Versindaba » Chris Coolsma
Posts Tagged ‘Chris Coolsma’
Chris Coolsma. De onmogelijke verzoening
Naarmate de bezetting van Nederland door de Nazi’s langer geleden is, wordt het geluid van vergeving en verzoening steeds sterker.
Het gaat dan niet om vergeving van de misdaden van opgewekte misdadigers, maar om diegenen die verkeerde keuzen hebben gemaakt. Zoals altijd in morele kwesties, gaat het om een zeephelling. Waar ligt de grens van wel of niet vergeven? Een verzetsstrijdster maakt na 66 jaren bekend dat zij op grond van foute informatie een onschuldige heeft vermoord. Een soldaat heeft in het wildst van de strijd een ongewapende Nazi doodgeschoten – hij dacht dat de ander een wapen trok, maar het was een witte zakdoek geweest. Een ander heeft tijdens de zogenaamde politionele acties in Indonesië een ongewapende burger doodgeschoten, omdat hij verdacht werd van verzetsdaden. In een concentratiekamp heeft een gevangene de houten kleppers van een ander gestolen, want die was toch al dodelijk ziek. Hij overleefde door die kleppers, de ander stierf inderdaad. Een jongen van 18 is, uit overtuiging dat het goed zou zijn voor zijn land, vrijwillig bij de moordenaarsbende van de SS gegaan, om tegen de Russen te vechten, niet wetend waar hij aan begonnen was. Hij heeft spijt betuigd toen hij merkte waar hij in verzeild was. Hij was moordenaar geworden, maar kon niet terug. Hij sneuvelde.
Tijdens de herdenking van de oorlogsslachtoffers van 40-45 wordt een gedicht van een scholier voorgelezen. Een comité heeft het gedicht uitgekozen van de achterneef van die jongen van 18 die bij de SS ging. Wie het wil lezen kan het gemakkelijk op internet vinden. Er ontstaat commotie, meer dan discussie, waar uit blijkt dat het hier om een morele kwestie van groot belang gaat. Het gedicht wordt niet voorgelezen. De oudoom is geen oorlogsslachtoffer, maar een dader, ook al was het uiteindelijk tegen wil en dank. Hij is slachtoffer van zijn eigen verkeerde keuze geworden. Hoewel we allen feilbaar zijn en vrijwel niemand nooit verkeerde keuzen maakt, is dat geen reden om aan hem te denken op 4 mei. Dat is de dag waarop we denken aan onschuldige slachtoffers en degenen die gestorven zijn doordat ze tegen het ultieme kwaad kozen. De zeephelling van de ethiek gaat door een grijs landschap tussen wit en zwart. Het individuele drama van die oudoom behoort echter niet tot het gebied van collectieve rouw. Ik kan om zijn lot en dat van zijn familie treuren, maar daar houdt het mee op.
Nee, op 4 mei denken we maar beter aan degenen die geleden hebben buiten hun schuld en degenen die hun rug rechten wisten te houden, ook al dreigde de dood elk moment. Een voorbeeld van beide zag ik in een documentaire van het soort waar je eigenlijk liever niet naar kijkt, of alleen door geloken ogen, met afgewend gelaat. Het soort dat je niet wilt zien en ook niet navertellen. De in Nederland bekende opinieonderzoeker Maurice de Hond zien we, met zijn zoon, een nauwelijks te verdragen bezoek brengenaan een van die afdelingen van de diepste hel, waar de Nazi’s zulke begeesterde ontwerpers van waren. In een barak in kamp Auschwitz zijn honderden joodse vrouwen onderworpen aan experimenten in het zo efficiënt mogelijk steriliseren. De moeder van Maurice was een van hen. Een familielid van haar was daar ook en blijkt nog te leven. Ze kan Maurice nog bijzonderheden vertellen uit die tijd – zo’n tijd waar niemand ooit nog over wil spreken. Hoe de vrouwen elkaar ontdekten, en hoe ze elkaar vanaf dat moment niet meer loslieten. Hoe ze samen met de anderen onbeschrijfelijke pijnen doorstonden en overleefden (nee, dit vertelt ze nauwelijks). Misschien ook wel, omdat deze vrouw op verzoek van de anderen in de beslotenheid van de slaapzaal Amerikaanse liedjes zong.
Dit is mijn gedicht dat haar herdenkt, met die andere vrouwen. Ik heb het voor de zeggingskracht vertaald in het Afrikaans, met de onmisbare hulp van Louis Esterhuizen.
Die krete van pyn het in die mure getrek
‘n afbeelding van bloedrooi en rouswart deur waansinniges
bedwelm en beveel deur die kladskilder H.,
waansinniges in wit jasse, Herren Dr. Dr.,
– as daar ‘n god is wat bestaan weier hy hulle siele
maar daardie siele is al weggesny onder volksverdowing –
en tussen hierdie bespatte mure
het die vroue saamgehok, hulle hande in angs verbonde,
terwyl hulle siele stukkend gesny is sonder verdowing,
en een van hulle het nogtans Amerikaanse liedjies gesing
oor die terugkeer na ‘n sonnige huis, waar die ongebore kinders
skoppelmaai in die skaduwee van bloedrooi struike
Posted in Wisselkaarten | Comments Off on Chris Coolsma. De onmogelijke verzoening
Posted in Wisselkaarten | Comments Off on Chris Coolsma. Trommelstokkenregen
Desmond Painter. Droedelsak: Die versamelde versgrype van Walter Witman
Toe Louis en Marlise my destyds gevra het om op hierdie webblad te blog, het ek dit sommer gou duidelik gemaak dat ek nie ‘n digter is nie. Nie. Nee. Glad nie. Ek ontken dit! Gaan weg! Die eerste sin wat ek in my eerste blog geskryf het, was dan ook: Ek is nie ‘n digter nie.
Eintlik is die waarheid natuurlik eerder dat ek, sedert kindsdae al, wel nou en dan gediggies skryf, maar dat ek gewoon nie genoeg talent en wilskrag het om dit regtig goed te doen nie. Let’s face it, ek gaan nooit ‘n bundel publiseer nie; en dis orraait: daar’s al klaar meer digters as lesers in Afrikaans! En daar is ander dinge wat ek graag wil skryf, en wat ek dink ek kan skryf.
Maar die blog as persoonlike sowel as openbare ruimte was natuurlik ook erg verleidelik: elke nou en dan moes ek eenvoudig een van my skryfseltjies plaas… Chris Coolsma het my verder ‘n soort alibi gegee: ek sou my kreatiewe vergrype ‘droedels’ noem, eerder as ‘gedigte’.
Ek was gisteraand skielik lus om weer ‘n slag te droedel (seker maar die herfs…), en besluit toe om eers te gaan kyk hoeveel droedels ek in die verlede al hier geplaas het. Nogal ‘n hele paar! En skielik voel ek toe sommer jammer vir my maakseltjies: elkeen iewers vergete in die kuberruim… So hier verskyn hulle almal weer ‘n keer, as ‘n soort Versamelde Droedels, Deel 1.
MISS JESUS (20/09/09)
(vir Hennie Aucamp)
Miss Jesus is die messias
die redder in die salon
wat sy noem ‘Die Dias’
oor sy van ver plekke kom
van Amsterdam aan wal
of op ‘n skip van Lissabon
Miss Jesus, wanneer die donker val
vanaand in die salon
soms sing sy kabaret
soos ‘n madame uit Berlyn
in haar visnetkouse en rooi korset
maak sy water van ons wyn
ja en soms dra sy gedigte voor
van Breyten en ene Breton
jou glas bly vol, jou hart loop oor
en altyd preek sy redding
liefde, reise, die middernagson
Miss Jesus lei ons kring
so glase omhoog: ‘Miss Jesus!’
en dan die koue ent na die peron
alles was tog so goddêm obvious
eenmaal in die salon
JY HET GRIEKELAND GEHAAT (28/09/09)
(na aanleiding van Ted Hughes se You hated Spain)
Jy het Griekeland gehaat
die son was vir jou te warm
die rondloperhonde het aan jou gekou
hulle het dag en nag en sonder ophou
gekerm en byt om ons bed se enkels.
Later het ons nog net in jou slaap gepraat.
elke onverbiddelike heuwel met sy kerk
ver van alles swygend en die verploeterende hitte
alewig in die middag en die eentonig afgewitte
ure met hulle stowwerige donkies en ooms
en swartgeklade tannies op straat.
die gekibbel en gelatenheid van die mense
die gefnuikte gasvryheid van elke gebaar:
Jy sou eensaam bly eerder as om jou te skaar
by die té intussen menswees van hierdie land
van eilande klip en baie water.
Jy het Griekeland gehaat.
Daagliks gedoog die bouer die argeoloog
want die lewe hier is altyd wat dit was en dan ook meer.
