Valse vriende - Wikipedia
In tale soos Afrikaans en Duits is 'n "firma" 'n maatskappy, maar in Spaans is dit 'n handtekening.
Valse vriende is die benaming wat gebruik word om te verwys na woorde van twee tale waarvan die vorm byna of geheel en al dieselfde is, maar waarvan die betekenis grootliks of soms net subtiel verskil. Daar kan dus maklik 'n verwarring ontstaan wanneer 'n taalgebruiker 'n anderstalige woord van dieselfde vorm teëkom en dus dieselfde betekenis verwag, terwyl die woord in der waarheid 'n ander betekenis het.
Hierdie verwarring kan dan manifesteer in weersprekings, vertaalfoute of in 'n verkeerde begrip. Dit kan aanleiding gee tot verwarring of verleentheid weens die onbedoelde betekenis, en kan 'n onverwagte uitwerking ten gevolg hê. Dit kan ook gebruik word om 'n humoristiese effek te verkry.
Die verskynsel kan nie net tussen twee verskillende tale voorkom nie, maar ook tussen variante van dieselfde taal. Die term valse vriende is vir die eerste keer in 1928 in Frans gebruik (faux amis), in die boek Les faux amis ou les trahisons du vocabulaire anglais deur Maxime Koessler en Jules Derocquigny.
1.1 Historiese verwantskap
2.1 Nederlands en Afrikaans
2.2 Duits en Afrikaans
2.3 Engels en Afrikaans
2.4 Duits en Engels
2.5 Latyn en Italiaans
2.6 Latyn en Spaans / Portugees
Valse vriende kan op verskeie maniere ontstaan.
Baie tale deel 'n historiese verwantskap. So behoort onder meer die Skandinawiese tale, Afrikaans, Duits, Nederlands, Fries en Engels almal tot die Germaanse tak van die Indo-Europese taalfamilie. Die verwantskap kom neer op 'n aantal aspekte, onder andere die woordeskat. 'n Groot deel van die Afrikaanse (en daardeur Nederlandse) woordeskat bestaan uit kognate met die nou verwante Germaanse tale, terwyl ander dele weer 'n ander (byvoorbeeld Latynse) oorsprong het, en dus direk of indirek met woorde van ander tale verwant is. Woorde kan egter met die loop van tyd onherkenbaar verander, sowel in vorm as in betekenis.
Die Duitse woord Meer (in Afrikaans, see) en die Afrikaanse kognaat meer gaan albei terug na dieselfde voorouer, maar die betekenisse het uiteengegroei, en die twee woorde het daardeur valse vriende geword. Dieselfde geld vir die Duitse woord See (in Afrikaans meer).
Die Afrikaanse/Nederlandse woord tuin, die Duitse kognaat Zaun en die Engelse kognaat town gaan al drie terug na dieselfde Oergermaanse grondwoord *tūna- wat "omheining" beteken. Duits behou die Zaun in die betekenis "omheining" of "heining". In Engels en Nederlands verskuif die betekenis na "die gebied binne die omheining", met die Engelse woord wat mettertyd verander na die nuwe betekenis "klein tot middelgrote stad". 'n Stad was in vroeëre tye gereeld 'n omheinde bolwerk.
Hierdie uiteengroeiing is nie noodwendig 'n verskynsel uit die verre verlede nie. Die verskille in betekenis tussen Britse en Amerikaanse Engels, of tussen Spaans uit Spanje en Spaans uit Suid-Amerika dui daarop aan dat die betekenis van woorde voortdurend verander.
Die Afrikaans/Nederlandse woord bederf is 'n gedeeltelike valse vriend. In Afrikaans (Jy bederf die kind) staan bederf nader aan die Engelse dubbelsinnigheid. 'n Kind wat bederf word, kan soos in spoiled (Engels) oorlaai word met geskenke, toegeeflikheid of vergemakliking, wat nie altyd in 'n negatiewe betekenis bedoel word nie, soos te sien in die sin: "...said the Black Panther, who would have spoiled Mowgli if he had had his own way..." En tog bestaan ook die sin: Spare the rod and spoil the child. (Afrikaans: Wie die roede spaar, bederf sy kind).
