Sewe fassinerende kleinboksoorte
Op 'n ander bladsy op die Mieliestronk-werf word vier van ons sierlike grootboksoorte van nader bekyk. Op hierdie bladsy kom 'n sewetal van ons mooi kleinboksoorte aan die beurt. Dit is interessant dat by die groot wildsbokke of antilope van bulle en koeie gepraat word, maar by die kleineres van ramme en ooie wanneer daar na die mannetjies en wyfies verwys word. Maar dan is almal van hulle mos ook op 'n manier neefs van ons bekende beeste en skape...
BO: Springbokke kan sonder drinkwater klaarkom, omdat hulle genoeg vog uit die sappige blare in hul dieet kry. Maar hulle sal tog water suip as hulle dit kan kry—en ongetwyfeld die lafenis geniet.
Foto: Maureen Craig-Cooper, kopiereg © South African Tourism / Suid-Afrikaanse Toerisme
Spring, Springbok, Spring
en pronk met praal
op die weidse veld
waar die skemer daal!
WAT hierbo na 'n aanmoediging klink vir 'n Suid-Afrikaanse voorspeler in 'n lynstaan tydens 'n belangrike rugbytoets wat in die laatmiddag gespeel word, kan net sowel 'n loflied wees vir die bekendste en beslis een van die mees grasieuse wildboksoorte van ons eie wêrelddeel!
Die springbok verteenwoordig mos al langer as 'n eeu ons rugbytrots. Dis boonop nie verniet dat hy tot Suid-Afrika se nasionale dier verkies is nie, soos elders op die Mieliestronk-werf vertel word. Tipies van hierdie spesie is die "pronk" (springerige vertoon) waarvan hy ook sy naam gekry het.
Die pronk is eintlik 'n beweging waarin daar met vier reguit pote omhoog gespring word—enersyds 'n manier om van agtervolgende roofdiere weg te kom en andersyds 'n teken om die ander lede van sy trop teen die gevaar te waarsku. Springbokke kan tot drie en 'n halwe meter hoog en vyftien meter ver spring. En praat van blitsig nael... hulle kan 'n verbasende snelheid van tot tagtig, negentig kilometer per uur haal.
REGS: 'n Springende springbok.
Foto: Kopiereg © 2004 Aucun droit réservé (die kopiereghouer vergun vrye gebruik, insluitende kommersieel, mits behoorlik erkenning gegee word)
Altwee geslagte van hierdie besonder sierlike bok het geboë horings wat tot byna 50 cm lank kan word, maar dié van die ramme is dikker en growwer. Die bok se skouerhoogte is nagenoeg 75 cm en hy het 'n massa van sowat 40 kg. Die rooierige bruin van die rug word deur 'n donker streep van die suiwer wit onderkant geskei.
Die natuurlike leefwêreld van die springbok word deur die droë binnelande van Suid-Afrika asook Botswana en Namibië gevorm. Hierdie soort bokke is kuddediere wat in die winter in klein troppe beweeg, maar dikwels in die somer in groter getalle saamtrop.
Hulle vreet sowel gras as blare en kan sonder drinkwater klaarkom, omdat hulle genoeg vog uit die sappige blare in hul dieet kry. Maar hulle sal wel water suip as dit beskikbaar is.
Dis 'n ernstige aanklag teen die mens weens sy hebsug en onbesonnenheid dat hierdie bok wat vroeër die volopste van alle Suid-Afrikaanse boksoorte was, nou hoofsaaklik tot 'n aantal plase en wildtuine beperk is. Iemand het al gesê dit lyk of springbokbiltong vir ons so lekker smaak dat dit ons oordeel aangetas het. Nogtans word die springbok as een van die paar wildsboksoorte beskou waarvan die getalle tans in der waarheid besig is toe te neem pleks van om te kwyn, nie die minste nie danksy verstandig beheerde telingsprogramme.
ROOIBOK of IMPALA (Aepyceros melampus)
BO: 'n Rooibok.
DIE rooibok of impala, ook partymaal die "Laeveldse springbok" genoem, is die grootste van ons kleinboksoorte en het 'n skouerhoogte van sowat 90 cm. Die horings, wat net by die ram voorkom, is lank en liervormig gebuig en kan dalk net so lank wees as wat die bok hoog is. Die swaarste uitgegroeide ram kan die skaal tot op nagenoeg 75 kg trek. 'n Ooi met 'n "voller figuur" kan 'n massa van tot 50 kg hê.