Jy het weggegaan in die wete dat niks wat teer
is tog oorbly waar soveel ten spyt oorleef. Liefde is ‘n ruïne hier
en elke dag ‘n duisend jaar te laat.
VOOR IN DIE WAPAD (28/09/10)
Die lewe is nie solied nie dis
aanhoudend in beweging en aan die geraas
maak. Die lewe maak ‘n aardige geluid:
Bome wat brand, bande op nat teer.
Jy soek verniet staanplek of stilte.
Die lewe bly in vloed, neem sy loop,
by wyse van spreke, in eie mond.
Die lewe bou onwyse huise op sand.
Die lewe is ‘n gedagte, woorde
wat nooit standpunt word
of sin. Die lewe is wat staan vergaan,
wat loop gaan dood. Die lewe is nie ‘n gedig
nie dis ‘n cliché in wording.
Want voor in die wapad brand daar
‘n voortvlugtige vlam, knetterend
en selfvernietigend op reis.
Natuurlik is dit kosbaar, die lewe.
Die lewe is die vet
is in die vuur.
LIEFS NIE OP STRAAT NIE (30/08/10)
Eenkant op die sypaadjie in ‘n poel
BY DIE REüNIE (22/07/2010)
Jy sê simpel goed soos:
van die aand, en ek
lag, want dít is hoe ons was
soveel jare terug
vol dooswyn en gedigte.
By die bicycle shed ‘n laaste sigaret.
Jy sê: Kyk, ek suig die aand
deur ‘n strooitjie op
tot die laaste droesem leeg;
en ek sê: Nee, soos ‘n Kreepy
Krauly wat laatnag lug sluk
in ‘n voorstedelike swembad –
onthou jy daardie geluid?
(baie vry na ‘n gedig van Ziya Osman Saba)
Ek aanvaar die lewe waarin ek gebore is.
Ek aanvaar my gesig, die kleur van my vel.
Ek aanvaar hier en daar, ek aanvaar
Brackenfell, ek aanvaar die tong wat toeval
vir my uitgesteek het, al die kwynende klanke.
Ek’s ‘n man en ek aanvaar dit. Getroud, kinderloos
nog aanvaar ek, soos dat ek bogronds dwaal
maar ondergronds dood sal wees.
Ek aanvaar die bitterals van die lewe:
die fronsende gesig, die tewerige tong.
Ek aanvaar die bedelaar en die honger kind.
Daar’s ‘n oorlog, ek aanvaar dit; die bittereinder,
die vredesduif, die koerantverkoper,
en elke slaaf van God aanvaar ek.
Kontinente en valleie, koepelsvol son.
Ek aanvaar ek aanvaar ek aanvaar.
(baie vry na ‘n gedig van Necati Cumali)
Vir drie dae lank sien ek al uit na Sondag –
want Sondag is die dag waarop sy my sal laat weet!
Glo my, vir drie dae al eet ek skaars my kos,
sukkel ek tot slaap, begeer ek dáárdie dag bo alle ander.
“Tot Sondag!” – so het ek dit beaam, en so begin te wag…
Maar ag, o aarde! Hoe skielik is dit dan weer
Sondag! My onbedaarde hart kom sit koggel in my keel:
Wat as sy nie die een is vir wie ek lief is nie?
Wat as sy nie is wat ek begeer?!
BY DIE DOOD VAN ‘N KIND (02/05/10)
(baie vry na ‘n gedig van Oktay Rifat)
Hy het gesterf, maar van sy dood is hy helaas
onbewus. Hulle plaas hom in ‘n kis, ry met hom weg –
hy kan nie eers meer protesteer: ‘Nee, ek sál nie gaan nie!’
Sy legkaart het onvoltooid gebly, en van melk
en koekies is daar met sy aanland
Hy het gesterf. Hy sal sy ooms nooit kan bedank
vir die dra van die kis, sy tannies vir die gerf aronskelke
op sy graf. Ag, die dood van ‘n kind…
Tog so anders as dié van ek en jy!
‘N NOTA LANGS JOU KUSSING (29/04/10)
(baie vry na ‘n gedig van Roberto Fernández Retamar)
Te veel herinneringe en té veel hoop
is daar al tussen ons gekonkel. Te veel lewe
by nabetragting gelewe vir ons reis om ooit te skei:
nie die jare wat ons in die gesig vat nie;
nie die jare wat ons net by benadering geleef het
nie die somer se aftog nie, kan ons meer skei
nie. Tyd, daardie veerboot van soveel vlugte, spoor
van soveel verlore liefdes, van Stellenbosch na Grahamstad,
van Bellville na Havana, na weemoed, na ontsetting
selfs, na meer illusies as in drome kon – soveel so dat niks,
behalwe dít wat alle dinge skei, ons meer kan skei nie.
