~====~~E Universiteit van Pretoria ::>« :J~
Download ~====~~E Universiteit van Pretoria ::>« :J~
WETMATIGHEID EN MEGANIESE
Digitised by the University of Pretoria, Library Services, 2011
PROF. P.C. HAARHOFF
Intreerede gelewer op 27 Oktober 1983 by die aanvaarding van die Professoraat in en Hoofskap van die Departement Meganiese Ingenieurswese, aan die
My grootouers, van wie ek party geken het, is meer as 'n honderd jaar gelede
gebore, en ek hoop om nog eendag kleinkinders van my te ken wat oor 'n honderd jaar van nou sal lewe.
In hierdie kort tyd van tweehonderd jaar het en sal die wereld geweldige veranderinge ondergaan - veranderinge wat so groot is dat die mense van 1880
meer tuis sou wees in die vroea beskawings van 'n paar duisend jaar voor
Christus as in die beskawing van die jaar 2080.
Die eerste en tweede omwentelings
Die mensdom het nog net een keer tevore 'n vergelykbare tegnologiese omwenteling beleef, en dit was in die vierde millennium voor Christus, toe eers
die pottebakkerswiel gekom het en daarna die voertuigwiel; toe begin is om
die pakesel, die oskar en die seilskip te gebruik, en toe metallurgie ontwikkel is.
Die belangrikste nalatenskap vanhierdie kultuur was die vestiging van landbou. Deur die kuns van besproeiing te bemeester, is die grondslag gele vir die
grootste ingenieursprestasie van die eerste beskawing - die skepping van die
land Sumeria uit die moerasse van die laer Tigris- en Eufraatriviere, in die
gebied wat later Persia sou word.
Op 'n foto wat geneem is tydens die eerste reis na die maan, vanaf 'n punt
halfpad tussen die aarde en die maan, sien mens die Tigris-Eufraatvallei, waar
Sumeria gelea was. Dit was omtrent so groot soos die Vrystaat, en die beskawing, soos ons die begrip ken, het hier begin, ongeveer drie duisend jaar voor
Christus. Teen die jaar 2500 v.C. het die vallei amper 'n honderd keer meer
voedsel gelewer as tevore. Op dieselfde foto sien mens Egipte, waar die beskawing ietwat later gekom het, toe die moerasse van die Nyldelta herwin is, en
die noorde van India, waar die Indusvallei nog later herwin is.
Vir ~ns, wat tans te midde van die tweede groot tegnologiese omwenteling
staan, is daar baie te leer uit die eerste groot omwenteling, in die Later Steentydperk. Hoe meer mens daaroor lees, hoe treffender word die analogiea.
Mens kom af op 'n foto van die wereld se oudste skip, wat 4500 jaar gelede in
Egipte gebou is, en dan op 'n foto van die wereld se eerste vliegtuig wat met
sonkrag aangedryf word. Dan sien mens 'n klein Sumeriese tablet uit sowat
3 500 v.C, met 'n voorbeeld van die oudste skrif, en jy vergelyk dit met 'n plaat
wat aangebring is op die eerste ruimtetuig wat die sonnestelsel verlaat het.
Mens kan nie anders as om weer eens onder die besef te kom van wat Arnold
Toynbee noem "the arduousness of excellence" nie. Dit is slegs deur die
uiterste inspanning dat die natuur getem kan word om 'n beskawing te onderhou, en dit is slegs deur die uiterste inspanning dat 'n beskawing, as dit eers
gevestig is, in stand gehou kan word. Wat vandag besig is om in Afrika te
gebeur, is genoeg getuienis hiervan.
Die eerste beskawings was 'n direkte gevolg en uitvloeisel van tegnologiese
vooruitgang. Dis die tegnologie wat sosiale ontwikkeling voorafgegaan en
gestimuleer het, en nie andersom nie. Die herwinning van besproeiingsgrond
was'n ontsaglike taak wat nuwe vereistes aan die sosiale orde gestel het. Dit is
insiggewend dat in beide Sumerie en Egipte die herwinde grand behoort het
aan 'n god, en dat hierdie god verteenwoordig is deur ekonomiese en politieke
instellings onder die beheer van 'n heersende minderheidsgraep.
Hierdie sosialevooruitgang, vanaf sowat 3000 v.C., het sy hoogtepunt bereik
in die twee millennia tussen 1 300 v.C. en 700 n.C., toe die hoer godsdienste
van die wereld gevestig is. Lank voor hierdie tyd het tegnologiese vooruitgang
egter tot stilstand gekom, terwyl die mensdom verdiep geraak het in die 50siale uitdagings wat deur die tegnologie geskep is.
Dit is dan die hoop vir die toekoms en die uitdaging wat ons uit die verlede kan
put - dat die huidige tegnologiese golf weer eens die basis sal vorm vir
ontsaglike sosiale en morele vooruitgang deurdat dit die mens sal bevry van
die daaglikse stryd om die bestaan, en terselfdertyd eise aan hom sal stel wat
hom sal dwing om sy energie in nuwe kanale te stuur.
Ons sal sien dat die tegnoloog, veral in die eerste fases van hierdie omwenteling, 'n besondere ral kan vervul.
Die vraag waarvoor ons nou te staan kom, is hoe die mens in die algemeen, en
die tegnoloog in die besonder, sy werk en sy lewe moet reel tot die grootste
voordeel van die individu en die samelewing.
Die Sjinese het hulself'n paar millennia lank besig gehou met hierdie vraag, en
Lin Yutang wys daarop dat dit vir 'n Sjinees nie voldoende is as 'n standpunt
logies korrek is nie - dit moet ook in ooreenstemming met die menslike natuur wees.
Volgens hom is die Sjinese woord vir "redelikheid" ch'ingli, wat uit twee
elemente bestaan: ch'ing, wat die menslike natuur aandui, die plooibare,
menslike element, en Ii, wat 'n hoer rede verteenwoordig, die onveranderlike
wet van die heelal. Om redelik te wees vereis 'n huwelik van twee elemente,
wat ons kan noem die aarde en die heme I - net die aarde of net die hemel is
nie voldoende nie.
