Agile Programming - CodeProject 12,554,958 members (56,181 online)
176.9K views102 bookmarked
Last Visit: 31-Dec-99 18:00 Last Update: 25-Oct-16 15:39Refresh1 Ena Murray (1936–2015) | LitNet
Sêgoed van Ena Murray
“Ek het nog nooit probeer om ’n letterkundige werk te skryf nie. Dit is nie my terrein nie. Ek ken my beperkinge. Ek skryf vir die gewone mens. Vir die vrou wat miskien ook nie veel meer as matriek het nie. Of dalk ’n graad het, maar nou ’n paar kleintjies het om groot te maak. Ek skryf in my eie praattaal, wat almal verstaan.” (Sarie, 3 November 1986)
“Ek wil altyd beheer hê oor my karakters. Ek wil nie sukkel om dié spul te ontknoop nie. My lesers moet happy wees dat die regte mense by mekaar uitkom.”
Wat het haar geïnspireer om te skryf? “Inspirasie is volgens my daardie moment wanneer ’n tema vir ’n nuwe verhaal in my deurkom en dit kom van Bo. Die res hang suiwer van jouself af of jy iets daarmee gaan maak.” (Kaapse Bibliotekaris, Mei/Junie 2001)
“Skryf is vir my werk en plesier. Ná ek inspirasie ontvang het, is dit bloot harde werk wat volg en self-dissipline. As jou navorsing gedoen is, wat werk is, en jou tema uitgewerk is wat ook werk, of kopwerk, is, is dit soos die inkleurprentjie van ’n kleuter. Alles is daar. Jy moet dit net met woorde inkleur en dis lang, harde ure van volkome konsentrasie. Maar op die end van elke dag is dit ook onbeskryflik bevredigend.” (Kaapse Bibliotekaris, Mei/Junie 2001)
“Ek glo in wat ek skryf. Ek glo in die liefde. Niks wat in my boeke gebeur, is heeltemal onmoontlik nie – ek en my man Jacques leef dit elke dag uit.” (Sarie, 18 Januarie 1985)
Oor die beweging vir vrouevryheid (in 1986): “Ek dink die meeste vroue sal eerder wil weet daar is ’n man wat haar hoof is. Dit laat my veilig en beskerm voel en dit hinder my glad nie.” (Sarie, 3 November 1986)
In 1982: “Ek glo nie ’n vrou moet in die skadu van ’n man staan nie. ’n Vrou is ’n ontwikkelde mens en man en vrou moet mekaar in ’n huwelik bystaan en wedersydse respek vir mekaar hê. ’n Mens se opinie verskil soms, maar jy moet respek vir mekaar se sienswyses hê.”
“Liefde is nie altyd rosegeur en maneskyn nie. Die liefde vra baie vergifnis. As jy nie kan vergewe nie, moet nooit trou nie.” (Huisgenoot, 29 Julie 2004)
“Die jare dat ek geskryf het, het ek nooit boeke gelees nie. Ek was te bang dit gaan steen vas in my onderbewuste en kom dalk later in my boeke uit, dan dink mense ek het hule werk gesteel.” (Huisgenoot, 29 Julie 2004)
Helena Alberta (Ena) Mans is op 27 Desember 1936 op Loxton in die Karoo gebore. Sy is die tweede van drie dogters van die plaaslike geneesheer, dr Andries Mans en sy vrou Anna Mans.
“Ena het dikwels saam met haar pa gery op sy besoeke in die uitgestrekte distrik. Sy was nie net die hekoopmakertjie nie, maar ook luisteraar en afkyker. Só het sy haar mensekennis opgebou – sy hoor die praatjies en stories oor mense en sien hoe hulle in verskillende omstandighede reageer. In die doktershuis leer ken sy die onwrikbare gang van lewe en dood, vreugde en smart,” skryf Willa de Vos in Lig van 1 September 2009. “En daardeur ontwikkel sy ’n deernis met mense en ’n insig in hulle lewe. Sy versamel dus as kind ’n skat wat geen geld kon koop nie en sou hierdie deurleefde kennis haar storieboekkarakters geloofwaardige mense maak.”
Haar kinderjare op Loxton was iets waarvoor vandag se ouers voor sal wens: dit was vreugdevol en sonder enige bekommernisse. Dit is ook daar waar sy ’n liefde vir die natuur ontwikkel het en waar sy onder die indruk gekom het van God se skepping. Sy is tot haar oudag iemand wat lief is vir die natuur en iemand wat eerder in ’n karavaan deur Suid-Afrika sou toer as om Sun City te besoek, skryf sy in ’n skets aan Naln.
Haar skoolopleiding begin op Loxton en reeds in die laerskool ontdek sy die begeerte in haar om stories te skryf.
“Van kleins af het ek maar stories in my kop gehad en van ek maar kan onthou, het ek stories aan my poppe vertel,” vertel sy aan Die Vaderland van 23 Augustus 1971. “Later, toe ek kon skryf, is hulle ook neergeskryf. Algaande het my feë- en kabouterverhaaltjies plek gemaak vir meer ontwikkelde werk en stories wat nader aan die werklikheid was, is in die stilligheid neergeskryf.
“Gedurende skoolvakansies het ek my in my kamer teruggetrek en werklik begin skryf, sommer net omdat ek wou en nooit met die gedagte dat wat ek neerskryf ooit in druk sal verskyn nie. Toe was dit nog genoeg vir my om dit wat in my opgekom het, in sinne te kon neerpen.
