Versindaba » Resensies deur Marlies Taljard
Posts Tagged ‘Resensies deur Marlies Taljard’
Resensie: grondwater – Marlise Joubert (Protea Boekhuis, 2019)
en wat anders is ‘n gedig
as om syferwater klankryk te vind
‘n spoor van bestaan agter te laat
vir die gewaande leser
(Uit: “so is die dood”, p.54)
Hierdie strofe uit Marlise Joubert se bundel “grondwater” verskaf ‘n interpretasiesleutel tot die ontsluiting van die bundel – ‘n bundel waarin belangrike elemente van ‘n ryklik geleefde lewe ontgin word. Herinneringe, afskeid, eindigheid en skrapse tekens van ‘n bestaan is die oorheersende temas wat aangesny word in dié formidabele bundel met sy sterk mineur-toonaard.
Oorkoepelend gesien is “grondwater” ‘n bundel met sterk kohesie- en koherensiekragte – ‘n onberispelik beplande en fyn afgewerkte teks. Dit is ‘n deurgekomponeerde bundel waarin verskeie belangrike simbole, motiewe en metafore deurgaans ‘n belangrike ordenende funksie vervul. Die sterk narratiewe onderbou van baie gedigte, asook die aansluiting van gedigte by mekaar (onder andere op narratiewe en metaforiese vlak) versterk die struktuur van die teks as geheel.
Die bundel bestaan uit 5 afdelings, naamlik “ruite in ‘n raam”, “al die woorde”, “syferwater”, “palm in die hand” en “villa palmeira”. Die eerste afdeling is ‘n belangrike afdeling, omdat dit ‘n kortbegrip van die belangrikste vormende episodes uit die sprekende ek se lewe bevat en omdat al die belangrike temas wat later met variasies aan bod sal kom, reeds hier verskyn. Die tweede afdeling bevat ars poëtica-gedigte. In Afdeling 3 besin die digter oor lewe en dood, en veral oor die stadige wegsyfering van die lewe. Afdeling 4 bevat in memoriam-gedigte vir die digter se oorlede moeder, terwyl die slotafdeling verskeie verse bevat wat aan familielede opgedra is, maar die laaste paar gedigte sluit weer by dié in die eerste afdeling aan.
Wat strukture van enkelgedigte betref, vertoon die bundel ‘n groot variasie waarin die digter haar poëtiese bedrewenheid tentoonstel. Sy hou meestal by redelik formele strukture, maar kry dit reg om ook in die gedigte met losser struktuur nie beheer oor die poëtiese aard van die gedig te verloor nie. Die gedig “bad things happen” (p.12-13) is byvoorbeeld ‘n prosagedig, waarin die metrum en die klankrykheid van die teks, asook die kriptiese aard van poësie behoue bly en waarin die digter steeds met die belangrike semantiese funksie van beelde, metafore en simbole rekening hou. Versvorme wat dikwels gebruik word, is die koeplet en die tersine. Die reeks “bootwoestyn” (wat verwys na Joubert se debuutbundel) bevat pragtige tersines met ‘n aba-rymskema:
die woestyn het ook sy waterlus
vlootblou bekken tussen gras
die oase gee geboorte aan ‘n vis
(Uit: “bootwoestyn”, p.25).
Meer komplekse vorme kom egter ewe dikwels voor. By onervare digters lei dié oënskynlike vryheid van struktuur dikwels tot ‘n slordige, onpoëtiese tipe vers, maar Joubert kry dit ook hier reg om selfbeheersing aan die dag te lê en om van ander bindende elemente – byvoorbeeld waar (eind)rym afwesig is – gebruik te maak.
Die buiteblad en die voorwerk van die boek is belangrike semiotiese merkers wat by interpretasie van die bundel as geheel én van enkelgedigte in gedagte gehou moet word. Die skildery van Elizabeth Miller-Vermeulen wat die boek as’t ware omvou, is een van water wat by ‘n berg afstort en afsyfer en waarop diep krapmerke met ‘n skerp voorwerp aangebring is. Die waterskildery resoneer met die titel, “grondwater”, terwyl die krapmerke op die metaforiese vlak geïnterpreteer kan word as letsels wat op ‘n liggaam ingegrif is en wat die persoon as individu merk. Dit sou selfs, meer gewelddadig, as gletsermerke beskou kon word. Simbolies verteenwoordig dié merke natuurlik belangrike invloede op die gees wat die persoonlikheid gevorm het en waarvan in die bundel verslag gelewer word. Hierdie interpretasie word ondersteun deur die res van Joubert se oeuvre waarin liggaamlikheid en introspeksie ‘n belangrike rol speel. Op die linkerkant van die titelbladsy is daar ‘n foto van (waarskynlik) die digter as kleuter en haar moeder met die byskrif: “in memoriam didi joubert [1922 – 2016] / vir my kleinkinders: xander, felix, jasper en lente”. Dit verklaar die twee laaste afdelings van die bundel waarin die genoemde familielede in gedigte of opdragte verteenwoordig word. Dit wys egter ook heen op die goue draad wat van die voorgeslagte deurloop deur die digter na haar kleinkinders – ‘n sterk motief wat in die bundel as geheel gestalte kry. Ook hierdie bewustheid van die naelstring as simbool van liggaamlike en geestelike verbondenheid kom dikwels in Joubert se vroeër werk voor.
Verder resoneer daar in die titel “grondwater” ook die titel van ‘n bekende bundel van Louis Esterhuizen met wie Joubert getroud is, naamlik “wat die water onthou”. Dit sou inderdaad ‘n interessante studie wees om ooreenkomste tussen dié twee bundels te ondersoek, want ook die motto van die eerste gedig in Joubert se Afdeling 3 kom uit dieselfde gedig waaruit Esterhuizen die motto vir sy bundel neem.
Die woord “grondwater” kom op twee belangrike plekke in die bundel voor, naamlik op pp. 16 en 100: “genealogiese grondwater”; “grondwater waaroor haar vel drapeer” – in beide gevalle word “grond” dus gebruik in die sin van ‘n fondament of basis, hetsy van herkoms of verwysend na die liggaam as sodanig. Die woord “water” kom by herhaling (soms selfs hinderlik) voor: “brakwater” (p. 10); “waterkloof” (p. 17); “waterdroom” (p. 37); “waterspieël” (p. 38); “syferwater” (p. 45), “watergrond” (p. 83), ens. Hieruit behoort dit ook duidelik te wees hoe ambivalent en ontglippend die (simboliese) betekenis van die titel is. “grondwater” kan myns insiens onder andere gelees word as een van die primordiale skeppingsbestanddele (soos dit ook in Genesis voorkom). Verwysings na geologie, genealogie, biologie, biografie en geskiedenis kom dikwels saam met water- en grondbeelde in gedigte voor, soos in die gedig “gasteplaas” (p. 22):
uit kraakdun koerante waai
die plaas se geskiedenis weg
nogtans pomp die boorgat
water in ‘n swembad
om gaste langer te laat bly
verby die wind verby die droë
stilte in die dam
In hierdie konteks is die boorgat-beeld besonder veelseggend as verwysing na die ondergrondse, die onbewuste, die onsienlike en die oorsprong – alles aspekte van herinnering wat die basis van die bundel vorm.
Die drie motto’s van die bundel verwys na drie belangrike temas wat in die bundel aan bod sal kom, naamlik water as spieël (die Narcissus-simbool en selfondersoek, selfs die Dharma-spieël waarin die gevolge van ons persoonlike keuses openbaar gemaak word); herkoms en die moeder as vrug- of ontstaans-“grond”; en verhoudings (veral binne die opset van die familie).
Binne die konteks van die bundel is die eerste afdeling, “ruite in ‘n raam”, besonder belangrik. Dit herinner aan ‘n outydse skyfievertoning waarin beelde wat in ‘n karton- of plastiekraam gemonteer is, deur middel van ‘n skyfieprojektor op ‘n oorhoofse skerm geprojekteer word. Dit bevat tipies beeldmateriaal wat vooraf vir ‘n bepaalde doel deur die aanbieder vir ‘n gehoor uitgesoek is en dikwels deur verklarende teks of kommentaar vergesel word. Die bundel “grondwater” het beslis die geaardheid van ‘n sorgvuldig beplande skyfievertoning. Ook die beeld van die ruite van ‘n venster wat sekere detail sigbaar maak en ander verhul, is hier van toepassing.
Raming is egter ook, sedert antieke tye, ‘n belangrike literêre tegniek en is nooit onskuldig nie. Die raam plaas die teks binne die ordenende beginsel waarvolgens die digter haar werk konstrueer. Juri Lotman beskou die plekke waar die leser die teks betree en verlaat, naamlik die begin en die einde van die teks, as sterk gemerkte plekke. Hy argumenteer dat in die begin van moderne (narratiewe) tekste dikwels die belangrikste kodes teenwoordig is wat in die verhaal ŉ rol speel, terwyl die einde dikwels ŉ mitologiserende funksie het, dus die funksie van interpretasie of uitleg. Lotman wys daarop dat in tekste met ŉ sterk begin, die teks dikwels nie soseer op die afloop van die handelingsverloop gerig is nie, maar op die begin afgestem is – die oorsprong, en nie die uiteinde nie, is dus in dergelike verhale belangrik. Die behoefte om ‘n verskyning aan die hand van sy oorsprong te verklaar, is volgens Lotman nie slegs by antieke tekste teenwoordig nie, maar is ook ‘n tendens van baie moderne tekste. Dit is trouens een van die vernaamste kenmerke van outobiografiese tekste om te fokus op die verlede ten einde lig te werp op die hede. My mening is dat Joubert se bundel belangrike eienskappe van die outobiografie vertoon en dat (hoewel dit streng gesproke nie ‘n narratiewe teks is nie) Lotman se insigte beslis ook vir “grondwater” geld.
Daar is ‘n sterk argument voor uit te maak dat die titel van Afdeling een (“ruite in ‘n raam”) ewe goed sou kon funksioneer as subtitel van die bundel as geheel. Eerstens is die raam as metafoor (selfs simbool) dwarsdeur die bundel teenwoordig, byvoorbeeld in die gedig “inventaris van ‘n geraamde verloop” (p. 43); ook byvoorbeeld verwysings na fotorame op p. 77 en frases soos “elke jaar is naatloos / ingeruit in ‘n raam” (p. 26) en, in die gedig “uitskotvers”, waarin die moeder vergelyk word met die moederbord van ‘n rekenaar:
ek is van jou en jy
die moederbord waaruit ek kom
jou kop ‘n hardeskyf waarop
jou taal al hoe meer fragmenteer
watter vensters moet ek laai vir jou?
windows 10 of dalk ‘n ouer een?
helaas, jou geheue is gans te min
vir die groter raam se uitkykpos […]
Tweedens – kyk ‘n mens na die begin en die einde van die teks – is dit duidelik dat hier wel sprake is van ‘n kodifiserende begin en ‘n mitologiserende slot, om Lotman se terminologie te gebruik. Die drie begingedigte en die drie slotgedigte vorm naamlik ‘n duidelike raam vir die teks as geheel, deurdat die belangrikste kodes, metafore en simbole wat die filosofiese onderbou van die bundel vorm, pertinend daarin teenwoordig is. In die eerste gedig, “geboorte van ‘n wolvin” (p. 8-9), kom die tema van lewe en dood as onlosmaaklike aspekte van die menslike bestaan voor, sowel as droefenis, ‘n motief wat ook deel is van die emosionele onderbou van die bundel. In die tweede gedig, “die plek waar ek eens gewoon het” (p. 10) kom die watermotief die eerste keer voor, asook beelde van oorsprong/ argeologie/genealogie:
lank voor ek vertrek pak ek ook
‘n middernaggedig in, een met ‘n ander
wisselaar waar ek afdraai
na ruite staar verswelg deur oorblyfsels
van jeugjare om my eie sterkfontein
se kleinvoet met woelige falankse
te ontdek, iewers in ‘n kalksteengrot
op die plek waar ek
eens gewoon het
Die derde gedig, “palmboom” (p. 11) beskryf die palmboom wat die spreker met haar plek van herkoms, Bela-Bela, assosieer. Dit is in die Egiptiese mitologie die heilige boom van ewige lewe, die boom langs die Nyl (bron van lewe), maar ook die boom van oases in woestyne. (Ook Bela-bela is langs die Nylrivier geleë!) Daarom is dit nie vreemd dat dié boom in hierdie gedig in kombinasie met die water-beeld voorkom nie. Herkoms is eweneens ‘n belangrike tema in dié gedig.
