Versindaba » Gisela Ullyatt
Teks en foto’s: Gisela Ullyatt © 2017.
windstil van binne
met bouvallige wolke.
in veerwolke droom ek
en in Jan Blohm
se stille runaway
hou nooit stil
by die Sarie Marais nie
dalk net té perskepienk
of dalk was die dag
in Smithfield draai
ek die radio af.
ek het jou naam
in die wind ontsyfer,
in die newelkleur
ek vertrou nie meer
gerugte van reën nie,
die hemel help ons nie:
die wit verf van wolke
sterf uit en iewers
trek ek vlieswolke na,
klank ek jou naam
in segmente van klank
in karoo-gevlekte lug
ruik ek jou
en jy is die kleur
van onbeperkte lig
onder die Genl. Hertzogbrug
treur die Oranjerivier;
in Aliwal-Noord se Wimpy
skryf ek fragmente
by die stop/go
is jou naam
slegs ’n nagedagte
iewers is die bome ewig,
iewers die lig fetaal.
Posted in Binneblik, Gisela Ullyatt | 1 Kommentaar »
Add this post to Del.icio.us - Digg Gisela Ullyatt. “Verward, jonk en rigtingloos”: revolusie of anti-visie?
Is daar enigiets vir ons oor?
tyd raak min en ek weet
ek gaan moontlik nooit die antwoord hê nie
Francois van Coke: “Moontlik nooit”
Geruime tyd hoor en sien ons ’n revolusie uitspeel op die planke van universiteite. #feesmustfall, #openstellenbosch, et al. ’n Hashtag-generasie. Terwyl daar oor mikrofone gebulder word, word selfies geneem; neon-pienk lippe pruil op fb-tydlyne. Jy moet immers cool lyk vir die revolusie. Alhoewel die voorbokke in politieke insignia galoppeer, is die tekkies steeds ’n brand; die jeans super-styf. Dit is ’n warm vryery tussen Sosialisme en Kapitalisme.
Tog is studente-protes nie ’n nuwe konsep nie. Een van die deurlopende temas van Milan Kundera se Unbearable Lightness of Being (1984) is die 1968 studente-revolusie in Praag, oftewel die Praagse Lente. Die wêreldliteratuur het talle voorbeelde van dié indertydse revolusie wat ook plaasgevind het in groot dele van Europa, byvoorbeeld Parys.
Nog ’n voorbeeld van studente-protes is dié teen die VSA se betrokkenheid in Viëtnam in die 1960’s en 1970’s.
Kent State University in Ohio is ’n voorbeeld van hoe protes gruwelooslik skeef kan trek. Neil Young, toe nog ’n jong musikant, het feitlik onmiddellik die volgende lirieke geskryf nadat hy berigte oor die nuus gesien het. 4 Mei 1970 sou nooit weer net nóg ’n datum in die geskiedenis wees nie. Crosby, Stills, Nash & Young se opname hiervan volg op 21 Mei van dieselfde jaar:
4 Mei 1970 is begroet met ’n landswye staking van oor die vier miljoen studente: honderde kolleges, universiteite en selfs hoërskole is gesluit tydens hierdie tydperk. Publieke opinie het op groot skaal begin skuif: Nixon se leuens het stadig begin uitlek.
Instellings is egter nie op die lange duur lamgelê deur studente-stakings nie. Lesings moes voortgaan.
Elke nuwe generasie voel dat hulle ’n nuwe hond het om te skop en dat hierdie skoppe die wêreld gaan omskep in ’n Beloofde Land.
En so moet dit ook wees. Die wêreld moet verander. Onregverdige gesag moet uitgedaag word. Die Kerkorrel-generasie het teen nasionale diensplig en PW Botha se militêre regime in opstand gekom. Die status quo moes val en hét.
Wat egter opmerklik is, is die anti-intellektualisme waarmee die nuwe geslag (lees born-frees) die revolusie aanpak. Slordige SMS’e word na studente uitgestuur wat wemel van spelfoute en logiese denkfoute. Laasgenoemde word gedreig en geviktimiseer as hulle nie aan hierdie revolusie deelneem nie. Die deurlopende sub-teks is geskoei op vervelige herhalings en slagspreuke wat herkou word. Gesag word nie net uitgedaag nie, maar vertrap. Die beweging begin daagliks meer beweeg na ’n militêre junta. Daar wil nié onderhandel word nie; daar wil slegs bevéél word. Dis ’n gekeuwel, gebulk; kortom, ’n uitgerekte vertoon van jong mag.
Foto: Gisela Ullyatt. 2017.
Dosente word uit hulle klasse gejaag en gedreig as hulle durf voortgaan. Toetse word gegryp en opgeskeur en talle dosente moes presensielyste wegsteek want die junta wil die name hê van die ‘verraaiers’ wat durf klas draf of toets skryf. Heiligskennis word gepleeg as jy in jou studies belangstel. Klasnotas word na verwys as ‘pamphlets’. Ja, dosente, die notas wat julle pleeg is gelykstaande aan ’n Bradlows-pamfletjie. Dit het ’n no name-brand geword.
