Wolkekrabbers -- ons hemelbesems van beton
Die fabelagtige Burj Khalifa in Dubai—en nog van wêreld se hoogste geboue
Ons hemelbesems van beton
Altyd reikend na die sterre... die mens bou steeds al hoe hoër strukture. Die nuutste rekordhouer onder die reus­agtige wolke­krabbers is die fabelagtige Burj Khalifa (in Dubai in die Verenigde Arabiese Emirate). Dit is op 828 meter die hoogste mens­gemaakte struktuur wat nog ooit gebou is en is op 4 Januarie 2010 amptelik geopen. Maar uit­eindelik kan ’n mens wel wonder waarom sulke super­hoë sta­pel­geboue eintlik op­ge­rig word. Gaan dit slegs oor beperkte ruimte wat ont­wik­ke­laars dwing om in die lug op te bou? Of is ander be­weeg­redes ook in die spel?
Byna ses keer hoër as die Groot Piramide van Giza
REGS: Die nuwe Burj Khalifa (“Khalifa-toring”), aanvanklik die Burj Dubai genoem, wat op 828 meter die onbetwiste koning onder alle superhoë mensgemaakte strukture is. Die argitek is die Amerikaner Adrian Smith. Die Burj Khalifa, wat in die begin van 2010 amptelik geopen is, is gebou om onder meer ’n verbysterende 30 000 wooneenhede en nege hotelle te huisves. Hiermee word die Midde-Ooste uiteindelik weer die tuiste van die hoogste vrystaande bouwerk op ons planeet, ’n onderskeiding wat dit in die vroeë 1300’s kwyt was toe die Lincoln-katedraal in Engeland die Groot Piramide van die farao Choefoe of Cheops verby­ge­steek het. Die Groot Piramide (KLEIN FOTO’TJIE HIERBY), wat op die Giza-plato in die suidwestelike buitewyke van die teenswoordige Kaïro in Egipte staan, was tot op daardie tydstip byna vierduisend jaar lank die hoogste bouwerk. Die Groot Piramide was oorspronklik 'n entjie duskant 147 m hoog, maar weens erosie en die verlies van die piramidion of boonste deksteen is dit tans 'n raps onder 139 m. ’n Mens sal ses Groot Piramides opmekaar moet stapel om die Burj Khalifa in hoogte te oortref. (Kyk ook die foto van die Burj Khalifa ondertoe in hierdie artikel.)
Burj Khalifa-foto: bron: GSFC / NASA
BO: Johannesburg se Carltonsentrum, op 223 meter die hoogste gebou in Afrika, word heeltemal deur die Burj Khalifa verdwerg op hierdie vergelykende diagram van ’n klompie baie hoë strukture.
Hierdie diagram is ’n gewysigde weergawe van ’n oorspronklike werk deur
hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web ingevolge verskillende lisensies gelisensieer het, onder meer die Creative Commons
Attribution ShareAlike 3.0-lisensie, wat deling en gewysigde werke op sekere voorwaardes vergun
OE sê hulle: “Kom ons bou vir ons ’n stad met ’n toring waarvan die punt tot in die hemel reik en ons maak so vir ons ’n naam.” Die Here het afgekom om te kyk na die stad en die toring... Die Here het hulle toe van daar af verstrooi oor die hele aarde, en hulle het opgehou met die bou van die stad. Daarom het hulle die stad Babel genoem.
Volgens die elfde hoofstuk van Genesis wou Noag se nageslag naam maak deur ’n stad met ’n hemelhoë toring te bou. Maar God wou dit nie so hê nie. Hy het toe ’n taalverwarring onder die bouers gebring sodat hulle mekaar nie verstaan het nie en oor die aarde heen verstrooi is.
Stel jou die verbasing van hierdie nakomelinge van Noag voor as hulle vandag se ontsaglike stapelgeboue kon sien! REGS: Die toring van Babel, soos die Vlaamse kunstenaar Lucas van Valkenborch (ca. 1535-1597) hom dié Bybelse bouwerk in 1594 voorgestel het (detail).
As ’n mens aan die moderne argitektuur dink, dink jy feitlik outomaties aan wolkekrabbers.
Die hoofredes waarom só in die lug op gebou word, is die duur grond en beperkte ruimte in die sakebuurte van stede.
Maar ongetwyfeld speel die mensdom se stommiteite—soos by die mense van Babel—ook ’n rol. Só sal lande dalk met ander lande wedywer, en stede met ander stede, om met die hoogste, die mees “uitstaande’’ strukture te kan spog. Of skatryk statusjagters kan miskien selfs fortuine prysgee net om hul name op belangrike geboue te sien pryk.
Hoe ook al, die meeste wolkekrabbers word gebou om kantore daarin in te rig. Party kan soos mini-stede wees met, benewens die kantore, ook hotelle, banke, winkels, bioskope en sportgeriewe. ’n Paar kan selfs ’n landingsplek vir helikopters hê.
