Verslag van ‘n psalmkongres: Leuven – Alphonso Groenewald | TEO website of the Faculty of Theology University of Pretoria / TEO Webwerf van die Fakulteit Teologie, U.P.
Verslag van ‘n psalmkongres: Leuven – Alphonso Groenewald
Vanaf 5-7 Augustus 2008 het die “Colloquium Biblicum Lovaniense” met die tema “die komposisie van die Psalter” in Leuven (België) onder presidentskap van prof Erich Zenger plaasgevind. Anders as by die meeste ander boeke van die Eerste Testament – en ook die van Tweede Testament – waar die hoofstukke van die boeke hoofsaaklik binne die konteks van die betrokke boek en die se makrostruktuur bestudeer word, het die klem in die Psalmnavorsing tradisioneel op die bestudering van individuele psalms geval. Elke psalm is meestal as ‘n selfstandige stuk literatuur gesien wat onafhanklik van die voorafgaande en die daaropvolgende psalms gelees en geïnterpreteer word.
In die jongste navorsing is daar egter al hoe meer klem gelê op die feit dat die Psalmboek (of Psalter) ‘n samehangende literêre geheel is. Daar is voldoende getuienis dat die Psalter die produk van redaksionele aktiwiteite is wat uitgeloop het op die doelbewuste rangskikking van die 150 Psalmtekste. Hierdie rangskikking verleen aan die Psalter as geheel ‘n funksie en boodskap wat groter is as die somtotaal van sy onderdele, naamlik die individuele psalmtekste. Dit blyk duidelik dat die psalms nie maar net willekeurig of toevallig langs mekaar geplaas is nie, maar dat die Psalter in sy huidige vorm die resultaat is van ‘n doelbewuste ordening en rangskikking. Die Psalter, so word duidelik, moet as boek – as samehangende geheel – gelees word.
Dit is belangrik vir beide die teologie, asook vir die kerke in Suid-Afrika, om kennis te neem van die feit dat die navorsing oor die samehang van die Psalmboek tans oorheers word deur die bydraes van Erich Zenger (Münster) en Frank-Lothar Hossfeld (Bonn). Hulle toon duidelik aan dat die kanoniese Psalter ‘n teks(te) is wat oor honderde jare gegroei het. Hierdie stelling geld vir die individuele psalmtekste, vir groter versamelings van psalmtekste, asook vir die Psalter (Masoretiese Teks) soos dit vandag daar uitsien. Hierdie standpunt het hulle reeds in ‘n groot hoeveelheid kleinere publikasies uitgewerk en aangetoon. Dit word egter ook duidelik in die kommentaar-reeks wat by Herder in Freiburg, Duitsland verskyn het. Band II (Pss 51-100) het ook reeds in Engelse vertaling in die Hermeneia-reeks verskyn. In hierdie kommentaar-bande word aangetoon dat elke individuele Psalm oor eeue heen as ‘n teks ontstaan het en ook as sodanig geinterpreteer behoort te word. Dit beteken dus dat die Psalter nie net ‘n vormlose of onsistematiese argief van individuele Psalmtekste is nie. Die Psalmboek is dus nie maar net die resultaat van toevalligheid nie, maar weerspieël doelbewuste redaksionele en komposisionele werk deur die hande van verskillende outeurs, redaktore en samestellers deur die loop van ‘n paar eeue.
Dit is dus noodsaaklik om die Psalms, soos ook alle ander boeke van die Eerste Testament, te sien en te lees as tekste wat ‘n lang ontstaansproses ondergaan het. Hierdie tekste moet dus, soos ander tekste uit die Eerste Testament, ook redaksie-histories ondersoek word. Hossfeld & Zenger fokus dan veral op die groeiproses van hierdie individuele tekste, en hulle meen dat die redaksionele bewerking gelei is deur ‘n oorkoepelende plan en idee. In hulle navorsing probeer hulle dan juis ook bepaal deur watter gedagtes en motiveringe die skrywers, redaktore en versamelaars hulle laat lei het. Met ander woorde in watter mate die Psalms, of ten minste gedeeltes daarvan, wat voorhande was, deur die redaktore en versamelaars verwerk en verander is met die oog op hulle spesifieke posisie binne ‘n groter versamelbundel van tekste. Hulle probeer dan telkens om hierdie proses waarlangs die redaksie sou plaasgevind, literatuur-histories en teologies-histories te rekonstrueer.
Ek sal my graag hier wil beperk tot een voorbeeld wat op makro-vlak van die Psalter aangetoon kan word. Na analogie van die vyfdeling van die Tora van Moses is die Psalter ook in 5 dele (boeke) ingedeel: Pss 3-41; 42-72; 73-89; 90-106; 107-145. Pss 1-2 is die inleiding en Pss 146-150 vorm die slot. Geskiedsteologies reflekteer Pss 3-71 die monargale tydperk onder Dawid, wat oorgaan in die regeertyd van Salomo (Ps 72), en Ps 89 verwys na die ineenstorting van die monargie voor en tydens die Babiloniese ballingskap. Ps 90 (Moses) dui nostalgies op ‘n terugkeer na die tyd in die woestyn, waartydens Jahwe die koning was (Pss 93-100: Jahwe-Malak Pss). Pss 113-118 (Egiptiese Hallel) dui op die Babiloniese Ballingskap na aanleiding van die tyd in Egipte. Pss 120-134 (pelgrimsliedere) vertel van Israel wat uit die ballingskap oppad is na Sion, die tuiste van Jahwe. Die Tora-psalm 1 dui die program van die Psalter aan: nadenke van die Tora wat sal uitmond in lof aan Jahwe (Pss 146-150).
Hossfeld & Zenger werk al reeds vir meer as 20 jaar aan hierdie spesifieke program om die Psalter – in die woorde van Luther »die kleine Biblia« – te verstaan. Deur middel van hulle program het die verstaan van die ontstaan, die groei en uiteindelike samevoeging van die Psalter geweldig gegroei. Op die kongres in Leuven was tussen 130-150 Ou-Testamentici uit (hoofsaaklik) Europa, VSA en Suid-Afrika, wat almal aangegryp is deur die opwindende navorsingsgeleenthede wat hierdie metode vir die Psalmnavorsing geskep het. Dit sal teoloë (van verskillende dissiplines), predikante, en gewone lidmate in Suid-Afrika dus baat om van hierdie nuwe rigtinggewende navorsing op die terrein van die Psalms kennis te neem. Vir die volgende dekades (dalk eeu) sal enigeen wat oor die Psalms wil praat, skryf of preek daarby baat indien hulle hierdie insigte in hulle werk verdiskonteer. Hierdie leesprogram van die Psalter het ook vir die spiritualiteit van die kerk groot betekenis.
Hossfeld, F.-L. & Zenger, E. 1992. »Selig, wer auf die Armen achtet« (Ps 41,2). Beobachtungen zur Gottesvolk-Theologie des ersten Davidpsalters. Jahrbuch für biblische Theologie 7. Neukirchen-Vluyn: Neukirchener Verlag, 21-50.
———- 1993a. Die Psalmen I: Psalm 1-50. Würzburg: Echter Verlag.
———- 1993b. “Wer darf hinaufziehn zum Berg JHWHs?”: Zur Redaktions-geschichte und Theologie der Psalmengruppe 15-24. In: G. Braulik et al. (Hrsg.). 1993. Biblische Theologie und gesellschaftlicher Wandel. FS. N. Lohfink. Freiburg i.B.: Herder, 166-82.
———- 1994. »Von seinem Thronsitz schaut er nieder auf alle Bewohner der Erde« (Ps 33,14). Redaktionsgeschichte und Kompositionskritik der Psalmengruppe 25-34. In: I. Kottsieper et al. (Hrsg.). 1994. »Wer ist wie du, Herr, unter den Göttern?« – Studien zur Theologie und Religionsgeschichte Israels. FS. O. Kaiser. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 375-88.
———- 1996. Neue und alte Wege der Psalmenexegese. Antworten auf die Fragen von M. Millard und R. Rendtorff. Biblical Interpretation, 4, 332-43.
———- 2000. Psalmen 51-100. Freiburg i.B.: Herder. (Herders Theologischer Kommentar zum Alten Testament).
———- 2002. Die Psalmen II. Psalm 51-100. Würzburg: Echter Verlag.
———- 2005. Psalms 2: A Commentary on Psalms 51-100. Minneapolis, MN: Fortress Press. (Hermeneia).
———- 2008. Die Psalmen III: 101-150. Freiburg: Herder.