Andorra (Katalaans: /ənˈdorə/, Plaaslik: /anˈdɔra/), amptelik die Prinsdom Andorra (Katalaans: Principat d'Andorra), ook genoem die Prinsdom die Valleie Andorra (Katalaans: Principat de les Valls d'Andorra), is 'n landingeslote dwergstaat in Suidwestelike Europa, geleë in die oostelike Pireneë en omgrens deur Spanje en Frankryk. Dit is die sesde kleinste nasie in Europa, met 'n oppervlakte van 468 km2 (181 vk. m.) en 'n beraamde bevolking van 85 470 (2014). Die hoofstad, Andorra la Vella, is die hoogstliggende hoofstad in Europa teen 1 023 meter (3 356 vt) bo seevlak. Die amptelike taal is Katalaans, hoewel Spaans, Portugees en Frans ook algemeen gepraat word.
(Latyn vir: "Verenigde deug is sterker")
(Katalaans vir: "Karel die Grote, my Vader")
Hoofstad Andorra la Vella
Grootste stad Andorra la Vella
Amptelike tale Katalaansa
• van die Kroon Aragon
• van die Franse Ryk
467,63 km2 (178ste)
77 281 (199ste)
Gini (2003) 27,21 – laag
Geldeenheid Euro (€)
b. Girard P & Gomez P (2009), Lacs des Pyrénées: Andorre. "Andorra en xifres 2007: Situació geogràfica, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra" (PDF). Besoek op 1 April 2015.
c. "Informe sobre l'estat de la pobresa i la desigualtat al Principal d'Andorra (2003)" (PDF). Estadistica.ad. Besoek op 1 April 2015.
d Voor 1999 is die Franse frank en Spaanse peseta gebruik; die note en munte van beide eenhede is egter as wettige betaalmiddel aanvaar tot 2002. Klein hoeveelhede van die Andorrese diner (gedeel in 100 centim) is gemunt na 1982.
Nasa-Satellietbeeld van Andorra
Andorra is 'n welvarende land, grootliks te danke aan sy toerismebedryf, wat 'n geskatte 10,2 miljoen besoekers jaarliks bedien, en ook danksy sy status as belastingtoevlugsoord. Dit is nie 'n lid van die Europese Unie nie, maar die euro is die de jure geldeenheid. Die inwoners van Andorra het die vierde hoogste lewensverwagting in die wêreld – 82 jaar by geboorte.
9.2.1 Virtuele Studiessentrum
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Geskiedenis van Andorra.
In 1933 beset Frankryk Andorra as gevolg van sosiale onrus voor verkiesings. Op 12 Julie 1934 reik die avonturier Boris Skossyreff 'n proklamasie uit in Urgell en verklaar homself as "Boris I, Koning van Andorra", en verklaar verder ook oorlog teen die Biskop van Urgell. Hy is op 20 Julie gearresteer deur Spaanse owerhede en op die ou einde ook uitgesit uit Spanje. Van 1936 tot 1940 is 'n Franse afdeling in Andorra gestasioneer om die invloed van die Spaanse Burgeroorlog en Francisco Franco se Spanje te keer. Franco se troepe bereik die Andorrese grens in 'n latere stadium van die oorlog. Tydens die Tweede Wêreldoorlog bly Andorra neutraal en word 'n belangrike smokkelroete tussen Vichy-Frankryk en Spanje.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Politiek van Andorra.
Andorra is 'n parlementêre gesamentlike prinsdom met die President van Frankryk en die Biskop van Urgell (Katalonië, Spanje), as onderskeie prinse. Hierdie eienaardigheid maak van die President van Frankryk in sy hoedanigheid as die Prins van Andorra, 'n verkose regerende vors, selfs al is hy nie deur 'n populêre stem van die Andorrese verkies nie. Andorra se politiek vind plaas binne 'n raamwerk van 'n parlementêre verteenwoordigende demokrasie, met die eerste minister van Andorra as staatshoof, en 'n veelvormige veelpartystelsel.
Die huidige eerste minister is Xavier Espot Zamora van die Demokrate vir Andorra (DA). Uitvoerende gesag word deur die regering uitgeoefen. Wetgewende gesag is in beide die regering en parlement gevestig.
Joan Enric Vives i Sicília, biskoplike mede-prins van Andorra sedert 12 Mei 2003.
Emmanuel Macron, huidige Franse mede-prins van Andorra sedert 14 Mei 2017.
Xavier Espot Zamora, huidige eerste minister van Andorra sedert 16 Mei 2019.
Casa de la Vall, die historiese en seremoniële parlement van Andorra
Die nuwe parlement van Andorra, hoofkantoor van die Algemene Raad sedert 2011, langs Casa de la Vall
Justisie en strafregWysig
Buitelandse betrekkinge, verdediging en sekuriteitWysig
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Buitelandse beleid van Andorra.
Andorra het geen gewapende magte nie. Daar is wel 'n klein seremoniële weermag. Die verantwoordelikheid vir die verdediging van die land berus hoofsaaklik op Frankryk en Spanje. Nietemin, met noodgevalle en natuurrampe word die Sometent ('n alarm) geroep en alle weerbare mans tussen die ouderdomme van 21 en 60, van Andorrese nasionaliteit, moet vir diens aanmeld. Dit is waarom alle Andorrese, en veral die hoof van die huishouding (gewoonlik die oudste weerbare man in die huis), volgens wet, 'n wapen aanhou, alhoewel wetgewing ook voorsiening daarvoor maak dat die polisie 'n vuurwapen sal voorsien indien nodig. Andorra is 'n volle lid van die Verenigde Nasies (VN), die Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa (OVSE), en het 'n spesiale ooreenkoms met die Europese Unie (EU).
Hedendaags bestaan die weermag uit 'n klein groepie vrywilligers wat bereid is om seremoniële pligte uit te voer. Uniforms is van generasie tot generasie oorgedra binne families en gemeenskappe. Ondanks die feit dat Andorra nie in enige gevegte betrokke was nie, was die land tegnies die langdurendste vegters in die Eerste Wêreldoorlog, aangesien die land uitgesluit was by die Versailles Vredeskonferensie, en was tegnies in 'n oorlog betrokke met Duitsland vanaf 1914 tot 1939.
Die weermag se rol in binnelandse veiligheid is grootliks oorgeneem deur die Polisiemag van Andorra in 1931. Kortstondige burgerlike oproer, gekoppel aan die verkiesing van 1933, het gelei tot 'n vraag na ondersteuning vanaf die Franse polisie, tesame met 'n afdeling inwoners van Andorra onder die bevel van René-Jules Baulard, vir ongeveer twee maande. Die Weermag van Andorra is die daaropvolgende jaar hervorm, met elf soldate wat aangestel is in 'n raadgewende hoedanigheid. Die mag het bestaan uit ses Korporaals, een vir elke gemeente (hoewel daar tans sewe gemeentes is, daar was tot 1978 slegs ses), plus vier junior stafoffisiere om aksies te koördineer, en 'n bevelvoerder met die rang van Majoor. Dit was die verantwoordelikheid van die ses korporaals, elk in sy eie gemeente, om 'n gevegsmag van bekwame mans op die been te bring.
Hedendaags is 'n twaalf-tal seremoniële eenhede die enigste oorblywende staande afdeling van die Andorrese weermag. Alle weerbare mans is tegnies beskikbaar vir militêre diens, met die vereiste dat elke gesin toegang het tot 'n vuurwapen. Die weermag het vir meer as 700 jaar nooit geveg nie en sy vernaamste verantwoordelikheid is om die Andorrese vlag te presenteer tydens seremoniële geleenthede. Volgens Marc Forné Molné bestaan Andorra se militêre begroting slegs uit vrywillige skenkings en die beskikbaarheid van voltydse vrywilligers.
Die mite dat alle lede van die Andorrese weermag die rang van offisier dra word graag in stand gehou in heelwat naslaanwerk. In die werklikheid dra almal wat diens doen in die permanente seremoniële reserwemag die rang van offisier of onderoffisier. Die ander range word gesien as die van die res van die beskikbare manlike bevolking, wat nog steeds opgeroep kan word met die Sometent om diens te verrig, hoewel so 'n oproep nog nie in hedendaagse tye nodig was nie.
Die Grup d'Intervenció Policia d'Andorra (GIPA) is 'n klein spesiale-mag eenheid opgelei in teen-terrorisme en gyselaarbeveiliging. Hoewel dit die naaste kom aan 'n aktiewe militêre mag, is dit deel van die Polisiemag, en nie die Weermag nie. Aangesien terrorisme en gyselaarsdramas 'n skaars bedreiging is vir die nasie, word die GIPA dikwels aangewend vir die begeleiding van gevangenes en soms vir roetine polisiewerk.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Polisiemag van Andorra.
