Mieliestronk: Wilde katte
Jou hondmak Kietsie se omgesukkelde familie
BO en LINKS: Tiere.
BO: 'n Katnael soos gesien deur 'n skandeer-elektron-
Foto: U.S. Public Health Image Library (PHIL)
GROOT roofdiere soos die tier, luiperd, leeu en jagluiperd, asook die gewone huiskat, is almal lede van die kattegeslag. In 'n ander Mieliestronk-artikel word breedvoerig van die huiskat en sy herkoms vertel, maar op hierdie bladsy bekyk ons die hondmak Kietsie se wilde familie van naderby. En dis nou maar seker: elke liewe een van hulle lyk nie net pure kat nie, maar doen ook kat-egories wat jy van die lede van hierdie geslag sou verwag!
Alle is katte natuurlik ook karnivore (vleisvreters), met skerp kloue en gepunte oogtande om die vleis van bene af te skeur.
Hulle het gespierde lywe wat met 'n dik pels bedek is. Die pels het dikwels kolle of vlekke sodat dit lyk of die dier met sy omgewing saamsmelt.
REGS: 'n Leeuwyfie in die gras...
• Leeus lewe in troppe in die savanne en ruigtes van Afrika, en op 'n ander Mieliestronk-bladsy kan jy baie meer oor hulle lees. Leeuwyfies jag en vang die prooi, terwyl die mannetjies, met hul kenmerkende dik maanhare, die trop se hougebied beskerm.
LINKS: 'n Jaguar. BO: 'n Luiperd.
REGS: 'n Swart luiperd.
Foto van jaguar: U.S. Fish & Wildlife Service; foto van luiperd: Jim Ross, NASA; foto van swart luiperd deur sy eienaar tot openbare besit verklaar ("public domain")
• Verskillende pelse: Die jaguar van Sentraal- en Suid-Amerika het 'n rooierige pels met ronde vlekke. Ook ons Afrika-luiperd is bekend vir die kolle aan sy pels. Daarteenoor vind ons die fassinerende swart luiperds—luiperds met soveel pigment in die pels dat hul kolle skaars sigbaar op die swart haarbedekking is.
LINKS: Jagluiperds. BO: 'n Oselot.
REGS: 'n Marmerkat.
Foto van jagluiperds: Gary M. Stolz, U.S. Fish & Wildlife Service; foto van oselot: Tom Smylie, U.S. Fish & Wildlife Service; ou illustrasie van marmerkat: Richard Lydekker, 1894, openbare domein vanweë verjaring van kopiereg
• Die oselot is 'n soort tierkat van Suid- en Sentraal-Amerika.
• Die marmerkat is 'n nagloper wat in die bosse van Java en Myanmar (Birma) jag. Hy het 'n lang stert en bruingrys pels met onreëlmatige kolle.
Jagluiperd—bobaas-blits van die bokveld
TEEN tot 120 km/h per uur pyl 'n jagluiperd oor die grasvlaktes—om oomblikke later 'n haas in sy haas te stuit. Dis 'n totaal ongelyke kragmeting. Die haas byt in die stof. En die katwyfie het 'n homp haasvleis om vir haar honger kleintjies te vat...
Die jagluiperd se inhardlopery van die prooi verskil van die jaggewoontes van tiers, wat hul slagoffers doodstil bekruip. Wat meer sê, die jagluiperd is gebou vir spoed, soos geen ander soogdier onder die son nie.
As vleisvreter jag hierdie wilde kat klein wildsbokke, die kleintjies van groter bokke soos koedoes, asook voëls en hase. Waar die meeste katsoorte in die nag jag, is sy jagtyd in die vroeë oggend en laat middag.
Die jagluiperd van Afrika (Acinonyx jubatus) word as 'n verdwynende dier beskou, terwyl die Asiatiese jagluiperd (Acinonyx venaticus) se bestaan selfs nog meer bedreig word.
Daar is voorts twee groepe jagluiperds in die natuur: die gesinne en mannetjies. Die mannetjies, wat dikwels werklik broers is, vorm gewoonlik 'n broederskap van twee of drie, wat saam jag. Die wyfies lewe altyd alleen, buiten wanneer hulle kleintjies het. Die mannetjies en wyfies kom slegs bymekaar om te paar.
