Versindaba Zandra Bezuidenhout resensies Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Zandra Bezuidenhout resensies'
Resensie: Katalekte (Breyten Breytenbach)
Katalekte. Artefakte vir die stadige gebruike van doodgaan. Breyten Breytenbach. Human & Rousseau. ISBN: 978-0-7981-5792-6; Prys: R220; 213 bladsye; Sagteband.
"DIE GEHEUE IS 'N BYEKORF VIR DIE AANDWORD VAN ONS DAE"
Katalekte is 'n bundel van bepeinsing, nabetragting en geïmpliseerde vraagstelling oor bestaan, digterskap en die vervlietende skaduwee wat die "ek" genoem word. Al hierdie temas wys uit na die element van beweging wat die gang van die menslike bestaan kenmerk. Hierdie beweeglikheid, die panta rei soos die Griekse wysgeer Heraclitus die ewige vloei van dinge beskryf het, is vir my die essensie van die bundel. Beweging kan onder meer geassosieer word met dinamika, stuwing, ritme en wording, en per definisie met voortgang, wat beteken dat nie net stoflike dinge nie, maar ervarings, vriendskappe, ontmoetings en herinnerings agtergelaat word en dreig om te vergaan. Aansluitend hierby sinspeel die bundelinhoud daarop dat die lewe self 'n versameling van katalekte is; oorblyfsels of reste, brokstukke en fragmente, soos flarde van ou geskrifte – al die los drade waaruit die mens sy eie teks skryf om minstens tot 'n voorlopige "verstaan" van dinge te kom.
Hiervoor is verbeelding en die geheue nodig; en asem om met behulp van woorde die bewussyn voor te stel as 'n lopende aktiwiteit, 'n voortdurende werksaamheid waardeur die digter in probeer om die onleesbare leesbaar te maak. Algaande skep hy nuwe versameling katalekte, 'n nalatenskap van tekste wat opnuut deur lesers gedekodeer en, figuurlik gesproke, selektief geapproprieer sal word. Die eindigheid van 'n digterslewe, en daarmee die naderende afsluiting van 'n oeuvre, word egter omgekeer; dit word tot stof gemaak, maar gaan nie verlore nie. In Zen-terme, wat 'n deurlopende onderbou van die Breytenbach-oeuvre vorm, word dit opgeneem in die groot Niet. Verganklikheid blyk 'n illusie van die menslike gees te wees, en dit is hierdie paradoks van bestaan naas nie-bestaan, die "leefdroombeweging" ("stof", 137) en die "bewegingsherinneringe" ("die eiland van verbranding", 138) wat weer pertinent in Breytenbach se jongste bundel na vore kom.
Die produk van die digtersarbeid word in die bundel se newetitel aangebied as "artefakte vir die stadige gebruike van doodgaan", 'n ironiese manier om na afskeid te kyk as 'n dinamiese maar langsame en durende proses waarby die kreatiewe insette van die kunstenaar-digter (en sy lesers) 'n belangrike rol te speel het. Twee interpretasies van "gebruike" is moontlik: dit kan slaan op "maniere" waarop die sterwensproses hom aanmeld, maar ook op die "verbruik" of benutting van skryfsels om doodgaan te vergesel, te begryp, of selfs te troef. Die saambestaan van visuele en woordtekste in die bundel demonstreer hoe verskillende skeppende aktiwiteite, en artefakte as die produk daarvan, mekaar aanvul en ondersteun: afbeeldings van gemaskerdes, gevlerktes en skrywendes; naaktes en narre; persoonlike foto's en dié van vriende, asook kunstenaarsgereedskap en selfs 'n bobbejaan vind weerklank in sowel die gedigte as die motto's. Daarby dra die kleurryke kunswerke by tot die aanskoulikheid en estetiese genot van die bundel.
Katalekte vorm die sluitstuk van 'n drieluik waarin die gedagtegang van op-weg-wees ook in Die windvanger (2007) en Die beginsel van stof (2011) gefigureer het, en sporadies in die digter se vorige werk sigbaar was, en waarskynlik in die toekoms voortgesit sal word. Breytenbach se aandag vir die mens as 'n instansie met 'n persoonlike identiteit, tesame met die kwessie van sy sogenaamde sterflikheid, was reeds merkbaar in die openingsgedig van sy debuutbundel Die ysterkoei moet sweet (1964). Daarin het die digter homself in fisieke terme bekendgestel as die nou legendaries geworde "maer man met die groen trui" wat sy eie graf visualiseer as 'n plek waar hy op 'n reënerige dag in die modder begrawe sal word. Ook Katalekte open met 'n gedig ("voorbereiding", 11) wat as 'n vooruitskouing op die dood en die menslike bestemming gelees kan word; die dag wanneer Charon as "die gids met die mus/ ons een vir een in die bark oor sal neem". En in "nou kom hierdie mens" (135) neem die persoon 'n ander identiteit aan; hy is reeds 'n afskaduwing van die self en hy word sy eie reisgenoot; die "ek" neem afstand van homself, intens bewus van "hierdie mens/ met wie ek 'n leeftyd afgelê het". Identiteit word dus iets wisselends, iets wat voortbeweeg en nuwe name aanneem, soos blyk uit die digter se verskillende benamings vir homself, onder andere Stoftong Bobbejabach (196), asook Jan Afrika, Jan Blom, Blackface Buiteblaf in die slotgedig "agternawoord" (212). Daar neem die digter die gestalte van 'n nar aan, of "die gek van myself", maar ook van 'n meervoudige "ek" waar al die identiteite saamval in "Ons [wat] nie van ons/ 'n spektakel [wou] maak" nie. Die voorlopige "ek" (of "ons") neem afskeid en die spreker maak 'n "laaste buiging" waarin die naderende vertrek en die afsluiting van 'n vakmanskap as 'n "suiwering van oorbodighede" voorgestel word.
'n Groot aantal van Breytenbach se bekende temas, motiewe en gunstelingwoorde duik weer in Katalekte op, en so ook etlike van sy digterlike handgrepe, soos nuutskeppings deur woordverwringing ("lettergrype") woordsamestellings ("koekeloerhoer") en woorduitbreidings ("ekkerigsotiese"), wat almal staanplek kry in "die digter se manifes van meelewing" (159). Soortgelyke voorbeelde van 'n idiosinkratiese uitbreiding van die leksikon word in feitlik elke gedig aangetref. Dit bring mens by die vraag of hierdie digter, ten spyte van sy posisie as oppermeester van ons poësie, nie sy eie clichés begin skep, en sy werk 'n oorbekende toon en aanslag, en daardeur 'n sekere voorpelbaarheid verkry nie. Maar beïnvloed herhaling noodwendig die trefkrag van sy werk? Moet 'n digter se procedé altyd en ten alle koste vernuwend wees? Is dit nie enige kunstenaar se reg en voorreg om binne 'n bepaalde styl te bly werk nie? Dit hang natuurlik af of variasie binne 'n oeuvre as 'n absolute voorvereiste geld, wat met vernuwing bedoel word, en hoe vindingryk die digter sy gebruiklike temas, truuks en skryfwyses aanwend. Wanneer mens egter die bundel in die geheel lees en herlees, kom jy tot die besef dat die verse so skerpsinnig en meesleurend is, dat 'n hersirkulering van inhoude soos die dood, die skryfambag, naasbestaandes, vriende en die omgewing, of motiewe soos die nag, engele, maan, wond, mond, ens., afgesien van die digter se tipiese omgaan met taal, nie as 'n belemmering gesien hoef te word nie. Dit kan ook positief beskou word as unieke stylkenmerke en gedagte-inhoude wat in die hande van 'n groot kunstenaar 'n deurlopende draad vorm waarmee daar steeds wyer, dieper en ryker geweef word.
