Mi ri swi lo yini ka n'wantsweku Kunene Ntshilani wa Magoza, wa Gija, a nga ha ri kona Loko swi ri tano, misava na yona yi dya vanhu. Ku fa vanhu ku sala swikangalafula. Ntshilani a a ri wanuna hakunene. Ku ni vasati va ntlhanu lava namuntlha a va siyeke, hinkwavo a va ba mombo wa yena, kasi milomu leyi a yi boxeke yona, yi hlayile swinene. Hikokwaloho, a a ri wanuna hakunene. Hi ri khumentlhanu wa tinhloko khoma kwala, laha ku nga ni vaswirhundzu va kaye na vamatlhari va tsevu. Ntshilani wa vanhu u tirhile hakunene. Hi ri u ri akile rixaka. Xivongo xa ka Hlungwani, wo hlungwa vukosi hi vundzeni, xi ta ya mahlweni hambiloko Ntshilani a fambile. Ku nga ri va-Hlengani wa Magoza, makwavo wa yena, lavo chava ku veleka. Kumbe Jowu Xirimani u vula vona loko a qambha risimu a ku: 'Va navela lavo chava ku veleka'. Phela wo va na n'wana un'we ntsena wa nhwanyana, yena Masingita. A hi ta vulavula Singi xi ri n'wana wa tuva loko a a nga lo pfuniwa hi leswi a nga koka rhanga ni n'wana wa rona, hikuva Mbhazima mativula ya nsati wa yena N'wa-Baji, a hi n'wana wa yena wa ngati. Hambiswiritano, swi vula leswaku va ka Sono va to dyeriwa hi timpfuvu va nga rimangi ehlalukweni; mudyandzhaka wa xita-xi-famba Loko ngi mukhalabye Magoza Hlungwani a a ha hanya, a a ta tiba xifuva hi mintirho ya Ntshilani. Loko swi ta eka Hlengani kona, a ndzi kananani leswaku mukhalabye loyi a a ta sola, nhla' Mbhazima wa manana, I N'wa-Mukhomazi yoloye a rungulelaka munghana wa yena N'wa-Makhosini?
N'wina maseve ma ha ba hi xikhale. Mi fanele ku famba ni ximanjhemanjhe. Vavanuna va masiku lawa va swi tiva leswaku vutihlamuleri swi vula yini. N'wana wa karhata maseve. U lava ku dya, ku ambala, ku nghenisiwa xikolo na ku kurisiwa hi mfanelo. Phela va ni timfanelo ku sukela siku va fikaka ha rona laha misaveni. Leswa va-Ntshilani a swi ri swa tolo, hikuva a va teka tshengwe na ku veleka swi nga heli, va nga ri na mhaka na ku tiva leswaku vana volavo va dya yini, va ambala yini, loko ku ri xikolo xona a ha ha vuli, loko jaha ro kota ku ya exikolweni xa le ntshaveni, a a ri hetile. Nhwana yena a swi enerile ku va a thwasa vukhomba. A wu to kuma swifanyetana swi tshama swi bohile tinjhovo ku sukela loko ri ku mpfhaa, ku fikela loko ri ku tlomu, etintshaveni! Xinhwanyetana xona loko xo hiza duku a xi hetile. Masiku lawa ta vuya swinene. Hi yona mhaka leyi vanhu vo tala se va kunguhataka emindyangwini, ku hlamula N'wa-Makhosini.
N'wa-Mukhomazi a nga yimelangi ku twa tin'wana, hiloko a kavanyeta N'wa-Makhosini a ku: Mi nga vuli sweswo maseve. N'wina loko vatswari va n'wina a va lo kunguhata, ingi mi ri kwihi namuntlha Phela hambiloko ku nghenile ximanjhemanjhe, a xi fanelangi ku hi tekela ndhavuko wa hina. Ku ya hi ndhavuko, wanuna i ku tswala swihlangi. A hi vuli ku nyika ntsena vasati va yena va tihomu swihlangi, vavasati va tele hala handle, laha ku nga te swivuya, tinoni ni lava nga kalangiki va byi nuha na switsanana. Na vona va lava ku hlayisiwa le handle. Wanuna u fanele ku nava bya n'hwembe. Leswi swa va-Hlengani swa ku tshama va khomile vasati hi swikete va tshika ku famba va beriwa hi moya se swo hundzeletiwa. Futhi onge va lo jikisiwa hi xitshukana. Vavanuna vo tano a va pfumeleriwi ku pfula nomu le hubyeni loko ku tengiwa timhaka. A va tivi vutomi, kutani va ta ahlurisa ku yini timhaka ta vanhu?
Hinkwaswo swoleswo ndza swi twa maseve, kambe ndza ha yima hi lero sungula. Tolo a nga ha vuyi. Namuntlha swi nge endleki a hundzuka tolo. Loko wanuna o nava masiku lawa, rifu ri ahlamisile nomu, kutani ri ta n'wi mita hi ku copeta ka tihlo. Xikanyana lexi va nge i HIV/AIDS a xi huhi, ku gimeta N'wa-Makhosini.
Xana kokwa wa Ntshilani a a ri mani?
Mutsari u vula yini loko a ku Ku fa vanhu ku sala swikangalafula?
Mutsari u ri: "Xivongo xa ka Hlungwani, wo hlungwa vukosi hi vundzeni, xi ta ya mahlweni hambiloko Ntshilani a fambile." Xana Ntshilani a a lo ya kwihi?
Xana n'wana wa tuva hi lowa njhani?
Hlamusela leswi N'wa-Makhosini a vulaka swona loko a ku: "Masiku lawa ta vuya swinene."
Xana wena u yima na wona marito ya N'wa-Makhosini lama ma nge: "Vavanuna va masiku lawa va swi tiva leswaku vutihlamuleri swi vula yini" Seketela nhlamulo ya wena?
A va ba mombo wa yena.
Ku koka rhanga ni n'wana wa rona.
Ku teka tshengwe.
Tshaha xivulwa laha ka xitshuriwa lexi, lexi xi hi kombisaka leswaku hi nawu, Mbhazima a a nga fanelangi ku va mudyandzhaka wa ka Hlungwani.
Tsala 'Hi swona' kumbe 'A hi swona', kutani u seketela nhlamulo ya wena.
Ntshilani a a ri ni vana va xinuna va tsevu.
Xana exikarhi ka vonelo ra N'wa-Mukhomazi na ra N'wa-Makhosini mayelana na swihlawulekisi swa wanuna, wena u yima ni vonelo ra mani Seketela nhlamulo ya wena?
Xana u twisisa yini hi ntila lowu landzelaka Leswi swa va-Hlengani swa ku tshama va khomile vasati hi swikete va tshika ku famba va beriwa hi moya se swo hundzeletiwa?
Xana eka xitshuriwa lexi, hi swi tivisa kuHlungwani xa ha ri xa ka Sono?
Kuma rito rin'we eka xitshuriwa lexi, leri ri vulaka n'wana wo sungula ku tswariwa emutini.
Laha hansi ku na makanelwa lama nga ni marito ya 336, ya komiti ya xipano xa bolo ya milenge xa "Hitekani", leyi ngi yi khomiwile hi Mugqivela wa siku ra 31 Khotavuxika 2007 erivaleni ra mintlangu ra xipano lexi, hi nkarhi wa nhungu nimixo. U nga onhi mongo wa makanelwa lawa.