Daar is'n Afrikaanse woord wat hierdie beg rip goed oordra, en dit is die woord
"wetmatigheid". Dit is 'n woord wat nie baie goed begryp word nie, en in talle
woordeboeke verskyn dit nie eers nie. Die Nasiona/e Woordeboek van De
Villiers, Smuts en Eksteen bevat miskien die beste omskrywing daarvan,
naamlik "volgens die natuurlike reels, natuurwette". Die HAT definieer dit as
"in ooreenstemming met die (natuur)wette", maar die woord "natuur" verskyn in hakies, en ek hou daarvan om te dink dat hulle aangevoel het dat hier
iets meer op die spel is as wette wat die gedrag van materie bepaal - dat dit
wette is wat die hemel vir die aarde gemaak het.
Die huidige tegnologiese omwenteling is gegrond op wetenskaplike vooruitgang, en hierdie vooruitgang het gekom toe daar aan een en net een voorwaarde voldoen is: die wetenskap is gegrond op eksperimentele waarneming,
en mense het begin kyk watter reels God gemaak het om die gang van dinge te
reel, eerder as om te probeer uitwerk watter reels God behoort te gemaak het.
In die woorde van een van Newton se briewe: "For the best and safest method
of philosophizing seems to be, first diligently to investigate the properties of
things, and establish them by experiment, and then to seek hypotheses to explain them".
Copernicus se model van die sonnestelsel, met die son as middelpunt van die
planete se bane, is reeds drie eeue voor Christus deur Aristarchus van Samos
gepostuleer, en teen die tweede eeu na Christus het die wetenskaplikes in
Alexandrie astronomiese gegewens met verbasende akkuraatheid daargestel.
AI die inligting was beskikbaar, maar die korrekte model vir die sonnestelsel
kon nie onderskei word van al die ander, foutiewe, modelle nie. Eers vyftien
eeue na Christus, toe daar 'n vasberadenheid was om die wetmatigheid in die
natuur te peil, is ware vordering gemaak.
In die sosiale wetenskappe het dit nog nie juis mode geword om werklik te probeer vasstel watter wette die gang van die mens bepaal nie. Daar is eerder 'n
neiging om self strukture saam te stel sonder om die wetmatigheid daarvan te
probeer toets, of dit nou in Iran is of in Zimbabwe of in Suid-Afrika.
Dis nie moeilik om talle voorbeelde aan te haal nie, maar kom
kyk na een
Kommunisme is tog op baie logiese argumente gebou, deur mense wat bo
alles idealiste was en die beste vir die mensdom begeer het. Dit is tog nie
wenslik dat sommige mense in armoede moet leef terwyl ander in baie groot
oorvloed leef nie, en as hierdie welvaart boonop van geslag tot geslag deur
erflatings oorgedra word, is daar nog meer rede om die stelsel te verwerp.
Hierdie argumente is, op die oog af, logies, maar daar is net een probleem die stelsel werk nie in die praktyk nie, want dis nie wetmatig nie. Wat ookal die
gebreke van die vrye ondernemingstelsel mag wees, lei dit na grater welvaart
vir die bevolking as geheel.
Oor ander gevalle mag daar dalk minder eenstemmigheid wees, maar dit sou
'n geweldige vooruitgang wees om dinge te kon beoordeel deur tel kens te vra,
"ls dit wetmatig?" en dan noukeurig te let op die uitsprake van die praktyk.
Daarom het ek dit goed gedink om te praat, nie net oor meganiese ingenieurswese nie, maar oor twee dinge, meganiese ingenieurswese en wetmatigheid.
Gelukkig sluit hierdie onderwerpe goed by mekaar aan, want die meganiese ingenieur leef na aan die natuur, 5005 die jagter, wat voor die eerste omwenteling daar was, en die landbouer, wat daarna gekom het. Jy kan 'n vliegtuig
sterk genoeg maak, maar so swaar dat hy nie kan opstyg nie, of lig genoeg,
maar so swak dat die vlerke afbreek. Maar die meganiese ingenieur moet vliegtuie bou wat vlieg en hou, en die natuur betoon nie veel gena de as jy'n pad wi!
loop wat bots met sy wetmatighede nie.
Daarom sal dit miskien vir u interessant wees om vir 'n rukkie te kyk hoedat
een bepaalde groepie meganiese ingenieurs, wat afstam van jagters en landbouers, werk en leef en hulself organiseer, want as sulke groepe, regoor die
wereld, die ware grondslae van hul vakke kon oordra na die samelewing om
hulle, kan hulle die tweede sosiale omwenteling begin.
Ole Departement Meganiese Ingenieurswese
Die finalejaarsklas van die Departement Meganiese Ingenieurswese bestaan
tans uit sowat 65 vierdejaarstudente. Die studentegetalle het heelwat toegeneem, want daar is tans amper 500 voor- en nagraadse studente, terwyl daar
vyf jaar gelede net omtrent die helfte hiervan was. Die opleiding word behartig
deur 26 dosente en ander personeellede.
Die Departement is eers deur een man bestuur, maar vroeg in 1983 is daar besluit dat dit eintlik 'n organisme is, en nie 'n organisasie nie, en die werk wat
een man gedoen het, is toe tussen sowat ses persone verdeel, elk waarvan
verantwoordelikheid aanvaar vir een aspek van die administrasie.
Twee en 'n half jaar gelede het die Departement, 5005 baie ander universiteitsdepartemente in die land, met'n ernstige probleem geworstel, en dit is dat dit
feitlik geen van die vooraanstaande kundiges uit die praktyk na die universiteit
kon trek nie.
Dit is 'n ou tradisie dat die volgende geslag opgevoed word deur van die beste
mense van die huidige geslag, en 'n volk wat dit nie doen nie, behaal net 50veel sukses as 'n volk wat sy kinders deur bediendes laat grootmaak. Dit is 'n
wetmatige tradisie. Plato en Aristoteles was opvoeders. Dis 'n trotse tradisie.