Nog 'n interessante aspek van Breytenbach se taalgebruik is die manier waarop hy 'n alledaagse term ontyk deur woorde te laat "hommelby" (186). Hy sal byvoorbeeld die poëties oorwerkte "bloeisel" in 'n werkwoord omskep en so 'n nuwe dimensie daaraan gee. In "klein reis" (132) nooi die spreker 'n vriend om te "kom kyk hoe bloeisel/ die sterre soos smeulende vuurtjies/ in 'n donker boom – ". As die vriend sy misnoeë uitspreek, beantwoord die spreker dit met "en ek proe die brak smaak van te veel woorde in die mond", wat kan sinspeel op die stortvloed van woorde wat skrywers voortdurend in die mond ronddra, en hulle mettertyd in die verleentheid stel. In 'n ander vers word 'n vars bloeisel-beeld deur 'n oorspronklike woordsamestelling gevorm (186):
wanneer alle sien ontdooi
hoe swáár dan die bloeiselkyk van die dooie[.]
Hierdie verrassingspel met taal, beeld en klank kom deurlopend in die bundel voor. Vir die leser is dit louter genot om te ervaar hoe 'n digter oorbekende dinge spelenderwys verby die grense van gevestigde betekenisse dra.
Afgesien van die prikkelende denklae en taalaanwending in hierdie en ander Breytenbach-bundels, is die vormgewing van die gedigte onkonvensioneel. Verstegniese vernuwing was uit die staanspoor tekenend van sy werk, en 'n toonbeeld van hoe die vormdeurbraak van die Nederlandse Vijftigerbeweging ook in Afrikaans beslag gekry het. Hierdie aanpak word deurgevoer tot en met Katalekte; elke gedig is onvoorspelbaar in terme van die opbou en die wending wat die vers gaan neem, waardeur die digter nie alleen sy eie terrein verken en ontgin nie, maar lesers se belangstelling wakker hou. Die relatiewe ongewoonheid van woord-, versreël en sinskonstruksies, gepaard met 'n oënskynlik natuurlike versbeweging, is die sjarme van hierdie digter se werk. By Breytenbach is die praat- of parlandostyl nie 'n lukrake aaneenskakeling van woord en gedagte nie, maar 'n fynbedagte skommelspel van klank en beeld, ingebed in die inherente ritme van die taal. Deur die asemhaling en deining van die vers word die leser op reis geneem na 'n alternatiewe vorm van belewing en betekening. Die digter is berekend moedswillig; deur sy talige akrobatiek dwing hy die leser om wyer te kyk, te voel en te dink as die ooglopende. Daarom raak oningewyde poësielesers, en veral dié wat nog nie met Breytenbach se werk kennisgemaak het nie, soms ongeduldig as hulle nie dadelik die strekking van die verse snap nie. Hoewel Katalekte nie 'n duister bundel is nie, gee Breytenbach, soos die meeste eietydse kunstenaars, tog nie die "betekenis" van sy werk aan luiaards prys nie. Op 'n gesofistikeerde manier plant hy tekens of aanduidings in watter rigting die kopreis van die gedig plaasvind, maar laat hy ook toe dat die voetpad van die hart, of emosionele lading, die leser lei om selfstandig te interpreteer.
Die bostaande opmerkings mag die indruk skep dat Katalekte uit vermoeiende dinkstof bestaan. Dit is egter nie die geval nie, want die digter is 'n closet-terggees, en byna sonder uitsondering ook speels en sensueel. Hy beweeg "tussen droom en vergeet" ("dagskrif", 131) in 'n sinnelike beskrywing van die nag: "…die hemel was gevul met die romerige skynsel/ van 'n onsigbare maan/ swaar en soet in frangipanigeur"; en "soos 'n ou asemhaling/ was die intieme vermenging van water teen die rotse/ en 'n wind van ewige verganklikheid/ in die gordyne oor my oop venster. Saam met familie, vriende, minnaars en bemindes het hy "die soet en klam reuke ingeadem/ en gevoel hoe sweet of die glinsterlagie bloed afkoel […] tot kleur die vermompelvlakte aard van wegskryf mag ontbloot/ om die polsende wond van die nag te verbloem". Hoeveel potensiële betekenis lê nie opgesluit in hierdie "vermompelvlakte" nie, moontlik 'n uitgestrekte veld of staat van mompeling (nog 'n Breytenbach-gunsteling) waarin die digter hom bevind voordat hy in die daglig die "polsende wond" of intieme, trieste donker van die nag van hom "wegskryf".
Waar Breytenbach se humoristiese aanslag wissel van blatant tot meer bedek en ironies, word humor en erns vermeng in 'n gedig met die titel "Moermikland" (161). In navolging van Allan Ginsberg se briefgedig aan Amerika, waarvan ander plaaslike digters se weergawes in Letter tot South Africa (Umuzi, 2011) gepubliseer is, rig die digter hom tot sy eie moederland waar hy hom onseker en ontredderd voel. "Mzanzi, hier staan ek oppie stasie en die fluitjie willie blasie", haal hy aan uit die volksmond, terwyl die gedig in werklikheid 'n skreiende aanklag is teen wanpraktyke in die samelewing. 'n Mens sou by Breytenbach van diepsinnige humor of humoristiese diepsinnigheid kon praat.
Daar is kort en kragtige kostelikhede in die afdeling "frottages" met die newetitel "mondstof". Die digter leen kwistig uit Afrikaanse volksliedjies, asook uit sy eie werk en dié van ander digters, waarteen hy letterlik én figuurlik aanskuur (of waarmee hy vry) om iets nuuts uit bestaande stof te maak, of nuwe energie in die mondholte te skep. Dit verleen aan die bundel 'n genuanseerdheid en 'n ligtheid as teenwig vir die swaarder element van nadenke. Sommige van hierdie fragmente, soos die onderstaande, herinner aan die werk van R.K. Belcher, maar Breytenbach se eie mondstof (173) klink so:
ek hoes gesond
ek kak 'n pond
ons lewe saam
soos kat en hond
Ander van hierdie brokstukkies of "oorblyfsels" is korter, meer gedemp en beeldend, en toon hoe sirkulerende motiewe soos geheue en dood selfs in twee reëls sinvol aangewend word:
Die geheue is 'n byekorf
vir die aandword van ons dae[.]
'n Prominente motief is dié van die reis. Dit word na alle vlakke uitgebrei, en beklemtoon die beginsel van beweging en ruimtelikheid. In "van vlerke gedroom" (207) staan die volgende treffende reëls:
verby die wegwyser van smeulende suiderkruise
is die reis 'n spoor
is die reis 'n stippellyn
is die reis 'n neerlê van pandsteentjies
ook helder oordag […]
Die reis in hierdie gedig is 'n versugting na vlerke, na 'n vlug, soos die verlange na die geliefde:
na die lokvinkie van die liefde
in die gleufie warm en vogtige soetigheid
van jou hartjiesgras [.]
Selfs die dans is 'n manifestasie van reis en beweging. In "die dans van die klippe" (134/135) sê die vriend:
[…] om verbeelding
op te tel soos klippe en uit te deel aan die broodnodiges
is 'n beweging
en om te beweeg is die uitreik na ritme
dit is die dans [.]
In die daaropvolgende reëls word die dans van die gees as volg uitgebeeld:
dansende pas de deux van verdraagsaamheid
dis die gefluisterde woordhuis van vrygewigheid
wanneer jy slegs die ek het om weg te gee
en vergewe. kyk, die vryheid
van weeg-en-weggee beweeg heen en weer
tussen die spanning en ontspanning van verbintenis
en die ritmiese saamkrimp van ontspanning van die klopvoëlhart […]
Die digter, soos die "naakte malman" in die strate van Luanda, is 'n "dansende opskrywer van die lewe", iemand wat die leegheid van vorm "laat bewe" deur dit "vol [te] maak met die voëlskaduwees van woorde" – en by implikasie digter word. En in "die laaste gedig" (211) word die vers trefseker voorgestel as 'n "beweegsing", te wete "die sigbaar/ making van dansende tekens/ se oorgaan na die bevryding/ van onsigbaarheid".
Die bostaande gedigte bevat etlike van die motiewe wat telkens in Katalekte (en ander bundels) ter sprake kom: die mond, klippe, sterre, nag, dans en beweging – maar hoe vindingryk gaan die digter nie daarmee om nie, ook wanneer hy verwys na die "klippiespraat van papegaaivisse/ onder water," (135), of 'n lewe as "verleefde beweging" (211).
Nog 'n opvallende terugkerende motief is die wind, opvallend aanwesig in die bundeltitel Die windvanger en in die afdelingstitel "windklip" in Katalekte waar "wind" gekombineer word met die "klip"-motief. Getrou aan die beginsel van die Zen-filosofie wat so 'n sterk posisie in Breytenbach se poësie inneem, gaan alle dinge in mekaar op en word dit een, soos wind en klip "windklip" word. Die wind kan ook in verband gebring word met die "asem" waarna die digter telkens verwys. Wind onderstreep nie slegs die beginsel van beweeglikheid nie, maar ook van lewensasem, en van die digter se vermoë om gedagtes as lug of asem deur die stemorgane te stuur; die "oopmaakwind" (135) waardeur hy die "wegvlieglied" (43) produseer of, soos in Die windvanger, die windharp bespeel.
Waar die skryfhandeling telkens die fokus van die gedig vorm, word dit 'n objek van digterlike bepeinsing, onder andere oor die digter as mens en skrywende instansie wat hom in "'n lewe verjaar" (43) wy aan "die tongverewiging van drome […] wanneer die verbeelding se lettergrepe/ nog bewe in die vingers". In die skeppende proses vorm die digter, die artefak, en die proses van singewing 'n eenheid. Die gedig is 'n "ruimte van totstandkoming" en 'n "leefruimte vir taal" waar "woorde nog mompelend met mekaar praat" (157); dit is ook 'n vergestalting van die digter se bewussyn, en die bewussyn is op sy beurt een groot gedig waarin disparate dinge uit die geheue opstoot om deur die digter gedistilleer en gestileer te word. Daarom vorm die geheue en die verbeelding so 'n onmisbare onderdeel van die digter se gereedskap; daarmee droom hy, lê hy verbande en skep hy vir homself 'n geheel of "verhaal". Sy ervaring van homself as 'n skeppende agent, maar ook as lewensreisiger wat hom voortdurend heg en ontheg aan familie, vriende, geliefdes en plekke, bestaan uit onvolledige en soms beswaarlik leesbare oorblyfsels van gevonde tekste. Al die konkrete elemente wat in die onderskeie verse benoem word, is eksemplaries van 'n geleefde lewe. Dit is die materiaal wat deur die digter ontrafel en verbeeldingryk saamgesmee word om nuwe tekste tot stand te bring. In sy groot aantal poëtikale gedigte laat Breytenbach iets hiervan sien en word dit 'n manier om die leser as mede-interpreteerder by die kreatiewe proses te betrek. Na die skryfdaad word daar onder andere verwys as "die sinkronisering van werklikheidsverbeelding// geknoop in woordlusse. dis die beweging van gaan." ("digters neem afskeid reël vir reël", 140). Die prosastuk "'n Besinning oor ruimte as katalisator van betekenisvorming" (155) sluit hierby aan, onder andere deur 'n verwysing na die "vibrasie oor die vers se dekveld of die doek se oppervlak" waar sogenaamd onverwante elemente soos beelde, klanke, kleure en ritme met mekaar "gesels" en "baklei".
Die Zen-denke waarna vroeër verwys is, word vir my versinnebeeld in 'n afbeelding van die nederige pampoen in die bundel se voorwerk, en weer by die titel en motto's ter inleiding van die afdeling "windklip"(129). Dit word aangevul deur 'n beskrywing van die "vaalblou boerpampoen" in die gedig "16 september 2010" waar "'n lem […] die skil se stilte sal kraak/ om sonskyn oranje uit die vlees te laat straal", waardeur dit 'n byna mistieke kwaliteit verkry. Daarby toon die pampoen 'n ooreenkoms met 'n mandala ten opsigte van die simmetries kartelende patroon en ronding, en die afgebreekte stingel as sentrum. Hierdie gegewe wek 'n herinnering aan die kern of hart van die konsentriese roosvenster in 'n katedraal, en die eenheidskeppende beginsel van oneindigheid en heiligheid wat dit versimboliseer. Maar ook elders in Katalekte word hierdie beginsel van versmelting en eenheid, wat kulmineer in die groot Niet, aan die orde gestel – onder meer in die volgende reëls uit "die dans van die klippe" (133) waar 'n vriend (die alter-ego van die digter, en dus nog 'n identiteit?) "die een verskynsel in die skyn van die ander wil lees", en vra:
…die dood en die digkuns –
is dit nie één nie? en die voël en die wind –
kan die een sonder die ander se vlug bestaan?
Soos tevore, is Breytenbach se jongste bundel deurspek van ryk en oorspronklike beeldtaal. Die volgende voorbeelde kom uit 'n enkele gedig getiteld "die eiland van verbranding" (138): "die wolke […] was silwer vlies en as/ ruimte is 'n blou weergalming vir voëls se gewapper"; "donker mense met gedoekte gesigte"; "wanneer die wind haar asem opgehou het/ om te luister na die galmende gewelf"; "die middernagwaker se roeplied in die moskee/ om die ewigheid aan jou vergeet van name te bind"; "die môrester was 'n vlammende duif/ uit 'n spikkelnes van stokkies en die geklik van donker/ verminkte versreëls was linte in die grond"; en "die dooie lofsanger met 'n mond vol geheime/ is met sy kora in die baobab gegrawe/ onder die kors van afwesigheid". In "swem in die nag" (146) word die maan vergelyk met 'n "opgeblase karkas/ van die bok wat versuip het", en in "yltyd" (152) met 'n "lewenslose oog". Lesers sou hierdie bundel kon lees en geniet ter wille van die beeldspraak alleen, om daardeur in die ban te kom van 'n digter wat die werklikheid tot 'n droomwêreld transformeer, en andersom.
Katalekte is ewe veel 'n viering van die lewe en die digkuns as 'n bundel oor afskeid en vertrek, hoewel die bundel se newetitel en vele gedigte gewag maak van die dood – soms grappenderwys en selfs laf, asof dit ook gevier of gekoggel kan word, soos in 'n fragment uit "frottages" (196):
In " 'n lewe verjaar" (43) stel die spreker dit prontuit: "die lewe is heerlik, heerlik, heerlik". Die afskeid is bloot 'n "ontbinding van herinnerde drome/ in tuimelende binding"; daar "bou die lig/ tussen water en wind: die wolke sal bly". Die gewaande verlies aan lewe word in 'n ander vorm voortgesit deur 'n onvoorstelbare beweging wat die beperkinge van die menslike verstand te bowe gaan, en die "dood se naam [is] geboortedwerg" (179). Deur die digterlike taal, die eb en vloei van klank, die wisselende ritmiek en die uitsaai van betekenisse, kry 'n mens 'n glimp van die amulet waarmee die spreker die doodsvrees troef. Nietemin beken hy in "frottages" dat hy nie weet of hy "al gereed is/ om die hoer en rumoer van lewe/ te stol tot die stilte van woordstiksels nie" (185). Daarvoor het hy nog duidelik te veel plesier aan verse en flentertjies, met inhoud en al, soos dié een uit "frottages" (178):
haar borsies is soos siffies
en ek so lief vir tee
maar die lekkerste vir drink
bly maar die rooibosvissie[.]
Uit hierdie bundel, lywig en lekker, kry lesers 'n stewige dis uit die Breytenbach-spens. Party van die flesse het miskien al 'n bietjie kim op, maar die meeste glans met vrugte van 'n nuwe seisoen. Katalekte lewer bewys dat die Ysterkoei nog lank nie dood is nie. Al het dit intussen herfs geword, weier die man met die langwerpige kop steeds om sy oë in te hok of sy swart tong te troos, en "fabriseer" hy nog 'n gedig soos die volgende (192):
nou is trosse ryp aan die stok
pik voëls soos tonge die korrels
om reëls te skyt
en elke vers bring son se suiker
na die kies
want herfs is 'n singender weergawe
As nagedagte vra mens jou af of die betekenis van "katalekties", verwysende na 'n versreël met 'n ontbrekende laaste lettergreep wat aan 'n digreël 'n bepaalde maatslag sou gee, nie ook op hierdie Breytenbach-bundel toegepas kan word nie. Vermoed die digter dalk dat daar in sy latere werk iets ontbreek? Begin bepaalde "lettergrepe" (hier vertolkbaar as poëtiese middele of vermoëns) verdwyn, sodat die pols van die digwerk flouer begin klop? Of slaan dit gewoon op die paradoks van onvoltooidheid te midde van voltooiing? By Breyten Breytenbach is niks te vergesog nie; dit sou nie verbaas as die betekenismoontlikhede van beide "katalekte" (onvolledige oorblyfsels van ou geskrifte) en "katalekties" (wat 'n onvolledige of onvoltooide klankpatroon in die prosodie beskryf) 'n aanleiding was om die term Katalekte as bundeltitel te kies nie.
