T.N&A T.N&A 15DE JAARGANG NR TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS 15DE JAARGANG NR - PDF
T.N&A T.N&A 15DE JAARGANG NR TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS 15DE JAARGANG NR
Download "T.N&A T.N&A 15DE JAARGANG NR. 1 2008 TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS 15DE JAARGANG NR. 1 2008."
1 Redaksioneel 1 T.N&A T.N&A Literatuur als legitimatie Ernst Van Alphen Stories wat die waarheid lieg, en stories wat leuens verdoesel n blik op die stories in Indische Duinen (Adriaan van Dis, 1994), Sleuteloog (Hella Haasse, 2002) en Agaat (Marlene van Niekerk, 2004) Anette Jordaan Vaste werkwoordelijke verbindingen in het Nederlands en het Afrikaans Joop van der Horst Het bos in. Een zoektocht naar middeleeuwse valkenliederen Clara Strijbosch Seleksie- en ordeningsbeginsels in Adriaen Coenen se sestiende eeuse visensiklopedie P H Swanepoel Anak Betawie: n verkenning van die skryfwerk van Tjalie Robinson Steward van Wyk 18de-eeuwse brieven, taalverandering en de language history from below Marijke van der Wal Die vertaler as eindredakteur In plaats van de liefde Karin Ratering Arntz en Ena Jansen Grensoorskrydende passie in die poësie van Antjie Krog en Anna Enquist: vroueverskynsel, konvensie of vernuwing? Dorothea van Zyl Jan Vermeiren, Die clown met die kind, olie op linne (50 x 68 cm) Skildery in versameling van Abraham de Vries TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS 15DE JAARGANG NR TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS 15DE JAARGANG NR2 TYDSKRIF VIR NEDERLANDS EN AFRIKAANS 15DE JAARGANG NR Redaksioneel 1 Literatuur als legitimasie Ernst van Alphen 3 Stories wat die waarheid lieg, en stories wat leuens verdoesel n blik op op die stories in Indische Duinen (Adriaan van Dis, 1994), Sleuteloog (Hella Haase, 2002) en Agaat (Marlene van Niekerk, 2004) Anette Jordaan 19 Vaste werkwoordelijke verbindingen in het Nederlands en het Afrikaans Joop van der Horst 29 Het bos in. Een zoektocht naar middeleeuwse valkenliederen Clara Strijbosch 44 Seleksie- en ordeningsbeginsels in Adriaen Coenen se sestiende eeuse visensiklopedie P H Swanepoel 59 Anak Betawie: n verkenning van die skryfwerk van Tjalie Robinson Steward van Wyk de -eeuwse brieven, taalverandering en de language history from below Marijke van der Wal 84 Die vertaler as eindredakteur In plaats van de liefde Karin Ratering Arntz en Ena Jansen 93 Grensoorskrydende passie in die poësie van Antjie Krog en Anna Enquist: vroueverskynsel, konvensie of vernuwing? Dorothea van Zyl 102 ******* Redaksioneel Dietloff van der Berg en Heidi de Villiers3 Hierdie aflewering van Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans word, soos die vorige uitgawe, gewy aan artikels wat spruit uit referate wat gelewer is tydens die Sesde kongres van die Suider-Afrikaanse Vereniging vir Neerlandistiek. Die kongres is gehou op Julie 2007 by die Internasionale Konvensiesentrum (ICC) in Durban onder die beskerming van die Universiteit van KwaZulu-Natal. Dit is n driejaarlikse instelling om so n kongres in Suid-Afrika te hou. Benewens Suid-Afrikaanse Neerlandici, neem ook Neerlandici uit verskeie lande in die buiteland deel daaraan, ander andere Nederland, Pole en België. Soos met die vorige vyf internasionale Neerlandistiek-kongresse, is ook hierdie kongres gesubsidieer deur die Nederlandse Taalunie wat in Den Haag gesitueer is. Namens die bestuur van die Suider-Afrikaanse Verebiging vir Neerlandistiek (die SAVN) spreek ons dan ook ons hartlike dank uit teenoor die Nederlandse Taalunie vir sy welwillendheid en sy ruim bydrae, waarsonder so n kongres nie moontlik sou kon gewees het nie. Die tema vir die bogenoemde kongres was Vergelyking en Verandering. Nie slegs die Suid-Afrikaanse Neerlandici nie, maar ook dié uit die buiteland, het n sin vir n vergelykende tradisie ontwikkel waarin ontmoetinge tussen Suid-Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse kontekste belangrike terreine in die taal- een literatuurstudie geword het. Die doel van die Sesde Neerlandistiekkongres was om hierdie raakpunte opnuut te ondersoek en te verken om sodoende verdere moontlikhede binne n interkulturele verband daar te stel. Na afloop van die kongres is referente genader om hulle referate vir publikasie voor te lê. Aangesien genoegsame referente gehoor gegee het aan hierdie versoek, kon ons twee nommers van Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans uit die geselekteerde kongresreferate saamstel. In hierdie eerste een van twee nommers met verwerkte kongresreferate word ses artikels opgeneem wat n beeld bied van die verskeidenheid gebiede waarop die lede van die vereniging werksaam is. Universiteit van KwaZulu-Natal4 Redaksioneel 1 Dietloff van der Berg en Heidi de Villiers Hierdie aflewering van Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans word, soos die vorige uitgawe, gewy aan artikels wat spruit uit referate wat gelewer is tydens die Sesde kongres van die Suider-Afrikaanse Vereniging vir Neerlandistiek. Die kongres is gehou op Julie 2007 by die Internasionale Konvensiesentrum (ICC) in Durban onder die beskerming van die Universiteit van KwaZulu-Natal. Dit is n driejaarlikse instelling om so n kongres in Suid-Afrika te hou. Benewens Suid-Afrikaanse Neerlandici, neem ook Neerlandici uit verskeie lande in die buiteland deel daaraan, onder meer Nederland, Pole en België. Soos met die vorige vyf internasionale Neerlandistiek-kongresse, is ook hierdie kongres gesubsidieer deur die Nederlands Taalunie wat in Den Haag gesitueer is. Namens die bestuur van die Suider-Afrikaanse Vereniging vir Neerlandistiek (die SAVN) spreek ons dan ook ons hartlike dank uit teenoor die Nederlandse Taalunie vir sy welwillendheid en sy ruim bydrae, waarsonder so n kongres nie moontlik sou kon gewees het nie. Die tema vir die bogenoemde kongres was Vergelyking en Verandering. Nie slegs die Suid-Afrikaanse Neerlandici nie, maar ook dié uit die buiteland, het n sin vir n vergelykende tradisie ontwikkel waarin ontmoetinge tussen Suid-Afrikaanse, Nederlandse en Vlaamse kontekste belangrike terreine in die taal- en literatuurstudie geword het. Die doel van die Sesde Neerlandistiek-kongres was om hierdie raakpunte opnuut te ondersoek en te verken om sodoende verdere moontlikhede binne n interkulturele verband daar te stel. Na afloop van die kongres is referente genader om hulle referate vir publikasie voor te lê. Aangesien genoegsame referente gehoor gegee het aan hierdie versoek, kon ons twee nommers van Tydskrif vir Nederlands en Afrikaans uit die geselekteerde kongresreferate saamstel. In hierdie tweede nommer met verwerkte kongresreferate word nege artikels opgeneem wat n beeld bied van die verskeidenheid gebiede waarop die lede van die vereniging werksaam is. Universiteit van KwaZulu-Natal TYDSKRIF VIR NEDERLANDS & AFRIKAANS: 15DE JAARGANG (2008) I: 15 26 3 Literatuur als legitimatie Ernst van Alphen In revolutionary, political situations, Western Christian cultures have often legitimized their political pursuits by means of the Old Testament, especially the book Exodus. This is exactly what te Dutch did in the 16th and 17th century