Boeke – SKROP
Wat kry ons uit ander se lewensverhale?
Ek het die afgelope ruk twee biografiese romans en een volwaardige biografie gelees: The Magician van Colm Tóibín (resensie het reeds verskyn), The Personal Librarian (Marie Benedict en Victoria Christopher Murray) en Romantic Outlaws: the Extraordinary Lives of Mary Wollstonecraft and Mary Shelley (Charlotte Gordon).
Mary Wollstonecroft het in 1792 A Vindication of the Rights of Women geskryf; 'n uitsonderlike studie oor vrouens en hulle regte in 'n tyd toe vrouens geen regte gehad het nie, nie eers die reg tot hulle eie kinders nie. Haar man, die filosoof William Godwin, het na haar dood 'n vinnige biografie saamgeflans en haar 'n groot onguns bewys deur van haar briewe aan 'n vorige minnaar te plaas. Vir eeue was sy beskou as 'n histeriese vrou wat oral waar sy gekom het moeilikheid gemaak het. In die 1960's ontdek die destydse feministe haar boeke en word sy kreatiewe baanbreker en denker aan die wêreld bekend gemaak. Haar dogter, Mary Godwin Shelley, het die klassieke roman, Frankenstein geskryf. Sy was getroud met die digter Percy Bysshe Shelley. Die boek skilder die lewens van die twee vroue en die tye waaarin hulle geleef het. Dit is veral fassinerend om te lees hoe die Shelleys en hul mede-kunstenaars , soos John Keats en Lord Byron, geleef en gewerk het. Die goed nagevorsde en boeiende boek is nie net insiggewend nie maar laat ook reg geskied aan twee besonderse vrouens.
The Personal Librarian gaan oor nog 'n uitsonderlike vrou, Belle da Costa Greene, J.P Morgan, die Amerikaanse magnaat, se persoonlike bibliotekaresse. Sy het besondere hoogtes bereik, nie maklik vir 'n vrou in die vroeë 1900's nie, maar wat haar verhaal nog interessanter maak is die geheim waarmee sy gelewe het. In 1999 skryf Jean Strousse 'n biografie oor J.P. Morgan en ontdek dat Belle eintlik Belle Marion Greener, 'n bruin vrou was. Sy het haar tot haar dood as wit voorgedoen. 'n Mens kan jou indink hoe anders haar lewe sou wees as sy dit nie gedoen het nie!
Dit was nie my bedoeling om skielik net biografiese materiaal te lees nie, maar toe begin ek wonder. Hoekom lees ons biografieë? Bloot nuuskierigheid of steek daar meer daarin?
"Biographies help us gain insight into how successful people handle crises and solve complex problems. They invite us into people's lives, allowing us to observe them as they grapple with challenges and make important decisions." (Nathan Tanner)
"A good biography belongs to the best literature. They inform, provide vital stimuli, and help to understand complexities of History and the human mind." (The New Barcelona Post)
Elkeen lees seker 'n biografie vir eie redes en individuele belangstellings; hetsy 'n belangstelling in 'n tydperk, 'n sekere dissipline, kultuur of land. 'n Goeie biografie doen ook wat 'n goeie roman doen. Dit boei, vermaak, verbreed ons perspektiewe en lei ons tot 'n dieper verstaan van menswees en groter empatie met ons eie menslikheid. En dalk, omdat dit "die waarheid" is, neem ons dit ernstiger op, inspireer dit ons en leer ons iets daaruit. Of dalk is ons tog net bloot nuuskierig!
'n Ryk roman oor 'n groot skrywer
In 2004 word Colm Tóibín se biografiese roman, The Master, oor die skrywer Henry James, gepubliseer. Dit haal die Booker-kortlys en word bekroon met die Internasionale Dublin Litêrere Toekenning. James was 'n gekompliseerde man wat groot dele van sy persoonlikheid onderdruk het. Verlede jaar word Tóibín se indrukwekkende biografiese roman The Magician gepubliseer, die keer oor die groot Duitse skrywer Thoman Mann, weer eens 'n ingewikkelde man wat van kleins af maskers dra om dele van sy persoonlikheid te verdoesel om sodoende in sy omgewing in te pas.
Mann behaal op 26 sukses met sy roman, Buddenbrooks, die verhaal van 'n gesiene Lübeck Hansebond-familie se verval. (Gebasseer op sy eie familie en steeds een van die beste familiesages ooit). Verval is 'n deurlopende tema in al Mann se werke. Tóibín wys meesterlik hoe dit nie net 'n tema in sy boeke is nie maar 'n realiteit wat hy beleef het. Sy land, sy land se morele waardes, sy kultuur is in sy tyd verwoes. Hy het ongelukkig nie bly lewe om die opbou van die nuwe Duitsland te sien nie.
Hoewel die roman soos 'n biografie lees, is daar nêrens pertinente verwysings na bronne nie. Tóibín spel ook nie uit wat waar is en wat sy verbeelding opgetower het nie. Die boek is en bly 'n roman maar 'n roman wat in die kleinste besonderheid die lewe van 'n groot kunstenaar uitbeeld.
The Magician is eerstens 'n familiesage. Mann word nie net as suksesvolle kunstenaaar uitgebeeld nie nie maar ook as pater familias: konserwatief, konvensioneel, stoer. Plig kom eerste. Nou en dan sien 'n mens tog flitse van warmte en 'n sin vir pret; bv. wanneer hy toertjies vir sy kinders uithaal en so die bynaam "The Magician" kry.
Vir Tóibín verwys die bynaam ook na hoe Mann ryk en unieke werke optower uit sy daaglikse bestaan, en nog belangriker, uit sy geheime innerlike lewe – Mann se intense hunkering na die liefde van 'n man. (y beeld die hunkering Briljant uitgebeeld in Death in Venice). Maar vir Tóibín gaan Mann se innerlike lewe oor baie meer as seksuele begeertes. Hy wil wys dat die ongedeelde, ryk innerlike lewe van 'n kunstenaar, alle kunstenaars, die teelaarde vir skepping is. Sonder so 'n wêreld is groot kuns nie moontlik nie.
Daar is vele kort en dikwels amusante beskrywings van Mann se tydgenote: Eleanor Roosevelt, die formidabele Agnes Meyer, joernalis en kampvegter vir kunstenaaars, Alma Mahler, W. H Auden en Christopher Isherwood; om enkeles te noem. En dan Einstein – in twee kort sinne. En wat 'n kontras met Mann is hy nie – lig, speels, verkneukelend.
Tóibin se skryfstyl is koel, soepel, gemaklik maar wanneer hy hom verstout om die skrywer se gedagtewêreld te skilder, doen hy Mann se ingewikkelde skryfstyl na. Lang sinne, ingewikikelde sinskonstruksies, gepeper met tersydes. 'n Slim truuk wat ons verplaas na 'n ander wêreld en 'n ander tydperk. En dit is wanneer Mann ten volle mens word, waar ons toegang tot hom en sy persoonlikheid kry, waar hy ons uiteindelik ontroer.
Kraaines van stories oor kindwees, oorlewing en die liefde
I think it's safe to say that Cloud Cuckoo Land was my attempt at a literary-sci-fi-mystery-young-adult-historical-morality novel. Anthony Doerr
Cloud Cuckoo Land is 'n majestueuse roman wat die storie van vyf karakters in drie tydvakke vertel. Daar is Anna en Omeir tydens die val van Konstantinopel. Anna, 'n jong Christen, moet vlug voor die Ottoman-aanslag en Omeir, 'n beeswagter, word deur die Ottoman-weermag gedwing om teen Konstantinopel op te trek.
Ons ontmoet Zeno Ninis as 86-tig-jarige in 2020 en beweeg dan terug deur sy verlede tot in die hede. Die antogonis in die hedendaagse storie is Seymour, 'n verwarde seun wat nie in sy wêreld inpas nie en wat in opstand kom as sy geliefde woude verwoes word om plek te maak vir nog behuising en hy sodoende sy enigste vriend, 'n uil, verloor. "Trustyfriend who listened. Who had a pure bright beautiful voice. Who always came back."
En dan, in die verre toekoms, moet 'n jong meisie, Konstance, op haar eie oorleef in die ruimtekapsule waarin sy woon; 'n totaal kunsmatige wêreld waar alles deur 'n masjien beheer word.
Die vyf verhale word verbind deur 'n fiktiewe manuskrip kamtig geskryf deur die Griekse skrywer, Antonius Diogenes, wat vroeg in die Christelike Era gelewe het. Dis 'n speelse komedie oor 'n skaapwagter wat op soek is na 'n beter lewe en in die proses verskillende dier- en voëlvorms aanneem en uiteindelik in die tuin van die Griekse godinne beland.
Dit klink na 'n kraaines van 'n boek, maar Doerr is nie net 'n bobaas storieverteller nie maar kan ook 'n mengelmoes van uiteenlopende karakters, gegewens en tydvakke saamweef tot 'n asemrowende geheel.
Soos in sy verruklike Pullitzerprys-bekroonde All the Light We Cannot See belig hy die tema van kindwees; die verstote kind, die alleen-kind, die weeskind en hoe 'n mens sulke vroeë verwonding beleef en oorleef. Inderwaarheid is elkeen van sy karakters 'n uitgewekene wat deur omstandighede gedwing word om 'n heldereis aan te pak.
Hy belig verskeie temas met insig en empatie vir menwees. Oorlog en vrede, oorwinnig en verlies, onbeantwoorde en onuitgesproke liefde maar ook die vind van die geliefde, verspeelde kanse, verlies, klimaatsverandering, eko-terrorisme, die liefde vir en misbruik van ander spesies, die mens se vermoë om uit te hou en aan te hou en so te oorleef.
En dit is dan die hooftema van die boek; oorlewing. Nie net die mens se oorlewing nie maar ook boeke se oorlewing. Dis inderdaad 'n boek oor boeke, oor stories, oor die mense wat stories bewaar, vertaal en lewend hou vir toekomstige generasies. Hy besing die kuns om 'n storie te vertel en te bewaar want vir hom is die vertel van stories 'n manier om te oorleef, om sin te maak van alles, om uiteindelik 'n heenkome te vind.
Maar al wat ek eintlik oor die boek wil sê is; lees dit. Op die ou einde laat dit 'n mens se hart sing – en dit is wat ons almal deesdae nodig het.
Russell Hoban. Foto: The Guardian
Grootmensboeke vir die kind in elke mens
There are two types of people: those who rejoice that Russell Hoban's first eight novels for adults have just been reissued as Penguin Modern Classics; and those who will rejoice once they've read them for the first time. (John Self The Guardian. Mei 2021)
Russell Hoban, die bekende Amerikaanse kinderboekskrywer, publiseer op 48 sy eerste grootmensroman, The Lion of Boaz- Jachin and Jachin-Boaz. In 'n toekomstige wêreld verlaat 'n man sy familie op soek na 'n leeu al het leeus lankal uitgesterf. (Hoban is in 2011 oorlede)
Toe ek hoor Hoban se boeke word herpubliseer, pluk ek my ou eksemplare uit my boekrak en blaai daarin rond. Weer eens is ek beïndruk met sy eenvoudige skryfstyl maar ook die diepte, kompleksiteit en fyn nuanse waarmee hy te werk gaan; die ryk en dikwels vreemde karakters wat hy skep en die verwondering wat elke boek by die leser wek. Destyds het sommige resensente gevoel dat dit kinderboeke vir grootmense is, maar ek sou sê dis grootmensboeke vir die kind in elke mens. Altyd nuut. Altyd vars. 'n Skatkis vol verrassende verbeeldingsvlugte.
Ek kan nie onthou hoe ek van hom gehoor het nie, maar na my eerste Hoban, Turtle Diary, was ek verslaaf. Dis geskryf in dagboekvorm en vertel van die diep band wat twee eensame mense smee wanneer hulle saam die avontuur aanpak om seeskilpaaie uit die Londense akwarium vry te laat.
En dan die boek waarvoor hy die bekendste is; Ridley Walker, wetenskapfiksie wat afspeel in 'n distopiese wereld ná 'n kernkragramp. Dis geskryf in 'n opgemaakte dialek gebasseer op Engels. Aan die begin is dit soms moeilik om te volg maar gou begin 'n mens gemaklik lees. 'n Verruklike karakter se reis deur 'n vreemde landskap. 'n Meesterstuk. Anthony Burgess sê oor die boek: "This is what literature is meant to be."
Hoban se temas kom reg uit die kwelpunte waaroor mense in die laat sewentigs en vroeë tagtigs in die strate van Europa gemarsjeer het. Dieremishandeling, die uitsterf van spesies, die gevaar van atoomkrag, geestegesondheid: die problematiek van 'n kapitalistiese, tegnologiese samelewing. Ernstige temas wat Hoban ernstig hanteer, maar altyd met 'n sin vir humor en 'n diep empatie vir die mensdom; veral die sensitiewes, die uitgewekenes, die wat sukkel en swaarkry.
Hy wip tussen genres rond, soms selfs in een boek. Tog is daar sterk ooreenkomste in sy werke: die speelse aanslag, die donker, aweregse sin vir humor, die kinderlike nuuskierigheid en verwondering oor die lewe. Sy psigedeliese verbeelding ken geen perke nie; sy karkters is altyd buitengewoon en sy uitkyk op die wêreld anders, besonders.
Hoban vra van die moeilikste vrae wat ons onsself kan afvra: wat gemaak met eensaamheid, die gevoel dat alles buite beheer is, verlorenheid, ongeregtigheid, angs en wanhoop, magteloosheid oor dit wat om jou aangaan. En tog, soos in kinderboeke, is daar altyd hoop, want hoe moeilik jou pad ookal is, misterie en die magiese wag dalk net om die draai.
The Lion of Boaz-Jachin and Jachin-Boaz(1973), Kleinzeit (1974), Turtle Diary (1975), Riddley Walker (1980), Pilgermann (1983), The Medusa Frequency (1987), Fremder (1996) and Mr Rinyo-Clacton's Offer (1998).
5 vrae aan Carié Maas
Die Johannesburgse skrywer se tweede roman swerf ver en wyd en huppel oor genres.
Die titel open poorte op ''n simboliese verbeeldingswêreld. Wie of wat vergestalt Die miskruier en die maan?
Die titel kom van 'n Soedanse spreuk waarvolgens die maan vir Miskruier beloof het sy sal met hom hom trou as hy al die vuil op aarde opgeruim kry. Dis egter nie my plek om die leser se pret te bederf en uit te stippel wat die titel probeer sê nie. Johan Myburg het in sy resensie vir Maroela Media gesuggereer die titel kan wys op die verhouding tussen die hoofkarakter, Karel Nel, en sy vrou, Laura, maar kan ook meer om die lyf hê.
