1838: PIET UYS EN DIRKIE UYS SNEUWEL
'Groot' sondes kan ons maklik vermy: dit verg nie groot opoffering om nie moord, egbreuk, diefstal, ens , te pleeg nie; maar dit is die klein jakkalsies wat die wingerde verniel: ons woede-uitbarstings, stilstuipes, ons selfsug, vloek en twis, ens, waaraan ons meestal skuldig is – dus is daar nie werklik 'groot' en 'klein' sondes nie...
KULTUURDAGBOEK 11 APRIL
Petrus Lafras (Piet) Uys, Voortrekkerheld, is op 10 Julie 1797 op Potteberg, Swellendam, gebore. In September 1834 is hy die leier van 'n geselskap van twintig wat as gesante van die inwoners van Albanië en Uitenhage die moontlikheid om na Natal te emigreer, ondersoek. Hulle het tot aan die Tugelarivier gereis en in Maart 1835 met 'n gunstige verslag teruggekeer. Hierna het die Sesde Grensoorlog uitgebreek waarna Uys en ander Trekkers onder leiding van sy vader, Jacobus Uys, uit die Kaapkolonie emigreer. Saam met Andries Hendrik Potgieter en Gerhardus Marthinus Maritz, trek Piet Uys in November 1837 te velde teen die Matebele in Transvaal en behaal 'n groot oorwinning.
In Februarie 1838 word die Natalse Trekleier, Pieter Retief, vermoor deur Zoeloes, wat daarna op die treklaers toeslaan. Leierloos nader hierdie mense Uys en Potgieter om hulp. Hulle trek op teen die Zoeloes maar Uys en sy mense word by Italeni in 'n lokval gelei waar Piet, sy dapper seun Dirkie, en agt ander mans sneuwel.
Dirk Cornelis Uys, wat op 3 Maart 1823 op Pollenberg gebore is, was die tweede oudste seun van die Voortrekkerleier Piet Uys. Toe hy sterf was hy maar 15 jaar oud. Ná die moord op Retief en sy geselskap, en die Zoeloe-aanval op die Voortrekkers tien dae later, het die Voortrekkers besluit om Dingaan te gaan straf en hulle beeste terug te vat. Op 7 April 1838 het 'n perdekommando onder twee kommandante, Piet Uys en Hendrik Potgieter, uitgetrek. Dirkie het saamgegaan.
Die elfde April het hulle in die omgewing van die Italaberg by Italene met die Zoeloe-impi slaags geraak. Uys se afdeling het die Zoeloes wat teen die hange van die berg was, aangeval. Hulle het spoedig die Zoeloes uitmekaar gedryf en hulle toe in groepies agtervolg. In dié proses is sommige van Uys se mense afgesny en deur Zoeloes omsingel. Piet en Dirkie het juis hierdie mense gaan help toe 'n assegaai Piet getref en hom swaar gewond het. Die wonde het baie gebloei maar hy het darem op sy perd aangesukkel. Hy het 'n paar keer flou geword. Toe hy nie verder kon nie, het hy die mense wat by hom was aangeraai om vir hulle veiligheid te vlug. Almal het weggejaag behalwe Dirkie wat by sy vader gebly en hom verdedig het totdat hy ook deur 'n assegetref is.