Katoen: die wollerige wondervesel wat die wêreld se mense klee
Die wollerige wondervesel wat die wêreld se mense klee
Moenie die nederige dons van die katoenplant sommerso op sy baadjie takseer nie. Dit is immers die grondstof van baie van die einste baadjies… én hemde, rokke, lakens, tapyte, gordyne, denim-klere en vele meer. Talle produkte word ook van katoensaad gemaak. Die belangrikste is kook- en slaaiolie, margarien, seep, seeppoeiers en linoleum. En dan lyk dit boonop of ’n sekere soort wilde katoen al in Suid-Afrika benut is lank, lank voordat Jan van Riebeeck in 1652 aan die Kaap geland het…
Van die foto’s en sekere teksinligting met dank uit die volgende baie informatiewe webwerwe oor kantoenprodusie, plaaslik en wêreldwyd—besoek hulle gerus:
COTTON SOUTH AFRICA: http://www.cottonsa.org.za
THE STORY OF COTTON: http://www.cotton.org
(Maak in nuwe vensters oop indien jy internet-koppeling het.)
IE woord katoen is ontleen aan die antieke Arabiese woord qutun of kuton, waarmee enige fyn tekstielstof beskryf is. Die plantkundige naam vir katoen is Gossypium Hirsutum. Die plant behoort tot die familie Hibiscus en is dus verwant aan daardie bekende hibiskusse wat soveel tuine met hul groot, kortgesteelde blomme versier.
BO: Die katoenbolwurm
Foto: USDA / ARS
Bolwurm se moses—dis geneties veranderde katoen
KATOEN bly aan die voorpunt van biotegnologiese ontwikkeling en verreweg die meeste van die katoen wat deesdae in Suid-Afrika geplant word, is Bt-katoen, vertel kenners. Maar wat beteken dit eintlik?
Die bakterie Bacillus thuringiensis, of Bt, kom natuurlikerwys in grond voor en vervaardig proteïene wat insekte doodmaak. Bespuiting met middels wat Bt-bakterieë bevat, is al jare op plase, ook organiese plase, gedoen.
Teen die vroeë 1990’s het die katoenbolwurm ’n weerstand teen die meeste chemiese plaagdoders opgebou. Katoen is een van die vernaamste gekweekte gewasse in Amerika en die Amerikaanse Katoengordel lewer meer katoen as enige ander streek op aarde. Bolwurmskade kon ’n kolossale ramp word.
Toe kom genetiese manipulasie tot die katoenboere se redding. Wetenskaplikes van die Amerikaanse maatskappy Monsanto het naamlik ’n katoenvariëteit ontwikkel wat ’n geen bevat wat van die Bt-bakterie kom.
Wanneer die geen in katoenplante geplaas word, word ’n toksiese proteïen geproduseer wat die bolwurmruspers doodmaak. (Die bolwurm is in werklikheid die larwestadium van ’n mot.) Die gif bly in die blare en doen niks nie totdat die bolwurm die blaarweefsel vreet. Dit is baie spesifiek—dit maak slegs die bolwurmruspers en besonder naby verwante spesies dood. Dit tas nie ander diere aan nie en is ook onskadelik vir mense.
En hoe suksesvol is dit in Suid-Afrika? Wel, katoenboere spog met rekordoeste en bereken selfs dat die opbrengs tot soveel as 600 kg/ha hoër kan wees as met tradisionele katoen. Alles danksy daardie stukkie van ’n kiem in die nuwe katoenblare.
Feeste van die katoen-snuitkewer
ONDER: Die sappe en afskeidings van die katoenplant maak dit aanloklik vir ’n verskeidenheid van insekteplae. Die vernielsugtige katoen-snuitkewer op hierdie foto is een van die vabonde wat katoenboere al geweldige skade berokken het.
Daar is 42 verskillende variëteite van die katoenplant. Vanweë die plant se donserige wit saadbolle is katoen al dikwels "boomwol" genoem.