Nasionale Polisie patrolleer in die middestad van Andorra la Vella
Andorra onderhou 'n klein, maar moderne en goed toegeruste polisiemag van ongeveer 240 polisiebeamptes, ondersteun deur burgerlike hulp. Die vernaamste dienste wat deur die korps gelewer word, is gemeenskapspolisiëring in uniform, opsporing van kriminele, grensbeheer en verkeerswettoepassing. Daar is ook klein spesialis eenhede insluitend honde-eenhede, bergredding en bomruimafdelings.
Die Andorrese Brandweer, met hul hoofkwartier in Santa Coloma, is bedrywig vanuit vier moderne brandweerstasies en bestaan uit 120 brandbestryders. Die diens is uitgerus met 16 swaar toestelle (brandweerwaens, draaitafellere en spesialis viertrekvoertuie), 4 ligte ondersteuningsvoertuie (motors en bagasiewaens) en 4 ambulanse.
Volgens oorlewering het die families van die aanvanklike ses gemeentes van Andorra 'n plaaslike ooreenkoms onderhou dat hulle mekaar sou ondersteun met brandbestryding. Die eerste spuitpomp aangekoop deur die regering is in 1943 bekom. Ernstige brande (wat vir twee dae gewoed het) in dele van die prinsdom in Desember 1959 het gelei tot uitroepe vir 'n permanente brandweerdiens. Die Andorrese Brandweer is gestig op 21 April 1961.
Die brandweerdienste handhaaf voltydse dekking met 5 brandspanne op diens ter enige tyd – twee by die hoofkwartiere in Santa Coloma en een span by elk van die ander drie brandweerstasies.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Geografie van Andorra.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Gemeentes in Andorra.
Andorra bestaan uit sewe gemeentes:
Vanweë sy ligging in die oostelike Pireneë, bestaan Andorra hoofsaaklik uit robuuste berge, waarvan die hoogste Coma Pedrosa is teen 2 942 meter (9 652 vt), en die gemiddelde hoogte van Andorra is 1 996 meter (6 549 vt). Hy word verkloof deur drie nou valleie in 'n Y-vorm wat saamloop in een, soos die hoofstroom, die Gran Valirarivier, die land verlaat na Spanje (by Andorra se laagste punt van 840 m/2 756 vt). Andorra se landsoppervlak is 468 km2 (181 vk. m.).
Andorra het 'n Alpynse en kontinentale klimaat. Sy hoër ligging beteken dat daar gemiddeld meer sneeu val in die winter, humiditeit laer is en dat dit effens koeler is in die somer. Daar is gemiddeld 300 dae per jaar sonskyn.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Ekonomie van Andorra.
Toerisme, die steunpilaar van Andorra se klein maar vooruitstrewende ekonomie is verantwoordelik vir rofweg 80% van die BBP. 'n Geskatte 10,2 miljoen toeriste besoek die land jaarliks, gelok deur Andorra se belastingvrye status en die somer- en winteroorde. Andorra se relatiewe voordeel het onlangs begin verweer na die aangrensende Frankryk en Spanje hul ekonomieë oop gemaak het, en nou 'n wyer beskikbaarheid van goedere lewer, asook laer tariewe.
Die bankbedryf met sy belastingparadysstatus, dra ook heelwat by tot die ekonomie. Landbouproduksie is beperk – slegs 2% van die land is bewerkbaar – en meeste kos word ingevoer. 'n Bietjie tabak word plaaslik verbou. Veeboerdery behels hoofsaaklik skaapboerdery. Produksie bestaan hoofsaaklik uit sigarette, sigare en meubels. Andorra se natuurlike hulpbronne sluit hidro-elektriese krag, mineraalwater, hout, ystererts en lood in.
Andorra is nie 'n lid van die Europese Unie nie, maar geniet 'n spesiale verhouding met die Unie, soos om as 'n lid behandel te word met handel in vervaardigde goedere (geen tariewe nie), en as 'n nie-EU lid vir landbouprodukte. Andorra het nie 'n eie geldeenheid gehad nie en het beide die Franse frank en die Spaanse peseta gebruik vir banktransaksies tot en met 31 Desember 1999, waarna beide geldeenhede vervang is met die EU se enkele geldeenheid, die euro. Muntstukke en note van beide die frank en peseta is as wettige betaalmiddel aanvaar in Andorra tot 31 Desember 2002.