Meisie van gister en môre, vrou van my lewe.
(nóg ‘n kleindorpse lament) (11/03/10)
ek wou verder gaan
ek het geweet jy wag agter die plantasie
en jou fyn ondergoed het by my gespook
en hoe jy jou bene sprei, o jirre, met die grasie
van ‘n gaap… en na die tyd het ons gerook
en gelê en kyk na die maan
maar nee, ek wou verder gaan
ek moes weet wat wag verby die stasie
ek het gebrand om uit hierdie dorp te loop
maar ek droom, jy weet mos, vraatsig soos
‘n vlam… en na die tyd het ons gerook
Hoe dun is ons dae. Jy kan hier net so min
by die tyd bedel as wat jy na die dood kan vra
in ‘n gedig. Jy kan aanhou soek, ja, aanhou op hoop
of jou verloor in háár arms – om die winste
van die wêreld weer te vind as sonlig
deur die oggend stroop. Maar ‘n digter
dag is jou nie beskore
Tags: Chris Coolsma, Desmond Painter, droedels
Landschap Porterville, SA
Nederlandse dichters schrijven niet veel over het landschap, terwijl het in Afrkaanse gedichten alomtegenwoordig is, zei een Afrikaanse vriendin eens tegen mij. Dat is erg aannemelijk. Want ‘wat is natuur nog in dit land’, schreef J.C.Bloem, ‘een heuvel met wat villaatjes ertegen’. Toch stak het mij, voor een nauwkeurige beschouwer is het Nederlandse landschap van een ongelofelijke schoonheid. Het kan bovendien alle decors bieden die de dichter wenst, van lieflijk en romantisch tot onheilszwanger. Tegen het spektakel van het fysieke paradijs Zuid Afrika leggen we het af, maar wie van kalme, onnadrukkelijke landschappen houdt, van het volmaakte evenwicht van een Zentuin, van een ruimte die ademt, kan in Nederland voldoende landschappen van zijn gading vinden. Er zijn altijd spiegels, zoals de filmer Bert Haanstra op een onvergetelijke manier heeft laten zien in zijn documentaire over het water. In de provincie waar ik woon lichten oeroude grafheuvels op in de bossen, vinden we sporen van keltische akkers in de hei, de hei die in augustus nog steeds verandert in een surrealistische golving met dieppaarse kleur. Als ik op de dijk van de Waddenzee sta, moet ik altijd denken aan het openingslied van ‘The Sound of Music’ en heb ik de neiging om mijn armen wijd uit te spreiden en in luid zingen uit te barsten.
De torens van de bijna altijd aanwezige wolken kunnen daarbij met gemak de alpen vervangen. Voordat dit betoog in een toeristenfolder ontaardt, ga ik een duit in het zakje van de Nederlandse landschapspoëzie doen. Drie gedichten die zich spontaan schreven. Waarmee een volgende serie regelmatig verschijnende blogs van start gaat. Het volgende gaat over ‘the Interrogative mood’, een fascinerend boek van de amerikaanse schrijver Padgett Powell. Er schijnt een Zuidafrikaanse vrouw te zijn, die daar een blog aan wijdt. We zullen zien.
Altijd in Arcadië
Er is altijd landschap in mijn gedachten:
rondom jou, maar ook, vergeef me,
rondom de anderen, die veranderen,
maar het landschap blijft wat het was.
Een streek van veeteelt, zoals Kees schreef
of een rietlandje onder gebroken berken;
een besloten pad dat toch nog opent
op de vallei van een verborgen stroom;
of een onafzienbare vlakte met één boom
die daar ook maar alleen staat te wezen,
een vlakte van angst en vreze
voor als de bliksem in me zal slaan.
Er is altijd landschap in mijn gedichten:
een park of een vergezicht en de
zo gewenste horizon met de molen
of een klein bergsilhouet als een vrouwenborst,
want jij bent altijd in mijn gedachten:
het dorp in het landschap met de kerk
in het midden of de rafelige rand
van witte schimmel waar we dan
met een grote boog omheenlopen.
