Dinamiet, sout en lig | LitNet
Dinamiet, sout en lig
Handré Brand Seminare en essays 2019-09-25
"Change is an absolute. We should expect it,
embrace it, and try to predict its direction"
Paul Murray skryf onlangs in Voertaal 'n interessante artikel oor Somerset-Wes se geskiedenis. Hy fokus hoofsaaklik op die hoërliggende gedeeltes van die Hoofstraat (upper Main Road), en sluit seldsame historiese foto's in waarmee die teks afgerond word.
Die laerliggende gedeeltes van Hoofstraat, Somerset-Wes daarenteen, kan in sy eie reg aanspraak maak op 'n aantal interessante historiese plekke en gebeurtenisse. Vanaf die stadsaal in die rigting van die Lourensrivier is daar goeie voorbeelde soos die Grand Hotel wat vandag ongelukkig nie meer bestaan nie, die historiese sandsteenbrug, die plase Bridgewater, Bizweni en Die Bos, asook die ou tolhuis wat net oorkant die huidige Mediclinic hospitaal geleë is.
Geskiedenis vertel die verhaal van hoe verandering met tydsverloop plaasgevind het en steeds plaasvind. Geskiedenis toon aan hoe omstandighede, die tegnologie en ook die mens se motivering, waardes en houdings verander. Dit is belangrik vir die indiwidu om die verlede goed te verstaan, wat daartoe bydra om beter begrip vir die huidige konteks van gebeurtenisse te toon en sodoende gereed te wees om 'n nuttige rol in die toekoms te speel.
Die breë spektrum van die konsep "menslike bestaan", of dit in diepte of op 'n longitudinale wyse bestudeer word, is gewortel in die vakdissipline geskiedenis. Geskiedenis vorm 'n basis vir die aanleer van waardes. As dit ware geskiedenis is word ware lewenswaardes aangeleer, indien dit pseudo-geskiedenis is word pseudo-waardes aangeleer. Daar moet dus deeglik kennis geneem word van die wyse waarop historiese gebeurtenisse geïnterpreteer word. Dikwels ontbreek belangrike inligting; soms is inligting nie beskikbaar of bereikbaar nie; soms verskil 'n persoon se herroeping van gebeurtenisse in die verlede van die amptelike dokumentasie van dieselfde gebeurtenisse; soms is historiese bronne ongedateerd of inligting oor die uitgewers en outeurs ontbreek. Geskiednis is kompleks en daar behoort versigtig met geskiedkundige gebeurtenisse omgegaan te word.
Die doel van hierdie artikel is om op 'n kort en bondige wyse die geskiedenis en ontwikkeling van die historiese plaas Bizweni te skets, met die klem veral op die Quinanperiode (1924-89), veranderende behoeftes wat met tydsverloop ontstaan het en die huidige fase van gemeenskapontwikkeling wat met Bizweni geassosieer word.
Bizweni begin met dinamiet en druiwe
Die historiese plaas Bizweni is geleë langs die oostelike oewer van die Lourensrivier, naby die ou sandsteenbrug (Foto 1) in Somerset-Wes.
Die plaas het 'n interessante geskiedenis wat nie so algemeen bekend is nie. Volgens Heap (1977) was Bizweni aanvanklik deel van die groter plaas Rome (Foto 2). 'n Afgetrede mediese dokter Mills het die plaas (wat op daardie staduim as Pinehurst bekend was) gedurende die laat 1890's aangekoop, die tuin uitgelê en 'n imposante dubbelverdieping huis in die Victoriaanse styl laat bou (kyk foto's 3-6).
Bizweni kom in 1924 in die besit van Kenneth Bingham Quinan. Hy was 'n Amerikaner van geboorte en het reeds as 'n jongman baie inisiatief en innovasie aan die dag gelê. Quinan het geen formele akademiese opleiding in chemiese ingenieurswese ontvang nie, maar het direk na afloop van sy skoolopleiding in 'n Kaliforniese plofstoffabriek begin werk en sodoende waardevolle praktiese ondervinding in plofstoftegnologie opgedoen. Hy toon sterk aanleg vir strategiese bestuur en registreer ook verskeie patente in die VSA oor salpetersuur en die verwydering van stofdeeltjies uit plofbare gasse. In 1901 ontvang Quinan 'n aanloklike werksaanbod uit Suid-Afrika en word hy aangestel by De Beers Plofstofwerke in Somerset-Wes. Hy word later bevorder tot 'n afdelingsbestuurder (1905) en algemene bestuurder in 1909. Tydens die slagdopkrisis met die uitbreek van WO 1, is Quinan deur Lord Moulton names die Britse regering gekontrakteer om dinamiet in die plek van pikriensuur te vervaardig. Hy konsulteer met verskeie Engelse aptekers wat ook ervaring in ingenieurswese opgedoen het, asook met 'n groep ervare chemiese ingenieurs. Fabrieke word onder sy leiding opgerig by Oldburg en Queensferry wat onderskeidelik dinamiet en geweerkatoen (guncotton) vervaardig.
