[V]ry- is, as bundeltitel, een van die sogenaamd peritekstuele tekens wat verskaf word om toegang vir die leser tot hierdie bundel te bemiddel. ’n Ander is die feit dat die gedigte eintlik titelloos is (die begindeel of die geheel van die aanvangsreël dien telkens as gedigtitel). Voorts dat die bundel (luidens die PDF-weergawe wat ek onder oë gehad het) nie ’n inhoudsopgawe bevat nie, maar dat die verse daarin in drie genommerde afdelings gegroepeer is.
Breedweg gestel, staan dood, vergetelheid en verydeling voorop in die tweede groepering – die eintlik onafwendbare vordering “in die rigting van so min as moontlik”, na “rigting weg”, soos dit in die gedig op bladsy 45 lui. ’n Toespeling op Jan F.E. Celliers se bekende “Dis al” in die gedig direk daarop versterk ’n interpretasie soos hierdie.
Die tematiese indeling is egter geensins waterdig nie, en deurlopende motiewe dra by om die eenheid van die driedeling te beklemtoon. Want die bundeltitelwoord vry- sinjaleer, met sy afkappingsteken, dadelik voorwaardelikheid, onvoldongenheid. Dit is kennelik ’n woorddeel wat eers “voltooi” word in verband of in samehang met iets anders. Dis sowel ’n teken van oorgang as van beletseling – soos ’n horison.
In die gedigte word “vry-” ’n hele aantal kere, waar dit aan versreëleindes geplaas is, gevolg deur die woorddeel “staat” aan die begin van die volgende reël – beide in sterk beklemtoningsposisies dus. So word eerstens ’n heenwysing gemaak na die Vrystaatse ruimte waarbinne die gedigte meestal geplaas is (byvoorbeeld Bloemfontein, waar Gibson woon en werk, maar ook sy landelike grootword wêreld wat deur die vermelde herinnerings opgeroep word). In bepaalde gedigte word dié gewestelike heenwysings eksplisiet gemaak.
“Horison”, tesame met woorde soos “end” en “einde”, is ’n goeie handvol kere of meer in die bundel raak te lees. ’n Mens sou kon redeneer dat die afkappingsteken (of dan – teengesteld in funksie – koppelteken), soos ’n soort horison funksioneer – ómdat dit op die grens (of “kaplyn” – dié woord duik ook in die bundel op) tussen die hier en die anderkant funksioneer. By uitbreiding gaan dit ook oor die moeilike houdbaarheid van onderskeidinge tussen die waarneembare / beleefbare / begrypbare / beheerbare en die onwaarneembare / onbeleefbare / onbegrypbare / onbeheerbare.
Die twee openingsgedigte is sleutelgedigte in hierdie verband. Hulle vertoon enkele ooreenkomste, maar ook belangrike verskille wat die bewoording betref. Die eerste, wat soos ’n (ongetitelde) motto- of voorspel-gedig deur wit bladsye voorafgegaan en gevolg word sodat dit alleenstaande is, en wat talle belangrike bundelmotiewe bevat, staan in die geheel deurgehaal afgedruk – as ’t ware deur ’n horison uitgevee. Dit lýk of dit ’n meer tradisionele digvorm aanneem. Ook deur dié soort verskuns word dus by implikasie ’n streep getrek.
Dan volg die openingsgedig van die vermelde eerste (ongetitelde) bundelafdeling. Dié keer is daar wel ’n gedigtitel: ’n herhaling van die openingsreël van die gedig. Maar die versbou is opmerklik vryer as die teenhanger wat dit voorafgaan.
Wat ’n beskrywing van ’n liefdestoneel sou kon wees, word byvoorbeeld in die slotgedig van die bundel as ’n geweldgeteisterde, byna voëlvrye toestand uitgebeeld.
Onderskeidinge, grense en betekenisse bly moeilik te trek. ’n Bestreping, of “horisonskepping”, wat op ’n ander wyse (verstegnies) die spanning tussen vastigheid of gevormdheid en die relativering daarvan aktiveer, is die benutting van die enkele of dubbele vorentoe-skuinstreep soos dit in die deurhaalde bundelopeningsgedig en ’n hele aantal ander gedigte in vry- voorkom. Konvensioneel word sodanige gebruik van die skuinsstreep benut om, wanneer gediggedeeltes in ’n prosaparagraaf aangehaal word, versreël- en strofesnitte aan te dui. Hier word dit egter ín ’n digteks aangewend. ’n Effek van onsekerheid oor, of van die onvastheid van versreël- en strofeverdelings in die betrokke gedigte word sodoende in die hand gewerk.
Trouens, die verskunstradisie self word met agterdog bejeën – soos ook die taal as betekenisskeppende of –draende medium. Iewers in ’n gedig word, op sprekende wyse, gepraat van “’n sonnet met sinkende reputasie / twyfelagtige notas woordspelings wat min verduidelik” en wat die spreker op die “laaibak” van sy “bakkie” karwei. En luidens die gedig op bladsy 79: “die lig is nie ’n funksie van sintaksis nie / lewe is onduidelik”.
Dikwels maak die gedigte ’n indruk dat hulle weergawes van (assosiatiewe) gedagtespraak kan wees, sy dit uit die mond van ’n ín-kennige (na binne toe), ingehoue spreker wat meermale eerder minimaal of deels verswygend kommunikeer. Hiervan is die versweë of slegs deur middel van voorlettergebruik aangeduide skrywersbronne van interteks-eggo’s (byvoorbeeld “PB” of “vWL”) al ’n teken. Die leser moet meermaal eers uit die intertekste wat in so ’n gedig weerklink, aflei dat, byvoorbeeld, Peter Blum of N.P. Van Wyk Louw bedoel word.
Gibson beoefen ’n digkunssoort wat eers intense intellektuele betrokkenheid van die leser verg, voordat die emosionele betekenislading in die leeshandeling oordraagbaar word. Dié digterlike werkswyse word tot taamlike uiterstes gevoer in gedigte met punktuasie wat soos selfstandig betekenende elemente (soos “woorde”) ingespan word – ’n skryfstyl wat herinner aan tekengebruik in die digitale omgewing, en wat sowel aaneenskakeling as (onder-)skeiding sinjaleer. Die gedig op bladsy 40 is ’n sprekende voorbeeld:
Geslote of ontglippend is ál die gedigte in die bundel egter nié. Veral in die slotafdeling is verse te vind wat onmiddellik tref op emosionele vlak. ’n Gedig soos die volgende is selfs “mooi”, sodat dit kers vashou by die soort liefdespoësie wat ’n mens geleer het om uit die pen van ’n Breyten Breytenbach te verwag (en aan wie erkenning gegee word in die subtitel van die gedig).