Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005©
SplinterDrome » Literêrgeskiedkundige afdeling- meertalig /Literary historical section multilingual » Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005©
1 Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005© on Fri Nov 11, 2011 9:11 am
1652-1800: Die ontstaanstydperk van Afrikaans
Met die besluit van die Vereenigde Oos-Indiese Kompanjie in 1652 om ́n verversingspos
aan die Kaap van Goeie Hoop te stig, lui die geboorteklokke van Afrikaans.
Jan van Riebeeck en sy bemanning vestig nie alleen ́n heenkome vir seemanne aan die
Suidpunt van Afrika nie, maar bring ook 17de eeuse Nederlands (Hollands, Seeus,
Utrechts, Vlaams, Brabants) met hulle saam - maak ook die Nederlandse taal ́n "Kaapse
Baie gou ná die Nederlanders se inburgering in Afrika begin ́n taalkundige
ontwikkelingsproses wat sou aanleiding gee tot die ontstaan van ́n nuwe Germaanse taal
in Afrika, naamlik Afrikaans.
Ontstaansteorieë en eerste geskrewe Afrikaans
In die loop van die 18de eeu ontwikkel Afrikaans in die huistaal, die omgangstaal van die
nuwe nedersetters. ́n Natuurlike proses van defleksie (vereenvoudiging en reduksie van
nominale en verbale paradigma) veroorsaak dat Afrikaans vroeg reeds sterk afwyk van die
Nederlands van die V.O.C. se amptenary.
Teen ongeveer 1700 kan mens reeds die volgende variante in die ontwikkeling van Afrikaans
Kaapse-Afrikaans of Kaaps-Hollands (Cape Dutch, Kaapsch) gepraat in die
burgerkringe van die Kaap.
Boere-Afrikaans of Oosgrensafrikaans gepraat deur die Vryburgers, Trekboere en
Aangeleerde Afrikaans van die werkersklas:
o Oranjerivier-Afrikaans (Khoikhoi, Griekwas, Khoisan)
o Slawe-Afrikaans (slawe afkomstig uit Maleisië, Indonesië, Mauritius, Angola,
Vreemdelinge-Afrikaans van Europese immigrante (Portugese, Duitsers, Franse,
Hierdie ontwikkelingsproses is die bron van talle taalontwikkelingstudies en ontstaansteorieë
wat saamhang met die ontwikkeling van die taalkunde. As gevolg van volgehoue
wetenskaplike ondersoeke word steeds nuwe insigte gepresenteer. Studies oor die invloed van
aanleerders Afrikaans op die Oosgrense Setlaarskinders laat byvoorbeeld vermoed dat die
werkersklas veel bygdrae het om die oorspronklike Nederlandse vorme te verander. Daar is
ook studies oor die invloed van Nederlandse dialekte en kreolisering op die uiteindelike vorm
van Afrikaans. Daarbenewens het politieke konsepte ook onmiskenbaar en deurgaans ́n
invloed op die ontwikkelingsproses van Afrikaans uitgeoefen.
Teen 1750 is Afrikaans algemeen in die Kaapkolonie en sy distrikte gepraat. In ́n Slamse
godsdienstige teks van 1769 is die eerste geskrewe Afrikaans in Arabiese letters te vinde en
teen 1770 is die vorm van Afrikaans soos ons dit vandag ken, reeds grotendeels vasgelê.
Nederlands is egter nog steeds as die kultuurtaal en Afrikaans as ongeskik vir gebruik in die
regering, howe en kerke beskou. Afrikaans was slegs ́n kombuistaal (" kitchen dutch"), ́n
praat-taal, die taal van die onderontwikkeldes.
Die grondlegger van formele Afrikaans
1800 - 1900: Die eerste Afrikaanse Taalbeweging
Ná ́n ping-pong-spelery met die Kaapkolonie deur die Nederlanders en die Britte vanaf 1795 -
1806 beland die Kaap vanaf 1806 onder die Britse Kroon. Dit is die begin van sterk Engelse
invloed in dié gebied wat sou voortduur tot met die totstandkoming van die Republiek van
Suid-Afrika in 1961. Op taalgebied beteken dit die aanvang van ́n angliseringsbeleid en die
ontmoediging van die gebruik van Nederlands en Afrikaans as openbare tale.