In ander wolkekrabbers is weer baie wooneenhede. Mense hou in die reël egter nie van só ’n letterlik hoë lewe nie en daar is dus baie minder sulke stapelhuise as wat daar stapelkantore is.
DIE bou van wolkekrabbers is deur twee tegnologiese vooruitgange moontlik gemaak: die vervaardiging van staal in groot hoeveelhede en die uitvinding van ’n veilige hyser vir passasiers.
Hoewel die mense in sekere wêrelddele reeds eeue lank staal gemaak het, kon hulle slegs ’n bietjie daarvan op ’n keer vervaardig. In 1855 het ’n Britse staalvervaardiger, Henry Bessemer, egter ’n metode uitgevind om gesmelte ru-yster te raffineer deur lug daardeur te blaas, wat daartoe gelei het dat staal baie goedkoper en in groot volumes gelewer kon word.
Staal het die ideale boustof geblyk te wees vir ’n ligte raamwerk wat sterk genoeg is om die gewig van die stapelgebou te dra.
Maar selfs as dit voor Bessemer se uitvindsel moontlik was om hoë geboue op te rig, sou dit sinloos gewees het sonder ’n manier om passasiers veilig tussen die verskillende verdiepings te vervoer. Mense hou eenvoudig nie daarvan om baie trappe te klim nie. Hysers vir goedere was reeds eeue lank in gebruik, maar hulle was stadig en gevaarlik, omdat die toue dikwels gebreek en die hysers geval het. In die vroeë 1850’s het Elisha Graves Otis van New York egter ’n meganisme ontwerp wat keer dat hysers grond toe stort as die kabels breek waaraan hulle hang. Die pad na die wolke was nou oop.
Twee uitvinders wat gehelp het om die bou van wolkekrabbers moontlik te maak
BO: Henry Bessemer (1813– 1898), die Engelse ingenieur en uitvinder, wat veral beroemdheid verwerf het vanweë sy proses om staal in groot hoeveelhede te vervaardig.
BO: Elisha Graves Otis (1811 – 1861), wat in die 1850’s in New York ’n veiligheidsmeganisme ontwerp het wat verhinder dat hysers val wanneer die hyskabels afknak.
Illustrasies: Histories (“Public Domain Old”)
CHICAGO in Amerika is—só word gereken—die geboorteplek van die wolkekrabber. Vanweë ’n ekonomiese oplewing in die 1800’s in hierdie Amerikaanse stad was daar ’n groot vraag na ekstra kantoorruimte. In 1884 is wat beskou word as die wêreld se eerste ware wolkekrabber, die Home Insurance-gebou, daar opgerig. William Le Baron Jenney was die argitek. Die gebou se raamwerk van gietyster, smee-yster en staal het ’n destyds verbysterende tien verdiepings gestut. In 1890 is nog twee verdiepings bygevoeg. Binne ’n dekade ná sy oprigting is Jenney se gebou wat die getal verdiepings aanbetref deur verskeie ander wolkekrabbers in Chicago geëwenaar of oorskadu. (Die Home Insurance-gebou is later afgebreek.)
REGS: Die Home Insurance-gebou in Chicago, in die Amerikaanse staat Illinois, wat as die eerste ware wolkekrabber op aarde beskou word. Dit is in 1884 gebou, in 1890 hoër gemaak deur nog verdiepings by te voeg, maar in 1931 afgebreek om vir ’n ander gebou plek te maak.
In die stad New York het die bevolkingsgroei en skerp stygende grondpryse in die vroeë 1900’s talle wolkekrabbers laat opskiet. Die wêreld se eerste ware bielie-wolkekrabber—die Chrysler-gebou—het in 1930 verrys. ’n Paar glorieryke maande lank was hy met sy 77 verdiepings die hoogste gebou ter wêreld, maar die Empire State-gebou, wat in dieselfde jaar voltooi is, het spoedig dié eer voor hom weggeraap.
Die Empire State-gebou het 102 verdiepings en staan 381 m hoog. Saam met ’n TV-mas van 62 m, wat in 1950 bygevoeg is, is die hoogte altesaam 443 m. Hierdie reusagtige struktuur het tot 1974 die aarde se hoogste wolkekrabber gebly, toe hy getroef is deur die Sears-toring van 110 verdiepings in Chicago—443 m hoog met uitsaaimaste wat sy totale hoogte op 520,3 m te staan bring.
Die Chrysler-gebou (LINKS BO) en Empire State-gebou (REGS BO), albei in New York.
Foto’s: U.S. National Institutes of Health en U.S. Library of Congress Die Sears-toring was lank die wêreld se hoogste wolkekrabber, hoewel nie die hoogste vrystaande bouwerk op aarde nie. Hierdie eer het weer lank die CN-toring van 555 m in Toronto, Kanada, toegekom, wat in 1975 gebou is.
