Sharpeville -- dag van bloed en paniek
Moderne geskiedenis: Wat het werklik gebeur tydens een van Suid-Afrika se droewigste insidente en waarom?
Dag van bloed en paniek
Pandemonium. Die skare begin wild vlug. Toe die skietery ophou, word die verskriklik sombere nasleep daarvan duidelik...
DIS 21 Maart 1960, 'n dag wat nog in die annale ingegrif sal word as een van die rampspoedigste in die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Apartheid ry in hierdie tyd op die kruin van die golf. Maar die atmosfeer van swart verset teen dit wat as blanke dwingelandy beskou word, is vandag so dik dat 'n mens dit met die spreekwoordelike mes kan sny.
Passe word op verskeie plekke verbrand—die gehate identiteitsdokumente wat alle swartmense gedurig by hulle moet hê of die gevaar loop om gearresteer te word. Dan sak die betogers op polisiekantore toe en vra dat hulle in hegtenis geneem moet word.
In die meeste woonbuurte verloop die protesveldtog weliswaar vreedsaam. Die polisie arresteer óf die wetsoortreders óf gelas hulle om pad te gee. Maar in die swart woonbuurte Sharpeville, naby Vereeniging, en Langa, naby Kaapstad, verloop sake dramaties anders.
Etlike duisende swartmense (bronne wissel van 'n geskatte 5000 tot sowat 10 000) drom ure lank saam om die polisiekantoor in Sharpeville. Volgens verslae sou sekere konstabels hulle naderhand bedreig gevoel het. Daar is agterna vertel dat daar geen bevel daartoe gegee was nie, maar dat die polisiemanne uit eie beweging met Sten-gewere en ander vuurwapens losgebrand het.
Pandemonium. Die skare begin wild vlug. Toe die skietery bedaar, word die verskriklik sombere nasleep daarvan duidelik. Dooies en gewondes lê gesaai oor die gebied.
In 'n nadoodse ondersoek sou dit blyk dat die meeste van dié wat aan skietwonde dood is, van agter geskiet is. Hulle was dus reeds aan die vlug toe die koeëls op hulle gereën het.
Sharpeville se 69 dooies en tallle meer gewondes sou in die bevrydingstryd van die Suid-Afrikaanse swartmense as een van die tragiese hoogtepunte van die "Struggle" uitstaan.
Verslae oor die getal gewondes het gewissel, maar dit is op 178 vasgestel. In 1998 het die Waarheids- en Versoeningskommissie in sy verslag daaroor egter bevind dat meer as 300 gewond was.
Hoe ook al, wat dit des te tragieser maak, is dat daar, volgens sekere bronne, agt vroue en ses kinders onder die oorledenes was, en 31 vroue en negentien kinders onder die gewondes.
Die Waarheids- en Versoeningskommissie het ook bevind dat die polisie nagelaat het om die skare te beveel om uit een te gaan voordat hulle begin skiet het.
Dieselfde aand het onluste toe ook in die swart woonbuurt Langa, buitekant Kaapstad, losgebars. Sowat 6000 betogende swartmense protesteer teen die paswette en eis hoër lone. Ook hier skiet die polisie, ofskoon net twee van die betogers gedood word. Hierop ruk die skare hand-uit, stig brande in Langa en sak toe op mense in busse en motors.
Die volgende dag bly tienduisende mense in en om Kaapstad en in die Vereeniging-gebied van hul werk af weg. Suid-Afrika huiwer op die rand van 'n volskaalse revolusie...
Maar waar het dit alles begin? En wat was die gevolge van veral die Sharpeville-insident? Die verset van die ontkieserde Suid-Afrikaanse swartmense het eintlik al oor baie jare opgebou. En die nadelige uitwerking wat Sharpeville op die Suid-Afrikaanse ekonomie gehad het, is onberekenbaar.
Die aanloop tot Sharpeville
DIE beleid van apartheid wat ingestel is nadat die Nasionale Party in 1948 die bewind van die Verenigde Party oorgeneem het, was in baie opsigte maar net 'n voortsetting van die meestal vrywillige skeiding tussen blank en gekleurd wat reeds aanwesig was in die vroegste jare van die blanke nedersetting aan die Kaap.
Die verskil was dat die Nasionale regering nou hierdie skeiding wetlik afgedwing het—rasse verplig het om apart te wees en nie te vermeng nie. Daar was enersyds die persepsie dat dit die enigste manier sou wees om die voortbestaan van die blankes in die land te verseker en andersyds dat hierdie verdeling alleen maar tot voordeel van wit én swart sou wees.
Kultuurverskille is nie net beklemtoon nie, maar sterk aangemoedig. Self het die Nasionaliste dan ook hul beleid nie apartheid genoem nie, maar afsonderlike ontwikkeling. Dit het egter ook beteken dat die swartmense geen politieke regte hoegenaamd in "witmens-gebiede" gehad het nie, maar slegs in hul landelike, grootliks onderontwikkelde "tuislande". Baie politieke waarnemers sê vandag dis eintlik te verwagte dat daar verset sou wees.
Wat darem nie uit die oog verloor moet word nie, is dat daar destyds by baie Christelik opgevoede blankes 'n byna tasbare vrees bestaan het dat die Kommunistiese Sowjet-Unie sy tentakels in Suid-Afrika sou kon inslaan. En omdat Kommuniste so sterk in die swart bevrydingstryd na vore getree het, moes dié met alle mag beveg word. (Die verbrokkeling van die Sowjet-Unie veel later in die jare negentig was een van die sleutelfaktore wat tot die blankes se bereidwillig bygedra het om hul oorheersing prys te gee en die mag te deel.)