in their liberation war against Spain; the Afrikaners did the same in their fight against the English and later in their oppression of the non-white population. I will demonstrate this legitimizing use of the Old Testament through a reading of Vondel s Pascha ofte De Verlossinge Israel uit Egypten (1612), the Wilhelmus van Nassouwe and Etienne van Heerden s novel Toorberg (1986). This novel seems, however, to exchange this discourse of legitimation for a discourse of reconciliation The question is then how effective or convincing this new discourse of reconciliation really is. In a sense, it is not these men but a culture that is asking for amnesty. Antjie Krog, Country of my Skull. (121) In zijn studie Complicities: The Intellectual and Apartheid (2002) motiveert Mark Sanders zijn speciale aandacht voor literaire auteurs in een project over de medeplichtigheid van intellectuelen aan Apartheid. Schrijvend over het werk van Van Wyk Louw legt hij uit in welke zin het schrijven van literaire werken politieke betekenis heeft. Een literaire tekst wordt door hem niet gezien als een afgerond produkt, maar als een retorische en performatieve handeling, een optreden dat het bestaan van een volk rechtvaardigt. In het geval van Van Wyk Louw betreffen zijn teksten rechtvaardigingen van het bestaan van de Afrikaners als volk. Teksten als De ewige trek en Die dieper reg: n Spel van die oordeel oor n volk bijvoorbeeld, zijn in de meest elementaire zin performatief in zoverre ze over het Afrikaner volk schrijven als entiteit die door de eeuwen heen blijft bestaan.(78) Afrikaners worden aldus als volk, als entiteit, in het leven geroepen en tot werkelijkheid gemaakt. Een politiek die dit volk, deze entiteit, bevoorrecht, is op deze manier in ieder geval vanuit ontologisch oogpunt gerechtvaardigd. Het Afrikaner Volk bestaat immers, is in leven geroepen door tekst, het is geen tekstuele constructie. Het woord Afrikaner heeft een referent die juist in literaire teksten over dit volk steeds duidelijkere contouren krijgt en specifiek wordt. Terwijl referenten in, bijvoorbeeld, politieke of juridische teksten in hoge mate arbitrair kunnen zijn, niet meer dan schimmige kapstokken die slechts summier het geraamte van een werkelijkheid suggereren, kunnen de referenten van literaire teksten in hoge mate levensecht worden. Het is de notie van literatuur als rechtvaardiging die mij hier interesseert. Deze notie impliceert dat literatuur kan functioneren als een teruggrijpen op de historische en culturele werkelijkheid waaruit het voortkomt. Het woord teruggrijpen moet in de meest letterlijke zin temporeel opgevat worden: de werkelijkheid die gerechtvaardigd wordt, bestond al, hoe wankel ook, maar hij behoeft rechtvaardiging om te kunnen voortbestaan. Wat de cultuurgeschiedenis van Nederland en van Zuid-Afrika met elkaar gemeen hebben is dat op cruciale momenten in de geschiedenis de bijbel, en meer in het TYDSKRIF VIR NEDERLANDS & AFRIKAANS: 15DE JAARGANG (2008) I: 17 4 bijzonder, het Oude Testament, gebruikt is om het eigen bestaan te rechtvaardigen en om het voortbestaan te garanderen. In Nederland gebeurde dat in het bijzonder in de onafhankelijkheidsstrijd tegen Spanje. In Zuid-Afrika ging het vooral om de Afrikaners die hun eigen identiteit en de rol die zij speelden in Zuid-Afrika probeerden te legitimeren en veilig te stellen. Allereerst ten opzichte van de Engelse bevolking, en in de tweede plaats, en ironisch genoeg meer recent, ten opzichte van de niet-witte bevolking. Ik gebruik nadrukkelijk de verleden tijd, want ik neem aan dat deze praktijk ook in Zuid-Afrika tot een einde is gekomen. In beide gevallen worden bijbelse verhalen en motieven gebruikt om een situatie in het heden te legitimeren door deze in een lange geschiedenis in te bedden. 1 Er wordt een continuïteit geconstrueerd tussen het uitverkoren volk van het Oude Testament en dat van Nederland, respectievelijk dat van Zuid-Afrika. In het geval van de Afrikaners staat de bijbelse rechtvaardiging echter niet op zich. Naast en vaak in combinatie met het Oude Testament, is er ook een typisch Afrikaans genre ontwikkeld, dat een vergelijkbare functie vervult als de intertekstuele relatie tot het Oude Testament. Ik doel op de plaasroman. Dit genre is typisch Afrikaans en het kent eigenlijk geen duidelijk equivalent in andere literaturen. In mijn betoog zal ik eerst ingaan op hoe de Nederlandse Provinciën het Oude Testament gebruikt hebben om hun onafhankelijkheidsstrijd met Spanje te legitimeren. Vervolgens zal ik meer uitvoerig ingaan op de Afrikaner plaasroman Toorberg van Etienne van Heerden. Deze roman uit 1986 is niet alleen een exemplarisch voorbeeld van hoe Afrikaners het Oude Testament gebruikt hebben als constructie en rechtvaardiging van hun eigen identiteit en positie, hij is ook exemplarisch binnen het genre van de plaasroman. Exemplarisch en terzelfder tijd, zo kan men stellen, neemt deze roman op kritische manier afstand van de plaasroman als allegorische legitimatie van Afrikaner dominantie. Deze roman zet daarmee een punt, niet achter het genre als zodanig, maar achter de legitimerende functie die dit genre dit genre lange tijd heeft vervuld. Na deze roman is de plaasroman als rechtvaardiging van het Afrikaner volk niet langer geloofwaardig. De relatie tot het land, de grond en het eigendom daarvan is de inzet van zowel Nederlandse als Afrikaanse pogingen om op literaire, tekstuele wijze eigen doen en laten vorm te geven en te legitimeren. Het uitverkoren volk van de Nederlandse republiek De Nederlandse Republiek van de zestiende en zeventiende eeuw gebruikte bijbelse mythen van het Oude Testament om de collectieve perceptie van de contemporaine werkelijkheid vorm te geven. Het Exodus verhaal van de bijbelse Israëlieten fungeerde voor de Nederlanders als een legitimatie voor een grote historische breuk, de onafhankelijkheid van Spanje. Om die onafhankelijkheidsstrijd te doen slagen was een duidelijke collectieve identiteit onontbeerlijk. De opstandige Provinciën waren immers behoorlijk heterogeen qua religieuze en etnische identiteit. De collectieve identiteit werd echter retrospectief tot stand gebracht door middel van een typologische lezing van het Oude Testament, met name van het boek Exodus. 2 De Verenigde Provinciën werden voorgesteld als het Nieuwe Jeruzalem, Philips8 II, de koning van Spanje als een koning van Assyrië en Willem de Zwijger als een legeraanvoerder van Judah, een van de stammen van Israël. De epische verteltraditie van het Oude Testament verschafte de Provinciën een model dat met de verschillende stammen van Israël zowel plaats kon bieden aan de diversiteit van religies in de Republiek, de verschillende Provinciën, als aan de collectieve vijand. De analogie tussen de Verenigde Provinciën en het bijbelse Israël werd aldus een culturele en politieke gemeenplaats. De op latere leeftijd katholiek geworden schrijver Joost van den Vondel vergeleek in het nawoord bij zijn toneelstuk Pascha ofte De Verlossinge Israels uit Egypten (1612), de koning van Spanje met de Egyptische farao, en de bevrijding van de Nederlandse Provinciën met de verlossing van de kinderen van Israël uit de Egyptische ballingschap. De titel van dit nawoord is al veelzeggend: Verghelijckinghe vande verlossinge der kinderen Israels met de vrijwordinghe der Vereenichde Nederlandtsche Provincien. Met zijn nawoord maakt Vondel duidelijk dat zijn tekst Pascha over Mozes en Egypte gelezen moest worden als een allegorie van de Nederlandse situatie. 