Jagluiperds word soms met luiperds verwar. Hulle is egter veel kleiner. Die jagluiperd het ook eenvoudige swart kolle (en 'n "traanmerk" by die oog), terwyl die luiperd swart ringe of sirkels van klein kolle het.
Baie, baie jare gelede het die jagluiperd regoor Afrika, Asië, Europa en Noord-Amerika voorgekom, maar dié in die laaste twee vastelande het verdwyn. Selfs in Afrika en Asië, word gereken, is die huidige bevolkings meestal die nasate van klein groepies wat herhaaldelik "ondertrou" het. Een bron beweer selfs dat die genetiese samestelling van vandag se jagluiperds sodanig is dat al die diere so naby familie is soos identiese tweelinge.
Kleine katjies, grote ore!
REGS: 'n Rooikatkleintjie. Daardie breë oorskulpe sal hom goed te pas kom wanneer hy groot is... om die skaars hoorbare geritsel op te vang wat deur ander diere veroorsaak word.
Foto: JOHN HOWARD BURKITT, wat as kopiereghouer die vrye gebruik van die foto vir enige doel toelaat
HOE sê Rooikappie nou weer vir die wolf wat hom soos haar ouma vermom het? "Hoekom is ouma se ore so groot?" vra sy verwonderd—en die wolf antwoord: "Om jou beter te kan hoor, my kind!" Het Rooikappie maar die subtiele waarskuwing in die ou dierasie se woorde gesnap, want sulke roofsoogdiere het mos dikwels 'n besonder skerp gehoor, juis om hul prooi beter te kan opspoor. Lees hieronder hoe klein katjies hul groot ore vir hulle laat werk...
• DIE rooikat kry sy Engelse naam, ''caracal'', van die Turkse woord ''karakal'', wat ''swart oor'' beteken. En dié kat se groot, swart ore met die lang hare aan die punte is inderdaad treffend. Die rooikat jag snags. Sy breë oorskulpe vang die skaars hoorbare geritsel op wat deur ander diere veroorsaak word. Die oorkwassies word heen en weer gedraai en die kat kommunikeer daarmee met maats en mededingers. Omdat hulle so baie soos gras lyk, help hulle ook om die rooikat op die grasvlakte te kamoefleer.
Rooikatte vreet knaagdiere, ape, slange en selfs klein wildsbokkies. Hulle is ook bekend daarvoor dat hulle opspring en voëls wat laag vlieg in hul kloue beetkry.
LINKS: 'n Sandkat (Felis margarita).
Foto deur eienaar tot openbare besit verklaar ("public domain")
• DIE sandkat van nagenoeg 50 cm lank, plus 'n stert van 30 cm, word in die Sahara-woestyn in Afrika, die Arabiese woestyn en die woestyne van Iran en Pakistan aangetref. Daar is vier subspesies.
Danksy groot oorskulpe aan sy breë kop hoor die sandkat die geringste geluide van prooidiere of vyande. Die sandkat kruip bedags onder klippe weg, maar kom snags uit om knaagdiere, akkedisse en luiperds te jag.
REGS: 'n Tierboskat.
• DIE tierboskat (Engels serval), met sy kleingeboude lyf, kolle op die pels en prominente ore, jag op verskillende maniere. Soms kruip hy tussen plante weg en lê verbygangers voor, ander kere bekruip hy sy prooi weer nes die gewone huiskat.
Die tierboskat is goed bekend daarvoor dat hy deur lang gras sluip en die geluide van prooidiere met sy reuse-oorskulpe opvang voordat hy in die lug opspring en die slagoffer gryp. Hy vreet veral knaagdiere en voëls, maar ook paddas, akkedisse, klein wildsbokkies, termiete en sprinkane. En so af en toe sal hy ook nie nee sê vir iets vegetaries nie.
Die kat wat visse vang
LINKS: 'n Visvanger-kat (Prionailurus viverrinus of Felis viverrina)
Foto: Kopiereg geld, maar paradoksaal word geen gebruiksregte voorbehou nie, soos uiteengesit in die vrye Wikipedia-ensiklopedie as hierdie skakel gevolg word:
http:// en.wikipedia.org/wiki/mage:Fishingcat2. jpg
WIE'T gesê katte haat water? Nou ja, huiskatte geniet dit nou nie juis om nat pote te hê nie, maar vir die visvanger-kat is 'n paar ou druppeltjies niks as hy 'n smaaklike vars vis kan kry nie. Die visvanger-kat woon in moerasse en vleierige gebiede in Suidoos-Asië, waar hy voëls, muise, slange, paddas en krappe jag. Hy sit ook baiemaal op rotse wat bokant die water uitsteek en skep dan sommer sy visse so met sy pote uit die water uit.