“Hierdie skrywery van my het in die grootste geheimhouding plaasgevind, sonder dat selfs my ouers of susters ’n vermoede gehad het. Dit was iets wat ek gedoen het vir eie bevrediging en dis al. Toe ek op hoërskool in Victoria-Wes was, het ek na vakansies van my stories vir my maats begin vertel, maar ek het nooit gesê dis my eie werk nie.
“Was ek verbaas toe ek uitvind dat hulle in spanning op die volgende aflewering wag! Ek het toe my jongste suster in my vertroue geneem en haar ook ’n paar van my stories vertel. En sy het ook daarvan gehou!
“Dis toe dat ek besluit het om net eenmaal te probeer om ’n ‘grootmens-storie’ te skryf. Ek het blad vir blad soos dit klaar is aan my suster voorgelees en ek kon nie voorbly om haar nuuskierigheid te bevredig nie. Toe ek my kom kry, was my eerste ‘grootmens-storie’ klaar.
“Ek was tevrede dat ek dit aan myself bewys het dat ek dit kan doen as ek wil. Ek het dit in die laai weggepak, min wetende dat daardie selfde storie wat ek op 14½-jarige ouderdom geskryf het, sowat ses jaar later as my eerste vervolgverhaal in Rooi Rose sou verskyn en ’n onmiddellike sukses sou wees.
“Ek was op daardie oomblik heeltemal tevrede dat iemand van my storie gehou het, al was dit net my lojale sussie.”
Ena matrikuleer aan die Hoërskool Victoria-Wes.
Ná skool gaan verpleeg Ena vir twee jaar in Bloemfontein. Tyd vir skryf tussen die verpleging deur was maar min, maar sy het maar deurentyd gepeusel met die pen.
In 1959 is Ena met Boet Murray, ’n boorkontrakteur, en tien jaar ouer as sy, getroud. In dieselfde jaar wat sy met Boet getroud is, is Ena terug na Loxton, waar sy na ses jaar haar tweede verhaal voltooi het. Op ’n dag het sy besluit om iets in verband met hierdie twee verhale te doen. “Erger as kopaf kan dit nie gaan nie,” het sy haarself moed ingepraat. “Wat meer is, is dit ’n mislukking, hoef niemand daarvan te weet nie!” (Die Vaderland, 23 Augustus 1971)
Die eerste verhaal het sy aan Rooi Rose gestuur en die tweede aan die skrywer Ela Spence om net te hoor wat ’n ander skrywer se mening is. Die gevolg was dat die twee verhale tegelykertyd aanvaar is: die eerste, Die glimmende simitar, deur Rooi Rose as vervolgverhaal en die tweede, Lisé, deur die uitgewer, Keurbiblioteek, ’n afdeling van JP van der Walt Uitgewers, na wie Ela Spence die manuskrip geneem het. Lisé is in 1960 gepubliseer.
Haar eerste huwelik, wat kinderloos was, het na twintig jaar in die egskeidingshof beland, waarna sy haar in Wildernis aan die Suid-Kaapse kus gaan vestig het. “Ek het al my hartseer belewe,” het sy aan Pieter van Zyl vertel (Huisgenoot, 29 Julie 2004), “maar ek het gelukkig my skryf gehad om my weer gesond te maak.”
Oor die hartseer van haar miskrame vertel sy aan Willa de Vos (Lig, 1 September 2009): “Na tien jaar se getroude lewe kon ek steeds nie swanger word nie, ten spyte van ’n operasie en ander mediese behandeling. Ons het toe besluit om ’n baba aan te neem, maar twee weke voordat ons die aanneembaba sou kry, het die dokter vasgestel dat ek swanger is. Ons het die aanneming gekanselleer. Op ses maande verloor ek toe my baba, ’n seuntjie.
“Twee jaar later was ek weer swanger. Ek het daardie baba ook verloor en moes toe ’n histerektomie ondergaan.”
Hierdie ondervinding het aan haar die agtergrond en nodige insig verskaf om later haar twee boeke oor kinderloosheid en kunsmatige bevrugting, Ter wille van ons drome en Kinders van Kis, te kon skryf.
Oor hierdie hartseer het sy ook in haar digbundel Roosknop vir ’n engel geskryf in die gedig “Aan ’n fetus in die bottel”.
Aan Willa de Vos (Lig, 1 September 2009) sê Ena: “Skei is bitter seer, dit kan ek wel sê. In een van my verhale sê ’n karakter: ‘Jy kan alleenlik skei as jy voor God kan staan en sê: ‘Ek het alles probeer.’ Só was dit met my.”
Twee jaar later, in 1981, is sy met Jacques Mostert, ’n voorligtingsbeampte by ’n inmaakfabriek, in Hoekwil se kerkie getroud. Die egpaar het hulle in Ena se huis met die naam “Plekkie in die son” in Wildernis gaan vestig waar hulle gebly het tot 1991 toe hulle verhuis het na Mosselbaai se aftreedorp Santos Haven. In 2007 is Jacques met Alzheimers gediagnoseer en het hulle na die versorgingsoord oorgeskuif.
Vir Ena was hierdie tweede huwelik ’n bonus, want sy het saam met Jacques ook sy drie kinders uit sy vorige huwelik gekry. Sy en Jacques het met ’n toe-oë-afspraak ontmoet en die dag ná hulle ontmoet het, het hulle geweet hulle het mekaar lief en twee maande later is hulle getroud.
Die publikasie van Lisé was die begin van Ena se lang loopbaan as een van die gewildste, indien nie dié gewildste nie, skrywers van Afrikaanse ontspanningsverhale. In 1984, vier-en-twintig jaar na haar begin, is Ena se 100ste boek gepubliseer en het die vraag na haar boeke nooit opgehou nie.
Reënboog van koraal is vir skole voorgeskryf, terwyl twee van haar boeke, Vrou uit die nag en Plekkie in die son verfilm is, eersgenoemde deur die destydse Christelike filmmaatskappy van ds Willie Alheit, Carfo. Wilna Snyman en Louis van Niekerk het die hoofrolle vertolk en is op die dorpie Vrede in die Noord-Vrystaat verfilm.
Vrou uit die nag (1973) speel af op Saailaagte, ’n stil stofdorpie op die vlaktes van die Vrystaat, waar niks gebeur nie. En toe beland daar ’n vrou uit die nag op Saailaagte en die dorp begin gesels. Naomi Louw wil nie veel van die dorpsmense weet nie, sy wil net vergeet. Maar sy kom gou agter dat geen mens alleen kan bly nie. Die predikant en sy dogter, Betsie, trap ook gou diep spore in haar lewe.
Toe Ena begin skryf het aan Vrou uit die nag was die dwelmprobleem in Suid-Afrika nog nie so groot nie en was dit iets wat ’n mens net in die groot stede gekry het en glad nie op die platteland nie. Die plattelandse mense het ook nie die woord “dwelm” geken nie. Ena het egter tot die besef gekom dat hierdie maatskaplike probleem nie vir altyd net tot die stede beperk gaan bly, maar dat dit ook na die platteland kan uitbrei.
In Plekkie in die son, wat in 1971 uitgegee is, leer ken die leser vir Karen Viljoen, ’n jong vrou wat siek word met leprose. Sy ontdek dit ’n paar maande na die geboorte van haar seuntjie. Só moes sy afstand doen van haar bekende lewe en wêreld en die verwerping wat so ’n siekte meebring, deurmaak. Die innerlike stryd van Karin vorm die kern van Plekkie in die son en die leser kom meer te wete van hierdie onbekende siekte.
Leprose is dié een siekte waarvan die gewone mens basies niks weet nie en dit was die rede hoekom Ena die boek wou skryf. Sy het vir ’n ruk tussen die melaatses in die Wesfort-inrigting gaan woon sodat sy self eerstehandse kennis en inligting kon opdoen. Wat haar die meeste getref het, was nie die siekte as sulks nie, maar die intense vereensaming wat die lyers ervaar en die fisieke en geestelike pyn wat hulle ervaar het as gevolg van die verwerping; nie net die verwerping van vreemdes nie, maar ook van vriende en familie. Al was hulle genees, het die skandvlek van leprose nog oor hulle gehang.
Sy vertel aan Willa de Vos (Lig, 1 September 2009): “Toe ek weer by die huis kom, het ek vir die Here gesê dié storie is te groot, te oorweldigend vir my; Hy moet dit vir ’n belangriker skrywer gee. Toesê Hy vir my: Ek het die tema vir jóú gegee! Dit was ’n aangrypende ervaring om dié boek, wat handel oor ware gebeure, te kon skryf.”
Vir Ena was Plekkie in die son, nie sommer so ’n storie nie. En haar een groot wens was dat elke leser van hierdie boek die siekte beter sou verstaan en empatie sou hê met die leprose-lyers veral nadat hulle gesonde geword het.
Die hele verhaal is op die waarheid gebaseer en was só in die kol dat sy heelwat briewe van geneesde melaatses ontvang het.
Die film met Jana Cilliers in die hoofrol van die vrou wat melaatsheid opdoen en Regardt van den Bergh as die dokter, was ’n baie groot sukses. Die Engelse pers het vier sterre aan die film toegeken.
Ena se stories is gebore uit die wêreld om haar: koerante, tydskrifte, gesprekke. Voor sy begin skryf het, het sy gesorg dat sy die onderwerp deeglik ken en sy sou nie begin skryf het voordat sy haar navorsing grondig gedoen het nie. Toe sy nog op Loxton was, was die biblioteek op die dorp haar eerste besoek- en soekplek, vertel sy aan Willa de Vos (Lig): “Die bibliotekaresse het ook by die streeksbiblioteek vir my boeke bestel. Ek het my betroubare Colliers-ensiklopedie gebruik en by kenners kers opgesteek. Vir die stories oor kunsmatige bevrugting het ek ’n afspraak met ’n ginekoloog gemaak – hom sy professionele fooi daarvoor betaal! – al die jongste inligting só verkry. As ek oor ’n onbekende plek wou skryf, het ek brosjures en kaarte by reisburo’s gekry. Ek het op ’n keer ’n brief van ’n aardrykskunde-onderwyseres gekry wat my gelukgewens het met my boek, Maanlig oor die amasone, omdat die geografiese gegewens daarin so korrek is.”
Jacques, haar man, was later ’n groot hulp met haar navorsing deurdat hy baie moeite sou doen om die regte inligting in te samel en haar met die regte mense in verbinding te bring. Ena vertel aan Marieke Brand in Sarie (29 September 1993): “Toe ek nou aan En die klippe sal uitroep gewerk het, het ek vir hom gesê: ‘Koekie, ek moet weet wat ’n jong meisie in ’n bruin woonbuurt se uitgawes vir huur, water, ligte en al dié goed is.’ Hy’t die motor gevat, en laatmiddag hier aangekom met al die inligting.”
Ena het teenoor Romi van der Merwe (Rooi Rose, 27 Januarie 1993) erken dat sy eintlik ’n lui mens is. As gevolg daarvan het sy haar eie manier uitgedink om haar skryfwerk makliker te maak. “Heel eerste bedink sy ’n intrige, die eintlike storie, en beplan die hele roman sistematies daarvolgens,” skryf Van der Merwe. “Sy begin nie skryf voor die voltooide raamwerk voor haar lê nie. Gevolglik hoef sy nie later op die tikmasjien te lap en stop nie.”
Sy het só leer beplan toe sy vervolgverhale geskryf het. Elke hoofstuk van ’n vervolgverhaal moet op ’n cliff-hanger eindig sodat die lesers aan die raai kan bly en hulle nie kan wag om die volgende uitgawe van die tydskrif te koop nie. Sy gaan ook op hierdie manier te werk met haar romans. Die hoofstukke word nie maar net aaneen gelap met ’n gelukkige uiteinde nie.
Ena is een van daardie skrywer wat moet inspirasie hê om te kan skryf. Aan Van der Merwe: “’n Idee vir ’n verhaal vat by my pos. Soms herkou ek ’n maand lank daaraan. Op ’n dag kry ek meteens helderheid. Die karakters verskyn dan self uit die intrige.”
In 1980 het Ena besluit sy wil self haar boeke uitgee. Haar vennoot in die uitgewery, Ena Murray Boeke, was Johnny Bohnen van Pinetown in Natal. Dit uitgewery was in Durban gesetel. Die eerste boek wat hulle onder Ena Murray Boeke gepubliseer het, was juis haar heel eerste pennevrug, Die glimmende simitar.
Die wit koningin is in 1984 gepubliseer en in hierdie verhaal word die leser na die agterstrate van Londen geneem tot in die Sahara op die liefdesavonture van die pragtige Alice. Sy word die “wit koningin” van ’n stam woestyn-Arabiere wat met die Franse Vreemde Legioen swaarde kruis. Die verhaal is op ware feite gegrond en die hoofkarakter en haar avonture is ’n herskepping van die belewenisse van lady Alice Wycliffe.
Vir Huise van klei is sy die strate in om met sekswerkers te praat en een van haar stories speel in Toledo af wat sy met ’n padkaart langs haar tikmasjien geskryf het.
Ena kan baie goed onthou hoe sommige van haar stories hulle ontstaan gehad het. So het sy op ’n wintersnamiddag op Loxton agter haar lessenaar gesit en gesien dat daar sneeu aan die kom is. “En meteens het ek ’n groot wit gebou tussen die miswolke sien verskyn. ’n Hotel? Nee, ’n hospitaal. En die dreigende, wit, malende kapokswanger wolke was skielik berge, hoë berge met sneeu bedek. Abendruhe (Avondrus) was nog altyd vir my so ’n rustige naam, veral die Duitse uitspraak daarvan. En ek het geweet die plek wat ek in die wolke sien, moet ’n plek wees van rus en heling. En daar moet ’n man wees wat sy lewe daaraan wy om dit, hierdie rus en heling, aan ander te skenk. Maar dis baie afgesonder daar. Hy is amper ’n soort hermiet. . . en soos alle hermiete duld hy geen speletjies van dié wat sy koninkryk betree nie!” En dit was die begin van Die kluisenaar van Abendruhe.
OorTweestryd op Blye Vooruitsig vertel sy: “Eens op ’n tyd is daar ook in Loxton se distrik vir diamante gedelf. Baie gissings het ontstaan. Een was dat daar niks gekry is nie. ’n Ander dat daar wel gekry is, maar dit het nie eintlik iets beteken nie. ’n Derde storie was dat ’n ryk diamantpyp gekry is, maar De Beers het dit dadelik kom verseël, want anders sou dit hul mark bedreig. Dit sou ontgin word wanneer ander bronne uitgeput geraak het. Tot vandag toe is daar nie ’n enkele diamant uit Loxton se aarde uitgehaal nie. Maar dit het die mense tog ’n tydjie besig gehou en vir my ’n storie gegee om te skryf!”
In As die wiel draai behandel Ena die verskynsel van ’n man wat baas was en daarna Klaas geword het. Ena het ook al ervaar dat ’n man wat eens ’n werknemer op ’n plaas, later die baas daarvan geword het. “Wat ek ongelukkig ook gesien het, is die snobisme van baie sogenaamde ryk mense wat so neerhalend neersien op hulle wat nie so goed met aardse besittings bedeel is nie. Wat ek beslis dikwels gesien het — ook vandag nog — is hoe die wiel draai.”
As Ena dink aan Bring dan jou offer,gaan sy ver terug in die verlede: “In die tyd dat hierdie verhaal die eerste keer die lig gesien het, was om ‘in ’n kafee te werk’ seker een van die swakste soorte werk wat ’n meisie kon doen. In daardie tyd het jy dikwels meisies met baie min skoolopleiding, en soms ook met min karakter, in daardie beroep aangetref. Hoe het die tye nie verander nie, of hoe het die wiel nie gedraai nie! Vandag werk gegradueerdes in restaurante as kelners en kelnerinne omdat daar nie vir hulle werk is in die beroepe waarvoor hulle opgelei is nie!
“Nietemin, eendag, lank, lank gelede, het ek in ’n restaurant van ’n groot sakeonderneming in ’n stad gesit. Die kelnerin wat ons kom bedien het, het so uitgestaan bo die ander, jy kon dit nie miskyk nie. Afgesien daarvan dat sy regtig ’n mooi meisietjie was — fyn gesiggie, fyn lyfie — het ek ná ’n kort, onnodige gesprekkie met haar gou besef hoe intelligent en fyn opgevoed sy is. Sy het nie ’n hoërskoolopleiding gehad nie, maar alles aan haar en wat ek in haar kon sien, het getuig van gehalte — as sy maar net die kans gegun word. En toe het ek begin dink . . . As hier nou eendag ’n man instap en haar raaksien. Nee, dit was nie goed genoeg nie. Laat die grootbaas van hierdie kolossale onderneming haar raaksien . . . en dan . . . In my verbeelding het die grootbaas met die meisietjie getrou. Ek hoop in die werklike lewe het hy ook!”
In ’n onderhoud in Sarie (3 November 1986) wou Izak de Villiers weet of die eksotiese wêrelddele waarin van haar verhale soms afspeel, net haar verbeelding is. “Ek was nog nooit oorsee nie. Nie eens op Robbeneiland nie. Maar my naslaanwerk oor daardie vreemde wêrelddele het ek baie interessant gevind. Elke keer as ek ’n ‘vreemde’ agtergrond gebruik, swot ek daardie wêrelddeel erger as ’n kind wat eksamen skryf. Dit is ook om my eie kennis te verbreed. In Loxton was nie teaters en so aan nie. Daarom het ek doelbewus baie gelees om vir myself die wêreld ’n bietjie te verbreed.
“Ek skryf darem nie net vrystories nie – goed, hulle vry al die tyd daarin, maar ek hou van vry – maar ek neem situasies uit die werklike lewe en maak daarvan ’n storie.
“Ek het so ’n aardbolletjie gehad, en as ek die keer lus gehad het vir ’n ‘buitelandse’ storie, sit ek die aardbolletjie voor my neer, maak my oë toe en draai dit in die rondte. Dan druk ek met my vinger op ’n plek en maak my oë oop en kyk waar ek gedruk het. Oor daardie plek het ek gaan lees en skryf. As dit nie interessant genoeg was nie, draai ek maar net weer die aardbol. So het ek op die wonderlikste plekke afgekom, soos die eilande daar onder by Sri Lanka. En dan skryf ek my stories.”
Oor die helde in haar stories sê Ena dat hulle almal bitter beduiwel is en dat hulle nie op hulle koppe laat sit nie. Sy hou van sulke mans. Eendag het een van haar lesers in ‘ brief aan haar gevra of sy nooit verlief raak op een van haar eie “ nie. Want, het die leser geskryf, sy raak mál verlief op hulle. En dan, sê sy, “vry ek in die krop!” (Sarie, 3 November 1986)
Ena het nie net haar hand aan die skryf van liefdesverhale gewaag nie, maar ook boeke oor ander onderwerpe geskryf. Sy het goeie speur- en avontuurverhale geskryf en selfs verhale met spioenasie as tema: “So ’n regte James Bond-storie, waarvoor ek oor allerhande koverte dinge moes navorsing doen.” (Lig, 1 September 2009)
Ena het in al haar jare as skrywer aan selfdissipine en ’n streng skryfprogram. Die helfte van die geheim van ’n suksesvolle skrywer is harde werk. “Ek skryf in my kabouterhuisie (naby Wildernis wat sy self gebou het), tien treë van die stoof af, met die bos aan weerskante. Ek skryf soos iets by my opkom. Ek kry idees uit die lewe om my, skryf die geraamte, doen navorsing en dan gaan sit ek letterlik en skryf. Dan is ’n mens gewoonlik oor die hond se stert.”
Haar boeke, 131 titels, is meestal in die nag geskryf, so van eenuur af, as die stilte oor die wêreld daal. Tussen dertien en vyftien uur agter die tikmasjien was niks snaaks nie. Maar met die laaste drie boeke moes sy ’n mediese borstrok dra. “Sommer bo-oor die nagrok. Ek het nes ’n Middeleeuse spook gelyk.” (Die Burger, 10 Desember 1996)
Die skrywery was vir haar belangrik om as mens te ontwikkel. “Ek is ’n intense mens. Ek ken geen halwe maat nie, iets is vir my vuurwarm of yskoud. Ek verkies genadelose eerlikheid bo ’n halwe waarheid. Liewer totale verwerping as ’n halwe waarheid.
“My skryfwerk is vergoeding vir die kinders wat ek nooit kon hê nie. Dis ’n bevredigende gevoel om jou sê te sê. Niemand kan jou terug antwoord nie, dis dié dat ek nooit nodig het om met my man te baklei nie. Ek is saans moeg gebaklei met my karakters!”
Só deeglik is Ena se navorsing dat ’n verpleegster eendag vir haar geskryf het om te vertel dat haar beskrywing van die simptome van Kongokoors in Dae van ons nietigheid só deeglik was, dat sy ’n man se lewe gered het deur daarop aan te dring dat hy solank daarvoor behandel word terwyl hulle op die toets-uitslae gewag het. (Die Burger, 10 Desember 1996)
Sy vertel aan Marieke Brand (Sarie, 29 September 1993) dat sy glo dat haar boeke vir haar lesers iets beteken. ’n Jong meisie het een maal tydens ’n biblioteekdag vir haar kom bedank het, want nadat sy Die dieper droom gelees het, het sy tot die insig gekom dat sy besig is om haar lewe te ruïneer en dat sy tot inkeer moes kom.
Ena die mens is romanties. “Mense praat neerhalend oor sentiment, maar dis mos maar net ’n manier van waarderend wees,’ vertel sy vir Marieke Brand in Sarie van 29 September 1993. “Waarom neerhalend wees oor so ’n gevoel? Aan die anderkant is ek prakties, nugter. Kyk maar hoe ek my boeke skryf. Ek glo ’n ding is soos hy is.”
In 1996 het Ena besluit om haar tikmasjien weg te pak, nadat die artritis haar begin opkeil het. Sy het ook besluit dat dit tyd geword het om saam met Jacques heerlike lang karavaan-vakansies te onderneem. “Ek wil Weskus toe en wildtuin toe – dáár waar ek my kan verwonder aan ’n olifant en ’n oulike klein vlakvark. En soms gaan ek tuis bly, waar die kwikstertjies en tinktinkies hul kuikens kom wys waar’s hul bakkie kaas in ons tuin op Mosselbaai. Om die waarheid te sê: ek gaan só besig wees met niksdoen, dat ek tyd gaan hê vir niks!” (Die Burger, 10 Desember 1996)
Gelukkig is byna al Ena se verhale in omnibusse opgeneem en meer as 350 000 omnibusse was in 2004 al verkoop wat, volgens die uitgewers, ’n verbysterende syfer vir die plaaslike mark is. George Louw, wat destyds verhaleredakteur by Huisgenoot was, het nooit een van haar verhale van die hand gewys nie. “Haar verhale het uitgestaan. Ek weet nie wat dit is wat haar so gewild gemaak het nie. ’n Mens sou dit seker ’n X-faktor kon noem.” (Huisgenoot, 29 Julie 2004)
Ena verklaar dit eenvoudig: “Dit is ’n gawe van Bo. Ek is maar net ’n instrument.” En uit dankbaarheid het sy nooit op ’n Sondag geskryf nie. (Huisgenoot, 29 Julie 2004)
Haar wenk vir ware liefde is dat jy en jou maat op dieselfde golflengte moet wees – die een kan nie van opera hou en die ander net van fliek nie. “Vir die jonges vandag gaan dit baie oor seks en chemistry. Jy moet verby die seks kan kyk. Dit is beter om stadig verlief te raak. Vorentoe gaan seks in elk geval afgewater raak!” sê sy vir Pieter van Zyl (Huisgenoot, 29 Julie 2004). “Ek is nie preuts nie, maar ek hou nie van boeke wat seks in detail beskryf nie. As dinge begin warm raak tussen my held en heldin, tik ek kolletjies.”
Vir Etienne Bloemhof van NB-uitgewers is Ena se werkywer opvallend. “Haar werkywer skrik vir niks nie. Ons trek by die halfpadmerk (in 2009) van haar omnibusse, maar sy het reeds ál 40 hersien. Vir Ena as mens, altyd nederig en vol lewenslus, het ek die hoogste agting.” (Die Burger, 16 Maart 2009)
Nèlleke de Jager, uitgewer, sê Ena se boeiende vertelstem, humorsin, deernis en insig in mense verklaar haar sukses. (Die Burger, 16 Maart 2009)
Iemand wat haar stories redigeer, skryf Jaybee Roux, sê sy is ’n maklike skrywer, iemand wat na kritiek en voorstelle luister wat ’n kenmerk is van die egte, deurwinterde skrywer. (Die Burger, 16 Maart 2009)
Een van haar vriendinne het aan Roux vertel dat Ena ’n lojale vriendin is, ’n staatmaker. “As jy haar mening vra, gee sy dit, sonder om doekies om te draai. Sy’s nie humeurig nie. Sy kla nooit nie, al gaan dit sleg. Sy is hoogs intelligent en diep gelowig.” (Die Burger, 16 Maart 2009)
In ’n meningsopname wat deur Radio Sonder Grense en Tafelberg Uitgewers gedoen is, is Ena aangewys as die gewildste Afrikaanse skrywer. Baie van haar boeke is in grootdruk uitgegee en sommige is deur die Pionierskool (die skool vir gesiggestremdes in Worcester) op band opgeneem terwyl ander deur die Bandhulp vir Blindes in braille en band opgeneem is.
Ena het ook in 2012 R10 000 aan die Erfenisstigting geskenk ter ondersteuning van die Nasionale Afrikaanse Letterkunde Museum en Navorsingsentrum (Naln) in Bloemfontein.