In Nederlands word bederf alleen in die sin van spaar de roede en je bederft het kind gebruik, dus, uitsluitlik negatief: jy korrupteer die kind. Die meer neutrale woord sou wees: verwen. Vergelyk die volgende sin: Verwennen in de trent van "mijn kind mag alles hebben waar hij om vraagt", is niet goed, men is een kind aan het bederven.
Soortgelyke betekenisverruiming vind ook wel in Nederlands plaas: makelaar is in Nederlands en Afrikaans die vertaalekwivalent van die Engelse broker. In Afrikaans word die betekenis gegee: Persoon wat as agent tussen 'n koper en verkoper, dikw. 'n produsent en verbruiker, optree by koop- en verkooptransaksies van goedere, produkte, aandele, effekte of versekering. In Nederlands het makelaar 'n veel soepeler betekenis: tussenhandelaar (tussen enige koper en verkoper, wat ook vaste bates insluit). In die ouer Nederlands was makelaar die vertaalekwivalent van die Latynse proxeneta, mediator, pacarius, pararius, mediator in contractibus, sequester, interventor, transactor. Die Nederlandse "makelaar" word in die Franse volksmond maquignon (handelaar), veral in maquignon de chevaux (letterlik: handelaar van perde). Later sou alleen die woord maquignon hoofsaaklik perdehandelaar beteken. In Nederlands kan makelaar daarom ook eiendomsagent beteken – 'n tussenhandelaar tussen die koper en die verkoper. Eiendomsagent in Afrikaans is egter 'n leenvertaling van die Engelse property agent. Vergelyk Duits wat Immobilienmakler, Grundstückshändler, Immobilienhändler, Immobilienvermarkter, ens. gebruik).
Tale neem ook woorde oor uit ander soms onverwante tale. Afrikaans het 'n hele aantal woorde uit byvoorbeeld Maleis, Khoisan tale, Bantoe tale en Engels oorgeneem. Die oorspronklike betekenis van die leenwoorde word nie altyd goed begryp nie, en kry dan 'n ander betekenis in die lenende taal, of hul betekenis verskuif nadat die woord oorgeneem is. So beteken conducteur in Frans byvoorbeeld "bestuurder", maar in Nederlands het dit die gangbare term vir 'n kaartjie-kontroleerder geword. Dit is nie altyd duidelik of 'n bepaalde geval die oorsaak van 'n misverstand of van 'n gewone betekenisverskuiwing is nie.
Woord kan ook deur blote toeval sterk na mekaar lyk, terwyl die betekenis verskillend (en soms selfs teenoorgesteld) is.
In Engels en Frans beteken air "lug", in Maleis beteken dit "water".
In Iers is an 'n bepaalde lidwoord, terwyl dit in Engels 'n onbepaalde lidwoord is.
Nederlands en AfrikaansWysig
Hier volg 'n paar Nederlandse voorbeelde, met die Afrikaanse betekenis langsaan:
braaf goed, gaaf, deugsaam
dadelijk oor 'n rukkie
drift, dreef pad vir aanjaag van grootvee
flikker homoseksueel (kwetsend)
geil bronstig, jags
kattenkop nie "katkop" (brood met slaptjips gevul) nie, maar belediging vir katterige jongmeisies.
hou je kop! hou jou bek!
hou van jou lief vir jou
kop dierekop; hoofd vir 'n mens
motor motorfiets / enjin
neuk soortgelyk aan "fok"
onnozel onskuldig, naïef
opgave taak, vraagstuk, voorstelling
poot (slêng) nie "polisieman" nie, maar "homoseksueel"
rad – raderen rat – ratte
rat – ratten rot – rotte
scharminkel 'n lang, skraal persoon
trappen om te skop
vervelend irriterend, lastig
wonderlijk vreemd, verrassend
zelfbewust selfversekerd, selfingenome
Duits en AfrikaansWysig
abdanken nie "afdank" nie, maar "bedank" uit 'n posisie.
Abhandlung nie "afhandeling" nie, maar "verhandeling".
abrichten nie "afrig" van atlete (wel diere) nie, maar "afwerk", ens.
absagen nie "afsê" nie, maar "kanselleer" of "aanbod weier".
Absprache nie "afspraak" nie, maar "ooreenkoms", "konvensie" of "konsultasie". Vgl. afspraak in Nederlands.
ächten nie "(hoog)ag" nie, maar "ostraseer", "voëlvry verklaar", "proskribeer", ens.