5 Hoewel den vluggen tijt d wtkomste der Hebreeuwen Spijt Moysi gulde pen met veel verloopen eeuwen Heel wt te wisschen dacht: zoo is het even beelt Van Israels triumph zoo aerdich weer volspeelt Opt Nederlandts Toneel, dat gheene van dees beyden Nau vanden andren is met waerheyt t onderscheyden. Wien schildert Pharao na t leven naecter af, Als Phlippo den Monarch; den eenen met syn Staf Beheerscht den blauwen Nyl; den and ren draeght in handen Den Scepter wiens ghebiet strect over Tagus stranden; Den eenen Osiris eert met gheboghen knien; Den and ren zal den God des Tybers eere bien; Den eenen maeyt int graf d onnoosle zuyghelinghen; Den anderen die noch aen s moeders borsten hinghen; Den eenen Iacobs huys verdruckt met slavernij; En d ander t Nederlandt verheert met tyrannij; De vader des vaderlands, Willem de Zwijger, wordt in hetzelfde Pascha met de Mozes uit Exodus vergeleken: O wonderbaerlijck schict sich Moyses met Orangien! Den een strijdt voor de Wet, den and ren slaet de trom, En vrijt met synen arm het Euangelium; Den eenen gaet d Hebreen de roode golven banen, En d ander leyt de syn door eenen vloet van tranen, Al recht door t gholvigh Meyr van klibber breyn en bloedt; Het Wilhelmus van Nassouwe het volkslied van Nederland, toegeschreven aan9 6 Coornhert en Philip van Marnix, was niet alleen het eerste nationale volkslied in Europa, (wat op zich al veelzeggend is), het stelt de Prins van Oranje voor als de bijbelse David tegenover een wraakzuchtige overheerser: Als David moeste vluchten Voor Saul den Tyran: Soo heb ick moeten suchten Met menich Edelman: Maer Godt heeft hem verheven Verlost uit alder noot, Een Coninckrijk ghegheven In Israel seer groot. Omdat de analogie van de Nederlandse Provinciën met het bijbelse volk van Israël een gemeenplaats was, zijn de voorbeelden ervan in de Nederlandse literatuur van die periode talrijk. Het gaat mij er nu echter niet om dat het Oude Testament op deze manier werd aangewend. Immers, zo verbazingwekkend is dat wellicht ook niet in een cultuur die overwegend christelijk is en waarin allegorisch lezen gebruikelijk is. Van groter belang is stil te staan bij hoe de typlogische lezing van de bijbel werd aangewend, dat wil zeggen, wat werd er mee gerechtvaardigd, in welke politieke strijd was zo n (her)inrichting en versterking van de collectieve identiteit via de bijbel noodzakelijk? Vanuit dit perspectief zijn het vooral de verschillen die in het oog springen tussen de typologische lezingen van de 16 e en 17 e eeuwse Nederlanders en die van de Afrikaners in de 19 e en vooral 20 ste eeuw. Immers, heel verschillende politieke werkelijkheden moesten erdoor gelegitimeerd worden. Het uitverkoren volk van de Afrikaners De Afrikaner interpretatie van eigen identiteit en geschiedenis op grond van het Oude Testament ziet er als volgt uit: de Afrikaners zijn net als de Nederlanders dat eerder waren het uitverkoren volk van de moderne wereld. In Etienne van Heerdens Toorberg zegt het personage StamAbel het onomwonden: Sulke soet water kom direk van die Here hy het ons hier n roeping gegee. (154) Zij zijn daarmee identiek aan wat de Israëlieten volgens het Oude Testament in de Oudheid waren. Volgens deze redenering correspondeert de geschiedenis van de Afrikaners tot in het detail met die van de Israëlieten. Onderdrukt door de Engelsen, begonnen de Afrikaners in 1835 de Grote Trek door de woestijn op zoek naar een eigen land. De analogie met het volk van Israël is duidelijk. Hun exodus vanuit Egypte werd geleid door God en na een lange tocht door de wildernis kwamen zij aan in het beloofde land De nederlaag van de Afrikaners in de Tweede Boerenoorlog ( ) die hen tot onderdanen van het Britse rijk maakte, is een herhaling van de Babylonische gevangenschap van Israël. In tegenstelling tot de Israëlieten slaagden de Afrikaners er snel in hun politieke macht te herstellen en zich van het Britse Imperium onafhankelijk te maken.10 Deze vorm van typologische interpretatie is uiterst flexibel en kan makkelijk worden aangepast aan een andere historische situatie of een andere vijand. De Afrikaners als Gods uitverkoren volk hadden in eerste instantie de Engelsen als antagonist. Afhankelijk van de situatie die gerechtvaardigd moest worden, werden de Engelsen ingewisseld voor de niet-witten (Gallagher 1991: 30). Dat ging in de Afrikaner verbeelding echter niet zomaar. Omdat niet-witten in het begin niet als volledig menselijk werden gezien, konden zij aanvankelijk niet de positie van antagonist innemen. Wanneer in de loop van de 20 ste eeuw niet-witten niet-witten steeds meer menselijke contouren gaan krijgen in de ogen van Afrikaners, werden zij niet tot gelijken, maar antagoniaten, een dubieuze eer die eerst alleen de Engelsen was voorbehouden. Een voorbeeld hiervan kan gevonden worden in het boek uit 1975 The Puritans in Africa: A Story of Afrikanerdom, van de Afrikaner W.A. de Klerk: 7 Should the non-whites then cruelly murder us and cut us into shreds, then that barbarism will triumph which was so wondrously checked at Blood River. But this, precisely, is for us a matter of faith: we believe that God in any case has made merciful provision for our people. But in any case, our choice remains that of rather perishing on the way of obedience than to melt into the non-whites, to forfeit our identity and our sacred calling. (De Klerk, 1975: 233) De bijbelse retoriek van het uitverkoren volk betreft hier niet langer de Afrikaners versus de Engelsen, maar de Witten versus de niet-witten. In de roman Toorberg van Etienne van Heerden staat echter niet zozeer het boek Exodus model voor motieven, plot en taalgebruik, maar vooral het boek Genesis, in het bijzonder hoofdstuk 4 over Kaïn en Abel. Maar laat ik meteen duidelijk zijn: Van Heerden staat niet alleen binnen de traditie van de creatie en rechtvaardiging van een Afrikaner identiteit via het Oude Testament, vanuit zijn deelname aan deze culturele traditie reflecteert hij er ook over. Hetzelfde geldt voor het genre waartoe deze roman behoort. Als genre staat deze roman niet zomaar in de traditie van de (bijbelse) plaasroman, hij is ook zelf-reflexief en maakt deze traditie tot onderwerp van zijn roman. Het motto van de roman, wekt direct die suggestie: Natuurlijk is dit waar, en is daar ex analogia baie ooreenkomste tussen dit wat getuig word en dit waaróór getuig word, maar dan, die lewe, en die dood natuurlijk ook, is tog n fabel wat altyd herhaal... Regter Lucius voor die Kaapse Balieraad Legitimatie op basis van een analogie met het Oude Testament is hiermee tot de inzet van de roman geworden, maar hoe die analogie uiteindelijk zal functioneren in de roman valt nog te bezien: zoewel leven als dood worden immers als een fabel gekwalificeerd. Het eerste hoofdstuk van deze roman sluit qua inhoud, maar ook qua manier van vertellen nauw aan bij de epische, bijbelse traditie. Kaatjie Danster vertelt aan haar kleinkinderen de geschiedenis van haar clan, de Riets. Deze geschiedenis is echter nauw verstrengeld met die van de witte Afrikaner familie Moolman. De geschiedenis van deze twee families samen is de geschiedenis van een plek, namelijk die van11 8 Toorberg, want dat is de plek waar de twee families leven, niet zozeer met elkaar dan wel naast elkaar. De stichter van de eerste westerse boerderij op deze plek heet StamAbel Moolman. Het stichten van deze boerderij wordt niet verteld als een bezetting van een stuk land, maar als de schepping van de wereld vanuit het niets. De schepping van de wereld uit Genesis 1 staat model. Enkele voorbeelden: [ ]het StamAbel oor die vallei uitgekyk en besluit om n grondbrief van die naaste landdros aan te vra. Daar in Toorberg se lies het StamAbel kamp gemaak en sy plaas beplan. (3) n Goeie drie dae het hy in alle windrigtings verken, die grond bekyk, die water se loop gevolg, in die vleie gedwaal en die ganse bekruip [ ] (3) Op die derde dag het hy skote op n troppie Boesmans wat hy in n holkrans teen die hange teëgekom het waar hulle heuning aan die uithaal was, gelos. Die klompie het laat spaander terwyl HansBoesman stil langs StamAbel se perd gehurk het [ ] (3) [ ]het julle Grootoupa StamAbel die grond liefgekry en omdat hy die wonder van dié nuwe wêreld met sy Oog, vleie en gras nie heeltemal begryp het nie, het hy die berg Toorberg genome en besluit om sy plaas, as hy die grondbrief kon kry, dieselfde naam te gee. (3) Terwijl de inhoud van deze passage vertelt over de bezetting van land waarop al anderen woonden, de bosjesmannen, suggereert de epische bijbelse manier van vertellen een heel ander verhaal: dit is de schepping van een wereld, vanuit het niets. StamAbel kijkt uit over het land, hij geeft het een naam en in de schepping van deze plek spelen de bijbelse getallen drie, zeven en twaalf een terugkerende rol. Na drie dagen verjaagt hij de bosjesmannen, er stonden hem en zijn vrouw Magtilt drie moeilijke maanden te wachten, Stamabel was voor twaalf weken doodziek en tijdens zijn ziekte werd hij door zeven duivels benaderd. Echter, na drie jaar was de schepping volbracht en was de Toorberg boerderij de trots van de streek. Niet alleen het geven van een naam aan de streek maakt StamAbel tot Goddelijk schepsel, ofwel Adam gelijkend, ook zijn eigen naam suggereert dat de zegen van God op hem en zijn onderneming rust. Zijn naam is immers die van de zoon van Adam, Abel, die vermoord werd door zijn oudere tweelingbroer Kaïn. De moord op Abel is de uitkomst van een conflict waarvoor God zelf de aanleiding was. Kaïn die boer was, offerde graan aan Yahweh. De geitenhoeder Abel offerde het eerst geboren lam van zijn kudde aan Yahweh. Zonder duidelijke reden weigerde Yahweh het offer van Kaïn terwijl hij dat van Abel wel accepteerde. Yahweh lijkt hiermee zijn voorkeur uit te spreken voor vleeseters boven vegetariërs. Voor Kaïn vormde het echter de aanleiding om Abel te vermoorden. Yahweh strafte hem daarvoor door hem voor de rest van zijn leven te laten dwalen, want de aarde zou voor hem geen oogsten meer opleveren. Na zijn pleidooi voor vergiffenis merkte God hem met een teken waardoor niemand hem zou vermoorden. En Kaïn stichtte de stad Henoch. Het plot van Kaïn en Abel herhaalt zich in veel opzichten expliciet in de derde generatie van de familie Moolman. De eerstgeboren zoon De la Rey Moolman weigert om dieren te doden en te eten, hij is vegetariër. De tweede zoon heet eveneens Abel. Hun vader OuAbel geeft (als veeboer) net als in het Genesis verhaal zijn zegen niet aan de oudste zoon, maar aan de jongere zoon, Abel. De boerderij Toorberg wordt zijn12 eigendom hem na het overlijden van OuAbel en De la Rey blijft als dwaler of zwerver in de stad waar hij heen was gegaan om te studeren. Hij is vanaf dat moment een zwerver, want hij is niet langer verbonden met de grond, met zijn wortels in Toorberg. De naamgeving in deze roman is zeer nadrukkelijk. In alle vier de generaties Moolman heet de eigenaar van Toorberg Abel. In de eerste generatie StamAbel, de tweede generatie OuAbel, de derde generatie Abel, zonder voorvoegsel. Maar deze Abel lijkt er niet zeker meer van te zijn of de zegen van God nog wel op hem rust. Hij noemt niet één van zijn zonen Abel, maar drie: DwarsAbel, OokAbel, KleinAbel. Deze opzichtige naamgeving dringt de vraag op wie in de eerste, tweede en vierde generatie als Kaïn fungeert? Wie heeft de rol van oudste zoon aan wie het bezit van de vader eigenlijk rechtmatig toebehoort, maar die gepasseerd wordt door zijn vader? In de eerste generatie is er geen sprake van een oudere broer in de letterlijke, familiale zin van het woord. Echter, het lot van zwerven dat in Genesis aan Kaïn als straf wordt toebedeeld, wordt in Toorberg het lot van de bosjesmannen, zij die in feite het eerstgeboorterecht over het land hadden. Kaïn en Abel zijn in de interpretatie niet vertegenwoordigd door twee individuen, zoals dat duidelijk het geval is in de derde generatie, maar door twee volkeren: de Bosjesmannen versus de Afrikaners. De analogie met het Genesis verhaal zou suggereren dat God niet langer zijn zegen geeft aan de aanvankelijke bewoners van het land, de Bosjesmannen, maar aan de latere, tweede zoon: de Afrikaners. 3 Toorberg voegt zich echter niet alleen in op de bijbel gebaseerde interpretaties van de eigen plaats in de geschiedenis. Deze positie wordt ook onderbouwd door het genre waarvan het een voorbeeld is: de zogenaamde plaasroman. Het Oude Testament en de plaasroman hebben veel met elkaar gemeen: beide zijn epische vertellingen waarin familierelaties en de relatie tot, of eigendom van, het land (het beloofde land) centraal staan. Het zijn de opeenvolgende generaties van een familie die als beeld fungeren voor de wortels in het land en daarmee als eigenaren van het land. De Plaasroman is niet zomaar een typisch Zuid-Afrikaans genre, het is een typisch Afrikaner genre. In het Engels zijn er maar weinig echte voorbeelden van. Ook kan het genre niet verward worden met wat in het Nederlands streekroman heet. In vertaling zou plaasroman eerder boerderijroman moeten heten. Zowel de streek in de streekroman, als de plaas in de plaasroman vormen een oppositie met de stad. De aard van die oppositie is echter heel anders. In de streekroman gaat het vooral om het boerenleven, de zware landarbeid met heel eigen sociale condities, versus het moderne leven in de grote stad. In de plaasroman gaat het om de geworteldheid in de grond van zij die op een plaas wonen, versus het ongeworteld zijn, het rondzwerven van zij die in de stad wonen. 4 De betekenis van de plaas wordt in Toorberg expliciet omschreven: 9 Moolmans moes wortel skiet en selfs ná die dood mog hulle nie reis nie. Toorberg was hulle s n en hulle was Toorberg s n. (6) Zij die niet tot Toorberg behoren zijn zwervers. Over zijn kleinzoon Noah, ook wel Druppeltjie genaamd, kind van zijn zwakzinnige dochter en een niet-witte arbeider,13 10 dacht Abel het volgende: Buitendien was Druppeltjie ook n dwaler, en oom Abel het nie veel aan dwalers nie. [ ] hy sê ook die Du Pisani s is dwalers. Water-dwalers, noem hy ons. (38) Uiteindelijk is iedereen die geen volbloed Moolman is en niet op Toorberg woont een zwerver, want hij is niet geworteld in deze grond. Maar ook de zonen van StamAbel die net geschikt zijn om hem als stamoudste op te volgen en die hun eigen leven gaan leiden worden als zwervers bestempeld. Soois die Rebel Moolman verwoordt het aldus: Op die end was OuAbel ál seun wat werklik vir StamAbel kon instaan. Die ander was dwalers, jeukgatte, hy self inkluis. [ ] Net OuAbel was kwaad genoeg vir die harde aarde om dit te wil mak boer. (128) De magistraat die de omstandigheden waaronder Noah is gestorven komt onderzoeken om uit te vinden wie daaraan schuldig is, merkt het volgende op over de boerderij Toorberg: Waarom sou die Afrikaner soveel respek hê vir die familiehuis n huis soos baie ander? Miskien net groter, met meer beddens, meer sitplekke om die tafel, meer bediendes, n familiebybel wat voorin van stambewustheid getuig. Maar waarom die tempelagtigheid van so n huis? (81) Deze overpeinzing van de magistraat verwoordt de inzet van de plaasroman als zodanig. De familiestamboom wordt verheerlijkt omdat deze een legitimatie lijkt te verschaffen voor de eigendom van huis en grond. De sociale economie die de plaasroman als onderwerp heeft, is die van familieëigendom. C.M. van den Heever, een van de meest bekende beoefenaren van de boerderijroman, neemt de volgende formulering hierover op in zijn Die Afrikaanse gedagte: Not only will the peasant proprietor and his sons and daughters recover their true selves by a return to the earth: Their serfs too will come to recognize that town life is an abberation, that true happiness is to be found on the farm where they were born. (Die Afrikaanse gedagte 16; geciteerd door Coetzee, 1988:80.) In zijn boek White Writing constateert J.M. Coetzee dat er in het Afrikaans minder landschapspoëzie bestaat dan in de Engelstalige Zuid-Afrikaanse literatuur. Dit staat in schril contrast met de levende traditie van de plaasroman die echter niet de wilde natuur maar de gedomesticeerde natuur in beeld brengt. In de Engelstalige Zuid-Afrikaanse literatuur is de situatie omgekeerd: er zijn maar weinig boerderijromans, terwijl er landschapspoëzie te over is. Landschapsliteratuur is volgens Coetzee op de eerste plaats een exponent van reisliteratuur. En reisliteratuur is nauw verbonden met the imperial eye the eye that by seeing names and dominates. De Engelstalige landschapspoëzie in Zuid-Afrika worstelt met het probleem dat het Europese discours niet toereikend is om het vreemde, exotische Afrikaanse landschap te beschrijven. De inzet van deze poëzie is om het landschap te doen spreken, het een stem te geven. Wanneer de poëzie daarin slaagt, is er een relatie tot dat landschap tot stand gebracht waarmee het, in Nog meer weergeven
Redaksioneel 1 T.N&A T.N&A Literatuur als legitimatie Ernst Van Alphen Stories wat die waarheid lieg, en stories wat leuens verdoesel n blik op die stories in Indische Duinen (Adriaan van Dis, 1994), Sleuteloog Nadere informatie it is not these men but a culture that is asking for amnesty.' Antjie Krag, Country of my Skull (p. 121)
ERNST VAN ALPHEN Literatuur als legitimatie: 'plaasroman' het geval van de 'In asense, it is not these men but a culture that is asking for amnesty.' Antjie Krag, Country of my Skull (p. 121) IN ZIJN STUDIE Nadere informatie Die Here leer ons om gehoorsaamheid aan Sy wil te vra
SKRIFLESING: Romeine 12:1-8 TEKS: Romeine 12:1-2 HK 49 TEMA: Die Here leer ons om gehoorsaamheid aan Sy wil te vra Psalm 103 : 10, 11 Skrifberyming 28 (10-1) : 1, 2 Psalm 119 : 11 Skrifberyming 78 (13-3) Nadere informatie DIE VLEUELS VAN GEBED (9)
DIE VLEUELS VAN GEBED (9) DIE VLEUELS VAN GEBED (9) Jan van der Watt Dankie Here! Dankie sê is om jou skuld te betaal. In die tyd van die Bybel was dankie sê iets anders as vandag. Vandag is dankie n woord Nadere informatie S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g
S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven Nadere informatie Luister en praat. Kyk na die prent en gesels daaroor. 1. Beskryf wat jy in die prent sien. 2. Waaraan, dink jy, dink die seun?
Luister en praat Naam: Kyk na die prent en gesels daaroor. 1. Beskryf wat jy in die prent sien. 2. Waaraan, dink jy, dink die seun? 3. Waaraan, dink jy, dink die kat? 4. Hoekom dink jy is daar ŉ slot aan Nadere informatie Goeie Konings, Slegte Konings
Bybel vir Kinders bied aan Goeie Konings, Slegte Konings Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Lazarus Aangepas deur: Ruth Klassen Vertaal deur: Yvonne Kriel Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org Nadere informatie Bybel vir Kinders. bied aan. Joshua neem Beheer
Bybel vir Kinders bied aan Joshua neem Beheer Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Janie Forest Aangepas deur: Ruth Klassen Vertaal deur: Yvonne Kriel Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org Nadere informatie Bybel vir Kinders. bied aan. Die Verlore Seun
Bybel vir Kinders bied aan Die Verlore Seun Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Lazarus Aangepas deur: Ruth Klassen; Sarah S. Vertaal deur: Yvette Brits Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org Nadere informatie De Bijbel open 2013 25 (29-06)
1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden. Nadere informatie FAKTORE EN VEELVOUDE
FAKTORE EN VEELVOUDE Ons gaan nou na n paar stukkies teorie kyk in verband met Natuurlike- en Telgetalle. Voltooi: 3 X 1 = 3 X 2 = 3 X 3 = 3 X 4 = 3 X 5 = Ons sê dus dat 3, 6, 9, 12 en 15 VEELVOUDE is Nadere informatie Comics FILE 4 COMICS BK 2
Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give Nadere informatie Bybel vir Kinders. bied aan. Die Man van Vuur
Bybel vir Kinders bied aan Die Man van Vuur Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Lazarus Aangepas deur: E. Frischbutter Vertaal deur: Yvonne Kriel Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org Nadere informatie Soos n wildsbok wat smag na water Smag my siel na u o Heer U alleen is my hartsverlange En ek bring aan U die eer SOOS N WILDSBOK
Soos n wildsbok wat smag na water Smag my siel na u o Heer U alleen is my hartsverlange En ek bring aan U die eer SOOS N WILDSBOK U alleen is my krag en skild Aan U alleen wy ek nou myself U alleen is Nadere informatie toegewy aan God ross os s v an v nieker i k
toegewy aan God ross van niekerk goddelike nageslag hoe verseker ons dit? 1. modelleer. 2. liefde. 3. instruksie. 4. dissipline. 5. meedeling. psalm 127:3 Kyk, kinders is n erfdeel van die HERE; die vrug Nadere informatie Waarom doet Hij dat zo? Om de diepste bedoeling van Gods geboden aan te geven. Daar kom ik straks op terug. Hij geeft in de Bergrede de beloften en
1 De Bijbel open 2013 5 (02-02) Vandaag bespreken we een vraag over de betekenis van de Wet die God aan Israel gaf voor de christelijke gemeente van het Nieuwe Testament en dus voor ons. Is het zo dat Nadere informatie Ek kan op God vertrou. God sal my bewaar teen alle kwaad. Ek kan nie op God vertrou nie. Ek moet self planne maak.
Vals beeld van God: Ek kan op God vertrou. God sal my bewaar teen alle kwaad. Ek kan nie op God vertrou nie. Ek moet self planne maak. Ware beeld van God: God se beloftes word vervul in Jesus. Ons kan Nadere informatie Bijbelstudie Door het geloof I
Bijbelstudie 1 Bijbelstudie Door het geloof I Kaïn en Abel Genesis 4:1-16 Wat voor werk deed Kaïn? Een welk beroep deed zijn broer Abel? Kain- landbouwer Abel- schaapherder a. Waarom niet, denk je? De Nadere informatie eboeke word ontwikkel en gratis verskaf deur die
Ons praat baie van dinge wat in verhouding tot mekaar is, sonder om dit regtig agter te kom! As jy byvoorbeeld sê dat jy twee van die ses stukke van n pizza geëet het, het jy n verhouding beskryf: Die Nadere informatie Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.
Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above Nadere informatie Die plek van rus en vrede oor die fees tyd en oujaar. Of te wel die plek van water en vis! So vernoem ek hom in 2014.
Mount Amanzi 26/12/2014 tot 2/1/2015 Die plek van rus en vrede oor die fees tyd en oujaar. Of te wel die plek van water en vis! So vernoem ek hom in 2014. Grant en Braam geniet die rustigheid. Hier het Nadere informatie SKOOL AFRIKAANS - GR 6 JUNIE 2010 AFDELING A: KREATIEWE SKRYFWERK TOTAAL: 100 NAAM:
SKOOL AFRIKAANS - GR 6 JUNIE 2010 Eksamen TYD: 120 min TOTAAL: 100 NAAM: Instruksies 1. Vul eerstens jou naam en van op die antwoordblaaie neer. 2. Lees jou vrae noukeurig voordat jy antwoord. 3. Alle Nadere informatie BYBELSTUDIE GROEI IN DIE GEES LES 22
1 BYBELSTUDIE GROEI IN DIE GEES LES 22 Die sekerheid dat jy 'n kind van God is, is nie die einde van die pad nie maar die begin daarvan. Nou word dit moontlik om as gelowiges te groei. Maar waarheen lei Nadere informatie Kingswood College Departement Afrikaans AFRIKAANS EERSTE ADDISIONELE TAAL GRAAD 9 VRAESTEL 2
Kingswood College Departement Afrikaans AFRIKAANS EERSTE ADDISIONELE TAAL GRAAD 9 VRAESTEL 2 Eksaminator: Mnr. D. Koen Tyd: 2 UUR Moderators: Mnr. T. Scholtz Totaal:  Me. M. Muller November 2014 Me. Nadere informatie OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31
1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit Nadere informatie Simson, God se sterk Man
Bybel vir Kinders bied aan Simson, God se sterk Man Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Janie Forest Aangepas deur: Lyn Doerksen Vertaal deur: Yvonne Kriel Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org Nadere informatie AFRIKAANS HT GEDIGTE GRAAD 10. Geneem vanaf Sacai se webblad
GEDIG 8 Geneem vanaf Sacai se webblad Herinneringe Koos du Plessis 1. Jou beeld is n verflenterde foto 2. in n skewe, versplinterde raam 3. en n sestal geskommelde letters 4. spel jou tweelettergrepige Nadere informatie JOHANNESBURG EAST DISTRICT
JOHANNESBURG EAST DISTRICT DISTRIK-EKSAMEN GRAAD 10 AFRIKAANS EERSTE ADDISONELE TAAL NOVEMBER 2012 PUNTE: 100 TYD: 2 UUR Hierdie vraestel bestaan uit 7 bladsye. Bladsy 1 van 7 INSTRUKSIES EN INLIGTING Nadere informatie Dankoffersondag met Nagmaal 4 November
Dankoffersondag met Nagmaal 4 November Ek begin diens met afkondigings, votum, seëngroet Votum: Ons het ondervind dat die Here goed is. Kom na Hom toe, die lewende steen, wat deur die mense afgekeur is, Nadere informatie De Bijbel Open 2013 18 (11-05)
1 De Bijbel Open 2013 18 (11-05) Op 14 mei is het precies 65 jaar geleden dat in 1948 de staat Israel werd uitgeroepen. U merkt wel dat daar op allerlei manieren publiciteit aan gegeven wordt, positief Nadere informatie SKRIFLESING: Johannes 8 : TEKS: Johannes 8:12. Jesus Christus, die Lig, bring ware lewe. Psalm 150 : 1, 2, 3.
SKRIFLESING: Johannes 8 :12-20 TEKS: Johannes 8:12 TEMA: Jesus Christus, die Lig, bring ware lewe Psalm 150 : 1, 2, 3 Psalm 43 : 3, 4 Skrifberyming 3 (4-7) : 1, 2 Skrifberyming 9 (18-1) : 1, 6 [Ook: Ps Nadere informatie 2 Petrus 1. Begin van de brief
De exodus Focus van dit verhaal De focus van dit verhaal ligt bij de uittocht van het volk van God (Exodus 11:1 15:21). Het verhaal is één van de heilige verhalen en behoort tot de kernpresentatie. Lesdoelen Nadere informatie Meer Jesus Meer Liefde Meer Dissipels. Leierskap Strukture
Meer Jesus Meer Liefde Meer Dissipels Leierskap Strukture Woord van God, Woord van die lewe, Woord vir ewig vas en waar, Woord onfeilbaar en verhewe waarin God Hom openbaar! L 255:1 (vervolg) Woord betroubaar, Nadere informatie EEN PRINS WORDT EEN HERDER
Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld Nadere informatie Kringstudie 3: Heersen als Koningen
Kringstudie 3: Heersen als Koningen Boekje voor kringlid Bijbelstudie.net Informatie: Heersen als Koningen Jezus predikte het Koninkrijk van God en dat ging gepaard met autoriteit. Zo sprak hij ziekten Nadere informatie Lukas 22, Jezus: meer dan Pesach
Lukas 22,15-20 - Jezus: meer dan Pesach Viering Heilig Avondmaal Liturgie Voorzang Ps 81,1.2.4 Stil gebed Votum / zegengroet Zingen Ps 133,3 Gebed Lezen uit de Bijbel: - Ex 12,1-20 Zingen: Ps 105,16.17 Nadere informatie Antonieme en sinonieme
Antonieme en sinonieme Naam Oefening 1 1. Die motor is nie groot nie. smal 2. Die skaap is nie slim nie. buite 3. Die koffie is nie soet nie. naby 4. Die kind is nie soet nie. klein 5. Die straat is nie Nadere informatie VERSPREI GOD SE LIEFDE (2) VERTEL ANDER VAN GOD SE LIEFDE 13 Augustus 2006, Ds Freddie Schoeman
VERSPREI GOD SE LIEFDE (2) VERTEL ANDER VAN GOD SE LIEFDE 13 Augustus 2006, Ds Freddie Schoeman Die basis van ons verhouding met ander is dieselfde as die basis van ons verhouding met God en mekaar: GENADE. Nadere informatie Zondag 21 februari 2016; 2 e zondag van de 40-dagen; project: zet een stap naar de A/ander; kleur Paars; ds. A.J.Wouda
Zondag 21 februari 2016; 2 e zondag van de 40-dagen; project: zet een stap naar de A/ander; kleur Paars; ds. A.J.Wouda Ex. 1 e lezing Ex. 34: 27-35 Antwoordpsalm 27: 4 2 e lezing Lucas 9: 28-36 Gemeente Nadere informatie FASE 1 - BEREID JE VOOR
FASE 1 - BEREID JE VOOR STAP 1. BEDENK WAT JE WIL VERHAAL (EXODUS 1-4) Het verhaal van Mozes vind je in de Bijbel, in het boek Exodus. Daar kun je ook lezen hoe het verder ging. Hier vind je het verhaal Nadere informatie Antieke Egipte en die Nylrivier
Eenheid 2 Leergids 1 Antieke Egipte en die Nylrivier Doelwitte Leer wie die antieke egiptenare was. Leer wanneer en wanneer die antieke Egiptenare geleef het. Leer van tyd, kronologie en tydlyne. A. Basiese Nadere informatie Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other
Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English Nadere informatie Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal
Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Op Toon Hoogte 182 Door Uw genade Vader Door Uw genade, Vader, mogen wij hier binnengaan. Niet door rechtvaardige Nadere informatie MISJPATIEM (Bepalingen) Sjemot 21:1-24:18
MISJPATIEM (Bepalingen) Sjemot 21:1-24:18 De Parasja begrijpen Sjemot (Exodus) 21:1-20:18 We zullen leren hoe we 1) Het hoofdthema (onderwerp) van een Parasja (wekelijkse Torah-lezing) kunnen begrijpen. Nadere informatie 30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest
Themaoverzicht Groep 1 1. In het begin 2. Noach 3. God belooft 4. Abraham 5. Isaak 6. Jakob en Esau 7. Jakob 8. Jozef 9. Dromen 10. Jozef de onderkoning 11. Mozes 12. Mozes naar de farao 13. God straft Nadere informatie DIE BRIEF AAN FILEMON
DIE BRIEF AAN FILEMON Inleiding Hierdie brief maak saam met die briewe aan die Efesiërs, Filippense en Kolossense die viertal geskrifte uit wat bekend staan as Paulus se gevangenskapsbriewe. By twee geleenthede Nadere informatie Bijbelteksten Feest van Genade
Week 1 Zoals een hinde smacht naar stromend water, zo smacht mijn ziel naar U, o God. (Psalm 42:2) Mozes sloeg steeds buiten het kamp, op ruime afstand ervan, een tent op die hij de ontmoetingstent noemde. Nadere informatie Jesus Christus se opstanding maak ons lewens sinvol
SKRIFLESING: 1 Korintiërs 15:1-20 TEKS: 1 Korintiërs 15:20a TEMA: Jesus Christus se opstanding maak ons lewens sinvol Psalm 33 : 2 Psalm 33 : 11 Skrifberyming 10 (5-4) : 1, 2 Ook: Sb 27 : 1, 3 1 Weet u Nadere informatie Levensopdracht op doodsdagen
Hoofdstuk 1 Levensopdracht op doodsdagen Het volk van Israël heeft het moeilijk in Egypte. Het wordt verdrukt. We zijn geneigd om negatief te kijken naar tijden van verdrukking, maar de Bijbel spreekt Nadere informatie Skenk ons n helder Somerkersfees in hierdie land, o Heer. Hoor jy hoe sag die klokke beier in eeueoue
Welkom o stille nag van vrede, onder die suiderkruis, Wyl stemme uit die ou verlede oor sterrevelde ruis. Kersfees kom, kersfees kom- gee aan God die eer. Skenk ons n helder Somerkersfees in hierdie land, Nadere informatie Gemeenskap. Wat is n gemeenskap? n Gemeenskap het n hoof/hoof?
Gemeenskap Wat is n gemeenskap? Die woord gemeenskap dui n intieme verband tussen mense aan. Mense wat deel aan iets, maar dit wat hulle deel is baie besonders. Uit die Grieks is die woord vir gemeenskap Nadere informatie Kerstbezinning december 2015
Kerstbezinning december 2015 Peace on earth? Vluchtelingencrisis door conflicten I m sick of all of this Terroristische aanslag Kenia Kenia, campus Garissa 2 april 2015 147 doden daders: Al-Shabaab Schietpartij Nadere informatie Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?
Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In Nadere informatie VAJERA (En Ik verscheen) Sjemot 6:2-9:35
VAJERA (En Ik verscheen) Sjemot 6:2-9:35 De Parasja begrijpen Sjemot (Exodus) 6:2-6:8 We zullen leren hoe we 1) Het hoofdthema (onderwerp) van een Parasja (wekelijkse Torah-lezing) kunnen begrijpen. 2) Nadere informatie 23. Reëls vir die pad die padgebruikers
23. Reëls vir die pad die padgebruikers Oorhoofse tema Die Here is saam met ons op pad. As die Padmaker het Hy vir ons tien padreëls of lewensreëls gegee sodat ons elke dag daarvolgens kan leef. Die eerste Nadere informatie Efesiërs 5: /02/2015
Efesiërs 5:15-20 15/02/2015 Tema: Maak die beste gebruik van elke geleentheid, want ons lewe in 'n goddelose tyd. Doel: Hoeveel van ons 24 uur per dag spandeer ons met die Here? Prediking: Stephan Joubert Nadere informatie MENTAL MATHS IN DIE KLASKAMER
MENTAL MATHS IN DIE KLASKAMER HOEKOM MENTAL MATHS? Ons wil hê dat ons leerders gemaklik met getalle kan speel. Hy moet weet waar n getal lê. Hy moet n klomp somme met die getal kan maak. Mental Maths bou Nadere informatie Tekst: Vandaag hebben jullie deze schrifttekst in vervulling horen gaan!! Thema: De vervulling van Gods beloften, in verleden, heden en toekomst!!
1 De Bijbel open 2012 47 (01-12) In de komende adventsweken staan we stil bij vier personen uit Hebr. 11. Het gaat om Henoch, Noach, Abraham en om Mozes. In het leven van deze mensen in het OT wordt iets Nadere informatie Inleiding over het kernwoord zonde
Inleiding over het kernwoord zonde Door Eline Lezen: Mattheüs 5 : 21 t/m 48 Zingen: Psalm 6 : 1 en 4 1. Waarom moeten wij weten wat zonde is? Toen ik deze inleiding begon te maken vroeg ik me af wat ik Nadere informatie Preek, Ds Freddie Schoeman. Sondag 27 Februarie 2011
Preek, Ds Freddie Schoeman Sondag 27 Februarie 2011 [Skyfie 1] Op ons almanak staan daar dat ons vandag spesiaal aandag gee aan n organisasie met die naam Bibles for Believers wat Bybels gratis vesprei Nadere informatie Pretoria- 14 Augustus 2011
1 Skriflesing: Prediker 3:1-15 Teks: Prediker 3:1-2a Sing- Ps.118:1,2; Ps.64:1,6,7; Ps. 104:1,12; Ps. 31:1,12 Broeder en suster- Ons lewe mag vir ons lyk soos n groot legkaart, waar ek baie keer voel dat Nadere informatie Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje
Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Aangepaste dienst Liturgie Voor de dienst speelt de band drie liederen Opwekking 11 Er is een Heer Opwekking 277 Machtig God, sterke Rots Nadere informatie DROOM: Een visie om voor te sterven
DROOM: Een visie om voor te sterven Door gebrek aan visie gaat het volk ten onder Spreuken 11:14 Om een uitdrukking te zijn van Gods hart in het hart van de stad Visie van Vineyard Amsterdam EEN BEGIN Nadere informatie Anders leven - Pleeg geen moord Ontmoetingsdienst - 4 oktober 2015 Evangelist Jan Verkerk - Huizen
Oude Testament, Exodus 20: 13 + Genesis 4: 1-16 Exodus 20 13 Pleeg geen moord. Genesis 4 1 De mens, Adam, had gemeenschap met Eva, zijn vrouw, en zij werd zwanger en bracht Kaïn ter wereld. Met de hulp Nadere informatie Ik werd verlost (Efeziërs 1:7; Kolossenzen 1:14)
Les 10 - Redding Ik werd verlost In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Ik werd verlost (Efeziërs 1:7; Kolossenzen 1:14) Schreef Paulus zijn brief aan de Efeziërs aan gelovigen Nadere informatie Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:
Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl. Nadere informatie MATTEUS 7:12. Votum en seën. Psalm 34 : 2, 4. Geloofsbelydenis: Twaalf Artikels. Wet: Eksodus 20:1-17 (AV 1983/91) Psalm 4 : 3.