Hoofsaak is dat 'n bundel is wat poësieliefhebbers en Breyten-aanhangers nie moet misloop nie, en een wat beginnende digters en letterkundestudente met groot vrug kan aanskaf – om goeie eietydse poësie raak te hoor, en dit van mindere werk te leer onderskei.
Tags: Breyten Breytenbach, Resensie Katalekte, Resensies, Zandra Bezuidenhout resensies
Posted in Resensies | 12 Kommentare »
Resensie: Kodeks (Nini Bennett)
Kodeks. Nini Bennettt. Cordis Trust Publikasies. ISBN 978-0-620-50030-2. Prys: R80. 68 bladye. Sagteband.
Die digbundel van `n debutant benader jy soos 'n verrassingspakkie; sonder aangekorste verwagtinge omtrent 'n digter se aanslag, tematiek of vermoëns, en gretig om te sien hoe 'n nuweling die kaal tablet beskryf. Al weet jy dat Bennett reeds vir haar kortverhaalbundel (Stoornis, 2002) bekroon is, bly die poësie tog 'n spel van 'n gans ander aard.
Die geoefende leser kom binne die bestek van die eerste paar bladsye agter of die bundel die aankoms van `n ware digter sinjaleer; en of jy by wyse van spreke "die seep in die gastekamer hoor kraak", om by die digter Wessel Pretorius te leen. Jy vergeef aanvanklik die opvallende tegniese steurnisse; dit is immers 'n nuweling wat hier aan die woord is. En jy behou deurgaans 'n oop gemoed, omdat daar in die loop van die bundel 'n treffer of twee mag opduik.
Met die vergrootglas van die literêre kritiek in die hand, en 'n gawe skoot mededoë in die glas, soek die resensent na blyke van vakmanskap. Maar wat is dit wat aan 'n gedig sy toorkrag gee? Die antwoord(e) hierop sou 'n lywige handleiding in beslag neem, maar opsommenderwys kan 'n mens sê dat 'n gedig slaag wanneer die digter jou lei (nee, verlei) om 'n stuk werklikheid as onthutsend, boeiend of ontroerend te beleef; en dat dit gebeur wanneer die gedagte-inhoud so gestileer en gestruktureer is dat die gedig jou hoendervleis gee, of hartkloppens, of 'n knop in die keel. Hierdie proses slaag alleenlik wanneer die digter sekere oorbekende slaggate vermy en 'n hele reeks digterlike tegnieke en kunsgrepe bemeester het.
Nie alle debutante is sterre nie, al het daar in die afgelope tyd heelwat van hulle aan die digterlike trans verskyn. 'n Mens dink aan Melt Myburgh, Martina Klopper, Andries Samuel en 'n hele paar satelliete in hul nabyheid. Tog is daar onder beginnerdigters ook dié wat wel hier en daar flikker, maar nog nie durend en helder skyn nie. So iemand is Nini Bennettt. Baie van haar gedigte gee blyke van woordgevoeligheid en/of raak beelde, moedige taaleksperimente en/of boeiende temas. Dit help haar om met gedeeltes van `n vers die mas op te kom. Ek het byvoorbeeld gehou van die gemaak-naïewe styl en die inhoud van "Motorwag" (26), maar 'n paar vraagtekens oor die vloei en ritmiek, woordordening en herhalings in die kantlyn geplaas. Dit was trouens my reaksie op elke vers in die bundel. Die bogenoemde gedig word hier aangehaal:
my oupa is 'n motorwag
sy maer lyf weerhaak in die verte
was hy 'n taalpraktisyn
het julle hom gesien,
my oupa, die motorwag?
hy is oral
hy is die ou man wat woordeloos
naby jou motor ronddool
met sy hande agter sy rug, gebuk vooroor
die wind ruk aan sy baadjie
sypel deur die dun takelwerk van sy lyf
sy kantpaadjie zig-zag oor sy kop
en verwese hang sy keelvel
oor sy kraag
soos sagte slaaiblare
alles aan hom druk
die kunstande die skoene die klein pensioen –
sy bene word reguit
sy hele lyf word hande:
sy klim hoog uit haar vier-by-vier
draai weg en sê: kyk maar
dalk gaan sy munte gee, die mooi blinkes
of miskien 'n noot
maar dit maak nie saak
my oupa is terminaal
taalpuris en -praktisyn
nou praat hy die broodlyn van die taal
'n dankie tot die dood
Met betrekking tot die bundel in die algemeen is dit die opbou van die gedigte wat die meeste hinder; of eenvoudig gestel, hoe die gedigte aanmekaar gesit is. Die digter moet woorde met die grootste omsigtigheid kies en kombineer, niks ongemotiveerd herhaal nie, nie geforseerde woordsamestellings uitdink nie, wegbly van oorbekende "digterlike" woorde of ander clichés, en abstraksies spaarsaam gebruik. Die gekose woorde moet sinvol ingespan word sodat die reëls nie 'n lomp, aanmekaargelaste of onbeholpe indruk maak nie.
Die bundel se volgehoue mineurtoon, tesame met die terugkerende motiewe van dood, lyding en verlies, bring op die duur 'n moeisame leeservaring mee. Dit sou 'n eenheidskeppende procedé kon wees, maar te veel verse word geskaad deur herhaalde verwysings na dinge soos trane, brandende kerse, spieëls, verlange en verdriet – waarvan die laaste twee (en meer) telkens by die naam genoem word, instede daarvan om die emosie slegs te suggereer. 'n Mens wonder ook waarom die digter nie meer selfkritiek toegepas het deur die oormaat aan beskrywende woorde te skrap nie, omdat woordoortolligheid die indruk wek dat die digter nie geloof het in die krag van haar kernwoorde nie.
Bennett het nietemin`n interessante titel vir haar bundel gekies. Die HAT se woordverklaring vir "kodeks" lui: "Ou handskrif of manuskrip, veral van die Bybel of geskrifte uit die oudheid op papirus en later perkament geskryf". Volgens die WAT is die Latynse woord cōdex 'n variant van caudex, `n boomstomp waaraan oortreders in die antieke Rome vasgebind is. Die titel skep dus die verwagting dat die digter haar verse, en die dinge wat daarin gebeur, as so 'n geskrif of "kodeks" aanbied. Die woord "kode" klink ook hierin mee, en waarskynlik word die lewensverdriet hier gesien as kodes met 'n dieperliggende betekenis, wat die digter dikwels laat aansluit by die Christelike geloof. Die ligpers omslag roep reeds 'n gevoel van rou en verlies op, terwyl die skets van 'n kop met neergeslane oë omswagtel is met iets soos verbande waarop die woord "kodeks" op drie plekke leesbaar is. Dit kom voor of die twee hande besig is om die verbande af te haal – moontlik 'n metafoor vir heling deur die skryfproses, (waarvan daar trouens meermale in die bundel gewag gemaak word) – en asof die halfoop en gekweste oog die kodeks en kodes van naby probeer lees. Die gedeeltes van die brein wat aan die bokant van die afbeelding uitsteek is onderskeidelik lig en donkerpers gekleur, en kan geïnterpreteer word as 'n emosionele teenoor 'n rasionele instelling, of 'n botsing van een of ander aard waarvoor daar versoening gesoek word.
Die titel van die eerste afdeling, "Indeks", het 'n klankverband met die bundeltitel Kodeks, terwyl die openingsgedig ("Weduweeskof" ) beide die woorde "kodeks" en "indeks" bevat, en die inhoud origens ook na die digterlike arbeid verwys. Die gedig en die situasie wat beskryf word, wil waarskynlik `n aanset tot die bundel as "geskrif" wees. Daarby herken die spreker haarself in die vrou (en moontlik as die skrywende instansie) wat oor die gehawende figuur (haarself?) buk, wat op sigself 'n interessante gegewe is. Ook die gebeurtenis word herken as `n teks in eie reg; `n stel tekens (of kodes) wat deur iemand (God?) geskryf of "gedig" is, en soos die rillende aandrang van die selfoon uitwys na iets anders. Die woord "kouevuur" resoneer in "die vuurdoop het pas begin" in die losstaande slotreël – en sluit aan by die terugkerende motief van vuur in die res van die bundel. Belangrike elemente word dus in hierdie gedig saamgetrek, en die digter verdien krediet vir haar poging om 'n bepaalde eenheid van gedagte te konstrueer terwyl sy tog die leser aan die raai hou. Ten spyte van treffende beelde soos die "wintergras" op die ongeskeerde ken en die "ritssluiter [wat] soos 'n treinspoor/ dwars oor jou lyf geloop [het]", sou 'n bietjie skaaf- en snoeiwerk aan die versstruktuur 'n sterker gedig uit die klip verlos het.
In "Droom" word die gesprek met dieselfde figuur voortgesit en die situasie verder uitgebrei, maar ook hier tree meer digterlike sondes in: "vingers" wat "strengel" en "arms" wat om mekaar "sirkel" is clichés, terwyl die dooie ster wat "witdwerg" (as werkwoord) en die nuutskepping "duisterwyke" gesog voorkom, veral in samehang met die alleenstaande slotwoord "binnestraal". Daarna volg die gedig getiteld "(met apologie aan Breyten)", waarvan die hakies myns insiens nie funksioneel is nie, maar waar die woorde moontlik kan sinspeel op Breytenbach se beklemtoning van die rol van die skrywersgeheue. Die vermoede ontstaan dat die digter ook in die daaropvolgende verse te doelbewus poëties gaan probeer skryf, wat reeds in die res van die gedig bevestig word deur 'n kwasi-digterlikheid soos "verlange wat nie genees nie", "sieloue verlange" en bybelblaaie wat "fladder". Die gedig word verder ontsier deur reëloorgange wat begin met "en" (vyf keer), "ook", "tog", "maar" en "want". Sulke woorde is nie per se taboe in die digkuns nie, maar verraai meesal `n onbehendigheid met die opbou van die vers, soos dit ook blyk uit die woordorde wat vernuftiger aangewend sou kon word. Daarby is dit erg steurend om ook die woord "verlange" vyf keer in dieselfde gedig raak te lees.
Hinderlike omskrywings ('n kwaal van menige beginnerdigter) kelder telkens die leesplesier. Weereens is daar in die bostaande gedig talle adjektiewe wat liefs sou kon bly: "rukkerige beelde", "beseerde vlerke", "gedweë ghoeroes", "sieloue verlange", "stowwerige boek", "leë juwelekis", "rooi malvas", "gekalkte potte", "bloeiende monde", "tenger vreugdes", "huilende tjello", "bruin blomme", "heilig onvolmaak", "skitterende juwele" – alles binne 'n een vers). Ook skuil daar pretensie in frases soos "vlieg krysend"; "van opstand roes ons harte vuur in yster"; en in feitlik die hele "Gelykenis" (15), een van die verse wat oor die spreker se moeder handel, en waarvan die laaste gedeelte as volg lui:
[…] Nou skêr die voëls deur haar
laaste vrugte: pienk vlees die oop-
gevlerde wonde en uit die stempel bloei
die melk die vermolmde vrugte
die stempel die definisie van honderde
vruggies wat wring soos maaiers deur
die bleker bloedvrug.
Haar vrugbeginsel is beseer.
Jesus wees dié vyeboom
genadig want dis my ma
Dit val op dat "'n huilende tjello" (6) in 'n ander vers (31) opduik in die oorlaaide beeld van 'n "tjello tremolando huilnoot", terwyl "mondig" (6) weer later voorkom as "in die dood het sy mondig geword" (31), en tref jy in een gedig beide "kinderoë" en "baba-oë" aan (5, 7). Daar is etlike gedigte sprake van oë, lense, glas, spieëls en weerkaatsings, om maar 'n paar te noem. Dit is op sigself geen doodsonde nie, maar 'n volgehoue oorbenutting van bepaalde woorde en beelde binne een gedig of bundel kan dui op 'n beperkte digterlike leksikon en 'n gebrekkige beeldarsenaal. Hieraan sou dit digter kon werk – die oordeelkundige benutting van woord en beeld is een van die basiese beginsels van digterskap. Ewe belangrik is die ritmiek, en die soms onbevredigende versbeweging of vloei sou maklik reggestel kon word deur wysigings in die woordorde of -keuse.
Die digter moet ook versigtig wees vir segswyses soos "bibber soos `n vlam" en "hand wat die rose pluk", omdat dit maklik boekerig en ouderwets aandoen. Die alliterasie in "winterwrak" en "niks van nood" lyk bedag; die geïmpliseerde uitroep "o" moet met omsigtigheid aangewend word om nog nuut te klink; en "verlange wat nooit sal vergaan" nie, is darem te blatant en oorbekend.
Die titel van Afdeling 2, "Vuurdoop", sit die "vuur"-gedagte voort wat in die eerste en en derde gedig in die vorige afdeling gefigureer het. "Voetpad" begin met woorde uit die gedig "Bitterbessie dagbreek" van Ingrid Jonker, wat nie erkenning geniet nie, ten spyte daarvan dat aanhalings so `n kontensieuse kwessie geword het. "Voetpad" kan ook gelees word as `n eggo van die "paadjies" en "grootpad" in die Jonker-gedig. Hier begin Bennett se werk belofte toon wat die versbou en beelding betref, maar weereens is daar hinderlikhede, soos die woord "oë" wat drie maal voorkom, met "oogholtes" en "oënskynlik" ook nog in die buurt; terwyl die "gebarste spieël" die woorde van Jonker te ooglopend herbenut. "[G]e-twyg" is `n skerp vonds, maar die koppelteken, soos op etlike ander plekke in die bundel, is onnodig; en "my skadu, sku vooruit" sou sonder die komma kon deug om aan "sku" `n werkwoordelike funksie te gee. Ook sou "oop" in "bewe miere om haar oop mond" met sukses weggelaat kon word – om maar een voorbeeld te noem.
"[D]oods-voyeur" is 'n mooi vonds, maar ook hier doen die bewustelike gebruik van die koppelteken afbreuk aan `n andersins knap samestelling. So ook bederf die "doodsertifikaat" en "dood" (twee maal) die varsheid van die beeld "doodsvoyeur". En waarom word "kraai" gevolg deur "opgestopte kraai", en later weer deur "kraai"? Herhaling kan slegs 'n effektiewe stylmiddel wees as dit gemotiveerd aangewend word. Die gebruik van "gles" as werkwoord en die invoer van "megapixels" is vindingryk, maar ook in hierdie gedig staan daar nog te veel byvoeglike naamwoorde ("gloeiende", "gefossileerde", "roerloos", "opgestopte", "gebarste" "leeggeloopte"). Die spel met identiteit wat reeds in die openingsgedig voorgekom het, word voortgesit in "dra my naam en identiteitsnommer…", maar `n mens begin wonder of die "ek" nie te dikwels sentraal gestel word nie, tensy dit `n motief in die bundel wil wees. Ander kleinere besware is dat "feëtjie" met 'n deelteken geskryf is, en die "c" in "mascara" met 'n "k" vervang sou kon word.
Die derde en vierde afdelings, "Mespunt" en "Vlugtyd", maak 'n sterker indruk. "Slaggoed", "Motorwag", "Christmas", "Die vleesloses" en "Ode" is verbeeldingryk en toon die digter se potensiaal om treffende, en selfs aangrypende verse te skryf – mits die gedagtegoed in 'n bevredigende vorm gegiet word. Oor wat hierdie vorm moet wees, kan 'n mentor, uitgewer of slypskool meer uitgebreid leiding gee.
Bennett het 'n aanvoeling vir die poësie en 'n goeie oog, maar vir ware digterskap is meer nodig. Ook die oor en tegniek moet ontwikkel, en elke skryfpoging moet geslyp en gesuiwer word om as gedig te glinster. Na my mening is hierdie debuut voortydig en nie besonder aantreklik uitgegee nie. Indien die digter die kritiek as 'n leerkurwe benut, mag sy met 'n volgende bundel haar lesers verras.
