Hierdie artikel dien 'n spesifieke belang. In die eerste plek word dit opgedra aan 'n gewaardeerde kollega, prof. J.H. le Roux, wat in 2012 as Ou-Testamentikus aan die Universiteit van Pretoria geëmeriteer het. In die tweede plek het die artikel 'n besondere oorsprong wat historiese waarde het en daarom in publikasie wyer bekend gestel behoort te word. Dit het naamlik gedien as 'n openbare lesing aan die Universiteit van Pretoria op Hervormingsdag 31 Oktober 2012, gereël deur die Hervormde Teologiese Kollege. In die derde plek het die artikel 'n bepaalde aanloop omdat dit fokus op my boek wat in 20011 gepubliseer is en sedertdien, maar veral sedert 2010 in die Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika, openbare dispuut ontlok het en wat van my as outeur teen wil en dank 'n openbare verantwoording eis. Vandaar hierdie openbare lesing. In die vierde plek is hierdie dispuut nie beperk tot die kring van die Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika nie, 'n kerk wat in 2012 'n kerkskeuring beleef het. Dit behels 'n dispuut wat vroeër in 2005-2006 in Suid-Afrika in onder andere die Nederduitse Gereformeerde Kerk voorgekom het.2 In die vyfde plek het die artikel spesifiek betrekking op die aanklag van leerdwaling waaraan prof. Le Roux tydens hierdie dispuut onderwerp is omdat hy in 'n akademiese artikel, benewens kritiek, ook waarderende opmerkings oor die gemelde boek uitgespreek het.3 Deur hierdie artikel aan Jurie le Roux op te dra, vertrou ek dat die onaangename ervaring waaraan hy blootgestel was hiermee op positiewe wyse afgesluit kan word (kyk na Le Roux 2002:77-98, 2011). Of die dispuut met hierdie openbare lesing (artikel) in my eie denominasionele kring tot 'n einde sal kom en of dit in die toekoms moontlik deel van 'n amptelike klag van dwaalleer teen my persoonlik gaan word, sal die tyd nog leer.4 Hierdie artikel, ofte wel die openbare lesing, bestaan uit die volgende onderafdelings: die aanloop tot die skryf van die bepaalde boek, 'n kort oorsig oor die inhoud van die boek en ten slotte die vraag of die skryf van die boek enige belang gedien het.
Die openbare lesing wat ten grondslag van hierdie artikel lê, is as 'n outobiografiese refleksie bedoel.5 Net meer as 200 jaar gelede in 1819 is daar vir die eerste keer in die teologie oor die betekenis van 'n biografie besin (kyk na Schleiermacher   1997:3,  1910:520-531). Die vraag was wat die fokus van 'n (outo-)biografie moet wees. Is dit individueel, met die fokus op die persoon, of is dit meer kollektief en sluit dit ander mense rondom die persoon en hulle sosiale, geografiese, politieke, ekonomiese en godsdienstige omstandighede in? Verder verwag 'n mens 'n balans tussen die navorser en sy of haar vooronderstellings en die individu waaroor geskryf word (vgl. Crouter 2005: 21-38; Moxnes 2012:25-30). Dit geld dan ook vir hierdie lesing en vir die persoonlike ervaring met die skryf van die boek Fatherless in Galilee: Jesus as Child of God.
Toe Piet Geyser my in Oktober 1998 besoek het om een van die sessies van die Jesus Seminar persoonlik te ervaar, het ons een naweek die Yosemite Nasionale Park besoek. Ek was siek en Piet het bestuur. Ons het baie gepraat. En Jesus was die onderwerp. Toe ry ons die ingang van Yosemite mis. Aan die Nevada-kant van die Nasionale Park bly ons toe in 'n motel oor. Die volgende oggend by ontbyt sê Piet dat ek 'n boek oor Jesus behoort te skryf. Ek vra: Wat moet ek skryf? Hy sê: Praat, en ek skryf die hoofstukindeling op 'n servet neer. Hierdie indeling het die inhoudsopgawe gebly en die boek is in Berkeley klaar geskryf. 'n Mede-lid van die Context Group, en voormalige president van die Society of Biblical Literature, prof. Carlolyn Osiek, het die manuskrip gelees en was beïndruk. Na aanleiding van die film Sleepless in Seattle stel sy toe die titel Fatherless in Galilee voor. In die lig van die primêre doelwit van die boek is die subtitel 'Jesus as Child of God'. 'n Mede-lid van die Jesus Seminar, prof. Glenna Jackson, en 'n Bybelwetenskaplike van New York, prof. Bruce Chilton, het Fatherless vir publikasie by die groot teologiese uitgewery, Trinity Press International, aanbeveel.14 Die boek is vroeg in 2001 gepubliseer en die eerste oplaag is uitverkoop.
