Versindaba » Blog Archive Danie Marais. Stilte in die hof! : Versindaba
Danie Marais. Stilte in die hof!
Hulle sê in die Europese hemel is die Britte die polisiemanne, die Duitsers die ingenieurs, die Franse die kokke, die Italianers die minnaars en die Switsers organiseer alles. In die Europese hel is die Duitsers die polisiemanne, die Franse die ingenieurs, die Britte kook, die Switsers is die minnaars en die Italianers organiseer alles.
Toe ek in die laat 90's in Duitsland gebly het, was dit 'n grappie wat ek gereeld by verskeie partytjies gehoor het. Almal kon daaroor lag en niemand het dit as rassisties of hatig beskou nie. En laat ons gerus onthou, hierdie volke het mekaar oor eeue in verskeie oorloë afgemaai. Maar dit sou moeilik wees om 'n Suid-Afrikaanse vertaling vir dié grap te vind wat niemand aanstoot gee nie. Die gevoelighede oor die verlede lê nog te naby aan die oppervlak van ons verdeelde samelewing. Om die waarheid te sê, 16 jaar ná ons eerste demokratiese verkiesing klou ons in die parlement, om die raadstafel, in restaurante en by die vergaderings van ouer-onderwysersverenigings desperaat aan die goeie tafelmaniere van politieke korrektheid, terwyl die kakkerlakke van ou wrewel, wantroue en haat so hard onder die vloerplanke lawaai dat ons mekaar dikwels skaars kan hoor.
Die bruin digter Ronelda Kamfer sê dit sekuur in die eerste strofe van "Waar ek staan", 'n gedig uit haar bekroonde debuutbundel Noudat slapende honde (Kwela, 2008):
Nou sit ek om 'n tafel
'n Mens sou dink hierdie spanning tussen tale, kleure en kulture wat so 'n sentrale rol in die Suid-Afrikaanse samelewing speel, behoort 'n tema te wees waarom baie kontemporêre Afrikaanse poësie draai, maar sedert die 1994-verkiesing het dit stil geword.
Ek het so pas saam met Ronel de Goede die bloemlesing Nuwe stemme 4 (Tafelberg, 2010) saamgestel – 'n bundel waarin ongepubliseerde digters bekend gestel word. In die keurproses het ons die werk van meer as 250 digters gelees wat elk sewe gedigte ingestuur het. Benewens enkele verse wat op blatant paternalistiese wyse na 'n vroeër bestel hunker, of geweld, misdaad en veral plaasmoorde tematiseer, het die meeste (oorwegend wit) digters hulle met die natuur, godsdiens, liefde, familie, intertekstuele gesprekke, ars poetica of intieme herinneringe besig gehou. Ons kon weliswaar gedigte van André Trantraal en Sydda Essop opneem wat deels 'n skreiende blik gee op die sielkundige letsels wat die verlede in bruin gemeenskappe gelaat het, maar oor rassisme swyg die wit digters.
En dis nie 'n verwyt nie – ek stik self aan my eie verlammende mengsel van skuldgevoelens, vrees en ambivalensie wat hierdie tema betref.
Literêre temas behoort nooit voorgeskryf te word nie, maar wanneer rasse-spanning en –haat steeds so duidelik 'n potensiële gevaar vir daardie einste demokrasie inhou, is dit tog 'n vreemde, benoude stilte. En is die poësie nie juis 'n ruimte waarin die individu die volle skrikwekkende kompleksiteit van sy menslike verstrikking kan verken nie?
Hierdie verskynsel is egter nie net 'n wit Suid-Afrikaanse een nie. In sy essay "A Mystifying Silence: Big and Black" (American Poetry Review, September/Oktober 2007 –sien: http://poems.com/special_features/prose/essay_jackson.php) kla die Afro-Amerikaanse digter Major Jackson oor wit Amerikaanse digters se swye oor die tema van ras. "Hoekom," vra hy, "weerspieël en hou poësie nie boek van die evolusie van houdings ten opsigte van ras, soos wat Amerikaanse fiksie van Harriet Beecher Stowe se Uncle Tom's Cabin tot Philip Roth se The Human Stain dit doen nie?"