Die instelling van persvryheid in 1828 stimileer egter die belangstelling om in Afrikaans te
skryf en al hoe meer persone publiseer in Afrikaans maar, om veilig te speel, onder
skuilname. Die Fransman C.E. Boniface (1830), die Skot A.G. Bain (1838) en L.H. Meurant
(1844-1850) van half Franse-Switserse-Engelse afkoms, lewer waardevolle bydraes. Dit is
opvallend dat Afrikaanse woorde meestal in die monde van die naïwes, van nie-blankes, van
komiese karakters geplaas is. Toenemend verskyn in nuusblaaie en tydskrifte Afrikaanse
briewe, samesprake en gediggies.
Stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA)
Politieke ontevredenheid en toenemende verengelsing skud die Afrikaners langsamerhand
wakker en stemme begin opgaan ten gunste van Afrikaans. Die regstreekse oorsaak van die
stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners was te danke aan Arnoldus Pannevis -
taalkenner, leermeester, primêre grondlegger van Afrikaans as kultuurtaal. Op 14 Augustus
1875 organiseer hy die stigtingsvergadering wat bygewoon is deur Gideon Malherbe, C.P.
Hoogenhout, D.F. du Toit (bynaam "Dokter"), D.F. du Toit (oom Lokomotief), sy broer S.J.
du Toit, August Ahrbeck, Petrus Malherbe en S.G. du Toit.
Ds. S.J. du Toit word die dryfveer agter die werksaamhede van hierdie groep wat sou staan vir
hulle taal, hulle nasie en hulle land en sou aandring daarop dat Afrikaans oral deur "regte
Afrikaners" gepraat word. Hulle sou hulle beywer vir die bevordering van Afrikaans as
skryftaal deur middel van publikasies waarin mens "skryf soos jy praat". Hulle sou mense
aanmoedig om letterkunde te produseer en hulle sou werk om die Bybel in Afrikaans te
Die gevolge van hulle doelstellings was publikasies waarin didaktiek en propaganda
́n eerste maandelikse koerant, Die Afrikaanse Patriot (15 Januarie 1876)
́n eerste Afrikaanse woordeboek, spelreëls en grammatika
́n eerste tydskrif, Ons Klijntji (1896)
Vanselewe en Te ́enswoordig
Uit: Die Afrikaanse Patriot, Desember 1876
Dogter melk die koe;
Vrou is an `t spinne;
Geld in die kas!
Dogter speul klavier;
Vrou sit in satyn;
Seuntjie leer Latyn;
Die eerste uitgawe van die eerste Afrikaanse koerant, Die Afrikaans Patriot, Saterdag 15
Die GRA se werk is deur die staat geïgnoreer en deur ́n groot deel van die gemeenskap met
minagting bejeën. Die GRA besluit dus om ́n eie Christelik-Nasionale skool te stig met
Afrikaans as voertaal. Die Gedenkschool der Hugenoten is in Maart 1883 op Kleinbos, die
familieplaas van die Du Toits en die Malherbes, in gebruik geneem. Na vele jare in onbruik is
dié skooltjie in 2001 weer gerestoreer en word tans gebruik as ́n slypskool vir Afrikaans.
Ook uit ander sektore van die gemeenskap word steun vir Afrikaans gewerf. Die nuutgestigte
Boere-Beskermingsvereniging en die Afrikanerbond verenig in 1883 om ́n beduidende
drukgroep vir die belange van Afrikaans te vorm. Dié groep se hande word in 1890 versterk
deur die totstandkoming van die Zuid-Afrikaansche Taalbond.
Du Toit se entoesiasme neem algaande af, hy beleef ́n politieke omswaai ten gunste van
Cecil John Rhodes en die GRA kwyn.
