(Aangestuur vanaf Iers)
Gepraat in: Ierland (538 283)
Verenigde State (25 000)
Totale sprekers: 355 000 moedertaal- of ander sprekers wat die taal vlot kan praat(1983)
1 860 000 met kennis van die taal (2006)
Skrifstelsel: Latynse alfabet (Ierse variant)
Amptelike taal in: Ierland
Gereguleer deur: Foras na Gaeilge
Iers is vandag danksy sy historiese rol as nasionale taal die eerste ampstaal (an phríomhtheanga oifigiúil) van die Republiek Ierland, en sowat 1,6 miljoen van die 4,1 miljoen burgers kan tans Iers praat. Daar is ook enkele duisend Ierssprekers in Noord-Ierland, die Verenigde State, Kanada en Australië. Volgens 'n besluit, wat deur die Europese Ministers van Buitelandse Sake op 13 Junie 2005 geneem is, het Iers op 1 Januarie 2007 ook een van die amptelike tale van die Europese Unie geword.
3 Enkele kenmerke
3.1 Lenisie en eklips (aanvangsmutasie)
4 Alfabet en spelling
6 Woordelys Afrikaans-Iers
7 Gaelies in popkultuur
Tweetalige welkombord in Rostrevor, graafskap Down, Noord-Ierland
Die status van Iers is deur die politieke werklikheid bepaal - al was dit die meerderheidstaal vir die destydse Ierse bevolking, het Engels die rol van administratiewe en regstaal vervul. In dié twee sfere sou Iers nooit weer 'n oorheersende rol speel nie. Die magselites in groot stedelike sentra soos Dublin was steeds Engelssprekend.
As moeder- of eerste taal word Iers slegs in dialekvorm gepraat, en daar bestaan geen gesproke Standaardiers wat natuurlik ontwikkel het nie. Die Ierse staat het egter die inisiatief geneem om 'n standaardvorm van Iers-Gaelies (An Caighdeán Oifigiúil) te skep wat sedert 1948 as eerste ampstaal dien. Dit is ook die variant wat deur leerders en ander persone aangeleer en gebesig word, dikwels vermeng met 'n dialek wat hulle daarnaas aangeleer het. Vir Standaardiers is 'n verskeidenheid neologismes geskep wat nie in die historiese dialekte bestaan nie en waarna moedertaalsprekers dus as "Boek-Iers" verwys. Moedertaal-/dialeksprekers sal hulle dikwels liefs vermy en eerder die Engelse term gebruik. Talle tegniese, ekonomiese en ander vakterme is ontleen uit Engels, soos aerfhórsa (van air force) "lugmag".
Lenisie en eklips (aanvangsmutasie)Wysig
In Iers (en ander Keltiese tale) word die aanvang van 'n woord dikwels deur die voorafgaande woord verander. Na een van hierdie mutasies word verwys as lenisie, in Iers séimhiú genoem; na die ander as eklips (urú).
Die volgende medeklinkers kan geleniteer word:
b → bh
d → dh
f → fh
g → gh
m → mh
s → sh
Die vier oorblywende medeklinkers - h, l, n, r - word nie geleniteer nie.
Sowel klinkers as medeklinkers word blootgestel aan die sogenaamde eklips. Die volgende medeklinkers word geëklipseer:
b → mb
c → gc
d → nd
f → bhf
p → bp
t → dt
Die ses oorblywende medeklinkers (h, l, m, n, r, s) word nie geëklipseer nie.
Daarnaas kan 'n t voor 'n klinker of 'n s geplaas word; en 'n n of h voor klinkers. Spellingreëls vereis 'n koppelteken tussen die t en die klinker; en tussen die n en die klinker. Die koppelteken word weggelaat mits die klinker 'n hoofletter is; mits die eerste letter 'n s is; en tussen 'n h en 'n klinker.
Die Ierse woorvolgorde is werkwoord - subjek - objek [- ander]:
Tá sí ina hailtire. Sy is 'n argitek.
Alfabet en spellingWysig
Moderne Iers het vyf kort (a, e, i, o, u) en vyf lang klinkers (á, é, í, ó, ú). Daar is dertien medeklinkers (b, c, d, f, g, h, l, m, n, p, r, s, t), terwyl alle ander Latynse konsonante slegs in vreemde en ontleende woorde voorkom (soos byvoorbeeld in jíp "jeep"; x-ghathú "x-strale"; veain, afgelei van Engels van, "vragwa, lorrie"; vóta, afgelei van Engels vote, "stem").
biadh bia biɘ voedsel, kos
Gaedhilge Gaeilge ɡeːliŋ die Ierse taal
Nodlaig Nollaig noliɡ Kersfees
Die hoofklem val in Iers gewoonlik op die eerste lettergreep, en dit is só sterk dat alle volgende onbeklemtoonde lettergrepe nog slegs as 'n schwa uitgespreek word. Daar is egter uitsonderings in die dialek van West Munster (ook Munster-Iers genoem en hoofsaaklik gebesig in Cork, Kerry en Waterford):
Engels (taal) Béarla
Suid-Afrika an Afraic Theas
een a haon
twee a dó
drie a trí
vier a ceathair
vyf a cúig
ses a sé
sewe a seacht
agt a hocht
nege a naoi
tien a deich
Gaelies in popkultuurWysig
Die bekroonde solosangeres, Enya, 'n Ierssprekende boorling van Gaoth Dobhair (Gweedore) in die Donegal-Gaeltacht-gebied, sing baie van haar liedere in die Ulster-dialek van Iers-Gaelies. Daarnaas het ook die Ierse musiekgroep Clannad internasionale bekendheid verwerf met liedjies in Iers.
↑ Aidan Doyle: A History of the Irish Language. From the Norman Invasion to Independence. Oxford: Oxford University Press 2015, bl. 10
Wikimedia Commons bevat media in verband met Iers-Gaelies.
Sien Iers-Gaelies in Wiktionary, die vrye woordeboek.
Daltaí na Gaeilge - Ierse Taalinligting en Hulpbronne
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Iers-Gaelies&oldid=2075638"
Last edited on 20 November 2019, at 14:58