Jou tweede roman huppel oor genres, van reisjoernaal tot romanse, poppespel tot korporatiewe intrige. Het jy gedink dit sou so uitdraai?
Nee. Ek begin gewoonlik by iets wat ek wil sê en het bepaald geweet die hoofkarakter sal na die Soedan reis, maar van die ander afdraaipaaie het so amper per ongeluk gebeur, en nog ander in die oorskryfproses. Omdat ek bang was hoe die swaardgeveg tussen twee swaargewigte sou kon ontaard (tussen Karel en sy baas) het ek die poppespel bedink as ligter teenwig.
Jou protagonis Karel Nel is 'n argitek. Is argitektuur iets wat jou lankal boei?
Soos die meeste mense sal 'n mooi gebou my altyd omboul, maar ek moes die argitektuur, en veral die dekonstruksie-styl, maar opswot. Ek wou vir die hoofkarakter 'n kreatiewe werk gee, en met sy omgang daarmee 'n paar goed sê.
Hoe het jy jou (passie vir) diep navorsing oor die Nubiërs in fiksie geïntegreer?
Dit was maar moeilik, want ek wou niks oor dié ou beskawing uit Noord-Afrika uitsny nie – hulle is sulke fassinerende mense en ek het vas geglo alles wat hulle gedoen en gebou het, kan iets vir die moderne leser aan die suidpunt van die vasteland sê. Maar die uitgewer was kwaai en ek het op die ou end baie van die feite oor hulle uitgehaal. Dit verstom my dat Thabo Mbeki hulle nie as simbool vir sy Afrika-renaissance ingespan het nie.
Wat was vir jou die moeilikste en die maklikste van die skryfproses aan hierdie boek?
Skryf is altyd moeilik – of ek nou 'n boek van die grond af probeer kry of 'n stuk joernalistiek aanpak. Die moeilikste is altyd om die struktuur reg te kry – om seker te maak die goue draad van die storie loop terwyl jy nie die leser verveel nie. Die navorsing is altyd vir my lekker, die lieflike patrone wat 'n mens ontdek terwyl jy lees en soek. In dié geval was dit ook vir my prettig om die poppekas te skryf en te speel met rympies. En om te kyk watter deel van ons familienavorsing tot die vertel van die storie sou kon bydra. As die ding begin vloei, is dit ook lekker, maar jou senuwees knaag maar deurgaans as jy 'n pen vashou, asof jy op 'n krans staan en swaartekrag jou enige oomblik kan afpluk.
'n Pleidooi om na die natuur te luister
Richard Powers se jongste boek, Bewilderment, vertel die storie van Theo, 'n astrobioloog op soek na lewe in die heelal, en sy negejarige seun, Robin, 'n kind met spesiale behoeftes wat deur die samelewing as 'n problem beskou word. Vir Theo is sy seun net nog 'n vorm van lewe: "a special planet". Theo se vrou is twee jaar tevore oorlede maar is deurgans teenwoordig in terugflitse, haar neurologiese patrone wat vasgelê is in 'n neuro-eksperiment en in die man en seun se herinneringe. Die draad van verlange, verlatenheid en die behoefte om iemand se nagedagtenis lewend te hou, kronkel deur die verhaal.
Die boek kringloop in konsentriese sirkels van hierdie klein, soms benoude wêreld van pa en seun, na die wêreld om hulle; in die geval herkenbaar ons huidige wêreld. 'n Trump-era bedeling met tweespalt, haat, wantroue, wetenskap wat gediskrediteer word, oppervlakkige denke en selfverheerliking aan die orde van die dag. Ekonomiese belang vier hoogty.
Dan kring dit uit na die planeet. Powers dek soortgelyke temas as in sy Pullitzer-bekroonde boek, Overstory: die wonder van die natuur, die ryk verskeidenheid van lewe waarmeee ons die planet deel maar ook die minagting waarmee ons verwoesting saai, ons planeet beskadig en ander spesies uitroei. Droogtes, hittegolwe, oorstromings. watertekort en vele ander natuurrampe kom oral voor.
En dan 'n nog groter sirkel: die heelal self. Theo en Robin tuur vir ure na vreemde planete ligjare weg en dan vertel Theo vir Robin slaaptydstories oor wat daar sou kon oorleef: verruklike verbeeldingsvlugte oor vreemde plekke en wonderbaarlike wesens – en let wel – nie planete wat soos ons s'n funksioneer nie en nie wesens wat soos ons lyk nie. Dit laat 'n mens wens jy kon saam met hulle kyk en bespiegel oor wat daar alles in die uitspansel sou kon bestaan.
Die boek is 'n soort pleidooi. Luister na die natuur. Kyk. Sien die wonder van die natuur raak. Kyk na die wye uitspansel en verstaan jou plek in die groter heelal. Wat as ons nie die kroon van die skepping is nie? Wat as ons alle lewe as gelyk beskou en verstaan dat ons die planeet en die heelal deel met ander wesens wat net soveel bestaansreg as ons het?
Die hartklop van die boek is "bewilderment" – verwildering. Theo staan verwilderd voor die uitdaging om sy kind groot te maak en die vrae wat Robin vra, en hier geïmpliseerd sy generasie vra, te beantwoord. Robin is verwilderd oor 'n ongenaakbare wêreld wat koud staan teenoor die natuur en die krisisse wat ons in die gesig staar. Die hele mensdom is verwilderd al ontken hulle dit. En weer, soos in Ovestory, is dit die natuur wat rus en vrede bied. Maar Powers gaan verder. Die wetenskap bied moontlik ook uitkoms. Hy veronderstel 'n neuro-terapie wat die mens kan help om sy buie te reguleer. (Neuro-terugvoer word reeds gebruik om posttraumatiese stresversteuring en ander angsneuroses te behandel.)
Die boek laat ons verbysterd maar ook begeesterd agter. Dis insiggewend, ingewikkeld, hartseer, ontroerend, uitdagend, en vol stof tot nadenke. Weer eens 'n moet-lees.
Dié roman se belofte net deels nagekom
The Promise is Damon Galgut se derde boek wat die Man Bookerprys-kortlys haal en was tot onlangs die beste verkoper van die ses benoemde boeke vir 2021. Wanneer 'n mens die boek oopslaan word jy oorweldig met twee bladsye lof wat skrywers en resensente vir die boek het; dus 'n boek wat sy titel nadoen.
Die verhaal speel af in vier tydvakke van Suid‑Afrika se geskiedenis: 1986, tydens die noodtoestand, die optimistiese Mandela-jare, die Mbeki-jare toe die krake in die reënboognasie begin wys het, en die tyd net voor Zuma se bedanking.
Galgut bou sy storie om vier tragiese insidente in die verbrokkelende Swart-familie se geskiedenis. Hy skep 'n beklemmende wêreld met 'n ondertoon van dreigende gevaar. Mense is vasgevang in hulleself en hul verlede; sommige kan hulle nie losmaak nie en ander wil nie. Dit herinner aan 'n Griekse tragedie: elke karakter het 'n tragiese fout (of twee) wat hy of sy nie kan oorkom nie; maar in díe wêreld is daar nie helde nie, net gewone mense, herkenbare tipes en dalk ook onsself.
Die storie is nie nuut nie. Galgut sê self daar is nie nuwe stories nie net nuwe maniere van vertel – en daarmee is hy 'n meester. Behalwe vir sy gewone uitmuntende skryfstyl maak hy hier van 'n hele paar post-modernistiese tegnieke gebruik. Die derde persoon vertelling slaan soms in dieselfde sin oor na 'n eerste persoon vertelling. Die tweede persoon verteller bevraagteken of die derde persoon verteller kan weet wat 'n karakter dink of voel en of sommige insidente, wat in die boek beskryf word, nodig is. Die lesers word bevraagteken omdat hulle nie in sommige karakters belangstel nie – wat nie een van die vertellers kan weet nie en wat lesers nie kan aanspreek nie. 'n Grappie wat boemrang op die skrywer en serkerlik ook met daardie doel; hier word met almal gespot.
Die boek is vol komiese ironie en galgehumor. Karakters word in een sin vasgevang en ook afgekraak, dikwels met skreeusnaakse gevolge. Maar dit is wanneer Galgut wegkom van sy stereotipering, sy kil, humoristiese blik en die politiese omstandighede van die tyd dat 'n mens besef hoe briljant hy werklik is. Dit is wanneer hy die beskrywings van mense se kleinklikheid verruil vir beskrywingings van mense se weerloosheid in 'n komplekse en gevaarlike land wat die boek jou ontroer en meevoer.
Die sentrale punt van die storie, 'n belofte wat nie nagekom word nie, weerspieël die belofte van die Nuwe Suid-Afrika wat ook nie nagekom is nie. Vir my as Suid‑Afrikaner wat die geskiedenis beleef het en nog beleef, kom die boek ook nie sy belofte heeltemal na nie. Ek besef ek is op dun ys om 'n boek wat so hoog aangeskryf word te kritiseer, maar my leeservaring was redelik onegalig; soms het ek die boek verslind, soms hard gelag en soms was ek bloot geïrriteerd. Die boek vra groot vrae oor vergelding, wraak, boetedoening, skuld en versoening. 'n Mens verwag nie antwoorde nie maar wel dat The Promise die kompleksiteit van die land en sy mense ten volle sal aanspreek.
So lyk die kortlys vir die Bookerprys 2021
"I like this list. It is serious, not showy, but features books you will actually want to read (and will enjoy) rather than books you feel you ought to read (and might not enjoy)." Rebecca Jones.BBC
Anuk Arudpragasam . A Passage North
Dié uitdagende boek bekyk die blywende skade wat die trauma van die burgeroorlog in Sri Lanka op die gemeenskap het. Sommige resensente voel dit is eintlik 'n filosofiese meditasie oor herinnering en nie 'n roman nie.
Damon Galgut. The Promise
Die ontroerende boek deur die Suid-Afrikaner Damon Galgut , al twee keer benoem, is vol deernis en begrip vir sy karakters. Die titel weerspieël 'n wit vrou se wens dat haar swart huishulp haar huis moet erf en die onvervulde beloftes van die Nuwe Suid-Afrika.
Patricia Lockwood. No One Is Talking About This
'n Vermaaklike debuutroman oor die roem wat sosiale media kan bied. Dit is aanvanklik in fragmente geskryf soos op sosiale media maar word later 'n aangrypende verhaal oor die moderne wêreld.
Madifa Mohamed. The Fortune Men
Die boeiende fiktiewe weergawe van 'n ware gebeurtenis in die 1950's in Cardiff toe 'n Somaliese matroos vals van moord beskuldig is. 'n Storie uit die verlede met 'n boodskap vir vandag.
Richard Powers. Bewilderment
Powers, Pullitzerpryswenner in 2019 vir Overstory, skryf weer oor die natuur onder druk en spesies wat verdwyn maar ook oor neurologie, die soeke na antwoorde in die groter heelal en die rouproses. 'n Aangrypende boek wat weer eens met simpatie en intelligensie benader is.
Maggie Shipstead. Great Circle
'n Hedendaagse aktrise in Hollywood probeer 'n rolprent maak oor 'n vroulike vlieënier in die 1950's. 'n Ontploffing van 'n boek: lugvaart en avontuur, seks, verdowingsmiddels, kuns, fisika, Vryheid, en om aan bande gelê te word, veral die bande wat vrouens terughou. Boeiend. Aangrypend, Verruklik.
Die wenner word op 3 November aangekondig.
Booker-Internasionaal (vertaalde werke):
Mariana Enríquez. The Dangers of Smoking in Bed
'n Makabere verhaal wat afspeel in die hedendaagse Argentinië, vol vreemde en soms vreesaanjaende karakters: hekse, rebelse tienderjariges, dolende spoke en honger vroue. Vertaling: Megan McDowell.
Benjamín Labatun. When We Cease to Understand the World
Feit en fiksie, vooruitgang en verwoesting, genialitiet en geestessiektes word teen mekaar afgespeel. Die karakters is histories en die verhaal gebaseer op feite. Vertaling: Adrian Nathan West.
Olga Ravn. The Employees
Wat beteken dit om mens te wees. Die boek bevraagteken die rol van logika in die hedendaagse samelewing sowel as 'n kultuur wat deur werk en produktiwiteit oorheers word. Vertaling: Martin Aitken.
Maria Stepanova. In Memory of Memory
Die bekroonde Russise digteres skep 'n unieke memoir van haar familie se geskiedenis en die kultuur waarin hulle gelewe het. 'n Pragtige boek geïllustreer met 'n skatkis vol ou dokumente, essays, foto's en memento's. Vertaling: Sasha Dugdale.
Éric Vuillard. The War of the Poor
Die landwerkersopstand in die sestiende eeu in Duitsland en die verhaal van die priester, Thomas Müntzer; sy lewe en onthoofding. Spieëlbeeld met hedendaagse vraagstukke. Vertaling: Mark Polizzotti.
David Diop. At Night All Blood Is Black
Die hartverskeurende verhaal van 'n Senegalese soldaat wat in die Eerste Wêreldoorlog vir Frankryk geveg het; 'n illustrasie van hoe oorlog 'n mens se psige kan knak . Vertaling: Anna Moscovakis.
Liefde, smart en die begin van kuns
In 1569 sterf Shakespeare se elfjarige seun, Hamnet. 'n Paar jaar later skryf Shakespeare sy beroemde drama, Hamlet; 'n destydse alternatiewe spelling vir die kind se naam. Maggie O'Farrell wonder al jare lank hoekom daar nie meer inligting oor die kind se dood beskikbaar is nie en ook hoekom Shakespeare so stil was oor die plaag wat tydens sy lewe hoogty gevier het. Mettertyd neem haar verbeeldingstog oor die moontlike oorsake die vorm aan van haar briljante en aangrypende boek, Hamnet.
Ek het langtand begin lees aan die roman. Wie, in die Covid-tye, is lus om 'n boek te lees oor 'n kind se afsterwe vanweë builepes? Maar dit word toe een van die vervullendste leeservarings wat ek tot dusver die jaar gehad het. En ja, die dood en die dooies is ten alle tye in die agtergrond teenwoordig maar dit is die wonderlike, aangrypende verhaal wat Maggie O'Farrell optower, wat ons verruk, ontroer, bybly.
Haar skryfstyl is ryk, beskrywend, visueel. Ons loop saam met die karakters in Stratford se strate rond. Ons gaan saam met Hamnet se ma die woud binne, pluk saam met haar genesende kruie. Teen die einde van die boek beleef ons die destydse Londen met sy besige, vuil en soms gevaarlike strate; oorvol, rondmalende mense en lawaai. Ons kan die stad amper ruik.
En dan is daar die manjifieke hoofstuk waarin O'Farrell die toevalligheid van die noodlot beskryf. 'n Vlooi, wat builepes dra, beland in 'n stuk materiaal waarin glaskrale verpak is. Die plaag word per boot, deur katte, apies, rotte en mense weggevoer tot waar Judith, Hamnet se tweeling, die krale optel.
Die karakterskepping is meesterlik; die werk van 'n skrywer met 'n fyn oog vir mense en hulle emosionele lewens. O'Farrell skroom nie om in die karakters se pynlikste emosies te delf nie; altyd met 'n beheersde hand, vol insig oor hoe dit is om mens te wees maar tog ryk en vol. Sy stel nie in sentmentalitiet en tranetrekkery belang nie maar in die ware, rou, eerlike emosionele meelewing met haar karakters. En dit ontroer, keer op keer.
Die sentrale karakter is die magiese Agnes, Hamnet se ma; in die geskiedenis bekend as Anne Hathaway, maar volgens rekords was haar naam Agnes, uitgespreek op die Franse manier, Anjes. Agnes is 'n verruklike karakter: 'n vrou wat met kruie werk, 'n natuurgeneser, 'n alleenloper, buitestaander, onkonvesioneel, 'n vry gees, 'n vrou wat nie in haar gemeenskap pas nie, wat meer gemeen het met wilde diere en die woud as die mense om haar; gebore met die ongewone en besondere talent om mense te "lees".
Die beroemde man waarmee sy getroud is, die pa van haar kinders, se naam word nooit genoem nie. Hy is "the Latin teacher", "the husband", "the father." Dit het 'n eienaardige uitwerking op die leser. Dit voel of die man, wie se werk ons so goed ken, oor ons skouer loer. Ons is terselfdertyd oorbewus van wie hy is en tog in die boek is hy, hoewel belangrik, 'n randfiguur. Die klem bly stewig gevestig op sy vrou, die alledaagse lewe van die familie en die gemeenskap waarin hulle lewe. Dié verhaal is nie syne nie. Dis Agnes s'n.
O'Farrell roer heelwat temas aan maar twee staan uit. Eerstens liefde in al sy vorme: romantiese liefde, liefde tussen 'n getroude paar en wat oor die jare daarmee kan gebeur, liefde of soms ook liefdeloosheid tussen familielede, 'n ouer se liefde vir sy of haar kind en die liefde wat broers en susters vir mekaar het; ook die opoffering wat liefde meebring. Hamnet offer alles op vir Judith, sy tweelingsuster en Agnes stuur "the husband" London toe om sy roeping te vervul, ten koste van haarself en haar gesin.
Maar sentraal in die storie staan smart. Vroeg in die roman leer ons Agnes se smart ken omdat haar ma dood is met haar geboorte. Daar is die onuitgespreekte smart van kinders wie se ouers hulle nie verstaan nie of selfs mishandel en later die smart en woede van 'n verbrokkelende huwelik maar die diepste smart, die punt waarom die hele storie draai, is Hamnet se dood. Die beskrywings van hoe Agnes haar kind se lyk uitlê terwyl haar skoonma toekyk en hoe "the father" sy kind se toegedraaide lyk deur die dorp se strate dra, is doodeenvoudig hartverskeurend.
Die boek begin met Hamnet wat die trap afkom op soek na sy ma en eindig met 'n opvoering van Hamlet in London; die toneel waar Hamlet met sy pa se spook praat. Die kringloop is voltooi. Een kunstenaar se werk weerspieël 'n ander kunstenaar se werk. Lewenservaring word kunswerk. Maar belangriker – die teer en ontroerende einde wys dat versoening altyd moontlik is en dat smart tog ook heling kan bring.
Dooie skerms in die groot stilte
Too much of everything from too narrow a source code. Diane Lucas, karakter in The Silence
Ek kan my nie voordoen as 'n kenner van Don DeLillo se werk nie aangesien ek nog net drie van sy boeke gelees het, maar in elkeen van die drie val dit op hoe die styl en die gegewe, die vorm en inhoud saamsmelt tot 'n perfekte geheel; soveel so dat ons die boeke nie net lees nie maar beleef.
In Falling Man, 'n man en sy familie se belewenis nadat hy die terroriste-aanval op die Twin Towers in 2001 oorleef, is die taal gestroop, amper gepuur; eie aan die verwarring en ongeloof wat skok bring. In Libra stel DeLillo ondersoek in na John F. Kennedy se dood, die moontlikheid dat dit wel 'n komplot kon wees, en Lee Harvey Oswald se lewe. Die skryfstyl is ryk, vol, beskrywend; 'n bisarre reis deur die geheime samelewing waar mense konkel ter wille van wêreldoorheersing. In The Silence ervaar ons ons eie sameleweing en wat gebeur as daardie samelewing tot stilstand kom.
'n Paartjie is op pad terug New York toe na 'n buitelandse reis. Die man lees onophoudelik die inligting op die skerm voor hom: hoe ver die reis nog is, hoe ver hulle al gekom het, hoe laat dit is by die bestemming. Sy vrou wonder hoe 'n mens woorde uitspreek en wat Celsius en Fahrenheit se voorname was. In 'n woonstel in New York wag 'n gasheer en gasvrou en een van hulle gaste voor 'n reuseskermtelevisiestel vir die Superbowl-wedstryd om te begin. Alledaagse, herkenbare gegewe en tog is daar iets vreemds aan die gang.
Die boek is gesaai met lyste van gegewe – 'n amper outomatiese opnoem van idees of wartaal. Dit raak hipnoties, irriterend, veslawend; soms leë herhalings wat sterk herinner aan die Absurde Teater maar tog ook eie is aan die moderne wêreld met die ewige stroom van inligting wat die meeste van ons verslind sonder om twee keer te dink. Die konstante gedruis waarin ons leef. Muzak, televisies wat heeldag blêr, professor Google en doktor Wiki wat aanmekaar geraadpleeg word, sosiale media se aanslag van ongevraagde opinies, stories en valshede. Alles met gelyke waarde. 'n Mensdom vasgevang; afhanklik van tegnologie, selfs verslaaf daaraan. Met tye is die dialoog onnatuurlik, outomaties, asof dit aanhalings of lesings is. Karakters maak nie kontak nie, praat nie met mekaar nie. 'n Stroom woorde in die kop, 'n stroom inligting op die skerm. "Filling time. Being boring. Living life."
Dan begin die beelde op die televisieskerm bewe, abstrakte vorms verskyn en skielik is die skerm swart. Rekenaars en selfone werk nie. Die vliegtuig moet 'n noodlanding uitvoer. Onder in die donker stad dool mense doelloos rond. Hier en daar breek daar 'n skermutseling uit. Die hele wêreld is in 'n eksistinsiële krisis gedompel. "… puzzled, abandoned by science, technology, common sense." En ons, die leser, voel skielik net so leeg en ankerloos soos die karakters. Wat as dit wel gebeur? Wie sal oorleef of weet hoe om te oorleef?
In 'n onderhoud in 2017 sê DeLillo sy volgende boek: "… will be set three years in the future. But I'm not trying to imagine the future in the usual terms. I'm trying to imagine what has been torn apart and what can be put back together, and I don't know the answer. I hope I can arrive at an answer through writing fiction."
The Silence is daardie boek; soms moeilik om te lees want DeLillo skroom nie om die leser met ons tyd, onsself en ons samelewing te konfronteer nie. Hy gee nie antwoorde nie. Hy troos nie met vals hoop nie. Hy vra dat elkeen van ons moet besin oor hoe ons leef en of dit waarlik standhoudend is. Deurgaans noem hy dinge op wat moontlike "torn apart" is; dit wat ons moontlike nog kan verander, moet verander want die boek is 'n waarskuwing maar dalk ook 'n voorspelling. En as dit wel voorspel wat vir ons voorlê, sirkel ons gedagtes terug na die aanhaling voor in die boek.
I do not know with what weapons World War ІІІ will be fought, but World War ІV will be fought with sticks and stones. Albert Einstein
10 vertaalde boeke wat jy moet lees
Olga Tokarczuk. (Pole) Flights
'n Boek oor vlugte in elke sin van die woord: hedendaagse reise, reise terug na die verlede, verbeeldingsvlugte, ontdekkingsreise, die studie van anatomie, migrasie en die finale ontvlugting; die dood. 'n Skatkis vol fantasmagoriese ontdekkings.M. Le Clezio. (Frankryk) Gold Fish
Laila word op ses ontvoer en verkoop as slaaf. Na haar 'eienaar' se dood vlug sy Frankryk toe. 'n Verhaal eie aan ons tyd: slawerny, vlugetlingskap, oorlewing en blymoedigheid ten spyte van haglike omstandighede. Die gegewe is soms ontstellend maar die boek is alles behalwe neerdrukkend. Verfrissend en inspirerend.
Bernard Schlink. (Duitsland) The Reader
'n Tienderjarige raak verwikkeld in 'n verhouding met 'n ouer vrou. Jare later ontdek hy die vrou was 'n wag by 'n konsentrasiekamp. Die boek vra die vraag hoe en óf 'n mens die verlede kan oorkom. Schlink skryf : "Wat moes ons, die tweede generasie, met ons verskriklike verlede maak? Hoe verstaan 'n mens die onverstaanbare, hoe maak 'n mens sin van die gruweldade van gister?" Aangrypend. Bekyk gerus ook The Weekend.
Roberto Bolaňo (Chile) 2666
'n Boek wat hipnotiseer, skok en verruk; 1,100 woorde in vyf afdelings. Elke afdeling kan onafhanklik gelees word. 'n Fiktiewe skrywer, Benno von Archimboldi, se nagmerriereis deur die twintigste eeu; 'n verbeeldingsdokumentasie van fiktiewe gebeurtenisse wat die ware ongeregtighede wat mense pleeg, spieëlbeeld. Nie maklik om te lees nie maar die moeite werd.
Ferit Orhan Pamuk. (Turkye) Snow
Soos in meeste van Pamuk se boeke word die konflik tussen Westerse en tradisionele waardes in Turkye belig. 'n Digter, Ka, word na 'n verafgeleë stad gestuur om die plaaslike verkiesing te dek. 'n Sneeustorm sny die plek van die res van Turkye af en die spanning tussen die sekulariste en fundamentaliste ontaard in 'n magstryd. Wanneer Ka uiteindelik die stad verlaat is dit met 'n nuwe visie van sy land maar ook met 'n gebroke hart. 'n Spannende politiese riller maar nie sonder humor nie. Hartseer, insiggewend, ryk, aangrypend.
José Saramago (Portugal) Blindness
Saramago is nie maklik om te lees nie. Sy sinne is soms paragrawe lank en hy gebruik min punktuasie. In Blindness is die karakters boonop naamloos en word net uitgeken aan hulle unieke eienskappe. Na mense begin blind word, word hulle in 'n sanatorium geplaas. Die plek ontaard in 'n martelkamp waar die geweldadiges die ander verdruk en brutaliseer. Soos in Saramago se ander boeke gaan die verhaal oor hoe om betekenis en waardigheid in 'n onherbergsame wêreld te vind. Dit bly 'n mens by en laat jou dink.
Haruki Murakami (Japan) Kafka on the Shore
Kafka Tamura loop weg van die huis af en ontmoet die eenvoudige Nakata. Saam beleef hulle avonture en vreemde gebeurtenisse: visse stort uit die lug neer, 'n man en 'n kat is in 'n diep gesprek betrokke, Tweede Wêreld Oorlogse soldate kruip in 'n woud rond asof die oorlog steeds aan die gang is. Tegelykertyd 'n moordeverhaal, die storie van 'n jong man se soektog na identiteit en 'n fantasie vol raaisels en onbeantwoorde vrae. Ryk, verruklik, ongewoon, ontroerend. Bekyk gerus ook sy magnus opus 1Q84 en sy kortverhale.
Mario Vargas LLosa (Peru) Aunt Julia and the Scriptwriter
Anders as die ernstige politiese boeke waarvoor die skrywer bekend staan, is dié briljante roman soms skreeusnaaks, dikwels ondeund maar ook ernstig. Dit speel af in die Lima van Vargas Llosa se jeug. Marito werk by 'n nuusstasie. Sy vervelige lewe word omvergewerp wanneer sy geskeide tannie Julia opdaag en kort daarna ook die maniese radiosepieskrywer Pedro Camacho. Marito begin 'n geheime verhouding met sy tante en word Camacho se vertroueling. Bekoorlik. Bekyk gerus ook The Feast of the Goat en The Time of the Hero.
Duong Thu Huong. (Vietnam) Memories of a Pure Spring
"Our country is a stagnant pond lagging behind other civilizations…" (Suong)
Die verhaal speel in twee tydvakke af: die oorlog teen Amerika en die tydperk net daarna. Suong en haar komponis-man, Hung, lei 'n groepVietnamese soldate tydens die oorlog; 'n uitmuntende uitbeelding van die lewe in die tonnels waarin soldate jare lank moes leef. Na die oorlog word Suong en Hung al hoe meer ontnugter deur die kommunistiese regime se kleinlikheid, korrupsie, selfibelang en die gepaardgaande spirituele verarming van die land. Leersaam, aandoenlik en tog ook bekend. Bekyk gerus ook Duong se bekendste werk, Paradise of the Blind.
Thomas Mann (Duitsland) Buddenbrooks
'n Meesterlike uitbeelding van die verval van 'n gesiene familie in die mid-negentiende eeu in Duitsland. Soos in al sy boeke resoneer die verhaal met die wyer historiese gegewe van die tydperk. Die spel tussen die persoonlike en sosiale sy van elkeen van sy karakters en die dinamika en onderstrominge in 'n familie word fyn waargeneem en objektief maar subtiel weergegee. 'n Ryk ondervinding. Bekyk gerus ook The Magic Mountain, Doctor Faustus en sy kortverhale; veral The Black Swan.
Cromwell se skouspelagtige val
Die Britse skrywer Hilary Mantel, twee keer vereer met die gesogte Bookerprys vir die eerste twee romans in haar trilogie oor Thomas Cromwell, Wolf Hall en Bring Up the Bodies, vertel dat sy die laaste hoofstuk van The Mirror and the Light, waar hy tereggestel word, heel eerste geskryf het, Die einde van 'n legendariese figuur in die hof van koning Henry VIII was dus die begin van haar skryfproses. Die slot het die narratief deur drie boeke gedryf en haar styl en stemtoon bepaal. Dit is aangrypend om die openingstoneel van die eerste boek te herlees direk ná die laaste bladsye van die finale boek, 'n treffende illustrasie van 'n sikiese verloop. In Cromwell se laaste oomblikke, voor hy sy kop aan die laksman verloor, dink hy aan sy pa, Walter, 'n dronklap wat hom as seun wreed mishandel het, soos uitgebeeld in die eerste paragrawe van Wolf Hall.
The Mirror and the Light lyk aanvanklik na harde werk: om die gewigtige deurstopper van 876 bldsye aan te pak. Die karakterlys is ses bladsye lank, die stambome twee. Gaan 'n mens kan kophou met soveel vervlegte intriges en tientalle geskiedkundige figure? Maar vanaf die eerste hoofstuk, wat terugkeer na die onthoofding van koningin Anne Boleyn, is die leser midde-in die sleur van die oproerige tydperk (1536), Al die klasse en woelinge word soomloos saamgesnoer in die belewenisse, gedagtes, herinneringe, drome en interaksies van Thomas Cromwell, 'n gevreesde man van 'n lae stand wat as die ryk se magtigste bevelvoerder tussen die adel beweeg. Sy dae is stampvol planne, komplotte en ontmoetngs met die koning en sy onderdane, Cromwell se weldoeners en teenstanders, ambassadeurs, prinse, kerklui en poltici. Cromwell is 'n veelsydige man, ambisieus en onstuitbaar in sy opgang as die monarg se regterhand. Maar mettertyd verskyn die krakies wat dui op sy skielike, verskriklike ondergang. Wanneer hy in die laaste 50 bladsye tot 'n val kom, tuimel hy verblindend soos 'n donker engel uit die teenwoordigheid van die koning wat optree soos 'n god. Jy hou aan lees hiervoor – die tragiese uiteinde van 'n grootse personasie. Die slot is wat jy verwag, en tog ook nie ….
Myns insiens is hierdie derde roman die een wat met die Booker bekroon moes word: 'n volgehoue kragtoer wat voortbou op die vorige twee na 'n verbluffende klimaks. Dit laat die eerste romans lyk soos opwarmingsoefeninge en kan as die kruin van Mantel se oeuvre beskou word. Die beknopte, dikwels poëtiese manier waarop sy gestalte gee aan 'n menigte karakters, hulle laat lééf in die geestesoog, roep elke tablo helder op. Haar Cromwell is 'n komplekse karakter wat in elke sitausie sy straatwysheid demonstreer en as antiheld bewondering afdwing. Die ander onvergeetlike portret is dié van Henry VIII, 'n wispelturige, kinderlike despoot wat onverwags sy rug op sy getrouste volgelinge kan draai. Ook die vroue word ryklik ingeklee. Omvattende navorsing ontsluit die tydperk in beskrywings van huislike en hofrituele, maaltye, toneelstukke, hofprosedures, marteling en teregstellings. Dié uiters boeiende boek laat jou volkome deel word van Cromwell se leefwêreld waarin hy 'n grootkop en oplaas veroordeelde gevangene was.
Kookboeke wat die siel verryk
Net na die eerste Inperking vertel 'n vriend (hy kook nie) dat hy resepteboeke begin lees het. Hy mis die buiteland: geure en kleure, die mense, die kos, vreemde kulture, ander maniere van dink en doen. Hy kyk reisprogramme maar dit help nie. Eendag kry sy vrou hom in die kombuis, verdiep in 'n kookboek. Hy wys my die boek: Luke Ngyuen se Street Food Asia. Dit is inderdaad 'n reis na die eksotiese. Eerstens die plekname: Saigon, Jakarta, Kuala Lumpur, Bangkok. Tweedens die kaarte van die stede; ruwe sketse met wonderbaarlike plekname: Bukit Bintang, Wat Sek Kal, Petaling Jaya. Foto's van die kos en die straatlewe.
Resepteboeke hoort dalk nie op 'n boekeblad nie. Dis nie letterkunde nie. Maar tog … Verskillende genres leen al vir etlike jare by mekaar. Om 'n resep in 'n roman te lees is lank nie meer vreemd nie. Dink aan die verruklike Like Water for Chocolate van Laura Esquival of ons eie liewe tannie Maria-speurverhale. En hoekom lees ons? Om geprikkel te word, vermaak en weggevoer te word na ander tye of kulture, ander wêrelde te ontdek, om dinge anders te beleef, anders te sien, om ons skeppingsdrang aan te wakker. Lees verbreed doodeenvoudig ons horisonne, of dit nou 'n roman of 'n moderne storiekookboek is.
In 1989 word Monet's Tabe. The Cooking Journals of Claude Monet, gepubliseer. Dis die verhaal van Giverny, die skilder se huis in Normandië. Daar skep hy 'n asemrowende tuin (wat 'n mens vandag nog kan besoek) en 'n unieke leefwyse wat tog ook eie aan die tyd was. Die boek is vol pragtige foto's van die tuin, die huis, die familie, vriende, die beroemde geel eetkamer en perfek-gedekte tafels. Blomme, porselein, kristalglase, damasttafeldoeke. Die hoofstuktitels vertel hul eie storie: The Taste of an Era, Life at Giverny, The Family Table, Birds of Passage, en einde ten laaste: The Recipes. En dis nie net Monet se resepte nie maar ook die van sy tydgenote: Cezanne se Bouillabaisse, Sacha Guitry se varkblad, Francois Millet se broodrolle.
Die befaamde chef, Heston Blumenthal, bekend vir sy ingewikkelde en uitsonderlike skeppings, herontdek en herkonstrueer Brittanje se kosgeskiedenis in sy boek Historic Heton Blumenthal. Die boek is 'n reis deur die kultuur, resepte en leefwyse van die Britse bevolking; van die Middeleeue af tot in die laat 1800's. Hy verduidelik ook hoe hy die disse in hendendaagse weergawes omskep. Die boek word toegelig met foto's en humoristiese sketse en stories oor die verskillende tydperke. Elke hoofstuk begin met 'n resep geskryf in oud-Engels.
Take and make a crust in a trap & take cruddes and wryng out the wheyse and draw hem thurgh a straynour and put hit in the crust, (Sambocade, 'n tipe kaaskoek, 1390).
Na elke hoofstuk plaas hy sy gemoderniseerde resepte, maar eie aan Blumethal moet jy óf 'n sjef wees óf jy moet maande lank eksperimenteer, en faal, om een van die geregte voor te sit.
Deesdae vertel die meeste resepteboeke 'n storie. Olivier Roellinger, die voormalige apteker en bekroonde Franse chef, wat in 'n bootongeluk die gebruik van sy bene verloor het, vertel hoe hy 'n kok geword het, die geskiedenis van Bretagne en die streek se koskultuur en die storie van sy gastehuis en restaurant in le livre d'Olivier Roellinger – en let wel 'le livre' beteken 'die boek' nie die resepteboek nie. In Jerusalem beskryf Yotam Ottolenghi en Sami Tamimi, albei in Israel gebore – die een Joods, die ander Palestyns – hoe kos die verdeelde stad herening. Jan Hendrik van der Westhuizen se lushof van 'n boek, JAN, A Breath of French Air illustreer met vertalings van Franse kosfrases, inleidende inligting oor elke hoofstuk, die allermooiste foto's en sy resepte, die daaglikse kom en gaan in sy restaurant.
Een van die interessantste en insiggewendste resepteboeke is Claudia Roden se The Book of Jewish Food – An Odyssey from Samarkand and Vilna to the Present Day. Dit is 'n memoir-cum-kookboek van 'n volk se vervolging, verstrooiing en oorlewing. Elke land waar die Jode herberg gevind het se resepte word toegelig met anekdotes, die geskiedenis van die mense wat daar woon en die resepte se herkoms. Die boek is vol foto's van resepte en die mense.
Ek weet nie of ek enigiemand oortuig het om te begin resepteboeke lees nie, maar volgende keer in 'n boekwinkel maak 'n draai by die kookboeke, en daar is deesdae 'n magdom, kies een en blaai daardeur. Dit kan dalk net die begin van 'n nuwe avontuur wees.
Die band en stryd tussen broers en susters
Vir die van ons wat met die Bybel grootgeword het, is een van die eerste stories wat ons gehoor het, die van Kain en Abel. Abel vind guns by God, Kain nie. Hy is so jaloers hy slaan sy broer dood. Die Bybel is vol verhale van broers wat nie klaarkom nie, maar in 'n ouer Griekse mite verloop dinge heel anders. Castor en Pollux is 'n tweeling. Castor se pa is Zeus, dus is Castor goddelik. Pollux se pa is 'n gewone man. Pollux is sterflik. Hy kom in 'n skermutseling om en Castor treur so erg dat Zeus hom toelaat om ses maande per jaar saam met Pollux in die onderwêreld te woon.
Susters spring natuurlik nie die verwikkelde sibverhouding vry nie. In die Sumeriese mitologie word vertel van die godin van die onderwêreld, Ereshkigal, wat haar suster, Inanna, die godin van die hemelruim, lok om haar in die doderyk te besoek. By elke poort laat val Inanna 'n kledingstuk tot sy nakend voor haar suster staan. Ereshkigal hang Inanna summier op om soos 'n biltong uit te droog. Inanna keer darem later terug na haar ryk.
Once We Were Sisters – Sheila Kohler
Die aangrypende en ontstellende memoir van twee onafskeidbare susters. Sheila en Maxine word groot in 'n welaf familie in die 1940's en 50's in Johannesburg. Na Sheila in Europa gaan woon, sien hulle al hoe minder van mekaar. Beide is getroud. Beide het huweliksprobleme. Maxine se man mishandel haar en ten spyte daarvan dat hulle ma vir Sheila sê hy gaan Maxine doodmaak, gryp niemand in nie. Net voor haar veertigste vejaardag sterf Maxine in 'n motorongeluk. Haar man oorleef. Sheila glo hy het Maxine se dood willens en wetens veroorsaak.
Dis 'n boek van onthou, van geheime en stilbly, van selfverwyt, van vrae wat nooit beantwoord kan word nie, maar veral van liefde en verlies.
"Repeatedly they come to me on the page: my ghosts….. But it is my sister who comes to me again and again. I bring her to life on the page, where I can keep her with me, close beside me, safe."
Dis 1996. Rosemarie, die verteller, is op universiteit. Haar ongewone en grappige verteltrant laat ons dikwels skater van die lag. Maar daar is ook 'n onmiskenbare ondertoon van hartseer wat ons laat wonder: steek sy haar pyn weg met al die lawwighede? Rosemarie het 'n suster, Fern, en 'n broer, Lowell. Sy en Fern is 'n tweeling. Fern is egter drie maande ouer as Rosemarie. Fern ontwikkel motories vinniger as Rosemarie maar Rosemarie se linguistieke ontwikkeling is baie beter as Fern s'n – inderwaarheid praat Fern glad nie. Eers later in die boek leer ons wat Fern is. Maar vir Rosemarie en Lowell bly sy hulle suster. Op vyf gebeur iets wat Rosemarie se wêreld in duie laat stort. Fern word weggegee. Lowell raak rebels, afgetrokke en verlaat kort daarna die huis. Rosemarie sien hulle eers weer jare later.
Die verhaal spring rond in tyd en die skrywer terg ons gedurig met brokkies inligting wat ons laat raai; asof ons saam met haar die boek ontdek. Eers teen die einde word alles onthul. Weer eens 'n boek oor geheime en liefde, selfs liefde vir 'n ander spesie, maar ook oor verraad en die wreedheid van die mens teenoor diere. 'n Ontroerende boek met 'n ontroerende einde.
"Then she rested her forehead on the glass. I did the same and we stood that way for a very long time… My sister. In the whole world, my only red poker chip. As if I were looking in a mirror."
Korede en Ayoola bly in Lagos. Korede is 'n verpleegster; voorbeeldig, pligsgetrou en 'n voorslag met bleikmiddel. Ayoola is beeldskoon, onweerstaanbaar vir mans. Maar sy het 'n probleem. Sy maak haar krels dood en dan moet Korede kom help met haar bottel bleikmiddel. Braithwaite is 'n vars, jong stem wat die skokkende gegewe tong-in-die kies in 'n histeries-snaakse boek omskep; 'n donker satire met ernstige ondertone wat die band tussen susters ondersoek, maar ook uitbeeld hoe vrouens vandag nog in sekere samelewings behandel word, selfs deur hulle ouers – en op 'n slinkse manier sinspeel sy op die wrewel wat die onregverdige behandeling by vrouens ontlok.
Deure gaan oop na vreemde gewaarwordinge
Die oomblik as jy die betowerende boektitel Dol Heuning (deur S. J. Naudé) lees, wil jy weet wat dit beteken. In die tweede verhaal vertel 'n man vir sy vervreemde vrou dat dit die heuning van 'n giftige Nepalese bergroos is: " Hallusinogeen. Half giftig, half hemels." Dadelik herinner dit aan Aldous Huxley se essays, The Doors of Perception en Heaven and Hell, toe hy onder mediese toesig meskalien en LSD geneem het, titels wat aan William Blake se werke ontleen is. Ons het dus hier te make met waarnemingsveskuiwings, vreemde gewaarwordings, sintuiglike verwarring.
In sy boek The Marriage of Heaven and Hell skryf Blake: "If the doors of perception were cleansed everything would appear to man as it is, Infinite. For man has closed himself up, 'till he sees all things thro' narrow chinks of his cavern." Die mens is vasgevang, moet wakkergeskud word. Dit is dan ook wat die bundel briljant doen. Elke verhaal is 'n deur waardeur lesers hulle "cavern" verlaat en uitgedaag word om die samelewing in die gesig te staar; 'n samelewing wat sig voordoen as hoogs beskaafd maar onder die lagie beskawing is die mens onbeholpe, ongenaakbaar, wreed, soms brutaal en barbaars. Verlore.
In die eerste verhaal vertel Patience vir Frans, haar werkgewer, van 'n geweldadige aanval op haar seun, terwyl Frans se man hadida- kuikens in die agtertuin nekomdraai. Geweld spieëlbeeld geweld. Frans wil sy vyfjarige seun beskerm maar die kind "wil hoor. Hóór. Dadelik is ons te midde die verwikkelde wêreld wat die skrywer geskep het: "'n vreemde, bedreigende" wêreld, "vol monsters en geheime," waar "iets soos onheil" deur elke verhaal sypel.
In Wonderwerk word 'n man en sy minnaar uitgenooi om 'n naweek by sy baas, Lev, in sy spoggerige vakansiehuis te kuier. Die baas is die toonbeeld van 'n beskaafde person: ryk, gesofistikeerd, suksesvol, magtig. Die naweek ontaard in 'n Walpurgisnacht. Lev val die minnaar seksueel-sadisties aan en die twee gaste word buite in die yskoue nag uitgesluit.
Die einde van die beskawing word insgelyks, maar uit 'n ander invalshoek, in Vallei toegelig. Die hoofkarakter en sy vriendin kuier in 'n vervalle chateau in Frankryk. Die gasvrou, 'n klereontwerpster, verskyn elke aand in 'n gestileerde uitrusting wat haar in 'n installasie-kunswerk omskep. Haar man daarenteen is vervalle, verslons ; 'n entimoloog wat insekte bestudeer. Die insekte vertel die doodsgeskiedenis van kadawers en dit is wat elke verhaal ook doen; werp lig op die verval van 'n beskawing.
Die mens sukkel om bande te smee. 'n Vrou wonder hoekom "liefde of ten minste toegeneëntheid nie kon hou of groei nie." Wanneer twee jong mans in die sneeu op 'n bergklimtog sterf, is hulle vriende onaangeraak. Minderbevoorregtes is uitgelewer aan bevoorregtes se genade. Hawelose kinders moet hulle lywe verkoop om te kan bestaan. Mense is woedend, ly aan eksistensiële angs, eensaamheid, verdriet, 'n onvermoë om die self te deurgrond en 'n gepaardgaande hunkering na ontvlugting: "om net te skyn, net te drywe, net te val."
Die band tussen ouer en kind word sentraal geplaas. Die behoefte aan 'n kind, die opoffering om 'n kind te kry, die wil om die kind te beskerm, "die oorvloed van onmoontlike teerheid" wat 'n ouer vir sy kind voel en die onmag om kinders te beveilig. Die beeldskone librettos; 'n ma en haar pas afgestorwe seun se klaagliedere aan mekaar.
Die natuur word uitgebeeld as "monsteragtig", "veragtelik", verwoestend maar ook as bron van verwondering: die Noorderlig, gloeiende palings, Sahara-sand wat 'n yswêreld in Italië oranje kleur, 'n bos wat ondergronds brand. Beelde herhaal en staan teenoor mekaar . Sneeuvlakte teenoor woestyn. Koue en "glibberig ys" in kontras met hitte, gloed, "warm kompos". Modder, slyk, grond, ondergrond. Wasem. " 'n Kombers van swart mis". Rook.
Wanneer 'n mens na die inhoudsopgawe kyk, besef jy die boek vorm drie triptieke in 'n groter, vierde triptiek. Temas en beelde is verweef, speel in op mekaar. Elke verhaal belig die ander toe. Die boek vorm 'n geheel en moet as sulks gelees word.
In die laaste verhaal word die gegewe saamgevat in 'n soort tuiskoms en rus, maar jy twyfel want hier is jy nooit op vaste grond nie. Jy is betower, geskok, geboei. Jy voel ongemaklik, asof iets onder jou vel krap. Jy ervaar emosies wat jy nie kan beskryf nie. Dan slaan jy die boek toe en besef – dis nie verby nie. Jy wil die boek weer lees en herlees.
Martin Scorsese, Robert De Niro en Leonardo DiCaprio
Wanneer 'n boek 'n fliek word
In 2020 kondig Martin Scorsese aan hy gaan Killers of the Flower Moon: The Osage Murders and the Birth of the FBI van David Grann verfilm. Ek is dadelik opgewonde maar 'n duiweltjiie op my skouer fluister: "Wat as hy nie reg aan die boek laat geskied nie?"
Ek het Killers in 2017 gelees en dit bly my vandag nog by. Dit is die boeiende, noukeurig nagevorsde en skokkende geskiedenis van hoe en waarom die Osage Inheemse-Amerikaners afgemaai is. Ten minste 24 mense sterf tussen 1921 en 1925. Dit vertel ook hoe die jong, ambisieuse J. Edgar Hoover die ondersoek gebruik het om die FBI op 'n professionele grondslag te plaas en sy eie naam te maak. 'n Boek vol inligting maar dit lees soos 'n speurverhaal.
Ná die Osage van hulle grond verjaag is, koop hulle 'n stuk aarde in Oklahoma. Olie word ontdek en die Osage word van die rykste mense ter wêreld. Die owerhede besluit inheemse volke kan nie hulle geld bestuur nie en stel wit voogde aan. Miljoene word verduister. Vir party mense is dit nie genoeg nie, hulle wil alles hê, maar die stam besit die minerale regte en hulle kan nie verkoop word nie, die regte moet geërf word. Die Osage begin onder geheimsinnige omstandighede sterf.
Grann sentreer die verhaal om een familie se tragiese geskiedenis. Mollie Burkhart is getroud met Ernest Burkhart, 'n oënskynlik liefdevolle en sorgsame man. Een vir een word haar familie afgemaai. Sy self kwyn weg al kry sy behandeling vir haar 'diabetes'.
Elke ondersoek faal tot Hoover Tom White aanstel om uit te vind wat aangaan. Dit lei tot 'n skokkende onthulling; daar is 'n komplot om met die Osage te trou, hulle om die lewe te bring en die minerale regte in te palm. Die meesterbrein doen hom voor as die Osage se grootste vriend en weldoener. Hy is toevallig ook Ernest Burkhart se oom.
Grann ondersteun die verhaal met gepaste foto's. Ons weet hoe die mense lyk. Ons staan verstom oor hoe die wit boosdoeners glimlaggend tussen die Osage, wat hulle beplan om te vermoor, staan.
Dit is wonderlike materiaal vir 'n rolprent; die wye grasvlaktes, die onooglike oliebore, die Osage, blinkswart hare in vlegsels, nog in tradisionele drag, in hulle afslaandakkarre.
Ons weet die draaiboek is in goeie hande. Eric Roth, wat die Oscar gewen het vir The World According to Garp, is bekend vir sy uitstekende boekverwerkings. Bekroonde sterre soos Leonardo DiCaprio en Robert De Niro vertolk rolle. En Scorsese is natuurlik 'n meester van die filmkuns. Maar die duiweltjie op my skouer wyk nie: "En die gerugte dat Di Caprio en Roth vassit omdat Di Caprio sy rol ten koste van die gegewe wil uitbou?" Hollywood-glans? Melodrama? Ek hoop nie so nie. Liewer so eg, rou en aards soos die onlangse Nomadland.
En 'n sagter stem fluister: "Onthou die gemor oor Lord of the Rings en tog was dit die moeite werd; veral Gollum en sy "precious", 'n briljante uitbeelding van verslawing wat jy nie uit die boek wys geword het nie." En so is dit. Al stem 'n mens nie saam met 'n filmmaker se visie nie, die fliek kan dinge uitbeeld wat lesers miskyk. So lees die boek, gaan sien die fliek; die een is 'n ryk ervaring en die ander sal hopelik ook wees.
Om saam met Marita te reis na gister
Eerstens wil ek lesers waarsku; wat volg is geensins 'n goed uitgedinkte, slim resensie van 'n Baie lang brief aan my dogter deur Marita van der Vyver nie. Dit is my baie persoonlike belewenis van, en meelewing met 'n boek. 'n Boek wat alles is wat die agterblad sê dit is: 'n jeugmemoir van 'n skugter afrikaanssprekende dogtertjie en haar groot drome in die apartheidsjare, 'n ma se liefdesbrief aan haar dogter, 'n storie oor taal: moedertaal, hartstaal, praattaal. Elke keer wanneer jy een van Marita se boeke oopslaan, is dit asof jy sit en luister na 'n vriendin wat gesels; soos sy self later in die boek sê, toe sy Antjie Krog se gedigte ontdek: "…dit was die eerste keer dat ek 'n gedig teëkom wat geskryf is in die taal wat ek en my tienermaats met mekaar praat." Praattaal maar ook beeldryk. "Gryp na woorde soos 'n honger koshuiskind." "So wit soos sonde, so Afrikaans soos kan kom."
Dit is 'n reis deur die verlede maar ook 'n reis deur letterkunde: N.P. van Wyk Louw, Camus, Pessoa, Madame de Staël. Die ryk vonds van aanhalings uit verskeie skrywers se werke laat 'n mens na 'n pen gryp om die name neer te skryf om later te lees of herlees. Dan is daar natuurik die wonderlike bronnelys aan die einde van die boek. 'n Huldeblyk aan die "wonderwerk wat 'n skrywer met woorde kan pleeg."
Die boek is by uitstek oor dit wat ons vorm gee, ons maak wie ons is. Boeke ja, musiek ook want Marita skep 'n soort klankbaan vir haar memoir: LM-radio se "hitparade", Dylan, Cat Stevens, Bernoldus Niemand. Kuns. Maar eerstens die mense waaruit ons gebore is, ons genetiese pluimsade wat hier kom wortelskiet het. Die Zaaymans, Standers, Pattersons, Van der Vyvers, ook Krotoa, want sy was een van Marita se voorouers. Anna van die Kaap, Maria van Bengale; myne. Vrygestelde slavinne. Ons groot-, groot-, groot- ouma-grootjies. Die smeltpot van kulture. Suid-Afrika.
Die boek is ook elkeen wat in die bloeityd van apartheid grootgeword het se storie – "talkin' 'bout my generation," om The Who aan te haal. Ek glimlag dikwels soos ek lees. My pa het ook Louis L'Amour gelees en in Cowboyboeke ontdek ek 'n "horse" kan ook 'n "hoss" wees. Ons is ook in ons nagklere inrybioskoop toe. Ons het dit teater genoem maar biskoop is soveel mooier en eie aan die tyd. Ek lag hardop oor die meisies wat nie oor die tou moes trap nie, nie dat dit destyds snaaks was nie, maar omdat ek onthou hoe my dramatiese ma een middag die kombuis binnegestorm het en vir my en my sussie gegil het: "As julle dit ooit aan my doen, gaan ek net daar dood neerslaan!" En sy storm uit en klap die deur agter haar toe. Ons staar groot-oog na mekaar. Wat kon daai "dit" tog wees? Later vind ons uit 'n aangetroude niggie, skaars sestien, is swanger. Maandae na saalopening, (met skriflesing en gebed natuurlik), moes ons ook op tafels kniel dat ons rokke gemeet kon word.Vier duim bo die knie en wee jou as dit korter is. So word Marita se herinneringsreis ook myne, herinnering as jou storie of dit nou die volle waarheid is of nie.
En natuurlik daai ding waaroor ons nie meer wil praat nie, daai woord wat 'n mens soms wil wegwens maar wat nog steeds deur ons land eggo. My land en my mense se nalatenskap aan die wêreld. Apartheid. Dis hier wat die boek my skielik weemoedig stem. Oor my mense en hulle besluite. Oor daar vandag nog mense is wat so voel. Oor ons, wat in daai tyd grootgeword het, noodwendig aandadig is. Oor daai tweede ma's waarvan Marita praat; in haar geval 'n bruinvrou ; vir my hier op die Hoëveld, Polina, 'n Sotho-vrou, wat soveel deernis en tyd gehad het vir 'n klein, verwarde Afrikanerkind. Ook oor daai "goeie, godsdienstige mense" wat blind was vir hulle eie "boosheid", en ons liefde vir hulle.
So, laat een herfsmiddag, tewyl die lug al yler word en die son skaduvingers oor die grasperk gooi, wonder ek wie die boek moet lees. My generasie. My generasie se kinders en hulle kinders want wie vergeet staan die gevaar om hulle voorvaders se sondes te herhaal. Mense wat wil uitvind hoe 'n skrywer herinnering in skryfkuns verander. Mense wat van Marita se boeke hou. Mense wat van memoir hou, geskiedenis, of sommer net 'n mooi boek.
Die 'ongeluk' wat bly glim
"Fourie se teksfragmente glim soos glasteëltjies; saam vorm hulle 'n mosaïek wat 'n donker skittering uitstraal. 'n Boeiende en diep ontroerende verhaal oor emosionele oorwinning." – Die skrywer S.J. Naudé
Een van 2021 se mees opspraakwekkende boeke is P.P. Fourie, 'n dosent in Politieke Wetenskap aan die Universiteit van Stellenbosch, se The Heart is the Size of a Fist (Kwela). Dit is gelyktydig in Afrikaans uitgegee as 'n Hart is so groot soos 'n vuis, vertaal deur Marius Swart. Kobus Burger van Skrop het met Fourie gesels.
Fourie se boek, opgedra aan sy ma, handel onder meer oor sy komplekse verhouding met sy gewelddadige alkoholis-pa en die herinneringe aan sy traumatiese kinderjare. Hy skryf oor sy "twee ma's", sy pogings om sy gevoelens te peil en 'n verhouding met sy vervreemde halfbroer te bou.
Jy het jou boek as 'n "ongeluk" – accidental novel – beskryf. En dan voeg jy by dat dit nie memoir of outobiografie is nie. Meer "outofiksie". Hoe het jy dus die sin vir storie behou en die verhaal gekonstrueer? En met watter doel in gedagte?
Ek het nie begin skryf met die doel dat dit 'n boek gaan word nie. Die skryfwerk het begin as huiswerk wat ek gekry het by 'n leierskap-afrigter, by die werk. Die coach het aanbeveel dat ek iets kreatiefs doen sodat ek meer vreugde in my lewe kan hê. Toe begin ek stukkies uit my eie lewe opskryf en beskryf – net om aan die gang te kom. Daar was geen plan hiermee nie. En geen beplanning nie. Ek het maar net week na week in my kar gesit en dink aan iets om op te skryf. Daar was geen chronologie nie, en ek het nie daaraan gedink om alles bymekaar te sit en te orden om 'n manier om dit 'n boek te maak nie. Die "boekifisering" van die meer as eenhonderd skerwe wat ek in die loop van so 'n jaar geskryf het, het amper terloops (en heel aan die einde) gebeur. Die sin vir storie was gelukkig redelik maklik, omdat die skerwe gebaseer is op gebeure uit my eie lewe. (Maar dis nie streng outobiografie nie: ek het probeer om die waarheid agter gebeure te verhaal, eerder as die feitelike akkuraatheid van die gebeure self).
Vir diegene wat nog nie gelees het nie, hoe sal jy die boek beskryf? Waaroor handel dit?
Dis 'n storie oor verlies, en oor aanwins: die verlies van 'n pa, en die aanwins van 'n broer. Dis 'n storie oor trauma en hoe 'n mens dit oorkom (oftewel, probeer oorkom). Oor maniere van oorleef en oorlewing – fisies, emosioneel. Oor maniere van sinmaak en hoe om die verbande tussen gebeure in 'n mens se lewe raak te sien en in hul plek te sit. Dis 'n storie oor herinneringe en hul impak, maar ook hoe 'n mens herinneringe en hul impak kan wysig.
Hoekom het jy eerder in Engels geskryf en toe besluit om dit te laat vertaal?
Afrikaans is my moedertaal; dis die taal waarin ek droom en dink en onthou. Dis die taal wat direk gekoppel is aan my hart. Ter wille van emosionele ewewig, en die behouding van 'n meer kil, onsentimentele stem, het ek eerder met die taal van my kop as met die taal van my hart geskryf. 'n Amper kliniese, akademiese styl in Engels, dus. Ek dink dit sou vir my te hard, te moeilik, gewees het om dit in Afrikaans te doen. Ek sou selfbewus geraak het, bewus van my woorde. Die Engels kon ek neerskryf sonder om verstrengel te raak in my eie emosies. Ironies genoeg dink ek het dit 'n groter gevoel van onmiddellikheid geskep, vir die leser. Die onemosionele beskrywing van verskriklike tonele en gebeure maak daardie gebeure juis meer verskriklik.
Woede was glo die sneller vir jou skrywe. Woede teenoor die mense rondom jou wat bewus was van die trauma, maar stilgebly het. Sal jou boek hierdie stilte kan help verbreek of moet daar meer gedoen word om hierdie mense tot dade te inspireer?
Ek het ná die skryf van die boek die ding deurgelees en dit was vir my opvallend hoe kwaad ek blyk te wees. Daar is 'n stil, sluimerende woede wat dinge onderlê – ten spyte van my vasbeslotenheid om nie emosioneel te skryf nie. En hierdie woede is nie soseer teenoor die geweldenaar-pa in die storie nie, maar teenoor die mense rondom hom wat hom met hul stilte en hul wegkyk en hul miskyk toegelaat het om voort te gaan met sy geweld teenoor sy eie familie. En dis iets wat daagliks gebeur, steeds. In soveel huise gebeur gesinsgeweld en almal weet daarvan, maar mense sê daaroor of doen niks daaraan nie. Hierdie mense is vir my erger as die geweldenaar self. Ek hoop die boek help om sulke stiltes te verbreek, maar ek twyfel of dit sal. Mense kry altyd maar 'n verskoning om weg te kyk.
"Stilte is 'n siekte." Vind jy terapeutiese waarde in skryf en ook nou om tydens bekendstellings oor jou lewe, storie en boek te gesels?
Ek het formele terapie gehad, in my vroeë twintigs, jare en jare gelede. Die groot katarsis en uitpraat het toe gebeur. Maar ek besef ook dat so 'n "uitpraat" 'n eenmalige ding is nie. Ja, ek glo dit is terapeuties om hierdie dinge neer te skryf – so eerlik moontlik. Daar is vir my groot waarde daarin om die "huisdinge" [soos die ma in die boek dit noem], die private dinge, die geheime, so te verraai. As 'n mens so 'n siek geheim bewaar, word dit 'n sluimerende kanker in jou eie gemoed, in jou eie hart. Dit vergiftig alles wat jy doen en dink. Dit was verruklik om die geheim en die besonderhede van die geweld bloot te lê en 'n lig daarop te skyn en te sê: "Sien julle? Kyk daarna!" As 'n mens stilbly, word jy 'n meedoener aan jou eie verskrikking. Ek het die geheim gedeel – nié om wraak te neem of om "closure" te kry oor enigiets nie (closure is 'n proses, nie 'n eindbestemming nie). Ek het die geheim verraai, want die lig is 'n teenmiddel teen daardie verskriklike donkerte. Dis bevrydend. Dis verruklik.
Jy het genoem dat groot dele van jou boek tydens ritte tussen Wellington (waar jy woon) en Stellenbosch (waar jy werk) ontstaan het. Is dit steeds hoe jy skryf? Of het jy ook 'n ander skryfroetine?
Ek kan enige plek skryf. Ek is gelukkig wat dit betref. Voor die TV, met ander mense rondom my, geraas in die agtergrond. Ek hou daarvan om op 'n plek te wees waar ek moet konsentreer op wat ek skryf, en agtergrondgeraas help my eintlik om dit te doen. Dit help my ook om nie te "precious" te raak oor wat ek skryf nie. Met hierdie boek het dit so gewerk, maar ek vermoed dat ek met groter beplanning die volgende projek sal moet takel. Ek beplan om sekere tye van die dag (dalk voor werk, dalk saans) opsy te sit, jaloers te wees oor daardie paar ure, en dan toegewyd te werk. Ek het nog nie begin nie, so ek hoop dit sal so kan werk. My daaglikse rit Stellenbosch toe en dan terug Wellington toe, is egter ontsettend nuttig, as dinktyd. Ek kan dromerig in die verkeer sit en daardie lieflike pad en die uitsig rondom my inneem en my kop net laat gaan. My fantasietyd in die verkeer is vir my heerlik.
Wat is die roerendste reaksie wat jy tot nog toe op jou boek gehad het?
Mmm. Ek het al 'n e-pos ontvang van 'n minnares van my pa, uit die jare 70 (nie een van die minnaresse in die boek nie – 'n ander een). Dit was interessant. 'n Ander reaksie was van 'n vrou wat saam met my op skool was, toentertyd, en dieselfde soort geweld en disfunksie beleef het – dit is kosbaar, en gee my (en die seuntjie wat ek toe was) 'n gevoel van solidariteit. Ek het ook al 'n dik pak reaksies ontvang van mense wat ook soortgelyke geweld beleef het, en dis vir my wonderlik dat hulle vertroosting vind deur die uiting in die boek van dinge wat hulle self nog nie kon uiter nie. Daar is 'n hele skare mense soos ek, grootmense, wat almal daagliks verwerk aan die "huisdinge" van ons verlede. Dis vir my vertroostend. Dis asof ons vir mekaar 'n balm is.
Maar die roerendste reaksie was toe ek so 'n maand gelede vir my ma 'n stukkie uit die Afrikaanse boek voorgelees het. Dit was in Afrikaans. Skielik het ek myself vir die eerste keer hardop hieroor hoor praat. En my ma het aangedaan geword, en ek moes hard sluk teen die trane. Dit is uitsonderlik, hierdie reaksie. Ek en my ma is nie huilerige mense nie. Maar skielik moes ek ophou praat, en my ma het weggekyk, ook ontsteld. Wat vir my roerend was, is dat daar dele van onsself – van ons selwe – is, wat uit die verlede steeds vertroosting soek, en seer is. Ek weet hierdie klink dalk self-indulgent en bietjie kommin en sentimentalisties, maar ja, dit was die roerendste reaksie wat ek tot nog toe op die boek gehad het: my eie reaksie, die reaksie van die seuntjie wat ek destyds was (die seuntjie op die boek se voorblad), en my ma s'n. Ons het toe maar ophou hardop lees aan die ding.
Kan 'n robot voel en liefhê?
Klara, die verteller in Kazuo Ishiguro se jongste meesterstuk, Klara and the Sun, is 'n A.F., 'n "Artificial Friend", 'n sonaangedrewe robot geprogrammeer om 'n kind of tiener se metgesel te wees. Vir Klara is die son 'n soort opperwese. Sy hou die son en sonpatrone, die spel tussen lig en skadu, gedurig dop en wanneer "haar" mens, Josie, siek word, klop sy by die son aan vir hulp. Sy is egter nie net aangewese op die son nie, sy deel ook die son se aard. Sy is 'n ligbringer en gee warmte en hoop vir die mense om haar. Klara is letterlik en figuurlik 'n "sonkind".
Ishiguro het beplan om 'n kinderverhaal , 'n moderne sprokie te skryf, waarin die dikwels magiese metgesel-karakater, verteller en hoofkarakter word. Sy dogter waarsku hom dat dit kinders sal verskrik en siedaar: Klara and the Sun, 'n moderne sprokie vir grootmense , waarin wat 'nmens mens maak, ontgin word deur dit wat Klara, die "nie-mens" is, waarneem en beleef.
Ons leer haar ken waar sy opgewonde wag om deur 'n familie gekies te word. Anders as haar metgesel-robot, Rosa, is sy lewendig, opmerksaam en hou sy die buitewêreld nuuskierig dop. Sy is gretig om alles om haar nie, net waar te neem nie, maar ook in te neem. Gou kruip sy in 'n mens se hart en vir die van ons wat Never Let Me Go gelees het, lui die waarskuwingsklokke. Netsoos die gekloonde kinders in daardie boek sal sy moontlik alles moet opoffer vir Josie. Maar maak dit saak? Sy is tog net 'n robot.
Klara is egter nie die gewone "Superbrein-Maar-Geen-Gevoel" waaraan ons dink as ons die woorde "kunsmatige intellegensie" hoor nie. Baie vroeg in die boek sê sy: "I became… increasingly fascinated by the more mysterious emotions passers-by would display". Sy sien 'n A.F. wat 'n paar tree agter sy mensmaatjie loop en wonder hoe dit voel as jou mens jou verstoot. As sy dink Beggarman en sy hond is dood, voel sy hartseer maar is ook bly dat hulle in mekaar se arms dood is. Sy sien twee ou mense wat omhels en is verbyster dat hulle tergelyketyd bly en hartseer is. Sy probeer haar indink hoe dit sou voel as sy en Rosa mekaar na 'n lang afskeid weer ontmoet: "Would I then feel… pain alongside happiness? "
Die verhaal speel af in 'n toekomstige, tegnologies-gevorderde samelewing, 'n plek waar mense al hoe meer vervreemd van mekaar lewe. Op 'n manier is elke karakter 'n buitestaander. Josie is siek. Ricky, haar maatjie, is nie "lifted", geneties verbeter, nie. Die ma werk aanmekaar, het skaars vriende, in 'n poging om aansien in die samelewing te hê want sonder aansien tel jy nie. Josie se pa is verplaas deur 'n robot en woon nou in 'n alternatiewe samelewing; en natuurlik, Klara, die volmaakte "ander".
Om anders te wees is ook om eensaam te wees, 'n kerntema in Ishiguro se boeke. Klara peins herhaaldelik oor eensaamheid en sê in 'n stadium: "Perhaps all humans are lonely. At least potentially." Sy noem nooit haar eie eensaamheid nie maar dit is die prentjie van Klara wat alleen rondstaan wanneer Josie nie tyd of lus vir haar het nie, en veral teen die einde van die boek, as Josie al minder op haar staatmaak en Klara haar intrek in die waskamer neem, wat ons harte ruk.
In die soeke na wat menswees is, word verskeie temas ontgin: plig en pligsbesef, die wisselvalligheid van bestaan, die wispelturigheid van menslike gevoelens en die aard van liefde. Die ma se liefde vir Josie is gemeng met skuld en angs want sy het klaar 'n kind verloor; Josie gee om vir Klara maar skroom nie om haar te verraai as die "lifted" kinders dink Klara is nie goed genoeg nie; Josie en Ricky is kinderlik lief vir mekaar en beplan 'n toekoms saam maar spat later uitmekaar; tog verseker Ricky Klara dat liefde ewig is want Klara, die robot, wil glo aan ewige liefde, 'n soort hunkering om as sy nie meer van nut is nie, nie weggegooi te word nie.
Dan is daar die vraag of 'n robot volwaardig mens sou kon word. Die ma vra in 'n stadium vir Klara om Josie na te doen, nie net haar bewegings nie maar ook haar stemtoon en gevoelens. As Klara en die pa later praat oor of sy mens kan word, sê hy hy glo nie want die mens se hart het baie kamers. "But then suppose you step into one of the rooms. And discovered another room within it. And inside that room, another still. Rooms within rooms within rooms."
Daar is soveel in hierdie ryk sprokie waaroor 'n mens kan besin, soveel beelde van Klara wat ons met deernis vul maar dis die onbeantwoorde vrae oor menswees, oor wat ons te doen staan as 'n robot wel kan voel en veral die laaste beeld van Klara wat by ons sal bly spook.
Ander werke deur Kazuo Ishiguro:
A Pale View of Hills; An Artist of the Floating World ; Remains of the Day ; The Unconsoled ; When we were Orphans ; Never let Me Go ; The Buried Giant
Lees ons nog poësie?
'n Paar weke gelede herontdek ek my "skryfboks" op my rekenaar. My man, Engelssprekend, sê dis 'n "folder" maar ek verkies "boks"'. Toe ek dit oopmaak besef ek hoekom. Dis 'n kraaines vol geheimenisse, ou herinneringe, nuwe ontdekkings. En gedigte. Baie gedigte. Ek begin wonder, lees ons nog poësie? En hoekom lees ons poësie?
Almal is dit eens; digkuns is oproepend, beeldryk , meervlakkig. Gelyktydig word jou kop, hart en sinne betrek maar dit is die onmiddellike aard daarvan wat dit uniek maak.
"My nooi is in 'n nartjie, my ouma in kaneel". (D. J. Opperman)
Ons breine slaan bollemakiesie en skielik sien ons dinge anders.
"At the last minute a word is waiting
repeated…." (W. S Merwin)
Selfs 'n gedig wat op die oog af eenvoudig lyk, laat jou met die herlees daarvan kopkrap.
Dan is daar die meesterlike, gestroopte gedig oor die einde van 'n verhouding deur die Franse digter, Jacques Prévert. Verskoon my amateuragtige vertaling, ook verskoning aan die digter.
"Hyy skink die koffie
In die koppie
Hy gooi melk in die koppie koffie
Hy gooi suiker
By die koppie melkkoffie
Met die klein lepeltjie
Hy roer dit
Hy drink die melkkoffie
Hy sit die koppie neer
Sonder om met my te praat"
So gaan die ontbyt verby. Die geliefde rook, sit sy hoed op en loop, sonder 'n woord, terwyl die verteller hom in stilte dophou. Die ontredderde verlatenheid wat tussen die twee mense waai, ruk ons terug na 'n tyd toe ons ook iemand verloor het.
En uiteindelik, wannner die verteller alleen is:
"En ek ek sit
My kop in my hande
En ek huil."
