Martina Viljoen - 2011-08-03 Die banale as (rap-) identiteit: Jack Parow se “Cooler as ekke”Martina Viljoen, Departement Musiek, Universiteit van die Vrystaat
Opsomming As deel van die onlangse neiging om niekanoniese repertoria in musikologiese studies in te sluit, fokus hierdie artikel op die Afrikaanse rapper Jack Parow se liedjie “Cooler as ekke” (2010). My ontleding berus op die rekonstruktiewe daarstelling van ’n spekulatiewe konteks waardeur die liedjie as ’n bepaalde rap-identiteit benader kan word. Met ander woorde, ek beoog om die liedjie (liriek sowel as musiek) te lees vanuit die konstruksie van ’n bepaalde geïmpliseerde sosiokulturele konteks waarbinne intrinsieke en ekstrinsieke teksbetekenisse as kontekstueel verbonde gesien word. Vanuit hierdie metodologiese perspektief, wat op Krims (2000) se rap-teorie steun, word dit duidelik dat “Cooler as ekke” ’n weergawe van Afrikaner-identiteit konstrueer wat vashou aan oorbekende, alledaagse simbole van die “zef” Afrikaanse lewe. Ofskoon Parow se “opponent” in die liedjie nie ’n oorheersende etniese groep verteenwoordig nie, word daar tog ’n tipe kulturele weerstand in die liedjie gesuggereer. Dit is egter veral die banaliteit van Parow se straatwysheid wat die luisteraar in ideologies gerieflike maniere van ervaring kan vasvang, omdat die liedjie skynbaar nie ernstig (of krities) opgeneem wíl word nie.
’n Ideologiekritiese interpretasie van die resepsie van die liedjie aan die hand van Visagie (1996) en Thompson (1990) bring aan die lig dat sommige Afrikaanse luisteraars “Cooler as ekke” binne die huidige sosiopolitieke landskonteks enersyds as ’n stelling van “die bekende” en van “die eie” mag verstaan, of andersyds as kritiek op uitgediende, pretensieuse weergawes van Afrikanerskap. In albei gevalle wek die liedjie by ander Afrikaanse luisteraars sterk weerstand. Dit is op hierdie vlak dat “Cooler as ekke” ondertone van ’n minder tegemoetkomende weergawe van Afrikaner-identiteit begin inhou waarby ’n veronderstelde gedeelde afkoms deur ’n eensydige (hipernormatiewe) tekening van Afrikanerskap weerspreek word. Sleutelwoorde: Jack Parow, “Cooler as ekke”, rap-teorie, banaliteit, Afrikaner-identiteit
Uiteraard het hierdie antiformalistiese klimaat die musikologiese agenda betekenisvol verbreed, en is veral ’n nuwe bewussyn van die ideologiese en simboliese aard van musiek gevestig. Agawu (1996) skets hierdie nuwe interpretatiewe terrein as een wat polities-gemotiveerde benaderings verwelkom, veral dié wat op vraagstukke rondom ras- en genderkonstruksie of seksualiteit fokus. In hierdie nuwe benadering word dualistiese verdelings tussen “hoë” en “lae” musiekvorme vervaag, en tree musiek as ’n studieterrein van subjektiwiteit na vore (Agawu 1996): Non-canonical repertoires, especially of the popular variety, are in. The reception of music, understood not necessarily as an account of other listening subjects (with specific histories and geographies), but as an account developed around the individual subject, is in in a big way. One’s insights need not meet the test of intersubjective corroboration; nor do they need to be propped up by what is often presented as an over-determined theory-based analysis. The fantasies set in motion by biography, be it that of the composer, performer, or listening subject, need no longer be suppressed or even understated. And the language in which all of this is mediated is best if it highlights the performative element in writing – charged, colorful, sometimes obscure sometimes playful, but never clinical or “scientific”.
