Hendrik Petrus van der Merwe - Wikipedia
Hendrik Petrus van der Merwe
Dr. Van der Merwe tydens sy 22-jarige bediening in die NG gemeente Robertson
24 Desember 1926 (op 59)
Dr. Hendrik Petrus van der Merwe (1 November 1867 – 24 Desember 1926) was predikant van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, leraar in die gemeentes Kenhardt, Britstown, Robertson en Cradock, en moderator van 1924 se Kaapse Sinode, die sogenaamde Eeufeessinode. Die NG gemeente op die dorp Bonnievale, wat op 30 Augustus 1922 hoofsaaklik deur die toedoen van ds. Van der Merwe en Robertson se kerkraad afgestig is van die moedergemeente, is na hom Vandermerwe genoem.
3 Op Britstown
4 Op Robertson
5 Op Cradock
6 Moderator van die Kaapse Kerk
7 Sy dood
Dr. Van der Merwe is in die distrik Murraysburg gebore en gaan op die dorp skool. Destyds was daar 'n eersteklas-skool op dié Karoodorp]] wat vroeg in die 1860's opgerig is deur ds. J.H. Hofmeyr, met T. Kyd as skoolhoof, onder wie se leiding etlike kandidate vir die admissie tot die Kweekskool hul voorbereidende studie deurgemaak het. 'n Hollander, J. B. Wouda, het les gegee in Nederlands terwyl ds. Hofmeyr, wat 'n aantal godvresende en talentvolle jongelinge geïnspireer het om predikant te word, aan hulle onderrig in Hebreeus en Bybelgeskiedenis gegee het. Dié leerlinge was onder andere die latere ds. J.G. Olivier, prof. C.F.J. Muller en ds. B.B. Keet, vader van prof. dr. Barend Bartholomeus Keet van die Stellenbosse Kweekskool. Die inrigting was bekend onder die naam Opvoedings Instituut van Murraysburg, maar ds, Hofemyr het reeds in Hendrik van der Merwe se geboortejaar na die NG gemeente Somerset-Oos vertrek.
Later studeer die latere ds. Van der Merwe aan die Victoria Kollege op Stellenbosch, waar hy in 1889 die B.A.-eksamen aflê. Daarna studeer hy aan die Kweekskool en ná sy legitimasie reis hy 'n tyd lank deur Europa tot hy in 1895 'n beroep na die NG gemeente Kenhardt aanneem. In 1897 aanvaar hy die herderstaf op Britstown en in 1903 op Robertson as opvolger van ds. Andrew McGregor. Hy het hom veral op die onderwys en armoedeverligting toegespits. Die administrateur van Kaapland versoek hom om in Europa ondersoek in te stel na die metodes wat daar gevolg word om armes te help. Dié kennis kom handig te pas toe hy later voorsitter word van die Sinodale Kommissie vir Algemene Armesorg. Hy was ook lid van die Sinodale Kommissie vir Opvoeding en talle ander kommissies.
Kort nadat Kenhardt se kerkraad op 10 Desember 1894 aan ds. H.T. Kriel demissie verleen het, is daartoe oorgegaan om 'n nuwe leraar te beroep. Met die eerste stemming is prop. H.P. van der Merwe beroep. Sy traktement is vasgestel op £350 per jaar. Hy is op 23 Maart 1895 as leraar van die gemeente bevestig. Dit wil voorkom asof die kerkraad onder sy leiding sy noulettende opsig oor die gemeente gehandhaaf het Tughandelinge was aan die orde van die dag, byvoorbeeld toe die kerkraad in September 1895 met skok kennis neem van 'n "basterkind" wat uit 'n verhouding tussen 'n "Hottentot" en 'n wit meisie gebore is. In Mei die volgende jaar is 'n man en vrou weens onsedelikheid tot verantwoording geroep. En in Desember daardie jaar is ongunstige berigte met betrekking tot 'n lidmaat onder die kerkraad se aandag gebring en 'n ondersoekkommissie met die oog daarop aangewys. Reeds hier op Kenhardt het ds. Van der Merwe sy stryd aangeknoop teen drankmisbruik, wat 'n hoogtepunt tydens sy bediening op Robertson sou bereik, toe plaaslike winkeliers op versoek van die kerkraad besluit om die kantiene met Nagmaalsgeleenthede te sluit.