Emily Dickinson, my gunstelingdigteres, skryf die volgende:
Kenners wat Emily Dickinson se lewe bestudeer, vermoed sy het aan epilepsie gely. Die gedig is moontlik tekenend van so 'n aanval maar dit beskryf ook die ervaring wat jy beleef wanneer jou wêreld in een oomblik onherroepelik in duie stort. Die skok en verwarring. Dalk is dit juis poësie se taak. Ons rede "breek" en soos ons val, ervaar ons wêreld na wêreld, tot alle wete stil raak. En dan…
Ons hoef natuurlik nie meer poësie te lees nie. Ons kan deesdae daarna luister. Bob Dylan word in 2016 met die Nobelprys vir Letterkunde vir sy lirieke bekroon. Podiumpoësie, waar die digter nie net 'n gedig skryf nie maar dit ook voor 'n gehoor praat, word al hoe gewilder. Bekyk en beluister gerus na die werk van die jonger digters: Pieter Odendaal, Ronelda Kamfer, Jolyn Phillips, Loftus Marais, Nathan Trantraal, Ryan Pedro.
Ek laat julle met dié woorde van die Amerikaanse podiumdigteres, Amanda Gorman:
Wat is jou gunteling gedig? Laat weet ons by skropwerf@gmail.com
Verdwaal in 'n lieflike nagmerrie
Van die eerste raaiselagtige sin weet jy Susanna Clarke se tweede roman, Pinanesi, gaan jou ua vreemde plekke wegvoer: "When the Moon in the Third Northern Hall went to the Ninth Vestibule to witness the joining of the tides." Dis 'n joernaalinskrywing wat verwys na 'n verskynsel wat net elke agt jaar plaasvind. Die verteller is Piranesi, 'n man wat oorleef soos Robinson Crusoe, in 'n kollosale huis waar seestrome en getyvloede deur die sale druis en golwe oorverdowend teen die hoë mure klap. Daar is ontelbare halle en gange en verskeie vlakke wat deur manjifieke trappe verbind word, want die Huis is 'n doolhof wat in spookagtige afsondering bestaan. Dalk is dit 'n gevangenis vir verlore siele. Piranesi se enigste geselskap is swerms seevoëls, en twee albatrosse wat 'n nes vir hul kuiken bou. Hy leef van vis en skulpdiere en sop wat hy van seewiere brou. Een keer 'n week word hy besoek deur The Other, 'n afsydige man wat in duur pakke geklee is. Peranesi versamel artefakte en inligting wat hy in sy joernale opteken.
Wat gaan hier aan? Is dit 'n verdwaalde wetenskaplike op 'n ontspoorde ekspedisie? Of is dit iemand se droom, 'n nagmerrie waaruit die titelkarakter (en die leser) nie kan wakker word nie? Elke ruimte in die Huis word bevolk deur reusagtige standbeelde wat uit die mure beur asof hulle gevange geneem is. Piranesi het hulle almal name gegee. Een van sy gunstelinge is die "Statue of a Woman carrying a Beehive", wat 15 meter bokant die vloer hang. Piranesi klouter deur metafisiese vlakke en kyk af op 'n mitologiese wêreld waar die standbeelde en die natuur met hom kommunikeer. Hy is gelukkig daar en oortuig hy is die Geliefde Kind van die Huis, wat na al sy behoeftes omsien. The Other is hom skynbaar nie so goedgesind as wat Piranesi wil glo nie. Tydings en onbekende woorde van 'n ander wêreld ontsenu hom en hy begin sy joernale herlees op soek na antwoorde. Dit word 'n reis na die lig, 'n soektog na identiteit en betekenis. Vir die leser is dit 'n verkenningstog met boeiende leidrade en simbole wat deur 'n alternatiewe bestel kronkel. Die vermoede ontstaan dat die verteller nie net onbetroubaar is nie, maar van sy sinne beroof. Brokkie vir boeiende brokkie word die sielkundige raaisel onthul. Is Piranesi die slagoffer van 'n afgryslike misdaad?
Die skrywer skep iets nuut; 'n fantasie wat litrêre genres verweef. Piranesi is 'n primitiewe, vindingryke mens wat vergeet het van die moderne wêreld van tegnologie en rasionele denke; hy vind sy eie bestaan daagliks uit en soos Adam in Genesis gee hy name aan alles wat hy teëkom. Hy maak sy eie verbeeldingryke afleidings en ken betekenis toe, soos oermense moes gedoen het. Die gawe en vloek van die Huis is vergetelheid en eensaamheid.
Slimkoppe sou boekdele kon skryf oor die raakpunte met ander meesterwerke soos Gulliver's Travels van Jonathan SWift, Dante se Inferno, Griekse mitologie, en sielkundige taferele soos D.M. Thomas se The White Hotel en The Magus deur John Fowles.
Clarke se doolhofstorie smokkel met die leser se kop. Ek sal Piranesi se speurtog na wie hy werklik is nooit kan vergeet nie. Die golwe en strome in die majestieuse Huis bly eggo lank nadat die boek toegemaak is. (Die see is 'n simbool van die onderbewuste.) Piranesi is 'n fassinerende en betowerende leeservaring wat verdien om 'n moderne klassieke werk te wees.
Susanna Clarke se debuutroman, Jonathan Strange & Mr Norrell is benoem vir die Bookerprys, en in 2005 is dit aangewys as die British Book Awards Newcomer of the Year. Dit is bekroon met die Hugo Award en
50 'groot erfboeke' vir die volgende generasie
Op versoek van sy seun het Schalk Schoombie 'n lys van 50 geliefde boeke uit 'n leeftyd van lees opgestel. Boeke wat 'n blywende indruk gemaak het, horisonne verskuif en nuwe insigte gebring het. Boeke as erfgoed. In geen spesifieke volgorde nie:
All the Pretty Horses – Cornac McCarthy
The Overstory – Richard Ford
Apeirogon, A Novel – Colum McCann
A Place of Greater Safety – Hilary Mantell
Ek stamel ek sterwe – Eben Venter
Op soek na Generaal Mannetjies Mentz – Christoffel Coetzee
A Fringe of Leaves – Patrick White
Lees ook dié boeiende biografieë
Petrovna Metelerkamp se Ingid Jonker – 'n biografie. Nie net 'n geskrewe boek nie maar ook 'n foto-biografie van die wonderbaarlike digteres.
Leon Rousseau se Die Groot Verlange: Die Verhaal van Eugène N. Marais
C Steyn se Van Wyk Louw – 'n lewensverhaal
Anotonia Fraser se Cromwell ; asook enige van haar ander briljante biografieë en haar memoir Must You Go? My Life with Harold Pinter
David Marr se Patrick White – A Life; asook Patrick White se outobiografie, Flaws in the Glass
Ai Weiwei se A Thousand Years of Joys and Sorrows
Hayden Herrera se Frida: a Biography of Frida Kahlo
Simon Winchester se The Professor and the Madman: a tale of murder, insanity and the making of the Oxford English Dictionary
Janet Malcolm se The Silent Woman: Sylvia Plath and Ted Hughes. Nie net 'n biografie nie. Sy ondersoek die vele biografieë oor Plath en mediteer oor wat 'n biografie is.
Stephen Geenblatt se Will in the World: how Shakespeare became Shakespeare
Lusmaker uit 'The Magician' deur Colm Tóibín
If music could evoke feelings that allowed for chaos as much as order or resolution, Thomas thought, and since this quartet left space for the romantic soul to swoon or bow its head in sorrow, then what would the music that led Germany to chaos sound like? It would not be war music, or marching music. It would not need drums. It would be sweeter than that, more sly and silky…
His own confused state when he listened to music was a sort of panic; the music was a way of absolving him from remaining rational. In creating confusion, it inspired him. Its untrustworthy sound gave rise to the conditions in which to work, for others, including some who now ruled Germany, it stirred emotions that were savage.
He listened as the musicians began to speed up under the direction of the lead violinist, who was smiling, goading the others to follow him, to play more loudly, to soften then come back in with more force.
As the players drew near to the final stretch, he felt the excitement of having been taken out of time and also the resolve that on this occasion the thoughts and ideas that came to him would mean something, would fill a space that he had quietly been creating. For a split second, as the music ended, he was sure that he had it, his composer in a house in Polling, the place where his mother had died but then it faded as he stood up with the others to applaud the quartet, who bowed in unison, making clear that this final gesture, like their playing had been rehearsed.
Lusmaker uit 'Cloud Cuckoo Land' deur Anthony Doerr
London! May! Rex! Alive! A hundred times he examines Rex's stationary, inhales its smell. He knows that handwriting, squashed at the tops of the letters as though someone has stepped on the lines: how many times did he see it scratched into the frost and dirt of Korea?
What an absolute miracle to receive three letters from you all at once.
You could pay a visit if you're able?
Every few minutes a fresh gust of lightness sweeps through Zeno. There was that name, Hillary, but what of it? If Rex has found a Hillary, bless him. He made it out. He is alive. He has invited Zeno for "a bit of a function."
He imagines Rex in a wool suit in a tranquil garden, sitting down to write the letter. Pigeons coo; hedges rustle; clock towers soar past oaks in a wet sky. Elegant, matronly Hillary comes out with a porcelain tea service.
No, it's better without Hillary.
I can't tell you how happy I am you made it out.
He waits until Mrs Boydston goes out for groceries, then calls a travel agency in Boise, whispering questions into the phone as though perpetrating crimes.
Schalk Schoombie se Top 10 romans in 2021
(Nuut en minder nuut)
The Mirror and the Light – Hilary Mantel (foto)
Copenhagen – Michael Frayn (drama)
Riana Wilkens se Top 10 romans van 2021
Gertrude and Claudius – John Updike
Dol Heuning – S J Naudé
Grepe uit Hoban se romans
Darkness roared with the lion, the night stalked with the silence of him. The lion was. Ignorant of non-existence he existed. Ignorant of self he was sunlit violence with calm joy at the centre of it, he was the violence of being-as-hunter constantly renewed in the devouring of non-being. The wheel had been when he ran tawny on the plain, printing his motion on the grateful air. He had died biting the wheel that went on and left him dead. The wheel continued, the lion continued. He was intact diminished by nothing, increased by nothing, absolute. He ate meat or he did not eat meat, was seen or not seen, known when there was knowledge of him, unknown when there was not. But he always was.
Kleinzeit took a bottle of black ink and a fat Japanese brush out of the plain deal table drawer. He took a piece of yellow paper, dipped the brush in the ink, poised it over the paper. You can do it, said Death. Kleinzeit touched the paper with the brush, drew a fat black circle, sweet and round. That's it, said Death. My present. Thank you, said Kleinzeit. He tacked the yellow paper to the wall near the clock. Let's go for a walk, he said.
As jy 'n vrat kan kry as jy aan 'n padda raak, moet 'n vrou darem seker met 'n metamorfose beloon word as sy 'n padda soen. Laura het hom daardie eerste keer gevry dat hy gedink het die hemel breek in sy kop oop, en in sy lendene. Nêrens hou die goeie fee se toorwoord ooit in dat die prins terugverander na sy skurwe vel en amfibieë se ballonlonge nie.
Die miskruier en die maan deur Carié Maas, Protea, 2021
Hulle is gewaarsku jy moet vooraf besluit hoeveel keer jy kunsmatige bevrugting sal probeer. Jy glo hulle nie. Hulle sê dit oor en oor, maar jy glo hulle nie. Totdat elke miskukte poging jou verder krenk. Jy probeer voortbeur, maar dit tap jou kragte. Jy wil uithou, maar dit takel jou af en mergel jou uit. Dit wat een dag nog ontsteltenis is, is die anderdagmôre ontgogeling. Jou derms is uitgeruk.
Altyd meer planete
They saw hydrogen planets and oxygen planets, water worlds, silicon, iron and globes of liquid helium wrapped around trillion-carat diamonds. There were always more planets. Always different ones. For a billion years.
That night we went to Falasha, a planet so dark we were lucky to find it. It wandered in empty space, an orphan without a sun. It had its own star once, but got ejected during its home system's troubled youth. "When I was in school, no on one even mentioned them," I told him. "Now we think rogue planets might even outnumber stars." We watched Falasha drift through interstellar emptiness, in timeless nights and temperatures a few degrees above absolute zero. Why did we come here, Dad? It's the deadest place in the universe. "That's what science thought, too, when I was your age." Every belief will be outgrown, in time. The first lesson of the universe is to never reason from only a single instance. Unless you only have one instance. In which case: find another."
"I know why those men wanted to kill this project. The cost overrides were just an excuse…. Finding other Earths was a global plot deserving the Tower Of Babel treatment. If we academic elites found that life arose all over it wouldn't say much for humanity's Special relationship with God."
We made our world significant by the courage of our questions and the depth of our answers. (Carl Sagan aanhaling in Bewilderment)
Bewilderment by Richard Powers, Hutchinson Heinemann, 2021
The moment the metal box speaks her name, Amor knows it's happened. She's been in a tense headachy mood all day, almost like she had a warning in a dream but can't remember what it is. Some sign or image, just under the surface. Trouble down below. Fire underground.
But when the words are said to her aloud, she doesn't believe them. She closes her eyes and shakes her head. No, no. It can't be true, what her aunt just told her. Nobody is dead. It's a word, that's all. She looks at the word, lying there on the desk like an insect on its back, with no explanation.
This is Miss Starkey's office, where the voice over the Tannoy told her to go. Amor has been waiting for this moment for so long, has imagined it so many times, that it already seems like a fact. But now that the moment has really come, it feels far away and dreamy.
The Promise, Damon Galgut, Umuzi, Penguin Random House, 2021
Vanjaar se internaionale boekpryse
Fiksie: Louise Erdrich. Night Watchman
Biografie: Les Payne. The Dead are Arising: The Life of malcolm X
Gwakiedenis: Marcia Chatelain. Franchise: The Golden Arches in Black America.
Algemene nie-fiksie: David Zucchino. Lie: The Murderous Coup of 1898 and the Rise of White Supremacy
Poësie: Natalie Diaz. Postcolonial
CWA Dagger-Toekennings (Misdaad):
Golden Dagger: Chris Whitaker. We Begin at the End
Ian Fleming Dagger: Michael Robotham. When She Was Good.