Meer onlangs fokus plaaslike musikologiese studies op ’n wyer verskeidenheid onderwerpe wat poog om die plaaslike kultuurerfenis op demokratiese maniere te belig. Die programme van onlangse musikologiese kongresse, en met name dié van die gekombineerde kongres van die International Musicological Society (IMS) en die South African Society of Research in Music (SASRIM) in Stellenbosch, 13–17 Julie 2010, asook onlangse uitgawes van die vaktydskrifte South African Journal of Musicology, Muziki: Journal of Music Research in Africa en Journal of the Musical Arts in Africa, lewer substansiële bewys van plaaslike musikologiese werk wat sigself aan die hand van ’n wye verskeidenheid onderwerpe intensief met ’n breër sosio-kulturele agenda bemoei. Terselfdertyd word daar gedurende die afgelope dekade plaaslik ’n ongekende aantal publikasies uitgegee – wat ’n verskeidenheid van gender-, identiteits- en breër “politieke” kwessies aanspreek.3 Hierdie proses van musikologiese hervorming het egter, soos ook binne die internasionale literatuur blyk, nie in alle gevalle tot ’n verdieping van die dissipline gelei nie. Reeds binne die eerste dekade van die “Nuwe” musikologiese strominge meen Cook (1999) dat die benaming waarskynlik reeds passé4 is, en voer hy aan:
’n Bestudering van die referate in die program van die bogemelde IMS/SASRIM-kongres, asook van onlangs gepubliseerde werk, maak dit duidelik dat interpretasies wat by die bogemelde postmoderne denkstroom aansluit, tans binne die plaaslike musikologie baie gangbaar is. Hierdie tendens kan egter nie slegs as ’n polities korrekte soort modebewustheid afgemaak word nie, want op sigself is dit ’n aanduiding van die tipe musikologiese diskoerse wat tans heers. Moontlik nog belangriker: ofskoon die teoretiese benaderings wat in sommige van die meer ekstreme postmoderne benaderings voorkom, nie werklik diepgaande is nie, dui dit op die oorkoepelende waarneming dat musiek nooit neutraal is nie, en dat dit, spesifiek in hierdie tyd, op komplekse wyses sosiaal en kultureel bemiddel word.5 Dit is teen hierdie agtergrond dat hierdie artikel aan die hand van ’n besinning oor Jack Parow se liedjie “Cooler as ekke” tot die musikologiese diskoers wil bydra.
Populêre liedjies word reeds dekades lank as ’n belangrike speelveld vir kulturele kritiek gesien, en met name rap-musiek, wat allerweë as ’n bykans ideale gevallestudie vir analitiese teoretisering beskou word.6 In die lig van my inleiding hier bo is dit egter nie my oogmerk om ’n dekonstruktiewe lesing aan te bied nie; ek beoog eerder om rekonstruktief ’n spekulatiewe konteks daar te stel waardeur “Cooler as ekke” as verteenwoordigend van ’n bepaalde rap-identiteit benader word. Met rekonstruktief bedoel ek dat ek die betrokke liedjie vanuit die konstruksie van ’n bepaalde (geïmpliseerde) sosiokulturele konteks wil lees. Hierby wil ek egter sowel (musikaal-) intrinsieke as (sosiaal-) ekstrinsieke aspekte van die liedjie in berekening bring; met ander woorde, “Cooler as ekke” sal nie alleen deur die spekulatiewe konstruksie van ’n sosiale konteks verklaar word nie, maar formele aspekte van die liedjie gaan ook in my bespreking in ag geneem word. In hierdie verband steun my ontleding op Krims (2000) se rap-teorie waarin rap-genres as simboliese voorstellings van bepaalde etniese of geografiese identiteite geskets word, en op so ’n wyse ’n “empiriese” dimensie aan die uitleg van rap-musiek verleen.
2. Die rapper7 Jack Parow, oftewel Zander Tyler, die Afrikaanse rapper met die lang luiperdvel-keps, netjiese hangsnor en die zef lirieke (Rust 2010:142), is ’n betreklik nuwe gesig op die kommersiële Afrikaanse ligtemusiekmark. Sy bonkige tekkies en kenmerkende neonkleurige strandbroek is ewe veel deel van sy artistieke persona as sy teenwoordigheid op digitale media soos YouTube, Twitter en Facebook, waar hy wêreldwye gewildheid geniet. Sy onlangse optredes in België en Nederland was uitverkoop, en by van die vertonings het duisende mense buite saamgeluister omdat daar nie meer sitplekke beskikbaar was nie. Ten tye van die toer was Parow nommer 4 op MTV se Top 10 van gewildste sangers in albei dié lande (Edwards 2010). Hy is eenparig verkies as vanjaar se gesig vir die Pendoring-veldtog wat pryse aan die vervaardigers van die beste Afrikaanse reklameflitse uitloof. Hy is ook gevra om Pendoring se Afrikaanse kletsrymkompetisie te beoordeel omdat hy, volgens Pendoring se hoofbestuurder, Franette Klerck, “’n Afrikaanse kultusfiguur is” (Rust 2010:144).