Dieselfde kan oor die Afrikaanse prosa en poësie gesê word. Daar was Antjie Krog se Kleur kom nooit alleen nie (Kwela, 2000) met die hoendervleis-gedig "ná grond-invasions in Zimbabwe, die bloemlesing Nuwe verset (Protea, 2000) saamgestel deur Daniel Hugo, Leon Rousseau en Phil du Plessis, Brief uit die kolonies (Protea, 2003) deur Marius Crous en enkele ander verse hier en daar – Charl-Pierre Naudé se "Twee diewe", byvoorbeeld – maar daar het nie digbundels in die laaste dekade verskyn wat op dieselfde manier met die ontwikkeling van rasseverhoudings gemoeid is as Marlene van Niekerk se Agaat (2004) of Eben Venter se Horrelpoot (2006) nie.
Jackson spekuleer oor moontlike redes vir dié fenomeen: Die selfsensuur van wit digters is waarskynlik deels te wyte aan die vrees van openbare verdoeming deur 'n politiek korrekte tydsgees. Enigeen wat hom-/haarself as progressief beskou, is bang om as reaksionêr afgestempel te word en dit gebeur maklik. Dink maar aan die besware van rassisme hier te lande wat luidkeels teen die werk van wit Nobelpryswenners soos Coetzee en Gordimer geopper is.
Maar Jackson reken dit het moontlik ook met die oorwegend outobiografiese aard van poësie te doen. Fiksie-skrywers groter risiko's waag en omstrede temas konfronteer deur middel van ongure karakters wat duidelik nie die outeur self verteenwoordig nie. Digters skep daarenteen "sprekers" wat meesal maar 'n ligte versluiering van hul eie ontblote ekke is. Daar is binne elkeen sekere vooroordele ten opsigte van ras, geslag, klas en ouderdomsgroepe, maar, sê Jackson, die meeste digters wil dit nie openlik toegee aan die verbeelde gehoor van sensitiewe, kritiese poësie-lesers nie. Selfs al stem hulle heimlik saam met die voormalige Amerikaanse hofdigter Robert Pinsky, wat in Democracy, Culture, and the Voice of Poetry (2002) verklaar het: "Poetry is not the voice of virtue and right thinking –not the rhyme department of any progressive movement."
n Amerikaanse digter wat egter nie wegskram van die rou sensitiwiteite rondom die rastema nie, is die veelbekroonde Tony Hoagland. Jackson bestempel hom as die mees kontroversiële kontemporêre wit digter oor ras. Hoagland-gedigte soos "The Change", "Rap Music" en "Poem in Which I Make the Mistake of Comparing Billie Holiday to a Cosmic Washerwoman" het soveel opspraak in poësie-kringe verwek dat die Geraldine R. Dodge Foundation in 2006 'n openbare gesprek rondom "Race and Poetry" gereël het waaraan Hoagland saam met ander vooraanstaande digters deelgeneem het.
Die redes vir Hoagland se omstredenheid blyk duidelik uit "Rap Music", waarin hy sy gevoelens as volg verwoord oor die aggressiewe hip hop wat uit 'n motor dawer:
I don't know what's going on inside that portable torture chamber,
there's a lot of dead white people in there
In sy essay "Negative Capability – How to Talk Mean and Influence People" dink Hoagland self na oor die terughoudendheid van wit Amerikaanse digters rondom die rastema en kom tot die gevolgtrekking die digkuns van die afgelope dekades het gespesialiseer in empatie – 'n onvoldoende strategie vir so 'n emosioneel komplekse saak:
"To really get at the subject of race, chances are, is going to require some unattractive, tricky self-expression, something adequate to the paradoxical complexities of privilege, shame, and resentment. To speak in a voice equal to reality in this case will mean the loss of observer-immunity status, will mean admitting that one is not on the sidelines of our racial realities, but actually in the tangled middle of them. Nobody is going to look good."
(Dié essay is opgeneem in Hoagland se essay-bundel, Real Sofistikashun: Essays on Poetry and Craft, Graywolf Press, 2006.)
