Ook in sy taalvorm sluit Reitz hom nog aan by die ou garde. Sommige gedigte het hy in Engels vertaal, sommige in suiwer Nederlands geskryf; ander in 'n tussenvorm.
De ‘Lady Roberts’ het eers in Ons Klyntji verskyn, al het die redakteur (ds S.J. du Toit) die plasing daarvan verontskuldig as 'n herinnering aan die oorlog en om die digterlike waarde van die gedig - nie om die oorlogsvuur weer aan te blaas nie. Dis 'n spotdig, want die ‘Lady Roberts’ is 'n skeepskanon wat die Boere in Desember 1900 buitgemaak het, en nou jubel en spot pres. Reitz saam met die burgers, maar hy gesel ook:
September moet oorgee as hulle nie vir altyd verban wil wees nie. Spottend noem pres. Reitz nou die redes op waarom Kitchener dié proklamasie uitvaardig. Hy gebruik die tipiese proklamasie-styl:
en aangesien dit niks baat om die plase te verbrand en die vrouens saam te hok nie, en weens nog baie ander ‘aangesiens’ vaardig hy die proklamasie uit. Dan kan hy hulle ‘voor die grap’ op die nekke trap en die Afrikaanse lam deur die Britse leeu laat insluk!
Heeltemal van 'n ander aard is De Mielie Pit, wat geroem word vir die nut wat hy in die oorlogstyd vir die burger is: die mielie is goed vir drank en voedsel, tabak, kooigoed, seep en perdevoer!
'n Ongekende hoogte bereik pres. Reitz in die treursang Vaarwel aan de Vierkleur. Hier is hy kunstenaar, hier is die diepe smart oor 'n verlore skat, wat na uiting soek. Dit is in Nederlands gestel, maar waarskynlik pres. Reitz se beste digterlike skepping, omdat hy diep ontroerd was:
Reitz het dus veral gedig oor alledaagse sake uit die lewe, soos vryery, haastigheid om te trou, die ryk oujongkêrel, spoke. Hier het ons meestal verwerkings in 'n lugtige, geestige trant. 'n Tweede bron van inspirasie is sy vaderlandsliefde en die oorlog. Hier was sy gevoel so fel dat hy nie na voorbeelde gesoek het om sy gedagtes aan vas te knoop nie, maar heeltemal selfstandig sy stof verwerk het. En tog het hulle nie altyd
dieselfde populariteit geniet as die eerste liedjies nie. Want die eerstes was veral liedjies wat hulle deur 'n groot sangerigheid en gladheid onderskei. Hierdie liedjies is organies goed gebou en die eenheid uitstekend bewaar. Die gedigte (of soos pres. Reitz sê ‘rympies’) daarenteen besit nie dié afgerondheid nie en mis ook die hoë mate van musikaliteit. As ons hierdie gedigte plaas langs die van die Patriot-digters, dan val die afwesigheid van die gelowige, godsdienstige toon, op: trouens dit is opmerklik dat al drie die digters (Reitz, Maskew en Melt Brink) wat buite die Genootskap staan, vir hulle in hierdie opsig afsonder.
Hy is 'n egte volksdigter in die goeie sin van die woord: eenvoudig, sonder hoë vlugte van die verbeelding, met 'n maklike geselstoon, soms sterk-dramaties, bv. deur die gebruikmaking van die dialoog; hy beeld baie maklik uit en lewendig personifikasie - die kanon word voorgestel as Lady Roberts); sy beelde ontleen hy aan die onmiddellike boerelewe, en verder stel hy die gedig altyd teen 'n volkse agtergrond en omwaas dit met 'n familiêre, volkse toon en huislikheid, wat selfs verskoning maak vir die skerpheid van sy oorlogsverse. Dit is hierdie nederige menslikheid wat soveel bekoring aan sy werk verleen.
Die belangrikste figuur in die Afrikaanse letterkunde vóór 1900 was ongetwyfeld C.P. Hoogenhout. Ongelukkig weet ons nie te veel van sy lewe af nie, want in sy verregaande beskeidenheid wou hy nooit oor homself praat nie.