Hierdie genre is verteenwoordigend van die eerste voorbeelde van rap-musiek, wat bedoel was om jongmense “’n goeie tyd te laat hê”, of in Krims (2000:55) se woorde, “designed for moving a crowd, making them dance, or perhaps creating or continuing a ‘groove’ and a mood”. Partytjie-rap is verreweg die mees kommersiële van alle rap-genres. Wat die historiese oorsprong daarvan – en trouens van rap-musiek in geheel – betref, is daar ’n sterk verband met die Afrika-tradisie van “spog” (“toasting”) met die rapper se verbale vermoëns wat dikwels met neerhalende uitsprake oor ’n werklike of denkbeeldige opponent gepaardgaan. (Dit is interessant om daarop te let dat hierdie gebruik vrylik binne alle rap-genres voorkom, maar veral in sogenaamde pierewaaier-rap).12 Wat die musikale karakter van partytjie-rap betref, beskryf Krims (2000:56) dit as dansmusiek met ’n prominente ritmiese aspek en, in terme van tekstuur, ’n minimale opeenstapeling van klanklae. Hierdie genre is dikwels “basgedrewe” en maak van vinnige ritmes gebruik (Party rap http://www.allmusic.com/). Ten opsigte van verbale styl toon dit ’n merkbare verband met ’n “singerige” styl waarby frase-eindes dikwels rym, en twee- en viermaat-groeperings voorkom sodat dit maklik memoriseer en sigself tot saamsing leen (Krims 2000:56). Laasgenoemde aspek word ook versterk deur vokale koortjies of die voorkoms van ’n “hoek” wat maklik in die geheue vassteek (Party rap http://www.allmusic.com/). Die onderwerpe van die liedjies is lig en bevat geen politieke ondertone nie (Party rap http://www.allmusic.com/). Dit fokus op plesier, humor en die viering van die lewe – waarby seks en romanse dikwels ter sprake kom (Krims 2000:57). Klik hier vir ’n voorbeeld hiervan.
Jy dink jy’s cooler as ekke, want jy rook Yves Saint Laurent sigarette Jy dink jy’s cooler as ekke, want jy’t ’n tattoo van ’n slang op jou tette Jy dink jy’s cooler as ek, want jy’t ’n plakkaat van Led Zeppelin bo jou bed Jy dink jy’s cooler as ek, want jy’s elke jaar by die J&B Met
Jy’s ou nuus, ek kom met rou beats Jy lê en wag, ek gan soek iets Jy’s ice tea, ek’s witblits Jy’s lite bier, ek’s spirits Jy’s die ou met die new fresh look Ek’s die ou met die Pep Stores broek Ek watch jou, jy koekeloer oukes jy forward nog Vernon Koekemoer jokes Ek’s fantasties, jy’s spasties Ek vat an poppies, jy raak an klein kids Jy’s Tim Voster, ek’s Chris Edwards Jy’s innie bosse, ek rol innie vet shit Jy’s boring soos liedjies ommie kampvuur my styl slick sneak suutjies soos ’n vampier jou styl kak sag soos ’n pink marshmallow meisies skree vir net “one night in Parow” Jy dink jy’s cooler as ekke, want jy hang saam met models en ek hang saam met slette Jy dink jy’s cooler as ekke, want ek’s ’n rapper en jy sing in falsette Jy dink jy’s cooler as ek, want ek ry op met die bus en jy vlieg op met ’n jet Jy dink jy’s cooler as ek, want jy ry in ’n Peugeot twee nul ses Jy rol met ’n selfoon in jou pen Ek rol nog met ’n 3310 My styl gooi sexy korrek Jy dra nog fokken Mr Price Red As ek instap skrikkie hele fokken bar Jy kry nog fokken geld by jou ma Ek los die hele jol papnat As jy instap begin die hele jollie pad vat ek’s Amerika, jy’s Irak ek bomb jou lat die kak slap spat Ek’s ’n Bic pen, jy’s ’n Mont Blanc Jy loop rond met fokken skuim op jou mond-rand Ek’s original jy’s gecopy Ek’s ’n flash drive jy’s ’n floppy Jy maak of jy alles het ma jy’s fake Jack Parow bra ek lewe soos ’n straatmeit Jy dink jy’s cooler as ekke, want jy drink by Ku De Ta en ek drink by De Dekke Jy dink jy’s cooler as ekke, want jy’s die gentleman, bra eksie prette Jy dink jy’s cooler as ek, want ek hou vakansie in Hartenbos en jy hou vakansie in Quebec Jy dink jy’s cooler as ek, omdat jy die nuwe issue van One Small Seed het Jack Parow bra ek’s poes woes Jy eet caviar en couscous Ek drink Klipdrif, jy drink Peroni Jy’t vriende in Swede, ek het vriende in Benoni Ek koop al my klere by die local Pep Stores save more Jy koop al jou fokken klere by a store Jy dra net fokken Polo shirts Shame, jy luister na die Dirty Skirts My naam’s Parow, dik heavy uitgeskollie Jy lyk soos Jeremy de Tollie Jack Parow, die life van die party Jy dra net fokken Issey Miyake Jy’s too cool for school, ek’s mos kief Ek’s grasshopper, jy’s Lacoste sportief Jy lat die koek flop, ek lat die huis rys Jou meisie het ’n foto van my piel op haar Space Case.