In sy nuwe bundel, Unincorporated Persons in the Late Honda Dynasty (Graywolf Press, 2010), sit Hoagland sy verkenning van diepe ongemaklikhede rondom ras voort in onthutsende verse soos "Hinge", "The Story of White People" en "Foghorn" (kyk heel onder). En dit is veral in laasgenoemde waar Hoagland sê waar hy staan, oftewel waar hy aan 'n spesifieke kafeteria-tafel teenoor 'n swart man sit. Sy taal is oneerbiedig en sardonies, want soos hy in "Negative Capability" sê: Venyn en onbeskoftheid is problematies in sosiale interaksie, maar in poësie kan dit waardevol wees. Die bereidheid om aanstoot te gee, bevry die roekelose waarnemer in elkeen van ons – daardie hatige, opmerksame klein wese wat raaksien en uitpraat sonder aarseling of doekies omdraai.
Deur in 'n gedig soos "Foghorn" toe te gee, kyk, my verwarde binneste het nog nie die ideologies gesteriliseerde punt bereik wat politiek korrekte taal verwoord nie; ek is nog vasgekeer in die familiemotor wat die geskiedenis gerol het, maar ek wil nogtans baie graag praat, nodig hy die man anderkant die tafel uit om ook die sluier te laat val. Dis 'n geval van ek's nie oukei nie en jy seker ook nie, maar dit sal moet oukei wees, want dis eenvoudig hoe dit is.
Anton Kannemeyer (ook bekend as Joe Dog, die ikonoklastiese opstoker van Bitterkomix) is 'n Suid-Afrikaanse visuele kunstenaar wat in sy onlangse werk soortgelyke polities gelaaide terrein as Hoagland verken. Dit is interessant hoe hy bewus met stereotipes werk en veral hoe die Belgiese stripkunstenaar Hergé se Kuifie-karakter as verwysingspunt dien.
Sprekende voorbeelde is Raw Deal (klik op die afbeelding om dit te vergroot) wat deel gevorm het van sy Fear of a Black Planet-uitstalling in die Michael Stevenson-galery verlede jaar, asook The Liberals (ditto), 'n skildery uit sy nuwe solo-uitstalling wat op 22 April in dieselfde galery open. In Kannemeyer se werk word Kuifie die wit Afrikaan wat vasgekeer is in sy eie inkriminerende vel; 'n desperate karakter wat, ten spyte van sy eie liberale, demokratiese oortuigings, nie van sy koloniale verlede kan ontsnap nie. Die swart figure wat in die nagmerries van wit voorstedelinge spook, word bewus geteken nes Hergé die "primitiewe inboorlinge" in die lank verbode Tintin in the Congo (1931) uitgebeeld het.
Deur hierdie stereotipes in te span, gee Kannemeyer ons 'n ontstellende kyk in die troebel hart van wit vrees. Hoe kan angs, wat op die veronderstelling berus dat iets of iemand met jou kwade bedoelings het, ooit politiek korrek wees? word implisiet gevra. En nog meer uitdagend: Hoe opreg oop vir swart Afrika kan wit liberale werklik wees as die drome van geweld en verkragting wat hulle natgesweet in die nag laat wakker skrik, verstrengel is met rassistiese vrese wat met moedersmelk ingeneem is? Maar hoekom is gedigte soos dié van Hoagland en kuns soos Kannemeyer s'n nodig? Blaas dit nie net ou rassistiese vure aan nie? Ons weet mos dis slegte tafelmaniere en potensieel gevaarlik om oor politiek of godsdiens te gesels. Die kuns en letterkunde was egter nog nooit 'n vorm van etiket nie, maar eerder 'n tastende verkenning van teenstrydighede en ambivalensies. En juis daarom mag kunstenaars hulle ook nie deur politieke korrektheid laat sensor of hulself sensureer nie.
Deur stil te bly, sê Major Jackson in sy bogenoemde essay, behandel wit digters die morsige maar noodsaaklike debat rondom ras en etnisiteit as 'n toeskouersport; laat hulle die politici en ekstremiste alleen voortdonder. Deur so onverskrokke eerlik oor rasse-spanning soos Hoagland te dig, sê Jackson, skep hy 'n ruimte waarin ons openlik oor ras kan gesels, selfs al maak sy gedigte ons ongemaklik en al is dit soms uitermate selfregverdigend. Sulke uitdagende kuns kan mense van verskillende groepe dus help om mekaar te verstaan. Soos die Afro-Amerikaanse skrywer en aktivis vir burgerregte James Baldwin dit in sy essay-bundel The Fire Next Time (1963) stel: "… relatively conscious whites and the relatively conscious blacks must, like lovers, insist on, or create, the consciousness of others."
As ons verwarde nasie-in-wording nie die dinge wat ons ten diepste ongemaklik maak, openlik gaan uitpraat nie, sal dit dalk net die demagoë, huursoldate en kapitalistiese opportuniste wees wat ons dreigende reënboogramp oorleef; gaan niemand ooit uit hul velkleur bevry word en uitkom by 'n plek waar Suid-Afrikaners van elke taal en kleur om dieselfde tafel of braaivleisvuur kan lag oor 'n inheemse grappie soortgelyk aan dié een oor die Europese hemel en hel nie.
So, digters, denkers en sensitiewe siele, sê asseblief waar julle diep binne met julle onstuimig gemengde gevoelens staan, en laat hy of sy wat ná drie en 'n halwe eeu se ras- en kultuurkonflik 'n perfek gesuiwerde, onbevlekte gemoed het, gerus die eerste klip gooi.
came towards me in the fast food restaurant
with his blue plastic tray
I looked up at him in welcome –
turn their glances on each other
the air suddenly fills up with secret signs,
like MLK and NBA, like KKK
and NRA, like DWB and NWA
—and it gets hard to see through
and the voice that says Impossible
and the other one that says Lying Motherfucker,
Now here we are in time for our own
moment of unequal opportunity,
In this land where consciousness is a fiction,
(c) Tony Hoagland
"The Liberals" © Anton Kannemeyer, akriel op doek. Met vergunning van die Michael Stevenson-galery, gefotografeer deur Jan Verboom.
"Raw Deal" © Anton Kannemeyer, gemengde media op papier. Met vergunning van die Michael Stevenson-galery.
Vir nog inligting, besoek die webtuistes by:
Danie Marais se essay het oorspronklik in die 4 April 2010-uitgawe van Rapport Boeke verskyn.
Tans kan dit ook nog gelees word by: http://www.rapport.co.za/printArticle.aspx?iframe&aid=3030de51-d975-46f5-9d7e-d7056cba3134&cid=2296
Wednesday, April 7th, 2010 | Artikels, essays, e.a..
7 Kommentare op "Danie Marais. Stilte in die hof!"
Danie, hierdie is 'n kragtige essay. Belangrike saak ook, veral as die Afrikaanse digkuns relevant wil bly in die vandag se tye. Jy hou egter "Agaat" en "Horrelpoot" voor as voorbeelde van relevante tekste (dit is dit sekerlik), en dan vra jy "waar is die digters"? Maar myns insiens is digters soos Breyten Breytenbach, Antjie Krog, Charl-Pierre Naudé, Bernard Odendaal, Andries Bezuidenhout, Koos Kombuis (toegegee, hy's nie juis meer as digter bekend nie) en Lina Spies veel meer spraaksaam in die media oor lands- en/of taalkwessies as enige romanskrywer wat ek van weet.
Nogmaals dankie vir 'n wonderlike essay.
Dankie vir die kommentaar, Ivan. Ek stem saam met jou – die digters wat jy noem lewer almal belangrike bydraes tot die nasionale debat. Binne so 'n openbare gesprek sê mense egter hoofsaaklik dit wat hulle weet, oftewel waarvan hulle oortuig is. M.a.w. daar word gepraat of uit 'n aktivistiese of empatiese hoek vanuit 'n plek van relatiewe sekerheid. 'n Digter soos Hoagland fokus egter in sy werk juis op daardie dele van die kleurtema waar die intense gemengde gevoelens lê deur middel van 'n sprekende ek wat so in die problematiek verwikkel is dat hy of sy nie met gesag objektief kommentaar kan lewer nie. En van hierdie soort priemende verse is daar bitter min. Ek glo ons het juis digkuns nodig wat die probleme en spanning rondom taal en kleur in sy volle genuanseerde kompleksiteit onder woorde probeer bring. Louis het egter vir my 'n paar goeie, d.w.s. moeilike, vrae oor my essay gestuur en ek sal dit so gou moontlik deeglik probeer beantwoord.
April 9th, 2010 at 09:01
Dankie, Danie. Jy verduidelik die strekking van jou essay kristalhelder en ek kan nie anders as om met 'n groot "Hoor! Hoor!" te reageer nie.
Sien beslis uit na die vrae & antwoorde waarna jy verwys.
April 11th, 2010 at 07:15
My rymende kommentaar op Danie Marais se uitstekende stuk:
Digters dweep graag met dermgeluide:
dit wat innerlik kook, borrel en gis.
