Na batšweletši ba swanetše go hwetša dipoelo?
Byline: Jenny Mathews, modulasetulo wa Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA.
Bontši bja batšweletši bo tla gatelela gore poelo ga se lebaka le nnoši leo le ba lemišago. Ba rata naga le melala ye e ikadilego, goba ba ipshina ka go itaola le go se bušwe ke melawana ya ofisi le maikemišetšo a khamphani. Le ge go le bjalo, batšweletši ba ka se gane le gatee gore dipoelo di bohlokwa mabapi le kgwebo ya bona ka mekgwa ye e fapafapanago.
Sa mathomo poelo ke sešupo sa katlego ya mešomo ya motšweletši mme go ya ka dipoelo motšweletši o kgona go akanya katološo goba tlhabollo ya ka moso, seo se tlogo godiša katlego ya gagwe lebakengtelele. Dipoelo le gona ke moputso wa mošomo wo boima wa sehla se se fetilego. Ge motšweletši a kgona go lekanya dipoelo tše botse malebana le peotšhelete ya gagwe ya mathomo polaseng, go sepelelana le mošomo le taolo ya gagwe sehleng sohle, o kgothatšwa go boeletša peo temongkgwebo ya gagwe.
Batšweletši bohle ba lemoga dikgonagalokotsi tše di sepelelanago le temo. Mono Afrika-Borwa batšweletši ba huetšwa ke maemo a boso ao a fetogafetogago, mme dipula tše di sa nego ka go lekanela le gona di sa tshepegego, di hlola kgonagalo ya komelelo yeo e ka gobatšago temo. Dikgonagalokotsi tše di a tsebalega mme batšweletši ba e lego balaodi ba babotse ba ipeakanyetša ditiragalo tše ka moo ba ka kgonago.
Go na le dintlha tšeo motšweletši a kgonago go di laola, bjalo ka go diriša mekgwa ye mekaone ya go lema: peakanyo ya mmu le mananeo a monontšha, go nošetša mašemo fao go kgonegago, go reka peu le monontšha wa boleng bjo bobotse, le taolo ye e kgontšhago ya mengwang le disenyi sehla sohle. Ntlha ye nngwe ya bolemi ye e ka laolwago, ke tsebo ya motšweletši. Bontši bja batšweletši bo thoma go lema bo na le thuto ya motheo fela mme ka morago batšweletši ba ba tsenela dithuto tša botsebitsebi tša temo dikholetšheng goba dithuto tše kopana tše di hwetšagalago gabonolo ka Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA. Thuto ka boitemogelo le yona e kgatha tema ye bohlokwa kudu bophelong bja motšweletši ge a ntše a ithuta maemo a polasa ya gagwe le tharano ya moswananoši (unique complexity) ya yona.
Bothata ke gore tšweletšo ya mabele mo lebakeng le e mathateng mabapi le poelo. Ga se nke go eba le nako yeo go yona pšalo ya dibjalo e bego e hloka mohola go swana le ya gonabjale. Gonabjale, go feta nako efe le efe ye e fetilego, motšweletši yo mongwe le yo mongwe o na le boikarabelo bja go laola kgwebo ya gagwe ka kelohloko ge a nyaka go atlega. Se se ra gore o swanetše go dula a lekola ditshenyegelo tša kgwebo ya gagwe ka mehla, le go bapiša kgonego ya go tswala tšhelete (earning potential) ga kgwebjana goba tiro ye nngwe le ye nngwe polaseng le poelo ye e kgonegago ye e hlolwago ke mešomo yohle ya polasa. Ga go lekane ge o le motšweletši yo a atlegilego yo a tsebago gabotse ka moo tšhemo e swanetšego go lengwa ka gona, goba motho yo a kgonago kudu go lokiša metšhene, goba yo a tsebago kudu go laola diphahlo - aowa, go nyakega tša go feta fao!
Rena batšweletši, na re a itapiša goba re sepediša kgwebo ye e tswalago dipoelo?
Tšhošetšo ye kgolo ye e lebanego katlego ya temo ke ka moo potlako (kgakgofo) e laolago ditaba ka gona (the tyranny of the urgent). Madimabe ke gore mokgwa wa go dira dilo ka potlako o sepelelana kudu le tlhago ya temo, fao gantši go nago le ditaba tšeo di nyakago kelohloko ya potlako, mme go phologa letšatši le letšatši ka go rarolla mathata le go ela dinyakego tša letšatši le lengwe le lengwe le lefsa hloko, e ba mokgwa woo dilo di phethwago ka gona. Nepišo ye e fetišago ya ditaba tše tša letšatši le letšatši e ka ba kotsi mabapi le phologo ya temokgwebo lebakengtelele ge nepišo ya mohuta wo e dira gore motšweletši a šaetše ntlha ye bohlokwa ya peakanyo le taolo ya bolemi.
Taolo ya polasa ke tiro ye e itšego yeo e amanago le peakanyo le thulaganyo. Ke tiro yeo e nyakago nako le boitiša (discipline), e sego "maikutlo a mabotse" (good feeling) fela. Motšweletši yo mongwe le yo mongwe wa makgonthe o a thakgala ge ditrekere tša gagwe di letetše go tsena mašemong a monono wo mobotse - eupša gantši se ga se seo se swanetšego go dirwa! Mohlala: sehleng se sa 2010 - 2011 batšweletši ba lehea ba swanetše go akanya ka kelohloko ge eba ba ka holega ge ba ka bjala lehea, ka ge boraekonomi ba Grain SA ba hlagiša gore pheteledi (oversupply) ya gonabjale ya mabele e tlo dula e gatelela dithekišo fase, mme poelo ya batšweletši e tlo ba ye nnyane kudu goba ebile e ka hlokega ge go sa diragale se sengwe seo se ka fetolago mabaka a ka moo go bonagalago.
Motšweletši yo mongwe le yo mongwe o swanetše go tšea nako go nyakišiša maamušo a polasa ya gagwe. O swanetše go lekanya naga ya gagwe, maemo a letlotlo la gagwe le dikgonagalokotsi (risks) tše a ka di phologago, mošomo (diatla) wo a tlogo o hloka le ditshenyegelo tše di sepelelanago le wona, le gona o swanetše go ela maatla le bokgoni bja gagwe bja moswananoši (unique) hloko. Maitekelo a a amana le go bea phethagatšo ya ekonomi (economic performance) pele le go dira se sekaone go kgonthiša dipoelo tše kaone tše di kgonegago. Elelwa gore dipoelo di kgontšha phologo!
Ke nyaka go tšweletša dibjalo dife Ke nyaka go kopanya (hlakanya) dibjalo (combinations) dife Seripa sa polasa (bogolo) seo se swanelago tšweletšo ya dibjalo ke sefe Bofudišo bja polasa bjoo bo ka fepago diruiwa ke bjo bokaakang Na go na le tshepelo yeo e ka swanelago polasa ye, yeo nka e phethagatšago go okeletša mohola (add value) wa ditšweletšwa tše dingwe tša ka?
Dibjalo tše ke tlo di bjala bjang Na ke swanelwa ke thušo efe kapa efe mabapi le tšweletšo Na dipuku tša ka (tša tshwaropukutlotlo) di swerwe ka bothakga le gona ka nepagalo Na di ka kgodiša moadimatšhelete (financier) yo a nyakago go nthuša gore ke motšweletši wa profešenale le gona ke a tshepega Na ke swanetše go reka goba go hira ditrekere, didirišwa goba ditlhamo tše dingwe Dintlha tšeo di ka huetšago ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo (input costs) tša ka ke dife?
Grain SA e na le boraekonomi bao ba lekolago phetogo ya dithekišo (price fluctuations) le ge e ka ba mekgwa ya mebaraka (market trends), mme ba tsebiša batšweletši ka bjako ka moo ba kgonago mabapi le diphetogo tšeo di ka bago gona tšeo di ka huetšago kgwebo. Batšweletši ba swanetše go hwetša mekgwa ya go itemoša tsebišo ye mpsha motsotso le motsotso!
