Aangesien MTGTO reeds as ’n opsie deur een provinsiale onderwysdepartement ondersoek word (vgl. WKOD 2007) wou die artikelskrywer ook vasstel of die deelnemende navorsers dink dit is ’n haalbare opsie wat nasionaal toegepas kan word. Die rasionaal van die empiriese ondersoek was dus om vas te stel of daar ’n verband is tussen die problematiek van moedertaalonderrig soos dit in die literatuurstudie na vore kom, en kenners op hierdie gebied se persepsies ten opsigte van die pad vorentoe.
Die deelnemers stem saam dat die moedertaal die basis van onderwys in die meeste lande in die wêreld is. Die onvermoë om effektiewe moedertaalonderrig te implementeer (Van der Elst), is die vernaamste rede vir die lae vlakke van geletterdheid en syfervaardigheid in die land (Carstens, Heugh). Die sluiting van onderwyskolleges word volgens Gxilishe as een van die vernaamste redes vir die agteruitgang in geletterdheid en syfervaardigheidaangevoer. Hy sê universiteite kan nie dieselfde kwaliteit en aantal onderwysers waarborg nie. Volgens hom word minder onderwysers gelewer wat boonop nie opgelei is vir moedertaalonderrig nie. Dit word aanvaar dat leerders nie kan leer lees en skryf in ’n taal wat hulle nie ken nie. Die Departement van Onderwys se TiOB van 1997 en verwagtinge is “absurd” en dit behoort die minister hoofbrekens te besorg. Daar word te dikwels politiek bedryf en te min aandag aan leerders se werklike behoeftes gegee (Carstens). Die situasie moet omgekeer word: leerders moet geletterd en syfervaardig raak in ’n taal waarmee hulle vertroud is (Webb).
Heugh meld dat daar op internasionale vlak groot teleurstelling heers omdat die Suid-Afrikaanse regering nie die moed van sy oortuiging het om een van die mees demokratiese taal-in-onderwys-beleide in die wêreld te implementeer nie. Die Ethiopiese regering het daarin geslaag om dit in ’n betreklik kort tydperk (1994–2000) met 22 tale reg te kry. As dit in een van die armste lande ter wêreld gedoen kan word, moet dit ook in die ekonomies sterkste land op die vasteland van Afrika moontlik wees. Wat kortkom, sê Gxilishe, is politieke wil deur die regering om die TiOB só aan te pas dat dit vir moedertaalonderrig tot op die hoogste skoolvlak voorsiening maak. Carstens voel die regering laat ons kinders in die steek. Hy sê die Suid-Afrikaanse Grondwet bied die geleentheid vir onderrig deur medium van amptelike tale, maar daar word volhard om ’n groot deel van die onderrig in Engels te verskaf, waarskynlik omdat die regering, volgens Alexander, slegs ’n vae idee het van wat ’n veeltalige en multikulturele samelewing aan die begin van die 21ste eeu behels. Die regering se rasgedrewe begrip van ’n demokratiese bestel is die eintlike rede vir die frustrasie van die mees toegeeflike mense en die “beduiweling” van ’n saak wat, as dit opreg aangepak sou word, eintlik ’n baie eenvoudige trajek sou hê (Alexander). Die skade wat intussen deur ’n “kortsigtige, stiksienige, louter politiek gedrewe” TiOB aangerig is, is onberekenbaar (Van der Elst).
5. Dit blyk dat daar ’n toenemende tendens is om die belangrikheid van Afrikatale in Suid-Afrika af te skaal. Stem u met hierdie stelling saam? Kan u ’n oplossing voorstel?
Afgesien van Du Plessis, wat die vraag stel of Afrikatale geskik is vir hoër funksies, is die ander kenners dit eens dat dit die patroon skyn te wees. Carstens beskou hierdie afskaling as ’n direkte aanklag teen die wyse waarop taal in onderwysverband bestuur word; volgens hom het ons 'n reeks ministers gehad wat bloot politiek bedryf het. Dit is volgens Heugh ironies dat in ’n land waar die Grondwet diversiteit en veral linguistiese diversiteit voorstaan, daardie grondwetbeginsels in die praktyk geheel en al geïgnoreer word. Die moedswillige miskenning van die belang van moedertaalonderrig kom neer op onverdraagsaamheid en selfs ondermyning van die Grondwet, waarin die reg op moedertaalonderrig gewaarborg word (Van der Elst). Webb maak melding van positiewe tekens in Limpopo, maar wys daarop dat die uiteindelike oplossing is dat die Afrikatale ekonomiese en sosiale waarde verwerf. So ’n proses is egter ’n langtermynkwessie, want hoe meer die Afrikatale geïgnoreer word, hoe minder ekonomiese kapitaal het die tale tot hulle beskikking. Die sprekers moet volgens Webb aktivisties optree en die regering dwing om te reageer. Verder behoort elke Suid-Afrikaanse kind minstens drie Suid-Afrikaanse tale magtig te word, waarvan een ’n (ander) Afrikataal moet wees, aldus Alexander.