Die kerkraad het op 23 September 1895 'n brief van Brandvlei behandel waarin gevra is dat 'n deel van Kenhardt by die te stigte gemeente ingeskakel word. Nadat 'n tweemankommissie die versoek ondersoek het, is dit goedgekeur. Met sy stigting as Kenhardt se eerste dogtergemeente in 1897 is Brandvlei toe saamgestel uit dele wat aan Kenhardt, Calvinia en Williston behoort het.
Ds. Van der Merwe se bediening op Kenhardt is gekenmerk deur groot nood op tydelike gebied. 'n Langdurige droogte en runderpes het armoede tot gevolg gehad. Talle lidmate moes uit die kerkkas hulp ontvang. Op 29 Junie 1897 is alimentasie aan 'n vrou op Zoutdraai verleen terwyl aan ene C.J. Smit £100 geleen is. Hierdie omstandighede was moontlik die rede waarom die gemeente skaars twee jaar ná sy koms van ds. Van der Merwe moes afskeid neem. Die konsulent, ds. R.J. van Niekerk van Prieska, het op 19 Desember 1896 aan hom demissie verleen, maar die gemeente het nie sy weg oopgesien om dadelik 'n opvolger te beroep nie. Eers op 28 Junie 1897 is ds. S.P. Helm beroep, maar dit was die beroep op ds. I.P. van Heerden wat geslaag het. Hy het begin 1898 hierheen verhuis.
Dr. Van der Merwe was van 1896 tot 1903 die vierde leraar van die NG gemeente Britstown.
Britstown se vierde predikant, van 1897 tot 1902, was die "onvergeetlike" (volgens ds. A.P. Smit) ds. Hendrik Petrus van der Merwe. Geen godsdiensverslae uit sy dienstyd het behoue gebly nie, en tog is dit duidelik dat sy sesjarige bediening hier nie sonder vrug was nie. 'n Latere predikant van Britstown, ds. K.W. le Roux, het dr. Van der Merwe beskryf as "uiterst werkzaam, doordrijvend en succesvol". Hy was 'n knap man wat die gemeente met groot bekwaamheid en diepe erns bearbei het, onder meer in die moeilike jare tydens die Tweede Vryheidsoorlog, toe hy onder meer in etlike konsentrasiekampe geestelike werk verrig het.
Kort ná die Driejarige Oorlog het die Kaapse Sinode hom afgevaardig om lidmate in Duits-Suidwes-Afrika (Namibië) te gaan opsoek. As lid van die Sinodale Onderwyskommissie het dr. Van der Merwe hom op Britstown sterk vir die onderwys beywer en 'n nuwe skoolgebou is in sy tyd op 1 Januarie 1900 voltooi.
Dr. Van der Merwe het vroeg in 1903 'n beroep na die NG gemeente Robertson in die Boland aanvaar. Britstown het op Sondag 22 Februarie 1903 van hom afskeid geneem. Die Kerkbode het berig "de gansche gemeente was ontroerd".
Op Robertson[wysig | wysig bron]
Die NG kerk op Robertson, afgeneem in 1917 tydens ds. Van der Merwe se dienstyd.
Ds. Van der Merwe toe hy leraar op Robertson was.
