Maar gestel die Godsvraag is onontwykbaar, ook vir mense wat nie die wóórd “God” gebruik nie. Dalk is die vraag of “’n God bestaan” ’n verwarde vraag wat die aandag van die eintlike vraag aflei.
Op die Versindana-webwerf word tans gesels oor die tema “My ‘bekering’ tot die poësie”. Nogal iets om oor na te dink.
In digterlike logika moet bekering noodwendig iets met bekoring te doen hê – die twee klink dan so dieselfde. En dis juis waarin die bekoring vir my lê: die manier waarop poësie die taal, en daardeur die werklikheid, ontsluit. Die werklikheid, ja, want gedigte is nie net verbeeldingsvlugte nie; dit wil iets laat sien, iets wat dalk versluier sou gebly het as die digter dit nie ontsluier het nie, maar wat nietemin waar sou wees. Selfs gedigte wat uit oënskynlik “betekenislose” klanke bestaan, of wat regte woorde in skynbare “nonsens”-konstruksies gebruik, openbaar ten minste iets oor taal en betekenis, dalk spesifiek oor poësie. Ja, digters maak waarheidsaansprake, nes wetenskaplikes. Dat bekering en bekoring saamhang – dat ’n mens bekeer raak tot wat jou bekoor – is nou maar eenmaal waar, of ons dit so insien of nie. Die toevallige klankmatige resonansie in die taal, oftewel die muse, maak die digter se oë bloot daarvoor oop sodat hy of sy dit vervolgens in ’n gedig kan oorvertel, oor die ontsluiering kan bieg.
Die punt is, daar’s dinge wat net deur poësie gesê kan word, en dis dikwels dinge wat die moeite werd is om te hoor. Ludwig Wittgenstein skryf as ’n mens iets nie kan sê nie kan jy dit ook nie fluit nie, maar ek is nie so seker nie. Hier is Breyten Breytenbach: “ek het probeer / ek het hard en bitter geprobeer / om ’n groot gedig te skryf / en soms darem dit opgebring / wat in die plek daarvan kon staan.” Daar skryf hy dit toe tog!
In die digterlike logika van die Bybel word die werklikheid nie net onhul deur die Woord nie, maar ook geskep, onderhou en vernuwe. Om dié punt tuis te bring, haal die Nieu-Testamentikus (en Anglikaanse biskop) NT Wright, in sy boek The Last Word, die digterlike Godspraak in Jesaja 55:10-11 aan: “Want soos die reën en die sneeu van die hemel neerdaal en daarheen nie terugkeer nie, maar die aarde deurvogtig en maak dat dit voortbring en uitspruit en saad gee aan die saaier en brood aan die eter; so sal my woord wees wat uit my mond uitgaan: dit sal nie leeg na My terugkeer nie, maar doen wat My behaag en voorspoedig wees in alles waartoe Ek dit stuur.” Of soos nog ’n gedig dit stel: “In die begin was die Woord … Die Woord het vlees geword en onder ons kom woon …” Ook dié digterlike woord het deur die eeue verlok en verlei, bekoor en bekeer.
* Stuur ’n e-pos met die woord “Ja” in die onderwerpveld na [email protected] o moor nuwe inskrywings op hierdie blog ingelig te word.
Die prys vir hierdie verabsolutering van die wetenskap, hierdie sug na voorspelbaarheid en eenvoud, eerder as verrassende kompleksiteit, is dat alles wat vir ons kosbaar is, ons hoogste waardes, toenemend tot “maar net” hierdie of daardie blinde natuurwet gereduseer word – die verskynsel van sogenaamde “nothing-but-ism”. En as die reëlmatighede in die werklikheid as die enigste en laaste waarheid gesien word – ’n stel absolute wette – is die gevolg dat die mens self ontmenslik word, gestroop van ’n vrye wil, van verantwoordelikheid en aanspreeklikheid, van mens wees voor die aangesig van ’n God wat in die wêreld handel. C.S. Lewis noem dit “the abolition of man”, die afskaffing van die mens. So lyk dit wanneer ’n blinde, onpersoonlike werklikheid tot die grond van ons bestaan verhef word.
In die tyd van die vroeë kerk, toe die Johannes-evangelie geskryf is, is daar, sowel in die Joodse as in die Grieks-Romeinse kultuur, ook verskillende antwoorde gegee op die vraag na die hoogste waarheid oor ons lewe.
