Vho ṱanganedzwa kha Phalamennde ya Afurika Tshipembe, Phalamennde ya ṅwahaḓana 21!
Phalamennde iyi ndi ya vhathu!
Bono ḽashu ndi u fhaṱa Phalamennde ya vhathu i bveledzaho ine ya vha na vhulondo kha ṱhoḓea dza vhathu nahone i tshimbidzwaho nga muhumbulo wa u swikela ndeme ya vhutshilo ha khwine ha vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga mbekanyamushumo dzashu, ri lwela u vhona uri zwitshavha zwo tsikeledzwaho zwo katelwa tshifhinga tshoṱhe.
Mushumo na tshipikwa tsha ndeme tsha Phalamennde ndi u imela vhathu na u vhona uri hu na muvhuso wa vhathu fhasi ha Ndayotewa.
Hezwi zwi swikelwa nga u phasisa milayo, mushumo wa vhulavhelesi wa muvhuso na u dzhenisa tshitshavha kha maitele a Phalamennde.
Ndayotewa ndi mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki nahone u vhea mitheo ya tshitshavha tsha dimokirasi tshi re khagala hune muvhuso wa ḓisendeka kha zwine vhathu vha funa na uri mudzulapo muṅwe na muṅwe o tsireledzwa u lingana nga mulayo.
I vhekanya nga mutevhe wa thendelano ndeme na maitele a vhuvhusi ha dimokirasi ho ḓisendekaho nga vhathu.
Phalamennde yo vhumbwa nga vhaimeli vha vhathu vha 400 vho khethwaho nga mbofholowo ya dimokirasi vhane vha vhumba Buthano ḽa Lushaka.
Mavunḓu a imelwa kha Phalamennde nga Khoro ya Lushaka ya Mavundu, yo vhumbwaho nga vharumelwa vha 10 nga vunḓu.
Phalamennde yashu ya dimokirasi i na ḓivhazwakale ya u ḓihudza ya vhuimeli ha vhafumakadzi.
Zwa zwino vhafumakadzi vha ita 43% ya miraḓo,
Zwa zwino nga 2009, ri kha vhuimo ha vhuraru kha ḽifhasi u ya nga vhuimeli ha vhafumakadzi.
Ndivho ya Phalamennde kha vhuimeli ha vhafumakadzi ndi 50%.
Ri dovha hafhu ra vha na Phalamennde ya vhufuteleli!
Phalamennde yashu ya u thoma ya dimokirasi nga 1994, sa muṅwe wa mishumo yayo, yo ḓo khetha Muphuresidennde Vho Nelson Mandela sa ṱhoho ya shango.
Nga ḽa 24 Shundunthule, Muphuresidennde Vho Mandela vho ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa u thoma kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu mbili dza Phalamennde ya u thoma yo khethwaho lwa dimokirasi.
U bva tshitshetsho Phalamennde yo ṱanganedza Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe nga 1996 na u phasisa milayo miswa i fhiraho tshigidi!
Vho ḓilugisela u guda zwinzhi nga ha mbondo dza Phalamennde iyi i nyanyulaho naa?
Kha ri ise phanḓa lwendo lwashu lwa Phalamennde ya Afurika Tshipembe!
Lwendo ulu lwa u sumbedzwa lwo sedza masia mararu a Phalamennde, ane a vha, Buthano ḽa Kale, Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Kha vha ḓifhe tshifhinga tsha u guda zwinzhi!...
Hetshi ndi Parliament Street. Nnḓu, dzine dza vha Buthano ḽa Lushaka, Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, khathihi na Tuynhuys dzi wanala tsini na tshiṱaraṱa hetshi hune ofisi dza muvhuso khathihi na dza Mahoro a Phalamennde dza vha hone. Muphuresidennde vha tshimbila kha Parliament Street u ya kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u ṋetshedza Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa ṅwaha nga ṅwaha kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa nnḓu mbili dza Phalamennde. Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, une wa ḓihwa nga upfi "U vulwa ha Phalamennde", masia mavhili a Parliament Street a vha o tingwa nga Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo.
Slave lodge ndi fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzi. Ho fhaṱwa nga Dutch East India Company nga 1679. Ho vha hu tshi shuma sa vhudzulo ha Khoro ya Ngeletshedzo musi hu sa athu fhaṱwa Phalamennde ya Kapa nahone ho shumiswa sa tshifhaṱo tsha ofisi dza muvhuso, Khothe Khulwane, Poswo ha fhedzisela nga u vha Muziamu wa Mvelele wa Ḓivhazwakale.
Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Muphuresidennde na u tevhelana ha tshiofisi vha tshimbila kha khaphethe tswuku u bva Slave Lodge u ya kha Buthano ḽa Lushaka u itela dzulo ḽo ṱanganelaho.
Tshifhaṱo tsha Marks tshi wanala u livhana na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu kha Parliament Street. Tsho fhaṱwa nga 1904, Marks Building zwa zwino tshi dzula mahoro mahanedzi na vhashumi vhao. U rangani tsho vha tshi tshi shumiswa nga Nnḓu ya Vhurumelwa kha Phalamennde ya nnḓu tharu, hu sa athu swika 1987. Phalamennde ya nnḓu tharu (kana nnḓu tharu) ya 1985 yo vha i na nnḓu dza Vhatshena, vha Lukanda lwa Vhukati na Maindia fhedzi i tshi sia Vharema nnḓa.
Africa House yo vhewa nga maano a vhuṱali vhukati ha vhupo ha Phalamennde u livhana na Buthano ḽa Lushaka. Yo vha i tshi shumiswa sa ofisi ya Khomishinari Muhulwane wa Birithishi, hone zwino i dzula Komitiṱhanganelo ya Vhusevhi na ofisi dziṅwe dza Phalamennde.
Ngomu ha Africa House hu na zwivhaḓwa zwa kalesa zwapo zwa Phalamennde: khasikhethe ya fesheni ya u bva kha muunga wa miṅwaha ya 350 we wa vhudzulwa nga mimuya ya maanḓa ya tshipembe-vhubvaḓuvha nga 1892. Thonga ya Vhuhosi ya Mulangadzulo wa Phalamennde yo vha yo vhewa kha khasikhethe lwa miṅwaha minzhi.
Ipfi "Stal" nga Luisimane ḽi amba tshitale. Munango wa u thoma muhulwane wa Stalplein, ḽe ḽa vha ḽi dzina ḽa zwitale zwa Muluvhisi wa Kapa, wo vha u kha sia ḽa Company Gardens ḽa Tuynhuys, we wa thoma vhutshilo sa tshishumiswa tsha shede tsha VOC ye ya vha i tshi ḓihwa nga ḽa Dutch East India Company nahone nga murahu yo ḓo shumiswa nga Vhaluvhisi vhoṱhe vha Kapa. Zwifhaṱo zwo tevhelaho zwa Phalamennde zwo ḓo sendedzwa tsini musi khethekanyo ntswa dzi tshi fhaṱwa, u swika nga 1988 musi lufhafha luswa lu dzulaho Buthano ḽa Lushaka lu tshi swika Tuynhuys. Nga tshifhinga tsha madzulo a Phalamennde, Muphuresidennde vha shumisa Tuynhuys sa ofisi ya tshiofisi. Ndangulo ya Tuynhuys a i ho fhasi ha Phalamennde.
Phalamennde ndi kale i tshi amba zwithu zwo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho. Kha gethe ya u dzhena Phalamenndeni nga Roeland Street, tshifanyiso tsha tshiṱaniswa tsha Vho Dzhenerala Louis Botha tshifhinga tshinzhi tshi ḓisa mbudziso: Hu ḓo itwa mini nga vhahali vhaswa vha lushaka Naho zwo ralo, tshitaniwa hetshi ndi tsha Ḓorobo ya Kapa. Mikano ya Phalamennde yo sumbedzwa nga ḓaraṱa u gonya nga Plein Street, na Company Gardens nga dubo ḽa vhukovhela. Gethe ya Roeland Street i ṋetshedza vhuswikeli kha miraḓo na bai dza u paka nga fhasi dza dzi MP na tshiṱafu tsha Phalamennde?
Nga tshifhinga tsha vhuṱambo ha u vula na miṅwe mishumo ya Muvhuso, Flame of Remembrance i a dugiswa Phalamenndeni u hulisa vhoṱhe vhe vha lovha musi wa nndwa dzi kwamaho Afurika Tshipembe. Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe ndi vhone Mukomunda Muhulwane wa vhashomi.
Visitor's Centre i wanala kha Poswo ya kale ine zwino ya vha tshipiḓa tsha vhupo ha Phalamennde. Phalamennde i vha ṋemuṱa kha vhadali vha bvaho kule na tsini na vhagudi na vhone vho ṱanganedzwa, Vhadali vha fhiraho 25 000 vha dalela Phalamennde ṅwaha muṅwe na muṅwe. Vhadali vha humbelwa u bvisa vhuṱanzi ha u ḓiḓivhisa ha tshiofisi musi vha sa athu tendelwa u dzhena Phalamenndeni. Hu vha hu tshi khou shumiwa nga maanḓa musi hu tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka (zwine zwa vhidzwa hafhu u pfi u vulwa ha Phalamennde ha ṅwaha nga ṅwaha) kana musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi ṋetshedza tshipitshi tsha mugaganyagwama.
Poorthuis ine ya ḓivhea hafhu sa Gate House ndi munango wa u dzhena Old Assembly Building. Muthu u tea u fhira kha munango wa vhutsireledzi. Henefho kha mithara dza 30 dza u thoma ndi Keiskamma Tapestry (see Hotspot).
Musi vho no gonya zwiṱepisi zwa u ya kha munango muhulwane wa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka, zwiṱepisi zwa u thoma zwi livha kha fuḽoro ya mabuḽu ya Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka. Munango wa ḽobi u livha kha munango wa miraḓo, Hu na zwiṱepisi zwa u gonya zwivhili kha masia a munango wa ḽobi zwi livhaho kha gaḽari ya tshitshavha, gaḽari ya midia, bai dza Vhadipulomati na ofisi. Nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na madalo a Muvhuso khaphethe tswuku i adzwa hoṱhe kha ḽobi ya u dzhena miraḓo,
Nnḓu heyi ndi haya ha madzulo mahulwane a Buthano ḽa Lushaka na madzulo o ṱanganelaho. Zwa zwino, Miraḓo ya Phalamennde ya 400 vha ṱangana henefha u phasisa milayo na u lavhelesa mishumo ya muvhuso. Muphuresidennde vha dzula kha sia ḽa tsha uḽa ḽa Mulangadzulo, kha tshidulo tshi re na khare. Ḽihoro ḽihulwane ḽi dzula kha sia ḽa tsha uḽa ḽa Mulangadzulo ngeno mahoro mahanedzi a tshi dzula kha tsha monde. Ndi kha nnḓu yeneyi he nga tshifhinga tsha Tshiṱalula, Muphuresidennde wa kale Vho FW de Klerk vha ḓivhadza u sa iledzwa ha ANC na zwiṅwe zwivhumbiwa zwa poḽitiki, Nga murahu ha maḓuvha a ṱahe, nga ḽa 11 Luhuhi 1990, Vho Nelson Mandela vho vhofhololwa u bva dzhele nga murahu ha miṅwaha i fhiraho 27. Kha vhuṱambo vhu nyanyulaho vhukuma nga 1994, Vho Mandela vho ṱanganedza u vha Muphuresidennde wa u thoma o khethwaho lwa dimokirasi wa Afurika Tshipembe.
Phodiamu i re phanḓa ha tshidulo tsha Mulangadzulo i shumiswa nga tshifhinga tsha madalo a muvhuso kana nga Muphuresidennde kana Vhaminisiṱa vhane vha khou fhindula mbudziso. Nga tshifhinga tsha khanedzano kana musi miraḓo i tshi ita zwitatamennde vha anzela u shumisa phodiamu, fhedzi vha nga ṋetshedza nḓivhadzo ya ḽikumedzwa kana u vhudzisa mbudziso na u dzinginya ndaelandulamisi u bva he vha dzula hone, hune ha vha ho shomedzwa nga maikhurofouni. Hu na maitele a u khetha a eḽekiṱhironiki kha tshidulo tshiṅwe na tshiṅwe u itela u khetha ha tshiphiri, fhedzi ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi a kona u vhona uri ndi miraḓo mingana yaḽo yo voutelaho kana yo hanedzaho mulayo.
Tshidulo tsha Mulangadzulo tshi wanala kha tshiṱedzhi tshi re nṱha kha ḽiṅwe sia ḽa bvungwi ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka. Ndi afha hune Mulangadzulo a tshimbidza matshimbidzele a Nnḓu e hone.
Mulangadzulo wa u thoma wa Phalamennde ya dimokirasi, Dokotela Vho Frene Ginwala, vho dzudzanya uri vharangaphanḓa vha mahoro maṱuku vha fanela u vha na madzulo a bannga dza phanḓa, u itela uri vhakhethi vhoṱhe vha kone u vhona mahoro e vha a nanga. Musi hu na dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu, sa tsumbo, musi hu tshi ṋetshedzwa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, madzulo a a engedzwa kha fuḽoro vhukati ha khethekanyo mbili u kona u dzudza miraḓo i bvaho kha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Nnḓu ya Buthano ḽa Kale yo shumiswa nga Phalamennde u bva hu tshi vhumbiwa muvhuso wa Yuniyoni nga 1910, u swika musi muvhuso wa dimokirasi wa u thoma u tshi khethiwa nga 1994. Nga 1994 Phalamennde ya itsho tshifhinga yo ḓo fhaladzwa henefho kha Nnḓu iyi: tshiga tsha mulayo tshi sumbedzaho u guma ha Tshiṱalula na milayo yatsho. Nga 1961 Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano, ḽa mbo vha Riphabuḽiki, Nga murahu ha miṅwedzi miṋa Afurika Tshipembe ḽo ṱutshela mashango a Mulanganelano na u vha Riphabuḽiki, Vho Dimitri Tsafendas vho ṱhavha lu isaho lufuni Minisiṱa Muhulwane, Dokotela Vho Hendrik Verwoerd, he vha vha vho dzula hone.
Zwa zwino Nnḓu iyi i vho shumiswa kha vhupfiwa nga vhathu, u phasisa milayo na mushumo wa vhulavhelesi wa Phalamennde. I shumiswa hafhu sa fhethu ha miṱangano ya seminara, zwigwada na miṱangano ya tsivhudzo ya ANC na Vhupfiwa nga Vhathu.
Lufhera lwa u Ḽela lwa Buthano ḽa Kale lwo vha lu tshipiḓa tsha tshivhumbeo tsha u thoma tsha 1885, tshe tsha vha tshi tshi shuma sa Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa. Nga murahu ha u vhumbwa ha Yuniyoni nga 1910, ho ḓo engedzwa Nnḓu ya Buthano. Nnḓu ya muvhuso wa Kapa yo mbo ḓi vha lufhera lwa u ḽela lwa miraḓo na vhadali. Minisiṱa Muhulwane wa Birithishi Vho Harold MacMillan vho ita tshipitshi tshavho tshine tsha pfi "Wind of Change" fhano nga 1960, tshe tsha vha tshi tshi khou bvumba nga ha vhuḓilangi ha koḽoni dza Birithishi kha ḽa Afurika.
Ḽobi ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu yo vha i tshi ḓihwa nga u pfi Queen's Hall ye ya ṋewa dzina ḽa Queen Victoria nahone dzina iḽi ḽo ḓo dzula u swika 1961. Yo ḓo vhidzwa u pfi ndi Gallery Hall nga 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki,
Fuḽoro ya ḽobi yo phatheniwa nga seramiki ye ya vha i tshi takalelwa nga tshifhinga tsha Victoria.
Hei ndi Nnḓu ya NCOP, iṅwe ya zwisikwa zwa ndeme kha ḓivhazwakale ya Ndayotewa ya Afurika Tshipembe, ine ya ṋea vhadzulapo vha mavunḓu oṱhe vhuimeli kha Phalamennde. Khanedzano dza milayo i kwamaho mavunḓu na u i khunyeledza zwi itwa kha nnḓu yeneyi. NCOP yo vhumbwa nga miraḓo ya 10 i bvaho kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe - miraḓo ya rathi ya tshoṱhe na miṋa ya vhurumelwa ho khetheaho.
Kha nnḓu iyi, miraḓo i dzula u ya nga Vunḓu ḽavho na uri vha khetha sa tshipiḓa tsha vunḓu. Vhakhethi vha vha na voutu ya thungo ya u khetha miraḓo ya Vhusimamilayo ha Vunḓu ha ṱahe, miṅwaha miṱanu miṅwe na miṅwe, nga ḓuvha ḽithihi na ḽa khetho dza lushaka. Vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na tshiphugaṱhalu tshaḽo tsho ṱaniwaho kha nnḓu ya Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Musi Muphuresidennde vho rambiwa u dzhenela dzulo ḽihulwane ḽa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu, vha dzula kha rou ya phanḓa u ya kha tshanḓa tsha u ḽa tsha Mudzulatshidulo, kha tshidulo tsha Vhuphuresidennde tsho korwaho tshiphugaṱhalu khatsho.
