’n Opdraande stryd wag op die Regering as hy goedsmoeds grond sonder vergoeding wil onteien, sê 'n regskenner.
Hierdie mislukking het bygedra tot die debakel oor onteiening sonder vergoeding. As eienaars nie wil verkoop nie, dan onteien ons, meen die staat. Hierdie is ’n gedwonge proses om iets te bereik wat veel makliker deur vaardige onderhandelings bereik sou kon word. Dit is soos om vlieë met ’n voorhamer te probeer doodslaan.
Daar moet diep in die verlede gedelf word om die geldigheid van die eise te bepaal en die staat het dikwels nie die vermoë om deeglike navorsing te doen nie. Daarby is baie eise ’n klug wat nie aan die vereistes van die wet voldoen nie en nie bewys kan word nie.
Die afkondiging van ’n eis in die Staatskoerant beteken nog glad nie dit is geldig nie. Dit beteken net dit is betyds ingedien, voldoen aan die basiese vereistes en is op die oog af nie bedrieglik nie. Daarby is baie navorsingsverslae deur amptenare, pleks van kenners en geskiedkundiges, opgestel. Dit is waardelose, spoeg-en-plak-pogings wat nie die toets in ’n hof sal slaag nie.
As Nkoana-Mashabane se poging tot onteiening sonder vergoeding hersien sou word, wag daar dalk ’n paar ernstige struikelblokke op haar: Sy kan nie bloot aanvaar die eis is geldig nie en haar eie navorsingsverslae vorm waarskynlik nie ’n stewige grondslag nie.
Selfs al is daar nie fout met die eis nie, kan sy nie aanvaar die Grondeisehof sou op restitusie besluit pleks van byvoorbeeld geldelike vergoeding of alternatiewe grond nie. Al is die eis ’n goeie een en restitusie is geregverdig, bly dit steeds ’n beslissing wat die hof moet maak; nie die minister nie.
Sy het ook geen rede om goedsmoeds te aanvaar dat die waardeerder-generaal se waardasie deur die hof aanvaar sal word nie. Waardasies is ’n basiese, objektiewe proses, en wanneer daar politieke oorwegings begin bykom, gaan ’n regter nie maklik oortuig word nie.
Teoreties gesproke is onteiening heeltemal wettig en ’n redelike opsie. In werklikheid is dit ’n buitengewone oplossing wat – soos buitengewone eise – buitengewone bewyse verg.