Op 20 Maart 1903 kon die NG gemeente Robertson die opvolger van ds. McGregor verwelkom in die persoon van ds. Hendrik Petrus van der Merwe, B.A., B.D. Reeds in sy tyd op Britstown het sy kragtige prediking en onverskrokke optrede die aandag van die kerklike publiek op hom gevestig. Toe hy dus in Januarie beroep word as opvolger van ds. McGregor, was niemand verwonderd nie. Sy 22-jarige bediening was vir die gemeente in baie opsigte betekenisvol, en hy het dan ook sy spore diep in Robertson afgedruk. Dit was in alle opsigte 'n tydperk van groei. Die getal lidmate het, ten spyte van die afstigting van die Sendinggemeente en die gemeentes McGregor en Vandermerwe, toegeneem van 900 lidmate in 1903 tot 2 000 in 1925, toe daar binne die grense van die gemeente soos dit in die tyd van sy voorganger afgebaken is, altesame 3 000 lidmate was. In die tyd is 1 364 mense in die huwelik bevestig, 1 938 lidmate aangeneem en 2 733 gedoop. In sy afskeidspreek gelewer op 29 Maart 1925, nadat hy die beroep na die Cradock aangeneem het, het hy verklaar dat, "ofschoon daar winter en zomer, bloei en achteruitgang in het geestelik leven der gemeente geweest is, was de groei der gemeente onmiskenbaar, en heeft die zich uitgedrukt in de totstandbrenging van gebouwen en inrichtingen. Met uitzondering van 'n deel der oude kerkzaal is hier geen steen de een op de ander geplaatst, die niet in mijn tijd geplaatst is."
Aan die onderwys het hy waardevolle dienste bewys. Ook was hy lid van dit Sinodale Onderwyskommissie. Deur al die jare het hy student gebly en aangesien hy met 'n stale geheue geseënd was, het hy 'n groot hoeveelheid kennis opgedoen wat vir hom veral goed te stade gekom het, wanneer hy met studente in aanraking gekom het. Hy kon ook taktvol met jong mense en ander wat deur twyfel gekwel was, omgaan. Hiervan het die Sinodale Kommissie van die Kaapse Kerk gebruik gemaak toe hulle hom in 1921 afvaardig om die Afrikaanse studente aan buitelandse universiteite te besoek en bearbei, 'n taak wat hy met skitterende sukses uitgevoer het. As blyk van erkenning van sy bekwaamheid en van sy werk het die Universiteit van Edinburg hom daarna die eregraad doktor in die God-geleerdheid toegeken.
Op Cradock[wysig | wysig bron]
Ds. Van der Merwe as moderator van die Kaapse Sinode.
In die breë kerklike lewe het dr. Van der Merwe leidende rol gespeel. Die Kaapse Kerk het hom in 1924 as moderator gekies. Hy het hom veral vir die onderwys beywer en vir die diens van barmhartigheid. Hy was voorsitter van die Sinodale Armesorgkommissie en as sodanig die siel van die groot kongres oor die Armeblankevraagstuk op 1916 op Cradock.
Uit erkenning vir sy dienste het die Universiteit van Edinburgh aan hom die eregraad D.D. toegeken. Hy was 'n welsprekende kanselredenaar en iemand met onverskrokke moed, soos blyk uit sy onafhanklike standpunt ten opsigte van die Maritz-rebellie van 1915 en sy stryd teen drankmisbruik onder die bruin mense van Robertson en die Suidwes-Kaap.
In 1920/'21 stuur die Moderatuur van die Kaapse Kerk hom na Europa om die Afrikaanse studente aan verskillende universiteite daar te besoek. Volgens 'n bron "het hy die werk met soveel aangenaamheid, bekwaamheid en takt verrig dat die Skotse universiteite kennis neem van sy besoek en arbeid in dié verband" en St. Andrew's aan hom 'n eredoktorsgraad in die teologie toeken. Dit was die universiteit waar hy sy D.D. verwerf het.
Moderator van die Kaapse Kerk[wysig | wysig bron]
Dr. Van der Merwe het sy Kerk en volksgenote in 1926 verteenwoordig by die onthulling van die Delvillebos-gedenkteken.