As ’n mens ’n Jood sou vra waarop ’n mens uiteindelik kan reken, en waarmee jy bo alles rekening moet hou, sou hy of sy bes moontlik na die “Woord” van God, die dabar in Hebreeus, verwys het. Daarby is dan eerstens aan die sogenaamde wet van Moses, die Torah, die eerste vyf boeke van die Hebreeuse Bybel, verwys. Dit is deur ou Israel, en deur die Jode van Jesus se tyd, nie net as ’n stel voorskrifte gesien nie, maar as ’n Goddelike krag wat in die wêreld werksaam is. Die weg na die lewe, so is geglo, loop deur gehoorsaamheid aan die Torah, maar ’n gemeenskap wat hom nie aan dié wet steur nie, stuur op die dood af.
Dit gaan dan, nogmaals, nie net om aankondiging, om die uitspreek van ’n woord, nie, maar om ’n Woord wat die profetiese aankondiging ook waar máák, wat dit laat gebeur. Dis asof God deur sy Woord die wêreld telkens weer in ooreenstemming met daardie einste Woord bring, dit daaraan onderwerp. ’n Wyse mens, ’n realis wat die lewe verstaan, is dan ook een wat hom “hou aan God se Woord”, hom daarin “verlustig” en dit “dag en nag oordink”, soos die Psalmdigter dit stel.
In die wysheidsliteratuur, veral in die boek Spreuke, word die Woord weer met wysheid, insig en begrip in verband gebring. Daar is, volgens hierdie siening, ’n ordening van die werklikheid – lewenswette, sou ’n mens kan sê – waarop ’n verstandige mens ag sal slaan, maar wat deur die dwaas verontagsaam word. Deel van hierdie wysheid kan deur wyse mense ontdek word deurdat hulle die wêreld om hulle, die mense, diere en plante, dophou en deur meer ervare mense onderrig word. Die diepste wysheid wat gevind kan word – die diepste verstaan van wat uiteindelik die goeie lewe bepaal – is egter die ontdekking dat God die gewer van wysheid is.
In die Griekse vertaling van die Ou Testament, wat deur die meeste vroeë Christene gebruik is, word die “Woord” – dabar in Hebreeus – met Logos vertaal. Daarmee word ook ’n brug geslaan na die Griekse denke. Net soos die Hebreeuse dabar, beteken die Griekse Logos nie net woord of taal nie, maar ook rede of verstand. Ten diepste verwys dit na ’n ewige rasionele orde waarop die werklikheid berus, wat selfs meer werklik is as ons gewone sigbare werklikheid. Mense se idees en begrippe, en alle materiële dinge, is eintlik maar dowwe afskynsels van ’n ewige, volmaakte orde van idees, van die Logos.
Al hierdie opvattings oor, en voorstellings van, die Woord, die Logos, sowel van Joodse as van Griekse kant, is in die lug, deel van die algemene kultuur, wanneer die skrywer van die Johannes-evangelie sy boek inlei met die woorde van wat waarskynlik ’n vroeg-Christelike lied was:
“In die begin was die Logos daar, en die Logos was by God, en die Logos was self God. Hy was reeds in die begin by God. Alles het deur Hom tot stand gekom: ja, nie ’n enkele ding wat bestaan, het sonder Hom tot stand gekom nie. In Hom was daar lewe, en dié lewe was die lig vir die mense. Die lig skyn in die duisternis, die duisternis kon dit nie uitdoof nie.”
“Die ware lig wat elke mens verlig, was aan kom na die wêreld toe. Hy wás in die wêreld – die wêreld het deur Hom tot stand gekom – en tog het die wêreld Hom nie erken nie. Hy het na sy eiendom toe gekom, en tog het sy eie … Hom nie aangeneem nie.”
By die aanhoor van hierdie woorde sou die meeste Jode én nie-Jode tog hul ore begin spits. Dat die Woord, die Logos, van die begin af “in die wêreld” was – dis nie ’n nuwe gedagte nie. Maar dat, benewens hierdie ewige en vanselfsprekende daarwees, die Logos “na sy eiendom toe gekom het” – dat hy op die een of ander manier sedertdien nog meer daar is as wat hy vroeër was – is minder vanselfsprekend. En dat “sy eie” Hom nie “erken” of “aangeneem” het nie, klink, om die minste te sê, vreemd. Wat word met hierdie woorde bedoel?
