Beoordeling van FW de Klerk se 2 Februarie-toespraak – 30 jaar laterDr. Pieter Mulder, voormalige leier van die VF Plus. Ek was in die parlement as parlementslid toe FW de Klerk almal met sy 2 Februarie 1990- toespraak verras het. “’n Politieke staatsman word gemeet aan oor hoe ver hy oor die simboliese bult die toekoms in kan sien,” het ek by my pa, dr. Connie Mulder, geleer. Dertig jaar ná oudpres. FW de Klerk se bekende toespraak van 2 Februarie, is dit billik dat ’n mens hom en die Nasionale Party aan hierdie stelling meet. Politieke verandering nodig In die 1980’s was dit duidelik dat die Nasionale Party se beleid om vryheid vir almal te bring deur ’n eie land vir elke volk te skep om verskeie redes nie geslaag het nie. Veral die groot verstedeliking van swart mense, wat nie voorsien is nie, het hiertoe bygedra. Politieke verandering was nodig en in Suid-Afrika is heftig debat gevoer oor hoe hierdie verandering moet lyk. Ek was verras deur De Klerk se toespraak. Verras omdat De Klerk en die NP-leiers met die algemene verkiesing, skaars vyf maande voor hierdie toespraak, sterk standpunt ingeneem het teen enige gesprekke of onderhandelinge met die ANC. Kiesers het tereg die aankondiging as politieke oneerlikheid en ’n berekende misleiding net om hulle stemme tydens die verkiesing te kry, gesien. Wat my bekommer het, was dat die NP-leiers in die parlement se gange aan ons gesê het: “Moenie julle bekommer nie. Ons gaan die ANC uitoorlê. Deur hulle te ontban gaan die wêreld en Suid-Afrika se mense sien hoe radikaal hulle is. Dan gaan die gematigde swart, bruin en wit mense bymekaar kom en so saam gaan ons as NP die ANC wen.” Ek het gedink die NP is naïef en hulle onderskat die ANC. Ek het aan myself probeer verduidelik dat FW de Klerk nog nooit in die opposisie was nie. Ná 42 jaar in regering ken NP-leiers nie die frustrasies van opposisiepolitiek nie. Opposisiepolitiek waar jy met min politieke mag sake probeer verander. Die hele geslag NP-leiers van daardie tyd het nie een geweet hoe dit is om sonder mag te wees nie. Daarom dobbel hulle maklik met politieke mag. (Argieffoto) Drie politieke oplossings Twee maande ná die 2 Februarie-toespraak verduidelik De Klerk in die parlement dat daar nou drie politieke oplossings vir Suid-Afrika is (Hansard, 17 April 1990): Hy verwerp dan die eerste oplossing naamlik partisie. Hy verwerp ook die tweede voorstel van ’n simplistiese meerderheidsregering. Sy argument is dat dit “vir kleiner groepe in ’n ingewikkelde meervolkige land” soos Suid-Afrika onaanvaarbaar is weens die “werklike risiko van oorheersing en onderdrukking”. Hy glo die derde een is die antwoord – magsdeling. “Metodes om oorheersing te voorkom is geleë in die desentralisasie van mag … grondwetlike wigte en teëwigte en die vereiste van konsensus oor omstrede sake…. Magsdeling is billik teenoor almal, want almal kry stemreg, maar niemand kan al die mag gryp en die ander oorheers nie,” verduidelik De Klerk in die parlement (Hansard-kolom 6603-6606, 17 April 1990). Hy onderneem ook dat, wanneer die onderhandelinge afgehandel is en daar van die NP-beleid afgewyk is, die resultate in ’n verkiesing of referendum aan die kiesers voorgelê sal word vir hulle goedkeuring. Referendum 1992 gaan oor metode, nie inhoud In 1992 kondig De Klerk aan dat ’n referendum nou gehou gaan word. Die onderhandelinge het sopas by Kodesa 1 begin en daar is nog geen duidelikheid oor wat die inhoud van ’n finale grondwet gaan wees nie. Die onderhandelinge is amper twee jaar ná die referendum eers voltooi (November 1993). “Steun jy voortgesette onderhandeling”, is die vraag waarop die kiesers “ja” of “nee” moet sê. Die meerderheid kiesers argumenteer korrek: Hoe kan jy teen “voortgesette onderhandeling” gekant wees? 69% stem ja. Die regte vraag is egter nie gevra nie. Dit sou wees om aan te dui waarvoor die NP onderhandel? Wat gaan die inhoud van die finale grondwet wees? Dit is nie op die stembrief nie. Twee weke voor die referendum (2 Maart 1992) verduidelik De Klerk in ’n toespraak in Kaapstad-stadsaal waarom ’n mens “ja” moet stem: “We say that black domination is as unacceptable as white domination. That precisely is why we say that power-sharing without domination is the answer. We reject unequivocally any ideas about a winner-takes-all dispensation. We think that is the worst possible system for a country like South Africa.” Dit is sterk en duidelike taal. Tog is hierdie “worst possible system” presies wat kiesers twee jaar later gekry het as die eindresultaat van die onderhandeling. Hulle het nie weer geleentheid gekry om ná die eindresultate bekend was, daaroor te stem soos belowe nie. Roelf Meyer, Pieter en Corné Mulder en genl. Constand Viljoen tydens die grondwet- onderhandelinge. Keuse was: Bloedbad of hierdie bedeling Elke jaar as 2 Februarie gedenk word, moet ons van mnr. De Klerk hoor dat dit ’n eenvoudige keuse was: Of die huidige bedeling; of ’n bloedbad. Dit is net nie waar nie. De Klerk maak wat meeste ouers met hulle kinders doen. Gee die kind net een van twee keuses: “Of jy eet nou die soetpampoen, of ek gee jou spinasie.” Asof daar net twee keuses is. Vir gesond eet kan die kind dalk slaai of jogurt ook kies. Behalwe dat Chris Hani toegee dat die ANC nooit die Suid-Afrikaanse weermag of polisie se “rug kon breek nie” en die Suid-Afrikaanse veiligheidsmagte die versekering gegee het dat hulle nog tien jaar die beheer kon behou, was daar ook ander politieke opsies. Dalk is dit waar vir partye wat geweier het om te onderhandel, soos die AWB, dat daar net twee opsies was. Die partye wat by die onderhandelinge was, was daar omdat hulle geweet het verandering is nodig. Hulle het na die onderhandeling gekom met ander voorstelle as moontlike oplossing. Mangosuthu Buthelezi van die IVP was daar. In die 1994-verkiesing het die IVP nog meer as twee miljoen stemme gekry. Dit het die IVP ’n belangrike rolspeler gemaak. Lucas Mangope was daar met voorstelle. Hy het nog verkiesings in Bophuthatswana gewen waar daar meer as 1,5 miljoen mense was. Die Volkswag het 700 000 na ’n miljoen mense verteenwoordig en het met alternatiewe voorstelle gekom. Hierdie groepe sou saam met die NP ’n sterk blok teenoor die ANC kon vorm. Daardie “gematigde swart, bruin en wit blok” waarvan die NP-leiers saggies in die gange gepraat het. Wat nog meer kon help is dat Buthelezi “die desentralisasie van mag” en meer magte vir provinsies soos KwaZulu-Natal voorgestel het. Dit was presies een van die metodes wat De Klerk in sy toespraak as oplossing uiteengesit het om ’n sentrale regering se mag te beperk. ‘Record of Understanding’ Ná die “Record of Understanding” het die NP hierdie IVP en enige ander voorstelle van die tafel gevee. Die “Record of Understanding” is in die geheim alleen tussen Roelf Meyer en Cyril Ramaphosa onderhandel. Die NP het Buthelezi hierna berekend vervreem. Die NP het uit hulle pad gegaan om Mangope te vernietig en die Volksfront belaglik te maak. Die gevolg was dat hierdie groepe saamgekom het in die Concerned South African group (Cosag). As groep het hulle druk op die ANC uitgeoefen en sekere kleiner suksesse behaal. Dit bly ’n vraag dat as die NP oor sake soos die desentralisasie van mag met meer magte aan provinsies (dit wat tans vir die Weskaap gevra word) saam met Cosag kon onderhandel, hoe die eindresultate sou lyk? Nelson Mandela is op 10 Mei 1994 beëdig as president. (Foto: dailymaverick.co.za) Verkiesing 27 April 1994 Met die 27 April 1994-verkiesing kry die NP 20% van die stemme. Dit is nie naby die oorwinning wat NP-minister Dawie de Villiers voorspel het of die meer as 33% wat die NP-binnekring geglo het hulle sal kry nie. Die NP het by baie belangrike grondwetartikels tweederde meerderhede vir verandering aanvaar omdat hulle geglo het dat hulle baie meer as 33% gaan kry en so enige ANC misbruik sal kan veto. ’n Week ná die verkiesing van 1994 vra Hanlie Retief in ’n onderhoud met De Klerk in Rapport (8 Mei 1994) aan hom: “Waar sien u uself oor vyf jaar?’ De Klerk antwoord: “As my party nie foute maak nie, is ek oor vyf jaar weer president.” Drie jaar later, in 1997, onttrek hy hom aan die politiek. In 1996 spel Roelf Meyer by ’n NP-vrouekongres die NP se visie vir die toekoms so uit: “Ons visie in die Nasionale Party is om in 2004 weer aan die bewind te wees.” In die 2004-verkiesing is die NP nie aan bewind nie, maar het die NP se setels van 82 in 1994 na sewe in 2004 gedaal. ’n Jaar daarna is die NP ontbind en het die NP-leiers by die ANC aangesluit. Het FW de Klerk en die NP-leiers die ANC en die toekoms mis gelees? Beslis, as ek na die feite hierbo kyk. Nou sit ons met die probleme en moet die beste daarvan probeer maak. Oudpres. FW de Klerk (Foto: CNN) Regering van nasionale eenheid – in goeie gees Die NP het wel met die tussentydse grondwet tydelike sukses behaal met die ANC se belofte van ’n regering van nasionale eenheid vir vyf jaar in die oorgangsperiode. Die NP was dus aanvanklik in die kabinet verteenwoordig gewees. Op 8 Mei 1996 forseer die ANC die finale Grondwet deur die parlement. Die volgende dag onttrek die NP hom aan die regering van nasionale eenheid. Dit is na slegs twee jaar van die vyf jaar wat belowe is. In De Klerk se verduideliking waarom hulle onttrek, verduidelik hy dat die ANC geen ag geslaan het op die klem wat hy en ander NP-leiers gelê het op die noodsaak van magsdeling en gesamentlike besluitneming nie. De Klerk kla by daardie geleentheid en weer verlede week in ’n koerantonderhoud dat die ANC nie gehou het by die “gees” waarin die ooreenkoms tussen die NP en die ANC gesluit is nie. Hierin is hy korrek. Maar hierdie “goeie gees” is nooit deur die NP op skrif of in een van die 34 grondwetlike beginsels vasgevang nie. Die resultaat is dat by die finale Grondwet van 1996 daar geen verdere verwysing na ’n regering van nasionale eenheid of konsensusbesluite is nie. Die NP gaan die onderhandelinge binne met ’n sterk weermag, polisie, beheer oor die land se finansies en tyd aan sy kant omdat hy die land nog regeer. De Klerk betreur dit vandag dat hy nie die ANC kon oorreed tot ’n konsensussoekende model nie (Rapport Weekliks, 2 Februarie 2020,p.9). Die feite is dat die NP homself aan die einde van die onderhandelinge in so ’n swak posisie in onderhandel het dat hy afhanklik was van die ANC se goedgesindheid en niks meer kon eis of afdwing nie. Ramaphosa se mening van FW de Klerk en Roelf Meyer In ’n BBC TV-program wat ná die onderhandeling gemaak is, vra die kommentator Cyril Ramaphosa se mening oor De Klerk se 2 Februarie-toespraak. Ramaphosa antwoord: “In his speech on the second February 1990 he thought that by unbanning the ANC, he would be able to control political events in our country. I don’t believe that he knew that he was actually unleashing a force, which he would find far, far, far beyond his own political imagination and control.” Toe Ramaphosa in dieselfde program oor sy onderhandelingsvennoot Roelf Meyer uitgevra is, het hy verwys na die informele partytjie wat die ANC en die NP gehou het nadat die finale onderhandelinge afgehandel was: “I was able to see Roelf Meyer for the first time dancing on the floor where we were having this party, he was quite happy, he was quite jovial – and I kept wondering whether I would have been as happy as he was if I was in his position – having finally given in, in the way that they had.” In ’n artikel soos hierdie is daar nie plek om ander frustrasies tydens die onderhandelinge te bespreek nie: sake soos die aankondiging van ’n verkiesingsdatum voordat kernsake afgehandel is; dit is die swak onderhandelinge oor amnestie; dit is hoe belangrike grondwetlike artikels oor taal en die regterlike dienskommissie, wat in die 1993-Grondwet verskyn, in die 1996-Grondwet afgewater en verswak is. Hoekom nou hierdie artikel? Hoekom hierdie artikel nou skryf? Ek het nog nie voorheen hieroor geskryf nie. Skep ’n eie toekoms Maar dit is die verlede. Nou moet ons ’n toekoms skep met die werklikhede van vandag. Waar die staat misluk, is ons reeds besig om eie alternatiewe te skep. Ons het reeds private afleweringsdienste – waar die poskantoor misluk. Ons het reeds private veiligheidsdienste – waar die polisie misluk. Voormalige presidente Nelson Mandela en FW de Klerk vier die einde van apartheid. Ons maak self die slaggate in ons dorpe reg – waar stadsrade dit nie meer doen nie. Ons is besig om ’n private universiteit en skole te skep. Hoekom? Omdat Roelf Meyer se 1996 onderhandelde Grondwet en die “belangrike onafhanklike grondwethof” waarna De Klerk so trots in sy koerantartikel verwys, nie meer Afrikaans-onderrig waarborg nie. In die parlement argumenteer ons oor minderheidsregte en verduidelik hoe selfbeskikking, federasie, outonomie, kultuurrade en soortgelyke metodes minderhede se probleme op internasionaal erkende maniere kan oplos. Voorstelle wat destyds by die onderhandelinge van die tafel gevee is. FW de Klerk: Politieke staatsman of korttermyn politikus? ’n Populistiese stelling is dat ’n politikus net tot by die volgende verkiesing kan sien terwyl ’n politieke staatsman tot by die volgende geslag kan sien. FW de Klerk en die NP se onderhandelinge ná 2 Februarie 1990 moet hieraan getoets word – of dit vir die volgende en huidige geslag voorsiening gemaak het. Dalk was De Klerk ŉ goeie en selfs dapper politikus, maar geen vêrsiende politieke staatsman nie. Dr. Pieter Mulder is ’n voormalige professor, VF Plus-leier en parlementslid.