Ek moes gister so onopsigtelik as moontlik my ‘pamphlets’ uitdeel aan ’n klein groepie studentemeisies wat opsigtelik angsbevange was. Kort voor lank het twee bully boys die meisies buite ingewag en wysvingers is rondgeswaai. Een het ’n duur selfoon uitgehaal en die ‘skuldiges’ afgeneem. Ek kon nie die sekuriteit in kennis stel nie, omdat die junta dié lok met beloftes van “insourcing”. Daar word openlik gegrynslag as jy vra om die lesinglokaal oop te sluit. Daar is reguit aan my gesê dat hul opdrag is om nie klasse oop te sluit nie, direk deurgegee deur studenteleiers. Dit terwyl dosente direk deur topbestuur opdrag gegee word om vir klasse op te daag en dat semestertoetse sal voortgaan. Akademici sit daagliks vasgevang tussen twee ‘waarhede’: ’n niemandsland. ’n Waiting for Godot.
Ek besit niks nie
Ek het niks om by die geselskap by te dra nie
Als is by my gevat
Inspirasie sluip deur die strate in die middel van die nag
Ek soek die waarheid
Maar die waarheid stel nie belang in my nie
Gesê ek sou alles een keer probeer
Maar ek het honderd keer
Maak my stil
Gooi my uit
Laat my verdwyn
Ek soek die weg
Ek soek die lewe
Ek vertrou nie maklik nie
Ek het te veel nuwe leuens gehoor
Ek glo dit nie maklik nie
Besluit self wat jy wil vat
Ek sal nie weer my laat onderbreek
Of in die rede val nie
(Francois van Coke: “Waarheid, Weg en Lewe)
Uiteraard soek die nuwe geslag na waarheid. Kanaän is aan hulle belowe. Hulle woede is te verstane. ’n Generasie soos Kerkorrel s’n ook: God sal aan jou kant wees as jy die terries vermorsel. Dit het egter nie gebeur nie. Jong mans is aan die vaderland geoffer. Sonneskyn en Chevrolet het ’n Donkerland geword:
en jy ken die agterstrate
van stellenbosch tot in waterkloof
en as windhoek se fasciste smile
kan jy die beste twostep dans
of jy in bellevue na die hawe vaar
of in amsterdam verdwaal
dis oral nog banaal genoeg
om revolusie te verstaan
ja die sakemanne vra nog wyn
en betaal met ’n visakaart
en die joernaliste vra hier rond
grawe dooie bene oop
(hou nooit op nie)
en die gasvrou op haar TV-skou
vra haar laaste stomme vraag
en ek sit hier en sien die sin
om revolusie te versin
hulle dans nou in die strate
dis ons tyd in Afrika
ministers vlieg in boeings weg
en ons staan hier verstom […]
(Johannes Kerkorrel: Bloudruk)
Kerkorrel en sy generasie het egter hulle moerigheid met die status quo met ’n mengsel van intellek en toeganklikheid vir die jonges van dae gebied. Daar is geboogie op “Sit dit af” en “BMW” maar daar is ook geredeneer; identiteit is bevraagteken; ou paradigmas is aan die kaak gestel. Die ‘revolusie’ het nie nodig gehad om jonges te dreig om deel te neem nie. Die lirieke, drif en boogie-woogie het vanself oortuig. Nuwe generasies soos Karen Zoid, fokofpolisiekar en ander kon voortbou op die Kerkorrels en Kombuise. Daar was dus ’n narratief wat voortgesit kon word. Maar, terselfdertyd het die narratief nie net ‘vertel’ nie (telling) maar ook ‘gewys’ (showing).
’n Protes-narratief wat benoud raak, wat homself vasdraai in sy eie jeremiades, kan nooit iets anders as ’n telling bly nie. Jy moet jouself in volwasse geselskap kan handhaaf. Dit beteken nié dat jy alles moet aanvaar nie. Dit beteken wel dat jy sloppy thinking halt sal moet roep om die weg oop te baan na ’n kragmeting tussen die ou en nuwe status quo. Jy kan egter nie die ou status quo op die vloer laat sit soos stoute kleuters terwyl jy ’n tantrum gooi en op die tafels toyi-toyi nie. Dit help nie om dieselfde ou slagspreuke rond te slinger nie; niemand wil meer daarna luister nie. Dié het ironies genoeg verpiep geraak, al word dit uitgebulder op mikrofone wat kringfluit.
Intussen is hierdie generasie studente vinnig besig om nog ’n verlore generasie te word. Hierdie jongmense het nie ’n stewige basis om hulleself internasionaal te handhaaf nie. Jy moet immers kruip voor jy kan loop of hardloop. Anders gaan jou knieë nerf-af wees op ’n gereelde basis.
Die vraag is: kan hierdie generasie werklike leierskap voortbring? Waar is die Gandhi’s, die Martin Luther Kings, die Neil Youngs, die Kerkorrels; die fokofpolisiekarre? Ek ken weinig studente in die revolusie wat Marx se Das Kapital deurgelees het of die Communist Manifesto in hul slaap kan opsê. Weinig stel belang in gender-teorie (of die toepassing daarvan in die praktyk. Meisies word steeds as goods and chattle gesien) of in die tydlyn van wêreldgeskiedenis, albei belangrike bakens vir die jong revolusionêr. Hoe verander jy die ‘prevailing narrative’ as jy nie weet wát dit is nie?
Of is die born frees te “verward, jonk en rigtingloos”?
Ek’s gebore aan die Ooste-rand
In ’n straat wat net soos ander lyk
in die kerkbanke grootgeword
Anders as jy
Vir ewig in ’n ry gestaan
Verward, jonk en rigtingloos
Alles aan toeval oorgelaat
Mekaar gevind onder neonlig
(Francois van Coke: “Neonlig”)
Is die studente-revolusie wat ons tans mee te make het, werklik ’n revolusie? Of is dit net nóg ’n regime-in-the-making, ’n papegaai wat ‘bedroë die koggel kry”? Aldus David Cooper, die bekende eksistensiële psigiater (1968):
If we persist with the theme of transformation of our institutions into revolutionary centres of consciousness, we have to be clear about why more has not been achieved by what we have already done in this way. The most immediate answer is that we have become victims of a very old colonizing technique – the technique of divide and rule.