Die finale spyker in dié beweging se doodskis is die uitbreek van die Tweede Anglo-Boere
Oorlog in 1899.
1900 - 1925: Die Tweede Afrikaanse taalbeweging -
konfrontasie met Engels
Die oorlog met Brittanje (1899-1902) laat ́n verslane en verarmde volk agter. In 1903 voer die
veroweraars Engelse onderwysers in en gedurende 1820 arriveer duisende Britse setlaars om
die angliseringsproses ́n hupstoot te gee.
Die ontberinge van die oorlog bring egter ́n verdieping in die skryfkuns van die Afrikaners
mee asook ́n hernude vasberadenheid om die ideale van die GRA-lede weer op te tel en deur
te voer. Vanuit al vier windrigtings en uit alle lewenssfere gaan daar stemme ten gunste van
Afrikaans op - mense soos D.F. Malherbe, Jan Hofmeyer (Onze Jan), Gustav Preller, C.P.
Hoogenhout, J.S.M. Rabie en J.G. Jansen.
Preller formuleer die doelstellings van die Tweede Taalbeweging en dinamiese
kultuurorganisasies (soos die Afrikaanse Taalgenootskap en die Suid-Afrikaanse Akademie
vir Taal, Letttere en Kuns, die Federasie van Afrikaanse Kultuurorganisasies, FAK) word
gestig om te help sorg dat dié mikpunte van die taalpatriotte in die praktyk realiteite word. Die
Hertzogprys word ingestel en die letterkunde groei met rasse skrede. Afrikaans word eers
skool- en toe universiteitstaal. In 1925 word die ideale van die Afrikaanse taalvegters bereik
as Afrikaans naas Engels en Nederlands as amptelike taal erken word.
1925-1994: Standardisering en verpolitisering
Skielik was Afrikaans ́n kultuurtaal en dit het onvermydelik meegebring dat ́n Afrikaanse
vaktaal, spelreëls en grammatika teen die spoed van lig moes ontwikkel. Die kersie op die
koek was die verskyning van die eerste Afrikaanse Bybelvertaling in 1933. Vanaf ́n
kombuistaal het Afrikaans ontwikkel tot ́n volwaardige kommunikasiemiddel wat sy man op
alle lewensterreine kan staan. Dié vaardighede word nêrens anders so goed geïllustreer as in
die Afrikaanse letterkunde nie. In ́n paar dekades het letterkundige werke die lig gesien wat
internasionale status bereik het.
Met die bewindsoorname van die Nasionale Party (NP) in 1948 word Afrikaans met groot
simpatie behandel en ongekende groei kenmerkend dié tydperk van sy ontwikkeling. Die
teendeel word ongelukkig ook deur onoordeelkundige politieke besluite bewaarheid.
Afrikaans word al hoe meer die simbool van die kortsigtige NP-beleid. Langsamerhand kry
dit die etiket van "die taal van die onderdrukker" omdat die meerderheid van die beamptes
wat Apartheid moes implimenteer, Afrikaans gepraat het. Verder word Afrikaans uiters
onsimpatiek in Swart skole as verpligte onderrigmedium ingevoer.
Dié negatiewe persepsie van Afrikaans word gelukkig ondergrawe (maar helaas nie totaal
begrawe nie) deur gebeure vanaf 1990 toe die NP die futiliteit van sy beleid besef het en ́n
hervormingstyd aanbreek waarna vele Afrikaners weer hulle taal met trots kan praat.
Afrikaans ná 1994
Met die omskakeling na ́n demokratiese bestel en die bewindsoorname van ́n
meerderheidsregering in Suid-Afrika moes Afrikaans veel prestige inboet. Op feitlik elke
podium van die openbare sektor het Afrikaans teruggeval. Funksieverliese is dus
onontkenbaar aangesien Afrikaans tans slegs een van 11 offisiële tale in die land is.
