Beste Charles, Loreinne, en kollegas
In 1964, kort voor my en Charles se Stellenbosse jare, dig Boerneef in Palissandryne:
My oom Willie Naaf had harspan
'n man met 'n gedamasseerde kop
hy het dit self geweet
en hyt vir my ges�
Sakman 'n man moet harspan h�
'n harspan wat oorlopensvol woorde l�
annersonie is jy nommer n�t
jy moet jou woorde kan inspan
groot en diep en gedagtewoorde moet jy kan inspan
van hotagter oor die paar op ses tot die haarvoorbul
en dan ry jy juts boeta swernoot dan ry jy juts
met jou gedagtens jou woordens en jou werkens
en hulle wat luister se verstand staan botstil
janee oom Willie maar ek willit h�
Charles, Charleyboy, Charlesmagne, Kadmon, die reus van Tafelberg, Meneer Freier, Meneer Fryer, en Loreinne, Loreinnetjie - ja, deur die jare was dit 'n begrip: die Fryers; ja, inbegrepe die drie kinders ook. Waar is die jare toe Loreinne kinderboeke vertaal het, ontsettend noukeurig proeflees- en redigering van vele boeke gedoen het? Loreinne se aandeel aan die sage rondom PH Nortje se Duisendblaar sal ek in my memoires opteken. Ek wonder wie van di� twee gewese onnies, Charles of Loreinne, het die meeste parate taalkennis? En dan het Loreinne haar ook onmisbaar gemaak vir die hongeriges by Tafelberg. Charles wat teen middagteetyd opdaag met 'n bakkie toebroodjies, stukkies kaas, en die spesialiteit: frikkadelletjies. Ek het al die jare skuldig gevoel dat ek die bakkie moet leegmaak sodat Loreinne bedrieg kan word.
Om by Boerneef terug te kom, Charles het gewis 'n "gedammaseerde kop", een wat "oorlopenstoe vol woorde l�". Want anders sou hy nooit in staat gewees het om soveel boeke, sulke gewigtige, woordeboekdik boeke te kon versorg nie. Want hoeveel gebeur daar nie in die kop van 'n boekeredakteur nie? Ek en Charles het dikwels daaroor gepraat. Dis 'n geestesinspanning; daar's jou gunstige en ongunstige gemoedstoestand, jou eie bekommernisse en vreugdes wat tussen jou en die teks wil inskuif, jou moegheid, maar jy moet konsentreer, besluite neem; jy twyfel, jy verander en keer terug na die oorspronklike. En dan een van Charleyboy se sterk vermo�ns: om 'n probleem te identifiseer en dan raad daarmee te h�, daarna met aardsrustigheid saam met die skrywer dink en hom of haar diplomaties omhaal. Ek sal altyd onthou hoe Charles my klaptekste gehanteer het - hoe hy direk op die gedeeltes afgestuur het waaroor ek getwyfel het, hoe hy met heerlike helderheid deur die probleem kon sien en feitlik altyd met 'n voorstel gekom het waarmee ek my dadelik kon versoen het. Ons het altyd gespot dat ek nog as verskrompelde ou man by hom in sy kantoor sal inwaggel. "Charles, kyk tog na my klapteksie." Gelukkig sal julle jongspan so 'n toneeltjie nou gespaar bly.
Ek het bereken dat Charles met sy insig en aanvoeling en aanhouvermo� deur die jare 70 skrywers se werk versorg het. En dan is daar nog talle ander skrywers en boekmense met wie hy as hoof van fiksie in aanraking was. Ek wil net iets duidelik stel: Hy s� altyd ek het skrywers by hom afgevry. Dit is nie waar nie. Hy het dit toegelaat! Sommiges vir my aangegee soos 'n ouboet sy baadjie vir 'n jonger boetie. Byvoorbeeld Hennie Aucamp, Thomas Deacon, Donald Riekert. Sommiges het hy by my ook oorgeneem.
Charles Fryer was die redakteur van die belangrikste skrywers sedert die jare sewentig. Op 'n paar uitsonderings na. Luister maar net na 'n kort erelys: Hennie Aucamp, TT Cloete, Sheila Cussons, Elsa Joubert, Anna M Louw, Dalene Matthee, FA Venter, Petra M�ller, Ernst van Heerden, Alexander Strachan, E Kotze, Marita van der Vyver, Etienne van Heerden, George Weideman. Vir hoeveel skrywers het hy nie deeglik geh�lp om hulle "groot en diep en gedagtewoorde" ingespan te kry nie. Ja, vir bogenoemde en talle ander: Hester Heese, Evelyn Marais, Willem D Kotze, Mathews Phosa, Ena Murray (as digter). En in die afgelope tyd het hy nog skrywers gelei na bekroningswaardige werk: Tom Dreyer, Dan Sleigh, Dine van Zyl, Henning Pieterse. En ek en Ettie Labuschagne (Williams), twee van sy onderdane, is ook dankbaar dat hy ons gepubliseer het.
Ek en Charles het mekaar op ons dag en dae bitterlik kwaad gemaak. Van die mees dramatiese oomblikke in my lewe was di� waarin Charles my op my plek gesit het. Maar dan was daar ook die onvergeetlike geleenthede dat Charles met sy groot menslikheid 'n mens daadwerklik gehelp het. Nie net woorde, vae beloftes nie. Hy kon volledig aandag gee aan jou persoonlike probleme of lastighede in jou na-uurse lewe. Hoeveel keer het hy nie vir my voorspraak gedoen by die grootbase nie, my nie beskerm nie? Charles was as heer en meester baie genadig, groot van goedertierenheid, het ons baie beweegruimte gegee. Dit het 'n lojaliteit teenoor die afdeling wakker gehou by ons. Ons wou nie vir Charles en die afdeling in die steek laat nie, al moes ons ook opstandig raak.
Charles se humor. Hy begin gekskeer oor 'n sekere onderwerp en dan hou dit aan soos 'n sepie - dae, selfs weke lank. Vir my as gay: "Danie, hoekom maak jy nie Louise (kollega Louise Steyn, hoof van kinder- en jeugboeke) joune nie?" Of: "Henk ('n middeljarige rekenmeester) wil so graag met jou gesels." Ek dink toe di� Henk is die een of ander Nederlandse skrywer. En wat van Charles se groot vreugde in hierdie lewe: Hy kry voornemende Barbara Cartlands op besoek en dan bring hy die persbehaarde tantes tot in my kantoordeur, stel hulle aan my voor. Hy staan met 'n Mona Lisa-glimlag agter hulle, hulle sien nie sy reaksie nie, en hy staan en verlustig hom in my vertoninkie van "vreugdevolle" kennismaking. Hy't dit met DJ Opperman ook gedoen in di� se herlewingstyd. "Professor onthou nog vir Danie Botha?" Verle�, maar gul giggel Opperman.
Ek hoop, Charles, dat jy nou verderaan met jou "harspan wat oorlopensvol woorde l�" jou eie ding sal doen. Jy het al met Rooiwielwa en met 'n verhaal soos "Dokter Niemeyer" "terug na (jou) hartland" gegaan. As ek my bloemlesing mooiste gedigte in Afrikaans moet saamstel, sal ek 'n stewige gerf uit Rooiwielwa sny. Mag jy nou verder vir ons skryf, boeta. Nog tekste soos jou Passiespel. Kyk ou rolprente en skryf.
Ja, mense, dis die einde van 'n era. Die tyd het aangebreek dat Charles op sy rooiwielwa klim. Die slotwoorde van sy gedig word nou in 'n sekere sin waar. Hy gaan niks meer van ons klomp vra nie, altans nie werkgewys nie.