Hierdie drie gedigte dui dus reeds die koers aan van die bundel as sodanig deur metafore en simbole van lewe-en-dood, herkoms en herinnering, sowel as die toonaard van melancholie.
Die drie slotgedigte sluit as’t ware die raam van die verhaal-in-die-kleine, deurdat dit ‘n sikliese einde vorm waarin die ordenende kodes/simbole/metafore wat in die aanvang van die bundel geaktiveer is, weer sterk na vore tree. Die derdelaaste gedig, “jeughuis, mentzlaan 4” (p.102-103), sluit aan by die tweede gedig in die bundel: “ek sien die palmboom net regs / van die gaasstoep by die mentzlaanhuis” (p. 10). Ook die palmboom met sy dadels en die windpomp is simbole wat in die openingsgedigte (en dwarsdeur die bundel) voorkom. Die voorlaaste gedig, “agterstoep” (p. 104), sluit tematies hierby aan. Die laaste gedig, “villa palmeira, bela-bela” (p. 105) sluit aan by die derde gedig (“palmboom”, p. 11), maar verruim dié beeld tot ‘n metafoor van onthou en herinnering. Dit is ‘n besonder sterk slotgedig waarin die bundelaanvang “weerspieël” word. Die sikliese slot is een van die mees bevredigende stukture wat vir alle kunsvorme geld en kom dikwels in outobiografiese werk voor. Dit impliseer, volgens van Coller, dat ŉ ontwikkelingsgang hom voltrek het en, aldus Johl, dat daar ŉ “intensivering van die oersituasie” plaasgevind het. Mitologisering vind plaas deurdat die gegewe nou vanuit ŉ meer verruimde (selfs universele) perspektief belig word. Die slotgedigte bevat ‘n soort konsentraat van die bundel as geheel, terwyl dit beslis ook waar is dat sekere universele wetmatighede daarin uitgedruk word om sodoende ŉ spirituele (mitologiserende) dimensie aan die slot te verleen. Die sterk aanvang en einde en die streng gestruktureerdheid van die bundel is heeltemal buite verhouding tot die chaotiese “ware lewe” waar ons in medias res leef en plaas sterk klem op die intensionele vormgewing (dus raming) van die poëtiese en narratiewe materiaal. Ek haal graag die slotgedig as geheel aan:
villa palmeira, bela-bela
by die gastehuis skaar
’n woud palmbome
op die lapa se houtdek
mik lense na bo, korrel fyn
tussen pouveerblare in
daar is ’n veelheid palmfoto’s
te neem, oraloor: elke denkbare
tabberd se patroon
ek klik op een met elegante been
die sirkelrok staan wyd en einagroen
soos penne van ’n ystervark
waag dit net en jy word deurboor
selfs die dadels is te hoog
te trots en styf om
gemelk te word
buite die dorp
ruik ek weer karee en laventel
kiepersol en flambojant
langs ’n kleintydse waterplas
word my hand ’n blaarholte
en ek drink vir oulaas
uit die drupkrake
van ’n krans
Die semantiese reikwydte van die bundel word verhoog deur die kundige gebruik van simbole en metafore. Simbole en metafore representeer iets wat groter is as die beeld self en wat moet instaan vir woorde, idees, emosies of energieë. Die titel van Joubert se bundel bevat twee van die sterkste, mees antieke en argetipiese simbole, naamlik grond en water.
Grond verteenwoordig die aarde en die aardmoeder self. Dit is ‘n simbool van die vroulike argetipe, omdat dit geassosieer word met lewegewende kwaliteite, oorsprong, vrugbaarheid, groei, moederskap, liggaamlikheid en kreatiwiteit. Dit is die wieg van die mensdom, die mens se woning of huis, sy tuiste (sien p.10). Net soos water, is dit ook een van die elementêre bestanddele waaruit die Grieke geglo het dat alles wat geskape is, bestaan.
Water is eweneens ‘n simbool van die vroulike argetipe omdat dit lewe verteenwoordig. Dit kan verbind word met geboorte (die primordiale vrugwater), vrugbaarheid en suiwerheid (maagdelikheid). Water is die element wat dikwels in skeppingsmites voorkom, die element waaruit alle lewe ontstaan en wat verwant is aan bloed. Die antieke Grieke het die veranderlikheid van water (van vloeistof na vaste stof na gas) ingesien – dus die element van metamorfose. Die Taoisme beskou water as ‘n aspek van wysheid omdat dit die pad van die minste weerstand volg. Dit is eweneens so dat die geheime van die diepste waters selfs tot op hede nog nie verken is nie. Hierdie geheimsinnige aspek van water (as beeld van die persoonlike onbewuste en selfs die kollektiewe onbewuste) word geïmpliseer in die titel “grondwater” wat ook boorgatwater ( sien bv. pp. 20 en 22) en fonteinwater (pp. 45, 54, 105) is. ‘n Belangrike reël in dié verband kom voor in die gedig “rietbos” (p. 20): “ek hang in boorgatwater”. In hierdie betekenisonderskeiding kan water in verband gebring word met die onbewuste wat deur middel van herinnering bewus gemaak word. Hier is die windpomp, wat in verskeie gedigte opduik, die metafoor van herinnering, die fasiliteerder van die geheue wat die water van die onbewuste na die oppervlak bring. Water kom in baie gedaantes in gedigte voor, onder andere as “brakwater” (p. 10); “oog” (p. 11); “waterdroom” (p. 37); “waterspieël” (p. 38); “syferwater” (p. 45); en “watergrond” (p. 83).
Ook twee ander basiese elemente – vuur en wind – kom in die bundel voor: “wie, o, wie stook die vuur se vaart / en waar kom die kole vandaan?” (Uit: “stroomgedig”, p.34). As is ‘n beeld wat met vuur verband hou en wat selfs meer dikwels voorkom, byvoorbeeld in ‘n gedig wat handel oor die digter se afgestorwe moeder met sy verwysing na “die krematorium se vlammesee” en die stelling “haar keel sonder vuur haar lewe / is die stilte van as” (uit: “ek verbeel my”, p. 85-86).
Belangrike temas wat in die bundel voorkom, is die familie, verganklikheid, die skryfproses, herinneringe en intertekstualiteit (bv. met Breyten Breytenbach, pp. 9 en 41; D.J. Opperman, pp. 25 en 81; Louis Esterhuizen, p. 46; T.T. Cloete, p. 55; Elisabeth Eybers, p. 67; en Hennie Aucamp, p. 55. Intratekstuele verwysings na die digter se eie werk kom ook by herhaling voor, pp. 25, 43, 101, e.a.)
Verse oor familie staan dikwels in die teken van die dood, soos dié oor die digter se oom (“ons is dansende vertrouelinge, tartend teen die dood”, p. 14), haar niggie (“die vallei verslik sonder bloedverwant”, p. 16), haar skoonmoeder (“die biografie van ŉ landskap het afgebrand”, p. 18) en haar moeder. Aan die moeder word ŉ hele bundelafdling met 15 gedigte gewy. Belangrike beelde en kodes wat in dié afdeling voorkom, is byvoorbeeld die bekken:
as jy eendag dan móét gaan
sal ek aanhou staar na x-strale
van jou bekken so leeg en so yl
gekaart soos ŉ afgedeelde staat
(Uit: “bekken”, p. 67)
Ook die raam is ŉ belangrike motief in dié afdeling (bv. pp. 70 en 77); vuur en as kom in verskeie gedigte oor die moeder voor (bv. pp. 79 en 86), asook verwysings na liggaamlikheid (“tussen jou heupe dié vakuum / waarin ek lank gelede was”, p. 67) en liggaamlike en geestelike verval (“wie is sy nou, hierdie vreemde ma / met slegs die oorskietlap van geheue?”, p. 68). Een van die mooiste beelde in die bundel haal ek hier ter illustrasie aan:
ek veg verbete teen die kil
verwoesting deur jou lyf.
jou wange bly deurskynend
soos appelliefiedop, jou oë vaal
en dun soos gort.
(Uit: “versorging”, p. 72)
Soos te verwagte, is hierdie afdeling deurtrek met herinneringe en meditasies oor herkoms, identiteit, geboorte, lewe en dood: “die grond bly dors, die son ŉ vuurbees” (uit: “serp”, p. 81).
In aansluiting by ŉ lang digtradisie, kom daar ook in hierdie bundel verskeie ars poëtica-gedigte voor – trouens, ŉ hele afdeling (Afdeling 2, “al die woorde”). Ek moet onmiddellik byvoeg dat hierdie van die sterkste en mees oorspronklike metatekstuele gedigte is wat die afgelope tyd in Afrikaans verskyn het. Soos ek hierbo betoog het, is water in hierdie bundel veral die simbool van geboorte, skepping en lewe en is dit derhalwe nie verbasend dat dié simbool by herhaling in die ars poëtica-afdeling voorkom in kombinasie met of as uitbreiding op die dighandeling nie. Ook die raam kom dikwels in hierdie afdeling voor as heenwysing na die digpraktyk wat spesifieke gebeure of temas uit die “chaotiese lewe” afsonder en dit in nuwe verbande plaas of vanuit ŉ enger raamwerk daarop infokus. ŉ Interessante gedig is “sewe sondes, plus nog een” (p. 31). Dié gedig is ikonies van die digproses deurdat dit konkreet illustreer hoe die digter te werk gaan: Ongeveer nege tiendes van die gedig is doodgetrek en net die essensie het in kursief behoue gebly. Dié essensie lui:
om nog ŉ sonde by te voeg:
… met die alfabet
… om die woord
aanhoudend prys te gee –
In die eerste instansie illustreer die uitgekrapte dele van die gedig natuurlik dié prysgawe van die woord. In die tweede plek spreek dié dele egter ook des te sterker saam, en suggereer alternatiewe leesmoontlikhede en betekenisse, byvoorbeeld die gedeelte
om ŉ gedig te skryf, is die begeerte na
narsisme, en die leser met emosie te lei
se verknoopte melodieë[.]
In die derde plek illustreer so ŉ gedig die gedurige proses van seleksie en kombinasie (wat kom in? wat moet uit?) wat deel van alle kreatiewe prosesse is. So ŉ gedig illustreer dus die wyse waarop die digter intensioneel betekenis skep – die raam wat doelbewus sekere (betekenismatige) aspekte insluit en ander doelbewus uitsluit.
Dit is in die aard van die resensie om oppervlakkig en sketsmatig enkele kenmerke en temas van ŉ nuwe bundel te verken – dit is die aard van akademiese navorsing om sodanige werke dieper te bestudeer. Marlise Joubert se oeuvre is na hierdie bundel redelik volledig – “grondwater” het inderdaad die geaardheid van ŉ afsluiting – en daarom dink ek dat daar nou ŉ grondige studie van die oeuvre as geheel (of dan tot op datum) onderneem behoort te word. Joubert is inderdaad een van die beduidendste Afrikaanse digters, veral as vrou wat eerlik skryf en sonder om hinderlik politiek en teoreties (feministies) korrek te probeer wees.
Ek sluit die resensie van hierdie uiters verdienstelike bundel af met ŉ gedig oor ŉ gedig (pp. 32-33):
as jy ’n gedig lees
moet jy ’n hoed opsit
sodat die son die woorde
nie doodbrand nie
moet jy agteroor leun
gemaklik in jou tuinstoel
gereed vir metafore
laat metrum en ritme stuk-stuk
in jou mond drup
totdat jy opeens
’n nuwe broeisel versin
wat in ’n oomblik
voor jou oë kom draal
een wat soos ’n naaldekoker
’n areola straal
en môre sal jy dalk ’n vlerk optel
van dié vlugtige fantoom
daarna onthou jy net die vreemde niet
waar iets eenmaal glip
en jare later terwyl jy mediteer of bid
of onder ’n boom gaan sit
sal ’n naaldekoker soos lint
verby jou spin
dán sal jy eers wis dis mos die gesig
in die niet van ’n gedig
wat jy eenmaal gelees het
toe jy nog ’n larwe was
Johl, J.H. Raamvertelling. In: Cloete, T.T. 1992. Literêre terme en teorieë. Pretoria: HAUM Literêr. pp. 414-416.
Lotman, Ju.M. 1981. Die Struktur Literarischer Texte. München: Wilhelm Fink Verlag.
Tags: Grondwater Marlise Joubert, Resensie grondwater marlise joubert, Resensies deur Marlies Taljard
Resensie: Bidsnoer – Pieter Fourie
Tygervallei: Naledi. ISBN 978-1-928426-06-6
Bidsnoer van pêrels. Volkskuns as mini-teater. Gesprek met die Onsienlike in oeroue metafore. Dit sou ‘n mens Bidsnoer, Pieter Fourie se tweede poësieboek, kon noem. Ook ander tiperings, soos Daniel Hugo se “inventarisse en inkantasies” en “besweringe van die verganklikheid”, sou ewe gepas kon deurgaan. Feit bly: dis ‘n digbundel wat mens bybly, onder andere weens die primordiale aard daarvan, ‘n bundel wat alte maklik onderskat kan word.
Tereg tipeer René Bohnen die bundel in ‘n onderhoud met Fourie op Versindaba as “Volksrealisme” – ‘n term wat sy aflei van die Engelse term “Folk Realism”. David Barnett (https://www.independent.co.uk/news/long_reads/folk-realism-english-literature-countryside-legends-landscape-nature-gothic-writers-fantasy-a8234691.html) beskryf dié nuwe genre as literêre werk, “reminding us that under our veneer of sophistication we are of the soil that still breathes and remembers the old ways under the layers of tarmac and concrete we hide it beneath”. Dit is ‘n sub-genre wat ‘n liminale posisie inneem tussen “folk horror” en magiese realisme met ‘n sterk intuïtief-numineuse element. Dit is kuns wat nie op netjiese eindes of volledige verklarings bedag is nie, maar – aldus Barnett – “[the literary works] help us tether our transitory modern lives to the bedrock of all that has gone before”. ‘n Mens hoor in hierdie bundel, soos ook in Fourie se debuutbundel, Knapsekêrels, die sterk volkse poësie van Boerneef en Van Wyk Louw se Klipwerk (‘n afdeling in Nuwe verse) en talle moderne digters wat in streeksdialekte dig. In ‘n artikel in Stilet (September 2015) skryf Christo van Rensburg insiggewend oor Klipwerk as dialektaalspel. Baie van dit wat hy sê, tipeer ook Pieter Fourie se bundel Bidsnoer. Volgens van Rensburg vervleg Klipwerk-metafore mense en landskap en dialektaal; floreer betekenismoontlikhede op ondeursigtighede; verwoord die verse vreugde en pyn, eensaamheid, nadenke en soms intiem-persoonlike sake; gedy verhullende metafore, suggestie en konnotasie; is dit dikwels humoristies en word dit soms gekenmerk deur liriekboupatrone. Hy haal wyle A.P. Grové aan wat beweer het die verse “besit nou eenmaal iets orakel-agtigs”. Ek lees Fourie se bundel teen die agtergrond van hierdie teoretiserings oor Klipwerk waarmee Bidsnoer meer as ‘n toevallige verband vertoon.
Die bundel Bidsnoer is georganiseer in 8 benoemde afdelings en ‘n woordelys. Die eerste afdeling, “Toktokkie”, bestaan uit ‘n tiental fris, verrassend-mooi liefdesgedigte; “Kontrei” bevat kontrei-, werf- en ander los gedigte; “Gehuggie” is ‘n lang gedig, opgedra aan Dylan Thomas, waarin kleindorpse karakters en skandes met enkele vaardige kwashale geskets word; in “Broodlyn” lees ons van eet en drink, die stryd om oorlewing en doodgaan; “Korrelknape” het die oes van die druiwestok as tema; “Vanmelewe” bevat gedigte oor mense uit vergange jare, hul leefwyse en etiek; in “Swetterjoel” word onder meer die saambestaan in verskeidenheid uitgebeeld, dikwels aan die hand van kosmetafore; en die slotafdeling, “Snoer”, wat die bundeltitel oproep, word gewy aan gedigte oor die stad, met die fokus op steriele, liminale ruimtes waarin empatie en deernis skreiend afwesig is, ontheemding en onwaardigheid die bestaan kenmerk, met gevolglike disrespek vir alle lewe. Die “Woordelys” is ‘n nuttige afdeling waarin kontreiwoorde wat vir die moderne leser onbekend mag wees, verklaar word.
Die eerste, alleenstaande gedig aan die begin van die bundel, wat mens dalk ‘n motto-gedig sou kon noem, bewerkstellig ‘n aanknoping met Fourie se vorige bundel, Knapsekêrels, veral die slotafdeling (“los krale”). Dit en som veral één aspek van die tersaaklike bundel-tematiek op:
Die dubbelpunt ten slotte suggereer dat dit wat volg (die 8 afdelings van die bundel) ‘n uitbreiding op of verklaring van hierdie gedig is – dat die bundel ‘n soort herinneringskrif is wat kenmerke van die gebed vertoon. Volgens die Merriam-Websterwoordeboek beteken bid of gebed “to address God or a god with adoration, confession, supplication, or thanksgiving” – alles aspekte van die bidpraktyk wat die bundel Bidsnoer onderlê. In die loop van die bespreking sal ek enkele voorbeelde probeer aantoon. Wanneer die digter egter die laaste bundelafdeling “Snoer” noem, word die woord snoer ook in ‘n ander betekeniskonnotasie gebruik, naamlik vasbind of stilmaak:
om hulp by sekelmaan:
my tong laat waai”
sorg dat hul
net die voorpuntjie
van jou tong afknip
’n woord dan nie
by jou bek uitglip”
Hierdie metapoëtikale gedig lewer kommentaar op die aard van Fourie se poëtiese praktyk wat gekenmerk word deur woordekonomie (die “sekel” van “sekelmaan” dui op sny), suggestie en primordiale simbole eerder as argumentasie wat gedigte so dikwels laat sneuwel. In ‘n resensie soos hierdie kan daar ongelukkig nie volledig en eksplisiet van die hele bundel bestek opgeneem word nie. Daarvoor is ‘n hele artikel nodig, wat ek hoop iemand sal skryf. Ek gaan dus eksemplaries te werk, deur die klem op die eerste afdeling te laat val en slegs kortliks na gedigte in ander afdelings te verwys.
Die openingsgedig van die eerste afdeling vang veel vas van die speel-speel-ernstige toon wat die afdeling en groot dele van die bundel kenmerk:
Hierdie gedig is tipies van die kortgedig wat die betrokke bundel oorheers en waarin sketsmatig met woorde omgegaan word om ‘n situasie uit te beeld. Die titel (“aits-aits”) is ‘n uitdrukking/uitroep wat deesdae selde gehoor word, maar ek onthou dat my pa dit dikwels gebruik het wanneer ons opgetof uit die kamer gekom het … Die gedig gee die toon aan vir die bundel wat sterk steun op erotiese innuendo’s, maar veral lei dit ‘n afdeling liefdesgedigte in wat gekenmerk word deur beliggaming van die landskap. Die tweede gedig is ‘n kundige variasie op die insetgedig en funksioneer by wyse van dieselfde toktokkie-metafoor. ‘n Verrassende perspektiefwisseling verplaas dit na die ek-en-jy-modus.
word ’n duin
wit en kaal
met die ritme
van jou asem sê
het die duinwind
op sy rug gaan lê
teen jou nek
begin te tril
In hierdie gedig kom talle terugverwysings na die voorafgaande gedig voor: die “duin”, die “ritme” (ook “klik-aar”; “polsend”, “toktokkie”, “klop-klop”), die woord “speels” roep “kamtig skaam” in die vorige gedig op, terwyl “stil” terugverwys na “suutjies”. Die sterk kohesiekragte wat tussen die eerste twee gedigte aan die werk is, werk egter ook deur na die res van die afdeling. Trouens, die bundel as geheel word gekenmerk deur die interafhanklike aard van gedigte onderling en selfs oor afdelings heen – ‘n snoer waarin enkelgedigte deel is van ‘n groter geheel, die bidsnoer. Afdeling 1 se gedigte vertoon nie slegs ooreenkoms op grond van metafoorgebruik en ooreenstemmende betekenisvelde nie, maar veral op grond van tematiese aspekte, soos die spel met erotiek en seksuele inisiasie, soos in die gedig “moerbei”:
wees wys, witrokkie
jy dalk vars
die ronde vlek
Afdeling 1 wemel van argetipiese inisiasiesimbole: die kleur wit word deurgaans gebruik, skaamheid en speelsheid word meermale geïmpliseer, die “pluk” van die vrug kom voor in die gedig “oulaas”, in die gedig “elf” word na die meisie verwys as “kafoefelgroentjie”. Die laaste gedig in die afdeling verwys deur sy titel, “toktokkie”, terug na die aanvangsgedig en rond sodoende die afdeling sinvol en bevredigend af. Verskillende aspekte van die erotiese spel tussen man en vrou word in dié gedig belig, onder andere die “inbreek”, die “uitlok”, die “troos” van liggaamlike kontak, die oorsteek van die grens ná inisiasie (“vervel”), die betaalde liefde en ten slotte die eksplisiete beskrywing wat verrassend na ‘n spirituele vlak gevoer word wanneer die “skulp” in die slotwoord “skeppingsmond” word. Hierdie gedig bou voort op die aanvangsgedig, maar plaas terselfdertyd die liefdespel wat met die toktokkie begin het, binne ‘n universele verband deur die uitbeelding van die verskillende aspekte van liefde as simfonie en as argetipiese ritueel wat die spesifieke (dikwels banale) enkelgeval oorskry wanneer dit deur die slotwoord ‘n mistieke dimensie verkry. Soos Christo van Rensburg oor Klipwerk oordeel, vier ook hierdie gedig (soos dit trouens wêreldwyd by egte volkskuns voorkom) die bestaan van die menslike spesie – die woord voortbestaan as “beswering van die verganklikheid” (soos Daniel Hugo dit in die agterbladteks beskryf) sou binne konteks wel ook van pas kon wees! T.T. Cloete verwys veral in sy later werk dikwels na die omskepping van soma in pleroma – die banale wat omskep word in die numineuse of die heilige. Dit sien ons meermale in die tersaaklike bundel.
Baie van die gedigte in Afdeling 2 is nie veel meer as blote enumerasies nie en word sodoende ikonies van Knapsekêrels se inleidingsgedig, “woordkrale”. ‘n Mens kan jou verstom hoe Fourie deur blote opeenstapeling van woorde (“die klou dui al die dier aan”!) ‘n skreiend-ironiese ekokritiese argument gevoer kry:
Afdeling 3, wat aan Dylan Thomas opgedra word, illustreer Fourie se uitsonderlike talent wat hom as dramaturg beroemd gemaak het. Dié afdeling, wat herinner aan Dylan Thomas se Under Milkwood (sien ook René Bohnen se onderhoud met die digter op Versindaba) bevat karaktersketse, skinderstories en vuil wasgoed (a la Koöperasiestories) oor kleindorpse karakters uit die jare toet. Die possak lewer sy eie onbehoorlikhede op:
seilsak loodverseël geknoop
vlek ongehoord vonkwêreld oop
‘n playboy met kerkbode cover
so ook lady chatterly’s lover
Die (letterlike) vergrype van die dokter aan vrouepasiënte is ‘n storie wat “in fluisterstem” vertel word,
maar almal erken tesame
die man is darem behendig
Die afdeling “Vanmelewe” (Afdeling 6) bevat eweneens ‘n handvol roerende karakteriserings uit vanmelewe se dae en ‘n beskrywing van take wat aan die moderne leser onbekend is. Die bou van damme deur armblankes word in “dammakers” en “emma koelêma” gedenk, die brand en maal van koffie (“kombuis is al vir donkiejare / in ‘n dwelmsterk aroma tuis”), misvloergooi en die tuisvervaardiging van skoene word in hierdie afdeling beskryf. In nog ‘n inisiasiegedig word die mite dat doodmaak die manne van die seuns onderskei, ondergrawe:
in toorts se lig
Die bundel eindig met ‘n afdeling waarin bestek opgeneem word oor subkulture aan die rand van welgestelde gemeenskappe. Gedigte soos “stad”, “moerig”, “straatkinders”, “volmaan oor plakkerskamp” en “weiding” lewer skreiend verslag van ‘n geslag gesiglose mense wat dikwels “pynpens hul knoopdermkoliek / by kaias toegedraai in dik plastiek (…) vannag as dit stiller word / slaap in ‘n ou buswrak / by bokkapater (…)”. Dit is ontstellende gedigte waarin die speelse element wat die res van die bundel kenmerk, ontbreek en wat implisiet die belydenis, die mededoë, die voorbidding vir die medemens wat deur die titel gesuggereer word, gestalte gee.
Die bundel Bidsnoer is ‘n bundel wat stof tot nadenke bied, ‘n bundel met ‘n eie, sterk poëtiese karakter waaraan elke leser van Afrikaanse gedigte plesier behoort te hê. Ek sou geen beter opsomming van hierdie bundel kon bied as dié wat Daniel Hugo aan Pieter Fourie opdra in sy gedig Knapsekêrels nie:
in die telegraafkantoor
het jy as klerk veral dit
geleer: om woorde te tel
en hul waarde te weeg
want dit kos ‘n prys
om bondig te berig oor
die lewe sy vreugdes
en die durende ellende
jy het toe reeds geweet
waar om die woord stop
te plaas: dat jy elke sin
tot stilte moet dwing[.]
Tags: Bidsnoer Pieter Fourie, resensie bidsnoer pieter fourie, Resensies deur Marlies Taljard
Resensie: Hammie – Ronelda S. Kamfer
Hammie, deur Ronelda S. Kamfer. (Kwela, 2016. R200; 96 pp; Formaat : 198 mm x 130 mm, Sagteband; ISBN-13 : 9780795707575, Epub-ISBN : 9780795707582)
boodskappe coded in die onvermoë om mekaar te troos
Ronelda Kamfer se derde digbundel, Hammie, wat pas by Kwela Boeke verskyn het, is ‘n huldeblyk aan ‘n gestorwe moeder. Dit is die “terugleef” van ŉ gesamentlike lewe, nie net die uitsoek van die pêrels nie, maar ook ŉ eerlike konfrontasie met die ambivalente gevoelens wat die spreker ten opsigte van haar moeder beleef en beleef het. Soos haar vorige bundels, is Hammie (ŉ sinoniem vir “Mammie”) grotendeels ŉ narratiewe bundel waarin kleinverhale wat op die moeder betrekking het, aangebied word. Die “verhale” verloop nie streng chronologies nie, maar het die geaardheid van ŉ soort gedagtestroomtegniek – dit is flardes onthou soos dit ŉ mens skielik en onnadenkend te binne skiet. Tog is ŉ duidelike struktuur in die gedigte onderling en in die bundel as geheel waarneembaar en kry die leser dikwels die idee dat gedigte met mekaar “praat”, terugverwys na ander gedigte in die bundel en selfs dat gedigte oor die grense van die bundel uitreik na die digter se vroeër werk. Geen indeling in afsonderlike afdelings kom voor nie – ŉ besluit wat die idee van ŉ enkele groter verhaal wat gestalte kry deur die aaneenvloei van kleiner verhale as onderdele, ondersteun.
Kamfer kán ŉ storie vertel – oënskynlik sonder veel inspanning vloei die woorde en kom ŉ verhaal tot stand, vertel in die minimum woorde, dikwels met ŉ verrassende of ontstellende slot. Sy skryf steeds in Kaaps met sy buitengewone narratiewe vermoë wat aan die kleinverhale ŉ besondere, orale karakter verleen. Tog beskou sy (volgens die gedig Rocco de Wet op bl. 61) Afrikaans as ŉ belemmering wat haar verhinder om “die marginalised [te] acknowledge”.
As voorbeeld van haar narratiewe vermoë, sonder ek graag twee opeenvolgende gedigte uit. Die gedig Ma op bl. 32 handel oor die wyse waarop die verteller en haar suster in haar ma se huis voortleef na haar dood. Dit eindig met die reëls: “ek dra my ma se trouringe / maar dit maak my vingers seer”. Die volgende gedig, Troupanne, op bl. 33, handel oor die geldnood wat die nagelate familie beleef en eindig met die volgende strofes:
ek wil nie sentimental wees nie
en vir niemand wys
dat ek my ma se hande voel
wanneer ek na die ringe kyk nie
om te rou is om te vervel
en ek wil nog ŉ rukkie
in die dooie dop sit
ek het ŉ kind
ek is ŉ ma
en sy moet eet
ek koop vir haar kos en medisyne
met my ma se troupanne
dit is ŉ manier vir my ma
om my te help
want ek is haar kind
sy is my ma
sy moet my help[.]
Hierdie onsentimentele lewensingesteldheid wat deur die nugter vertelling ondersteun word, is reeds sedert haar eerste bundel, Noudat slapende honde (2008) ŉ kenmerk van Kamfer se poëtiese styl, soos ook haar metafoor-fondse wat dikwels byna die asem wegslaan. Dat die digter ŉ aangebore talent het vir poëtiese segging, kan nie betwyfel word nie. Dat sy haarself egter te veel op dié talent verlaat en haar gedigte nie genoegsaam afwerk nie, is egter ook uit die onderhawige bundel duidelik. Dikwels word die metafisiese aspek van die poësie agterweë gelaat ter wille van ŉ storie wat uitrafel en nie veel om die lyf het nie – baie van die gedigte is liggewigte waarin telling heelwat swaarder weeg as showing. Hoewel ek in dieselfde asem moet sê dat gedigeindes soms verbysterende waarde in terme van universele belewenis tot gedigte toevoeg! Soos gesê: die digter kán vertel!
Die verhale wat vertel word, sentreer in die eerste instansie rondom die verteller se onthou van haar oorlede moeder en bevat intieme outobiografiese besonderhede. Die bundel begin op ŉ sterk negatiewe toon, soos die verskillende motto’s van die bundel wat almal na nag of donker verwys, suggereer. Die openingsgedig, Vir die voëls (bl.15), verskaf ŉ motivering vir die “galbraak” in gedigte soos High birds (“ek is ŉ selfvernietigende fokop”, bl. 63):
ek het bloed op my hande
van al die vredes wat ek bewaar
ek het al jare weggelieg
om op te maak vir verlore tyd
mens kan net soveel keer
en oor begin[.]