Oor Ena se gewildheid deur al die jare het Jaybee Roux aan Kristel Loots verduidelik dat dit as gevolg van haar volslae eerlkheid as skrywer te danke is. “En haar basiese ordentlikheid as méns wat in haar karakters herhaal word. Sy het nie bloot begrip vir die genre van liefdesverhaal nie, sy leef in die genre. Haar karakters is doodgewone, maar goeie mense wat met die wreedhede van die lewe gekonfronteer word. Bitter min skrywers sal, soos Ena, temas soos kindermolestering en prostitusie aanpak. Die Afrikaanse mark is baie ontvanklik vir sulke verhale, maar dit verg ’n Ena Murray om sulke temas oortuigend te ontgin sonder om genrelesers gekul te laat voel. Dis veral haar eerlikheid en deernis wat die deurslag gee.” (Die Burger, 11 Maart 2010)
In 1980 voordat Ena met Jacques getroud is, het sy aan Anette Maree van Rooi Rose (16 Januarie 1980) vertel dat dit haar skryfwerk was wat haar regop gehou het as dinge gedreig het om vir haar te veel te word. Al haar ervaring wat sy in haar lewe opgedoen het, het gehelp en was nodig om haar te slyp en te maak wat sy vandag is, nie net as skrywer nie, maar ook as mens. “Ek is net dankbaar dat ek net die goeie uit die verlede my eie kon maak en dat ek sonder verbittering kan terugkyk. Dankbaar dat die lewe vir my steeds mooi gebly het en dat ek steeds, met groter begrip, met dieper insig kan sê dat die lewe die moeite werd is en dat ek uitsien na die jare wat nog mag voorlê.”
Jaybee Roux wou by Ena weet hoe bly ’n mens nederig as jy goeie rede het om meerderwaardig op minder suksesvolles neer te kyk: “Wanneer ek sien een van my boeke is bo-aan die topverkoperlys, sê ek vir myself: ‘Dis alles net genade’.”
Ena Murray is in 2013 met ’n oorkonde deur die ATKV vereer.
Ena Murray is op Donderdag, 4 Junie 2015, in die ouderdom van 78 oorlede. Sy het om ongeveer 04:00 in haar slaap by die Santos Haven-aftreeoord in Mosselbaai gesterf.
Stellenbosch: CSV van SA
Pinetown: Ena Murray Boeke
De Beer, Erika: Trek maar ’n boks snesies nader
Die kleine kring
Wybenga, Gretel: Roman is seker nie om dowe neute herdruk
Westville: Ena Murray Boeke
Maanlig oor die Amasone
Bruid van die Heerengracht
Koninkryk van Ricardo
Die geleende bruid
’n Malva in Finkelstraat
Helder is die nag
Ena Murray omnibus: Plekkie in die son; Baas van Babilon; Gasheer van Drakeneiland
Tweestryd op Blye Vooruitsig; en, As die wiel draai
Johannesburg: Ons Eie Boekklub
Bruid uit die vreemde; Zuleka Bordeaux; en, Bruid van die Heerengracht
Oos na die son (Oos van die son)
My afgemete deel
’n Vrou soos Salome
Droster van Doringbaai
Bloeisels in die ryp; So leeg die moederhart; en, Die geleende bruid
’n Bruidegom vir Lille
Boeie van goud
Ena Murray Omnibus 1: Plekkie in die son; Baas van Babilon; Gasheer van Drakeneiland
Lied van die campino’s; Altaarvure op Kandavu; Koninkryk van Ricardo
Die spookvrou van Catalina
Ena Murray Omnibus 2: Vrou uit die nag; Skynglans van die maan; Ontsluit die grendels
Die oujongnooi van Polkadraai
Dié variasie is meer gestroombelyn as sy ouboet
’n Bruid vir graaf Debussy
Ena Murray Omnibus 3: Seile op die horison; Satan van Zimbabwe; Reënboog van koraal
De Beer, Erika: Vir leser wat goeie huilbui nodig het
Die gesin Verduin
Hospitaal-omnibus: Haar grootste offer; Nuwe horison; Skaduwees van gister
Ena Murray Omnibus 4: Die kluisenaar van Abendruhe; Tweestryd op Blye Vooruitsig; As die wiel draai; Bring dan jou offer
Die wit koningin
Bergwind oor Karma; en, Net ná middernag: twee speurverhale
Ena Murray Omnibus 5: Vreemdeling in Eden; Tahiti, verre land; Hartklop van Hawaii
Die mense van Keurboomstraat
As die wind daaroor gaan
Gedagtes saam met Ena Murray: deur die skryfster byeengebring uit haar romans
Drie vroue-trilogie: ’n Vrou soos Salome; Die ryper jare: Agter die masker
Ena Murray Omnibus 6: Tonge van vuur; Waar die wilde besembos bloei; Die geheim van Hercule Cordier
De Beer, Erika: Van liefde, intrige, smart en pyn
Avontuur in die vreemde
Ena Murray Omnibus 7: Paspoort na gevaar; ’n Bruidegom vir Lille; Martelmars van die noodlot
Daaglikse gesprek: Bybelse dagstukke
Ena Murray Omnibus 8: Heerser van die quinta; Oos na die son; Merk van die skarabee
Ena Murray Omnibus 9: Die Hammanshof-sage
Kinders van KIS
Ena Murray Omnibus 10: Die reëngod Tlaloc; Vlug van die albatros; Koning van die Kanaku
Appelbloeisels en jasmyn