Aktie nie "aksie" nie, maar "aandeel".
aktualisieren nie "aktualiseer" nie, maar "bywerk" of "op datum bring".
Andacht nie "aandag" nie, maar "oordenking" of "dagstukkie".
Andrang nie "aandrang" nie, maar "toeloop", "toestroming", "kongestie" of "indringing".
anfällig nie "aanvallig" nie, maar "vatbaar".
anhalten wel "voortduur" of "volhou", maar ook "iets ophou", "aftrek", "stilhou", "verpoos" of "behou".
Ansprache nie "aanspraak" nie, maar "toespraak" of "voordrag".
artig nie "aardig" nie, maar "beleefd" of "goedgemanierd". Vgl. aardig in Nederlands.
Aufgabe nie "opgawe" nie, maar "taak", "plig", "missie", ens. Vgl. opgave in Nederlands.
Augenmerk nie "oogmerk" nie, maar "aandag".
Ausbildung nie "uitbeelding" nie, maar "opvoeding".
auskennen nie "uitken" nie, maar "ingelig", "belese" of "bedrewe", d.w.s. "jou storie ken".
Auskunft nie "uitkoms" nie, maar "inligting" of "openbaarmaking".
ausrasten 'n "ruskans neem" eerder as "uitrus", maar tipies "oorboord gaan" of "bohaai maak".
ausreichen nie "uitryk" nie, maar "voldoen" of "toereikend wees".
ausspannen nie "uitspan" nie, maar "aftakel", "stroop", "sloop" of "oopknip".
ausstrahlen wel "uitstraal", maar veral "uitsaai" of "beeldsend".
Beere nie "bier" nie, maar "bessie" (vrug).
befestigen nie "bevestig" nie, maar "vasmaak" of "konnekteer".
begnadet nie "begenadigd" nie, maar "buitengewoon begaafd".
belangen nie "belange" nie, maar "vervolg" of "bestraf".
Beleg nie "beleg" nie, maar "bewys", "stawing", "dokument", "kwitansie", ens.
belegen nie "belê" nie, maar "bewys", "staaf", "bedwing" of etlike ander.
bestellen wel "bestel", maar ook "ontbied", 'n plek "bespreek", "aanstel" of ander.
bequem nie "bekwaam" nie, maar "gemaklik" of "gerieflik".
beschwerlich nie "beswaarlik" nie, maar "moeitevol" of "uitputtend".
Besteck nie "bestek" nie, maar "eetgerei".
Bogen wel "boog" of "strikkie", maar ook "blad" of "vel papier".
Botschafter nie "boodskapper" nie, maar "ambassadeur".
darstellen meestal nie "daarstel" (skep, teweegbring) nie, maar "verteenwoordig" ("daarstel" is 'n germanisme).
deftig nie "deftig" nie, maar "stewig".
doof nie "doof" nie, maar "dom" of "onnosel".
Einhalt (gebieten) nie "inhoud" nie, maar "bedwing", "stuit" of "ten einde bring".
einstellen wel "instel", maar ook "mik", "aanstel", "plaas", "afsit", "staak", "opskort" of "ontstaan".
eintragen nie "indra" nie, maar "inskryf" of "registreer".
Enkel nie "enkel" (gewrig of eenmalig) nie, maar "kleinkind".
Enkelkind nie "enkelkind" nie, maar "kleinkind".
entbieten nie "ontbied" nie, maar "toewens", "oordra", ensomeer.
erkennen nie "erken" nie, maar "sien", "bemerk", "herken" of "uitken". Vgl. verkennen
falsch nie "vals" nie, maar "verkeerd".
fördern nie "vorder" nie, maar "bevorder", "promoveer", "hupstoot gee" of "borg".
Gegenstand nie "teenstand" nie, maar "objek", "item", "artikel", "tema" of "artefak".
Gehalt nie "gehalte" nie, maar "inhoud", "opbrengs", "salaris", ens.
Gelage nie "gelag" nie, maar "fees" of "gefuif". Vgl. "Die gelag betaal".
geschickt nie "geskik" nie, maar "behendig", "vaardig" of "vindingryk".
gesellig meestal nie "gesellig" nie, maar "sosiaal" of "in kudde lewe".
Geschwätz nie "geswets" nie, maar "geklets", "gebabbel", ens. Vgl. gezwets in Nederlands.
Gruß wel 'n "groet", maar ook "eerbetoon", "saluut" of "kompliment".
Hahn wel 'n "haan", maar ook 'n "waterkraan".
Handhabung nie "handhawing" nie, maar "hantering", "manipulasie" of "bestuur".
herstellen nie "herstel" nie, maar "vervaardig", "tot stand bring", "(voor)berei", "saamstel", ens.
Huld nie "hulde" nie, maar "genade", "guns" of "geseëndheid".
Kampf nie "kamp" nie, maar "stryd".
Karosse nie "karos" nie, maar "bakwerk" of "karosserie".
Karree nie "karee" nie, maar 'n "blok" of "vierkant" as bouvorm, gevegsformasie, ens.
klar nie "klaar" of "gereed" nie, maar "helder" of "duidelik". Vgl. "klinkklaar"
klauen nie "klou" nie, maar "steel" of "vaslê".
Kleinkind nie "kleinkind" nie, maar "kleuter".
Kopfbein nie "kopbeen" (skedel) nie, maar die "os capitatum", deel van die handwortelbeentjies.
Korn nie "koring" nie, maar "graan" of "grein".
Krach nie "krag" nie, maar "geraas", "rumoer" of "ophef".
Kratt nie 'n "krat" nie, maar "struikbos" of "ruigte".
Kreis nie "kruis" nie, maar "sirkel", "kring", "kringloop" of "siklus".
Lage nie "lae" of "laagte" nie, maar "posisie", "situasie" of "omstandigheid".
lauschen eerder "afluister" as "luister".
Lust dikwels nie "(wel)lus" nie, maar "plesier".
Mangel nie "mangel" nie, maar "gebrek", "afwesigheid" of "tekortkoming".
merkwürdig nie "merkwaardig" nie, maar "eienaardig" of "raar".
Moderator wel "moderator", maar ook "gasheer".
Meer nie "meer" nie, maar "see". Vgl. See
Mond nie "mond" nie, maar "maan".
Nachfolge nie "nagevolg" nie, maar "op(een)volging", ens.
Nachfrage nie "navraag" nie, maar "aanvraag" of "behoefte".
nachgehen nie "nagaan" nie, maar "agter wees" of "agter raak", ens.
nachlassen nie "nalaat" nie, maar "kwyn", "afneem" of "slaplê".
nachsehen wel "nasien", maar ook "versien" of "bekyk".
Neffe nie "neef" nie, maar "manlike broers-/susterskind".
Nichte nie "niggie" nie, maar "vroulike broers-/susterskind".
niedrig nie "nederig" nie, maar "laag", "gemeen" of "onwaardig". (fig. neutraal tot negatief)
offenbar nie "openbaar" nie, maar "blykbaar" of "duidelik".
Öffentlichkeit nie "openlikheid" nie, maar "publiek", "samelewing" of "publisiteit".
Pension nie "pensioen" nie, maar "losieshuis" of "klein hotel".
Perspektive wel "perspektief", maar ook "vooruitsig" of "kans" op 'n uitkoms of situasie.
Postbus nie 'n "briewebus" nie, maar 'n vervoermiddel.
probieren nie "probeer" nie, maar "proe" of "uittoets".
Rampe nie "katastrofe" nie, maar "helling".
Rente nie "rente" nie, maar "pensioen".
rüstig nie "rustig" nie, maar "opgewek", "kranig", "energiek" of "lewenskragtig". Vgl. Rüstigkeit
See nie "see" nie, maar "meer". Vgl. Meer
Seil nie "seil" nie, maar "tou" of "koord".
selbstbewusst nie "selfbewus" nie, maar "selfversekerd". Vgl. zelfbewust in Nederlands.
seltsam nie "seldsaam" nie, maar "sonderling" of "eienaardig".
spendabel nie "spandabel" nie, maar "vrygewig".
stramm nie "stram" of "styf" nie, maar "stewig".
Strauß wel "volstruis", maar ook 'n "ruiker".
Tafel nie "tafel" nie, maar "tabel", "tablet" of "skoolbord".
Tapete nie "tapyt" nie, maar "plakpapier".
Tasche nie "tas" nie, maar "hemp-/broeksak", "sak", "buidel", "briewetas", ens.
Tasse nie "tas" nie, maar "teekoppie".
Teilnahme wel "deelname", maar ook "belangstelling", "meegevoel", "leedwese" of "medelye".
Teller nie "telapparaat" nie, maar "bord" of "skaal".
Termin soms 'n "termyn", maar tipies 'n "afspraak" of "sperdatum".
trotz nie "trots" nie, maar "ondanks".
trotzig nie "trots" nie, maar "stuurs", "astrant" of "nors".
überflügeln nie "oorvleuel" nie, maar "verbysteek".
überflüssig nie "oorvloedig" nie, maar "oorbodig".
übrigens nie "origens" nie, maar "terloops". Vgl. overigens in Nederlands.
Unterhaltung nie "onderhouding" nie, maar "vermaak".
Unterlagen nie "onderlae" nie, maar "dokumentasie", "datastel", ens. Vgl. Unterlage, 'n "substraat"
unterschreiben nie "onderskryf" nie, maar "onderteken".
Unterschrift nie "onderskrif" nie, maar "handtekening".
Verband soms 'n "verband", maar tipies 'n "unie", "assosiasie" of "federasie".
verfolgen nie "vervolg" nie, maar "navolg", "naspoor", ens.
verhandeln nie "verhandel" nie, maar "onderhandel", "kibbel" of "disputeer".
verkennen nie "verken" nie, maar "vergis", "mistas" of "misken". Vgl. erkennen
Verlies nie "verlies" nie, maar "kerker" of "put".
versagen nie bloot "verseg" nie, maar eerder "misluk", "breek" of "meegee".
versäumen wel "versuim", maar ook "verpas", "misloop" en ander.
Verschlag nie 'n "verslag" nie, maar 'n "loods" of "krat".
verschlagen nie "verslaan" of "verslae" nie, maar "onderduims", "slu" of "agterbaks".
Versorgung nie "versorging" nie, maar "proviand", "voorraad" of "akkommodasie".
versprechen nie "verspreek" nie, maar "belowe".
versuchen nie "versoek" nie, maar "probeer" of "verlei".
vertagen ook "verdaag", maar veral "uitstel".
Volkslied nie 'n "nasionale volkslied" nie, maar 'n "ou populêre lied".
vollmundig nie "volmondig" nie, maar "grootpraterig".
wandeln nie "wandel" nie (wel poëties, "bewandel"), maar "verander".
Werft nie "werf" nie, maar "skeepswerf".
wie nie "wie" nie, maar "hoe".
Winkel nie "winkel" nie, maar "hoek" (meetkunde).
wirken nie "werk" nie, maar "blyk", "lyk", "fungeer", "verrig" of "uitwerking hê".
Zirkel nie "sirkel" nie, maar "passer".
Zuname nie "toename" nie, maar 'n "van". Vgl. Zunahme
Engels en AfrikaansWysig
billion nie "biljoen" nie, maar miljard.
eventual nie "eventueel" (d.i. dalk, gebeurlik) nie, maar "uiteindelike".
Duits en EngelsWysig
Bravo / bravo sluipmoordenaar welgedaan!
Chef / chef baas kok
eventuell / eventual dalk uiteindelike
Gymnasium / gymnasium hoërskool gimnasium
Korn / Corn graan mielies (Amerikaans)
Labor / labour laboratorium arbeid
Latyn en ItaliaansWysig
juweel/edelsteen (poëties) potlood (ook matita)
Latyn en Spaans / PortugeesWysig
Spaanse / Portugese betekenis
makelaar hoerboer, hoer(e)waard (NL: pooier)
↑ Carstens, W.A.M. en Raidt, E.H. Die storie van Afrikaans, Deel 1, Hoofstuk 10, Oor ‘valse vriende’
↑ (en) Pedro José Chamizo-Dominguez in Keith Brown (2009), Concise Encyclopedia of Semantics, p.308.
↑ etymologiebank.nl: s.v. tuin
↑ Duden.de: s.v. Zaun
↑ Woordeboek der Nederlandse Taal, s.v. makelaar.
↑ (af) Ponelis, F.A. : "Inleiding tot die Afrikaanse taalkunde." Botha/Ponelis/Combrink/Odendal (Reds.), Ruimtelike klassifikasie. Kaapstad. Academica. 1989, bl.91.
↑ Das Wörterbuch der Idiome: Gelage
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Valse_vriende&oldid=2084654"
Last edited on 6 Desember 2019, at 08:53