Die romansier en die verlede: die skrywer se hantering van historiese materiaal in die skep van die historiese roman Die pad na Skuilhoek | LitNet
Hans du Plessis 2011-09-08
Hans du Plessis, Direkteur, ATKV-skryfskool, Noordwes-Universiteit, Potchefstroom-kampus
To keep fact and fiction in the documents apart was difficult enough, but the actual challenge was to rewrite silences after the facts were discovered. In creating this novel I had to convince myself that the author of a historical novel with this particular history as the background could accept the documentation as reliable to only a limited extent. The article considers the extent to which I as novelist could reconstruct a history that had already been reconstructed within another narrative of ourselves.
Keywords: Battle of Vaal River, Battle of Vegkop, fictionalization, Great Trek, historical novel, historical novelist, Liebenberg massacre, Sarel Cilliers
Du Plooy (2009) bespreek in ’n artikel aspekte van twee historiese romans van Ingrid Winterbach binne die raamwerk van Ann Rigney se beskouing van verskillende modelle waarmee kulturele herinnering benader kan word.
Rigney (2005:12) aanvaar herinnering as die belewenis van ’n gegewe gebeurtenis in die verlede, wat aan die lewe gehou word deur die deelnemers aan die oorspronklike gebeurtenis. Herinnering is egter deurgaans op die drempel van uitwissing. Hierdie siening berus op ’n bepaalde tradisie van denke oor herinnering waarvolgens die oorspronklike ervaring die volledige gegewe is, en dit moet so lank as moontlik bewaar kan word. “In practice, however, memories constantly disappear as they are transmitted from generation to generation: like water transported in a leaky bucket, which slowly runs dry.” Dit is dan die sogenaamde “original plenitude and subsequent loss”-model. Om die lekkasie te keer, moet die herinnering op een of ander wyse dan gepreserveer word.
Die direkte verwysing van Die Afrikaanse Patriot na die opwekking van nasionalisme en die Eerste Vryheidsoorlog verbind die GRA, Afrikanernasionalisme en die oorlog met mekaar. Hierdie verband tussen dié teks en die opkoms van Afrikanernasionalisme is insiggewend, want die Eerste Vryheidsoorlog en die stigting van die GRA in 1875 en die opkoms van Afrikanernasionalisme loop hier hand aan hand.
Dit is hieruit, en ook by ’n bespreking van die verskillende bydraes, duidelik dat verreweg die meerderheid tekste in Voortrekkermense uit die laat 19de eeu kom. Dit is dus nie tydens die trek self of direk daarna neergeskryf nie. Verder was van die skrywers van die verslae rondom 1840 nog blote kinders.
In die paar argivale bronne wat wel bestaan, soos Trichardt se dagboek, briewe, verslae of notules, word terme soos Afrikaner, Voortrekkerof Boermin gebruik om na die deelnemers aan die Groot Trek te verwys. Dit was nie algemene benaminge wat die gewone trekkers gebruik het om na hulleself te verwys nie. Steyn (1987:14) verwys wel na M.C. van Schoor wat Andries Pretorius aanhaal wat in 1847 aan ander Trekkers geskryf het: "Daar ik nooyd sullen ophouden [een] Afrikander te zyn kan ik niet zwygen.” Selfs ’n term soos Groot Trek moes agterna eers gemunt gewees het.