Gekweekte katoenplante groei sowat een tot twee meter hoog. Roomwit blomme maak hul verskyning uit botsels, verkleur tot geel, dan pienk en uiteindelik donkerrooi. Ná drie dae val die blomblare af, en ’n klein groen saadbol word agtergelaat waarin sowat dertig sade ontwikkel. ’n Menigte saadhaartjies vorm om elke saad in die saadbol en hierdie wit vesels pak saam. Namate die saadbol ryp word, word dit bruin. Oplaas bars dit oop en die sagte katoenvesels (waardeur die katoensade deur middel van die wind in die natuur versprei word) raak sigbaar. Die vesels in opgebarste saadbolle lyk soos wattepluise... of dalk soos wit spookasem!
Katoenvesels is nagenoeg twee tot vier sentimeter lank. Sowat nege tiendes van die vesels is sellulose, ’n duursame koolhidraat wat in alle plante voorkom. Die res is water en ander stowwe.
Die lengte van die katoenvesel bepaal die kwaliteit, en dus die prys, van die geproduseerde katoen. Die langste vesels word tot katoenstof van die hoogste gehalte geweef.
Terwyl wol in Suid-Afrika ’n besonder waardevolle uitvoerproduk is, bly katoen steeds hoog in aanvraag. Katoen word beskou as ’n natuurlike vesel wat veelsydig, gemaklik, dienlik en uiters bruikbaar is. Katoenstof kan so sag soos ’n sakdoek of so dik soos denim wees, tot enige denkbare kleur verkleur word, maklik gewas en gedroog word, en dit kan by ander vesels gevoeg word vir funksionele klere en ander gebruike.
Geen wonder mnr. Thinus Verreyne, woordvoerder vir Katoen SA, sê hy glo die toekoms van katoen is meer rooskleurig as vir ander gewasse soos mielies nie. Op lang termyn, reken hy, hang baie af van waardetoevoeging soos eie pluismeulens en weeframe vir die verwerking van katoen.
Maar hoe het die mens dan besef dat katoen so ’n waardevolle gewas is? Hoe het hy die vesels van hierdie wonderplant tot sy voordeel begin aanwend? In die volgende afdeling word die geskiedenis van dié merkwaardige "boomwol" bekyk.
Geskiedenis van katoen
NIEMAND weet rêrig hoe lank die mens reeds katoen benut nie. In spelonke in Mexiko is al stukkies katoensaadbolle en flentertjies katoenlap gevind wat minstens 7 000 jaar oud is. Wetenskaplikes het ook vasgestel dat daardie katoen baie soos dié was wat vandag steeds gekweek word.
In die Indusriviervallei in Pakistan is katoen sowat 3 000 jaar voor Christus gekweek, gespin en tot materiaal geweef. Teen omstreeks dieselfde tyd het boorlinge van die Nylvallei in Egipte ook reeds katoenklere gemaak en gedra.
Omstreeks 800 nC is katoenmateriaal deur Arabiese handelaars na Europa gebring. Toe die ontdekkingsreisiger Columbus in 1492 by die Amerikas aangekom het, het hy gevind dat katoen in die Bahama-eilande groei. Teen 1500 was katoen regdeur die wêreld algemeen bekend.
Katoen is in 1730 in Engeland die eerste keer met masjiene gespin. Die Nywerheidsrevolusie in Engeland en die uitvinding van die "cotton gin" (katoenpluismeul) in Amerika het die weg gebaan vir die belangrike plek wat katoen vandag in die wêreld beklee.
Die eerste katoenpluismeul is in 1793 deur die Amerikaner Eli Whitney gepatenteer. Whitney het gesien hoe plantasiewerkers in Georgia die katoenvesels met die hand van die sade verwyder het. Darem alte omslagtig, het hy gereken. Toe bou hy ’n masjien wat dieselfde werk vyftig keer vinniger kon doen. Hy het die masjien ’n "gin" genoem, wat bloot ’n afkorting van die Engelse woord "engine" is. Vandag word die pluising van katoen steeds in Engels "ginning" genoem.
