PressReader - Weg! Platteland: 2014-12-01 - As die kraaie gaap Pro­beer dié groen ma­nie­re om jou huis koel te hou voor jy lug­re­ë­ling in­stal­leer
As die kraaie gaap Pro­beer dié groen ma­nie­re om jou huis koel te hou voor jy lug­re­ë­ling in­stal­leer
Die son­be­sies skrou, die tuin en die hon­de op die stoep lyk ewe ver­lep, en jy lê snags wak­ker met ’n nat lap­pie op die voor­kop. Ge­luk­kig is daar meer ma­nie­re as net lug­re­ë­ling om jou bly­plek koe­ler – of da­rem leef­baar – te hou.
Weg! Platteland - 2014-12-01 - Voorblad - TEKS MARIAN VAN WYK MO­NI­QUE MOUISSIE
Op die Suid-a­fri­kaan­se plat­te­land tjop ons be­hoor­lik af in die so­mer, met die kwik wat op plek­ke soos die Ka­la­ha­ri by 50 ºc gaan draai. Sul­ke tem­pe­ra­tu­re ver­steur jou nag­rus en kan jou kop le­lik laat uit­haak – ek ont­hou die keer toe ek k­le­re en al in Oudts­hoorn se dorps­fon­tein ge­klou­ter het. Nee, dit was nie die gees van die kuns­te­fees wat my in­hi­bi­sies die wyk laat neem het nie, maar die tem­pe­ra­tuur wat tot 46 ºc ge­klim het.
El­ke streek – van die sub­tro­pie­se Na­tal tot die dor­re bin­ne­land – bied sy eie uit­da­gings in die warm maan­de, maar met be­hulp van ’n paar u­ni­ver­se­le be­gin­sels kan jy jou bly­plek leef­baar maak – of jy nuut bou, ver­breek en ver­bou, of ’n be­staan­de huis wil koop.
Die Kaap­se ar­gi­tek E­tien­ne B­ritz (links) van die fir­ma Bou­kuns ver­dui­de­lik dit gaan oor die ont­werp­pro­ses as ’n ge­heel, waar ver­skil­len­de as­pek­te elk­een ’n rol speel in hoe ge­mak­lik die huis sei­soens­ge­wys gaan leef. Die blo­te feit dat ’n plek noord front, be­te­ken on­ge­luk­kig nie jy gaan lek­ker­der daar bly in die so­mer nie.
Die noord­sto­rie gaan eer­der daar­oor dat jou huis se groot­ste o­pe­nin­ge noord moet front, sê E­tien­ne. “Ver­al in dor­re stre­ke soos die Ka­roo moet daar ’n ba­lans wees tus­sen die groot­te van en die aan­tal ven­sters en deu­re aan die een kant, en die ter­mie­se mas­sa (die dik­te en mas­sa van die mu­re of dak) van die struk­tuur an­der­syds.”
In le­ke­taal be­te­ken dit die mu­re en dak ab­sor­beer op warm dae hit­te, en snags, wan­neer dit koe­ler is, ver­hit dit die huis – ar­gi­tek­te noem dié be­gin­sel die “ter­mie­se vlieg­wiel-ef­fek”.
“Dít is die doel­tref­fend­ste ma­nier om die tem­pe­ra­tuur op ’n groen ma­nier te re­gu­leer. Dink maar aan daar­die heer­li­ke koel ou plaas­hui­se met hul­le dik klip­mu­re en min, klein ven­ster­tjies,” sê E­tien­ne.
En dan is daar goeie ou kruis­ven­ti­la­sie, wat die ou­er gar­de ’n “trek” noem. Ver­al in sub­tro­pie­se stre­ke met ’n hoë hu­mi­di­teit, soos K­wazu­lu-na­tal, maak dit die hit­te draag­li­ker. “In dor­re stre­ke moet ’n mens eg­ter pa­s­op dat jy nie sog­gens die nag se koel lug vir warm lug van bui­te ver­ruil nie,” waar­sku E­tien­ne. “Nie el­ke ver­trek hoef da­rem ’n ven­ster aan el­ke kant te hê nie; dit gaan eer­der daar­oor dat lug deur die he­le huis vloei en sy pad van die voor­deur na die ag­ter­deur vind.”
Gro­ter of meer ven­sters is ook nie ’n op­los­sing nie. “Glas is ’n goeie ge­lei­er van hit­te – nog ’n re­de waar­om ou plaas­hui­se so min ven­sters ge­had het.” Ska­du­wee bly jou bes­te vriend, en as jy nuut bou, sê E­tien­ne, kan jy die ven­sters diep in die mu­re ver­sink so­dat die sy­mu­re ska­du­wee gooi op die glas. In ’n be­staan­de huis kan jy ’n skerm op­sit wat keer dat die son op die glas skyn. “’n Pri­eel voor die noor­de­li­ke ven­sters help baie in die so­mer, en sal in die win­ter son­lig deur­laat, mits die af­dak die reg­te diep­te is (1,2 m vir ’n ven­ster wat 2,4 m hoog is van die grond af).”
Let op die vol­gen­de wan­neer jy ’n huis koop of een laat bou, sê E­tien­ne.