In Fatherless verwys ek nie baie na die Jesus Seminar nie. Die Jesus Seminar se belangstelling is hoofsaaklik histories en nie teologies nie, hoewel hierdie twee sake nie so maklik in antieke godsdienstige geskrifte geskei kan word soos dié in die Bybel nie. Persoonlik is ek self méér van 'n teoloog as 'n historikus. Beide geloof en geskiedenis is egter in my Bybelwetenskap belangrike fasette. Die onderskeid tussen 'geloof' en 'geskiedenis' word in die teologiese wetenskap vir die eerste keer in 1787 met sy professorale intreerede oor 'Die regte onderskeid tussen Bybelse en Dogmatiese teologie' duidelik deur Johann Phillip Gabler geformuleer.15 In die Kerkhervorming is die gesag van die kerk of kerklike tradisie of belydenis van die gesag van die Bybel geskei. So het Gabler 'n wending in Bybelwetenskap veroorsaak deur die Bybel en dogma te skei. Die Bybel is nie net 'n naprater van dogmas nie. Om dogmatiese oortuigings sonder interpretasie net oor en oor te herhaal, is nie Reformatories nie. Aan die ander kant wou die Kerkhervorming nie die kerk en Bybel van mekaar vervreem nie. So wou Gabler ook nie die eksegese en dogmatiek van mekaar vervreem nie. Sy term 'Bybelse teologie' druk 'n gesonde spanning en indirekte binding tussen die kerklike leer en eksegetiese resultate uit.
Bultmann se student, Ernst Kasemann, het hom verkeerd verstaan.21 Hy het gedink Bultmann sê die historiese Jesus is irrelevant omdat ons historisiteit nie eksak kan beskryf nie en geskiedenis hoogstens eksistensieel kan 'naleef'.22 Vir Kasemann sou wat die kerk leer in die lug bly hang en net 'n abstrakte ideologie bly as ons nie alles in ons vermoë doen om meer van die historiese Jesus te wete te kom nie. Hierdie kennis is egter nie 'n voorwaarde vir geloof nie. Geloof is genade en word deur God geskenk. Om die geskiedenis te ken en te herleef, help ons wel om geloof in God in konkrete dade om te sit, want die geskiedenis bied vir ons rolmodelle wat dien as 'n 'wolk van getuies'. Van Kasemann se tyd af is die historiese wetenskap benut om kriteria te ontwerp wat met die soeke na Jesus kan help. Hierdie historiese kriteria is oor die jare heen verfyn. Ook die Jesus Seminar het hulle daaraan gewy. En ek het daaraan meegewerk (Van Aarde 2002:419-439, 2003:533-556).
My navorsing oor Jesus het verskeie kere vasgeloop omdat die inligting te min is. Hieroor was sowel Kahler as Bultmann reg. Die oudste tekste, naamlik die briewe van Paulus, sê min oor Jesus se lewe en sê niks oor sy gelykenisse en wonderwerke nie. Paulus verkondig wel dat Jesus gesterf het en dat sy dood nie die einde van Jesus se betekenis vir die kerk was nie. As opgestane Here is Jesus steeds as God-met-ons by kerk en wêreld betrokke. Vir Paulus was hierdie verkondiging genoeg. Soos reeds gesê, oor die wat, die besonderhede van Jesus se lewe, berig Paulus nie veel nie. Maar wanneer dit kom by hoe gelowiges moet lewe, sê hy duidelik dat geen menslike onderskeidings vir Jesus belangrik was nie.
Vir my was 2 Korintiërs 5:21 'n sleutelteks om Paulus se verkondiging van Jesus histories te verstaan (Van Aarde 2001a:52-53). Hier skryf Paulus dat God hierdie Jesus wat nie sonde geken het nie, tot sonde gemaak het sodat ons in die regte verhouding met God gestel kan word. My navorsing toon aan dat die uitspraak 'om tot sonde gemaak te word' 'n idiomatiese uitdrukking is om te sê dat kinders in 'n wêreld gebore word waar daar boosheid is. So het Jesus in die tyd en ruimte van mense mens tussen mense geword - as 't ware soos 'n Adam van ouds wat deur sy geboorte en sterwe heen as 'n 'tweede Adam' verhoog is (vgl. ook Van Aarde 2013b). En ons, ook kinders van Adam, het in ons partisipasie aan Jesus, 'nuwe', 'herskape' mense geword (2 Kor 5:17). Op hierdie wyse het ek in my soeke na die historiese Jesus met behulp van Paulus, hoewel hy so min oor Jesus se lewe berig, tog in sy verkondiging van Jesus se geboorte en sterwe 'n vertrekpunt gevind.
Fatherless wys daarop dat Jesus histories gesien waarskynlik wel as 'n buite-egtelike kind geëtiketteer was. Die etiket 'illegitimiteit' het in die antieke tyd 'n ander betekenis gehad as vandag (Van Aarde 2001a:73-74). In daardie tyd is selfs kinders wat binne 'n huwelik gebore is as buite-egtelik beskou as daardie huwelik volgens hulle reëls ongeoorloof was: byvoorbeeld die huwelik tussen 'n priester en 'n weduwee of 'n geskeide vrou. Ook vondelinge en kinders wat sonder 'n vader grootgeword het, is as buite-egtelike kinders beskou (Van Aarde 2001a:91-92, 131-132). Enige vorm van buite-egtelikheid is in daardie tyd as 'n skande beskou en die moeders van sulke kinders is gestigmatiseer. In die tyd toe die kerk ontstaan het, is Jesus dus as 'n 'illegitieme kind' gesien. Spore van hierdie verdagmaking kan onder andere in Johannes 8:33-41 gesien word.
Fatherless bevat die resultate van navorsing wat toon dat Jesus sonder 'n pa grootgeword het. Die Josef waarna die Nuwe Testament in enkele tekste verwys, het nie 'n rol in Jesus se grootword en volwasse lewe gespeel nie. Hieroor is die Nuwe Testament duidelik. Daar is wel 'n enkele teks wat oor die kind Jesus en sy pa gaan. Toe Jesus 12 jaar oud was, was Jesus saam met Josef en Maria in die tempel en het Hy slim mense oor God geleer. Hier is kennis van die antieke kultuurgeskiedenis van groot hulp om Lukas se boodskap te verstaan.
Volgens Lukas is Jesus se wysheid nie deur sy ouers of godsdienstige leiers aan Hom oorgedra nie, maar was dit die produk van die God se teenwoordigheid in sy lewe. Uit sy agtergrond gebruik Lukas met ander woorde hierdie verhaal om te wys hoe Jesus die Seun van God is. Josef en Maria is getuies van Jesus se besondere wysheid en die destydse lesers het verstaan dat Jesus se wysheid nie van sy ouers af kom nie. Josef se teenwoordigheid in die tempel saam met die twaalfjarige Jesus, wat die rabbi's van God se wysheid leer, behoort myns insiens eerder as 'n literêre motief verstaan te word as wat dit biografiese geskiedskrywing sou wees.
My navorsingshipotese is dat die figuur Josef wat in die Ou Testament 'n rolmodel was, 'n literêre motief word in Grieks-Joodse geskrifte wat in dieselfde tyd as Matteus, Lukas en Johannes ontstaan het (Van Aarde 2001a:94-98). Die kerkvaders het dit oorgeneem en dit het die bronne vir die opstellers van die belydenisskrifte in die Protestantse kerk geword. In die Katolieke Kerk is ander apokriewe geskrifte gebruik waarin Josef 'n ander rol speel (Van Aarde 2001a:114-118).
In die Evangelie van Lukas, die Griek, is Griekse invloede sigbaar. Jesus se geboorte uit die Heilige Gees kan vergelyk word met die wonderbaarlike geboorte van Grieks-Romeinse figure soos Julius Caesar en Caesar se aangenome seun, Augustus, die Romeinse keiser in wie se regeertyd Jesus gebore is.25 'n Baie bekende verhaal oor 'n maagdelike verwekking in Lukas se tyd is dié van die skrywer Ovidius wat oor die wonderkind Perseus berig (Van Aarde 2001a:162-173).
Fatherless probeer gevolglik om Jesus se gelykenisse, genesings en optrede teenoor ongewenstes in die samelewing te verklaar teen die agtergrond van Jesus se eie ervaring van vaderloosheid. Jesus as 'n 'nobody' in daardie kultuur verwys na wat Paulus sê: dat Jesus soos 'n slaaf (nobody) op vernederende wyse gekruisig is. Volgens Lukas is die kindjie Jesus by geboorte in 'n krip neergelê. Dit is ook nie iets wat met 'n persoon van hoë status sou gebeur het nie. Volgens Markus sê Jesus self dat 'n dissipel moet wees soos 'n kindjie sonder status. Volgens Johannes (8:48) het die Fariseërs Jesus as 'n Samaritaan uitgekryt. Dit was 'n negatiewe etiket om 'n tussen-in mens, 'n baster, te stigmatiseer (Van Aarde 2001a: 90-94).27 Sekere Nuwe-Testamentiese skrywers sluit aan by Psalms wat oor die verhoging van 'n vernederde koning praat. Dit bied vir Paulus en ander Bybelskrywers die taal om oor Jesus se hemelvaart te getuig. Jesus se vernederende geboorte en dood is vir die Nuwe Testament en daarom vir die vroegste Christus-volgelinge nie 'n aanstoot nie.28
Die kernvraag vir die destydse lesers van sowel die Bybel as die Belydenisskrifte was nie of iets daarin histories is en daarom as sodanig geloofwaardig is nie. Só 'n vraag is 'n moderne vraag wat nie by die interpretasie van antieke geskrifte pas nie. Vir die antieke mens was die vraag eerder: Waar vind jy jou God? By 'n koningskind soos Herodes of by 'n koningskind wat uit 'n nederige vrou gebore is? 'n Kind wat die God van Israel as Vader het. Hierdie 'vader' se koninkryk is nie van hierdie wêreld is nie. Hierdie 'vader-koning' het deernis met huisgenote sonder aansien van persoon. Ten spyte van 'n beskinderde geboorte en ten spyte daarvan dat Jesus in sy lewe nie 'n plek gehad het waar Hy sy kop kon neerlê nie, vind ons in hierdie Jesus vir God. God verlos ons deur met ons in ons nederige menslike toestand bemoeienis te maak. Dit doen God in en deur Jesus Christus. Ons dankbaarheid jeens God word 'n werklikheid in ons etiek van omgee vir alle mense, maar in die besonder vir ander vernederdes. Dit is waar jy jou God vind. Hierdie antwoord is ook vir ons vandag in ons tyd van groot belang.
Hierdie akkoord van drie - die verkondiging van Jesus, die gesag van die Skrif en die krag van die prediking - is in die twintigste eeu deur die teoloog Karl Barth uitgespel as die kern van Reformatoriese Skrifbeskouing. In die negentiende eeu was die teoloog, Friedrich Schleiermacher, die eerste een wat oor die historiese Jesus klas gegee het. By Schleiermacher se begrafnis is oor hom gesê dat hy tot en met sy dood gestudeer (navorsing), geleer (doseerwerk) én gepreek het. Dit is ook my ideaal.
Hoe sal ek die belang van my boek beskryf? 'n Bekende teoloog van die twintigste eeu, Rudolf Bultmann, het oor sy Jesus-boek wat 'n reuse bydrae tot die Bybelwetenskap gelewer het, gesê dat hy dit eintlik maar vir homself geskryf het. Die belang van Jesus is 'n baie persoonlike saak. Dit is ook so in my geval.
Ja, wat op 'n servet in 'n motel in Nevada neergeskryf is, is vir my belangrik. Dit lyk my dit is ook vir ander mense belangrik, hoewel ek Fatherless nie vir hulle geskryf het nie. 'n Voorbeeld is die digteres Lina Spies wat vertroue in die kerk begin verloor het en haar 'skaar by alle gemarginaliseerdes op die kantlyn buite die geïnstitusionaliseerde godsdiens wie se pyn ek self ook voel: die heteroseksuele wat in 'n getroue, liefdevolle vaste verhouding ongetroud leef, die gays in 'n liefdesverhouding en enkellopend, diegene wat nie ongelowig geword het nie, maar alles anders glo' (Spies 2013:3).31 Met haar gedig, 'Ontdaan',32 wat sy aan my opgedra het, stroop sy haar geloof van al die kerklike tierlantyntjies om Jesus as die menslike gesig van God weer te kan raaksien.