BO: Eli Whitney.
Gravure deur Wm Hoogland na King / U.S. Library of Congress
BO: ’n Replika van Whitney se "cotton gin".
Katoen is moontlik al in Suid-Afrika benut voordat die setlaars uit Europa hulle in groot getalle hier kom vestig het. Volgens geskiedkundige verslae het ’n sekere Barbosa in 1516, byna anderhalf eeu voor Jan van Riebeeck se koms in 1652, in Suid-Afrika met inboorlinge kennis gemaak wat nie net ’n soort wilde katoen gekweek het nie, maar ook katoenklere gedra het.
In die Kaapse omgewing, waar die eerste Europeërs hulle in Suid-Afrika kom vestig het, is die eerste katoensade in 1690 geplant. Die klimaat moet egter warm en baie vogtig wees vir katoensaad om te ontkiem, en die Wes-Kaap is kennelik nie die beste plek daarvoor nie. Maar ander dele van die land kon eers veel later vir moontlike katoenverbouing ondersoek word.
In 1846 het ene dr. Adams saad uit Amerika gebring en katoen in die distrik Amanzimtoti in Natal begin kweek. Iewat later in die negentiende eeu is betreklik baie katoen ’n jaar of tien lank in Natal en die Kaapkolonie gekweek vanweë ’n vraag na die vesel wat as gevolg van die Amerikaanse Burgeroorlog ontstaan het. Daarna het die plaaslike produksie weer feitlik tot stilstand gekom en is dit eers in die begin van twintigste eeu hervat.
In 1904 is ’n klompie hektaar katoen in die omgewing van Tzaneen geplant, waar ’n katoenpluismeul in 1905 opgerig is vir die meganiese pluising en baling van katoen. Ná Uniewording, in 1010, is katoen tussen 1913 en 1922 hoofsaaklik in die Transvaalse Laeveld en Oos-Transvaal (vandag Mpumalanga) verbou. Die plaaslike katoenbedryf het in 1922 die stigting van die eerste koöperasie beleef, gepaard met ’n pluismeul wat by Barberton opgerig is.
Katoen wat op ’n sekere chemiese manier behandel word, is natuurlik ’n sterk ontplofbare stof. Dit is dus nie verbasend dat katoen reeds in die vroeë stadiums van sy verbouing hier te lande ’n belangrike rol in die vervaardiging van plofstowwe gespeel het nie. In 1924 het die firma African Explosives ’n pluismeul by Umbogintwini in Natal staangemaak. Nog enkele pluismeulens is daarna opgerig, maar Suid-Afrika het toe steeds geen geriewe vir die spin en weef van katoen gehad nie en die vesels is na Liverpool in Engeland uitgevoer.
Uiteindelik, in 1939, is katoen egter amptelik in ons land tot landbougewas verklaar -- en vandag sal ’n kaart die verspreide kweking van die waardevolle plant in Suid-Afrika aantoon, van die Laer Oranjeriviergebied in die weste, kloksgewys regdeur die verre noorde van ons land tot in KwaZulu-Natal in die ooste. Nader omskryf is die katoenproduserende gebiede in Suider-Afrika vandag: die Noord-Kaap (suid en noord van Kimberley; die omgewings van Postmansburg en Prieska; en die Laer-Oranjerivier), Noordwes, die Limpopo-provinsie (Limpopo-vallei; Loskop en Springbokvlakte), Mpumalanga, KwaZulu-Natal en Swaziland.
Ná die ontbinding van die Katoenraad aan die einde van 1997 het alle rolspelers in die plaaslike katoenbedryf ’n maatskappy, Katoen SA, gestig, wat onder meer as ’n forum vir die bedryf dien.