Hulle is doof vir die kermgeluide
van agtergestelde onderdruktes.
In die harde Noorde en sagte Suide
sit hulle in hul studeerkamers knus.
Digters leef meestal intens tersyde.
Francois Jordaan :
April 16th, 2010 at 22:11
Inteendeel, vir my het dit nog altyd gevoel asof skrywers en kunstenaars in SA nooit kan stilbly oor ras en politiek nie (of toegelaat word nie). Ek het altyd gewens dat dit eendag OK sal wees om dit te ignoreer sodat jy kan liefdesverhale of wetenskapfiksie of filosofie of soap operas kan skryf, en dat jou werk op sy meriete kan staan losgemaak van sy relevansie tot SA se unieke politieke en kulturele gemors. Soos blykbaar OK is vir Amerikaners en Europeërs en Japanners ens.
Maar eerstens kan jy veel beter oordeel as ek, aangesien jy actually die land se kuns en literatuur goed ken, en ek bitter min boeke in die laaste 13 jaar gelees het. Tweedens verwoord ek waarskynlik daarbo bloot my eie afkeer in Suid-Afrikaanse temas, en hunkering (soos so baie van ons) na escapism. En derdens is jou argumente oortuigend: daar is miskien "kulturele raakpunte / relevansie" in oorvloed in die kuns en literatuur, maar jy sien maar selde enigiemand iets buite die polities korrekte party line sê oor die kwessie van ras.
Jy kan dit net soveel blameer op "the system" as op die kunstenaars self, maar dit sal natuurlik van nog minder nut wees. Ek wil skree van frustrasie teen die atmosfeer van hipersensitiweit, waar jy blykbaar as kunstenaar net so effektief vernietig kan word deur 'n verkeerde woord soos 'n sosialis onder McCarthy of 'n dromer onder Stalin. Jy kan mense nie blameer dat hulle nie kanse wil vat nie. Meeste van hulle het nie skrywers of kunstenaars geword omdat hulle vegters wou wees nie, nog minder politici. Jy's reg dat dit die vloer ooplaat vir die loopbaan politici en ekstremiste.
Miskien is SA na die afgelope 16 jaar soos 'n huwelik wat vir net te lank hoflik was, met 'n ondraaglike wolk van vyandigheid in die lug, waar hoflikheid gefaal het om versoening te bring en al wat oorbly is 'n (long overdue) allemagtige uitbarsting. 'n Argument wat kan genesing bring, of dit finaal beeindig. En almal is so bang vir daai uitbarsting — en veral die moontlikheid van egbreuk — dat hulle die ondraaglike stille woede maar laat voortduur. Wel, daar is ander opsies, as jy die metafoor wil uitrek — om 'n sak sout saam op te eet (een of ander ramp tref die land — soos Mars Attacks), of saam dronk te word (Bafana Bafana dalk?) Maar dis 'n metafoor ver uit sy diepte.
Ja, ek wens ook vir dapper kunstenaars soos Anton of Ronelda (so min as wat ek 'n reg het om vir so iets te wens), maar ek wens nog meer dat dit moontlik was vir mense om te begin relax en humor vind in hierdie issues, dat dit geleidelik begin beskou word as nie meer relevant nie (soos die post-war generasies in Duitsland en Japan) …solank die lesse van die geskiedenis hopelik geleer word. Maar so 'n fantasie is dalk nog verder van realiteit nou as 16 jaar gelede, weens hierdie giftige huwelik. Miskien moet daar nog baie aan die wonde gekrap word. Miskien kan party lande nie genees word nie — ek voel bv. so oor Israel. Daar is eenvoudig te veel onreg en haat.
[Ek't jou onderhoud hierná gelees, en dit antwoord eintlik baie van my aantygings hierbo. Ek sou waarskynlik nie geskryf het as ek eers dit gelees het nie.]
April 19th, 2010 at 09:44
Baie dankie vir jou weldeurdagte kommentaar, Francois. Ek stem so te sê heelhartig met jou saam, maar die aanvoelbare spanning tussen kleure en tale bedruk my tans, soveel so dat ek soms rêrig bang is ons gaan nooit by daai plek uitkom waar ons alles met meer gelate humor kan bekyk nie.