Tatana Tiva va pfurile ntirho hi xikhongelo, va kombela Xikwembu ku va na hina eka nhlengeletano. Tatana Valoyi, mutshami wa xitulu, va vuye va amukela swirho hinkwaswo swa komiti. Va tlhele va hi khensa hinkwerhu ku va hi swi kotile ku nghenela nhlengeletano, handle ka Tatana Mhangwana, lava tsaleke papila va vula leswaku va ta va va yile enkosini eJoni. Endzhaku ka sweswo mina matsalani, ndzi nga Tatana Mnisi, ndzi hlayile ajenda, kutani ndzi tlakusa leswaku yi amukeriwa hi swirho swa komiti. Tatana Khosa va ndzi seketerile kutani ajenda yi amukeriwa, hambileswi swirho swinharhu a swi nga yimisangi mavoko. Endzhaku ka sweswo, ndzi hlayile makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza, kutani swirho hinkwaswo swi ya pasisa, swi vula leswaku ya amukeleka. Ku suka kwalaho hi vulavurile hi timhaka leti humaka eka makanelwa, laha ku nga langutiwa mhaka yin'we ntsena ya leswaku Robert 'Botsotso' Nkuna loyi a ha ku joyinaka xipano tanihi mutlangi, hi kona a nga ta kuma papila ro n'wi tshunxa eka xipano xa yena xa khale vhiki leri taka. Tatana Khosa va nyikile xiviko xa timali xa n'hweti hinkwayo, va vula leswaku ku na R10 000, leyi ngheneke, kasi eka yona R5000, 00 i mali leyi humesiweke hi vaseketeri lava va ha ku joyinaka xipano. Ku tirhile ntsena R3000, 00. Xiviko xi amukeriwile, hambileswi Tatana Mnisi a va vilela. Eka siku leri, a ko va ni mhaka yin'we ntsena leyintshwa, ku nga ku lulamisela nhlengeletano ya ku hela ka n'hweti ya Hukuri 2007, laha ku nga ta hlanganiwa ni vaseketeri. Ku twananiwile leswaku ku ya kandziyisiwa tifomo tin'wana. Ku tlhele ku twananiwa leswaku mali yo joyina yi tlakusiwa ku suka eka R10, 00 hi munhu, yi ya eka R20, 00 hi munhu, kambe van'wana a va nga swi tsakeli hikuva 100 wa tiphesente ti tele ngopfu. Mhaka yo hetelela ku vile ku tsala ajenda leyi nga ta tirhisiwa hi siku ra nhlengeletano leyi ya Hukuri. Tatana Malatji va pfarile ntirho hi xikhongelo hi ririmi ra Xipedi leswaku swirho swi ta titoloveta ku ri twisisa.
Hi Mugqivela wa vhiki leri nga hundza va ka Nkuna va sukile eBushbuckridge, emugangeni wa Acornhoek hi nkarhi wa mahlambandlopfu, va kongoma ePetanenge le ndhawini ya ka Majomela, ndhuna ya hosi Muhlava II. Loko va fika ePetanenge emutini wa ka Maluleke nimixo, hiloko ku ba awara ya nkombo ehenhla ka nhloko, kasi a va tivisile leswaku va nga ha tala ku fika hi kwalomu ka awara ya nhungu nimixo. Xikongomelo a ku ri ku ta ta hetisa timfanelo ta vona. Ku fika ka vona va rhurheriwile enhangeni ya laha kaya, ivi va vhela va nghena emhakeni. Va rhumerile mazinyongwa ku hlamusela leswaku va tile ku ta titivisa na ku tisa xikhensanandzu, tanihilaha va tshembiseke hakona siku va tiseriweke nandzu kwale Mhala.
Leswi se jaha ra vona ra ha ku sungulaka ntirho wa vuthicara le Moses Mnisi, ri ta hlengeleta mali ya ku lovola. Ri ta humesa xuma hinkwaxo lexi va ka Nkuna va nga ta xi koxa, hambileswi va nge lovola n'wananga a nga heli. Va ka Maluleke va lavile ku tiva leswaku exikarhi ka majaha manharhu ya Mavis na Samson, mukon'wana wa vona hi wihi Nhlamulo ku vile leswaku ku fanele ku vitaniwa Jamela a ta tihlamulela hi byakwe. Jamela u ve a vitaniwa. Hiloko a vula vito ra Nsovo, lowa xikumandzeni xa N'wa-Jimu. U vurile na leswaku u hlanganile na jaha leri loko va endla tidyondzo ta vuthicara ekholichini ya vuthicara ya Hoxani, kutani havambirhi va tiyimiserile ku simeka ximutana xa vona. Ku sukela loko Jamela a vurile vito ra Nsovo, tata wa yena a a lo korhamisa nhloko, hinkwaswo leswi Jamela a swi vula a swo haha ni moya eka yena?