Fhethu ha gaḽari kha NCOP hu shumiswa nga dzi VIP na tshitshavha musi vha tshi dzhenela Phalamennde.
Tshiphugaṱhalu tsha Afurika Tshipembe ndi tshigambonalo tshihulwanesa tsha Muvhuso. Vhukati ha mbonalo ya tshigaṱhalu ndi phurothiya, dzuvha ḽa lushaka, ḽi imelaho u shumisana ha mvelele dzoṱhe, na shango ḽi titimaho sa lushaka. Nṱha ha phurothiya, hu na tshiṋoni tsha ṱhame tshi na phapha dzo imelaho nṱha, na ḓuvha ḽi tshi bva. Nḓevhe dza gorou dzi sumbedza u vhibvela ha shango, ngeno ṋanga dza nḓou ya Afurika hu tshiga tsha vhuṱali, maanḓa na vhuḓikumedzeli.
Tshiṱangu tshi re vhukati tshi sumbedza tsireledzo ya Maafurika Tshipembe, nga fhasi pfumo na thonga (mbaḓana yo vhaḓiwaho), zwo vhetshelwaho u ombedzela tsireledzo ya mulalo hu si u ḓiimisela nndwa. Kha tshiṱangu hu na zwifanyiso zwa vhathu vha Khoisan, vhadzuli vha u ranga kha shango. Zwifanyiso zwo wanala kha zwifanyiso zwa Linton Stone, tsumbo i ḓivheaho ḽifhasini ya vhutsila ha matombo ha Afurika Tshipembe. Tshilivho tsha tshiphugaṱhalu tshi amba uri "vhathu vho fhambanaho vha a ṱangana ", kana "vhathu vho fhambanaho vha tshi ṱangana vhoṱhe," nga luambo lwa Khoisan lwa /vhathu vha Xam: !ke e:/xarra//ke (provide link to parliamentary website for audio pronunciation?
Munango wa Queen u wanala kha Phalamennde ya Kapa ya u thoma ye ya ṋewa maanḓa a vhulanguli nga 1885. Yo ṋetshedza vhuswikeli kha nnḓu, tsini na munango wa u dzhena Company Gardens. Company Gardens dzo wana dzina iḽo u bva kha Dutch East India Company ye nga 1652 ya rumela Jan na Maria Van Riebeeck kha ḽa Kapa. Zwifhaṱo zwiswa zwo ḓo engedzwa kha tshifhaṱo tserekano tsha Phalamennde nga murahu ha koloni mbili dza Birithishi (Kapa na Natal) na Riphabuḽiki mbili dza Mavhuru (Transvaal na Orange Free State) dzo vhumba Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910.
Ḽaiburari i wanala nnḓa ha ḽobi ya tshifhaṱo tsha NCOP. Nga 1857 ḽaiburari khulwane yo vha yo fhaṱwa u bva kha khuvhanganyo ya bugu dzo shumiswaho nga Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Kapa ḽa Kale na Khoro ya Vhusimamilayo. Nga 1910, nga u vhumbiwa ha Yuniyoni, khuvhanganyo idzi dzo mbo ḓi vha Ḽaiburari ya Phalamennde. Nga 1919, bugu dzi so ngo ḓoweleaho, zwifanyiso, mimapa na miolokone zwo engedzwa, uri zwi vhe Khuvhanganyo dzo Khetheaho.
U fhira miṅwaha ya 150 ho vha na nyengedzo ya ṱhuṱhuwedzo kha ḽaiburari iyi khulwane, hu tshi katelwa na khuvhanganyo ya Vho Sidney Mendelssohn. Nga 1917, vho ṋetshedza Phalamennde khuvhanganyo yavho ya Africana ine ya vha na zwiteṅwa zwa 7 000. Hu na maṅwe madzina a bugu a 200 000 a re ḽaiburari, hu tshi katelwa rekhodo dza mathomo dza ndeme dza Afurika Tshipembe na Afurika.