Sonder dat hy vantevore in die moderatuur gedien het, kies die Eeufeessinode van 1924 hom tot moderator van die Kaapse Kerk, 'n betrekking waaraan hy met sy rysige gestalte en forse stem, sy waardigheid, menslikheid en geesdriftige leiding luister verleen het, volgens ds. H.C. Hopkins in Cradock-gemeente se eeufeesgedenkboek. Op 10 Oktober 1926 het dr. Van der Merwe die onthulling van die Delvillebos-gedenkteken in in Frankryk bygewoon waar hy sy Kerk en volksgenote verteenwoordig het. Die gebed wat hy daar gedoen het, is as "'n toonbeeld van gewyde welsprekendheid" beskou. In die geselskap van die eerste minister, genl. J.B.M. Hertzog, vertrek hy in September 1926 daarheen en die besoek sou maar 10 of 12 dae duur. Nogtans doen hy daar die gevreesde vaaksiekte – ebcephalitis lethargica – op wat binne twee maande ná sy tuiskoms sy byna onmisbare lewe sou eis.
Op sy 59ste verjaardag kom dr. Van der Merwe uit Europa in Kaapstad aan. Die aand was daar op Robertson, waar hy so lank leraar was, se stasie 'n skare om hom te verwelkom en geluk te wens en pleks dat hy Bonnievale toe gaan, bly hy op Robertson. Aan sy weemoedigheid was te bespeur dat hy ongesteld was. 'n Geneesheer is ontbied en die Cradockse kerkraad het ds. J.W. Snyman gevra om hul gewaardeerde leraar na Cradock te vergesel. Ds. Hopkins skryf: "Toe mev. Van der Merwe op Noupoort by hulle aansluit, laat sy dadelik na Cradock laat weet dat alle reëlings vir sy ontvangs afgestel moes word, en ná hul tuiskoms neem sy siekte ontstellend toe. Op aanbeveling van die plaaslike geneeshere ontbied die kerkraad 'n breinspesialis, dr. Bloom, uit Johannesburg en hy bevestig die vermoede dat dit vaaksiekte is. Vir die gemeente en gemeenskap van Cradock het daar 'n tyd van spanning en kommer voorgelê. Uit alle dele van die land het navrae en betuiginge van meegevoel ingestroom en toe sombere klokgelui vroeg Vrydagoggend 24 Desember 1926 die tyding aankondig wat lank reeds verwag maar ook gevrees (is), sak daar 'n roukleed oor Cradock neer. By sy sterfbed het sy gesinslede (sy vrou, drie seuns en 'n dogter), sy suster, ds. Malherbe en enkele vriende gestaan."
Ná 'n kort diens in die pastorie, het die begrafnis om tienuur Sondagoggend uit die kerk plaasgevind. Al was baie mense met vakansie weg, was dit die grootste begrafnis wat mense op Cradock nog jare daarna kon onthou. Prof. John du Plessis het die diens gelei en na aanleiding van Rom. 11:33-36 gepraat oor die onnaspeurlike en onverklaarbare weë van die Here. Hy het die ontslapene beskryf as "'n ywerige student, besielende prediker, wakker volksman en vertroude kerkman".
Ná sy dood is van hom gesê: "Dr. Van der Merwe was een van die mees belese manne in ons Kerk. Hy het 'n kragtige persoonlikheid gehad en daarby die gawe van welsprekendheid en groot seggingskrag."
Die gedenkteken op dr. Van der Merwe se graf langs die NG kerk Cradock.
(af) Hopkins, ds. H.C. 1968. Die N.G. kerk Cradock, 1818–1968. Cradock: NG Kerkraad.
↑ (af) Olivier, ds. P.L. (samesteller). 1052. Ons gemeentelike feesalbum. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers.
↑ (af) Kleynhans, prof. E.P.J. Volhard en oorwin. Kenhardt, 1889–1989. Kenhardt: Kerkraad van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente.
↑ "O diepte des rijkdoms, beide der wijsheid en der kennis Gods, hoe ondoorzoekelijk zijn Zijn oordelen, en onnaspeurlijk Zijn wegen! Want wie heeft den zin des Heeren gekend? Of wie is Zijn raadsman geweest? Of wie heeft Hem eerst gegeven, en het zal hem wedervergolden worden? Want uit Hem, en door Hem, en tot Hem zijn alle dingen. Hem zij de heerlijkheid in der eeuwigheid."
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Hendrik_Petrus_van_der_Merwe&oldid=1611909"