Loko Jamela a heta, hiloko Robert a yima a gemba nenge ehansi a ri karhi a angula eka mhaka leyi: "Swi nge koteki leswaku u tekiwa hi Nsovo, hambi ko ba lexi dumaka". Loko Van'wanati na va ka Mavutana va lava ku tiva xivangelo xa mhaka leyi, Robert u lo tilumaluma. Ku sindzisa ka tintsumi ni mukhosi wa ntombi ya yena Jamela ya ku siveriwa ku tekana na xirhandzwa xa yena, swi susumetile Robert ku xinyata a phofula xihundla lexi a a tshame na xona malembe ya makumembirhintlhanu hinkwawo. Mhaka ya kona yi humelerile nkarhi lowu a ha tirha exibedhlele xa Tintswalo kwale Acornhoek. Xiheyi, ximanga wu humile esakeni. Hiloko Robert a tivisa tintsumi na va ka Maluleke leswaku yena u ke a endla nandzu wa ku rhandzana na Mavis loyi ngi a ri nese kwale xibedhlele loko na yena a ha tirha kwale tanihi mabalana, ivi a n'wi nyika khwiri. Loko a vona xiyimo xi bihile, hiloko a kombela papila ro rhurhela exibedhlele xa Letaba a ta tirhela kona. U ve a twa hi mahungundlela leswaku Mavis u tintshunxile na leswaku xihlangi xa kona ko va Robert a helerile. Kunene a yi lo tiveleka njhinga ya Van'wanati, pho yi nga mpohlo, va ka Nkuna a va vuyeriwile. Robert u ve a kombisa leswaku hikwalaho ka leswi, a nge pfumeli leswaku vana va munhu va tekana. Va ka Maluleke na va ka Nkuna va lo na twa mhaka leyi, tindleve to sala ti hundza nhloko.
Loko Robert a heta ku rungula xitori lexi, hinkwavo lava a va ri nhangeni va lo miyela va ku ntse e, milomu ya vona yi lo gabaa! Endzhaku hiloko mukhegula, kokwa wa Jamela wo tswala mana wa yena a ku: "A hi va tshikeni va tekana, hikuva mati loko ma halakile ma halakile, ka ha ri hava xo xi endla. Vana lava va to dya xivindzi ku dlaya xiyila lexi." Va ka Nkuna a va ha angulangi nchumu eka mhaka leyi, va lo vhela va ku kakatsuku, va tlhelela eka rikwavo na saka ra vona ra tingana. Ku nyumisa ka swona! A hi tivi loko va ta va na xivindzi xa ku rungula mangava lama kwale ka rikwavo.
Siva xivulwa xin'wana ni xin'wana xa leswi landzelaka hi rito rin'we leri humaka eka xitshuriwa lexi. Tsala nomboro ya xivutiso ni rito ra kona ntsena.
N'wana wo hetelela ku tswariwa emutini.
Wanuna wo saseka ngopfu.
Siva rito rin'wana ni rin'wana leri tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka hi ritofularha ra rona.
Ku fika ka vona va rhurheriwile enhangeni ya laha kaya.
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka laha hansi, kambe u sungula hi rito leri nga endzeni ka swiangi: "Hiloko a vula vito ra Nsovo." (Vito ra Nsovo).
Siva rito rin'wana ni rin'wana leri tikisiweke eka swivulwa leswi landzelaka hi mavizweni wa rona.
U ke a endla nandzu wa ku rhandzana na Mavis loyi ngi a ri nese kwale xibedhlele.
Loko na yena a ha tirha kwale tanihi mabalana.
Rito 'hosi' eka xivulwa lexi: "Majomela, ndhuna ya Hosi Muhlava II," ri vula murhangeri wa tiko kumbe wa miganga yo hlayanyana. Xana eka xivulwa lexi landzelaka rito 'hosi' ri vula yini Tatana Majomela hi yena hosi ya Risenga, hikuva u mamile a n'wi siyela vele ra mana wa vona?
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe xi va eka tlhelo ra nandzulo eka nkarhi lowu taka: Jamela u ve a vitaniwa.
Nyika nhlamuselo ya xivuriso lexi nge: 'Lovola n'wananga a nga heli.'
Tsala xivulwa lexi landzelaka, kutani u yisa marito lama tikisiweke eka ntsongahato. Nkhwatihata marito lama u ma yiseke eka ntsongahato: Va ka Maluleke na va ka Nkuna va lo na twa mhaka leyi, tindleve to sala ti hundza nhloko.
Nyika rito rin'wana leri nga tirhaka ematshan'weni ya rito 'susumetile' eka swivulwa leswi landzelaka ku kombisa leswaku u twisisa ku hambana ka tinhlamuselo ta swona.
a Ku sindzisa ka tintsumi ni mukhosi wa ntombi ya yena Jamela ya ku siveriwa ku tekana na xirhwandzwa xa yena, swi susumetile Robert ku xinyata a phofula xihundla.
b Movha wu vuye wu famba endzhaku ka loko va wu susumetile.
Riencisi leri tikisiweke eka xivulwa nhlamuselo yihi eka xivulwa hinkwaxo Milomu ya vona yi lo gabaa?
Tlhela u tsala xivulwa lexi landzelaka, kambe u sungula hi marito lama nga endzeni ka swiangi: "Tshikani vana lava va tekana, hikuva mati loko ma halakile ma halakile," i mukhegula a kombelaka vakon'wana va yena. (Mukhegula u komberile).
Hi khampani ya mabazi ya ndhuma swinene eAfrika-Dzonga hinkwayo. Ku hava ndhawu na yin'we laha tikweni laha va nga hi tiviki. Futhi se hi tlulerile ni le ka matiko lama rhendzeleke tiko ra hina.
A hi hina vo tibela ngoma hi hexe. Vanhu lava hi va tleketlaka hi vona lava hi ndhundhuzelaka. Hinkwavo va vula leswaku mabazi ya hina ya endla leswaku va titlonya loko va khandziyile wona. Va vula na leswaku evuton'wni bya vona hinkwabyo, a va si tshama va vona vachayeri lava nga ni ntirhisano swinene ku fana na va hina. Phela hi thola vachayeri va xinuna ntsena, hikuva hi vona va nga na ntokoto. Vavasati a va tivi nchumu hi ku chayela, va nga hi poyilela khampani.
Ya hina mabazi a hi wona yo kokotela. I ya manyunyu swinene. Switulu swa wona i swo vempfama, ku nga ri leswa marhambu leswi endlaka leswaku munhu a ehleketa kambirhi loko a nga si tshama. Mabazi ya hina a hi wona yo heta n'hweti ya ha heleketa vanhu eriendzweni. Ya hatla ya fikisa vanhu endhawini ya vona, hikuva a ya fambi ya yimayima endleleni tanihileswi ya nga na swihambukelo endzeni. Hi tlhela hi nyika tikhasimende ta hina swo miyeta nyoka ni swo timula minkolo loko bazi ri ri karhi ri famba.
Loko u nga tshembi leswi hi swi vulaka, hi ringete u nghena na hina eriendzweni u ta vona. U nge he pfuki, u naverile ku famba hi bazi rin'wana ni siku ni rin'we! Loko u lava ku tiva swo tala ha hina, tihlanganise na hina hi tiqingho, fekisi kumbe imiyili leyi nga nyikiwa laha henhla, u kombela ku vulavula na Tatana Rhelela Khwatsi, kumbe na wena u nga rhelela khwatsi. U nga ha endzela na hofisi ya hina leyi kumekaka eka nomboro ya 340, eVictoria building, ekusuhi na bangi ya ABSA eTzaneen.
Loko u huma riendzo hi bazi ra hina ku ringana kanharhu eka kotara yin'we, u nga va na nkateko wo tiwinela R10,000 kumbe thikiti ra vanhu vambirhi, ro endzela ndhawu leyi u yi tsakelaka laha Afrika-Dzonga mahala.
Hi sweswo n'wina vakhandziyi! Hikwalaho ka yini mi tlangisa mali ya n'wina hi ri kona Hakela, khandziya, kutani u phyuphya. Hina hi ta ku fikisa eka ndhawu leyi u yaka eka yona hi ku copeta ka tihlo?
Kombisa leswaku loko swi ta eka ku thola vatirhi, khampani leyi yi na mboyamelatlhelorin'we hi ndlela yihi.
Hlamusela nkucetelo lowu mintila minharhu yo sungula eka ndzimana ya vumbirhi ya xinavetiso lexi yi wu endlaka eka vahlayi.
Xana xivulwa lexi nge: "Mabazi ya hina a hi wona yo heta n'hweti ya ha heleketa vanhu eriendzweni" xi ringeta ku hlamusela yini?
Xana hi wihi ntirho wa marito lama nge: Hi sweswo n'wina vakhandziyi. Hikwalaho ka yini mi tlangisa mali ya n'wina hi ri kona?
Hikwalaho ka yini vito ra khampani ri tsariwile hi maletere lamakulu lama tikisiweke na ku va na sayizi leyikulu ya fonto?
Xana mhaka leyi nga eka xinavetiso lexi, leyi nge: "U nge he pfuki u naverile ku famba hi bazi rin'wana na siku na rin'we," wa yi tshemba ke Seketela nhlamulo ya wena?
Nyika nkomiso wa rito leri tikisiweke eka xivulwa lexi landzelaka: "U kombela ku vulavula na Tatata Rhelela."