Soos in Krims (2000:63) se beskrywing van pierewaaier-rap vertoon die liedjie ’n beperkte aanwending van musikale middele, en maak dit gebruik van lewende instrumentasie, insluitende ’n tromstel en akoestiese kitaar (gespeel deur Hunter Kennedy). Daar is geen opeenstapeling van klanklae of van “sampling” nie, maar, soos veronderstel deur die genremodel, word ’n refrein gesing deur ’n bygevoegde vrouestem (vgl. Krims 2000:64). Die soniese trefkrag van die liedjie lê moontlik veral in die absolute eenvoud van musikale middele. Kennedy se kunstige kitaarspel is die enigste musikaal estetiese aspek wat ’n ryker klankkleur aan die begeleiding verleen, alhoewel die eenvoudige, herhalende aard van die musiek, wat slegs op ’n enkele tonika-akkoord en ’n maklik onthoubare ritmiese patroon steun, ’n besondere impak aan die liedjie verleen deur middel van ’n swaar ritmiese polsslag. Die musikale styl herinner egter nie aan partytjie-rap nie (vgl. Krims 2000:55), aangesien die tempo relatief stadig is, en Parow se amperse praatstyl geen sangerige element bevat nie – ten spyte van die kenmerkende Kôpse aksent en klaerige toon.
Soos reeds genoem, bevat die lirieke ’n subtiele satiriese element deurdat stereotiepe statussimbole van die “in” groep (soos Yves Saint Laurent-sigarette, ystee, “lite” bier, Peroni, Issey Miyake, Lacoste sportief (sic), ensovoorts) teenoor Parow se “rou beats”, “witblits” en “spirits” en sy “styl” wat “slick” en “suutjies sneak soos ’n vampier” afgespeel word. Dit is ’n tipiese rap-eienskap dat bekende massakultuurbeelde en -verwysings ryklik deur die teks gestrooi word; weer eens is dit kenmerkend van die “pierewaaier-tot-man”-subkategorie dat karakters uit byvoorbeeld die Afrikaanse sepie Egoli aangehaal word as identifisering met die opponent en met Parow (“Jy’s Tim Voster, ek’s Chris Edwards”; dit dui onderskeidelik op die akteurs David Vlok, die groot kwaaddoener in die storie, en Eckard Rabe, die groot held). Net so kenmerkend van hierdie subgenre is die “uithaal” van opponente in die musiekbedryf: “Jy lyk soos Jeremy de Tollie” (die voorsanger van die Kaapstad-gebaseerde alternatiewe “indie”-rockgroep, The Dirty Skirts) teenoor “Jack Parow, die life van die party”. Die hele strekking van “Cooler as ekke” se lirieke is dus ingestel op die viering van Afrikaanse “gewoonheid”, “komminheid” en “zefheid”. Soos vroeër uitgewys, word hierdie “essensieel Suid-Afrikaanse styl” (Fourie 2010:3) tans selfs deur gerekende akademici as “eg” en “geloofwaardig” gesien, en word daar gemeen dat dit ’n nuwe alternatiewe kultuur, of ’n nuwe kultuur van parodie, skep (Kotzé in Fourie 2010:3).
Indeed, the association of rap music with marginalized and aggrieved groups virtually guarantees that the carving out of discursive presence will take center stage in serious discussions. In addition, it is arguable that hip-hop culture, with its focus on “realness” and claims of cultural ownership, foregrounds identity with an explicitness well-nigh unprecedented even in the ethnically and gender-loaded world of popular musics. Bibliografie
—. 1999. What is musicology? http://www.rma.ac.uk/articles/what-is-musicology.htm (10 September 2010 geraadpleeg).
Kramer, L. 2003. Musicology and meaning. The Musical Times, 144(1883):6–12. Krims, A. 2000. Rap music and the poetics of identity. Cambridge: Cambridge University Press.
Lambrechts, L. en J. Visagie. 2009. “De la Rey, De la Rey, sal jy die Boere kom lei?”. LitNet Akademies, 6(2):75–105. http://www.oulitnet.co.za/newlitnet/pdf/la/LA_6_2_lambrechts_visagie.pdf (30 November 2010 geraadpleeg).
Matthews, M. 1999. “Trance met ’n missie”. Daily Mail and Guardian, 17 Desember. http://www.mg.co.za/art/music/9912/9912217-transmissie.html (15 November 2010 geraadpleeg).
18 Geskryf en uitgegee deur Jack Parow, en vervaardig deur Justin de Nobrega op die album Jack Parow, Supra Familias, SF007, 2010. Die teks is vanaf die webblad getranskribeer. Enige “foute” is waarskynlik opsetlik. 19 Soos wat Krims (2000:152 e.v.), asook Barrer (2009) en Danielsen (2008) aandui (om maar enkele voorbeelde te noem), word rap ook in die internasionale literatuur dikwels omstrede omdat dit etniese of nasionale identiteite so kru afbaken.