Andorra het met 2,9%, soos berig in 2009, een van die wêreld se laagste werkloosheidsyfers.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Demografie van Andorra.
Die bevolking van Andorra word geskat op 85 082 (Julie 2011). Dit het gegroei vanaf 5 000 in 1900.
Andorrese burgers is 'n meerderheid in die land (31 363 / 33%); ander nasionaliteite sluit Spanjaarde (27 300 / 23%), Portugese (13 794 / 21%), Franse (5 213 / 17%), Britte (1,085) en Italianers in.
Die grootste deel van die bevolking in Andorra bestaan uit burgers sonder Andorrese nasionaliteit, wat nie stemreg het in gemeenteverkiesings nie. Bo en behalwe dit word hulle ook nie toegelaat om verkies te word as president nie, of om meer as 'n 33% aandeel te besit in die kapitaalvoorraad van 'n maatskappy in private besit nie.
As gevolg van immigrasie, historiese bande en geografiese nabyheid, word Spaans, Portugees en Frans ook algemeen gepraat. Meeste Andorrese kan een of meer hiervan praat bo en behalwe Katalaans. Engels word minder algemeen gepraat onder die bevolking, hoewel dit tot 'n mindere of meerdere mate verstaan word in die belangrike toeriste-oorde. Andorra is een van slegs drie Europese lande (saam met Frankryk en Monaco) wat nooit die Kaderverdrag rakende die beskerming van minderhede onderteken het nie.
Volgens die Observatori Social d'Andorra, is die taalgebruik in Andorra as volg:
Die Andorrese bevolking is oorwegend (90%) Rooms-Katoliek. Hulle beskermheilige is Onse dame van Meritxell. Hoewel dit nie 'n amptelike staatsgodsdiens is nie, erken die grondwet 'n spesiale verhouding met die Katolieke kerk en bied sekere spesiale voorregte aan daardie groep. Die Moslemgemeenskap bestaan hoofsaaklik uit immigrante vanaf Noord-Afrika. Ander Christelike denominasies sluit die Anglikaanse kerk, die Herverenigingskerk, die Nuwe Apostoliese Kerk, die Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae en die Jehovasgetuies in. Daar is 'n klein gemeenskap van Hindoes en Baha’is. Rofweg 100 Jode bly in Andorra.
Universiteit van AndorraWysig
Die Universiteit van Andorra
Die Universitat d'Andorra (UdA) is die openbare staatsuniversiteit en die enigste in Andorra. Dit is gestig in 1997. Die Universiteit verskaf eerste-vlak grade in verpleging, rekenaarwetenskap, besigheidsadministrasie en opvoedkunde, addisioneel tot meer gevorderde professionele-onderrig kursusse. Die enigste twee graad-skole in Andorra is die Verpleegskool en die Skool van Rekenaarwetenskap, laasgenoemde het 'n PhD-program.
Die geografiese kompleksiteit van die land, asook die klein getalle studente, belemmer die Universiteit van Andorra om 'n volledige akademiese program te ontwikkel, en dit dien hoofsaaklik as 'n sentrum vir virtuele studies, gekoppel aan Spaanse en Franse universiteite. Die Virtuele Studiessentrum (Centre d’Estudis Virtuals) by die Universiteit bied ongeveer 20 graadkursusse op voor- en nagraadse vlak aan in onder andere toerisme, regte, Katalaanse filologie, geesteswetenskappe, sielkunde, politieke wetenskappe, oudiovisuele kommunikasie, telekommunikasie ingenieurswese en Oos-Asiatiese studies. Die sentrum bied ook verskeie nagraadse programme aan en volgehoue-onderrig kursusse vir beroepslui.
Gesondheidsorg in Andorra word aan alle werkende persone en hulle families verskaf deur middel van die staatsbestuurde bestaansversekeringstelsel, CASS (Caixa Andorrana de Seguretat Social), wat befonds word deur werknemer- en werkgewerbydraes ten opsigte van salarisse. Die koste van gesondheidsorg word deur CASS gedek teen 75% van buitepasiënte se uitgawes soos medisyne en hospitaalbesoeke, 90% vir hospitalisasie en 100% vir werksverwante ongelukke. Die oorblywende kostes mag gedek word deur private mediese bystandsversekering. Ander inwoners en toeriste benodig volledige private mediese bystandsversekering.
Die hoofhospitaal, Meritxell, is in Escaldes-Engordany geleë. Daar is ook 12 primêre gesondheidsorgsentrums regoor die prinsdom versprei.
Die Lughawe Andorra-La Seu d'Urgell, 12 km van Andorra, in Montferrer i Castellbò (Katalonië, Oos-Spanje)
Tot met die 20ste eeu was daar baie min vervoerverbindings vanaf Andorra na die buitewêreld en die land se ontwikkeling is deur die isolasie beïnvloed. Selfs tans is die naaste lughawens te Toulouse en Barcelona, drie ure se ry weg van Andorra.
Andorra het 'n paaienetwerk van 279 km (173 myl), waarvan 76 km (47 myl) ongestraat is. Die twee vernaamste paaie uit Andorra la Vella is die CG-1 na die Spaanse grens en die CG-2 na die Franse grens via die Envalira-tonnel naby El Pas de la Casa. Busdienste bedien al die stedelike gebiede en heelwat van die plattelandse gemeenskappe, met dienste op die meeste hoofroetes elke halfuur of meer gereeld tydens spitsverkeer. Daar is gereelde langafstand busdienste vanaf Andorra na Barcelona en Toulouse. Busdienste word meestal gelewer deur privaatmaatskappye, maar sommige plaaslike dienste word deur die staat bestuur.
Daar is nie enige spoorvervoer, hawens of lughawens vir vastevlerk-vliegtuie in Andorra nie. Daar is egter helikopterhawens in La Massana, Arinsal en Escaldes-Engordany met kommersiële helikopterdienste. Nabygeleë lughawens sluit Barcelona, Toulouse, Perpignan, Reus en Girona in. Die naaste openbare lughawe is Perpignan se Rivesaltes-lughawe, wat 160 km (99 myl) ver is en verskaf kort afstand dienste na verskeie bestemmings in die Verenigde Koninkryk en Frankryk. La Seu d'Urgell-lughawe, 'n klein vliegveld 12 km (7 myl) suid van Andorra wat tans slegs deur privaatvliegtuie gebruik word, word deur die regering ondersoek as 'n moontlike toekomstige lughawe vir openbare lugdienste.
Die naaste stasie is L'Hospitalet-près-l'Andorre, 10 km (6 myl) oos van Andorra geleë op die 1435mmspoor spoorlyn vanaf Latour-de-Carol, (25 km of 16 myl) suidoos van Andorra, na Toulouse en verderaan na Parys, gebruik deur die Franse sneltreine. Die lyn word bedien deur die SNCF. Latour-de-Carol het 'n skilderagtige meterspoortrein na Villefranche-de-Conflent, asook die SNCF se 1435mmspoor na Perpignan en die RENFE se 1668mm spoor na Barcelona.
Media en telekommunikasieWysig
RTVA, die openbare televisiediens en radio-uitsaaier in die Prinsdom Andorra
Andorra Telecom, die nasionale telekommunikasiemaatskappy in die Prinsdom Andorra
Teen die einde van 2010 is dit beplan, dat elke huishouding in die land FTTH-aansluitings vir internettoegang sal hê teen 100 Mg/s.
Daar is net een Andorrese televisiestasie, Ràdio i Televisió d'Andorra (RTVA). Radio Nacional d’Andorra bestuur twee radiostasies, Radio Andorra en Andorra Música. Daar is drie nasionale nuusblaaie, Diari d'Andorra, El Periòdic d'Andorra en Bondia asook verskeie plaaslike koerante.
Andorra is die tuiste van volksdanse soos die contrapàs en marratxa, wat nog veral voortlewe in Sant Julià de Lòria. Andorrese volksmusiek toon ooreenkomste met sy bure, maar is veral Katalaans in karakter, veral in danse soos die sardana. Ander Andorrese volksdanse sluit in die contrapàs in Andorra la Vella en Sint Anne se dans in Escaldes-Engordany. Andorra se nasionale vakansiedag is Onse Dame van Meritxell-dag op 8 September. Die Amerikaanse folk-kunstenaar Malvina Reynolds wat bekoor is deur die verdedigingsbegroting van $4,90, het 'n liedjie genaamd "Andorra" geskryf. Pete Seeger het verse bygevoeg en "Andorra" gesing op sy 1962-album "The Bitter and the Sweet."