Ek berus by Stokely Carmichael (1967, soos aangehaal in Cooper:1968), wat onder andere leier van die Student NonViolent Coordinating Committee was:
I want to start off with definitions by using a quote from one of my favourite books, which is Alice in Wonderland, by Lewis Carroll. In the book there’s a debate between Humpty Dumpty and Alice around the question of definitions. It goes like this – ‘When I use a word,’ Humpty Dumpty said, in a rather scornful tone, ‘It means just what I choose it to mean. Neither more nor less.’
‘The question is,’ said Alice, ‘whether you can make words mean so many different things’.
‘The question is’, said Humpty Dumpty, ‘Who is to be master. That is all.’
Now, I think that Lewis Carrol is correct. Those who can define, are the masters.
Cooper, D. (ed). 1968. The dialectics of liberation. Harmonsworth, Middlesex: Penguin.
Kerkorrel, J. 1992. Bloudruk. Tusk Music.
Van Coke, F. 2015. Francois Van Coke. Supra Familias.
Young, N. 1970. Massey Hall 1971. Reprise Records.
Tags: Francois van Coke, Johannes Kerkorrel Posted in Binneblik, Blogs, Gisela Ullyatt | 2 Kommentare »
Add this post to Del.icio.us - Digg Gisela Ullyatt. Om te verhuis.
Foto: Gisela Ullyatt. 2016.
Met Hildegard von Bingen in die agtergrond, lees ek die afgelope jaar se dagboekinskrywings. Laasgenoemde beslaan veel minder bladsye as gewoonlik: 2016 was ’n jaar waarin ek vir lang tye niks neergepen het nie.
Ek onthou vanjaar eerder as ’n jaar van groot veranderinge. Die grootste hiervan was ’n Groot Trek; die keer na ’n ander provinsie. Om jou lewe uit te sorteer en weereens in bokse te pak, is soms net te veel. Drie trekke in vier jaar.
’n Hele buitekamer vol boekbokse moes ternouernood aangespreek word. Wonderlike boeke moes van afskeid geneem word. ’n Egpaar wat tweedehandse boeke opkoop, verneuk ons: vragte boeke word in goeder trou aan hulle toevertrou omdat die trek baie vinnig moes plaasvind. Hulle sou na elk van die boeke kyk en dan ’n regverdige prys saamstel. Ondermeer was daar ’n hele versameling Herman Charles Bosman. Twee bakkievragte boeke word weggery waarna net R300-00 in ons rekening inbetaal word.
Stillewe met Boeddha & boeke.
Boonop word van ons breekgoed onherstelbaar beskadig. Vier Boeddhas lê aan skerwe. Van die erfporselein en glase: toetentaal verbrysel. Kosbare boeke se voorblaaie word argeloos ingepak en sodoende lelik gebuig. Ek sluk langtand aan die les: tog wys die Boeddha immers daarop dat alles sal vergaan: Impermanence. Maar daar is dae wat die les nié in my hart wil gaan lê nie. Die chaos van bokse, steeds-toegedraaide skilderye en ander hope los goed se chaos sif deur tot in my DNA.
Daarom skryf ek byna niks hiervan neer in my dagboek nie. Wat ek wel op afkom in hierdie einste boek, is twee gedigte van Ernst van Heerden uit Tyd van Verhuising wat ek met die hand oorgeskryf het:
Aan die verhuisingsmanne
Dra saggies, vriende,
want sierpotte en erdewerk,
keurborde en fyn glas
sluit ’n lewe
met sy drome
en verlangens in;
Dra saggies, mededraers,
want die drag
druk teen die bors
se dun skelet;
Dra saggies, regters,
want die oordeel
oor my klein bedryf
in prente, boeke
en ’n eie ou gemakstoel;
Dra saggies, gode,
want die hart se porselein
is broos en tot veel seer
en kwesbaarheid geneig:
die kratte van ’n lewe
kan so maklik breek.
In die donker orde van my huis
voel ek die aardepols verflou,
word ek met sinlose weerspannigheid
deur elk ding verwyt:
’n deur wat eie knip ontwyk,
’n kas wat weier om te sluit,
tapyte met ingeweefde struikelblok,
hoë trappe sonder styggerief,
in elke spieël se blits;
bedags deur vensterruite
die wit vlam van die son se gietery:
’n tuin-vermoede van
’n hele boord tot één boom vasgesweis;
en saans by skryflig
wat soos ’n knie skarnier.
Nog ’n bundel wat ek herhaaldelik na toe teruggekeer het hierdie jaar, is Olga Kirsch se Oorwinteraars in die Vreemde. Alhoewel ek gelukkig nie die ongetemperde isolasie van die émigré ken nie, resoneer ek steeds met veral die gedigte wat Kirsch-as-huurder in die vreemde oopskryf. En alhoewel die huis wat ons huur ons eie besittings bevat, ken ek die voorafgaande maande se tydelike verblyf waar jy jou tentpenne elke keer uit die grond moet trek met net die nodigste in plastieksakke en tasse.
Foto: Gisela Ullyatt.2016.
’n Onbekende vrou se ruim, stil huis.
Haar plante wat teen die ruite ligwaarts krul.