Maar dalk is ek ook heeltemal verkeerd en kyk my net vas in my tydgenote; dalk vind "normalisering" tog stadig maar seker teen 'n slakkepas plaas?
Die naweek het ek, byvoorbeeld, onthou van 'n gedig wat ek en Ronel ook in Nuwe Stemme 4 opgeneem het, "Kiepie se klaaglied" deur Marius Swart – 'n gedig wat wys dat daar beslis ook jonger mense is wat reeds hierdie heavy issues in 'n veel ligter trant bekyk:
Kiepie se klaaglied
vanaand is Kiepie sommer dikbek
want hy besef netnou in die stort
dis g'n wonder hy sukkel so met
hierdie geneuk nie
die probleem is wie hy is
Kiepie is wit
hy had dit "maklik"
hy was nie "verdruk" nie
en sý ouma kon vóór in die bakkie sit
(want dit was sy oupa se bakkie, so 'n bloue)
Kiepie is lief vir sy ma
en die dorp waar hy vandaan kom
verder is hy heteroseksueel
trouens, sy meisie ook
en sy's wit ook nog
en partykeer gaan hulle kerk toe
en hulle al twee kom so met 'n ompad saam
van 'n plaas af
hulle praat selfs van trou
hoewel Kiepie nie daai tweekleur-
of brandewyn en Coke drink nie
en sy hare by 'n salon laat kap
Kiepie het nog nooit 'n anonieme sekskursie
in 'n publieke kakhuis (of elders) gehad nie
hy gril eintlik vir beide
en vind die idee nogal tragikomies
soos die draadtrekkende klouapie
wat hy eenkeer in Pretoria se dieretuin gesien het
hy hou van musiek met 'n wysie
en die heel spaarsame gebruik van woorde soos "fok"
hy hou ook van wyn, vernaam die wit en pienk soorte
selfs die soetes, en bier
en hy eet graag vleis
van diere wat in abattoirs geslag is
post-whatever was nog nooit vir hom
van hoegenaamd enige nut nie
al sê die geesteswetenskaplikes ook wat
jaarliks gaan Kiepie terug plaas toe
en ry daar met stropers en lorries rond
en dink oor die afgelope jaar se dinge
en word "Meneer" genoem, darem nie "Baas" nie
en sit voor in die bakkie
en hy dink
oor 'n hond en 'n skottelgoedwasser
oor oumense wat heupe breek en val
en dis wanneer hy besef
dis ook g'n wonder hy het
en nog minder die tyd
Dankie baie vir Marius Swart se gedig. Dis lieflik. Hoe ken ek daai "niks om oor te skryf nie / en nog minder die tyd".
Ek hoop hierdie is nie te ver van die onderwerp af nie, maar hier's 'n hoekie van die internet wat ek baie van hou:
Dis bloot 'n gespreksforum waar 'n persoon wat moontlik 'n storie het, sê wie hy/sy is, en vrae daaroor beantwoord. "IAMA" = "I am a"; "AMA" = "Ask me anything". Dis redelik anoniem, wat 'n belangrike aspek van die kultuur daar is. Dit maak dat politiese korrektheid nie eintlik 'n faktor is nie, maar mense het oor die algemeen steeds 'n respek vir die persoon wat bieg, en min geduld vir dom kommentaar. Dis 'n goeie plek om die onsêbare te sê, of die onvrabare te vra.
Ek noem dit n.a.v. gesprekke soos hierdie, wat vir my relevant voel tot jou artikel:
(Almal Amerikaans.) Dit het my laat dink hoe baie Suid-Afrika sou baat uit sulke soort gesprekke. Dis hoekom ek so diep teleurgesteld is dat die internet in Suid-Afrika so agtergebly het. Dis nie net 'n medium vir 'n elite nie. Inteendeel. Dis die mees friksielose kommunikasie tussen mense wat daar ooit was, wat oor alle skeidslyne sny. Dis 'n medium gemaak vir die massas wie andersins nie 'n stem het nie.
Jy sien ook net so vinnig die slegste sy van die mensdom op anonieme internet forums, maar dis ook waardevol op 'n manier. Waardevol om te weet hoe mense eintlik is, en dis 'n noodwendige aspek van vrye kommunikasie. Hierdie plek is beter as meeste omdat daar moderators is, en die uitgangspunt is een van nuuskierigheid.