Er zijn altijd gedichten in mijn gedachten:
landschappen die veranderen met
de stroom van een riviertje of een
verborgen pad, dat – met vriendelijke dank –
steeds bedekt is met gevallen bladeren.
Herinnerde inventaris van een landschap met (mogelijke) verklaring
(zondag in november 2010)
1 bewolkte lucht, type Come rain come shine (versie Bill Evans)
1 weg, type landweg, ondersoort ooit verhard nu brokkelig
1 ondoorzichtig sparrenbosje
1 turfkuil (zegt het gidsje)
3 huizen, waarvan 1 type rommelboer
1 roestige tractor
1 grasberg onder zwart zeil bedekt met autobanden
1 zandbak type rommelboerkinderen
1 verschoten trampoline van de zaadgroothandel
1 varkensschuur, verlaten
1 voedselsilo, leeg
1 akker, kaal
1 jij op wandelschoenen, vrolijk
Buizerds (driemaal, miauwend)
Driverse onzichtbare kwinkeleervogeltjes
1 drabbige sloot, winterklaar
1 gelukkig mens, fluitend (alleen brilrand zichtbaar)
Zoveel herhaling zou moeten vervelen
maar dan kijk je niet goed dan heb je
geen aandacht geschonken aan de mieren
aan de woerden die met zo bronstig gossamer
groen pronken en aan de krul in hun staart
die om nadere verklaring vraagt.
Aan de zuiverheid van het fluiten
van een lijster in de boomkroon
bij de boerenhoeve die nog hoeve is
want geen zitkuil maar mestkuil.
Dan vergeet je het patroon van de vaarten
het perspectief van de coulissen
en zelfs heb je niet gehoord dat
de lijster zichzelf herhaalt omdat
zijn liedje zo huiveringwekkend mooi is
Tags: Chris Coolsma, landchap poezie, Padgett Powell
Posted in Wisselkaarten | Comments Off on Chris Coolsma. Hollandse landschappen
Een van de meer geslaagde onderdelen van het ontwerp ‘mens’ (over het geheel genomen toch gewoon een onhandig samengeknutseld systeem vol gebreken) is ons totale gebrek aan vermogen tot invoelen van de toekomst. Zo prijs ik mij gelukkig dat ik vroeger niet vermoedde dat ik later last zou krijgen van slapeloosheid. Dat het tellen van de schaapjes geen handig en vertederend trucje was van volwassenen om van je gezeur af te zijn, maar een bittere ervaring waar ze zelf regelmatig mee te maken hadden. Dus nu tel ik regelmatig schaapjes, wandel door het nachtelijke huis terwijl ik lauwwarme melk of muntthee drink, lees staande in dit of dat boek, ga weer liggen, pak het nachtkastboek en lees mezelf in slaap – met excuses aan de meestal bijzonder kundige schrijver – of praat wat met de kat, die dat maar niks vindt, vermoed ik, eten is een beter idee. Soms probeer ik te schrijven, wat onverstandig is, omdat je hersens nu juist rust moeten krijgen, maar soms helpt het toch, om iets van je af te schrijven. Op een zachte nacht, na ruim duizend schaapjes, wilde dit eerste gedicht in het Afrikaans eruit (de eerste regel is een intertekst van ‘winter is nie die beste tyd om te skryf nie’ van Marlise Joubert):
nag is die beste tyd om te skryf
gedagtes vra na stiltes
slegs die sagte gebrom van skryfmasjiene
kan ek verdra
of die beweging van jou slaap
wat ek nie kan hoor nie
maar iewers in die huis kan voel
die kombers beweeg die lug
en die lug beweeg die gedagte
en die gedagte blaas die pomp van die woordorrel
Maar een andere, minder zachte nacht had onlangs zwaardere middelen nodig:
Vannacht vraten de muizenissen
en hielden me wakker
met hun rondzingend zeuren
van ongerief en wereldleed
Uit bed gestapt, lang uit het raam
gestaard. Ik had geluk, er was
ruimte voor de sterren en de
nacht was van het diepere zwart
van vroeger dat me altijd beangstigde
terwijl het me nu geruststelde:
alles gaat voorbij. Ik zag het oude licht
en dacht aan de neutrino’s die nu
door mij heen schoten, aan de straling
die ik niet voelde of zag
ik dacht aan de dodelijke schoonheid
van de gasnevels, aan de zwarte gaten
van absolute vergetelheid;
aan de raadsels van wat
daarachter is, of niet is, voorbij de grenzen
van het heelal. Ik dacht aan het verste object
ooit waargenomen, 13 miljard lichtjaren
van ons vandaan, en in het licht van het nagloeien
van de grote knal groeide in mij een
helende lichtheid die ik was vergeten