Al die deelnemers beaam dat dit wel prakties en noodsaaklik is. Die jongste data van Heugh se navorsing in Ethiopië, asook die resultate van sistemiese evaluering en opvolg-assessering in 2000, 2004 en 2008, het getoon dat leerders met agt jaar moedertaalonderrig plus Engels as vak plus ’n derde Ethiopiese taal as vak, die beste van al die leerders gevaar het. Heugh noem ook dat leerders met vier jaar en minder moedertaalonderrig se kanse om aan die einde van Graad 8 na die volgende graad te vorder, uiters skraal was. Hierdie leerders is veral swak in wiskunde en wetenskap. Heugh wys daarop dat daar nog nooit ’n land in die wêreld (insluitende Afrika) was wat die meerderheid van die bevolking suksesvol kon onderrig in ’n tweede of ’n vreemde taal nie. Sy noem voorts dat in die voormalige Sowjetunie studente van ’n ander taalagtergrond as Russies altyd die minste sukses behaal het. Du Plessis en Webb meen die kwessie van moedertaalonderrig is nie so eenvoudig nie, want die gemeenskap se houding teenoor hul tale moet verander word, en dit neem tyd. Alexander stem nie saam met die siening dat dit goedkoper en meer doeltreffend sal wees om Suid-Afrika se kinders wat ’n Afrikataal as moedertaal het, in Engels te onderrig nie. Van der Elst is dit eens dat dit ’n onreg is om ’n kind op te voed in ’n taal wat hy/sy nie verstaan nie, en die wrange vrugte van die huidige onderwysbeleid vir die jeug wat in een van die Afrikatale grootword, is sigbaar in die verswakkende matriekslaagsyfer. Dit, sê Carstens, maak van Engels die “nuwe verdrukkerstaal”.
7. In antwoord op die vraag ”Wat kan ons doen om die gebruik van Afrikatale te bevorder?“ sê Bourdieu (1991) dat linguistiese produkte (soos media, televisie, koerante, radio, ensovoorts) voorbeelde is van ’n taal se ekonomiese kapitaal. Die mark pas dus die prys aan volgens die vraag na ’n produk. Dus, hoe meer gebruikers ’n taal het, hoe beter is hy geplaas om die mark te beïnvloed. Stem u met hierdie siening saam?
Die meeste van die deelnemers stem saam dat groter mobilisasie oor taalregte die saak van moedertaalonderrig sal bevorder. Carstens stel die punt dat solank die sprekers van Afrikatale nie protesteer teen die miskenning van hul taalregte nie, hul tale nie die erkenning sal kry wat dit verdien nie. Die vraag is volgens Webb hoe dit gaan gebeur dat die burgerregtelike gemeenskap mobiliseer – watter veranderlikes en voorwaardes bepaal so ’n proses? Du Plessis waarsku dat taalregte-bewegings dikwels verdeeldheid bring. Volgens hom moet daar eerder gekyk word na konvensionaliserende taalbeleidsvorming, met ander woorde dit wat mense self opwaarts (bottom-up) doen om taalprobleme te oorbrug, iets waarmee Alexander en Webb saamstem. Die belangrikste uitdaging is die ontbrekende of die gebrekkige visie van die regering en leiersfigure (Alexander). Afgesien van die basiese menseregte, etiese beginsels soos goeie regering, en ’n verantwoordelikheid teenoor die samelewing, is dit volgens Heugh “selfmoord” om ’n onderwysstelsel te onderhou wat ontwerp is om sukses vir slegs die bevoorregtes te bied terwyl die meerderheid van die bevolking tot mislukking gedoem word. So ’n stelsel is ekonomies nie volhoubaar nie; dit strem ekonomiese en ander ontwikkeling en verseker dat die land nie mededingend in die globaliserende ekonomie is nie.
Volgens Van der Elst is dit onwaar dat kinders wat in Engels opgelei is, beter in hul loopbane sal vaar as ander wat byvoorbeeld moedertaalonderrig in Afrikaans ontvang het. Moedertaalonderrig is die belangrikste aspek wat die gehalte van onderwys bepaal. Carstens sluit by hom aan: voordat die regering dit nie besef nie en nie in hierdie saak investeer nie, sal die huidige stand van verlamming onder die sprekers van die Afrikatale voortduur en sal die land tot die huidige vlak van middelmatigheid gedoem bly. Heugh is van mening dat alles daarvan afhang of die regering iets wil doen of nie. Sy verwys weer na Ethiopië wat getoon het wat in ’n relatief kort tydperk gedoen kan word. Sy sê wetgewing kan tot sy reg kom slegs as die politieke wil aanwesig is. Laasgenoemde ontbreek egter hier en die onderwysowerhede wat steeds die swak vertoning van Suid-Afrika se onderwys oor die afgelope 16 jaar en wat dit aan die land gedoen het, ignoreer, moes “in die eerste plek nooit in hierdie posisies gewees het nie”.