Terselfdertyd word met hierdie uitdrukking ’n bykomende, spesifiek Joodse motief opgeneem: die Tent van Ontmoeting, die Tabernakel, wat tydens die Israeliete se woestynjare as hul tempel gedien het, die tent wat later deur die tempel in Jerusalem vervang is, die plek waar God op ’n besondere manier tussen sy mense teenwoordig is, waar sy heilige teenwoordigheid, sy sjekina – ’n Hebreeuse term waarop die Griekse woord vir “tent” in hierdie teks sinspeel – ervaar kan word. Die vlees en bloed van ’n mens, word hier gesuggereer, het die tempel, die woonplek, van God onder die mense, die tent van ontmoeting, geword.
Daarom die woorde wat volg: “Ons het sy heerlikheid gesien, die heerlikheid wat Hy as die enigste Seun van die Vader het, vol genade en waarheid.”
Maar die mens waarna hierdie vroeg-Christelike himne verwys, is nie só ’n mens nie – en dis waar die eintlike verrassing in hierdie teks lê:
“Uit sy oorvloed het ons almal genade op genade ontvang. God het die wet deur Moses gegee; die genade en die waarheid het deur Jesus Christus gekom. Niemand het God ooit gesien nie. Sy enigste Seun, self God, wat die naaste aan die Vader is, dié het Hom bekend gemaak.”
Die vleesgeworde Woord, die Logos in ons midde, die lig wat die duisternis verdryf, die een wat in sy persoon die tent van ontmoeting is, waarin die heerlikheid, genade en waarheid van God woon, die Christus, die Gesalfde, die Messias, die wysheid waardeur die wêreld bestaan, die Seun van God, is nie die Romeinse keiser of ’n nuwe Joodse koning op die troon in Jerusalem nie – is nie ’n mens met geld, mag en roem nie – maar is Jesus van Nasaret, die babatjie van eenvoudige ouers vir wie daar nie plek in die herberg was nie, wat by sy geboorte in ’n krip neergelê is, wat uit ’n obskure plattelandse streek in ’n vergete uithoek van die magtige Romeinse ryk kom, wat, in sy eie woorde, nie ’n plek gehad het om sy kop neer te lê nie, wat hom in woord en daad met tollenaars, prostitute, onreines en ander uitgeworpenes vereenselwig het, wat, in die woorde van Fillipense 1:7 “die gestalte van ’n slaaf aangeneem” het, en hom “verneder het tot die dood, ja, die dood aan ’n kruis”. Ja, deur die leiers van sy eie mense is hy as ’n verworpe Godslasteraar verwerp, en deur die keiser se verteenwoordiger as ’n oproermaker, ’n rebel, ’n gevaar vir die goeie orde, ter dood veroordeel. Van hierdie mens word gesê dat Hy die Logos, die Woord, is wat vlees geword, en onder ons kom woon, het.
Die verrassing lê nie daarin dat oor die Logos gepraat word nie. Dit lê selfs nie soseer in die bewering dat die Woord, die wysheid, van God ’n mens geword het nie. Nee, die verrassing van hierdie teks, die verrassing van Kersfees, lê daarin dat hierdie dinge van ’n mens soos Jesus gesê word.
Soos enige goeie gedig, gebruik hierdie teks bekende, selfs afgesaagde, oorgebruikte woorde en begrippe op ’n verrassende, ongewone manier om sodoende die aannames, verwagtings en waardes wat gewoonlik deur daardie woorde opgeroep word, onderstebo te keer: Woorde soos “Logos”, “Seun van God”, “Christus”, “Here” en “Koning” kan daarna nooit meer dieselfde beteken nie, want dit wat skynbaar swak en onaansienlik is, is op ’n vreemde manier magtiger en heerliker as dit wat vir ons glorieryk en sterk voorkom. Dit waarop ons in die laaste instansie kan reken, en waarmee ons uiteindelik moet rekening hou – om by ons oorspronklike vraag terug te kom – is nie die politieke mag van keisers en konings, die mag van die staat, nie; nie die wette van die ekonomie, die geskiedenis of die natuur nie; nie die krag van roem, rykdom en aansien nie; maar die genade en waarheid, die heerlikheid, van ’n onaansienlike mens, ’n oënskynlike mislukkeling wat ’n vroeë, skandelike dood gesterf het, maar wat sy lewe daaraan gewy het om ’n mensliewende God te beliggaam.