Alles waarin sy haar lewenslank omhul
het totdat haar gees hom veilig tuis
weet, om my. Binne dié mure is skoon
gelewe; niks steur die edele patroon,
alles hoort saam. Ek hou die kamers skoon
en, hande eerbiedig op meubels en kleinode,
voel koester my haar vreedsame huisgode.
In dié gehuurde huis besit ek niks
as net my klere. Alles waaraan ek raak
­­- kombuisgoed, meubels, gordyne – is volgens die smaak
van andere. Nogtans, omdat ek hom – fluks
na buie van lees en luiheid – skoongemaak
het, sodat die voordeur laatmiddag vir jou
verwelkomend kan oopswaai, omdat ek nou
voor sy ou rooshoutlessenaar ’n taak
wat ek bemin verrig, mooi briewe ontvang,
voor sy boogvenster kerf, sal ek hom onthou
– lugtig, son-vrolik – dalk na hom terugverlang.
Dra saggies hierdie gedig
na die man
wat die gode se porselein
op papier kon breek:
geen mank ritmes
of verkapte strofes nie.
Eet saggies hierdie gedig
want die digter het
en ken die donker man
nie meer nie.
Kyk saggies na die digter
agter daardie bril:
die lewe is geen cliché nie.
(Gisela Ullyatt. 2016)
Kirsch, O. 1978. Oorwinteraars in die vreemde. Kaapstad: Human & Rousseau.
Van Heerden, E. 1975. Tyd van verhuising. Kaapstad: Tafelberg.
Tags: Ernst van Heerden, Olga Kirsch, Oorwinteraars in die Vreemde, Tyd van Verhuising Posted in Binneblik, Blogs, Gisela Ullyatt | 4 Kommentare »
Add this post to Del.icio.us - Digg Gisela Ullyatt. Poet in the Mall: Pre-krismis blues.
Foto: Gisela Ullyatt. 2015.
Teen die eerste week in Desember tref die post-jaar blues die uwe elke jaar. Vanjaar, natuurlik geen uitsondering nie.
Die faktore wat gewoonlik die post-jaar blues in post-jaar rage omskep kan soos volg opgesom word:
#Een: ’n Beklemmende gevoel dat ek met ’n kartonbordjie op straat gaan moet bedel. Ek hou van Kersgeskenke koop. Die plek waar ek werk glo nie in die konsep van ’n bonus nie. Dus lê ek nagte wakker oor my pennies en pondjies. Januarie strek voor my soos die Knersvlakte.
#Twee: Jy kan nêrens aandoen sonder om deur Jollie Katrollies met hul plastiektrollies teen jou hakskeen of agterstewe gekap te word nie. Boeta en Sussa gil besete soos karakters uit Nightmare on Elmstreet. Mammie & Pappie baklei oor of hulle vir sy gomgat-pêlle booze gaan koop vir Kersfees. Terwyl hulle dan besluit om vir almal shooter glasies by Checkers te koop.
Daar is die tailgaters wat op jou kom staan as jy in rus en kalmte na produkte wil kyk. Sy rek en strek óór jou: dié tailgater voel jy vat veels te lank en dat jy haar persoonlik van haar moet-hê krismisprodukte ontneem. Since yesterday wou sy dit mos hê en boonop is daar die allergrootste gevaar dat die winkel gaan verdwyn – op die daad – voor sy haar cheap x-mas biscuits gekoop het. Uit pure spite vertoef jy langer voor die rak.
#Drie: Ja, die muzak. Boney M was altyd my antagonis. Of Pan Pipe Kersfeestreffers. Maar deesdae het muzak ’n gevaarlike nuwe vlak bereik: die Warbling Diva. Soos Maria Carey, of enige ander “chick” wat hul eie klankregister gevaarlik uitdaag. Daar is meer kinkels in die Warbling Diva se stem as ’n pas in Lesotho. Elke winkel, hoe klein of hoe enorm, voel dit hulle persoonlike plig om die Warblers op hul klanksisteem uit te toets. Op ’n afgryslike hoë volume. Kla help niks, want le manager sal jou net met sulke dooie vis-oë aankyk en sê: dis ’n firm favourite met ons ander customers. Waar dit veral pla, is in restaurante en koffieplekke. En ja, die ander customers geniet dit blykbaar, want hulle praat so hard en so baie dat hulle blykbaar die Warbling Diva nié hoor nie.
Dan ruk ek my maar op: Bogger die muffin. Die koffie. Die melkskommel. Die vis & tjips in ’n pan. En dankie, Meneer Manager van die Koffiewinkel Chain, liefs drink ek maar my tee en eet my koek by die huis.
Ed Bremson se Poet in the Mall (2010) bevat onder meer 180 haikoes wat hy oor verskeie malls geskryf het. Alhoewel hierdie haikoes nie spesifiek oor Kersfeestye in malls geskryf is nie, is daar steeds raakpunte. Reeds as student is Bremson deur sy dosente as die “Walt Whitman of the mall” gedoop vanweë sy mall-gedigte. Hy dra ook Poet in the Mall aan Federico Garcia Lorca op.
Nie al die haikoes in die bundel is tradisioneel wat vorm aanbetref nie, maar laat eerder die indruk van ’n kontemporêre haikoe-vorm. Bremson gebruik die Amerikaanse mall as vertrekpunt en metafoor wat gelykertyd interessant maar ook ’n obstruksie is vir lesers wat nie malls in die VSA ken nie: jy gaan nie sommer Spaans in een van ons malls hoor nie; ons het nie “animal crackers” hier nie en die kans dat twee ou mans die Tweede Wêreldoorlog gaan “rehash” is na aan onmoontlik.
Interessant is die herhalende motiewe en beelde wat Bremson utiliseer, byvoorbeeld die morbidly obese Amerikaanse publiek:
on a fat woman’s shirt
the slogan, “just do it!”
do what? Eat a pie?
Nog ’n deurlopende motief is die identifikasie van mall shoppers deur middel van kleur of klas:
whacks his girlfriend hard
in a chartreuse shirt
and a chartreuse cap
four black guys
at two white girls
with an old white woman
Sommige van die haikoes het ook ’n “fascination with the grotesque”:
woman at the mall
eats corn kernels off the cob
girl in the shoe store
using her long hair
to floss her teeth
checking out the vibrators
Laastens maak Bremson ook mildelik gebruik van die paradoks, die mees geslaagde poëtiese strategie in Poet in the Mall:
at the Christmas store
on a kiddie ride
old muslim woman
resting with her head covered
and shoes off
Vier faux haikoes tydens die laaste jaargety
en oral faux sneeu
Kersvader se glittering balls
wat saam met beurtkrag flikker
spur mugg & bean
gee, gee, gee
verreken in rooi
i wish you a stille nag
sonder #hastags of insta-
gram of ’n very merry xmas
Bremson, E. 2010. Poet in the Mall. 180 haiku + 21 poems. New York: iUniverse.
Tags: Ed Bremson, Poet in the Mall Posted in Binneblik, Blogs, Gisela Ullyatt | 2 Kommentare »
Add this post to Del.icio.us - Digg Gisela Ullyatt. Skryftafel-koans en ’n onverwagse kerktoring.
Teks en foto’s: Gisela Ullyatt. 2016.
Drink die Boeddha sans soet:
vergeet die skyn, volg
jou mandala van porselein.
Is the typewriter holy?
Die laaste droesem drink ek nooit:
koppie word kommetjie
wat uit my stilte sing.
“Strelend, helend, antiseptiese kruiesalf”.
Eensame opsluiting ten spyt.
van die kantgordyn:
tog sal die lig bly skyn.
Zen van die rooi pen:
markeer die niks.
Drink jou tee.
7. Hermes Baby
Die hart, ’n eensame tikmasjien:
Hermes Baby met geen boodskap aan die gode nie.
Laat ek hul dan maar eenmaal prys
want Odusseus ruik moer.
Daar was ’n kerktoring
sonder duiwe maar met wolke en Whitman.
Iewers was daar son en eindelose drade:
Posted in Binneblik, Blogs, Gisela Ullyatt | Comments Off on Gisela Ullyatt. Skryftafel-koans en ’n onverwagse kerktoring.
Add this post to Del.icio.us - Digg Gisela Ullyatt. Fragmente en ’n reis.
Foto’s en teks: G.Ullyatt. 2016
die middag se long is broos,
verdraaide haikoe, verbreek:
ek bou sillabes teen lig
na-middag in blom:
tatoeëermerke van die son
teen deur en muur
vlek die laatmiddag:
haikoe in vuur
3.onder/ in /my glas
onder in my glas:
klein Verneukpan krakeluur
ry, want die nag kom nader
kruip uit stralekrans:
oker, wolke en kragmas:
die oneindige teer
dra jou wol by Laingsburg
verby gerugte van reën:
daar was garingbome
en ’n vlamrooi Ford
padkaart van droogte
deur beige landskappe
karteer jy ’n matrys
op die pad se grys
meditasie in geel
Posted in Binneblik, Blogs, Gisela Ullyatt | 7 Kommentare »
Add this post to Del.icio.us - Digg Gisela Ullyatt. Ballade van ’n tweedehandse bibliofiel.
Tags: Antjie Krog, Arnold van Wyk, Berigte te velde, Breyten Breytenbach, DJ Opperman, Eveleen Castelyn, Fosforblom, Gestaltes en diere, Hemel en aarde, I.L. de Villiers, Komas uit 'n bamboesstok, Kouevuur, Manna oor die duine, Marie Blomerus, Mure van Mos, NP van Wyk Louw, Otters in bronslaai, Vreters van die Bossie, Wilhelm Knobel Posted in Binneblik, Gisela Ullyatt | 5 Kommentare »
Add this post to Del.icio.us - Digg Gisela Ullyatt. ‘Ek wil weer jou rooikors breek’: ontworteling in Klankmanwoordboom.
‘Soul searching’. Meyer van Rensburg.
Deel drie van die Meyer van Rensburg-blog het die meganika van klank geëksploreer, deur die klankman/klankmenger/klankoperateur-motief:http://versindaba.co.za/2015/12/13/gisela-ullyatt-wanneer-die-klankman-begin-droom/
Klankmanwoordboom, sy debuutbundel (1983), verweef die wêreld van die klankman, die geskrewe woord, die soeke na die Woord en die boom-motief. Laasgenoemde is uitgestippel aan die hand van die klankboom wat terselfdertyd die Kruis-motief naspeur.
Die jukstaposisie van die kunsmatige omgewing van die klankateljee en die natuur wat neerslag vind in die digter se geboortewêreld, die Noord-Kaap, word tasbaar in die bundel. Deel vier ondersoek die land van herkoms (Suid-Afrika), die kontinent (Afrika) en die harde natuur (droogte, son) word verder verbind met die moedertaal (Afrikaans). Hierdie elemente roep die situasie van die expat op. Alhoewel Meyer eers later na Engeland geëmigreer het, word die bundel ’n profesie van nie net sy eie ontworteling nie, maar ook van duisende ander ontheemdes in die buiteland. Soos R.B. Jurgens tereg opmerk in As almal ver is (228):
You said, ‘I will go to another land, I will go to another sea.
