Toe ek in 1953 in Matriek was, het ek op die eerste agtien reëls van Chaucer se Canterbury Tales in ’n bloemlesing afgekom. Vir iemand wat van kleins af sommer alles wou vertaal, het die vreemde taalvorm al klaar ’n onweerstaanbare uitdaging gebied. Toe ek dit aangepak het, het ek min kon droom dat dit die begin was van ’n taak wat my die volgende sestig jaar lank sou besig hou. My vertaling van dié reëls was onbeholpe, maar na baie geskaaf oor baie jare het dit soos volg daar uitgesien:
My vertaling van die Proloog was ’n sukkelgang, want ek het gedurig woordeboeke nageslaan op soek na Afrikaanse woorde vir die Middeleeuse begrippe wat daarin wemel. Toe ek eers by die pelgrims se vertellings kom, het dinge egter vlot verloop, want Chaucer is ’n storieverteller by uitnemendheid.
Wat tempo betref, kan die stemmige bepeinsing van die predestinasieleer met die dolle vaart van’n gejaag agter ’n vos aan vergelyk word:
In1989 het die uitgewer Hans Kirsten kans gesien om die vertellings wat ek tot op daardie stadium vertaal het, te publiseer. My Keur uit die pelgrimsverhale van Geoffrey Chaucer het slegs 138 bladsye beslaan, in teenstelling met die 441 bladsye wat die voltooide werk sou behels. Die vreugde van die publikasie en die toekenning van die SA Akademie se Prys vir Vertaalde Werk die jaar daarna was ’n geweldige aansporing om te volhard en ek het die volledige Pelgrimsverhale uiteindelik in 2013 voltooi. Dit word later vanjaar deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns uitgegee.
Daarna het ek oor die vertaalproses begin besin en dit was interessant om te sien hoe my intuïtiewe besluite deur vertaalkundige teorie bevestig is. Ek het veral aandag gegee aan Gideon Toury se normteorie, wat postuleer dat ’n aanvaarbare vertaling van ’n literêre werk die herskepping daarvan in die kultuurkonteks van die doeltaal is. Dit vereis die ontginning van die idiomatiese rykdom wat in die doeltaal te vinde is. Ek haal vier voorbeelde uit ’n enkele verhaal aan om te wys hoe Chaucer hom tuismaak in sy nuwe omgewing deur die aanwending van tipies Afrikaanse segswyses:
Op die duur is die normteorie egter ontoereikend, want dit gaan by die betrokkenheid van die vertaler in die hantering van kultuur as magsuitoefening verby. ’n Middeleeuse werk met ’n internasionale, Katolieke agtergrond kon nie sonder meer by ’n nasionalistiese, oorwegend Protestantse ideologiese niveau aangepas word nie; dit moet noodwendig as vreemd opval. Ten einde die wese van die bronteks oor te dra, moet die vertaler die vreemde in so ’n mate ervaar dat dit vir die doelleser aanvaarbaar gemaak word – as vreemd maar nie onverklaarbaar nie. Ek haal ’n Invokasie van die Maagd Maria ter illustrasie aan: