Die ses gedigte van Hilda Smits wat in 2013 in Nuwe Stemme 5 verskyn het, het alreeds beïndruk en blyke gegee van hierdie digter se unieke stem. Haar debuut met sy ietwat raaiselagtige, maar lieflik poëtiese titel, is dan ook in alle opsigte die produk van ’n digter wat die verskillende intonasies van haar eie stem verken, maar nooit die eiesoortigheid daarvan prysgee nie.
Smits se verse vra om aan die hand van ’n geskakeerde leesstrategie benader te word. Alhoewel daar in die verse sterk sprake van die bewussynstroom is, is haar digterlike styl ook nugter en intellektueel en getuig van ’n digter wat intens oor dinge nadink en voortdurend ervarings verwerk. Hiermee saam loop egter ’n intense verbondenheid aan die onderbewussyn, sodat die leser op sommige plekke assosiatief moet lees, maar elders weer op ’n meer kognitiewe wyse die leidrade van die gedig moet naspeur. (Ek sukkel om te bepaal watter element oorheers, maar vermoed tóg dat dit die intellektuele is, alhoewel ander lesers hiervan mag verskil.) Die manier waarop sy haar verse opbou, herinner nogal sterk aan Gilbert Gibson se assosiatiewe beeldgebruik en sy eksperimentering met enjambement en sintaksis. (Dit is dan interessant dat sy in die Versindaba-onderhoud met René Bohnen na Gibson verwys wanneer sy oor die digterlike invloede op haar uitgevra word.) Sy is egter geen Gibson-kloon nie, en haar digterlike verbeelding put uit ’n bron wat volledig haar eie is, en waarin die eie ervaring in die hede en verlede sentraal staan. Haar gedigte is wel ook nie soseer hermeties van aard nie en betekenis word meer geredelik uit Smits se gedigte gehaal.
Die perspektief in die bome reusagtig soos ons was, is dié van die volwassene wat haas akuut bewus is van hoe haar teenwoordige ervarings van dié van die kinderjare verskil. Tog is daar geen breuk tussen die bewussyn van die kind in die verlede en die volwassene in die hede nie – dit is eerder die geval dat die verlede op ’n dringende wyse meespreek aan die hede, alhoewel die afstand die spreker in staat stel om te begryp op welke maniere haar eie perspektief ook deur die jare verander het. Vandaar dan moontlik die titel, wat kan dui op die kinderlike waarneming waardeur voorwerpe en gebeure in die herinnering dikwels veel groter voorgestel word as wat hulle by nabetragting wel was. In talle gedigte word die verlede herbesoek, dikwels waarskynlik met die doel om sin te maak uit die verlede, om as’t ware met ’n nuwe perspektief na vergange dinge te kyk.
Die openingsgedig (p.7) illustreer baie goed hoe daar vanuit die hede teruggekyk word na ’n verlede wat integrerend deel van die teenwoordige self is:
Die verlies van onskuld wat gesuggereer word deur die woord “ongeskend” in die openingsgedig, kom aan die orde in ’n gedig soos “elke Vrydag Gants Hill toe” (p.11), waarin die ruimte van die Londen van die hede op ’n assosiatiewe wyse verbind word aan die soms ontstellende ervarings van die kind. Dit is in ’n gedig soos hierdie een dat die leser (soos ook in “Mariaan se suster”, p.26) leidrade (dikwels as sintaktiese brokke aangebied) moet saamvoeg om die onthutsende boodskap te rekonstrueer:
Die gevaar van ’n hortende gang word egter slim teëgewerk deur die enjambemente wat ook die vrye vloei van gedagtes en beelde ondersteun. Dit word veral gesien in die pas genoemde “Mariaan se suster”(p.26) waar die slotwoord van die gedig die vrye vloei tot ’n abrupte einde bring en die leser tot nabetragting dwing:
In die gedig vir die broer (“vir klaasman”, p.8) vertel die spreker van die nuwe omgewing waar sy haar bevind. Daar vind sy die broer se spore op onverwagte plekke, en terselfdertyd is sy bewus van haar taak as kunstenaar wat moet waarneem en dokumenteer sodat die toehoorder haar ervarings in die vreemde kan deel:
Die basiese spanning tussen die “hier” en die “daar” wat in hierdie gedig sigbaar word, word verder in die bundel uitgewerk as ’n basiese spanning tussen die Suid-Afrikaanse agtergrond en die ervaring van “ekspat”-wees in Londen. In hierdie verband is “deesdae is londen my stad” (p.10) ’n sleutelgedig – enersyds is daar ’n lyflike verkenning van en ’n nuwe verbintenis aan hierdie stad, maar andersyds is daar die terugkerende belewenis van vreemdelingskap:
Wat die bundel in die besonder boeiend maak, is dat die teenstelling tussen die verlede in Suid-Afrika en die hede in die buiteland nooit as ’n eendimensionele spanning tussen die koesterende bekende en die onvriendelike onbekende voorgehou word nie. Die verlede is ook die landskap van afskeid en ontnugtering, soos baie duidelik blyk uit gedigte soos “die dag toe ons trek” (p.29) (oor die afskeid van kindervriende) en “in die dam geswem op Welverdiend” (p.27) (oor die tragiese dood van ’n jeugvriend). En alhoewel Londen die stad van “wrede skyscrapers” is (in “ek hang steeds aan jou lippe”, p.35), is die stad ook die ruimte in terme waarvan haar wense vir die geliefde verbeeld word:
Die gedig “vir Primo Levi” (p.44), waarin die spreker haar met die bekende Holocaust-oorlewende identifiseer, is besonder aangrypend. Hier word die psige van ’n ander besoek om ook tot groter selfkennis te groei, alhoewel die wete van die dood (moontlik Levi se selfdood) uitgroei tot ’n blywende soort kennis: “[…] hier herkou almal aan die / benerige oorskot van die vroeë dood”.
Dit is interessant om daarop te let dat van die gedigte wat reeds in Nuwe Stemme 5 verskyn het en nou in die debuut opgeneem is, intussen klein veranderinge ondergaan het. “vir klaasman” het nou langer versreëls, wat op paradoksale manier die oplossing bied vir die ietwat lomp indruk wat die indeling van die reëls in die eerste weergawe tot gevolg gehad het. In “vir pa, soos die ander”, is die reëls weer merendeels ingekort, sodat die lastige afbreek van woorde in die eerste weergawe vermy word. Ook “vir Primo Levi” se waarskynlik oorbodige slotreël is nou weggelaat.
Die beperkte omvang van die bundel (46 gedigte en 52 bladsye) sou dalk kon aanleiding gee tot die vraag of die bundel nie ietwat yl is nie, maar so ’n voorbehoud is myns insiens ongeldig. Eerder getuig die bundel van dissipline en streng seleksie, sodat die leser nêrens die indruk kry dat sekere gedigte bloot maar ingesluit is ter wille van invulling nie.
die bome reusagtig soos ons was is ’n baie sterk debuut, en die lesers daarvan sal waarskynlik na dese Smits-aanhangers wees. ’n Mens sien met afwagting uit na die volgende bundel uit haar pen.
Ek is baie opgewonde oor jou bundel, Hilda, en kan nie wag om dit in my hande te hou nie. So tuis en herkenbaar is ‘n wandeling langs die Teems uit ou gesprekke. Baie geluk!