Die universiteite wat agt honderd jaar gelede in Europa tot stand gekom het die universiteite van Parys, Oxford, Bologna, Cambridge - is in hierdie
Maar in hierdie land het dinge, veral na die Tweede Wereldoorlog, anders ontwikkel. Die kundiges is saamgevoeg in organisasies, meestal staatsorganisasies, buite die universiteite, en die vergoedingstruktuur van die universiteite
het net hierdie proses verhaas.
Die oplossing wat ens gevind het, is dat dosente ontwikkelingswerk doen wat
voortspruit uit die praktyk, uit die nywerheid, en dat hierdie werk beide hulle
navorsingstaak en die privaatpraktyk waarop hulle geregtig is, omvat. Deur so
gesofistikeerde werk van aktuele belang te verrig, verbreed die dosent sy kennis, lewer hy 'n waardevolle diens aan die gemeenskap en kan hy sy studente
oplei om te voldoen aan die vereistes van die praktyk. Terselfdertyd kan hy
projekte vir nagraadse studente skep en fondse bekom waarmee salarisse tot
op mededingende vlakke aangevul kan word.
Wetmatigheid is 'n saambindende faktor, en die meganiese ingenieurs wat
sulke werk wou onderneem, het gou besluit om hulle gewig in te gooi by die
Laboratorium vir Gevorderde Ingenieurswese (LGI), wat deur prof. Louis van
Biljon en sy kollegas van die Departement Elektroniese Ingenieurswese tot
stand gebring is.
In LGI val die klem daarop dat projekte van aktuele belang binne begroting en
betyds voltooi word. Daar word gekonsentreer op projekte wat nie deur die
gewone raadgewende ingenieur uitgevoer kan word nie.
am 'n beeld van die organisasie te verkry, is dit nodig om na 'n paar gegewens
te kyk. Daar is tans sowat 60 persone verbonde aan LGI, as konsultante en as
voltydse werknemers, met 'n jaarlikse omset van sowat R2 miljoen. Ongeveer
80% van die inkomste word gebruik vir die salarisse van voltydse personeel,
om toerusting aan te koop en vir oorsese beurse, terwyl20% aangewend word
vir die aanvulling van dosente se salarisse. Meganiese ingenieurswese verteenwoordig sowat 'n derde van die totale aktiwiteit, en die meeste van die
projekte is tans op die een of ander wyse aan die krygstuignywerheid gekoppel, alhoewel al hoe meer werk vir ander nywerheidsektore gedoen word.
Die Laboratorium word gesubsidieer deur die firma Barlow Rand, wat in die
eerste jaar 'n miljoen rand bygedra het, deur bemiddeling van mnr. C.S. Barlow, maar tans R250 000 per jaar bydra. Hiervan word R100 000 per jaar aan
die Universiteit van Pretoria betaal, vir die gebruik van universiteitsfasiliteite,
en die ander fondse word gebruik om die gaping tussen die inkomste en die
uitgawe te oorbrug.
Is hierdie aktiwiteit wetmatig? Gelukkig is dit nie nodig om so'n vraag ooit met
lang redenasies en 'n omslagtige betoog te beantwoord nie, want "aan hulle
vrugte sal julie hulle ken". Mens kyk na die praktyk se uitspraak.
Vyf van die sewentien dosente van die Departement het in die laaste twee jaar
daarby aangesluit, en hierdie mense is van die room van die organisasies
waaruit hulle kom.
Daar was vanjaar nege mense, werksaam op die vierde vloer van die toringblok
vir Ingenieurswese, wat hoer grade verwerf het of besig was met studie vir
hoer grade.' Heelwat van hulle was dosente, want ens moet eers die dosente
se kwalifikasies regkry. Een van die nege was afkomstig uit verlede jaar se
In 1984 sal agt meganiese ingenieurs van 1983 se vierdejaarklas by ens aansluit
om voltyds aan meestersgrade te kom werk. Vir die meeste van hulle kon ens
beurse vind, en vir die res hoop ~ns om self beurse te gee. LGI bestee ook
jaarliks R100 000 aan die ondersteuning van studente wat besig is met doktorsgrade aan oorsese universiteite.
'n Baie belangrike besluit wat geneem is, is om LGI se aktiwiteite in meganiese
ingenieurswese aanvanklik op een bree veld toe te spits, naamlik op
toegepaste meganika, om so 'n graep van kritieke massa te kon vorm. Deur
velde 5005 warmte-oordrag en lugdinamika vir eers te laat links Ie en te
konsentreer op sterkteleer, dinamika en verwante gebiede, kon elkeen deel
vorm van 'n graep wat mekaar se werk verstaan en kon bevorder. Dit was nie
'n maklike besluit nie, want verskeie mense moes van navorsingsveld verander, maar dit het goeie dividende afgewerp.
Mens kan die proses wat besig is om plaas te vind, iIIustreer deur te kyk na 'n
massa wat onder aan 'n veer hang en kan ossilleer. As die bopunt van die veer
met 'n sekere frekwensie en 'n sekere amplitude aangedryf word, is daar twee
voorwaardes waarop 'n groot ossillasie-amplitude verkry kan word. Die dempingsfaktrar moet klein wees en die frekwensie van die veer moet reg ingestel
Vir organisasies en mense geld dieselfde twee vereistes - mens moenie 'n
blok aan jou been he wat jou terughou nie, en dit is nodig om reg ingestel te
wees teenoor jou omgewing, om daardie resonansieproses te kry waarna
In sy verhouding met organisasies buite die Universiteit streef die Departement
hierdie resonansie na, en dit word weerspieel in die skenkings wat sulke
organisasies in die afgelope vier jaar aan die Departement gedoen het.
In 1980 het dr. Johan Marais saam met mnr. Danie Kok van die Buro vir Openbare Betrekkinge 'n aantal organisasies vir skenkings vir 'n vermoeidheidstoetsmasjien genader. AECI het toe R20 000 bygedra, waarna Sasol R40 000
en Yskor R25 000 geskenk het. Ander organisasies het R8 000 geskenk, en die
Universiteit het toe die oorblywende R40 000 bygedra.
In die volgende jaar het ons Sasol genader met 'n voorstel vir 'n goed
toegeruste laboratorium waarvan die vermoeidheidsmasjien die kern sou
vorm. Hulle het R270000 aan ons geskenk, en die Sasollaboratorium vir
Toegepaste Meganika het tot stand gekom. In 1982 het ons Ukor genooi om
hulle gewig by ons in te gooi wat gesofistikeerde aspekte van sterkteleer
betref. Hulle het toe R100 000 se toerusting na ons oorgeplaas. Terselfdertyd
het hulle, saam met AECI, dit moontlik gemaak om 'n senior lektoraat te omskep in 'n professoraat in Materiaalsterkte.
Aan die begin van 1983 het ons na die Universiteit toe gegaan en vir hulle ges€!:
"As julie vir ons geld gee vir 'n groot betonblok wat op vere staan, met sy bopunt gelyk met die laboratoriumvloer, sodat ons groot stukke toerusting kan
skud sonder om die res van die Universiteit uitmekaar te skud, dan glo ons dat
Krygkor vir ons geld sal gee vir die skudtoerusting". Die Universiteit het toe die
vloer gegee, en Krygkor het 'n eerste bydrae van R140000 vir verdere
Op hierdie stadium wou ons bitter graag 'n gesofistikeerde stelsel vir vibrasieen dinamiese analise h€!, maar dit sou sowat R250 000 kos saam met al die programmatuur. Ons het toe vir die agente ges€!: "Kyk, al die studente gaan met
die stelsel werk en dan gaan hulle binne 'n paar jaar by hulle werkplek een
bestel - dis uitstekende advertensie". Op die ou end kon ons die toerusting
vir RBO 000 kry, maar d~ar was nie 'n borg nie en LGI het dit toe self gekoop.
S6 is byna 'n miljoen rand vir toegepaste meganika en die professoraat in Materiaalsterkte verkry.
Ons het egter ook 'n stelsel vir rekenaarondersteunde ontwerp en vervaardiging baie nodig gehad, en het weer eens die vervaardiger oorreed om dit aan
ons teen halfprys te lewer. Sowat R45000 is ingesamel, van Haggie Rand,
Yskor en ander organisasies, en LGI het toe R70000 bygedra om die noodsaaklikste komponente solank aan te koop.
In hierdie stadium het ons teruggegaan na Sasol en vir hulle ges€!: "Ons het
nou die toerusting om pragtige werk te doen oor voertuigingenieurswese. Kyk
ook wat het ons gedoen met die tien talente wat julie ons gegee het." Hulle
het toe vir ons R650 000 gegee vir 'n leerstoel in Voertuigingenieurswese.
Hierdie veldtog vir toerusting en poste duur nog steeds voort, want hoewel R2
miljoen baie geld is, is daar eintlik veel meer nodig as mens die Departement
werklik goed wil toerus. Ons glo dat ons die verdere fondse sal vind omdat die
donateurs sien dat hulle geld baie goed benut word.
In die lig van die voorafgaande kan ons nou kyk na die weg vorentoe.
Ole weg vorentoe
Net soos die landbou en die nywerheid in Suid-Afrika aileen kan floreer binne
'n stelsel van vrye mededinging, kan navorsing en ontwikkeling ook net onder
sulke omstandighede werklik tot hulle reg kom.
Die staat het 'n baie belangrike funksie, en dit is om aktiwiteite te koordineer
en te bevorder, so os die Nywerheidsontwikkelingskorporasie en die Kleinsakeontwikkelingskorporasie byvoorbeeld doen. Waar 'n aktiwiteit aanvanklik te
groot is vir die privaatsektor om aan te pak, soos kernkrag of brandstofsintese,
is die staat natuurlik verplig om dit te onderneem, maar dan is dit ook 'n vereiste vir sukses dat sulke ondernemings op die vrye ondernemingslees geskoei
word, en byvoorbeeld as korporasies funksioneer.
Krygkor het tot dusver 'n ontsaglike bydrae gelewer tot die uitbouiing van
gesofistikeerde nywerhede in Suid-Afrika. Terselfdertyd sien hulle die universiteite as die natuurlike sentra vir navorsing en ontwikkeling, en is hulle aktief
besig met die vestiging van kundigheidsentra by die universiteite. Sulke sentra
is blootgestel aan die nywerheidsdissipline, want daar is 'n mate van kompetisie tussen hulle, en as hulle nie goeie werk lewer nie, ontvang hulle nie
verdere steun nie.
Ook ander nywerhede en staatskorporasies steun hierdie gedagte sterk. Hiervan getuig die steun wat hierdie en ander Departemente ontvang het van firmas so os Barlow Rand, Sasol, Ukor, AECI en Yskor .
Die proses van kundigheidsvestiging by universiteite word tans gekortwiek
deur direkte kompetisie vanaf juis die instansies wat die opbouproses behoort
te bevorder. Sulke kompetisie kan gesond wees, maar dan behoort dit regverdig te wees en op vrye mededinging te berus.
Vir opleiding, wat net so os navorsing en ontwikkeling altyd in 'n kleiner of
groter mate van 'n subsidie afhanklik sal wees, het die staat 'n uitstekende
resep gevind. Opleidingsprogramme word tans deur die nywerhede self gereel, en mits hulle aan sekere voorwaardes voldoen, ontvang.hulle 'n subsidje.
Gestel dat iemand, of dit nou Krygkor of Barlow Rand of Landbou-ingenieurswese is, 'n probleem opgelos wil he en gestel dat die Staat aan hom sou se:
"Gaan kyk wie kan jou die beste diens bied teen die billikste koste, en kyk maar
gerus versigtig, want dit is jy wat vir hierdie diens gaan betaal. Maar vir elke
R100 wat jy vir navorsing en ontwikkeling betaal, salons R40 of ROO of ROO, na
die geval mag wees, bysit". As die beskikbare fondse s6 bestee sou word, sou
ons nie dalk veel meer bereik as wat tans die geval is nie? Dan kon aile
organisasies mos om hierdie fondse meeding!
Miskien is ek besig om 'n verkeerde ding te doen, en dit is om resepte te gee,
wat seide 'n goeie ding is. Beskou hierdie uiteensetting maar asseblief as een
moontlike werkswyse wat wetmatig mag wees.
Die Sjinese se soektog na wetmatigheid het in die sesde eeu voor Christus 'n
boek opgelewer, die Tao Te Ching, waarvan daar ongeveer vyftig vertalings in
Engels is, meer as enige ander boek behalwe miskien die Bybel. Daarin waarsku hulle juis teen vaste resepte. Die eerste strafe lui:
Die weg wat beskryf kan word, is nie die onveranderlike weg nie,
Die name wat genoem kan word, is nie onveranderlike name nie.
Daar is tans in elke organisasie mense wat 'n wetmatige pad probeer loop en
daar is ook in elke organisasie onwetmatige dinge.
In die jare wat voorle, gaan daar nog skerp meningsverskille voorkom. Laat
ons elke man probeer ondersteun wat wetmatigheid bevorder, en laat ons die
verskille probeer be perk tot spesifieke sake, sodat ons goed kan saamwerk
wanneer ons die dag saamstem. En laat ons gerus versigtig luister wanneer
onwetmatighede in ons eie organisasie aan ons uitgewys word.
The first technological revolution, in the fourth millennium BC, was followed
by immense social progress. The second revolution, which is now taking
place, could lead to an even greater development in the human sciences, by
setting men free from their daily struggle for existence while simultaneously
exacting high social standards. Natural law - the "marriage between the
ways of heaven and the ways of earth" of the Chinese - represents a route to
such progress. In natural science and technology, natural law demands that
conclusions be based on observation rather than speculation. The social
sciences would do well to follow this example.
The activities of the Department of Mechanical Engineering at the University
of Pretoria are discussed in the light of the above.
The Department participates in the work of the Laboratory for Advanced Engineering, which was founded by the Department of Electronics Engineering.
Leading engineers are drawn to the University by encouraging development
work for industry, thus creating a stimulating environment and relevant training programmes while generating funds for subvention of salaries to realistic
This approach has proved very fruitful and is supported by industry and state
corporations, who have contributed close to R2 million to the Department in
The establishment of technology centres at universities is at present being
hampered by direct competition with those instances who should be encouraging their development. A free-enterprise approach to research and development in the R. S.A. may be far healthier than the approach now followed.
All efforts to improve research and development as well as education should,
however, be supported, provided they are in accord with natural law.
PUBLIKASIES IN DIE REEKS VAN DIE UNIVERSITEIT
"Gids by die voorbereiding van wetenskaplike geskrifte" - Dr P C Coetzee
"Die Aard van Wese van Sielkundige Pedagogiek" - Prof B F Nel
"Die Toenemende belangrikheid van Afrika" - Adv E H Louw
"Op die Drumpel van die Atoomeeu" - Prof J H v d Merwe
"livestock Philosophy" - Prof J C Bonsma
"The Interaction Between Environment and Heredity" - Prof J C Bonsma
"Verrigtinge van die eerste kong res van die Suid-Afrikaanse Genetiese Vereniging" - Julie
"Aspekte van die Prysbeheersingspolitiek in Suid-Afrika na 1948" - Prof H J J Reynders
"Suiwelbereiding as Studieveld" - Prof S H Lombard
"Dip toepassing van fisiologie by die bestryding van Insekte" - Prof J J Matthee
"The Problem of Methaemoglobinaemia in man with special reference to poisoning with
nitrates and nitrites in infants and children" - Prof 0 G Steyn
"The Trace Elements of the Rocks of the Bushveld Igneous Complex", Part 1 - Dr C J liebenberg
"The Trace Elements of the Rocks of the Bushveld Igneous Complex, Part II. The Different
Rock Types" - Dr C J liebenberg
"Protective action of Fluorine on Teeth" - Prof 0 G Steyn
"A Comparison between the Petrography of South African and some other Palaeozoic
Coals" - Dr C P Snyman
"Kleinveekunde as vakrigting aan die Universiteit van Pretoria" - Prof 0 M Joubert
"Die Bestryding van Plantsiektes" - Prof P M Ie Roux
"Kernenergie in Suid-Afrika" - Prof A J A Roux
"Die soek na Kriteria" - Prof A P Grove