Andorra is bekend vir die beoefening van wintersport en ook rolhokkie. Andorra neem gewoonlik deel aan die CERH Euro-kampioenskappe en die FIRS Rolhokkiewêreldbeker.
Die land word in sokker verteenwoordig deur die Andorrese nasionale sokkerspan. Die span het egter min internasionale sukses vanweë Andorra se klein bevolking.
In 2012 het Andorra sy eerste nasionale krieketspan op die been gebring en 'n tuiswedstryd gespeel teen die Dutch Fellowship of Fairly Odd Places Cricket Club. Die eerste wedstryd gespeel in die geskiedenis van Andorra op 'n hoogte van 1300 meter. FFOP CC eindig met 187 vir 5 paaltjies terwyl die Andorra XI almal uit is vir 105 lopies. Andorra XI het vermeld dat hulle graag die spel sal wil aanhou speel, tuis en weg. Krieketklubs in die suide van Frankryk mag dalk uitgedaag word.
↑ (en) "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ Departament d'Estadística. "Població total" (in Katalaans). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 November 2017. Besoek op 1 April 2015.
↑ (ca) "Andorra 2008, Departament d'estadística d'Andorra". Estadistica.ad. Besoek op 1 April 2015.
↑ "2018 Human Development Report" (PDF) (in Engels). United Nations Development Programme. 2018. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 28 April 2020. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ (en) Funk and Wagnalls Encyclopedia, 1991
↑ (en) Maps, Weather, and Airports for Andorra la Vella, Andorra, Fallingrain.com, http://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html, besoek op 1 April 2015
↑ (en) Background Note: Andorra, http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3164.htm
↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 "Andorra". CIA World Factbook (in Engels). Central Intelligence Agency. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 April 2020. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ 10,0 10,1 (ca) Estadistica.ad, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra., http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anual%7Cinici&any1=01/01/2008&any2=01/01/2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10
↑ (en) Pat Thompson (23 April 2009), Why Andorrans live longer than everyone else, CNN, archived from the original on 9 Junie 2009, http://web.archive.org/web/20090609044803/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/04/23/andorra.life.expectancy/index.html, besoek op 7 Junie 2009
↑ (ca) "La formació d'Andorra". l’Enciclopèdia. Enciclopèdia Catalana. (ca) English version
↑ 13,0 13,1 13,2 "Elements de la història del Principat d'Andorra" (in Katalaans). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Februarie 2010.
↑ (ca) "Ermessenda de Castellbò". l’Enciclopèdia. Enciclopèdia Catalana. (ca) English version
↑ "Documento BOE-A-1993-16868" (in Spaans). BOE.es. 30 Junie 1993. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Maart 2012. Besoek op 1 April 2015.
↑ "El Sometent | Tourism" (in Katalaans). Turisme.andorralavella.ad. 17 Mei 2011. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Oktober 2017. Besoek op 1 April 2015.
↑ 17,0 17,1 "Decret veguers Sometent, del 23 d'octubre de 1984" (PDF) (in Katalaans). Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 11 September 2018. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ "Did you know…? The country of Andorra fought World War 1 for 25 years" (in Engels). Idiotsguides.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Januarie 2013. Besoek op 1 April 2015.
↑ Ben Cahoon. "Andorra" (in Engels). Worldstatesmen.org. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Desember 2019. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ "The Times newspaper (London), 05-Jan-1934" (in Engels). Trove.nla.gov.au. 5 Januarie 1934. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Mei 2019. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ "Andorra" (in Engels). State.gov. 20 April 2012. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Mei 2019. Besoek op 1 April 2015.
↑ "Bop14073" (PDF) (in Katalaans). Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 8 Augustus 2019. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ "History of the Principality of Andorra" (in Engels). Andorramania.com. 11 Desember 1997. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 September 2019. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ "Andorra" (in Engels). Un.org. 25 September 2003. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Februarie 2019. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ (en) An example from the United States State Department website.
↑ (en) An alternative example of the report.
↑ (ca) Police structures detailed here.
↑ Carles Iglesias Carril. "Andorran Police Service website" (in Katalaans). Policia.ad. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Oktober 2019. Besoek op 1 April 2015.
↑ (en) "Vehicle details with extensive photo gallery here". Bombers.ad. Besoek op 1 April 2015.