Die naam impala kom van die Zoeloe-woord vir hierdie bok; die rooibok-naam het hy natuurlik gekry vanweë sy helder rooibruin kleur. Daar is ook kenmerkende skuins swart strepe op sy boude en een op sy rug. Die strepe by die stert het so 'n opmerklike M-vorm dat party mense glo grappenderwys na die rooibok as die "McDonald's van die Afrika-vlakte" verwys—ook omdat hy so 'n gesogte prooi van verskillende roofdiere is, word in die Afrikaanse weergawe van die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web vertel.
Rooibokke is inderdaad bokke van die grasvlakte, maar ook van die digte bosveld. Hulle hou naby water en vreet gras, blare, peule en bessies. Hulle kom in die noordooste van Suid-Afrika voor en word wyd verspreid elders in Suidelike Afrika en in Oos-Afrika aangetref, te wete in die suide van Angola, noorde van Namibië, Botswana, Zambië, Zimbabwe, Swaziland, Mosambiek, Kenia, Tanzanië en Uganda.
Dis ook met goeie rede dat hulle soms "Laeveldse springbokke" genoem word. Hulle spring immers ongeërg oor versperrings van hoër as twee meter, en na vertel word is spronge van tot omtrent tien meter ver al gemeet.
Die maatskaplike struktuur van die rooibok is interessant. Die ooie en lammers vorm troppe van tot tweehonderd bokke, en wanneer kos volop is, sal die volwasse ramme hul eie gebiede vestig en enige ooitrop vir hulle inpalm wat hul domein betree. Elke vrypostige vrygesel-ram wat dit daar kom waag, word verjaag.
Ook die opgeskote rammetjies in so 'n trop wat 'n bedreiging vir die ou patriarg kan raak, word uit sy gebied verdryf en hulle sal hulle dan by vrygesel-troppe aansluit.
In droë tye word sulke territoriums verlaat omdat die bokke verder moet trek om kos te vind. Dan word groot troppe gevorm waarin die ooie en ramme kalm saambeweeg.
'n Lam word gebore nadat 'n ooi sewe maande dragtig was, maar sy is in staat om die geboorte 'n verdere maand te vertraag indien die toestande vir haar haglik raak.
KLIPSPRINGER of KLIPBOKKIE
BO: 'n Klipspringer... hy loop op die punte van sy kloutjies maar is ongelooflik rats wanneer hy op die rotse rondspring.
Tersaaklike deel van 'n groter foto deur "Munificent',
KLIPSPRINGERS is ligvoetige diertjies van die eerste water. Trouens, geen ballerina wat daarop roem dat sy lank op die punte van haar tone kan dans, sal ooit kan vermag wat hierdie bokkies kan doen nie. Hulle trippel naamlik hul hele lewe lank op die punte van hul kloutjies. En asof dit nog nie genoeg is nie, spring die vlugtendes boonop rats en gemaklik daarmee van rotslys tot rotslys op die klipkoppies of in die bergagtige streke waarin hulle voorkom.
En watter kranige verspringers is hulle nie—hulle kan tot vyftien keer hul eie hoogte spring, word vertel. Só gaan dit dan hoppetie-kloppetie en met reuse-spronge op die rûe van die kranse boontoe... totdat die vlugteling doer bo in die hoogte op 'n rotspunt staan. Hier sal hy nou die omgewing met gespitste ore bespied.
As een van ons bekendste kleinboksoorte kom die klipspringer nie net van die Kaap af noordwaarts in Suidelike Afrika voor nie, maar ook verder op ons vasteland regdeur Oos-Afrika tot in Ethiopië.
Hierdie soort kleiner antiloop het 'n "sout-en-peper"-pels en 'n wit pens—lang en growwe hare wat vroeër baiemaal gebruik is om die kussings van die saals van perde op te stop.
'n Volwasse bok staan sowat 55 cm hoog by die skouer en kan die skaal op meer as 15 kg trek. Die ram het skerp, reguit horings wat tien tot vyftien sentimeter lank of selfs 'n rapsie langer kan wees. Die ooie het in die reël nie horings nie, hoewel daar tog 'n paar subspesies in Oos-Afrika is waarvan die ooie hulle glo rammetjie-uitnek hou en ewe kontant met horinkies paradeer.
