Wie is Willie van der Merwe?
Willie van der Merwe is 'n professor in filosofie aan die Universiteit van Stellenbosch. Hy is 'n redaksionele medewerker van die joernaal Fragmente en spesialiseer in taal-, godsdiens-, en kultuurfilosofie. Hy het al gedigte publiseer in liter�re tydskrifte.
Her- het 'n lang tradisie in die filosofie wat teruggaan tot by die antieke filosoof Her-akleitos. 'n Mens sou dit die tradisie van die her-denke kon noem. Ironies genoeg is dit nie baie bekend nie, omdat die denkers wat daartoe bygedra het, die her-denkers, herhaaldelik verdring is uit die hoofstroom van filosofie. Di� wat hulle verdring het, staan bekend as die be-denkers. Hulle het nie herhaaldelik genoeg na die herdenkers se denke verwys nie, nie daaruit aangehaal nie, dit nooit herdink of herhaal nie; en gevolglik het die hele tradisie in vergetelheid versink. Gelukkig is dit onlangs herontdek deur 'n obskure Franse denker, 'n sogenaamde her-konstruksionis, met die naam van Her-rida. Hierdie ongelukkige verloop, waardeur die hele geskiedenis van die Westerse filosofie van n� Her-akleitos af op 'n dwaalspoor beland het, staan vandag bekend as die "marginalisering van die her-denke" en die eietydse poging om die herbesinning oor her- weer in ere te herstel, soos wat ek ook vanaand wil doen, staan bekend as die "desentrering van die hermarginalisering van die herdenke", om Her-rida aan te haal. Dit neem die vorm aan van wat genoem kan word 'n her-meneutiek van herdenke, dws 'n herinterpretasie van die geskiedenis van die filosofie waardeur die herhaalde verdringing van die herbesinning oor her- her-roep en her-dink word.
So laat ons weer terugkeer na Herakleitos. Herakleitos wys tereg daarop dat her- vanuit een vorm 'n volgende vorm maak wat anders is as die eerste vorm. Byvoorbeeld, as die eerste vorm die werkwoord vorm is, dan word dit deur her- hervorm tot hervorm, waar die hervormde vorm die betekenis het van "weer" of "nog 'n keer", dit wil s� "by herhaling", met die bygedagte dat die herhaalde, hervormde vorm anders is as die voorhervormde vorm.
Maar wat beteken weer, nog 'n keer of by herhaling dan? Dis om die eerste vorm te herhaal in 'n ander vorm, 'n vorm wat verskil van die eerste vorm. Maar dan beteken weer eintlik "nie-weer-dieselfde-nie", selfs n��it weer nie, en nog 'n keer beteken dan "die eerste keer" en daarom tegelyk "die laaste keer". Eintlik is elke keer dus die enigste keer. So, s� Herakleitos, om te herhaal is om keer op keer dieselfde te verdring, te verplaas, te vervang met dit wat anders is; herhaling is verandering, en alles is herhaling, hervorming, omvorming, vervorming; alles �s verandering. Vandaar Herakleitos se bekende uitspraak dat 'n mens nie twee keer deur dieselfde rivier kan loop nie, waarop een van sy leerlinge verbeter het met die opmerking dat 'n mens nie eens ��n keer deur dieselfde rivier kan loop nie! Hoe dit ook al sy, Herakleitos ontmasker dus enige hoop op vastigheid, sekerheid en waarheid as 'n her-senskim.
Sy opvolger, vandag vergete, maar baie bekend in die antieke w�reld, te wete H�r-krates, voer die her-denke nog 'n stap verder. Hy ontwikkel naamlik 'n metode van gesprekvoering, die sogenaamde H�r-kratiese metode, wat verseker dat die gesprek altyd op niks sal uitloop nie, ongeag hoeveel keer dit herhaal word; 'n metode wat vandag nog met groot sukses deur huweliksmaats en ouers en kinders gevolg word. Gelukkig is dit nie net H�r-krates se metode wat die gewraakte marginalisering van die herdenke oorleef het nie, maar ook sy uitspraak dat die enigste lewe wat die moeite werd is om te lewe, een is wat van her-eksamen tot her-eksamen verloop. Ook d�t het deur die eeue heen groot navolging onder studente gevind en so gehelp om die volledige obliterasie van die herdenke te verhoed.