MATTEUS 7:12 Votum en seën Psalm 34 : 2, 4 Geloofsbelydenis: Twaalf Artikels Wet: Eksodus 20:1-17 (AV 1983/91) Psalm 4 : 3 Gebed Skrifberyming 53 (14-3) : 4 Skriflesing: Matteus 7:7-23 (AV 1983/91) Teks: Nadere informatie Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1
Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are Nadere informatie English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden.
one English is everywhere Test Luister naar wat Daniel vertelt. Welke Engelse woorden hoor je? Kruis ze aan. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game Lees de tekst. Omcirkel de Nadere informatie Pinksteren 2015 -- oogst van de vruchten. Bij Exodus 20 : 1 20 - Handelingen 2 : 1-11
Pinksteren 2015 -- oogst van de vruchten Bij Exodus 20 : 1 20 - Handelingen 2 : 1-11 Als wij Pinksteren vieren, dan vieren we toch ook dat de boodschap van Gods liefde wereldwijd rondgaat. Dat we in het Nadere informatie De Bijbel open 2013 42 (26-10)
1 De Bijbel open 2013 42 (26-10) Hoe kunnen wij concreet Jezus volgen? Die vraag kwam bij enkele luisteraars boven toen zij een preek gehoord hadden over de roeping van Mattheus tot discipel. Ik vind dit Nadere informatie Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent.
Gemeente Wanneer je aan iemand vraagt Weet jij wat een kerk is?, zal het antwoord niet zo lang op zich laten wachten. Dat is een gebouw waar gelovige mensen samenkomen! Het kan ook voorkomen, dat men aan Nadere informatie Get Instant Access to ebook Zonen Van Noach PDF at Our Huge Library ZONEN VAN NOACH PDF. ==> Download: ZONEN VAN NOACH PDF
ZONEN VAN NOACH PDF ==> Download: ZONEN VAN NOACH PDF ZONEN VAN NOACH PDF - Are you searching for Zonen Van Noach Books? Now, you will be happy that at this time Zonen Van Noach PDF is available at our Nadere informatie God bly met u, waar u ook mag gaan. Mag sy Gees u lei en heilig en u altyddeur beveilig. God bly met u, waar u ook mag gaan
God bly met u, waar u ook mag gaan. Mag sy Gees u lei en heilig en u altyddeur beveilig. God bly met u, waar u ook mag gaan L 269:2 God bly met u, waar u ook mag gaan. Deur sy sterke hand behoed Hy, daagliks Nadere informatie Niveau 3 - Les 8: Het juiste gebruik van Gods wet Don Krow
Niveau 3 - Les 8: Het juiste gebruik van Gods wet Don Krow Op een dag spraken Joe en ik met Bill en Steve bij het meer. De vraag werd gesteld: Hoe kunnen mensen bij God ter verantwoording worden geroepen Nadere informatie De Bijbel open 2012 49 ( 15-12)
1 De Bijbel open 2012 49 ( 15-12) Vandaag valt het licht op Abraham. Hij is de derde persoon bij wie we in deze adventstijd stilstaan. We zagen al hoe Henoch en Noach mensen van advent waren. Mensen van Nadere informatie QUEENS HIGH SCHOOL AFRIKAANS EERSTE ADDISIONELE TAAL GRAAD 10 1 ½ UUR MAART 2009 PUNTE : 60 EKSAMINATOR MEV. N. VAN ZYL MODERATOR MNR. D.E.
QUEENS HIGH SCHOOL AFRIKAANS EERSTE ADDISIONELE TAAL GRAAD 10 1 ½ UUR MAART 2009 PUNTE : 60 EKSAMINATOR MEV. N. VAN ZYL MODERATOR MNR. D.E. LAST INSTRUKSIES: Hierdie vraestel bestaan uit 11 bladsye. Volg Nadere informatie FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010
FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel Nadere informatie Jaar A - Jezus! Samen op weg
B I J L A G E B I J J A A R A Gebeden en liederen GEBEDEN GEKEND IN HEEL DE WERELD INHOUDSTAFEL Onze Vader Onze Vader, die in de Hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde Nadere informatie Welke les moesten de Egyptenaren leren?
De eerste vier plagen. Welke les moesten de Egyptenaren leren? Exodus 7:2-5 2 U moet alles wat Ik u gebieden zal tegen Aäron zeggen, en Aäron, uw broer, moet tot de farao spreken, dat hij de Israëlieten Nadere informatie De tien Geboden. Tien belangrijke regels. Aangepaste dienst Zondag 17 april 2016 Ds. Henk Bondt
De tien Geboden Of Tien belangrijke regels Aangepaste dienst Zondag 17 april 2016 Ds. Henk Bondt Welkom Mededelingen Votum en groet Zingen: Gezang 119: 1 en 2 De kerk van alle tijden kent slechts één vaste Nadere informatie Persoonsgegevens personal details
www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this Nadere informatie Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten, luisteraars,
Preek over Galaten 4:21-5:1 Gemeente van onze HEER Jezus Christus, gasten, luisteraars, Wie van jullie heeft er wel eens stamboomonderzoek gedaan in de familie? In onze familie heeft iemand dat wel eens Nadere informatie Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland
Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst Nadere informatie BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF
BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF ==> Download: BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF BIJBEL IN GEWONE TAAL PDF - Are you searching for Bijbel In Gewone Taal Books? Now, you will be happy that at this time Bijbel In Gewone Nadere informatie Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer
Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint Nadere informatie Understanding and being understood begins with speaking Dutch
Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1. Nadere informatie Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,
Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, De lezingen van deze zondag voeren ons linea recta naar een van de belangrijkste kernverhalen van de Bijbel: de Exodus. Het volk Israël bevindt zich Nadere informatie Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW
Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt Nadere informatie Zomerkamp 2010. Het Vaderhart van God
Zomerkamp 2010 Het Vaderhart van God Romeinen 8:1 Zo is er dan nu geen veroordeling meer voor hen die in Christus Jezus zijn. Johannes 1:12 Maar allen die Hem aangenomen hebben en die in Zijn naam geloven, Nadere informatie DE WIJZE KONING SALOMO
Online Bijbel voor kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door Edward Hughes Illustraties door Janie Forest and Lazarus Aangepast door Lyn Doerksen Alle Bijbelcitaten zijn afkomstig uit Nadere informatie Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +
Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje Nadere informatie Inleiding op het Evangelie Jezus openbaart zijn heerlijkheid
Het Evangelie naar Johannes Inleiding op het Evangelie Jezus openbaart zijn heerlijkheid Age Romkes Stichting Artios, kopiëren niet toegestaan Bijbelteksten zijn met toestemming overgenomen uit de Herziene Nadere informatie Leidingdeel Jozua - Schets 7 Het afscheid Jozua 23 en 24
Leidingdeel Jozua - Schets 7 Het afscheid Jozua 23 en 24 A) Doel 1. Betekenis benoemen Jozua neemt afscheid van het volk. Dat doet hij ten eerste door te vertellen over de weldaden die de Heere aan het Nadere informatie De Bijbel Open 2013 22 (08-06)
1 De Bijbel Open 2013 22 (08-06) Vanmorgen bespreken we een vraag van een luisteraar over de geschiedenis van de Emmausgangers uit Lukas 24. Het gaat om wat twee volgelingen van Jezus meemaakten, toen Nadere informatie Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt
Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en Nadere informatie Maagdenhuisbezetting 2015