JY LEES NOU Vir die skooltake: Dis waar elkeen van SA se 11 tale vandaan kom
Met 11 amptelike tale is dit maklik om te verstaan waarom SA soms die reënboog­nasie genoem word.
Molo! Xewani! Sawubona! Thobela! Dumela! Nndaa! Salibonani! Weet jy wat al dié woorde beteken? Dit beteken “hallo” in sewe ver­skillende Suid-Afrikaanse tale.
Taal is die manier waarop mense kommunikeer. Mense kommunikeer deur gesproke, geskrewe en gebaretaal. Die meeste kommunikasie geskied deur gesproke taal.
'n Reën­boog bestaan uit sewe kleure. Suid-Afrika word die reënboognasie genoem omdat hier so baie verskillende kultuurgroepe is wat verskillende tale praat.
Die woord is die eerste keer deur emeritus aartsbiskop Desmund Tutu gebruik om ons land te beskryf.
Ander lande sal gewoonlik een, moontlik twee, amptelike tale hê, maar Suid-­Afrika se demokratiese Grondwet erken 11 amptelike tale.
Suid-Afrika het nege provinsies met kenmerkende taalsamestellings.
Afrikaans kom algemeen in die westelike streke voor, terwyl die Sotho-Tswana-tale (Noord-Sotho, Suid-Sotho, Tswana en Venda) en Tsonga in die sentrale en noordelike streke en die Ngunitale (Xhosa, Zoeloe, Swazi en Ndebele) in die suidoostelike streke oorheers.
Engels word die meeste in die Wes-Kaap, Gauteng en KwaZulu-Natal gepraat.
Zoeloevroue in tradisionele uitrustings. Foto: Gallo Images/ Getty Images
Koning Shaka het die Zoeloe­koninkryk in die vroeë 19de eeu verenig en aan die mag gebring. Vandag vorm die Zoeloes die grootste etniese groep van Suid-­Afrika.
Zoeloe is die grootste huistaal in die land. Zoeloe het meer as 11,5 miljoen sprekers, oorwegend in KwaZulu-Natal, maar word deur minstens 50% van Suid-Afrikaners verstaan. Soos Xhosa en ander tale in die Nguni-­groep bevat Zoeloe klikklanke.
Met sy oorsprong in 17de-eeuse Nederlands en invloede uit Engels, Maleis, Duits, Portugees, Frans en verskeie Afrika­tale, is ­Afrikaans die derde grootste huistaal in Suid-Afrika.
Aanvanklik was Afrikaans bekend as Kaaps-Hollands; dis eers in 1925 as 'n amptelike taal erken. Afrikaans is tot 1994 as die taal van die onderdrukkende apartheidregering beskou.
Vandag is die meerderheid sprekers van die taal in die Wes- en Noord-Kaap, hoewel groot groepe Afrikaans­sprekendes ook in ander dele van die land voorkom.
Swazi is die hooftaal in Eswatini (eers bekend as Swaziland), 'n onafhanklike land tussen Suid-Afrika en Mosambiek. Swazi word oor­wegend in die provinsie Mpumalanga gepraat wat aan Eswatini grens.
Dit is een van die vier groot Ngunitale en is die naaste verwant aan Zoeloe. Soos Ndebele en Venda word Swazi net deur 'n klein gedeelte (minder as 3%) van die Suid-Afrikaanse bevolking gepraat.
Die ruïnes van Dzata, die eerste hoofstad van die Vendavolk, word in die Soutpansberge bewaar.
Sprekers van Venda is kultureel nader aan die Shonabevolking van Zimbabwe as aan enige ander Suid-Afrikaanse etniese groep.
Nes met Tsonga is Venda-sprekers hoofsaaklik in Limpopo gekonsentreer, maar die taal kan ook in Gauteng gehoor word. Venda is 'n minderheidstaal aangesien 'n klein persentasie, minder as 3% van Suid-Afrikaners, dié taal praat.
Die taal word hoofsaaklik gepraat deur die meerderheid van die bevolking in die provinsie Noordwes, wat aan die land Botswana grens.
Dit is verstaanbaar vir die meeste sprekers van ander tale in die Sothofamilie en kan ook in die Noord-Kaap, Gauteng en die Vrystaat gehoor word.
Een van die beroemdste Tswanasprekers was die joernalis, politikus, vertaler en skrywer Sol Plaatje.
Hy was een van die stigters­lede van die African National Congress (ANC), die politieke party waartoe oudpres. Nelson Mandela behoort het en wat vandag die regerende party van die land is. Hy was vlot in sewe tale en het ook die werke van Shakespeare in Tswana vertaal.
Sesotho sa Leboa, wat direk vertaal word as “Sotho van die Noorde”, bestaan uit ’n versameling van ongeveer 30 dialekte en is deel van die Sothogroep tale, wat ook Suid-Sotho en Tswana insluit.
Daar word verkeerdelik na Noord-Sotho verwys as Sepedi in die nasionale Grondwet. Sepedi is eintlik die dialek wat deur die Bapedi-mense in die noorde gepraat word. Noord-Sotho word hoofsaaklik in Limpopo gepraat, maar word ook in Gauteng en Mpumalanga gebruik.
Die Tsongabevolking was een van die laaste groepe wat uit die sentrale dele van Afrika na Suid-­Afrika migreer het. Hulle het hulle veral in die Limpopo­rivier­vallei gevestig, waar Tsonga vandag nog hoofsaak­lik gepraat word.
Tsonga is nie 'n Sotho- of 'n Ngunitaal nie, maar word as 'n Tswa-Ronga-taal gereken. Die sprekers woon ook in Mosambiek, Zimbabwe en Eswatini.
Dr. Esther Mahlangu het al wêreldwyd gereis om die Ndebelekuns te bevorder. Foto: Gallo Images/ Getty Images
Ndebele is ook 'n minderheidstaal.
Die meerderheid Ndebele-sprekers woon in Mpumalanga en Gauteng. Die Ndebele-mense was oorspronklik van KwaZulu-Natal. Daar is ook Ndebelemense in Zimbabwe, waar hulle vandag nog dialekte van die taal praat. Die Ndebeles is veral bekend vir hul kleurryke kralewerk en versierings.
Voormalige President wyle Nelson Mandela in tradisonele Xhosa-drag. Foto: Gallo Images/ Getty Images
Die meerderheid van die sprekers van die naasgrootste huistaal in Suid-Afrika woon in die Oos- en Wes-Kaap. As afstammelinge van die Nguni’s wat in Afrika suidwaarts migreer het, het die Xhosas baie by die Khoisankultuur geërf.
Xhosa se kenmerkende klap- en klikklanke, soos in die Khoisantale, word met die tong, tande en agterkant van die keel gevorm.
Een van die bekendste Xhosa-afstammelinge is Nelson Mandela (regs), Suid-Afrika se eerste swart president, afkomstig van Mvezo naby Qunu in die Oos-Kaap.
’n Suid-Sotho-man met ’n tradisionele hoed en kombers. Foto: Gallo Images/ Getty Images
Dit is die primêre ampte­like taal van Lesotho, 'n onafhanklike land in die middel van Suid-­Afrika. Dit word veral gepraat deur inwoners van die Vrystaat, 'n provinsie wat aan Lesotho grens.
Suid-Sotho is die eerste keer in die 1830’s deur Franse sendelinge in geskrewe vorm gebruik.
Die Kwenadialek wat destyds deur koning Moshoeshoe van Lesotho gepraat is, is in die eerste vertaling van die Bybel gebruik en het die standaardvorm van geskrewe Sotho geword soos dit vandag gebruik word.
Vandag is Engels die belangrikste gesproke, sake- en onderwystaal in die land.
Dit word deur 'n groot aantal Suid-Afrikaners as primêre kommunikasiemiddel gebruik, maar dit is steeds minder as 10% van die bevolking se huistaal. Suid-Afrikaanse Engels het verskeie aksente.
Die kenmerkendste aksent is sterk beïnvloed deur Afrikaans en die ander tale van ons land.
Bronne: capetownmagazine.com, kids-world-travel-guide.com, mieliestronk.com, travelground.com, sahistory.co.za