Hy ontvang verskeie eerbewyse deur die Britse regering soos byvoorbeeld The Order of Companions of Honour as erkenning vir sy meriete. Hy hervat sy werksaamhede by De Beers na afloop van die Eerste Wêreldoorlog. In 1919 bedank Quinan as algemene bestuurder en word hy aangestel in 'n nuwe pos as die ontwikkelingskonsultant van dieselfde maatskappy. Hy ontwikkel in hierdie periode 'n superfosfaataanleg vir De Beers en tree in 1924 met pensioen uit diens van die maatskappy.
Na Quinan se aftrede het hy hom op die produksie van tafeldruiwe op sy plaas Bizweni toegespits. Hy het die plaas verder ontwikkel en het met verskillende variëteite soos Waltham Cross en Barlinka geëksperimenteer.
Heap (1977) beweer selfs dat Qiunan die eerste persoon in Suid-Afrika was wat met hoë opleistelsels (high trellising) geëksperimenteer het. Hy patenteer ook die bekende Q-handelsmerk vir tafeldruiwe wat op Bizweni geproduseer is, veral met die oog op die buitelandse mark.
Dit is ongetwyfeld 'n feit dat Kenneth Bingham Quinan se veelsydigheid, sy breë spektrum van belangstellings en bereidwilligheid om nuwe moontlikhede en uitdagings te ondersoek sowel as sy deursettingsvermoë om 'n sukses daarvan te maak, elemente is van waardevolle en gesonde lewenswaardes wat uit die historiese verloop en konteks van die plaas Bizweni (1924-48) na vore tree.
Foto 1. Die historiese brug, Somerset-Wes (Fotobron: Die skrywer)
Bizweni tans: sout en lig
Na K.B. Quinan se dood is die plaas deur sy jongste seun Storm Quinan geërf. Die omstandighede, behoeftes en markte het met verloop van tyd ingrypend verander, met die gevolg dat die nuwe eienaar hom op die produksie van oprolgras (roll-on lawns) toegespits het. In die proses moes die wingerdstokke en vrugtebome op die plaas vir kikuju (pennisetum clandestinum) en ander variëteite gras plek maak.
Op 'n later staduim (na 1969) is gedeeltes van Bizweni verkoop en hersoneer vir dorpsontwikkeling (bv die aftreeoord Stormhaven) en mediese dienslewering (Mediclinic Hospitaal). Gedurende 1989 het mnr Kobus Swart, 'n voormalige dosent in Wiskunde en Fisika en die stigter van die Hottentots-Holland Verbondsgemeenskap (Covenant Community), 'n verdere 10 hektaar van Bizweni bekom vir die uitbouing sy christelike, geïntegreerde kerkgenootskap. Die historiese herehuis en die res van die buitegeboue het die kerkgenootskap goed te pas gekom vir die doeleindes van administrasie, eredienste, seminare, kongresse en 'n boekwinkel.
Foto 2. Destydse ligging en grense van die plaas Rome voor 1890 (Fotobron: Stellenbosch Munisipale Museum)
Verdere hersonering vir institusionele aanbidding en vir onderrig en leer het op hierdie tydstip plaasgevind. Die amptelike opening van die nuwe Bizweni Sentrum het op 1 November 1989 plaasgevind. Bekende sprekers uit Alaska, die VSA, die Verenigde Koningkryk sowel as Suid-Afrika het by hierdie geleentheid opgetree.
Bizweni wat in Xhosa "die vergaderplek" beteken, het nou meer en meer begin om sy naam getrou gestand te hou.
Foto 3. Gerestoureerde Bizweni herehuis soos dit tans lyk (Fotobron: Die skrywer)
Tydens 'n onlangse gesprek met Kobus Swart het hy soos volg op 'n vraag van my kant geantwoord: "Die basis van ons oorspronklike visie vir Bizweni, was eenvoudig...to be salt and light in the surrounding community. Alhoewel ons visie nie stagnant is nie, voel ons dat ons grootliks geslaag het in ons doelwitte. Ja, daar is verdere doelwitte soos dinge verder ontvou!"
In terme van gemeenskapdienslewering doen die Bizweni Sentrum fenominale werk.
Behalwe die christelike bediening deur middel van die verbondsgemeente, word daar ook voorsiening vir 'n kleuterskool en primêreskool gemaak. Die kleuterskool is tans in sy 26ste bestaansjaar. Die primêreskool beskik tans oor 89 leerders, agt onderwyseresse en vyf assistente.
Die sentrum vir persone met gestremdhede maak voorsiening vir 64 kinders met 'n breë spektrum van uitdagings soos serebrale gestremdheid (28), down sindroom (9), outistiese spektrum (9), epilepsie (2), spina bifida (2), ander sindrome (8) en geen formele diagnose (6). Die dienslewering word deur 33 personeellede hanteer. Drie busse vervoer die gestremde leerlinge op 'n daaglikse basis na die skool en terug na die huis.
Foto 4. Vooraansig van Bizweni herehuis gedurende die jare twintig (Fotobron: Hannah Delport versameling)
Gedurende die jarenegentig het die Bizweni-bediening die behoefte aan sosiale uitreik en -betrokkenheidsprogramme geïdentifiseer. In 1994 is 'n veilige hawe vir kinders (Brite Lights) gestig. Verskeie ander gemeenskapbehoeftes het spontaan na vore gekom, met die gevolg dat die Instituut vir Sosiale Kwessies, 'n nie-winsgewende organisasie, formeel gestig is.
Die instituut het gedurende 2019 'n besondere suksesvolle jaar beleef.
Die speelgoedbiblioteek het hul psigososiale ondersteuningsdienste aan die kinders van Sun City in Sir Lowry's Pas verder uitgebou. Deur middel van hierdie strategie is voorkomend te werk gegaan en hoë-risiko kinders ten opsigte van verwaarlosing en misbruik kon vroegtydig geïdentifiseer word.
Die lees- en numeriese geletterheidsprogram van die Instituut sluit ook visuele media in, en stel die deelnemers bekend aan tegnologiese vaardighede.
Foto 5. Trap in Bizweni herehuis (Fotobron: Die skrywer)
Portuurgroep-opleiding word by twee hoërskole (Zandvliet- en Macassar Hoërskool) in die Macassar-omgewing onder leiding van die Instituut aangebied.
Verskillende programme in volhoubare lewensstyl met die doel om indiensnemings- geleenthede en voedselsekuriteit te bevorder, word suksesvol bestuur. Die ontwikkeling van verskeie gemeenskapstuine is 'n voorbeeld van 'n projek wat hierdie inisiatief illustreer.
Foto 6. Terrein en boustyl van historiese Bizweni Herehuis (Fotobron: Hannah Delport versameling)
Die feit dat die oorspronklike Bizweniplaas wat uit die 1890's dateer op 'n latere staduim in drie aparte eenhede of sisteme hersoneer is, het op daardie stadium baie ekonomiese voordele soos byvoorbeeld werk- en welvaartskepping meegbring. Die oorspronklike landbouproduksiesisteem, is verder onderverdeel om ook vir dorpsontwikkeling en -infrastruktuur, sowel as gesondheidsorg voorsiening te maak. Diverse komplekse sisteme is in sekere gevalle meer dinamies, produktief en innoverend as minder diverse komplekse sisteme (Hanson, 1995; Page, 2011).
Sedert 1989 het die Bizweni Sentrum onder leiding van Kobus Swart verdere waarde toegevoeg in terme van gemeenskapsdienslewering. Hierdie projek maak voorsiening vir die interaksie tussen verskillende substeme (dienslewering aan gestremdes, skole, 'n gemeente en sosiale uitreik), wat 'n bydrae lewer om die robuustheid van die oorkoepelende Bizweni-sisteem in stand te hou en te versterk.
Die onderliggende lewenswaardes wat voortspruit daaruit om 'n bron van sout en lig vir die breë gemeenskap te wees, is 'n verdere uitbouing van die historiese ontwikkeling van die Bizweniplaas.
Beyers, CJ. (Red) . 1981. Dictionary of South Afican Biography. Pretoria, RGN: Butterworth.
Bizweni Church. An Adventure in Faith. https://bizwenichurch.org/
Brand, HJ. 2019. Q-faktor, dinamiet en tafeldruiwe. Landbouweekblad, 27 September 2019. Landbouweekblad. Voorgelê vir publikasie.
Distrikspos. 1989. Bizweni: The place of meeting. 27 Oktober: 13.
Distrikspos. 1989. Plaasopstal word sentrum vir groeiende kerkgroep. Casting a life-line. 27 Oktober: 12.
El-Azhary, R.A. 2019. The inevitability of change. Clinics in Dermatology, 37(1): 4-11. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0738081X18301950
Hanson, BG. 1995. General systems theory. Beginning with holes. New York: Taylor en Francis.
Heap, P. 1977. The story of Hottentots Holland. Landsdown: Citadel.
Helderberg Review. Church group buys historic Somerset West house. 27 Oktober: 1.
Page SE. 2011. Diversity and complextity. New Yersey: Princeton University Press.
Swart, K. 2019. Persoonlike kommunikasie. 10 September.
Beautiful well done and incredibly interesting thanks for the time taken to research
glad you picked up my specific handling of the upper area … the lower area worth a food article … lots of interesting places … I was at school with Kenneth Quinan …. sadly he went in for surgery and never returned … he was a striking person, he was 16 years old at the time … it was very devastating … we played in the same rugby side at school … I know Nicholas (Rome) well, I taught him at school
my father was at AECI … once again, the Quinan connection …
the pronunciation of the name is QYnan and not QInan … correct me .
2019-09-27 at 11:10
My vader Jan Delport was voorman en bestuurder op Bizweni tot hy oorlede is in 1976.
2019-09-28 at 07:56
Dankie Brenda vir die inligting. Indien jy foto's het wat in daardie periode op Bizweni geneem is sal ek graag daarna wou kyk.