Tags: Nini Bennett Kodeks, Resensie Kodeks, Zandra Bezuidenhout resensies
Posted in Resensies | Comments Off on Resensie: Kodeks (Nini Bennett)
Uit die wit lig van my land gesny. Vir Anna.
Uit die wit lig van my land gesny. Vir Anna. `n Versamelbundel. TT Cloete.
Pooka Uitgewers. ISBN 978-0-620-49815-9. Prys: R180. 115 bladsye. Hardeband.
`n Aangename verrassing vir poësieliefhebbers was die onlangse verskyning van twee bundels deur die veelbekroonde TT Cloete – deur baie beskou as ons grootste lewende Afrikaanse digter. Onversadig (2011) is voorafgegaan deur Uit die wit lig van my land gesny: vir Anna (2010), laasgenoemde `n versameling verse waardeur die digter hulde bring aan sy eggenote wat hom in 2007 ontval het. In sy insiggewende inleiding noem Cloete dat die bibliofiele uitgawe van slegs 150 eksemplare tydens die vrystelling by Aardklop 2010 uitverkoop is, wat `n herdruk in gewone formaat genoodsaak het.
Soos dit uit die inhoudsopgawe blyk, het die digter nie gewag tot ná die dood van Anna om aan haar `n prominente posisie in sy poësie toe te ken nie. Vanaf sy vroegste bundels teken hy reeds die profiel van sy geliefde, en met haar afsterwe in 2007 word dit voorlopig in die slotafdeling van hierdie versamelbundel volvoer.
Die gedigte gaan egter nie slegs oor Anna as persoon nie, hoewel haar klein afbeelding op die voorplat tesame met die opdragwoorde daardie indruk mag skep. Dit is eerder `n bundel oor die wonder van `n verbintenis; die deelwees en opgaan van liefdesgenote in mekaar. Aansluitend hierby word die geborgenheid van huis en tuin, asook van die gesinsverband, beklemtoon. Vir die spreker is dit binne hierdie koesterende ruimte dat die mens sy sterflikheid en stoflikheid deur die liefde oorwin. Terselfdertyd is daar die bewustheid dat die aardse binding eindig is, want hoewel ons saam verkeer in die net van liefde, vreet die spinnekop van die dood ons "een vir een eensaam tot harde leë beentjies en windligte dop" ("ons almal", 65). Die aanbod van die bundel is gevarieerd, en gedigtitels wat wissel van "griekse beelde louvre" en "Vroue van Vermeer" tot "Reis na Namakwaland" en "Seepbelsondagoggend" verraai die spreker se ingesteldheid op die skoonheid in al haar vorme.
Anna word nietemin die oerbeeld van die ewige minnares, die een wat `n leeftyd lank bemin word: liggaamlik, geestelik, verstandelik en meer. Haar "profiel" (uitgesny, soos die bundeltitel suggereer) vorm weliswaar die hart van die bundel, en haar voorkoms word op verskeie plekke in fyn besonderhede besing. En tog is dié portrettering maar `n spoor na haar innerlike en haar magiese teenwoordigheid vir die spreker. Die profiel verkry hier `n ruimer tekenwaarde en verwys na die wese van die liefdesgenoot as aardmoeder, gewer, muse en maat. Uiteindelik kan dit gelees word as `n metafoor vir die vroulike komponent in elke diep bevredigende man-vrouverhouding.
Cloete gebruik as een van sy bundelmotto's (en ook as titel vir die slotafdeling) die woorde van Dante uit sy Goddelike Komedie: "Die Liefde wat die son beweeg en die ander sterre." So `n liefde, sê die spreker in die gedig "gratis 1" (83), "ontsnap uit die grepe van die taal" en "het behoefte/ aan `n gans en al ander naam", terwyl die suiwer lyflike wel in "lippetaal" omskryf en besing kan word. Nogtans vind Cloete in sy persoonlike tekenleer die woorde om iets van die grootsheid van `n allesomvattende liefde uit te beeld.
Die digter skram nie weg van liggaamlike detail nie, maar vermy banaliteit. Hoe raak verbeeld hy nie Anna se jeugdigheid in haar "jongmeisie-regop haarveergang/ met die klein ferm sampioene malvasag" nie, gevolg deur "hoe jy oor die 100 tree-hekkies gly/ met die skoot oop en die dye" ("skering en inslag", 78). Elders transponeer hy die sinchronie van die liggaamlike liefde na die intieme samespel van musiekinstrumente ("konsert van die verliefdes", 54, en "klankkoïtus", 55). Waar die vleeslike oorstyg word, raak die gedig aan die sublieme, om daardeur `n flits van die onsienlike te gee.
In haar toestand van aftakeling besit die vrouefiguur vir die spreker `n delikate maar wrange skoonheid: "los lê sy in haar vel. in haar skil/ lê sy nartjie. geel en deurskynende lig/ lê satynsag op haar sweetgesig" ("siek vrou", 75). Meermale is daar sprake van die lig wat haar omgeef, ook wanneer hy haar beeld op `n vroeëre foto oproep: "geprofileer in `n diep leunstoel, bene gekruis,/ […] by die venster in die lig/ van die blink see en geel wasige donsson/ dromerig mymerend en byna deursigtig// skimmig geskryf met lig" ("foto van vrou by die see 1966", 95). Maar die motief van siekte en aftakeling gaan ook gepaard met skrik, want in "roffelkonsert" (80) is die spreker bedag op die laaste slag van die hart: "na énige slag kan die timpaan/ oorslaan toeslaan". Daarby is `n noodkreet hoorbaar in "ambraal-woordeboek" (86) waar alle moontlike middele van heling aangeroep word om die pyn te haal uit die wrede speletjie met iemand vir wie die spreker "ongeneeslik liefhet". Selfs die weersinwekkende detail van die siekte word vir die gedig sinvol benut in "goeie helder Saterdag" (97) as teken dat die aarde weer van ons terugeis wat ons daagliks inneem: "vir ons self afstootlik. herinner sy ons aan ons aardsheid// sy doen dit langsaam tot sy ons self vat". In kontras daarmee, en ter relativering, staan die voortgang van daaglikse aktiwiteite as "die lewe wat skreeu en gil/ en in die hande klap".
Een van die winste van die bundel is dat die gevaar van sentimentaliteit, wat dikwels in gedigte van hierdie aard op die loer lê, knaphandig uit die verse geweer word. Daar is geen oormatige "soetheid" nie; eerder `n nugtere, dog gevoelige verwondering, en in daardie paradoks lê die trefkrag. Slegs groot digters kan dit vermag, en deur Cloete se kunstenaarsblik, aanvoeling en geoefende hand fnuik hy die lokval van oordrewe verering en omskrywing. Daarom is sy verse tegelyk eg, oortuigend en ontroerend. Wat die leser veral bybly, is die teerheid en respek – en `n bewustheid van die heiligheid van huweliksgeluk. Dit verbaas dus nie dat die verwondering van die spreker soms kosmiese proporsies aanneem nie, soos in "vrouson" (82):
die lig kry sy krag uit die hare
van `n vrou die son is hare
sy was haar hare in supernova-blou lig sy gooi
haar kop wielend agteroor sy strooi hoepelstierte rooi
superprominensies uit sy skud orkane los
parabole deur die groot ooptes van die kosmos
sy my sonvrou uit haar turkoois harebos[.]
Daar is reeds uitvoerig geskryf oor Cloete se vorige bundels waaruit gedigte vir hierdie versameling gekies is. Dit sou dus herhalend wees om weer in te gaan op die verstegniese middele wat deur die digter hanteer word, waarna daar onder meer in my resensie oor Heilige nuuskierigheid (2007) in Tydskrif vir Letterkunde 44(1) verwys is. Opsommenderwys kan daar genoem word dat lesers in hierdie versamelbundel weereens (en met ewe groot genot) sal kennis maak met Cloete se vindingryke en vernuwende taalgebruik, sy sensitiwiteit vir die natuur en sy besondere belesenheid. Sy verse word verryk met name, byname, en die benoeming van dinge en plekke. `n Mens hoef maar net weer "ambraal-woordeboek" (86) en die vyfdelige "roetes op soek na jou" (101) te lees om onder die indruk van hierdie digter se verstegniek te kom.