Die propagering van revolusionêre denke onder die swartmense het natuurlik ook die owerheid ná 1948 glad nie aangestaan nie. In September 1955 is die huise van honderde linksgesindes deur die polisie deurgesoek en op 'n groot aantal dokumente beslag gelê. Die dokumente is bestudeer en meer as 'n jaar later, in Desember 1956, is 156 mense, blank en nie-blank, weens beweerde hoogverraad gearresteer.
Onder hulle was ook mense soos Oliver Tambu, Walter Sisulu en Nelson Mandela, leidende figure in die African National Congress, 'n organisasie wat reeds in 1912 gestig was om die swartmense se belange te bevorder.
Op die ou end is net 91 beskuldigdes werklik verhoor, maar dié saak het eers in November 1960 begin. In Maart 1961 is al die beskuldigdes ontslaan nadat bevind is dat daar geen bewyse was dat hulle die regering gewelddadig wou omverwerp nie. Die aanklag teen die oorblywende mense is toe ook teruggetrek.
Maar dit was vir die blankes baie duidelik dat daar 'n opwellende verset teen hul oorheersing aan die ontwikkel was.
In November 1958 het 'n aantal ekstremistiese nasionaliste of "Africanists" van die African National Congress weggebreek en enkele maande later, in April 1959, die Pan-Africanist Congress gestig. Anders as gematigdes in die ANC, wou die ''Africanists'' nie hoor van 'n regering waarin die mag gedeel word nie. Wat hulle aanbetref, was die swartes is in die meerderheid en daarom moes hulle regeer—in die woorde van hul leier, Robert Sobukwe, 'n "regering van die Afrikane, deur die Afrikane, vir die Afrikane".
Onder Sobukwe het die Pan-Africanist Congress so vinnig gegroei dat die organisasie binne 'n jaar byna net so sterk soos die African National Congress was. In gebiede waar die ANC sterk gestaan het, soos in Natal en Oos-Kaapland, kon die PAC nie veel vorder nie, maar in Orlando (by Johannesburg), in Sharpeville en ander woonbuurte naby Vereeniging en in die Wes-Kaap het dit baie aanhangers gehad.
Die African National Congress en die Pan-Africanist Congress het só met mekaar gewedywer dat die een almaardeur die ander een voor wou wees sover dit verset teen die blanke bewind aangaan. Nadat die ANC aangekondig het dat daar op 31 Maart 1960 met 'n versetveldtog teen die paswette begin sou word, het die PAC besluit om reeds tien dae vroeër, op 21 Maart 1960, met 'n soortgelyke protesveldtog te begin—en sodoende die inisiatief te kaap.
Volgens Robert Sobukwe sou dit slegs die begin wees van 'n ál hewiger verset wat binne drie jaar tot 'n bewindsoorname van die Pan-Africanist Congress in Suid-Afrika moes lei.
Dit was dus in opdrag van die Pan-Africanist Congress dat die betogings plaasgevind het wat tot die noodlottige Sharpeville-insident gelei het.
Gevolge van Sharpeville
DIE hete verset teen die blanke regering neem ná Sharpeville hand oor hand toe—soseer dat 'n jong student met die naam Philip Kgosana op 30 Maart 1960 selfs 'n optog van sowat
30 000 swartmense tot in die hart van Kaapstad lei.
Die regering reageer op die bedreiging deur 'n noodtoestand in 122 van die land se 265 distrikte af te kondig (30 Maart - 11 April). Sowat 11 500 swartmense word ook in hegtenis te neem, en eenhede van die burgermag word opgeroep om die woonbuurte Langa en Nyanga van die buitewêreld af te sny.
Sowel die PAC as die ANC word verbied, wat daartoe lei dat dié organisasies ondergronds of in ballingskap gaan. Hierna sou ook gematigdes hul tradisionele strategie van nie-gewelddadige protes versaak en hulle ál meer tot gewapende opstand wend. Die regering het dit reggekry om die binnelandse opstande te smoor. Maar die gees van verset sou nie geblus word nie.
Die Sharpeville-insident is in Suid-Afrika betreur, maar in die buiteland is dit ten sterkste afgekeur en miljoene rande het die land uitgevloei. Daar was ook 'n skerp veroordeling van die Suid-Afrikaanse bewind deur die Verenigde Nasies.
Intussen het die ondergrondse weerstand voortgeduur. Gevang deur die polisie ná meer as 'n jaar op vrye voet, word Nelson Mandela (wat onder die naam The Black Pimpernel bekend geword het) in Junie 1964 in die sogenaamde Rivonia-verhoor aan sabotasie en verraad skuldig bevind en tot lewenslange tronkstraf gevonnis.
Daar was ook ander beskuldigdes in die saak—swart en blank—en mnr. Mandela en andere is aanvanklik op Robbeneiland aangehou, waar hulle klippe moes kap in 'n kalkmyn. Mnr. Mandela se jarelange tronklewe en uiteindelike triomf as die eerste swart president van ons land is op sigself 'n epiese verhaal.
Sharpeville was 'n keerpunt in Suid-Afrika se na-oorlogse geskiedenis. In die volgende dertig jaar sou dié land ál meer deur die internasionale gemeenskap geïsoleer word—tot die jare negentig toe 'n nie-rassige regering 'n heeltemal nuwe bedeling ingelui het.