Ena Murray Omnibus 11: Die spookvrou van Santa Catalina; Roep van die naguil; ’n Bruid vir graaf Debussy
Roestoff, Amanda: Pure romanse in Murray se kenmerkende styl
Ena Murray Omnibus 12: Lied van die Campino’s; Altaarvure op Kandavu; Koninkryk van Ricardo
Roosknop vir ’n engel: verse van ’n vrou
Vier vir plesier: Droster van Doringbaai; Die despoot van Duiwelskloof; Waters van Silóa; Vyf vir vreugde
Botha, Kleintjie: ’n Fees van lekkerlees
Wybenga, Gretel: Sensitiewe omgang met taal val op
Wybenga, Gretel: Dis vingerlek oor byderwetse Ena
Wybenga, Gretel: Stof spinnerakke af vir dié teks
Ena Murray Omnibus 14: Die glimmende simitar; Maanlig oor die Amasone; Eiland in die son
Wybenga, Gretel: Ons woestynsjeiks bly maar onweerstaanbaar
Ena Murray Omnibus 15: Sluiers van die nag; Wewenaar van Groene Weide; Boeie van goud
De Vos, Alethea: Ure se leesgenot in jongste verhaal deur ou gunsteling
Ena Murray Omnibus 16: Onrus op Oshakati; Regters oor gister; Weerklank van die liefde
Omnibus sal lesers boei
Wybenga, Gretel: ’n Genoeglike ervaring vir Murray-aanhangers
Ena Murray Omnibus 17: Rabbedoe van Rietkuil; Waar die nagtegaal sing; My afgemete deel
De Beer, Erika: Raak ’n rukkie ontslae van skoene, frustrasies en vroueregte
De Beer, Erika: Aktuele probleme in ’n lekker verhaal
Centurion: Kennis Onbeperk
De Beer, Erika: Murray gaan andersins onbereikbare teikens tref
Ena Murray het weer wenresep
Ena Murray Omnibus 18: Diena van Die Eike; Soveel blye dae; Helder is die nag
De Beer, Erika: Drie onder een omslag van doyenne
Ena Murray Omnibus 19: Terug na Kolkbaai; Anderkant die horison; ’n Tyd om te ween
De Beer, Erika: Dis ’n geween en ’n gekners van tande met slaappop-karakters
Ena Murray Omnibus 20: Die meisie van Klaradynstraat; As die lied verstil; Die pad terug huis toe
De Beer, Erika: Herkou gerus aan dié Murray-geregte
Ena Murray Omnibus 21: Señor die seerower; Junior in Saal 7; Kaalvoet Katryntjie
De Beer, Erika: Vakansie-vermaak vir romantiese geeste
Ena Murray Omnibus 22: ’n Vrou soos Salome: Twee paaie na Khuana; Verwonde jare
De Beer, Erika: Sneesdoekie-verhale en spanning
Ena Murray Omnibus 23: Die ryper jare; Die man met die geel oë; En die verlange bly
0624034097 (hb)9780624048060 (sb)
De Beer, Erika: Liefde-romans en “’n wilde perd”
Ena Murray Omnibus 24: Agter die masker; Bruid uit die vreemde; Haar grootste offer
Ena Murray Omnibus 25: Nuwe horison; Bloeisels in die ryp; Zuleka Bordeaux
’n Tikkie wysheid
Ena Murray Omnibus 26: Bruid van die Heerengracht; Skaduwees van gister; Die geleende bruid
Ena Murray Omnibus 27: So leeg die moederhart; Op pad na Kanaän; Net na middernag
Ena Murray Omnibus 28: Tromme van onheil; Die wit koningin; Sluiers van wierook
Ena Murray Omnibus 29: Die gesin Verduin; Sondes van die vaders
Ena Murray Omnibus 30: As die wind daaroor gaan; En die wind het gaan lê
Ena Murray Omnibus 31: ’n Malva in Vinkelstraat; Lisé; Sê groete vir Pappa
Ena Murray Omnibus 32: Ter wille van ons drome; Kinders van KIS
Ena Murray Omnibus 33: Die dieper droom; Huise van klei; Soekers na die son; Terug na Eden
Ena Murray Omnibus 34: Appelbloeisels en jasmyn; Erf dan my drome
Ena Murray Omnibus 35: Die vrou in die spieël; Die oujongnooi van Polkadraai; Die kleine kring
Ena Murray Omnibus 36: Oase van geluk; Wanneer die nuwe dag breek; Môre lê ver
Ena Murray Omnibus 37: Die Meissner-sage
Ena Murray Omnibus 38: Die tonnel; Keerkring van die hart; En die klippe sal uitroep
Ena Murray Omnibus 39: Eensaam op Wegdraai; Verworpe silwer; Wag-’n-bietjiebos van die liefde
Ena Murray Omnibus 40: Sonneblomstraat 7; Die dae van ons nietigheid; Die uurglas loop leeg
Ena Murray-gunstelinge: Die skrywer se persoonlike keuse: Verwonde jare; Sê groete vir Pappa; Op pad na Kanaän; Die wit koningin
Ena Murray Omnibus 13
Artikels oor Ena Murray beskikbaar op die internet
Le Roux, Marí: “Koningin van harte” wil haar grys uitbuit
Nel, Jodie: Ena Murray: Koningin van liefdesverhale sterf op 76
Roux, Jaybee: “As jy voel jy wil skryf, het jy dit in jou om suksesvol te wees”
Ena Murray daag ander skrywers uit
Ena Murray stel voorbeeld met geld vir NALN
Voeg rand by die woord, sê skrywer
2015-06-29 at 12:43
RIP Ena ... thank you for providing your legion of fans with great reading fare throughout the years.You will always be my favourite author.