Lewendige kultuuraktiwiteite (letterkunde, feeste, ens.) laat vele doemprofete (sien "Toekoms
van Afrikaans") egter op hulle neuse kyk. Afrikaanses, veral die Afrikaanse skrywer, erken
nuwe uitdagings in ́n nuwe bestel.
́n Groot voordeel van al die merkwaardige gebeure in Suid-Afrika is dat Afrikaans
losgemaak is uit die greep van die NP-ideologie en die gepaardgaande apartheidstigma.
Afrikaanses kan tereg klem lê op die feit dat Afrikaans ook deel was van die bevrydingsstryd
- dat dit ook die "taal van die bevryder" was soos bewys deur die letterkunde vanaf die
Sestigers tot vandag.
Taalkwessies in Suid-Afrika is desnieteenstaande nog in ́n eksperimentele fase en veel kan
nog gedoen word om die posisie en die groei van inheemse tale te verseker. Dit sal ́n tragedie
wees as die baie besondere tale van Suid-Afrika moet verskrompel onder die gewig van die
Britse koloniale erfenis.
Die wonder van Afrikaans is dat dit nie gestagneer het as ́n mengsel van ́n klomp verskillende
tale nie. Dit het ontwikkel tot ́n selfstandige taal met ́n eie dinamiese karakter. Nuwe woorde
word nog daagliks geskep om die alledaagse op ́n eerlike, naïwe en aardse manier uit te druk.
Dit is dié skeppende eienskap van Afrikaans wat in ́n rekordtyd ́n nuwe taal met ́n
internasionaal bekende letterkunde moontlik gemaak het.
Afrikaans is die enigste taal ter wêreld wat kan spog met ́n monument tot sy eer.
1. Kannemeyer, J.C., Die Afrikaanse literatuur 1652-1897, Human & Rosseau, Kaapstad
1998 (tweede druk)
2. Renders, L., Afrikaanse taal en letteren: een inleidend overzicht,
3. Scholtz, J.P., Wording en ontwikkeling van Afrikaans, Tafelberg Uitgewers, Kaapstad
2 Re: Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005© on Sun Nov 13, 2011 7:41 pm
Sterk begin vir hierdie lyn - ek kook oor van gedagtes wat hieruit vloei : 'Later terug ....
3 Re: Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005© on Mon Nov 14, 2011 8:07 am
4 Re: Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005© on Fri Nov 18, 2011 12:59 pm
Nou ja , hiers ek weer . Loader se skrywer bied myns insiens `n bruikbare skets vanwaar mens `n BASIESE oorsig van ons taal se geskiedenis kan kry . Wat dalk minder duidelik deurkom is die feit dat Afrikaans se ontwikkeling nog NOOIT selfs twee dekades van 'rustyd' gehaad het , waarin dit sonder die militêre/politieke druk van die engelse imperialisme kon ontwikkel .
Dit is my ( baie betwisde ! ) teorie , dat ons sedert die oorname van die ANC moontlik die mees gunstige tydperk van 200jaar het, om ons taal te ontwikkel . Die rede is eenvoudig dat Afrikaans vandag nie meer `n spesefieke/dringende poletieke waarde het , soos wat dit in die voorafgaande tye- saam met Engels - `n belangrike onderdeel van blanke heerskappy oor die gaanse subkontinent was .
Dit is waar dat Afrikaans selfs amptlik deur die regering, en openbare oppinie afgeknou word, omdat die infame , engelse wêreldmening dit reggekry het om die Afrikaner as gebore onderdrukker uit te beeld. Maar die argument is dat dit beter is vir `n taal om deur die regering geminag te word , as vir die taal om `n medium van gehate voorskrifte vir ander mense te wees ! Verder is die engelse wêreld op geleende tyd : met die relatiewe verswakking van die Amerikaanse beheer oor die wêreldpolitiek , is dit nie meer te lank voordat Engels as wêreldtaal verwerp gaan word , en daar weer al hoe meer na eie tale oorgegaan gaan word .
Laat ons dus saamwerk om die afrikaanse vlam brand te hou , sodat ons kinders se kinders haar nog met trots kan praat !