Die regering het reeds in 2003 'n wetsontwerp op Suid-Afrikaanse Tale voorgelê wat in die breë aan die vereistes van Artikel 6 van die Grondwet sou voldoen het. Die regering het egter sy verpligtinge ingevolge die taalvereistes in die Grondwet versuim. As gevolg hiervan het Cornelius Lourens ’n hofsaak aanhangig gemaak wat daartoe gelei het dat die hof 'n bevel gegee het waarvolgens die regering binne twee jaar wetgewing en ander maatreëls moet aanvaar om die gebruik van amptelike tale te monitor en reguleer. Die wetsontwerp wat die Departement van Kuns en Kultuur op 17 en 18 Januarie 2012 aan die parlement sal voorlê as 'n nuwe Wetsontwerp op Suid-Afrikaanse Tale, voldoen slegs aan die minimumvereistes van die genoemde hofbevel en die Grondwet – en maak minder voorsiening vir die bevordering van egte veeltaligheid as die 2003-wetsontwerp. Dit skep egter ’n gulde geleentheid vir belanghebbendes om voorstelle aan die parlement te maak wat beslag kan gee aan die taalvisie in Artikel 6 van die Grondwet.
Provinsiale departemente behoort Engels, die meerderheidstaal in die betrokke provinsie en ’n Afrikataal as die amptelike tale gebruik. In die Wes-Kaap sal die derde taal isiXhosa wees en in enkele ander provinsies sou dit Afrikaans kon wees.
Die Wetsontwerp op Suid-Afrikaanse Tale behoort ook voorsiening te maak vir skoolopleiding in die drie amptelike tale in primêre en sekondêre skole in die provinsies. Die tale sal Engels, die provinsiale meerderheidstaal, en ’n taal wat die skoolbeheerliggaam kies, wees. Voorsiening moet, waar enigsins moontlik, gemaak word vir moedertaalonderrig in die eerste ses jaar van onderwys.
’n Onderwyssertifikaat/-diploma in tweetaligheid of veeltaligheid behoort as ’n vereiste vir toekomstige onderwysers gestel te word.
Op grond van die inligting ingewin deur die literatuurstudie, en ondersteun deur die empiriese ondersoek, word MTGTO as ’n oplossing voorgestel. Volgens die literatuur wat ondersoek is, en die terugvoering van die kenners wat aan die opname deelgeneem het, sal so ’n stelsel: moedertaalonderrig bevorder, veral deur die medium van Afrikatale; toegang tot opleiding ’n tweede taal verleen; en tot verbeterde geletterdheid en syfervaardigheid bydra.
Die kwessie van moedertaalonderrig as ’n saak van openbare belang noodsaak die onvermoeide aandag van die land se leiers. Alhoewel die Grondwet alle leerders die reg gun om in die taal van hul keuse skool te gaan, word hierdie reg in die praktyk ondermyn deur die staat se onvermoë om hiervoor voorsiening te maak (Heugh en Skutnabb-Kangas 2010: 27, Ngwenya 2010:2, Ramphele 2009:11). Die sakesektor, kerkleiers en burgerregteleiers het almal ’n verantwoordelikheid om die land se ryk kultuurerfenis lewend te hou (Ramphele 2009:11). Voorts benodig Suid-Afrika ’n duidelike onderneming dat die regering die Afrikatale sal bevorder. Mense moet bemagtig word om die meesters van hul eie bestemming te wees. Om dit te bereik, benodig hulle ’n taal en kultuur waarmee hulle kan identifiseer (Batibo 2011:18).
Terwyl die voordele van ’n MTGTO baie duidelik is, is ’n onderwysstelsel gebaseer op ’n tweede of selfs ’n derde taal as medium van onderrig net in staat om tweedeklas- en derdeklas-burgers te lewer. Geen staat het al ooit ’n ekonomiese mag geword deur die medium van ’n tweede/derde taal nie. Dit is ook ’n mite dat slegs eentalige lande ekonomies suksesvol is. Die belangrikste kenmerk van ’n ekonomies suksesvolle land is nie eentaligheid nie, maar hoë vlakke van geletterdheid en syfervaardigheid (Alexander 2010b:14). As elke kind in die volgende dekades minstens drie Suid-Afrikaanse tale magtig word, waarvan een ’n (ander) Afrikataal is, sal ’n soort waarborg vir ons multikulturele demokrasie deur middel van die kurrikulum geprogrammeer word.
Daarom kan ’n onderwysstelsel gebaseer op ’n MTGTO (waarbinne die moedertaal en Engels – of Afrikaans waar van toepassing – intensief onderrig word) die antwoord wees vir Suid-Afrika se probleme met lae vlakke van geletterdheid en syfervaardigheid. So ’n TiOB kan ook bydra tot ekonomiese sukses.
—. 2010a. Die uitdagings vir moedertaalonderrig in ’n veeltalige konteks met ’n spesifieke fokus op Afrikaans. Referaat gelewer tydens die kongres van die Afrikaanse Taalraad, KunsteKaap, Kaapstad, 27 Augustus.