Van die begin af was Hoogenhout 'n voorstander en voorvegter vir Afrikaans, en hy het 'n groter aandeel in die Genootskap van Regte Afrikaners geneem as wat algemeen erken word. Hy was 'n getroue medewerker van die Patriot en ook redakteur van die letterkundige afdeling.
‘Die Jacob van Maerlant van die digters in die Afrikaanse taal,’ het pres. F.W. Reitz C.P. Hoogenhout genoem, en hierdie uitspraak bevat baie waarheid, want in baie opsigte is hy die vader van die Afrikaanse digkuns. Van al die digters uit die Eerste Taalbeweging het hy die meeste gedigte gemaak, en sommige van hulle is werklik juweeltjies van volkskuns. Maar wat Hoogenhout se betekenis besonder verhoog, is die feit dat hy as letterkundige redakteur van die Patriot 'n ontsaglike invloed uitgeoefen het op ons eerste digters, want baie van hulle het hy geleer dig, en gedurig maar moes hy die ingesonde gedigte ‘regmaak’ en die digters van raad bedien.
C.P. Hoogenhout is by uitstek die vaderlandse digter wat al die nasionale gebeurtenisse na die hart van sy volk besing het. Hy was hulle tolk. Hoe mooi het hy die ideale van die ‘regte’ Afrikaners nie verwoord in sy bekende volkslied:
Hoe juis het hy nie die toestand in die Kaap-Kolonie gekarakteriseer gedurende die verengelsingsproses onder die Afrikaners:
Drie jaar vroeër, op 28 Junie 1876, het 'n sekere Badenhorst gesneuwel in die oorlog teen Sekoekoeni. Toe die tyding sy vrou bereik, het sy van verdriet gesterf, en dit het Hoogenhout so aangegryp dat hy 'n gedig gemaak het An die Nagedagtenis van Badenhorst (P., 14 Jan. 1881), waarin hy Badenhorst se dapperheid roem. Die maat is vloeiend en die lied kan gesing word op die wysie van: Aan den oevers van een snellen vliet. Die gebeurtenisse volg mekaar vinnig op sodat ons met spanning lees. Heel tipies is dit dat Hoogenhout met 'n gebed eindig:
Die Transvaalse Vryheidsoorlog het Hoogenhout saam deurleef, en die hele geskiedenis kan ons in sy gedigte volg. Op elke veldslag het hy 'n gedig gemaak:
Ons neem net Die Slag van Lange Nek as voorbeeld. Hoogenhout is erg wydlopig sodat verskillende koeplette uitgeskakel kan word sonder om skade aan die geheel te doen. Eers kry ons 'n bespieëlende inleiding oor Britse ‘dapperheid’ en leuens, dan die voorbereiding in die verskillende kampe vir die kryg: Britse grootpraterigheid teenoor Afrikaanse nederigheid en Godsvertroue. Nou volg 'n lewendige, aanskoulike beskrywing van die veldslag waarin die Boere die oorwinning behaal, en dan roem Hoogenhout die dapperheid van die burgers, en eindelik nooi hy die Britte uit om nou hulle leuens en lasterpraatjies te versprei:
Met sobere woorde skep hy in 'n goeie oomblik 'n pragtige atmosfeer. Piet Joubert spreek sy manne toe, en dan:
Die digter waardeer veral die ootmoed by die Boere. Nadat hy al die Europese helde opgesom het, kom die nederige woorde:
Oorlog bring altyd ellende mee, ook vir die winnende party, en daarom rig Hoogenhout in 'n Smeekstem ver Transvaal (P., 4 Maart 1881) 'n hartstogtelike versoek aan die Afrikaners in die Kaapkolonie om die Transvalers met geldelike gifte te help. Hy speel op hulle gevoel en herinner hulle aan die gewondes wat nie verpleeg kan word nie weens gebrek aan medisyne, of vra aandag vir die kinders wat hulle moeders om 'n stukkie brood smeek. God sien alles en sal hulle beloon:
Toe die vrede gesluit is en Transvaal sy vryheid teruggekry het, het Hoogenhout 'n Vredelied (P., 1 April 1881)
Hoogenhout gee 'n vlugtige oorsig van die geskiedenis, en verheug hom dan daarin dat die Vierkleur weer oor die Republiek waai:
Daar was egter mense in Suid-Afrika wat hulle nie verheug het oor die oorwinning van die Transvalers nie, en daarom maak Hoogenhout ook vir hulle 'n gedig: An Jingoes (P., 9 Sept. 1881). Ongelukkig verval hy so maklik in rymelary wanneer hy die kortreëlige, haas eenlettergrepige verse skryf, miskien op die voorbeeld van Herholdt wat hiermee begin het. Hoogenhout maan die ‘Jingoes’ aan om hulle stil te gedra:
Daar is iets in die lewe van die Afrikaners wat Hoogenhout al baie gekwel het, en daarom rig hy 'n woord An alle Ware Afrikaners (P., 3 Junie 1881):
Hy wil graag weet waarom die Afrikaners tog so verskriklik verdeeld is. Waarom ondersteun hulle nie hulle eie besighede in plaas van om by 'n Jingo te gaan koop nie? En dit terwyl die Jingo's hulle verag! As hulle verryk is,
In Ons Klyntji moes politiek geweer word, maar Hoogenhout kon nie swyg oor die gemeenheid van die Jameson-strooptog in 1896 nie; daarom gryp die vaderlander na die pen, en soos vroeër in die Patriot gee hy nou (Maart 1896) weer 'n getroue oorsig van die gebeure. In die inleiding moet die ‘Jingoes’ dit ontgeld, soos gewoonlik:
Daar was 'n dogter, Fidelia, wat 'n navolgingswaardige voorbeeld gestel het. Haar ouers was arm, maar sy was 'n baie goeie kind, en het ywerig geleer. Toe sy groter word, het sy egter gemerk dat die jongkêrels haar verbygaan, en as sy miskien op 'n dans was, het hulle haar kamme gladnie raakgesien nie. Tog was daar ‘'n arm maar flukse jonkman,'’ Hendrik, wat haar liefgehad het en gereeld vir haar kom kuier het.
Toevallig val haar oog op 'n klippie wat soos 'n diamant lyk; sy tel dit op en toon dit aan haar moeder, wat dit maar 'n kristal noem. Haar vader neem dit dorp-toe, hoewel die moeder bang is dat hy 'n gek van hom sal maak en die mense met hom sal spot. Tog is dit werklik 'n diamant en Fidelia kry daar £8,000 voor. Besoekers stroom toe en
Uit vrees dat Fidelia sal dink dat hy na haar geld vry, bly Hendrik nou weg, hoewel dit hom swaar val. Sy is erg teleurgesteld oor sy afwesigheid, want sy het hom innig lief. Nou maak sy 'n plan: sy strooi die praatjie rond dat daar niks van waar is omtrent die diamant nie.
In sy gryse ouderdom het Hoogenhout nog 'n hele reeks minnediggies geskryf, gewoonlik heel lugtig van toon, sonder om diep aangedaan te wees of die wese van die liefde te peil. Soms deel hy net 'n anekdote mee, soos in Effentjies gehaak (17 Mei 1894) of anders vertel die vryer hoe gelukkig hy is, soos in Martje en Ik (Aug. 1897).
Aan Annie (Sept. 1897) het in Ons Volk verskyn en gee die smeekgebed van 'n verliefde jonkman vir die jawoord. Annie is blykbaar hardhorend:
Hierdie laaste paar gedigte is gehaal uit Hoogenhout se manuskripboeke, want al sy gedigte is nie gepubliseer nie. Nadat hy met ds S.J. du Toit en die Patriot gebreek het in 1891, het hy sy gedigte na Ons Volk (Krugersdorp) en die Express (Bloemfontein) gestuur. Sy skuilnaam was nou nie meer altyd Oom Jan nie, maar soms Cupido, B.J.V.⋆), Pro Bono Publico, of net sy voorletter H.
Talryk is sy geleenthendsgedigte oor familiefeeste: verjaring 'trou, geboorte, en dan ook lykklagte. Dikwels moes hy hierdie gedigte op versoek skrywe, en altyd het hy iets nuuts te sê gehad. Hy was besonder lief vir naamdigte, en hulle het ongetwyfeld in die smaak geval van die betrokke persone. Hierdie geleentheidsgedigte is byna almal in Nederlands geskryf. Hoogenhout het ook in Duits en Engels gedig.