5 Re: Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005© on Sun Nov 20, 2011 2:15 am
Ek lees en aanvaar wat jy se tot 'n mate maar taal se eksterne invloed is tog dit wat 'n taal vorm, en op soveel vlakke voel ek dat die taal stryd vanaf die kombuise nog nooit opgehou het nie Afrikaans is vandag in twee gedeel, die eerste groep is die wat voel Afrikaans behoort aan hulle en moet onaangeraak bly en hulle opsig self met hulle anale vergryp aan die taal doen meer skade as enige regering of instelling! Afrikaans kan net groei as dit saam met die volk groei en ongelukkig is dit so 'n taal is gekoppel aan sy soldate, sy moeders, sy kinders wat bal speel in die straat,in gange van begrafnis ondernemers, 'n taal se lewe lê in die mond van die gewone mens, dit is nie 'n reg beperk tot die letterkundige, die filosoof of die professore,ek sien afrikaans liewer op Mxit en lewendig as in die argiewe langs Latyn en stof op gaar!
6 Re: Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005© on Sun Nov 20, 2011 1:02 pm
Ek sien nie rêrig `n noodsaaklike botsing tussen die mening wat jy huldig , en dit wat ek sê nie : Ook ek sien hoe Afrikaans in die elektroniese mediums lewe , en het in die kommentaar wat ek gelewer het nie eers `n aanduiding gegee daarvan dat ek ons taal tot suiwer akademiese taal wil verhef nie .
Waaroor ek wel besonders sterk voel is dat ons herken dat `n taal ALTYD die een of ander politieke identiteit ook het : Engels is die wêreldtaal omdat Engeland eeue gelede die politieke besluit geneem het om die toon aan te gee in die ontwikkeling van die wêreldgeskiedenis . Dis die rede vir die absurde situasie dat ons kwansuis met 11 amptelike tale in ons land sit ... waarvan die ENIGSTE ENE wat nie in Afrika gebore is nie - ENGELS - de facto die enigste volwaardig-amptelike landstaal is !
Hiernaas is Afrikaans ook `n 'politieke taal' en wel in `n baie negatiewe sin , as die voorkeurtaal van die verklaarde onderdrukkers . Die duiwelse slinksgeid van die engelse taalimperialisme kan hierdeur geeien word . Want die AZOPO militia op die kampusse agiteer teen Afrikaans , NIE te gunste van die bevryding van hulle eie tale nie , maar - weereens - ten gunste van Engels !~?
Hierdie is werklikhede wat die Mixit-generasie nie op hulle ' chats' deel nie , maar wat beslis `n donker skadu gooi oor die moontlikheid dat hulle kinders nog steeds in Afrikaans gaan klets ....
Ek hou ook ander forums dop , en dit is nogal opvallend hoe heftig sommige mense se reaksie is , wanneer daar induvidue is , wat `n bietjie ernstiger oor literatuurgeskiedkundige sake wil gesels : Terwyl obskure Israelteologie-skrywers hulle rassistiese galle uitbraak , word dit geduld , maar die meer akademiese liefhebber van Afrikaans , word vinnig gepooitjie ...Hoekom is dit so ? Is dit dalk juis `n onderbewuste bekragtiging van die engelse taalimperialisme se beskuldiging dat ons `n kombuistaal sou praat ; `n verborge doodswens ?? Want ons eer mos op ander gebiede die noodsaaklikheid van akademie : vanaf die mediese beroep , regdeur tot die finanswese .... hoekom verklaar ons dan dat ons taal ( wat deur al die ander disiplines gebruik word ) 'onakademies' behoort te wees ?
Ek dink die antwoord lê - soos in alles- by `n gesonde balans tussen Afrikaans as viriele gebruikerstaal , maar OOK as `n taal waarin jy die diepere skatte van jou kultuurerwe kan uitdruk : Die akademiese taal .
7 Re: Die ontstaan en groei van die Afrikaanse taal Catharina Loader 2005©