En ná die ontstaan van die suiwer katoenmerk in 1985 spog Katoen SA tans met etlike honderde merkgebruikers. Daar is ’n aantal geregistreerde etiketvervaardigers wat die katoenmerk aan die geregistreerde merkgebruikers voorsien.
SAAD kan met die hand of ’n masjien geplant word. Waar met meganiese planters gewerk word, word 10 tot 24 rye op ’n keer met katoensaad beplant. Die planter kloof ’n voortjie deur elke ry, laat die regte getal sade inval en bedek dit met grond. Sowat twee maande hierna verskyn botsels op die plante en ná nog drie weke gaan die botsels oop. Dan ontwikkel die katoenvesels soos in die begin van hierdie artikel beskryf.
Die oes kan ook met die hand of meganies geskied. Meganiese katoenplukkers pluk (of wring) die saadkatoen van die plante af en werp dit in die vervoerstelsel. Ná die oes kan die oorblyfsels van ou katoenplante fyn opgekap en diep in die grond ingeploeg word as bemesting vir die volgende aanplanting.
Hoe katoen gepluis, gespin en uiteindelik tot materiaal geweef of vir ander produkte gebruik word
DIE basiese pad wat katoen loop—van plantasie tot klerasie—is eenvoudig: Die sellulose-vesels word van die saad geskei, tot katoengaring omskep en die garing word tot tekstielstowwe geweef. ’n Pluismasjien skei die geoeste katoenvesels en die sade van mekaar. Daarna word die vesels in bale saamgepers. Dié word dan in beskermende sakke geplaas, reg om na die katoenfabriek gebring te word.
Tog is dit nie net kleremateriaal wat van katoen gemaak word nie. Oral rondom ons is talle produkte—komberse, lakens, handdoeke, lyn, kleeflint, maskeerband, kerse, film, verf en vele meer—wat óf heeltemal van katoen vervaardig is óf katoen as bestanddeel het óf van ander dele van die katoenplant kom. Baie produkte word byvoorbeeld ook van katoensaad gemaak, soos kook- en slaaiolie, margarien, seep, seeppoeiers en lino­leum.
Soos gesê, gaan die katoen van die boer na die pluismeule wat sy opbrengs koop. Die katoen word op vragmotors gelaai en na die meulens gebring, waar dit met groot pype in die geboue ingesuig en in groot masjiene ge­was word om onsuiwerhede soos stof en stukkies plant te verwyder. Die vesels en sade word hierna meganies geskei.
Die algemeense soort pluismeule is die saagtipe. Dit be­staan uit ’n reeks sirkelvormige sae wat baie vinnig roteer. Die saagtande steek deur gleuwe tot binne-in die saadkas waarin die katoenpluksel gevoer word. Die sae trek die vesels deur die gleuwe, terwyl die sade in die saadkas agterbly.
Die katoen gaan vervolgens deur verskeie skoonmaakprosesse en word dan in bale van 200 kg elk gepers en in ’n pakhuis gebêre, reg om na ’n tekstielmeule gestuur te word indien kleremateriaal daarvan gemaak moet word. ’n Klein bietjie katoen word uit elke baal getrek en volgens die lengte van die vesel, die kleur, die sterkte en die fynheid daarvan geklassifiseer. By die tek­stielmeule sal dit eers tot sagte lyn verwerk en daarna teen tot 2 500 omwentelings per sekonde tot garing gespin word.
Weefmasjiene weef uiteindelik die katoengaring tot materiaal, baie op dieselfde manier as waarop dit in die ou, ou dae met die eerste handweeframe gedoen is. Die moderne masjiene werk egter blitsvinnig terwyl dit die skering (drade wat in die lengte van die weefsel loop) en inslag (dwarsdrade) saamvleg.
Ja-nee, werklik, moenie die nederige dons van die katoenplant sommerso op sy baadjie takseer nie.