Om Proust te lees is om met jouself gekonfronteer te word. Proust het die ware lewe ontbloot deur waarneming, meditasie en kreatiwiteit en om hieraan uitdrukking te kon gee het hy die genre van ’n roman vir homself herskep – soos wat ’n outentieke kunstenaar met sy kuns behoort te doen – hy het die grense verskuif (Carter 2000:493).
Om Proust te lees is soos om saam met die skrywer ’n reis te onderneem in sy soektog om sy literêre stem te vind – jy weet wat die einddoel is, maar om daar te kom is nie eenvoudig nie, nie altyd duidelik nie, maar so verrykend.
Dit is byna onmoontlik om in ’n kort tydsbestek sinvol oor Proust en sy roman te praat en daarom is dit nodig om aan die hand van die volgende rigtingwysers te besin oor Proust en À la recherche du temps perdu, wel wetende dat baie ander temas en onderwerpe uitgelaat word 1:
À la recherche gaan oor ’n man wat sukkel om te skryf en wat sy hele lewe daaraan wy om sy stem as kunstenaar te vind. Maar telkens slaan hy die verkeerde rigting in en verloor en vermors hy kosbare tyd. Eers in sy volwasse jare, toe hy alreeds siek en moedeloos was, weet hy wat die essensie van sy roeping is, naamlik om sy ervarings van sy lewe neer te skryf en deur ’n versmelting en splitsing hierdie verhaal in ’n wêreld van fiksie te transponeer. (Sien Time regained; Carter 2001:38, 2000:459).
’n Hele paar Engelse vertalings van enkele van die dele het al verskyn, maar baie van hulle is net ’n aanpassing van die Moncrieff-vertaling.
Alhoewel die roman uit verskillende dele bestaan en elke deel sy eie titel en onderafdelings het, het Proust ’n hele paar moontlikhede oorweeg voordat hy op die titel À la recherche du temps perdu besluit het.
Moncrieff het die titel in Engels vertaal as Remembrance of things past en dit is ’n aanhaling uit “Sonnet no 30” van Shakespeare. Proust se beswaar teen hierdie vertaling van die titel was dat die begrip/woord tyd nie daarin voorkom nie. Ek het al gewonder of Moncrieff nie ’n ander titel sou gemunt het as hy die laaste deel volledig kon vertaal het nie.
1. Swann’s Way: met ’n skerper fokus op die rol van die bourgeoisie en dit speel hoofsaaklik af in Combray, ’n fiktiewe dorp.
Alhoewel die eerste deel, Swann’s Way, oftewel Du côte de chez Swann,2 die primêre uitgangspunt is vir hierdie bespreking, word die verbande met die res van die roman ook aangetoon.
In die eerste paragrawe lees ons hoe verward die kind/Verteller is; dat hy nie weet waar hy is nie; dat daar ’n vermenging is van kindwees en volwasse wees. Daar is dus ’n verbuiging van tyd tussen die hede, die toekoms en die verlede. Daarby is die Verteller op ’n soektog om vergange tyd terug te vind (Carter 2000:48, 421).
Die tydskaal waarin Proust se verhaal afspeel, is redelik lank en hierdeur kan hy die aftakeling van die karakters en die families uitbeeld: hulle wat in die waan geleef het dat hulle rykdom onuitputlik is, dat hulle waardes ondeurdringbaar is en dat hulle voortbestaan verseker is (Gamble 2001: 8, 9).
Die Verteller ken ook die karakters en families van sy kinderdae af, maar die tyd het hulle so verander dat dit lyk asof hulle almal maskers op het, ja die maskers van die ouderdom (Carter 2000:426).
In die waarneming van om ’n uur te beleef is daar emosies en sensasies betrokke. Daarby is tyd kompleks, soos om in tyd te besin oor die grootsheid van die klank van ’n varaf vliegtuig of die tyd wat verband hou met die spirituele belewenis soos in die waarneming van die buitelyne van die toring van die St Hilaire-kerk.
Die groot wêreldtentoonstellings van 1889 en 1900, wat oor die ontwikkelinge op verskeie gebiede gegaan het en waarvan die Eiffeltoring, een van die wêreld se wonders, as die ingang tot die tentoonstellings gebruik is.
Die verhaal verloop nie chronologies nie en word nie liniêr vertel nie. Dit word eerder gekenmerk deur ’n wye omvang van diskontinuïteit; in ’n beskrywing kan byvoorbeeld besonderhede uitgelaat word (I:568) en later daarna teruggekeer word of daarna verwys word, en soms is dit moeilik om die oorspronklike verwysings te kry. Inligting kan ook gegee word lank voordat die regte situasie beskryf word. Daar word byvoorbeeld al vroeg in die verhaal na Albertine se moontlike biseksualiteit verwys. Ander inligting kan weer teruggehou word en as terugflitse deel van ’n herinnering word. Vir my as leser is hierdie diskontinuïteit soos ’n kaleidoskoop – met elke draai, iets anders, maar met dieselfde gegewe. Deel van die niechronologiese verloop van die verhaal is dat die Verteller se lewe in die verlede die substansie vir die teenswoordige tyd is.
In die Verteller se lewensverhaal is daar gelykwaardige tydfases met die eerste een as die Combray-tyd, dan die Doncières-tyd, die Paryse tyd en ten slotte die Tansonville-tyd. Hierdie tye kan onderverdeel word in verskeie periodes, soos die Verteller se beheptheid met die hertogin Guermantes, sy liefde vir Gilberte, sy versotheid op Albertine, en in elkeen van hierdie periodes is daar ’n tyd waarin passie hoogty vier; dit word gevolg deur ’n tyd van intense jaloesie en dan volg ’n tyd van vergetelheid (Landy 2001:120).
Naas al hierdie fasette van tyd word ’n vierde dimensie van tyd ontgin, naamlik ruimtelike tyd. Proust beskryf dit so: