Daarmee het die moontlikheid van ’n eenstemmige getuienis deur die meerderheid van die kerke in die land skipbreuk gely. Sedertdien het die kloof tussen die Afrikaanse kerke aan die een kant en die meeste ander kerke in die binne- en buiteland steeds dieper geword (De Villiers, 1986:144–152). Die Afrikaanse kerke het algaande meer geïsoleerd geraak. Ook binne die Ned. Geref. Kerk is die bestaande verdeeldheid oor apartheid verskerp en die verhouding tussen die Ned. Geref. Kerk en die ander kerke binne die Ned. Geref. familie van kerke het steeds meer gespanne geword. In hierdie situasie het die teologiese gesprek oor en die verwerping van apartheid gelei tot die totstandkoming van ’n aantal getuienisse en verklarings wat in ’n breë sin as ’n soort belydenisbeweging beskou kan word.
Hierdie dokumente het nie almal dieselfde aard of status nie. In die streng sin van die woord het eintlik net één van hulle, die Belhar-belydenis, die status van ’n amptelike kerklike belydenis. Die ander dokumente is egter getuienisse deur groepe wat op ’n besondere wyse by die lewe van die kerk betrokke is. Hulle lê op hulle eie manier belydenis of van wat die Christelike geloof in die spesifieke situasie beteken of behoort te beteken.
’n Dokument van heeltemal ’n ander aard wat hier ook genoem behoort te word, is Geloof en protes (1987). Hierdie dokument is geformuleer deur ’n groep beswaarde teoloë van die Ned Geref Kerk ná die aanvaarding van die rapport Kerk en samelewing deur die Algemene Sinode van die Ned Geref Kerk in 1986. Daarin word die vroeëre standpunte van die Ned Geref Kerk insake apartheid opnuut verdedig maar, anders as wat die geval by die Ned Geref Kerk self was, word dit in die vorm van tradisionele belydenistaal gedoen, wat daaraan die karakter van ’n geloofsdokument gee; daarom sal ook aan hierdie dokument aandag gegee moet word.
Die verskyning van soveel belydenismatige verklarings in Suid-Afrika is in ooreenstemming met ’n wêreldwye fenomeen. Dit is opvallend dat die begeerte om opnuut in die vorm van openbare belydenisse van die betekenis van die Christelike geloof te getuig, in die jongste tyd op talle plekke in die wêreld na vore gekom het. Wat daarby veral merkwaardig is, is dat dit dikwels kerke en groepe met gereformeerde verbintenisse is wat hierin die voortou neem.
Sedert die tweede helfte van die 17de eeu hou die stroom van nuwe belydenisse egter op. Die neiging ontstaan in die tyd van die Ortodoksie om bestaande belydenisse as finale formuleringe van die Bybelse leer te beskou. Bavinck sê dat die belydenisse in die tyd ’n onaantasbare outoriteit verkry het (Bavinck, 1928:155). Die skolastieke denke was ook eerder op sistematisering van die bestaande as op vernuwing ingestel. Die opkoms van die modernisme in die 18de eeu het daartoe gelei dat die bestaande belydenisskrifte verdedig en onveranderd bewaar is. In die 19de eeu is daar ’n bittere stryd om die belydenisskrifte gevoer. Die verhaal van die verloop daarvan in Nederland, Skotland en elders is bekend (Rasker, 1974:171 ev; Walker, 1963:495 e.v.). Hierdie stryd het meermale tot ’n afskeiding gelei. Die nuwe kerke wat so ontstaan het, het uit die aard van die saak meer aandag aan die bewaring van die ou belydenisse as aan die opstel van nuwes bestee. So het daar meer as twee en ’n halwe eeu verloop sonder dat enige nuwe belydenisdokumente ontstaan het.
Die Teologiese Verklaring van Barmen van 1934 is as ’n welkome verrassing ervaar juis omdat dit die swye deurbreek het en getoon het dat situasies van verwarring en bedreiging ook in ons tyd, soos in die tyd van die Reformasie, Christene daartoe dring om hulle geloof opnuut eksistensieel te bely. Hierdie verklaring was ’n gemeenskaplike belydenisdaad van gereformeerdes, Lutherane en Unierten – ’n daad waaragter ’n sterk gereformeerde impuls aanwesig was.
Die Verklaring self is gestempel deur die teologie van die (gereformeerde) Barth (vir die teks vgl. Steubing, 1970:287 ev; Niesel, 1938:333–337). Die Verklaring van Barmen bevat ses artikels wat een of twee Skriftekste vooropstel, daarna ’n belydenisuitspraak doen en dan met ’n verwerping van ’n spesifieke dwaalleer eindig. Die dokument word in sy geheel gedra deur die betuiging van die uniekheid van die openbaring in Christus, wat alleen reg op die ongekwalifiseerde gehoorsaamheid van die gelowiges het. Alle uitsprake is gesentreer rondom die hoof-as van die belydenis, die Koningsheerskappy van Christus op alle terreine – uitsprake wat ’n gereformeerde grondoortuiging (teenoor ’n verkeerd-begrepe Lutherse twee-rykeleer) verwoord.
’n Mens kan uiteraard redeneer oor die korrektheid van die Barthiaanse toespitsing van die openbaring in Christus, maar niemand kan ontken dat die Verklaring van Barmen ’n profetiese woord op die regte tyd was nie. Dit het in elk geval Christene en kerke elders in die wêreld voor die uitdaging gestel om opnuut as reaksie op die werklikhede van ons tyd in die openbaar belydenis te doen van die hoop wat in hulle is. In die sin het Barmen ’n nuwe era ingelui. Sedert die einde van Wêreldoorlog II het daar ’n stroom van nuwe belydenisse en getuienisse na vore gekom. Hans-Georg Link (1982:10) sê daarvan: