Die vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie van ‘n wigvormige hartbeeshuis | Maroela Media
Die vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie van ‘n wigvormige hartbeeshuis
Figuur 1. ŉ Plaasstoor met ŉ vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie,
Noll’s Halt, Langkloof, distrik Uniondale, Suid-Kaap.
(Foto en skets deur James Walton.)
Uit: Lantern 11(1), July-September 1961, p. 14.
Hannes Raath, ’n kundige op die gebied van volksargitektuur, beskryf in hierdie week se artikel hoe die Voortrekkers die wigvormige hartbeeshuise gebou het met ‘n vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie.
Deel V: Die vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie
In teenstelling met die kapstylhuis het die wigvormige dakhuis met ŉ vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie volgens die beskikbare bronne slegs in dele van die Wes-, Suid- en Oos-Kaap voorgekom. Teen 1961 het Walton dié tipe dakraamwerk nog net in die Langkloof, Suid-Kaap, aangetref. Hy skryf in “Homes of the Trekboers: the vernacular architecture of South Africa” (1961):
The roof houses in this long valley [Langkloof] are also of a type not found elsewhere in South Africa. They have a framework consisting of a ridge-pole carried on two or more pairs of rafters which cross at the apex to form a V, in which the ridgepole rests (Fig. 1).
Skrywer kon gedurende veldwerk geen voorbeelde van wigvormige dakhuise met hierdie tipe dakraamkonstruksie vind nie. Omdat die kapbene by die nok gekruis het om ŉ V te vorm waarin die nokpaal rus, kan die kenmerkende V’s op die nokke by ŉ paar Africana-prente van wigvormige dakhuise waargeneem word.
Op ŉ kaart van Dassen-eiland, gedateer 1656, verskyn daar afbeeldings van ŉ wigvormige dakhuis met ŉ deur in die sluitgewel, asook ŉ muurhuis met ŉ saaldak en ŉ deur in die entmuur (Fig. 2). Die geboue is waarskynlik reeds in 1654 gebou toe Jan van Riebeeck in Oktober geskryf het: “omme wat riedt ende hout te halen tot een goede loods op ’t Dasseneijlant … te maecken …”.
Figuur 2. ŉ Wigvormige dakhuis met ŉ vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie
op Dassen-eiland (detail), geïllustreerde kaart, 1656.
Kaapse Argiefbewaarplek, ACC 1290 MI/19.
Hoewel Walton die mening gehuldig het dat die betrokke dakhuis ŉ kapstylhuis verteenwoordig, kan nie daarmee akkoord gegaan word nie, aangesien die kenmerkende V’s van die vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie op die nok van die huis sigbaar is. Die V van die vierde kap by die voorgewel is nie afgebeeld nie, maar nie noodwendig afwesig nie.
Die kunstenaar Johannes Schumacher het in ca. 1776-1777 ŉ plaas in die Kamdeboo (streek suid van Graaff-Reinet, Agter-Bruintjieshoogte en die Sneeuberg wat ooswaarts tot by Pearston en Somerset-Oos strek) geskilder waarop ŉ aantal dakhuise met twee vurke elk voorkom (Fig. 3). Van die huise het uit saaldakke met ŉ deur in die sluitgewel soos die voorbeeld op Dassen-eiland wat hier verskaf word, bestaan. In dieselfde skildery is ŉ groot wigvormige dakhuis met geronde ente wat uit radiale sparre, wat aan albei kante bo by die drakappe bymekaarkom, bestaan.
Figuur 3. Agter is ŉ groot wigvormige dakhuis met ŉ deur in die
lang sykant. Links voor is drie wigvormige dakhuise in die vorm
van saaldakke, met die deur telkens in die gewel. (Johannes
Schumacher, ŉ Plaas in die Kamdeboo, skildery,
Uit: J.J. Oberholster, Die historiese monumente van Suid-Afrika
(Kaapstad, 1972), p. 186.
 J. Walton, Homes of the Trekboers: the vernacular architecture of South Africa, Lantern 11(1), July-September 1961, p. 13.
 Kaapse Argiefbewaarplek: ACC M1/19, geïllustreerde kaart: Dassen-eiland, anoniem, 1656.
 J.A. van Riebeeck, Daghregister gehouden by den Oppercoompman … I, 1651-1655 (reds. D.B. Bosman & H.B. Thom), p. 259.
 J. Walton, The South African Kapstylhuis and some European counterparts, Restorica no. 10, December, 1981, p. 2.
 J.J. Oberholster, Die historiese monumente van Suid-Afrika (Kaapstad, 1972), p. 186.
“Vurkondersteunde-nokpaalkonstruksie” – sjoe wat ‘n LYWIGE woord! Nog nooit voorheen raakgelees of gehoor nie!