Cloete was uit die staanspoor `n gerekende digter, en van die vroeër verse wat in hierdie versameling opgeneem is, maak `n ewe sterk indruk as die nuwe toevoegings. Van die treffendste reëls in die versamelbundel kom voor in "Seepbelsondagoggend" (66) wat reeds in die bundel Driepas (1989) verskyn het:
[…] Daar kom `n moment delikaat
en só heel dat `n enkele uur die waarde
van `n ganse bestaan het, met `n oordaad
so gelade, so volmaak, dat die mees bedaarde
lispel dit rinkelend gaan stukkend praat."
Die gedig "Anna", uit dieselfde bundel, en waarvan een versreël as titel vir die versamelbundel gekies is, kan in die geheel uitgesonder word as een van die hoogtepunte. Die twee slotstrofes lui as volg:
Ek soek jou in die omtrek om my getrek,
`n Aantal van Cloete se kenmerkende stylgrepe werk saam om van hierdie gedig iets onvergeetliks te maak. Daar is egter vele ander gedigte wat op die onderskeiding van die "beste" huldigingsgedig kan aanspraak maak, soos die kompakte maar veelseggende "vrou" (77), die vermaaklike en tegelyk roerende "rokke" (88), of die byna aanvoelbare "kamerjas op die divan" (90).
Dit behoort aan lesers groot genoegdoening verskaf om Cloete se verse rondom `n bepaalde tema, en dan die liefde as die grootste (en seker die mees uitdagende) van almal, in een uitgawe ter hand te neem. Daar is `n veelheid van gesigspunte, en die bekende Cloete-knipoog wissel die weemoed af. Tydens vanjaar se Woordfees op Stellenbosch het die digter genoem dat hy sy werk met ywer voortsit – voorwaar iets om oor nuuskierig te raak, te mete aan die dubbele Hertzogpryswenner se indrukwekkende oeuvre.
Tags: TT Cloete, Uit die wit lig van my land gesny, Zandra Bezuidenhout resensies
Posted in Resensies | Comments Off on Uit die wit lig van my land gesny. Vir Anna.
Wanpraktyk. Andries Samuel. Human & Rousseau. ISBN 978-0-7981-5282-2. Prys: R145. 68 bladsye. Sagteband.
Dis selde dat `n debuutbundel `n mens se aandag so vasvang as Andries Samuel se Wanpraktyk. Hier is `n nuweling wat iets het om te sê, op `n eiesoortige manier en poëties verantwoord, sodat hy met die intrapslag sy merk as digter maak.
Die bundeltitel leen hom tot verskillende interpretasies en het nie noodwendig betrekking op `n "misdryf" in die eng sin van die woord nie. Die digter bewerk juis die taal deur (onder andere) woorde se sluimerende betekenisse en assosiasies te aktiveer. Breër gesien en na aanleiding van die bundelinhoud, is Samuel se Wanpraktyk `n benaming vir handelinge of strukture wat afwyk van die norm, en daarin destruktief of disfunksioneel kan wees. Die titel kan egter ook ironies bedoel word, in welke geval die "koersafwyking" ook positiewe konnotasies dra.
Dit is verhelderend om die buite- en binneteks van hierdie bundel saam te lees. Die grys bundelomslag met afbeeldings van wasige, swewende strukture, en `n kleiner kindertekening wat tussen die voor- en agterplat verdeel word, berei die leser voor op `n onderliggende somberheid en `n gebrek aan samehang en betekenis. Van die visuele prikkels wat voor, tussen en ná die gedigte opduik, tesame met die tipografiese spel in sommige verse, kan moontlik teruggevoer word na die digter se bemoeienis met struktuur in sy beroep as argitek. Die tekeninge kan ook dui op work in progress, `n proses wat aan die einde van die gedigtekste uitloop op `n byna voltooide stadsplan, met daarna `n enkelstruktuur wat nou meer gedetailleerd voorkom. Die motief van strukture vind neerslag in die inhoud van die gedigte ten opsigte van strukturele wanpraktyke in samelewingsverband, sowel as die herstrukturering of herskikking van die menslike psige op weg na heling. Die digter mag selfs te kenne gee dat sy beoefening van die woordkuns `n "wanpraktyk" is; `n bedryf waarin die emosie `n rol te speel het, en wat ingaan teen die koel presisie van sy beroepsveld.
Ook die inhoudsopgawe is veelseggend. Die afdelings- en gedigtitels word voorafgegaan deur `n opskrif: "wanpraktyke, `n sak vol bedrieglike uitweegsels", gevolg deur die afkorting "bv." Hierdie ietwat ongeërgde, lakonieke en selfs wrang instelling rig aan lesers `n bedekte uitnodiging om die bundel ook so te benader. Die neologisme "uitweegsels" dra spore van "uitvaagsels" en "uitwerpsels", maar terselfdertyd van "weeg" of "oorweging". Dinge wat oorweeg, geweeg, en uitgewerp of verwerp is, bly agter as `n "sak vol" gedigte; en "bedrieglik" ontmoedig `n te gemaklike gevolgtrekking. Hierdie tong-in-die-kies-houding word voortgesit in die digter se benoeming van die onderskeie afdelings as wanpraktyk 1, 2, en 3, elk met `n eie omskrywing. Die twee bundelmotto's is in `n sekere sin onrusbarend en sluit aan by die afdelingstitels. In die aanhaling van Anne Michaels word gewag gemaak van die slepende gewig van verlies, terwyl dié van Barend J. Toerien verwys na `n rilling oor die vel, maar ook na "botsels" – `n begrip wat terugkeer in die bundel se onverwagte slotreël, "ek bot in die eerste breuke".
Die eerste afdeling, "Wanpraktyk 1 – stukke van my sleep met haar mee" verplaas die leser na Israel en die Jiddisje wêreld – `n milieu waarbinne die digter self gewoon het en waarheen hy periodiek terugkeer om sy kind te besoek. Uit die bundelkonteks kan `n mens aflei dat die spreker die situasie as `n wanpraktyk beleef. Die inleidende vers, "ykgedig", maak gebruik van Bybelse gegewens en terminologie, waarmee daar oënskynlik ongeërg omgegaan word: "uit die pentateug, met `n bietjie proverbs en profeet". Dit blyk dat die spreker by wyse van die digterlike woord tot klaarheid wil kom omtrent die presiese waarde wat aan ervarings toegeken moet word. Dit is `n sinvolle inset tot die bundel, omdat die gedig dien as `n yk-instrument of toetssteen waarmee verlies (en die gepaardgaande wanpraktyke of toestand van disfunksionaliteit) geweeg word. In die slot slaan die toon oor in patos: "ek weeg my daagliks/ daagliks by die verdriet van `n kind" – `n sleutelreël in die afdeling en selfs die bundel wat gelees kan word as `n "verseboek" van "verdriet" wat vir die nageslag bewaar word.
Die daaropvolgende gedig, "my dogtertjie", sluit hierby aan. Sonder die uitspreek van direkte emosie, en met die skyn van speelsheid, is die vaderfiguur se woorde des te meer deerniswekkend:
is `n geitjie
sy bak in liefde
vlakke mure en plafon
maak haar vasklou niks
haar klewerige vratpootjies
het my beet
krul my om"[.]
Lesers en aspirant-digters mag dit interessant vind dat Samuel op die onlangse Stellenbosse Woordfees genoem het hoeveel hy aan die bostaande vers moes snoei en skaaf om `n oormaat aan "drama" en sentiment uit die vers te weer en `n gestroopte produk staan te maak. Daaruit sou `n "fynsliertgediggie" tot stand kom wat in sy berekende eenvoud die leser omslaan. Die afdeling bevat meer gedigte wat die hartsverbintenis tussen die vader en "pa se kind" te midde van die meegaande verdriet uitbeeld. In "visitation rights", `n gebruik wat ook sinspeel op `n wanpraktyk, is die digter se speelse en ongeforseerde omgang met taal louter genot. Met woordvondste soos "kantel ons familiewenkbroue" en "glabberige waterblom" voer die digter `n ligter toon in om die somberheid te balanseer.