Go ya ka tsebišo ya kgauswana ya go tšwa go ba Sekhwama sa Gare sa Enetši (Central Energy Fund), theko ya petrolo e ka namelela ka disente tše 51,5/litara ka la 7 Aprele, mola theko ya tisele yona e ka namelela ka disente tše 54,5/litara. Dikoketšo tše di letetšwego go thwe di hlotšwe gagolo ke koketšo ya motšhelo le koketšo ya lekgetho (levy) la Sekhwama sa Dikotsi tša Ditsela (Road Accident Fund (RAF)), tšeo di thomago go šoma ka Aprele, mme dipalo tše di dirilwego ke "Central Energy Fund", mo lebakeng le di šupa gore ditheko tša dibešwa lebakeng le le fetilego di be di beilwe fase ga theko ye e bego e swanetše (under-recovery in fuel pices). Motšhelo mabapi le tisele e namelela ka disente tše 17,5/litara, mola lekgetho la RAF le namelela ka disente tše 8/litara. Ka ge dikoketšo tše di tlo hlola gape koketšo ya phokoletšo yeo e fiwago batšweletši malebana le tisele, khuetšo ye e feletšego ya theko ya tisele ye e lefšago ke batšweletši, e tlo ba gore theko ye ya tisele (ye e lefšago ke batšweletši) e namelela ka disente tše 42,5/litara.
Go bohlokwa kudu gore kgwebo e nepiše seo mmaraka o se nyakago le seo mmaraka o dumelago go se lefela ditšweletšwa. Ga go nyakege gore motšweletši a šome ka maatla le go ntšha tšhelete ye ntši go tšweletša ditšweletšwa tše botse, mme ka morago a lemoga gore ditšweletšwa tšeo ga di nyakege kudu mmarakeng; goba mohlamongwe a lemoga gore go na le pheteledi ya setšweletšwa sa gagwe, ka fao thekišo ya sona e fase kudu ka moo a hwetšago gore mošomo wa gagwe wa dikgwedi tše mmalwa e be e le wa lefela ka ge a sa bone poelo le ye nnyane! Šedi e swanetše go nepišwa ka kelohloko godimo ga setšweletšwa sa mafelelo (end product) ka tsebo ya gore setšweletšwa seo se tlo kganyogwa ke badiriši le gore motšweletši o kgona go se tšweletša ka thekišo yeo ba tla dumelago go e lefela setšweletšwa seo, mme a ba a hwetša le poelo ye kaone!
Batšweletši ba lehea ba tla swanela go akanya seo ba tlogo se dira sehleng se se tlago. Dithekišo tša ditšweletšwa mmarakeng di fase kudu mme di tlo dula di le bjalo go fihla ge go hlolega tekanelo ye kaone gare ga kabo le nyako ya ditšweletšwa. Palogare ya lehea leo le dirišwago mono Afrika-Borwa ke ditone tše dimilione tše 9 ka ngwaga, mme kakanyo ya kgauswana ya puno ye e letetšwego lenyaga ke ditone tše dimilione tše 12,8. Ka mantšu a mangwe, re tšweletša lehea le le fetago tekanyo, seo se imetšago mmaraka, mme sephetho ke gore dithekišo tša lona di tlo dula di le fase go fihla ge nyako ya lona e golela godimo.
Tlogela thekontle ya nama ya kolobe le ya dikgogo le ge e ka ba mae, mme bokaone oketša tšweletšo ya rena ya ditšweletšwa tše.
Go na le batšweletši ba diketekete (ba bagolo le ba banyane) le mašemo a dihektare tše dimilione ao ba ka a lemago ge mebaraka ya lehea e ka katološwa go godiša nyako ya lona le go oketša dithekišo tša lona ka go realo. Batšweletši ke bagwebi mme poelo e bohlokwa kudu mabapi le go kgotlelela ga bona.