Another city will be found, beter than this …
Kavafis, daardie groot eksponent van die ontwortelde siel.
Die bundelmotto aktiveer die stamboom van die Afrikaanse digkuns met ’n aanhaling uit ’n Peter Blum-gedig:
… Want wat is ons? ’n Boompie
Oop vir enige wind – vir enige meslem
Kerfbaar die bas; maar as die helderheid kom en
Jy dit gee, is daar skyn van lig op
Mense en dinge, hulle lewe is heerlik.
Verder verduidelik Meyer hoe die Blum-aanhaling met Klankmanwoordboom verband hou:
Ek het die lig gesoek in die mens in sy skeppende of digterlike aktiwiteite (veral in die eerste afdeling: Woord), sy behoeftes (esteties, intellektueel, seksueel en emosioneel) en ook in dinge. Dinge wat my omring het by die werk, die tegnologiese wêreld van klank en ook dinge uit my jeug as plaasseun in die Noord-Kaap […] Die Bybel sê: “Aan die begin was die Woord en die Woord was … en dit is waar ek begin het.
Die Klasie wat de waarheid zeggen
en met hogen hout willen schrijf soos ons praet,
die drieman klingel saam ’n passie
(Janfrederik soen sy Martjie)
en langs die suikerbos en rand
vry visvanger ’n rosarum hartjie.
Die toon van die sangers word verhewe,
weemoedig klink tinktinkietaal
uit die haak-en-steek-besluit;
skop verkeerdom eiers uit,
soek na die alfa en omega
in alles wat hom stuit.
’n Piet-my-vrou wyk verder,
weg van die lou geykte lied,
beitel glad deur jaarringe,
kyk wat die rooi pit bied
en grootoog in die skaduwee,
slaan janblom die ganse gade:
sal ek aanklank vind en saam rinkink
as janfiskaal of luistervink?
Hier enkodeer die digter die Afrikaanse digtradisie met leidrade wat die leser na die verskeie digters lei:
Die ‘Klasie’ is heel moontlik ’n verwysing na F.W. Reitz se gedig ‘Klaas Geswind en syn perd’
Meyer van Rensburg se intensie met hierdie deel van die gedig is egter die volgende:
Louis Henri Meurant/Klaas Waarzegger
Wikipedia https://af.wikipedia.org/wiki/Klaas_Waarzegger verduidelik Meurant se ‘onbewustelike’ bevordering van Afrikaans. Meyer verduidelik in sy kommentaar op die blog soos volg: “‘Klasie wat die waarheid zeggen’, is ’n verwysing na ‘Klaas Waarzegger’. Klaas Waarzegger (19 Februarie 1811 – 29 Maart 1893) was die skrywersnaam van Louis Henri Meurant. Meurant was in die middel van die 19de eeu ’n drukker, joernalis en ’n onopsetlike bevorderaar van Afrikaans as taal”.
Die verwysing in die gedig na ‘hogen hout’ is voor die hand liggend.
Die ‘drieman’ is ’n moontlike sinspeling op Louis Leipoldt se Uit drie wêrelddele (1923); hy was skoolarts in Londen, mediese skoolinspekteur in die Transvaal en later kinderarts in Kaapstad.
Die spesifieke intensie van die digter met die woord ‘drieman’ sluit egter nog twee digters in: Jan FE Celliers en Totius. Meyer se aanhaling uit JC Kannemeyer lui soos volg en kan ook in die kommentaar-gedeelte op hierdie blog gelees word:
Ek haal J.C. Kannmeyer aan: ‘Daarteenoor publiseer Celliers, Totius en Leipoldt reeds in die eerste tiental jare ná die Anglo-Boereoorlog hulle eerste bundels waarin daar poësie van besondere formaat voorkom. Heelparty Afrikaanse kritici het dan ook na hierdie drie digters as die Driemanskap verwys, ’n ongelukkige term omdat dit assosiasies met die drie Boereleiers (Kruger, Joubert en Pretorius) ná die Eerste Vryheidsoorlog het en omdat dit ’n hegte verband en gesamentlike optrede tussen die drie digters en hul poësie veronderstel wat die inherente verskille in aard en ingesteldheid uit die oog verloor’ (Geskiedenis van die Afrikaanse Literatuur; Academica, Pretoria, 1984).
Jan FE Celliers word opgeroep in ‘Janfrederik soen sy Martjie’, na aanleiding van Martjie (1911).
‘en langs die suikerbos en rand/vry visvanger ’n rosarum hartjie’ verwys na AG Visser wat met Suikerbosrand verbind word asook sy gedig, ‘Rosa Rosarum’ (Roos van die Rose).
‘Die toon van die sangers’ is ’n verwysing na Toon van den Heever.
‘Haak-en-steek-besluit’ dui op Totius se gedig ‘Die Godsbesluit’ (82) terwyl ‘Tinktinkietaal’ na dieselfde digter verwys.
n Jong Totius
Jare terug skilder Meyer ‘n skildery wat op Totius se ‘Die wêreld is ons woning nie’ geskoei is:
Meyer van Rensburg.
’n ‘Zoeloeland-jandiederik’ aktiveer DJ Opperman wat in die Dundeese distrik gebore is en ook skoolgegaan het op ander dorpe in KwaZulu-Natal.
Opperman deur Philip Terblanche
Bogenoemde speel in op ‘wyk’: NP van Wyk Louw; ‘weg van die lou’ na sy digter-broer, WEG Louw en ‘beitel’ onder andere na die alombekende NP van Wyk Louw se ‘Die beiteltjie’.
‘Janblom’ is een van die meer ooglopende kodes: ‘n skryfpersona van Breyten Breytenbach.
In ’n resensie van Klankmanwoordboom skryf E.C. Britz (1983) oor die twee laaste reëls van ‘Stamboom’ soos volg: ‘Die digter vra homself uiteindelik af of hy as ‘janfiskaal’ (d.w.s. die voël wat al die ander opvreet) of as ‘luistervink’ (d.w.s. as blote volgeling van die tradisie) by ons sal ‘aanklank vind’.
Die feit dat die titel van die resensie lui, ‘Treffer in ou styl’, versterk vir die leser die gevoel van die Afrikaanse stamboom van digters; iets wat die taalkwessie by universiteite wat ons tans ondervind reaktiveer. Die kwessie van die literêre kanon kom ook ter sprake: wié is die Afrikaanse kanon en hóé is dit saamgestel in die loop van jare?
In ‘Versteende woord’ (16) word die beeldgebruik verder uitgebrei na die eg Afrikaanse milieu wat skakel met begrippe soos ‘moerland’, en ‘hartland’, alhoewel die bundel nege jaar voor Chris Barnard se roman, Moerland (1992) verskyn. ‘Baaierdland’ mag ook moontlik inspeel op die titel van Opperman se 1956-bundel, Blom en baaierd. Volgens die HAT (2015:71) beteken ‘baaierd’ onder andere ‘(1) ongevormde elemente waaruit die aarde ontwikkel het. (2) verstrengelde massa 2. (fig) warboel; chaos’. Die leser volg die innerlike chaos van die spreker: ‘hart koffiesak’; ‘swart moer’; ‘klipkil hartland’ en ‘bitter baaierdland’. Tog is daardie verlossende aspek van bogenoemde deur die ‘woordsteen’ en die digproses (‘suikerklontjie’; ‘blink kristal’, en ‘reënboog uit prismastreke’).
Herbore uit die lakens nes ’n slang vervel,
spoel ek my hart koffiesak uit
met, kaatsend in my hand,
uit die swart moer van ’n bitter baaierdland.
Die koue winterlig
verskerf teen die blink kristal
en gister vlam in warm stukke uit.
Jy, klein woordsteen
wat uit die verre suikerveld
oorbly in die asbestrooide grond,
haal baie bitter boeretroos
se dae uit my mond
en reënboog uit die prismastreke
my klipkil hartland oop.
In jou lig
staan ek verwese, teruggevoer,
voor my gesmelte suikerbrug
en my hart vol moer.
Die ‘baaierd’ herinner aan die volgende gedeelte in T.S. Eliot se ‘East Coker'(v:31):
[…] And so each venture
Undisciplined squads of emotion […]
Talle ander gedigte skakel met die digter se Noord-Kaapse herkoms; die idee van wortelskiet; ook die jukstaposisie wat tussen Engels en Afrikaans geskep word: lank het die digter net Engels gepraat (‘Brits gesoog’), maar terselfdertyd het hy ook in Brits skoolgegaan.
Trek uit my woord
’n blokdiagram wat langbeen wys
hoe ek in houtskoolbanke
Engelse woorwaarde prys;
probeer dan stam en soort
bepaal deur analise van die klanke,
dring deur die vlees af na die pit,
die geraamte, wit
bevrees en biltongdroog:
’n Boerskelet wat, Brits gesoog,
op dertig begin wortelskiet
in diederik se roepgebied
(Afrika se wisselende windewyk
waar woorddele soos vrugte pryk).
Daar, tussen rotse aan die rand,
begin desibels Boerwees die doring dryf
om meters klank neer te skryf:
klink en kopuleer nou hier en daar
die klankboomwortels aanmekaar.
‘Veldfire and aloes’ . Meyer van Rensburg.
Die doring-motief word verder in die bundel uitgestippel en verleng deur die ‘enkeldoring’ of Acacia-robusta; snoei-metafore; Boer en Brit(s). Totius se ‘Daar het ’n doringboompie/ vlak by die pad gestaan’ (‘Vergewe en Vergeet’:47) word hier gereaktiveer en in ’n nuwe konteks geplaas. Totius se gedig is ook te sien by die Vrouemonument in Bloemfontein. Ter wille van spasie haal ek slegs sekere gedeeltes uit Van Rensburg se gedig aan:
Acacia Robusta of Enkeldoring.
Die penwortel vroetel-voel vir watervoeding,
druk dit osmoties na die kroon:
Acacia-robusta of enkeldoring
(soms Engelse doring genoem) vertoon
geel bloeiselballe en beenwit
dorings teen die Noord-Kaaplug:
bied skaduwee waar ek kan sit
maar stamdorings steek my ruweg in die rug.
Van Prince Albert tot in Suid-wes
het my oupa met snoeiskêr en mes
bome ge-okuleer […]
Maar die weefsels se Boerbloedvlam
groei oor letsels van die Engelse robuuste stam […]
‘Piet Painter’. ‘n Skildery wat Meyer van sy pa gemaak het.
‘Bittereinder’ (28) aktiveer die Anglo-Boereoorlog (tog net nié die Suid-Afrikaanse Oorlog nie!) wat weereens die stryd tussen Engels en Afrikaans uitspel. Let op die woord ‘kombuisuitskot’ en ‘gepuurde stam’. Hierdie gedig het ’n profetiese kwaliteit: dink aan duisende expats in die buiteland asook die verdrukking wat Afrikaans tans beleef. Tog neem die gedig ’n positiewe wending, wat dalk ook profeties mag wees: ‘die rebellie se vuur’, die ‘botsels’ en die ‘feniks’:
Uit my heilig-geagte grond
is ek wreed vir ’n ander losgeskeur,
my stam vertrap, my takke afgebeur.
Ek is verdruk, in depressie leeggebloei
en op die vullishoop sal dit boomskraap gaan,
maar stammaak my net voor ek stomp word
sodat ek ’n wortel tot by water kan roer,
sodat ek die rebellie se vuur weer voer
en soos ’n feniks
nuwe vlinderblare en botsels ontvou
om van meet af ’n gepuurde stam
uit kombuisuitskot te bou.
Gedigte soos ‘Snoeityd (30); ‘Noord-Kaap (31), ‘umNgamanzi’ (33) wat die enkeldoring se Zoeloenaam vergestalt en ‘Boom’ (34) is verdere voorbeelde van bogenoemde tematiek.
Die versugting na reën, iets wat die meeste van ons tans ondervind met die knellende droogte, word meesterlik in ‘Noord-Kaap’ uitgebeeld. Ek haal die laaste agt reëls aan:
Dorre Noord-Kaap, in drome
stoot die windpomp jou leivoorare
weer vol blinkende bloedwater-strome
en my hartkeerwal loop oor.
Ek ruik die voor-die-reën-kom-reuk
as die ploeglem deur jou sooie gaan
en ek wil weer jou rooikors breek
en kniediep in jou kluite staan.
‘Veldfire and Aloes ii’. Meyer van Rensburg
Laastens haal ek drie van Meyer se meer resente gedigte aan wat in die negentigerjare geskryf is voor hy geëmigreer het. Hy skryf die volgende oor hulle:
Die nuwe Afrikaanse gedigte is saamgevat in ‘n bundel met die naam Motsa wat uittog of eksodus beteken. (Ek wou dit eers ‘Ek sȇ dus:’Eksodus’ genoem het). Dit was geskryf voordat ek seker was dat ek oorsee sou kom, maar dit gaan juis daaroor. Dit het ook drie gedeelte : Eksodus (wat die geskiedenis van die Eksodus van toepassing maak op al die mense wat uit SA emigreer); ‘Uitspraak’ (wat weer met klank te doen het, maar die keer gaan dit oor ‘spraak’ en nie oor ‘hoor’ nie); en dan, laastens, ‘Uitgang’, wat weer terugkeer na die uitgang van mense uit SA uit.
Hy dink sy oudag in
bou ’n pensioenpensie op
sodat hy kan aftree daar agter
met jakopeweroë t’rug kan sit
om binnevet te eet
mooi bakvissies te beloer
wat oor die duine manna
en kwartel saans
die sardiens loop wulps in Durban
lê ka(a)lbas(sies) in die sand.
‘Jetro, Moses se skoonpa, het met Moses se seuns en vrou
na hom toe gegaan waar hy kamp opgeslaan het’.
Na ’n lang stryd van lei
en stryd van haar met my
oor besnydenis en bloed
wat maande lankal woed
om middernag terwyl sy slaap
met my wat tussen bid en gaap
my omdraai om ’n nuwe lê te lê
(so baie antwoorde wil ek nog hê)
vat ek die punte van haar liggaam raak
en wonder oor U haar so anders maak.
’n duister volk
…gekopuleerde klinkers van my klankbord…
uit taai tradisieklou
vas wil hou
My hartlike dank aan Meyer van Rensburg wat soveel materiaal (resensies, analise, foto’s, en so meer) aan my beskikbaar gestel en aan my toevertrou het. Mag die Woordman van die Noord-Kaap weer in Afrikaans begin droom.
En my ewige dank aan my digmentor wat Klankmanwoordboom vir my gestuur het.
Brink, A.P. (ed). 2008. Groot Verseboek, Deel 1. Kaapstad: Tafelberg.
Britz, E.C. (1983). ‘Klankmanwoordboom. Treffer in ou styl’. Die Vaderland, 22 Desember 1983, 12.
Eliot. T.S. (1972). Four Quartets. Londen: Faber.
Handboek van die Arikaanse Taal. (2015). Kaapstad: Pearson.
Marais, D. (ed). 2009. As almal ver is. Suid-Afrikaners skryf huis toe. Kaapstad: Tafelberg.
Opperman, D.J. (ed). 1990. Senior Verseboek. Kaapstad: Tafelberg.
Van Rensburg, M. (1983). Klankmanwoordboom. Kaapstad: Human & Rousseau.
Tags: AG Visser, CP Hoogenhout, DIe wereld is ons woning nie, DJ Opperman, East Coker, Jan F.E. Celliers, Klankmanwoordboom, Louis Leipoldt, Meyer van Rensburg, Noord-Kaap, NP van Wyk Louw, ontworteling, Peter Blum, Toon van den Heever, Totius, TS Eliot, W.E.G. Louw Posted in Binneblik, Gisela Ullyatt | 6 Kommentare »
Ampie Coetzee. Wanneer woorde niks meer sê nie	Bio's & gedigte	Gedigte (Inhoud)	Tuisblad	Charl-Pierre Naudé. Skandinawiese speurverhaal	Solet Scheeres. Oor tieners, gedigte en taalonderrig	Nadoodse roem	Die beeldgedig in Afrikaans	Gedigte: Afrikaans en Nederlandstalige