"Die Bantoetaalkunde as beskrywende Taalwetenskap" - Prof E B van Wyk
"Die Statistiese prosedure: teorie en praktyk" - Prof 0 J Stoker
"Die ontstaan, ontwikkeling en wese van Kaak-, Gesigs- en Mondchirurgie" - Prof P C
"Freedom - What for" - Prof 0 G Steyn
"Once more - Fluoridation" - Prof 0 G Steyn
"Die Ken- en Werkwereld van die Biblioteekkunde" - Prof P C Coetzee
"Instrumente en Kriteria van die Ekonomiese Politiek n.a.v. Enkele Ondervindinge van die
Europese Ekonomiese Gemeenskap" - Prof J A Lombard
"The Trace Elements of the Rocks of the Alkali Complex at Spitskop, Sekukuniland,
Eastern Transvaal" - Dr C J Liebenberg
"Die Inligtingsprobleem" - Prof C M Kruger
"Second Memorandum on the Artificial Fluoridation of Drinking Water Supplies" - Prof
o G Steyn
"Konstituering in Teoreties-Didaktiese Perspektief" - Prof F van der Stoep
"Die Akteur en sy Rol in sy Gemeenskap" - Prof Anna S Pohl
"The Urbanization of the Bantu Homelands of the Transvaal" - Dr 0 Page
"Die Ontwikkeling van Publieke Administrasie as Studievak en as Professie" - Prof J J N
"Duitse Letterkunde as Studievak aan die Universiteit" - Prof J A E Leue
"Analitiese Chemie" - Prof C J Liebenberg
"Die Aktualiteitsbeginsel in die Geologiese navorsing" - Prof 0 J L Visser
"Moses by die Brandende Braambos" - Prof A H van Zyl
"A Qualitative Study of the Nodulation Ability of Legume Species: list 1" - Prof N
Grobbelaar, M C van Beyma en C M Todd
"Die Messias in die saligsprekinge" - Prof S P J J van Rensburg
Samevattings van Proefskrifte en Verhandelinge 1963/1964
"Universiteit en Musiek" - Prof J P Malan
"Die studie van die Letterkunde in die Bantoetale" - Prof P S Groenewald
Samevattings van Proefskrifte en Verhandelinge 1964/1965
"Die Drama as Siening en Weergawe van die Lewe" - Prof G Cronja
"Die Verboude Grond in Suid-Afrika" - Prof 0 G Haylett
"'n Suid-Afrikaanse Verplegingscredo" - Prof Charlotte Searle
Samevattings van Proefskrifte en Verhandelinge 1965/1966
"Op soek na Pedagogiese Kriteria" - Prof W A Landman
"Die Romeins-Hollandse Reg in Oenskou" - Prof 0 F Mostert
Samevattings van Proefskrifte en Verhandelinge 1966/1967
"Inorganic Fluoride as the cause, and in the prevention and treatment of disease" - Prof
"Honey as a food and in the prevention and treatment of disease" - Prof 0 G Steyn
" A check list of the vascular plants of the Kruger National Park" - Prof H P van der Schijff
"Aspects of Personnel Management" - Prof F W Marx
Samevatting van Proefskrifte en Verhandelinge 1967/1968
"Sport in Perspektief" - Prof J L Botha
"Die Huidige Stand van die Gereformeerde Teologie in Nederland en ons Verantwoordelikheid" - Prof J A Heyns
"Onkruide en hul beheer met klem op chemiese beheer in Suid-Afrika" - Prof P C Nel
"Die Verhoudingstrukture van die Pedagogiese Situasie in Psigopedagogiese Perspektief"
- Prof M C H Sonnekus
"Kristalhelder Water" - Prof F A van Duuren
"Arnold Theiler (1867-1936) - His Life and Times" - Dr Gertrud Theiler
"Dr Hans Merensky - Mens en Voorbeeld" - Prof P R Skawran
"Geskiedenis as Universiteitsvak in Verhouding tot ander Vakgebiede" - Prof F J du Toit
"Die Magistergraadstudie in Geneeskundige Praktyk (M Prax Med) van die Universiteit van
Pretoria" - Prof H P Botha
Samevattings van Proefskrifte/Verhandelinge 1968/1969
"Kunskritiek" - Prof F G E Nilant
"Anatomie" - 'n Ontleding" - Prof 0 P Knobel
"Die Probleem van Vergelyking en Evaluering in die Pedagogiek" - Prof F J Potgieter
"Die Eenheid van die Wetenskappe" - Prof P S Dreyer
"Aspekte van die Sportfisiologie en die Sportwetenskap" - Dr G W v d Merwe
"Die rol van die Fisiologiese Wetenskappe as deel van die Veterin€!re Leerplan" - Prof W L
"Die rol en toekoms van Weidingkunde in Suid-Afrikaanse Ekosisteme" - Prof J 0
"Some Problems of Space and Time" - Mnr K A Schrecker
"Die Boek Prediker - 'n Smartkreet om die Gevalle Mens" - Prof J P Oberholzer
Titels van Proefskrifte en Verhandelinge ingedien gedurende 1969/1970; 1970/1971 en
"Die Akademiese Jeug is vir die Sielkunde meer as net'n Akademiese Onderwerp" - Prof
'lin Homiletiese Herwaardering van die Prediking vanuit die Gesigshoek van die Koninkryk"
- Prof J J de Klerk
"Analise en Klassifikasie in die Vakdidaktiek" - Prof C J van Dyk
"Bantoereg: 'n Vakwetenskaplike Terreinverkenning" - Prof J M T Labuschagne
Dosentekursus 1973 - Referate gelewer tydens die Dosentekursus 30 Jan - 9 Feb 1973
"Volkekunde en Ontwikkeling" - Prof R 0 Coertze
"Opleiding in Personeelbestuur in Suid-Afrika" - Prof F W Marx
"Bakensyfers vir Diereproduksies" - Prof 0 R Osterhoff
"Die Ontwikkeling van die Geregtelike Geneeskunde" - Prof J Studer
"Die Liggaamlike Opvoedkunde: Geesteswetenskap?" - Prof J L Botha
Dosentekursus: 1974 - Referate gelewer tydens die Dosentekursus 4-7 Feb 1974
"Die opleiding van die mediese student in Huisartskunde aan die Universiteit van Pretoria"
- Prof H P Botha
"Opleiding in bedryfsekonomie in die huidige tydvak" - Prof F W Marx
"Swart arbeidsregtelike verhoudings, quo vadis?" - Prof S R van Jaarsveld
"The Clinical Psychologist: Training in South Africa". A report on a three-day invitation
conference: 11-13 April 1973
"Studie van die Letterkunde in die Taalonderrig" - Prof L Peeters
"Gedagtes rondom 'n Kontempor~re Kerkgeskiedenis - met besondere verwysing na die
Nederduits Gereformeerde Kerk" - Prof P B van der Watt
"Die funksionele anatomie van die herkouermaag-vorm is gekristalliseerde funksie" - Prof
J M W Ie Roux
Dosentekursus 1975 - Referate gelewer tydens die Dosentekursus 27 Januarie - 6 Februarie 1975
'''n Nuwe benadering tot die bepaling van die koopsom in die geval van 'n oorname" Prof G van N Viljoen
"Enkele aspekte in verband met die opleiding van veekundiges" - Prof G N Louw
"Die Soogdiernavorsinginstituut 1966-1975"
"Prostetika: 'n doelgerigte benadering" - Prof P J Potgieter
"Inligtingsbestuur" - Prof C W I Pistorius
"Is die bewaring van ons erfenis ekonomies te regverdig?" - Dr Anton Rupert
"Kaak-, Gesigs- en Mondchirurgie - Verlede, Hede en Toekoms" - Prof J DDuvenhage
"Keel-, Neus- en Oorheelkunde - Hede en Toekoms" - Prof H Hamersma
"Die Taak van die Verpleegonderwys" - Prof W J Kotze
"Quo Vadis, Waterboukunde?" - Prof J P Kriel
"Geregtelike Geneeskunde: Die Multidissiplin~re Benadering" - Prof J 0 Loubser
"Huishoudkunde - Waarheen?" - Prof E Boshoff
Dosentekursus 1976 - Referate gelewer tydens die Dosentekursus 29 Januarie - 4
Tweede H F Verwoerd-gedenklesing gehou deur die Eerste Minister Sy Edele B J Vorster
Titels van proefskrifte en verhandelings ingedien gedurende 1972173; 1973/74 en 1974175
en wetenskaplike publikasies van personeellede vir die twaalf maande eindigende op 15
"Ortodonsie - 'n Oorsig en waardebepaling" - Prof S T Zietsman
"Rede gelewer by die Ingebruikneming van die Nuwe Kompleks vir die Tuberkulosenavorsingseenheid van die MNR" - Prof H W Snyman
"Die gebruik van Proefdiere in Biomediese Navorsing, met Spesiale Verwysing na Eksperimentele Chirurgie" - Prof 0 G Steyn
"Die Toekoms van die Mynboubedryf in Suid-Afrika" - Prof F Q P Leiding
"Van Krag tot Krag" - Dr Anton Rupert
"Carnot, Adieu I" - Prof J P Botha
'''n Departement van Hematologie - Mode of Noodsaak" - Prof K Stevens
"Farmaka en Farmakologie: Verlede, Hede en Toekoms" - Prof De K Sommers
"Opleiding in Elektrotegniese Ingenieurswese - Deurbraak of Dwaling?" - Prof L van Biljon
"Die Rontgendiagnostiek voor 'n Nuwe Uitdaging - die Toegepaste Fisiologie" - Prof J
M van Niekerk
"Die Aigemene Sisteemteorie as Uitgangspunt by die Beplanning van 'n Basiese Biblioteek- en Inligtingkundige Opleidingsprogram" - Prof M C Boshoff
"Hulpverlening aan kinders met leerprobleme" - Prof P A van Niekerk
"Tuinboukunde Quo Vadis" - Prof L C Holtzhausen
"Die plek en toekomstaak van 'n Departement Huisartskunde in 'n Fakulteit van Geneeskunde" - Prof A 0 P van den Berg
"Titels van proefskrifte en verhandelings ingedien gedurende 1975176 en wetenskaplike
publikasies van personeellede vir die twaalf maande eindigende op 15 November 1976
"Landbouvoorligting by die kruispad - Uitdagings vir Agrariese Voorligting as Universiteitsdepartement" - Prof G H Duvel
"Die ontplooiing van Rekenaarwetenskap as 'n funksie van evolusie op Rekenaargebied"
- Prof R J van den Heever
"Die rol van navorsing in die opleiding en ontwikkeling van die akademiese chirurg" - Prof
C J Mieny
"Sport and Somatology in Ischaemic Heart Disease" - Prof P J Smit
'''n Beter Toekoms" - Dr Anton Rupert
Toespraak gelewer by geleentheid van die Lentepromosieplegtigheid van die Universiteit
van Pretoria op 8 September 1978 - Mnr J A Stegmann, Besturende Direkteur van Sasol
"Geologie in 'n toekoms van Beperkte Hulpbronne" - Prof G von Gruenewaldt
Titels van proefskrifte en verhandelings ingedien gedurende 1976177 en wetenskaplike
publikasies van personeellede vir die twaalf maande eindigend op 15 November 1977
"Die Kind met Spesifieke Leergestremdhede" - Proff P A van Niekerk en M C H Sonnekus
"Sensore en Tensore" - Prof N Maree
"Die Godsdienswetenskappe en die Teologie" - Prof P J van der Merwe
"Dierefisiologiese navorsing aan die Universiteit van Pretoria (1928-1978)" - Prof J F W
Titels van proefskrifte en verhandelings ingedien gedurende 1977178 en wetenskaplike publikasies van personeellede vir die twaalf maande eindigende op 15 November 1978
"Behoeftebepaling en doelformulering in die Opvoeding, Onderwys en Opleiding" - Prof
E J Potgieter
"Klein sake is 'Grootsake'" - Dr Anton Rupert
"Die Pad Vorentoe" - Prof WE G Louw
Referate gelewer tydens die jubileumjaarviering - Prof P S Dreyer
"Die gebruikmaking van Kies-en-keur en invulvraestelle" - lesing gelewer tydens'n iwrsus
vir dosente op 19 en 20 April 1979 en 22 en 23 Oktober 1979
"Survey of Disease Patterns in Transkei and the Ciskei" - ERose, W G Daynes en P J
"Die Ortopedagogiek as Praktykgerigte Pedagogiekperspektief" - Prof P A van Niekerk