Vhukati ha mishumo ya vhutsila yo ṱaniwaho kha mbondo dza muziamu hu na mishumo ya mutsila wa mvetamveto, Vho Francois Le Valliant. Vho vha vhe mutshimbili wa Fura we a fara nyendo dzo ṱanḓavhuwaho vhukati ha vhubvaḓuvha ha na devhula ha Kapa vhukati ha 1781 na 1784.
Pennde dzi shumisaho maḓi dzi rekhoda nyendo idzi.
Mishumo ya vhutsila, zwivhaḓwa na khuvhanganyo zwa vhufa ha Phalamennde zwo vhulungwa, zwa ṅwalwa fhasi na u londotwa nga ofisi ya mishumo ya vhutsila ya Phalamennde nahone zwi a swikelea nga tshitshavha. Khuvhanganyo idzi dzi na ḓivhazwakale khulwane nahone ndi dza ndeme, fhedzi a dzi imeli vhathu vhoṱhe na vhutsila ha shango ḽino, Phalamennde i lwela u vha muimeli kha u vhonisa vhutsila vhune ha imela Maafurika Tshipembe vhoṱhe, Tshaka dza mishumo miswa yo fhambanaho i khou humbulelwa u ṱaniwa u itela uri vhutsila ha Phalamennde vhu vhe tshipiḓa tsha lwendo, hu si vhuiwa.
Zwa vhutsila ha masila ha Keiskamma zwi imela khuvhangano ya vhatsila, hu si mutsila muthihi lini. Tshanduko ya ḓembe i vhonalaho Afurika Tshipembe, yo ḓiswa nga zwa Vhutsila ha Masila ha Keiskama kha mbondo dza tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka ḽa Kale. Zwa Vhutsila ha Masila izwi zwi sumbedzaho ḓivhazwakale ya muombano wa Afurika Tshipembe, zwo itwa nga vhafumakadzi vha bvaho Eastern Cape, nahone zwi katela zwifanyiso zwa matheriaḽa a khunguwedzo a mafhungo a khetho e a ṋetshedzwa vhakhethi vha Afurika Tshipembe kha khetho dza u thoma dza dimokirasi.
Thonga ya vhuhosi ya musuku ye ya ṋetshedzwa Phalamennde nga 1963 nga Nnḓu dza zwa Migodi dza Transvaal na Orange Free State, yo thivhiwa nga Thonga ya vhuhosi ya vhathu. Tsho ṱumiwaho nga nṱha ha Thonga ya vhuhosi ya vhathu ndi bugu yo vuleaho (yo imelaho Ndayotewa), i re na ngoma i huwelelaho vhaimeli vha lushaka uri vha ḓe kha indaba.
Vhunzhi ha zwithu na mabogisi zwo ṱaniwa phasedzhini i ṱumanaho na tshifhaṱo tsha Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu; Mulayo wo sainiwaho wa u fhaṱa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 na wone wo ṱaniwa, na tshigivho tsha vhuhosi, sa Mulayo wa 1961 wa u thoma Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe.
Thonga ya vhuhosi ya kale i edza ye ya vha i tshi shumiswa kha Nnḓu ya Fhasi ya Ingiḽandi. Heyi yo vha i tshi vhewa kha ṱhiresele kha Ṱafula ḽa Buthano.
Luaimbo lwa lushaka lwo ṅwalwaho nga Vho CJ Langenhoven vha tshi itela Yuniyoni ya Afurika Tshipembe, "Die Stem", lu ṱaniwa hafha, tsini na mutevhe wa vhahulisei avho vho lovhaho kha nndwa mbili dza ḽifhasi, hu na madzina a maswole a Vharema o thudzelwaho nga murahu ha Bugu dza Zwihumbudzo.
Wigi dza vhatshimbidzi na vhaofisiri vhahulwane maṱafulani a Buthano na Vhutendelwamilayo (Sinethi) zwo ḓo kaṱudzwa nga Phando 1987 nga murahu ha muṱangano wo ṱanganelaho wa Komiti dza Milayondango na Ndaela naho hu uri wigi ya u fhedzisela yo ambariwa nga 1994.
Zwipiḓa zwiṱuku zwa ḓaba ḽi bvaho ṅwedzini, zwo ṋetshedzwaho Afurika Tshipembe nga Muphuresidennde Vho Richard Nixon na zwone zwo ṱaniwa.