PressReader - Weg! Platteland: 2017-06-01 - Laat ’n mens dink Kos­pry­se bly styg, maar ver­brui­kers kán iets daar­aan doen
Laat ’n mens dink Kos­pry­se bly styg, maar ver­brui­kers kán iets daar­aan doen
Daar is ’n gro­ter prent­jie ag­ter sty­gen­de kos­pry­se, skryf dr. Tra­cy Led­ger. Dit be­gin by boe­re wat nie reg­ver­dig ver­goed word nie, maar as ver­brui­kers het óns die mag om die bord­jies te ver­hang.
Boer is nie kin­der­spe­le­tjies nie – die mees­te van ons weet dit. Maar wat ons meest­al nié weet nie, is waar­om dit so moei­lik is om ’n boer te wees. Dit het bit­ter­min met kom­man­do­wurms of droog­tes te doen, en ál­les met land­bou­mark­te. Ons dink sel­de aan dié mark­te wan­neer ons oor boer­de­ry praat, ter­wyl dit in werk­lik­heid ’n kri­tie­ke rol speel.
Die doel met boer­de­ry is nie net om iets te pro­du­seer nie, maar om iets te pro­du­seer wat jy teen ’n prys kan ver­koop wat jou kos­te dek én so­dat daar ’n bie­tjie wins oor is. Maar om ’n wins te maak raak by die dag ’n gro­ter uit­da­ging.
As jy jou maan­de­lik­se krui­de­niers­re­ke­ning dop­hou, dink jy waar­skyn­lik boe­re vaar nie te sleg nie – kos­pry­se het die laas­te ja­re im­mers die hoog­te in­ge­skiet. On­ge­luk­kig is daar ’n e­nor­me ver­skil tus­sen die prys wat ek en jy vir kos be­taal en wat die boer vir sy pro­duk­te kry. Die ga­ping tus­sen die plaas­hek­prys (dít wat die boer kry) en die klein­han­del­prys (dít wat ek en jy be­taal) vir die­self­de kos het die af­ge­lo­pe 20 jaar e­norm ge­rek.
Melk is ’n goeie voor­beeld. Die plaas­hek­prys staan tans op so­wat R4,70 per li­ter, en die klein­han­dels­prys is R9 tot R10 ho­ër. T­win­tig jaar ge­le­de het die twee net R2 ver­skil. Die hui­di­ge plaas­hek­prys dek skaars die pro­duk­sie­kos­te. Van 1998 tot 2006 het so­wat 5 300 sui­wel­boe­re ban­krot ge­speel en na­ge­noeg 55 000 men­se het hul­le werk ver­loor met ver­woes­ten­de ge­vol­ge, ver­al op die plat­te­land. K­lein­skaal­se sui­wel­boe­re is ’n spe­sie wat op die rand van uit­wis­sing staan, en on­danks die fan­tas­tie­se voe­dings­waar­de van vars melk word dit am­per glad nie meer in arm huis­hou­dings ge­bruik nie om­dat dit ge­woon on­be­kos­tig­baar ge­word het.
In teen­stel­ling hier­mee maak groot melk­ver­wer­kers en -han­de­laars ’n goeie wins dank­sy hul­le groot in­vloed in die mark. Die mees­te van ons koop nie ons kos di­rek by ’n boer nie – ons gaan su­per­mark toe. Net twee maat­skap­pye – Clo­ver en Pick n Pay – be­heer tans meer as 40% van die mark vir ge­bot­tel­de vars melk. Dit be­te­ken sui­wel­boe­re het baie min op­sies oor waar hul­le hul­le melk ver­koop en ook baie min be­din­gings­mag wat die ver­goe­ding be­tref.
Ver­le­de jaar moes ons hoor die klein­han­dels­prys van melk styg “weens die droog­te”, maar al het die boe­re wel ’n klein ver­ho­gin­kie ge­kry, was die sty­ging in die klein­han­dels­prys drie keer ho­ër! As sui­wel­boe­re die to­ta­le ver­ho­ging in die klein­han­dels­prys ge­kry het, sou baie meer van hul­le die droog­te oor­leef het. Hier­die is nie net sleg­te nuus vir boe­re nie, maar vir ons al­mal. Hoe duur­der kos word, hoe min­der Suid-a­fri­ka­ners kan dit be­kos­tig om ’n ge­ba­lan­seer­de, voed­sa­me di­eet te volg – iets wat net so­wat 20% van al­le Suid-a­fri­kaan­se huis­hou­dings tans reg­kry. Die lang­ter­myn­im­pli­ka­sies is skrik­wek­kend: kin­ders wat nie in die skool kan kon­sen­treer nie, ál erns­ti­ger ge­sond­heids­pro­ble­me waar­voor ons al­mal uit­ein­de­lik op­dok en, die erg­ste van al­les, ál meer be­wy­se dat on­der­voe­de kin­ders ge­weld­da­di­ge vol­was­se­nes word.
Waar gaan ons kos van­daan kom as al ons boe­re in die stof byt? Dit gaan ramp­spoe­dig wees as ons be­sluit om meer kos in te voer en die rand ver­swak om die een of an­der re­de weer. En as al ons boe­re soos mis voor die son ver­dwyn, gaan die plat­te­land daar­mee saam.
Wat kan ons doen? Die eer­ste stap is om te be­sef hoe­veel op die spel is. T­wee­dens moet ons die mag ge­brúík wat ons bin­ne die kos­stel­sel het. Ons is im­mers al­mal deel­ne­mers in dié stel­sel – par­ty as kos­pro­du­sen­te, maar de laas­te een as ’n ver­brui­ker. As ons die plaas­li­ke sui­wel­be­dryf wil red, moet ons ons voet neer­sit vir ver­wer­kers en han­de­laars wat ons boe­re dood­wurg en kos on­be­kos­tig­baar maak. Dit is pre­sies wat in Aus­tra­lië en B­rit­tan­je ge­beur: Ver­brui­kers wei­er om melk by maat­skap­pye te koop wat boe­re nie reg­ver­dig ver­goed nie. Ons kan nie meer be­kos­tig om op die draad te sit nie. Dit is óns kos­stel­sel en óns moet dit red.
Dr. Tra­cy Led­ger is ’n on­af­hank­li­ke kon­sul­tant wat in plaas­li­ke e­ko­no­mie­se ont­wik­ke­ling en voed­sel­se­ker­heid spe­si­a­li­seer. Sy
is die skry­wer van An Emp­ty Pla­te – Why We Are Lo­sing the Batt­le for Our Food Sy­stem, Why It Mat­ters, and How We Can Win It Back (Ja­ca­na).
‘Ons moet die mag ge­brúík wat ons bin­ne die kos­stel­sel het. Ons is im­mers al­mal deel­ne­mers in dié stel­sel – par­ty as pro­du­sen­te, maar de laas­te een as ’n ver­brui­ker.’