In "berigte van herkoms / psalms vir die verste kind" word die afstand wat tussen ouer en kind ingetree het, en die innerlike geweld wat daarmee saamgaan, konkreet voorgestel deur `n gedig wat telkens onderbreek word deur grepe uit oorlogsberigte. Ewe interessant is die afwykende tipografie in "all god's children took their toll" waar afsonderlike brokke vers heen en weer oor die bladsy beweeg. Dit versterk die belewenis van die inhoud, naamlik dié van `n verskeurde, gewelddadige wêreld waarin die kind, en by implikasie die vader, hulle bevind. Algaande word dit duidelik dat die begrip "wanpraktyk" onder meer van toepassing is op die versteuring van lewensvorme, en hier spesifiek op die skending van `n ouer-kindverhouding soos versinnebeeld deur die gelyklopende verwonding in tye van oorlog.
Kenmerkend van bundel is nie alleen die verskeidenheid ten opsigte van styl en toonaard, tematiek en beeldgebruik nie, maar veral die parallelstelling van verskillende sake binne een gedig. Ook in die tweede afdeling vloei die ek-spreker se donker gemoedtoestand ("blues in yk") ineen met die triestige Kaapse weer, voelbaar gemaak deur die herhalings, ritmiek en klanknabootsing, asook in die droefgeestige, liedjie-agtige strofes. Tegelyk nugter en weemoedig klink die spreker se ervaring van sy Kaapstadse omgewing in "stadfragmente":
hier bo bly ek in 902
half leeukopgespalkte uitsig
die maan skans op
in die wolkmaansop
en skif dof agter leeukop verby[.]
Samuel weet hoe om `n synstoestand met `n omweg verbeeld deur die hantering van die vergelyking en metafoor. In "onttrekking" sê hy: "[dis] asof my blokkiesvloer/ oorgelê is met slange en met lere" en "die matte van my verstand/ soos baarde verleë dennenaalde/ gestrand in geutbeton". Die digter se knap omgang met klank blyk uit versreëls soos in "tussen my skedel/ en die skil van my kopvel" en "ratelende skarrel". In die versugting: "hoeveel dae is dit al/ watter seë koers ek in/ hoeke waters gee ek my aan oor/ watter skaaldier dieptes onder" word die radeloosheid deur die segswyse verhelder. Die oënskynlike gebrek aan samehang in die versbou verhewig die nagmerrie-agtige ondervinding.
Daar word ruim gebruik gemaak van neologismes, onder andere in "voëlvuurasem" waar oor die liefde gepraat word in terme van "teugde", "bilg", "skraak", "uitskuinsend", "ontrookte". Saam met "dit asem" en "dit natgebore vuur" dui die woordkeuses op `n ontredderde geestestoestand. `n Mens kan jou afvra of die taalverwringing nie soms te ver gevoer word en gesog voorkom nie.
Die wyse waarop Samuel gespesialiseerde begrippe as metafoor aanwend, spreek reeds van `n gevorderde digvermoë. In "enkele tegniese besonderhede oor water" benut Samuel terme uit die argitektuur, soos Gilbert Gibson uit die mediese woordeskat put om verse op `n oorspronklike wyse in te klee. Die gedig van Samuel, een van die hoogtepunte in sy bundel, is `n ironiese gesprek met en oor water waarin verdigtingsmeganismes en die stryd teen roes en verrotting betrek word. Uiteindelik word dit `n besinning oor die "diep water" waarin ons by wyse van spreke woon, en waar die digter hom in `n "spatsel droog" bevind, "in `n fles vir woorde/ wat teen water verset". Die slotstrofe word `n illustrasie van die stryd om water uit te sluit, as `n poging tot oorlewing en om wille die bedryf van digterskap.
"[S]oekmekaar" toon hoe die digter in die vryeversvorm ook elemente van `n meer tradisionele styl (met betrekking tot eindrym) inkorporeer. Vernuftig ook is die herhaling van bepaalde woorde en frases. Die gedig is veelseggend in sy oënskynlike eenvoud, en die manier waarop die vers tot stilstand kom in "soek daar". Ten spyte van die praattoon word die nodige spanning gehandhaaf om die gedig te laat slaag.
Nog `n hoogtepunt in die bundel is "losklim", waar besonderhede uit die rotsklimsport as boustof gebruik word. Die opbou van die vers simuleer die bewegings van die klimmer en die opeenvolgende momente waarin hy hom teen die natuurkragte verset. Die slotreël staan los van die res van die strofes en is besonder beeldend: "onversadigbaar wulp die grond haar dye", asof die aarde die klimmer verlei om sy greep te los en hom oor te gee aan die aantrekkingskrag van die aarde "wat hom terug wil smyt". Die ongewone gebruik van die werkwoord wat dikwels by Samuel voorkom, val op in "hy slak versigtig opwaarts", asook in die grond wat "wulp" – binne hierdie konteks `n eggo van "wulps". Weereens kan die gedig as ook as `n metafoor vir die lewensklimtog óf die maak van poësie geïnterpreteer word.
Dieselfde stryd om `n "greep" te kry word sigbaar in "my sokkies is swart", hier met betrekking tot die greep op woorde, lettergrepe en betekenis. In die daaropvolgende vers, "strandtekens", lyk dit of die spreker sy houvas op die werklikheid kwyt raak. Ná `n vreemde droom word die spreker wakker ("ek sweet wakker uit `n droom […] ek dryf my bewussyn binne") en beleef hy `n angservaring – eers by die see ("die see is aan die kom/ en die maan kan dit nie terughou nie"), en daarna op land ("ek ry terug die wêreld in […] soos ek bruin waterspuite/ in waaiers oor die veld uitspat". Die hele gedig skep die indruk van `n toestand van horries of `n durende nagmerrie. Woordverbindinge ("moddergrondpadlangs"), onbekende woorde ("desperasie") en `n onverwagte beeld ('nat pels soos `n handdoek") is in pas met die toestand van verwarring. By wyse van kontras spreek die gedig "dwarsberg" van rustigheid en `n byna bo-aardse ervaring. Die "enkel hengelaar" by die bergpoel word omgeef deur "boë suisende helder lyn/ terugkerend silwer tussen gewrigte/ en rimpels watersterre/ van forel wat spring". Dit is `n voorbeeld van hoe Samuel estetiese effekte bereik wat ver verwyderd is van geykte "mooiskrywery".
Die laaste afdeling van die bundel bestaan hoofsaaklik uit liefdesverse waarin verwonding en ekstase vermeng is, met `n vooropstelling van die liggaamlike. Hoewel die gedigte ten dele tref, danksy `n innige toon of enkele raak besonderhede, maak dit vir hierdie leser die indruk van jeugwerk. Die segging is net te direk – wat `n meer toeganklike vers tot gevolg het, maar inboet aan veelvlakkigheid, soos wat vroeër in die bundel aangetref word. Die ryk, gekonsentreerde slotvers met sy meesleurende opbou ("op pad na `n nuwe bouterrein") staan veel sterker. Ook hier sluit die titel en inhoud aan by die argitektuur, maar dit gaan om meer as die werklike bouterrein. Dit wil ook `n metafoor wees vir die proses van herstel, hier verbeeld as `n moeisame tog deur `n wildernis wat ingebreek moet word en die soeke na `n nuwe pad wat "sywaarts uit[breek]". In die verrassende losstaande slotreël, "ek bot in die eerste breuke", skuil `n paradoks. Deur `n besondere vonds van klank en beeld word `n nuwe fase in die vooruitsig gestel, en die bundel op `n hoë noot afgesluit.
Die feit dat Andries Samuel die seun van die bekende digter en skrywer Antjie Krog is, het hoogstens interessantheidswaarde, want met Wanpraktyk tree Samuel na vore as `n woordkunstenaar in eie reg. Sy debuut sal ook tot jonger volwassenes spreek, en tot alle poësielesers wat bereid is om `n bietjie moeite te doen vir die raakhoor van `n nuwe stem. Daar is nie net groot belofte nie; die digter se penne is reeds stewig ingeslaan op die bouterrein.