Maar as die vis nie na die kat toe kom nie, moet die kat inplons en na die vis toe gaan. Sy kloue is deels geweb, bra soos 'n eend s'n, om hom te help swem. Die visvanger-kat is darem nie so uniek in die katfamilie nie. Daar is ook enkele ander wat uitmuntende swemmers is.
Die visvanger-kat is omtrent 80 cm lank, sy stert uitgesluit. En op sy lyf is daar kenmerkende rye kolle.
VAN agter 'n knoetserige boom beloer die tier sy prooi... die een poot, pure kat, teen die lyf opgetrek. Doodstil. So gespanne soos 'n snaar. In die vroeë môre is die hert van die Asiatiese bos ongetwyfeld 'n bok des doods. Wanneer die tier hom uiteindelik bespring en die kake in die weerlose takbok se vleis wegsink, moet die deur skrik verlamde slagoffer dan ook vir seker weet dat hy geen kans het nie. Sy einde kom genadiglik gou.
Anders as jagluiperds of leeus wat hul prooi inhardloop, jag tiers deur dit te bekruip. Hulle jag ook alleen—snags, of vroeg in die oggend, en slaap bedags. Hulle kan immers ses keer beter as mense in die donker sien, word vertel. En in digte kreupelhout bied hul kleur—'n grondbruin met swart strepe—'n doeltreffende kamoeflering, selfs al is hulle so groot.
Gróót, het ons gesê. Ja-nee, dit is hulle beslis. Trouens, omdat die grootste tiers groter as die grootste leeus is, word die tier (Panthera tigris) as die grootste kat ter wêreld beskou. Die swaarste soort, die Siberiese tier, kan meer as 225 kg weeg. Daarteenoor weeg 'n pasgebore tierwelpie net ongeveer 1 kg.
Ware tiers word slegs in Asië aangetref, van die yswoestyne van Siberië tot in die stomende woude van Indonesië. Tiermannetjies woon alleen en deel nie hul habitat met ander tiers nie. Jong tiers bly by hul ma todat hulle so twee, drie jaar oud is en gaan vind dan hul eie woongebiede.
Net soos die visvanger-kat waarvan hierbo vertel is, is tiers ook nie bang vir water nie, maar bad hulle soms in koel waterpoele of riviere. Hulle is ook goeie swemmers.
Fantastiese diere, almal van hulle! Maar hul voortbestaan is in groot gevaar. Kort voor die jongste eeuwisseling is geraam dat slegs 5 000 tot 7 400 tiers nog buite gevangenskap lewe, terwyl daar in die begin van die twintigste eeu net in Indië 40 000 was. Drie tiersubspesies het in die afgelope sowat sewentig jaar uitgesterf; daar is nog vyf subspesies oor.
Die grootste bedreiging vir tiers is die vernietiging van hul habitat deur die mens, wildstropery en die onwettige handel in tierdele wat in die maak van tradisionele Chinese medisyne gebruik word. Die tier se brein word byvoorbeeld as "medisyne" teen puisies en luiheid gebruik, terwyl die oogballe teen malaria en katarakte ingespan word. Die stert word gebruik vir velsiektes en die bloed om konsuis die wilskrag te verhoog.
Daar is glo ook bewyse dat Russiese misdadigers al Siberiese tiers doodgemaak en dele daarvan na die Verre Ooste en Westerse lande gesmokkel het. Lewende tierwelpies, wat tienduisende rande stuk haal, word oor die grens gesmokkel en geslag wanneer hulle volgroei is. Daar word dikwels op die wreedste wyse van die lewende diere medisyne gemaak.
As die majesteitlike tier moet uitsterf weens die toedoen van gierige en gewetenlose mense, sê 'n besorgde natuurliefhebber, sal ons nakomelinge die geslag van vandag dit seker nie maklik vergewe nie.