Klipspringers is alleenlopers, maar kom wel soms in pare voor. Hulle vreet meestal gras en ander plante wat tussen die rotse groei. Interessant genoeg reken navorsers dat hulle, soos die springbokke, nooit eintlik nodig het om water te drink nie, omdat die sappige plante in hul hougebied hulle van genoeg vog voorsien om te oorleef.
OORBIETJIE (Ourebia ourebi)
BO: 'n Oorbietjie kamoefleer hom in die gras in die hoop dat sy vyande hom sal miskyk.
HOOR bietjie, die oorbietjie het beskerming nodig! Vanweë menslike bedrywighede word hy vandag as een van ons skaarsste wildsbokke beskou en oor groot dele van hul vroeëre verspreidingsgebied is die oorbietjies heeltemal uitgeroei.
Met sy bruingeel lyfkleur maak hy dikwels glad nie spore voordat 'n indringer eers taamlik naby aan hom is nie, maar lê hy doodstil in die gras. Dan maak hy op sy kamoeflering staat om nie raakgesien te word nie. Maar dit werk duidelik nie meer altyd vir hom in 'n wêreld met soveel vernuftiger vyande nie, want hy is 'n maklike prooi vir wilddiewe. Hy verskyn ook op die wêreldliggaam vir natuurbewaring die International Union for Conservation of Nature (IUCN) se rooi lys van bedreigde spesies.
Die bruingeel oorbietjie (of oribi) het verder 'n wit buik en ken en 'n kort, byna swart, harige stert. Die klossie lang hare op die knieë van die dun voorbeentjies en 'n kaal kol net onder die oor is opmerklik. Horings, wat net by die ramme aangetref word, is sowat 10 tot 12 cm lank.
Met 'n skouerhoogte van ongeveer 50 tot 65 cm en 'n massa van so tussen 12 en 22 kg is die oorbietjie 'n bewoner van die grasvlaktes, met plaaslike verspreiding in die Oos-Kaap, Kwazulu-Natal, Oos-Vrystaat en Mpumalanga. Hy kom ook elders in Afrika suid van die Sahara voor.
Blouduiker of bloubokkie
Foto se fotograaf onbekend, kopiereg © South African Tourism / Suid-Afrikaanse Toerisme
Detail van foto deur "Chuckupd",
wat dit by die Wikipedia-projek op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het ("released into the public domain")
DIE groep kleinboksoorte wat die duikers genoem word, kry hul naam van die vlugtendes se gewoonte om kop omlaag in te duik tussen die boskasies en struike wat hul natuurlike skuilings vorm. Hulle kom naamlik in gebiede voor wat taamlik ruig is.
Die gewone duiker, wat blare vreet, word van die Kaap af tot in Ethiopië aangetref. Sy pels is bruin tot geelgrys en sy skouerhoogte sowat 60 tot 65 cm. Die ramme het kort, reguit horings en soms word horings ook by die ooie gevind.
Die donker grysbruin tot blougrys sogenaamde blouduiker, wat ook blare vreet, is ons land se kleinste klein antiloop met 'n skouerhoogte van slegs sowat 30 tot 35 cm. Omdat blouduikers selde uit hul skuilplekke in die digte bosse van hul hougebiede in die Oos-Kaap en KwaZulu-Natal kom en aangesien hulle boonop die grootste deel van die dag onaktief is, sien 'n mens hulle nie dikwels nie. Blouduikers word ook tot in Midde-Afrika gevind. Altwee geslagte het horings van omtrent 4 tot 5 cm lank.
Die ewe skugter, kastaiingbruin rooiduiker, wat in bosagtige dele langs die KwaZulu-Natalse kus en in Mpumalanga voorkom en blare en bessies vreet, is eweneens 'n boorling van ander Afrika-lande soos Malawi en Mosambiek, asook die suide van Tanzanië. Sy skouerhoogte kan raak-raak aan 45 cm. Altwee die geslagte het horings, maar soms is dit afwesig by volwasse ooie. Daar is 'n haarklos op die kop wat die horings van sowat 5 tot 6 cm lank deels bedek.
Daar is ongelukkig teenstrydige inligting oor die stand van bedreiging of nie van die verskillende soorte duikers. Maar geleerdes se waarskuwing dat byna een uit elke vier van alle soogdiere op aarde nou reeds gevaar loop om uit te sterf, behoort reeds meer as genoeg te wees om die onverskilligste mens diep aan die dink te sit oor wat ons besig is om aan ons planeet te doen.