de lichtheid van het jonge heelal
Ik heb deze, inderdaad romantische en niet postmoderne, gedichten van mijn hand – van mijn hoofd zou een betere uitdrukking zijn – hier opgenomen, omdat ik niet lui wil lijken en altijd maar weer met gedichten van anderen op de proppen wil komen. Maar ik begon hier natuurlijk over omdat Billy Collins ook aan slapeloosheid lijdt en daar op zijn gebruikelijke geestige manier de volgende gedichten over schreef. Ik weet niet hoe het een ander vergaat bij het lezen, maar ik heb voortdurend de neiging om sommige bijzonder geslaagde regels of welgekozen beeldspraak hardop te herhalen – een gewoonte waar mijn levensgezellin zelfs na 40 jaar nog niet echt aan kan wennen – , instemmend knikkend. Ik zet er ook wel een streepjes bij en af en toe schrijf ik ze voorin, met de bladzij erbij, om ze te kunnen vinden bij geschikte gelegenheden, wat vrijwel nooit gebeurt. (Het was dan ook weer geen geringe vreugde om te lezen dat Kees van Kooten precies datzelfde doet, zoals hij zegt: uit opdringerige geestdrift.) Nou ja, lees maar, het is allemaal weer een leerzaam en vermakelijk woordfeest, speciaal voor u genoteerd door een dier in pyjama.
Nachtbrief aan de lezer
Ik sta op uit het verwarde bed en ga naar buiten,
een vogel die zijn nest verlaat
een slak die vakantie neemt van zijn huis,
maar alleen om op het gazon te staan,
een doodgewone slapeloze
te midden van het groeistelsel van tuin en bossen.
Als ik jonger was, had ik misschien gedacht
aan iets dat ik op een feest had gehoord,
aan een bijzondere auto,
de drukte van zaterdagnacht,
maar nu ben ik alleen maar klaarwakker,
een dier in een pyjama,
dat alleen de klamheid van de nacht voelt
en het briesje dat de toppen van de bomen beroert.
De hond volgde me naar buiten
en staat een stukje voor me,
haar neus omhoog alsof ze
de hoge witte bloemen opsnuift,
vannacht zichtbaar in de verduisterde tuin,
en er is iets dat ik je wilde vertellen,
iets over het warme oranje licht
in de ramen van het huis,
maar nu vraag ik me af of je wel luistert
en waarom ik de moeite doe om je dingen te vertellen
die toch niets uitmaken,
asspikkels, schilfertjes ijs.
Maar dit is alles wat ik wil doen –
je vertellen dat boven, in de bossen,
een paar nachtvogels riepen.
Dat het gras koud en nat was aan mijn blote voeten
en dat op een bepaald ogenblik de maan,
ogend als de top van Shakespeare’s
onverwacht verscheen, en
een vliedende wolkenband verlichtte.
Na alle schapen in de wereld geteld te hebben
som ik de wildebeesten, slakken,
kamelen, leeuweriken, etc. op,
gevolgd door alle dierentuinen en aquaria,
Bij het eerste licht beland ik
in een nachtmerrie over verdrinken in de Zondvloed,
ik schreeuw over het wassende water
naar de verstrooide Noach als zijn verbazingwekkende
ark langs zeilt en al snel kleiner begint te worden.
De enige boot op aarde, een silhouet aan de horizon,
zal weldra verdwijnen.
Stijgend en dalend op de wiegende golven
concentreer ik me op het giraffenpaar,
hun halzen uitgestrekt boven het dak,
om te voorkomen dat mijn leven aan me voorbijflitst.
Nadat alle dieren uit het oog zijn verdwenen
drijf ik voort op mijn rug, de ogen gesloten.
Ik verbeeld me hoe alle vissen van de schepping
over een schutting springen in een weide van water,
de ene kleurrijke soort na de andere.
Nu ben ik nieuwsgierig hoe dat bij anderen is. Ik kan er niets tegen doen, maar het lukt me bijna nooit om deze gedichten voor te lezen, zonder dat mijn keel dichtknijpt aan het slot. Collins doet dat met mij. Hij kan mijn emoties besturen zoals een groot musicus dat kan. Hij kan er voor zorgen dat ik in lachen uitbarst, of dat ik een brok in mijn keel krijg ( bij de vergelijking van de opkomende maan met het voorhoofd van Shakespeare beide.) Als ik het gedicht ken – en dat is bij deze gedichten na de vertaalworsteling in hoge mate het geval – wordt het niet minder. Dan kan het zijn dat ik al eerder niet verder kom, zonder even adem te halen en de ontroering de baas te worden. Of ben ik een sentimentele oude man aan het worden?
Tags: Chris Coolsma, Insomnia, Slapeloosheid
Posted in Wisselkaarten | Comments Off on Chris Coolsma. Early in the morning and I ain’t nothing but the blues.
Op 30 september 1966, drie weken na mijn twintigste verjaardag, liep ik opgewonden ‘mijn’ boekwinkel aan de Scheldestraat in Amsterdam binnen. Zulke winkels bestaan bijna niet meer. Ze zijn opgegaan in ketens en verkopen bijna alleen goedlopende boeken waar weinig risico aan kleeft. In die tijd kon je er tussen de hoge rekken vol onbekende boeken doorscharrelen, wegdromend in een nieuwe wereld, op zoek naar nieuwe ontdekkingen. Een groot deel van mijn studietoelage werd er omgezet in de Anton Wachterromans, de eerste vertalingen van ‘Op zoek naar de verloren tijd’, dikke romans van Dostojevski en Tolstoj, bundels van Lucebert, Vroman en Verhagen, en een keur aan pas verschenen romans van Wolkers, Campert, Reve, Hermans en Mulisch. De boekverkoper was zelf verwoed lezer en had wel schik in dat studentje, duidelijk een groentje maar goed voor zijn omzet.
In mijn vergeelde exemplaar van ‘Bericht aan de rattenkoning’ staat dan ook ‘30/9/66′ onder mijn nog maar pas ontworpen handtekening, stijfjes en leesbaar. De boekverkoper had mij verteld dat er een boek van Mulisch aan stond te komen. Het zou gaan over de oproer van dat jaar in Amsterdam. Hij wist de titel nog niet, maar ik bestelde het, voor het eerst gebrand op een boek dat nog naar drukinkt zou ruiken. Ik wilde lezen wat ik had meegemaakt en waarvan ik de draagwijdte in de verste verte niet kon overzien.
Op 14 juni 1966 was ik ‘s morgens voor een schriftelijk tentamen Statistiek in een grote kale zaal boven de brandweerkazerne aan de Prinsengracht. Het was onrustig. Ergens halverwege het tentamen rukten brandweerwagens uit. Eenmaal buiten na het tentamen was er nog niet veel bijzonders te zien. Ik fietste langs de Nieuwezijds Voorburgwal naar het Spui op weg naar de broodjeszaak in de Langebrugsteeg, mijn weg naar de wetenschap (als ik nu door die steeg wandel, loopt het water me weer in de mond bij de herinnering aan de broodjes halfom, osseworst, pekelvlees en lever die daar werden klaargemaakt door een grofgebouwde man in witte jas met een altijd scheefstaand hoofd, die je met één priemend oog aan placht te kijken terwijl hij je in de maling nam in onvervalst Amsterdams. Even verderop wil ik een krantje kopen, maar de boekwinkel is verdwenen.)
Dit is wat over die dag in ‘Bericht aan de rattenkoning’ staat: ‘De volgende dag werd ik pas laat in de morgen wakker. Het was het soort stralend warme zomerdag, waarop ook Palingoproer, Aardappeloproer en Werklozenoproer waren uitgebroken; het was ook het soort weer van 10 mei 1940 (het begin van de Duitse inval in Nederland, CC). Benieuwd ging ik de stad in, maar er scheen niets aan de hand te zijn. Het was druk, lunchtijd, en alle terrassen zaten vol medewerkers en medewerksters, die in hemdsmouwen en met opgetrokken rokken in de zon hingen. Naar men zegt is ook de Franse revolutie onopgemerkt voorbijgegaan aan andere buurten dan de Bastille. Tegelijk met de politie arriveerde ik op de Nieuwe Zijds Voorburgwal. Wat een onvergetelijk aanblik! De Bastille was het gebouw van De Telegraaf en de zon scheen op een fantastische, stinkende ravage, waar duizenden mensen naar stonden te kijken. Omgegooide, brandende bestelwagens, het gebouw zelf met ingegooide ruiten, gebarrikadeerd, de stalen rolluiken van de drukkerij verbogen en ontwricht. De brandweer stond smeulende stapels kranten te blussen.’ In die menigte liep ik ook rond en ik herinner me zelfs dit beeld: ‘op een stoeprand zat een man van middelbare leeftijd zich alleen nog maar slap te lachen’.
Ik moet Mulisch daar dus gezien hebben, maar in een menigte kan je elkaar mislopen op een afstand van een meter. Ik kende zijn gezicht van de omslagfoto’s van zijn boeken. Zoals vaker was het mijn negen jaar oudere broer die me had laten kennismaken met de schrijver. ‘Het stenen bruidsbed’ was een grote schok voor me geweest, alleen al vanwege het omslag: een foto van het volledig in puin gegooide Dresden, onder een zwaar beschadigd beeld van een Engel. Het boek gaf me voor het eerst een besef van de volle gruwelijkheid en chaos van de oorlog waar ik een kind van was. Het was ook de eerste keer dat ik minder in zwartwittinten over die oorlog ging denken. De bombardementen verloren met dat boek voor het eerst hun schijn van gerechtigheid. Daarna las ik ‘Voer voor psychologen’, dat ook al grote indruk maakte, doordat ik voor het eerst na ging denken over het verhaal van mijn eigen leven. Van dat boek onthield ik ook: ‘schrijven is stratenmaken: op je knieën liggen en achteruit kruipen’ .
Het sprak vanzelf dat ik het verslag van de gebeurtenissen in Amsterdam wilde lezen. Voor het eerst voelde ik me betrokken bij de politieke ontwikkelingen. Engagement, aangewakkerd door jonge mensen die in de voorhoede stonden. Zo stond ik dus op 30 september al vroeg in de boekwinkel. Er lag een stapel boeken in bruin pakpapier op de grond. De winkelier had net het touw doorgesneden. Ik kreeg het eerste exemplaar, dat ik die dag nog heb uitgelezen, na met een plechtig gevoel de datum te hebben toegevoegd aan de copyrightgegevens. Copyright 1966 Harry Mulisch Amsterdam. ‘Aankoop 30.9.66 Chris Coolsma. A’dam.’ ‘s Avonds op de sociëteit voerden we voor het eerst felle discussie over de gebeurtenissen in de stad. Een wat oudere student politicologie dacht dat er revolutie kon uitbreken. De relletjes, die tot dan toe een speels karakter hadden gehad, waren omgeslagen in een steeds grimmiger veldslag. Er waren ruiten ingegooid en brandjes gesticht. De politie, in de ogen van de jeugd tot dan toe een sullig stel oude mannen in slonzige uniformen, was overgegaan op een vorm van geweld die alleen maar woede losmaakte. Sommigen vonden het gezag veel te slap, anderen vonden het gezag losgeslagen. De studenten, in de ogen van de politie tot dan toe een sullig stel oudachtige jongens in slonzige pakken, waren veranderd in revolutieprekende oproerkraaiers. Dat het maar om een kleine groep studenten ging, leek de dienders te ontgaan. Dat het vaak vooral spel was, begreep het zenuwachtige gezag (door Mulisch als ‘regentendom’ aangeduid) niet. Mensen die naar adem snakken moet je niet de strot dichtknijpen.
Twee weken na de Telegraafrellen merkten we dat er iets voorgoed veranderd was. Mijn studentenvereniging hield elk jaar een grachtenloop, een estafettewedstrijd tussen eerstejaars en het sociëteitsbestuur. Daartoe werden door ons alle kruisingen van de Leidsgracht met dwarsstraten afgezet, zodat we onbelemmerd door het verkeer onze rituele hardloopwedstrijd konden houden. Maar dit jaar verschenen er, al tijdens de feestelijkheden bij de sociëteit, politieagenten op de bruggen. Er werd met geweld gedreigd als we de grachtenloop zouden houden. Het regentendom en de Hermandad, de kip, de smeris probeerde de revolutie de kop in te drukken, maar voorlopig werd het tegendeel bereikt: mijn generatie wilde vrijheid en verandering. Ook dat beschrijft Mulisch in Bericht aan de rattenkoning. Al ging de revolutie in Nederland niet door. Mulisch had het al gezien: in Nederland eindigt de opstand uiteindelijk altijd in de slappe lach. Laten we hopen dat hij voorgoed gelijk zal krijgen.
Tags: Chris Coolsma, Harry Mulisch
Posted in Wisselkaarten | Comments Off on Chris Coolsma. Amsterdam 1966.