"Die rol van Kernkrag gesien teen die agtergrond van die energietekort in die wereld" - Dr
A J A Roux
"Exchange lists for selected Protein Diets" - Mev J M Crous
"Die Universiteit van Pretoria se bydrae tot die Dierefisiologiese Vakliteratuur
(1930-1980)" - J F W Grosskopf, J 0 Skinner en S Christa Daffue
"Professors' Dilemma. Problems, Polemics and Politics in University Departments of English" - Prof P J H Titlestad
"Ortopedie, Die Ortopeed en die mens" - Prof R P Grabe
"Die rol van Fisika in die mod erne gemeenskap" - Prof E K H Friedland
"Interne Geneeskunde: Wetenskap en Kuns" - Prof G P Human
"Die opleiding van Chemiese Ingenieurs in Suid-Afrika" - Prof U Grimsehl
"Doelwitte vir Musiekopleiding" - Prof S Paxinos
"Die stand van die Beeldende Kuns in Suid-Afrika" - Prof N 0 Roos
flOp die spoor van die Onsigbare Lig" - Prof S F Prinsloo
"Beroepsorienteringspedagogiek gereel deur die Fakulteit Opvoedkunde van die Universiteit van Pretoria as deel van die Halfeeufeesviering 12 tot 14 Augustus 1980 - Onder
Redaksie van Prof C J Joubert
"Die selfbeeld van die Sosiologie en Sosioloe" - Prof J S Oosthuizen
"Onderwysopleiding - In Didakties-Pedagogiese en Vakdidaktiese beskouing" - Prof
W J Louw
"Die teenwoordigheid van Christus in die Erediens" - Prof A C Barnard
"Die Stand en taak van Geesteswetenskaplike Navorsing in die RSA" - Prof J G Garbers
"Die betekenis van die Regsfilosofie vir Regsnavorsing en Regspleging" - Prof J V van der
Titels van proefskrifte en verhandelings ingedien gedurende 1978-1979 en wetenskaplike
publikasies van personeellede vir die 12 maande eindigende op 15 November 1979
"Die verskynsel van Spesialisering by insekte en entomoloe" - Prof E Holm
"Fiftieth Anniversary Lectures": University of Pretoria - August-September 1980 George 0 Yonge
"Kindergeneeskunde in die jaar 2000" - Prof R E Cronje
"Praktiese Regsopleiding in die Akademie" - Prof C F Eckard
"Proceedings of the Symposium on Controversies in Surgery" - Edited by Prof C J Mieny
"The Psychic Life of the Child with Specific Learning disabilities" - Prof M C H Sonnekus
"B F Nel Herdenkingsrede - Universiteit van Pretoria" 12 Augustus 1981 - Prof E A van
"Statistiek en die statistikus in diens van die gemeenskap" - Prof H S Schoeman
"Menslike Anatomie - basiese geneeskundige vak" - Prof I J M van Niekerk
"More se uitdaging vir die Suid-Afrikaanse Mynboubedryf" - Prof A N Brown
Titels van proefskrifte en verhandelings ingedien gedurende 1979/80 en wetenskaplike publikasies van personeellede vir die 12 maande eindigende op 15/11/1980
"Leiding aan Magister en Doktorale studente" - Prof W A Landman
"Steekproefneming in die Praktyk" - Prof 0 G Stoker
"Bestuur - Wetenskap of Kultuur?" - Dr A Rupert
"Uitdagings wat nuwere tendense aan die Universiteitsbiblioteekwese stel" - Die departement Biblioteek- en Inligtingkunde en die Biblioteekdiens van die Universiteit van Pretoria
"Liggaamsbeweging en die Mens in Wording" - "Physical movement and the Becoming
of Man" - Onder redaksie van/edited by Prof J L Botha en/and Prof P J Smit
"Kriminologie 2000" - Prof 0 G Steyn
"A Horsel A Horsel My Kingdom for a Horsel" - Prof M M S Smuts
"Die bydrae van Mondpatologie tot die Geneeskunde" - Prof A J Ligthelm
"Lectures on Philosophical Hermeneutics" - Prof Dr Hans-Georg Gadamer
"Inhuldigingsrede van Vise-Kanselier en Rektor" - Prof 0 M Joubert
"Uitdagings vir In Ginekologie en Obstetrie Departement in die ruimte-eeu" - Prof J V van
"Die uitdaging van Elektriese Ingenieurswese in Suid-Afrika" - Prof N Wessels
"Titels van proefskrifte en verhandelings ingedien gedurende 1980/81 en wetenskaplike
publikasies van personeellede vir die twaalf maande eindigende op 15 November 1981"
"Die belangrikheid van Periodonsie en Mondgeneeskunde in Tandheelkunde" - Prof J A
"Strategiee vir die implementering van navorsingsbevindinge in die Geesteswetenskappe"
- Dr J G Garbers
"Gesprekke oor die Wiskunde" - Onder redaksie van Prof P J Zietsman
"Gemeenskapsgesondheid: In Nuwe Naam en In Nuwe Benadering" - Prof AM Coetzee
"Vrees dat die Wonderboom sal ... (vall?" (J C Steyn) - Prof Rena Pretorius
"Evaluering van die hedendaagse beroepsorienteringsteorie en -praktyk" - Prof C J
"Magskonsentrasie: Voor- en Nadele" - Dr A E Rupert
"Waarom Chemie?" - Prof A Wiechers
"Biblioteek- en Inligtingkunde: Quo Vadis" - Prof J A Boon.
"B.F. Nel-Gedenklesing" - Prof. F Van der Stoep.
"Die opleiding van navorsers in die Geesteswetenskappe" - Dr J G Garbers.
"'n Konteks vir die Argitektuur" - Onder redaksie van Prof D Holm.
"Wiskunde in diens van die gemeenskap" - Prof J Swart.
"Die moderne staatkunde in die Republiek van Suid-Afrika" - Prof F L Ackron.
NUWE REEKS NR 204 - 1984
Hierdie publikasie en die publikasies wat hierin vermeld word, is verkrygbaar
VAN SCHAlK'S BOEKHANDEL (EDMS) BPK
oggend van 11 Julie 1900, het die Boere onder generaals... Badenhorst, begin aanstaltes maak om die Engelse kamp, wat aan...
OF BEAUTIFUL OAKS