↑ (en) "Fire Brigade history here (in Catalan)". Bombers.ad. Besoek op 1 April 2015.
↑ "Andorran Fire Service site" (in Engels). Bombers.ad. 17 Augustus 2012. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 November 2019. Besoek op 1 April 2015.
↑ (en) (ca) Atlas of Andorra (1991), Andorran Government. OCLC 801960401.
↑ (en) "CIA World Factbook: Andorra". Besoek op 20 Mei 2019.
↑ 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 (ca) Departament d'Estadistica, 2008
↑ (es) El País 01/08/1985, El País 27/10/1985, El País 09/05/1992, El País 14/07/2007
↑ "Framework Convention for the Protection of National Minorities (FCNM) : National Minorities, ''Council of Europe'', 14 September 2010" (in Engels). Coe.int. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 April 2020. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ "Framework Convention for the Protection of National Minorities CETS No. 157" (in Engels). Conventions.coe.int. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 April 2019. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ "Observatori de l'Institut d'Estudis Andorrans" (in Katalaans). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 29 Mei 2010. Besoek op 1 April 2015.
↑ "Andorra". International > Regions > Southern Europe (in Engels). The Association of Religion Data Archives. 2005. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 April 2020. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ (en) "Andorra: population, capital, cities, GDP, map, flag, currency, languages, …". Wolfram Alpha Online. (13 Maart 2010). Wolfram – Alpha (curated data=. URL besoek op 20 Mei 2019.
↑ (en) US Dept of State information
↑ 42,0 42,1 (fr) Travailler en Andorre (Mei 2006), Govern d'Andorra, Servei d'Ocupació, bl. 30.
↑ 43,0 43,1 "List of specialties with coverage by CASS at Hospital Nostra Senyora de Meritxell (2009)" (in Engels). Online.cass.ad. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 September 2017. Besoek op 1 April 2015.
↑ "Agència de Mobilitat, Govern d'Andorra" (in Katalaans). Mobilitat.ad. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 September 2013. Besoek op 1 April 2015.
↑ (ca) Heliand – Serveis (2009). Heliand.com
↑ (ca) Helitrans – Services (2009). Helitrans.ad
↑ (ca) La Generalitat es reuneix amb els pobles afectats per l'aeroport (31 Oktober 2008). Viurealspirineus.cat
↑ "Sncf Map" (in Duits). Bueker.net. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 April 2020. Besoek op 1 April 2015.
↑ "Google map" (in Engels). Maplandia.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Mei 2019. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ (en) SOM Newsletter, Maart 2009.
↑ (en) "FIFA Rankings – Andorra". Fifa.com. Besoek op 20 Mei 2019.
↑ "Netherlands Based FFOP CC Beats Andorra National Team". Cricket World (in Engels). 3 September 2012. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Mei 2019. Besoek op 20 Mei 2019.
(ca) Armengol Aleix, E. (2009). Andorra: un profund i llarg viatge. Andorra: Regering van Andorra. ISBN 9789992005491. AS1-onderhoud: ref=harv (link)
(ca) Guillamet Anton, J. (2009). Andorra: nova aproximació a la història d'Andorra. Andorra: Revista Altaïr. ISBN 9788493622046. AS1-onderhoud: ref=harv (link)
(ca) Llop Rovira, Marta (1998). "L'Edat Moderna a Andorra (S. XVII al XVIII)". Història, Geografia i Institucions d'Andorra. Regering van Andorra. ISBN 99920-0-185-2.
(ca) Ministeri d'Educació, Joventut i Esports (1996). "L'Edat Antiga i Mitjana a Andorra". Història, Geografia i Institucions d'Andorra. Regering van Andorra.
(ca) Peruga Guerrero, J. (1998). La crisi de la societat tradicional (S. XIX). Andorra: Segona Ensenyança. ISBN 9789992001868. AS1-onderhoud: ref=harv (link)
Wikimedia Commons bevat media in verband met Andorra.
(en) Toerisme-inligting oor Andorra op Wikivoyage
(en) Andorra se inskrywing in The World Factbook
(en) Portals to the World deur die Verenigde State se Nasionale Biblioteek
(en) Andorra deur UCB Libraries GovPubs
(en) Andorra deur die BBC Nuus
(en) History of Andorra: Primary Documents deur EuroDocs
(en) A New Path for Andorra – skyfievertoning deur The New York Times
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Andorra&oldid=2173627"