John Creasley (Nuwe skrywers) Dagger: Eva Björg Ægisdóttir, Vertaal deur Victoria Cribb. The Creak on the Stairs
Sapere Books Historiee Dagger: Vaseem Khan. Midnight at Malabar House
Vertaalde Fiksie Dagger: Yun Ko-Eun, vertaal deur Lizzie Buehler. The Disaster Tourist
ALCS Golden Dagger Nie-Fiksie: Sue Black. Written in Bone
Debuut Dagger: Hannah Redding. Deception
Dagger in the Library (Vir Leeftydbydrae): Peter May
Woman's Prize for Fiction:
('n Resensie van die boek het vanjaar op SKROP Boekeblad verskyn.)
Van Hamnet tot Hamlet
I am dead: Thou livest; . . . draw thy breath in pain, To tell my story.
Hamlet. Act V, scene ii William Shakespeare
What is given may be taken away, at any time. Cruelty and devastation wait for you around corners, inside coffers, behind doors: they can leap out at you at any time, like a thief or brigand. The trick is never to let down your guard. Never think you are safe. Never take for granted that your children's hearts beat, that they sup milk, that they draw breath, that they walk and speak and smile and argue and play. Never for a moment forget they may be gone, snatched from you, in the blink of an eye, borne away from you like thistledown. Maggie O'Farrell, Hamnet
If asked, the girl – a woman, now – would remove the falconer's glove and hold your hand, just for a moment, pressing the flesh between thumb and forefinger where all your hand's strength lay, and tell you what she felt. The sensation, some said, was dizzying, draining, as if she was drawing all the strength from you; others said it was invigorating, enlivening, like a shower of rain. Maggie O'Farrell, Hamnet
The sound that comes out of him is choked and smothered, like that of an animal forced to bear a great weight. It is a noise of disbelief, of anguish. Agnes will never forget it. At the end of her life, when her husband has been dead for years, she will still be able to summon its exact pitch and timbre.
Grief fills the room up of my absent child, / Lies in his bed, walks up and down with me, / Puts on his pretty looks, repeats his words, / Remembers me of all his gracious parts, / Stuffs out his vacant garments with his form / Then, have I reason to be fond of grief?
William Shakespeare, The Life and Death of King John
Woorde van oorlewendes
Uit The Silence deur Don Delillo:
But the war rolls on and the terms accumulate. Cyberattacks, digital intrusions, biological aggressions. Anthrax, smallpox, pathogens. The dead and the disabled. Starvation, plague and what else? Power grids collapsing. Our personal perceptions sinking into quantum dominance.
Just the stairs and the numbers, third floor, fourth floor, fifth floor, up and up and up, and then finally pushing through the door to the hallway…. I don't think I have to apologize for this long dumb description of climbing eight flights of stairs because the current situation tells us that there's nothing else to say except what comes into our heads, which none of us will remember. (Max Stenner)
Is it natural at a time like this to be talking in philosophical terms as some of us have been doing? Or should we be practical? Food, shelter, friends, flush the toilet if we can? Tend to the simplest physical things. Touch, feel, bite, chew. The body has a mind of its own. (Tessa Berens)
Granular surveillance. Tech-dome. Gateway tracking. I can't help myself. These terms surround me. I try to think sometimes in a prehistoric context. A flag stone image, a cave drawing. All these grainy shreds of our long human memory … The world is everything, the individual nothing. Do we all understand that? (Martin Dekker)
Lees ook dié vertaalde boeke
Karl Ove Knausgård (Noorweë) My Struggle: Death in the Family. A Man in Love. Boyhood Island. Dancing in the Dark. Some Rain must Fall. The End.
Han Kang (Suid-Korea) The Vegetarian
Andreï Makine (Frankryk; gebore in Rusland) Dreams of My Russian Summers. The Woman Who Waited
Irène Némirovsky (Frankryk; gebore in Oekraïne) Suite Française: Storm in June. Dolce
Arturo Pérez-Reverte (Spanje) The Dumas Club. The Painter of Battles.
Marguerite Duras (Frankryk) The Lover
Yukio Mishima (Japan) The Sea of Fertility: Spring Snow. Runaway Horse. The Temple of Dawn. The Decay of the Angel
Umberto Eco (Italië) The Name of the Rose
Muriel Barbery (Frankryk; gebore in Morocco) The Elegance of the Hedgehog
Henning Mankel (Swede) Die hele Wallander reeks
Jorge Luis Borges (Argentinië) Labyrinths
Albert Camus (Frankryk) The Outsider
Güunter Grass (Duitsland, gebore in Pole) The Tin Drum. Crabwalk
Francoise Sagan (Frankryk) Bonjour Tristesse
Peter Høeg (Denemarke) Miss Smilla's Sense of Snow
Christoph Ransmayr (Oostenryk) The Last World
Amos Oz (Israel) A Tale of Love and Darkness
Jáchym Topol (Tjeggiese Republiek) City Sister Silver
Javier Marías (Spanje) All souls
Primo Levy (Italië) If not now, when? The Drowned and the Saved
'n Vrou se plek
What is a woman's life? Do not think, becuse she is not a man, she does not fight. The bedchamber is her tilting ground, where she shows her colours, and her theatre of war is the sealed room where she gives birth. She knows she may not come alive out of that bloody chamber. Before her lying-in, if she is prudent, she settles her affairs. If she dies, she will be lamented and forgotten. If the child dies, she will be blamed. If she lives, she must hide her wounds. Her injuries are secret, and her sisters talk about them behind the hand. It is Eve's sin, the long continuing punishment it incurred, that tears at her from the inside and shreds her. Whereas we bless the old soldier and give him alms, pitying his blind or limbless state, we do not make heroes of women mangled in the struggle to give birth. If she seems so injured that she can have no more children, we commiserate with her husband.
The Mirror and the Light by Hilary Mantel, 4th Estate, 2020
Kosskrywers oor hul passie
February 14, 1884. Tasted a banana for the first time in my life. I won't do it again until purgatory. Jules Renard, Diary.
If a keen foodie travelled back… to the Middle Ages they would be met with some strange fare. Much would be pounded and strained to a pulpy, gruel-like consistency, or turned bright red, yellow or green using sandalwood, saffron and parsley. It would be seasoned with cinnamon, mace, nutmeg, cloves, ginger, galangal, cardamon and other exotic-sounding spices that have been forgotten… cubeb, zedoary, grains of paradise, spikenard.
The Historic Heston Blumenthal
Every story has a beginning. Mine started at the tables of my mother and my grandmother, where the notion of true South African hospitality seeped into my consciousness and became the foundation on which I would later build. Jan
Jan. (Jan – A Breath of French Air)
The Egypt I knew was a French-speaking, cosmopolitan Mediterranean country in which life… was a sort of continuation of the Belle Époque… with colonial-style clubs, opera and ballet and entertaining on a grand scale. Egypt… was led by a foreign (Albanian) dynasty, a court made up of exiles from the Turkish aristocracy, and a royal council that spoke limited Arabic. The Jewish community had a happy and important place in the mosaic of minorities – which included Copts, Armenians, Syrian Christians, Maltese, Greeks and Italians, as well as British and French expatriates – living among the Muslim majority.
20 boeke oor sibbe
Bridge of Clay – Martin Zusak
My Sister, My Love – Joyce Carol Oats
A Pure Heart – Rajia Hassib
My Family and Other Animals – Gerald Durrell.
The Mitford Girls – Mary S.Lovell
Frenemies in the Family: Famous Brothers and Sisters Who Butted Heads and Had Each Other's Backs – Kathleen Krull
The Brontës – Juliet Barker
Riana Wilkens kies 20 boeke wat goeie flieks gemaak het
The Hours – Michael Cunnningham
Schindler's List – Thomas Kneally
10.The Shawshank Redemption – Stephen King
The Social Network – (The Accidental Billionaires – Ben Mezich
Little Women (regie: Greta Gerwig) – Louise May Alcott
Wat lees mense? Nie wat jy verwag nie …
Dis altyd interessant om te hoor wat ander mense lees. Ek het bietjie rondgevra.
Shuggie Bain – Douglas Stuart. Speel af in die 1980's in 'n verarmde deel van Glasgow teen die agtergrond van Margaret Thatcher se Engeland. Party mense noem dit die Skotse Angela's Ashes. Op meeste lyste.
Miss Benson's Beetle – Rachel Joyce. 'n Selfontdekkingsreis en avontuur van twee eksentrieke en verruklike vroue op soek na 'n goue gogga in 'n verafgeleë landstreek. Drie mense beveel dit aan; een skryf: "Quirky, witty and a lot of fun."
A Prince and a Spy – Rory Clement. Historiese spioenasieriller. 'n Geheimsinnige komplot, wat Nazi-Duitsland en die Britse monargie verbind, word deur 'n Cambridge-spioen ontrafel. "Dramatic, intelligent, and brilliantly compelling." (Amazon)
Net voor die droogte my breek: 'n Reis na stories van hoop – Anoeschka von Meck. Nie-fiksie. " Stories van mense wat te midde droogte en swaarkry tog met hoop voortbeur. Anoeschka reis van Calvinia tot Gamoep, tot amper by die Botswana-grens, oor verskeie plattelandse dorpe, om die inspirende verhale vir ons te bring." (Aangepaste aanhaling uit verskeie publikasieblaaie.)
The Philosopher and the Wolf: Lessons from the Wild on Love, Death and Happiness – Mark Rowlands. "… a beautiful and often hilarious story about a man's relationship with a wild creature who became his friend and brother: Brenin … an extraordinarily well-travelled wolf…" (Goodreads)
Invisible Women – Caroline Criado Perez. Die Financial Times se Boek van die Jaar, 2019 'n Feitlike boek, in 'n gemaklike, lekkerlees skryfstyl. 'n Vars perspektief op vroue in die sakewêreld; ernstig maar ook vol humor.
The Forsyte Saga – John Galsworthy. 'n Vriendin, al van die begin van Covid ingeperk in haar huis, peins oor familie, huise en geskiedenis. Sy herlees die familiesage wat die eerste keer in 1906 gepubliseer is. Dit speel af tussen 1896 en 1920 in Engeland.
The Biscuit: The History of a very British Indulgence – Lizzie Collingham. Die geskiedenis van die soetkoekie; die wat nog bestaan, soos die Marie, (die boek noem hoe geliefd die koekie in Suid-Afrika is), en die wat lankal in onguns geraak het. Ook hoe belangrik die koekblik was en hoe koekblikke op verrassende maniere gebruik is. Prue Leith noem dit "fascinating".
The Lost Pianos of Siberia – Sophie Roberts. Nie-fiksie. 'n Fassinerende avontuur-, reisverhaal en historiese sage. Wie kon raai dat mense in die koue, onherbergsame Siberië in 'n stadium soveel klaviere gehad het? Toegelig met sketse en foto's uit verskillende tydperke van die Russise geskiedenis.
Second-hand Time: The Last of the Soviets – Svetlana Alexievitch. 'n Uitmuntende en ontroerende boek deur die joernalis wat in 2015 die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het. Sy laat gewone mense in hulle eie woorde vertel hoe hulle die einde van 'n bedeling en die begin van 'n nuwe bedeling beleef. Hoogs aanbeveel.
The body: A guide for the occupant – Bill Bryson. Die skrywer, wat wetenskap toeganklik gemaak het in A Short History of Nearly Everything, skryf di é keer oor die liggaam. 'n Briljante en dikwels histeries snaakse boek oor ons fisiese en neurologiese aard.
The Friend – Sigrid Nunez. Ná 'n skrywer se selfmoord erf 'n vriendin sy hond. 'n Boek oor die rouproses, hartseer, vriendskap, die skryfkuns, oud word en die band tussen mens en dier.
Drive Your Plow Over the Bones of the Dead – Olga Tokarczuk. Booker Internasionale Kortlys, 2019. Weer eens 'n buitengewone boek uit die pen van die Poolse Nobelpryswenner. Janina, 'n kluisenaar, glo die moorde wat gepleeg word is die werk van diere wat wraak neem op jagters. Of is dit? Die boek is tegelykertyd speurverhaal, fantasie, donker komedie, 'n aanklag oor diereregte, 'n verhaal van 'n vrou in haar later jare en 'n huldeblyk aan William Blake.
10 mins 38 secs in this Strange World – Elif Shafak. Booker Kortlys, 2019. Leila, 'n prostituut, lê dood in 'n vullisblik. Haar brein funksioneer nog vir 10 minute en 38 sekondes. Sy herleef alles; van haar geboorte af tot haar dood. 'n Leser skryf: "The conclusion is truly life affirming and brilliant."
Tesourus van Afrikaans – L.G. de Stadler en A. de Stadler. In Februarie die jaar verskyn die eerste bygewerkte tesourus sedert 1994. Vir alle liefhebbers, sprekers, studente en skrywers van Afrikaans.
Marita van der Vyver se jeuggedig, geskryf in haar matriekjaar
wat ek eendag wil word, meneer?
ek wil so vreeslik, vreeslik
graag 'n bloubaardboemelaar
wees om te kan sién, meneer
en 'n violis se viool
om te kan voél, meneer
en 'n solddaat op 'n slagveld
om te kan rúik, meneer
en 'n prostituut om die soet
te kan uitspoeg en die bitter
te kan proé, meneer
en 'n blinde bedelaar
wat 'n leë blikkie skud
om te kan hóór, meneer
en 'n kleurling in 'n park
op 'n blank/european bank
om te kan wéét, meneer
ek wil so graag iets of
iemand wees wat rêrig weet
hoe om te wéés, meneer
My ouers dans op die maat van die een of ander lawwe liedjie op die radio, Elvis as ek reg onthou, en my pa lig sy hand midde-in 'n draai in die dans, en in 'n onbewaakte oomblik skram my ma weg, koes vir daardie hand in die lug, 'n refleks van 'n vorige aanval… Ons almal sien dit, sien mekaar, en weet wat kom."
'n Hart is so groot soos 'n vuis deur P.P. Fourie, Kwela, 2021
Boekbekendstelling en gesprek met Pieter P. Fourie op Donderdag 22 April om 18:00 vir 18:30 in Uppercase Books, Menlyn Maine, Pretoria. Stuur e-pos na shop@uppercasebooks.co.za. Op Saterdag 24 April om 11:00 is daar 'n bekendstelling in Bibliophile Bookshop in Clarens, Vrystaat. Stuur 'n e-pos na events@nb.co.za
In die Huis van Getygolwe
"Fear and hunger forced me to explore the House and I discovered that fish were plentiful in the Drowned Halls. Their Waters were still and I was not so afraid. The difficulty here was that the Drowned Halls were surrounded by Dereliction on all sides. To reach them it was necessary to go up to the Upper Halls and then descend by means of the Wreckage through the great Rents and Gashes in the Floor."