Maar die reus van die antieke her-denke is natuurlik Her-istoteles. Om Her-istoteles se bydrae te verstaan, moet dit gekontrasteer word met die denke van sy leermeester Manto, van wie hy skerp verskil het. Manto het naamlik geglo dat daar twee w�relde bestaan. Die een is hierdie w�reld waarin ons ons nou bevind, die w�reld van verandering waarin dinge soos MIV/VIGS ontstaan, vir 'n kort rukkie bestaan en weer vergaan. Dit is dus 'n skynw�reld, leer Manto. Die werklike w�reld, die eintlike w�reld, is 'n onveranderlike, tydlose Ide�ryk, 'n ryk van volmaakte vorme wat naatloos by mekaar aansluit, min of meer soos knoffelhuisies in 'n knoffelbol. Die mees volmaakte vorm, die punt waar al die knoffelhuisies as 't ware bymekaar kom, staan bekend as "Thabo". Die doel van die lewe, so leer Manto, is dan juis om hierdie skynw�reld van o�nskynlike armoede, hongersnood, malaria, tuberkulose, MIV/VIGS en Kubaanse kwaksalwers te ontken en jou gees te rig op die ryk van onveranderlike, onherhaalbare vorme; meer spesifiek om jou armsalige aardse bestaan op te offer ter wille van Thabo. En die beste manier om dit te vermag is dan natuurlik om daagliks knoffel te eet en jou te laat gesel deur die vyandige pers.
Dit het Her-istoteles heftig bestry. Hy wys die bestaan van 'n Mantoniese ryk van ideale vorme af. Die enigste w�reld, volgens hom, is hierdie w�reld van verandering, waarin onvolmaakte vorme voortdurend vervang word met nog meer onvolmaakte vorme, en nog meer onvolmaakte vorme, totdat hierdie proses van noodwendige agteruitgang sy allerlaaste, mees gebrekkige moontlikheid bereik en George W Bush die magtigste man in die w�reld is.
Maar behalwe vir hierdie merkwaardige geskiedenisfilosofie word Her-istoteles vandag ook herwaardeer vir sy deugdeleer wat hy uiteengesit het in sy nou her-ontdekte boek Die Magiese Etiek van Niek. In die boek argumenteer hy dat 'n mens slegs 'n deug kan aanleer, byvoorbeeld die deug van huwelikstrou, as jy herhaaldelik ekstreme sondes pleeg. Dit staan bekend as die leer van die goue middeweg wat vandag nog deur baie middeljarige mans nagevolg word.
Na Her-istoteles het die marginalisering van die her-denke volledig ingetree. Van die groot herdenkers van die Middeleeue, soos Her-quinas, Her-belardus, en Her-manus van Okkam, of die herdenkers van die Europese Verdonkering, soos die Fransman Her-cartes, en die Duitser Herr Kant, was daar vir eeue lank weinig bekend, terwyl hulle denke van onskatbare waarde kan wees. Byvoorbeeld, van Her-cartes het ons die maksime "Feugo ergo sum", dws "Ek rook, daarom is ek", wat vandag weer die grondslag kan bied vir 'n omvattende samelewingskritiek. Van Herr Kant het ons byvoorbeeld die drie vrae waarheen alle filosofiese vrae herlei kan word, te wete: "Wie kan my herken?" "Wat moet ek oordoen?" en "Wie moet ek vermy?" Maar so is daar ook ander vergete her-denkers, soos Friedrich Her-tzsche met sy leer van die ewige wederkeer in sy werk, So stotter Zara-Zara-Zarathustra, en Her-kekaard met sy siening dat elke herhaling 'n sprong in die duisternis is, of Ludwig Her-genstein met sy oproep dat ons liewer moet stilbly as daar niks is om oor te skinder nie.
Danksy denkers soos Herrida, Michel Her-kou en Richard Herty se desentrering van die hermarginalisering van die herdenke, weet ons vandag dat daar geen herhaling moontlik is nie. Daar is geen terugkeer moontlik na dieselfde woord, dieselfde gesegde, dieselfde geskrif, dieselfde handeling, dieselfde keuse, dieselfde belewenis, dieselfde hede of dieselfde verlede nie. Elke herhaling is 'n herdenking van wat nooit weer sal wees nie en 'n hervatting van wat nooit voorheen was nie of weer sal wees, soos die hervatting van 'n strelende hand wat reeds in die liefkosende gebaar alle hoop om die oomblik in te palm, prysgegee het.