• Die dak­ma­te­ri­aal self is min­der be­lang­rik – die kleur van die dak­pla­te maak eg­ter ’n groot ver­skil. Wit is ’n goeie keu­se om­dat dit die mees­te lig weer­kaats. • I­so­leer­ma­te­ri­aal in die dak­ruim­te is nood­saak­lik en word deur ons na­si­o­na­le bou­re­gu­la­sies voor­ge­skryf. Daar moet ’n lug­hol­te tus­sen die dak­pla­te en i­so­leer­ma­te­ri­aal wees: ’n Ve­sel­mat soos Aer­o­li­te werk goed, ter­wyl ’n me­taal­foe­lie wat di­rek op die pla­fon lê, net stof ver­gaar en ná ’n jaar sy doel­tref­fend­heid ver­loor.
• Dit speel ’n rol, maar moe­nie só lig wees dat dit son­lig weer­kaats en met­ter­tyd an­der e­le­men­te in die huis ver­hit nie. • Vloe­re van klip, se­ment en te­ëls hou jou huis koe­ler as hout en mat­te.
Dit werk soos ’n droom, mits die hit­te ie­wers deur ’n hoë o­pe­ning of ’n se­mi­so­lie­de dak van by­voor­beeld lat­te kan ont­snap. Daar­die don­ker­rooi verf of lei­klip­te­ëls wat jy op ou plaas­hui­se se stoe­pe sien, het ge­sorg dat die vloer nie in die huis weer­kaats nie.
• Tro­pie­se kli­maat Hier werk hout­raam­hui­se (’n vol­hou­ba­re bou­me­to­de) goed om­dat dit as ’t wa­re a­sem­haal. • Dor­re streek Bak­steen of klip bly jou bes­te keu­se om­dat dit re­de­lik be­kos­tig­baar is en ter­mie­se mas­sa het, ver­al as jy ’n spou­muur bou (’n “dub­bel­muur” van t­wee lae bak­ste­ne of klip met ’n 50 mm-hol­te tus­sen­in – in En­gels word dit ’n ca­vi­ty wall ge­noem). • E­ko­be­wus Ge­bruik ’n ver­skei­den­heid bou­ma­te­ri­aal, soos ’n klip­muur met i­so­le­ring en hout­be­kle­ding bin­ne. Só leef jy ge­mak­li­ker son­der lug­re­ë­ling. • Waag­hal­si­ger e­ko­be­wus­tes Laat bou mu­re van vas­ge­stamp­te grond. Grond uit die ter­rein word met se­ment ge­meng en in lae vas­ge­stamp, min of meer soos wan­neer jy ’n be­ton­muur giet. Die ter­mie­se mas­sa van dié mu­re is net reg vir ons dor­re stre­ke. Dit lyk dan as­of die ge­bou uit die land­skap groei om­dat dit van die­self­de ma­te­ri­aal ge­maak is as waar­op dit staan.
Jy gaan nie som­mer ’n be­ter “skerm” as ’n boom kry nie, sê die Kaap­se tuin­ont­wer­per Pe­tro Ja­cobs (regs), maar jy moet mooi oor al vier sei­soe­ne be­sin voor jy be­gin plant. “Dis nie net die groot­te, vorm en wor­tel­stel­sel wat be­lang­rik is nie – bo­me en s­trui­ke moet ook só ge­plant word dat dit tot goeie na­tuur­li­ke ven­ti­la­sie by­dra. Plan­te word dik­wels te na aan me­kaar ge­plant en raak dan met die ja­re in­een­ge­stren­gel en be­ïn­vloed lug­vloei,” waar­sku sy. • Koel­te aan die noor­de­kant “Blad­wis­se­len­de bo­me is my gun­ste­ling (sien die kas­sie hier­naas). Jy kan sien hoe die sei­soe­ne ver­an­der en in die win­ter laat dit weer die son deur,” sê sy. >
• Warm muur Soms is dit nie di­rek­te son wat ’n ver­trek warm maak nie, maar ’n muur wat hit­te na die huis weer­kaats. Dié pro­bleem los Pe­tro op deur ’n rank­wil­de­vy ( Fi­cus pu­mi­la) te plant. Vir ’n hei­ning teen ’n warm muur werk wit­o­lien­hout ( Budd­le­ja sa­nig­na) goed. • P­ri­eel­plan As jy E­tien­ne se raad volg en vir koel­te ’n pri­eel aan die noor­de­kant in­span, stel Pe­tro voor jy plant blad­wis­se­len­de rank­plan­te soos or­na­men­te­le win­gerd of blou­re­ën ( wis­te­ria) so­dat jy in die win­ter son kry. “Eet­ba­re rank­plan­te soos grenadella is ge­wild, maar ont­hou: Dis ’n we­li­ge im­mer­groen plant wat la­ter min son deur­laat. Vir geur stel ek voor die im­mer­groen s­ter­jas­myn ( Tra­che­losper­mum jas­mi­noi­des), wat in die so­mer blom. Maar op­pas, hy ver­oor­saak hooi­koors.” E­tien­ne B­ritz bou­kuns.co.za Pe­tro Ja­cobs pe­tro­lands­ca­ping.co.za