk uit die Nederlandse seevaartterme: die matroos moes self sonder hulp teen die mas opklouter.
Medië was ’n antieke land van Wes-Asië (vandag se Azerbaijan, Koerdistan en ’n deel van Iran) waarvan die inwoners in 621 v.C. die Perse oorwin en saam met die Babiloniërs Ninevé verwoes het. In 550 v.C. is die Mede deur die Persiese heerser Cyrus die Grote verslaan. ’n Kenmerk van die Mede en die Perse was die onverbiddelikheid van hulle wette, soos dit ook in die Bybelboek Daniël 6:8 8 vermeld word
Die uitdrukking is ontleen aan Ps. 16:6 in die vroeëre Afrikaanse Bybelvertaling. Die meetsnoer is ’n maatlyn wat deur landmeters gebruik is om die grootte (en ligging) van ’n stuk grond te bepaal wat aan iemand toekom. As hulle op lieflike plekke geval het, was jou stuk grond pragtig.
Midas was die mitologiese koning van Frigië in Klein-Asië. As beloning vir sy gasvryheid het Dionusos, die god van die wyn, hom ’n wens geskenk. Midas het gevra dat alles wat hy aanraak in goud moet verander. Dit het hom berou, want ook sy kos en water het in goud verander.
In ouer Nederlands was ’n mik onder andere ’n ronde brood. Dit kom voor in soortgelyke uitdrukkings as in Afrikaans, naamlik jou een mik (ronde brood) lachen, schrikken. Dit het, soos ook in Afrikaans, geen logiese grond nie: jy kan jouself ook ’n aap, papie, ertjie met ’n boggeltjie lag. In Afrikaans is die uitdrukking gewysig tot oor ’n mik, waarskynlik omdat die betekenis van "ronde brood" hier onbekend was.