Uit hierdie belydenis kan die afleiding gemaak word dat die spreker dié dinge wat sy oor jare opgekrop het, uiteindelik uit haar gestel moet kry ten einde vrede met haarself te maak en haar ware identiteit te vind – so gesien is die bundel dan inderdaad ŉ tipe individuasie wat plaasvind deur die (argetipiese) verhouding met die moeder te ondersoek en te ontleed – hoewel nie op wetenskaplik-psigologiese vlak nie, maar deur die verhouding tussen moeder en dogter teen die agtergrond van die wel en wee van ŉ uitgebreide familie op die Kaapse Vlakte te belig. Die fragmente van onthou neem uiteindelik die vorm aan van ŉ narratiewe terapie-oefening om rou (nie net oor die moeder nie!) te verwerk. Die belewenis van die verteller is in hierdie bundel net so belangrik soos die uitbeelding van Hammie as geliefde mens ten spyte van tekortkominge:
sy was my ma
en sy het my geleer
hoe om nie lief te wees
vir myself nie[.]
Tog was sy ook:
die vrou wat haar siek
leave gehou het
vir wanneer iemand
anders in die huis siek raak[.]
Soos in haar vorige bundels, is vervreemding, woede en pyn belangrike temas in die bundel onder bespreking. Een van die treffendste gedigte is Box cutters (bl. 36) waarin die verhaal vertel word van die verteller se wreedaardige aanranding waarin sy ernstige snywonde aan haar nek opgedoen het, maar die aanvallers vlug voordat hulle haar verkrag. Die reaksie van haar ouma in die slotstrofe kan onder andere geïnterpreteer word as die onvermoë van geweld om te skok in ŉ omgewing waar dit alledaags geword het. Ingeborg Bachmann se bekende woorde “Das Unerhörte is alltäglich geworden” (“Die ongehoorde het alledaags geword”) kom onwillekeurig by my op as reaksie op die slotstrofe van dié gedig met sy eksplisiete gewelddadige beskrywing:
ek het stadig huis toe gestap
toe ek die voordeur oopmaak
vertel ek my ouma wat gebeur het
sy staar vas teen ŉ dooie muur
en sê ek moet winkel toe gaan
om brood te gaan koop[.]
Die gewelddadigheid, kriminaliteit en uitsigloosheid van ŉ lewe op die Kaapse Vlakte word onder andere uitgebeeld in gedigte soos Immigrant (bl.23), Fluit-fluit in kamer 3 (bl.27), Disney days (bl.45) en Tronk-teaparty (bl.51).
ŉ Verdere ooreenkoms met Kamfer se vorige bundels is die sterk politieke ondertoon wat veral manifesteer in woede teen witmense. In Belville (bl. 85) beskryf die spreker haar afkeer van die wit vrou wat simbolies word vir post-apartheid liberales, en wat “heeltyd vir my ma [sê] / hoe ongelooflik mooi ek is / en hoe sy nie tyd het vir rassisme nie”. In Apartheid (bl. 71) kook haar bloed namens haar ouma wat vir ŉ wit man “baas” moes sê. In Volkspele (bl.68) sê die spreker:
ek is by ŉ party vol depressed
ek wens ek was
iewers waar mense
nie almal mekaar haat nie[.]
Hoewel die digter seker nie die vlaag van redelose rassisme wat tans in die land woed, kon voorsien toe sy die bundel saamgestel het nie, mag ŉ groot aantal dergelike (dikwels streteotiperende) gedigte haar moontlik in die huidige politieke klimaat van ŉ groot deel van haar leserskorps vervreem. Weer eens is dit niks nuuts nie – wat hier gesê word, is al by herhaling in die digter se vorige bundels gesê.
Wat poëtiese tegniek betref, moet ek Kamfer loof vir die heerlike vloei wat meestal in haar gedigte teenwoordig is. Die invloed van Antjie Krog kom nog sterk deur, maar die digter beskik oor die talent om ŉ sterk eie stem te ontwikkel. Daar is enkele hinderlike gewoontes wat met deegliker afronding reggestel kan word, byvoorbeeld die hebbelikheid om die woord “maar” alleen in ŉ reël te laat staan. Indien dit ŉ gewoonte word, verloor so ŉ tegniek sy trefkrag. Ook word reëleindes nog nie deeglik genoeg ontgin nie: reëls eindig dikwels voorspelbaar op natuurlike ruspouses. Soos by goeie orale digters, word herhaling oor die algemeen geslaagd aangewend. Dit breek die streng narratiewe verloop wat kenmerkend is van prosa, terwyl dit stukrag, ritme en klankrykheid aan gedigte verleen in die afwesigheid van tradisionele elemente soos rym.
Soos aangetoon, maak Ronelda Kamfer in die bundel Hammie hoofsaaklik gebruik van tegnieke wat haar vorige werk kenmerk. Die tematiese materiaal is nie nuut nie – die woede teen pyn, swaarkry en rassisme is steeds nie uitgewoed nie, die gedigte is steeds hoofsaaklik narratief van aard, ten opsigte van styl is daar weinig vernuwing. Die bundel kon nie daarin slaag om my te beïndruk nie. ‘n Digter kan tog nie op een plek bly vassteek sonder om as digter en in tegniek te groei en te ontwikkel nie. Op sy beste slaag die bundel daarin om die identiteit van sowel die spreker as Hammie as gevarieerde, menslike karakters uit die verf te lig:
my ma is gemaak van vlees en been
haar stem is ŉ boom wat skeef gegroei het
haar oë is ŉ gewonde dier
haar neus is ŉ naald en haar liggaam
is gekneus soos vrugte onder in ŉ bak
my ma is bang dood
met ŉ stukkende hart
ek tel die glasstukkies op
en begrawe dit onder my vel
Tags: Hammie Ronelda S. Kamfer, Resensie Hammie Ronelda S Kamfer, Resensies deur Marlies Taljard, Ronelda S Kamfer resensie
Posted in Resensies | Comments Off on Resensie: Skynskadu (Christine Barkhuizen le Roux)