REGS: Toronto, Kanada, se CN-toring.
Foto: Bill Wrigley, wat dit tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)
Maar die groot knewel onder mensgemaakte strukture was die Warschau-radiomas in Pole, met sy hoogte van 645 m. Ons sê was. In Augustus 1991 het die radiomas ineengestort. Daarmee het die KVLY-TV-mas buitekant Fargo, North Dakota, in die VSA, sy onderskeiding herwin as die wêreld se hoogste struktuur, te wete 628,8 m. Die KVLY-TV-mas is eers in April 2008 van hierdie titel gestroop toe die skouspelagtige Burj Dubai (onder konstruksie), wat later tot die Burj Khalifa hernoem sou word, hom in hoogte verbygesteek het.
Meer oor die Burj Khalifa (Arabies vir “Khalifa-toring”) word in die byskrif by die foto heel boaan hierdie artikel vertel—asook in die byskrif direk hieronder.
160 verdiepings pylreguit boontoe... REGS: Die Burj Khalifa in Dubai is nie net die hoogste struktuur op aarde nie, maar ook die hoogste vrystaande struktuur. Boonop is dit die gebou met die meeste verdiepings, te wete 160 (teenoor die vorige rekordhouer, die verwoeste World Trade Center in New York, se 110). Die Burj Khalifa is deel van ’n ontwikkeling op twee vierkante kilometer wat “Downtown Burj Khalifa” (Stadskern Burj Khalifa) genoem word. Daar is 4,1 miljard Amerikaanse dollars vir die Burj Khalifa-projek begroot en $20 miljoen vir die totaal nuwe “Downtown”-projek. Die Amerikaanse bou-ontwerp- en ingenieursfirma Skidmore, Owings and Merrill (SOM) van Chicago was in beheer van die touringbouery. Die nuwe superwolkekrabber is glo deel van ’n nuwe benadering in Dubai om sterk op dienslewering en toerisme te konsentreer. Waar dit eers die Burj Dubai genoem is, is dit in ’n verrassende aankondiging ten tyde van die opening tot die Burj Khalifa hernoem. Die hernoeming is ter ere van die teenswoordige president van die Verenigde Arabiese Emirate en heerser van Abu Dhabi, sjeik Khalifa bin Zayed al Nahyan.
Foto deur Joi Ito,
by flickr op die wêreldwye web uitgeplaas het, waar dit gelisensieer is ingevolge die
Creative Commons Attribution 2.0-lisensie waarvolgens gebruik op sekere voorwaardes vergun word
LINKS: Die boonste deel van die Warschau-radiomas, in Pole, wat op 8 Augustus 1991 ineengestort het.
Aan die einde van 2003 is aangekondig dat die twee torings van 411 m van die World Trade Center in New York—wat op 11 September 2001 deur fanatieke terroriste met gekaapte vliegtuie verpletter is—vervang sou word deur ’n toringgebou van 541 m. Dié super-wolkekrabber sal ’n toringspits hê, asook ’n windkragopwekker wat moet help verseker dat die gebou die meeste van sy elektrisiteit self opwek. Die projek, waarmee in 2006 begin is, is al selfs as die verbeeldingrykste projek in Amerika se argitektoniese geskiedenis bestempel. 1 World Trade Center, ook bekend as die Freedom Tower, is die hoofgebou van die nuwe World Trade Center, wat nog onder konstruksie is. Daar word geraam dat die toring iewers in 2013 voltooi sal wees teen ’n koste van altesaam 3,1 miljard Amerikaanse dollars en ná die gebruik van 46 000 ton staal.
Ten slotte lyk dit byna of daar geen grense is aan die hoogtes waarna die mensdom streef nie. Party ingenieurs droom al van geboue wat 3000 m (of drie kilometer) bo die aarde troon, met hul boonste dele bokant die wolke. Sou Noag se nasate van destyds nie jaloers gewees het as hulle die betonkolosse van die toekoms kon sien nie?
LINKS BO: Die twee torings van die World Trade Center in Laer Manhattan, in die stad New York, in die maand voordat hulle in September 2001 deur fanatieke terroriste met gekaapte vliegtuie verpletter is. REGS bo is ’n argi­teksvoorstelling van 1 World Trade Center, ook bekend as die Freedom Tower, die hoofgebou van die nuwe World Trade Center wat nog onder konstruksie is.
Die foto links bo is uitgesny uit ’n groter foto deur Carol M. Highsmith, wat dit tot openbare besit (“public domain”) verklaar het / U.S. Library of Congress. Kopiereg op die foto regs bo word bes moontlik gehou deur die argitekte van 1 World Trade Center, maar word te goeder trou betreklik klein en in lae resolusie gebruik ingevolge die Amerikaanse “fair use”-reëling