Wapenskandaal: Hiér lê die wortels van staatskaping
Dit was die oomblik dat die ANC as regerende party sy morele kompas kwytgeraak het; waar die tafel vir die Zuma-era van staatskaping gedek is: die aankoop van gesofistikeerde fregatte, vegvliegtuie, duikbote en helikopters wat in 1996 gefinaliseer is. Die huidige epidemies van tenderbedrog, gunslone (kickbacks), roekelose oorbesteding en ondeursigtigheid het dáár begin. Gemeet aan die bedrae wat by staatskaping betrokke was, lyk die wapenskandaal se R30 biljoen (ná finansieringskostes waarskynlik nader aan R70 biljoen) na kleingeld. Maar die feit dat die diewe en korruptes daarmee weggekom het en steeds aktief aan die konkel is – die kommissie van ondersoek van regter Willie Seriti was 'n blatante toesmeerdery – het korrupsie deel van die regerende ANC en die land se politieke kultuur gemaak. Amper net so erg is die feit dat net enkele van die duur wapentuig vandag in gebruik is, berig die militêre korrespondent ERIKA GIBSON in dié spesiale verslag.
DIE nou ontslape oudminister van verdediging Joe Modise het in 1996 profetiese woorde gehad oor die weermag van die toekoms én die motivering vir destyds se duur wapentransaksies of strategiese wapenpakkette (strategic defence packages of SDP's). Hy het die grondslag die drie "M's" genoem: "money, machines and military personnel".
Hy het waarskynlik nooit kon voorsien nie dat die SDP's, maar veral twee van sy M's – mense en geld – sou meehelp om die weermag te reduseer tot 'n skadu van die klein, maar moderne mag wat die land sou beskerm én 'n beduidende rol in Afrika sou speel.
'n Fraksie van die toerusting word nog gebruik. Die res staan in onbruik gestoor, terwyl die weermag stadig maar seker doodgebloei het.
Modise se drie M's het toe effens anders uitgewerk. Eers was dit geld – omkoopgeld – wat die ANC en 'n paar individue se koffers in die keuse van die fregatte, duikbote, helikopters en vegvliegtuie aangevul het.
Fana Hlongwane was een van die ander M's – die man wat immers destyds tydens die wapentransaksies Modise se spesiale raadgewer was. Tydens die Seriti-kommissie van ondersoek na die beweerde korrupsie tydens die transaksies het Hlongwane getuig dat hy niks verkeerd gedoen het nie.
Tog loop sy naam deur die verloop van staatskaping van toe af tot met die Gupta-transaksies soos 'n goue draad. Hy het in Denel se direksie gedien. Denel is een van die staatsondernemings wat tans op die randjie van finansiële ondergang huiwer weens die inmenging van die Gupta-luitenant Salim Essa, wat met die wapenvervaardiger VR Laser wou seker maak die Guptas vind baat by Projek Hoefyster. Dié is veronderstel om aan die weermag nuwe gevegsvoertuie van nagenoeg R10 biljoen te lewer. Die projek is reeds meer as 'n dekade agter op skedule. Essa se VR Laser is gelikwideer en Hlongwane bly in 'n luukse huis in Johannesburg sonder enige kwellings.
Mcebisi Jonas, die voormalige adjunkminister van finansies, het onlangs voor die Zondo-kommissie na staatskaping getuig dat Hlongwane hom mislei het om 'n vergadering by die Guptas se huis in Saxonwold by te woon. Duduzane Zuma was ook daar. Dit was dáár dat die Guptas vir Jonas R600 miljoen aangebied het as hy bereid sou wees om die pos van minister van finansies te aanvaar.In ruil sou hy die Guptas se vele planne met Suid-Afrika moes help bevorder – oftewel, hy sou moes help stroop aan die staatskas.Nog 'n belangrike M in die transaksies aan die departement van handel en nywerheid se teenhandel-aandeel was die hoofonderhandelaar, Jayendra Naidoo. Naidoo se naam het weer om al die verkeerde redes prominent geword met die Steinhoff-skandaal die afgelope twee jaar. Hy het verlede jaar as Steinhoff International se direkteur bedank, maar is steeds die voorsitter van Steinhoff Africa Retail (STAR), asook die voorsitter van Lancaster.'n Kommissie gelei deur regter Lex Mpati hoor tans getuienis aan van beweerde onreëlmatighede met die beleggings van die Openbare Beleggingskorporasie (OBK) wat biljoene beloop. Van die bewerings is oor die afskryf van R5,3 biljoen se beleggings wat die OBK met regeringspensioengeld in onder meer Lancaster as Steinhoff se swart bemagtigingsvennoot gemaak het. Die OBK het in 2016 altesaam R9,3 biljoen in Lancaster belê.
Geen van die bewerings oor korrupsie in die wapentransaksies is ooit teen Hlongwane of Naidoo in 'n hof as waar bewys nie.
Maar terug by Modise se ander M – militêre personeel: Destyds sou die weermag verklein word om met minder mense en moderne toerusting meer gedoen te kry binne die beskikbare begroting. Modise het nie voorsien dat dit nie so maklik sou wees om 'n paar duisend opgeleide soldate in die strate met geen werk los te laat nie. Polities sal dit steeds vir die ANC 'n risiko wees – nie net om dié se stemme te verloor nie, maar om die misdadige onderwêreld van 'n vars voorraad opgeleide werkloses te voorsien.
Nou bly hulle maar aan in 'n weermag wat met 'n skamele 15 kompanies 24/7 probeer keer dat misdadigers, smokkelaars en vlugtelinge van elders oor die land se grense stroom. Een kontingent vredesoldate help nog in die Demokratiese Republiek van die Kongo.
Andrew Feinstein, voormalige ANC-LP, aktivis en skrywer van After the Party: Corruption, the ANC and South Africa's Uncertain Future, meen daar is geen twyfel dat die omstrede wapenskandaal die beginpunt was waar die ANC sy morele kompas met staatskaping in die demokratiese bedeling verloor het nie.
"Daar is ook geen twyfel dat indien korrupsie in die apartheidsbedeling behoorlik ondersoek is, die multimiljoenrandse wapentransaksies nooit gesluit sou wees nie. Dit was 'n oordrag van apartheidkorrupsie na die nuwe orde, en dieselfde rolspelers was betrokke. Ongelukkig is dié rolspelers nooit behoorlik ondersoek nie."
Volgens hom het die wapentransaksie sy wortels by Codesa gevestig waar NP-lede en ook internasionale militêre handelaars 'n paar sleutelleiers in die ANC (soos Modise) oortuig het dat massiewe wapenaanskaffing die antwoord was om wit generaals tevrede te hou, maar ook om die partypolitieke koffers vir persoonlike en organisatoriese gewin aan te vul.
Feinstein hou vol dat die verkeerde toerusting gekoop is en dat die skaal van omkopery die werklike behoefte van die weermag se verouderde toerusting verreweg oorskry het. Hy meen dít is die rede waarom die weermag sedertdien aan sy eie genade oorgelaat is om met 'n dramaties krimpende verdedigingsbegroting "iets" met die toerusting gedoen te kry.
'n Oorlogsmasjien moet immers gevoed, beman en in stand gehou word, anders verroes, breek en steek dit viervoetig vas sonder om verder te vlieg of te vaar. Dít is die werklikheid van die huidige weermag, waar meer as die helfte van die Gripen-vegvliegtuie, Hawk-vegopleidingsvliegtuie en Agusta-helikopters in onbruik staan. Daar is nóg geld nóg kundigheid oor om dit behoorlik aan te wend.
Daar is mos 'n grappie dat 'n vlieg sonder vlerke 'n "loop" is. Vlieëniers wat nie vlieg nie, loop ook om ander groener weivelde te gaan soek, wat presies is wat by die vegvliegtuig-eskaders gebeur het. Van die kundigste Suid-Afrikaanse vlieëniers leer nou die Chinese vlieg. Ander het die makliker uitweg gekies en eerder vir lugrederye gaan werk. Dieselfde geld die vloot waar genoeg kundigheid en opleiding nie betyds oorgedra is om te verseker dat 'n kernvaardigheid vir die bedryf en onderhoud bly voortbestaan nie.
Die lugmag het in sy huidige begroting 'n tekort van minstens R7 biljoen om sy doelwitte vir die land se lugwaartse verdediging na te kom, met minder as 1% van die bruto binnelandse produk wat aan die groter verdedigingsbegroting toegestaan word. Dit plaas veral die voortbestaan van die vegvliegtuigvloot in die weegskaal as nugter denke toegepas word.
Die militêre kenner Helmoed-Römer Heitman reken min van diegene wat nou by Modise en die destydse verdedigingsoorsig betrokke was, sou kon raai dat die regering binne slegs 20 jaar die toerusting in die wapentransaksies sou versaak tot die mistroostige toestand waarin dit tans is.
Jare se betrokkenheid in VN-vredesoperasies en die verdienste daaruit, wat jaarliks vir die regering se sentrale B7-rekening sowat R1,5 biljoen "verdien" het, is tot onlangs gebruik om in ander departemente en maatskaplike behoeftes gate toe te stop pleks van om dit vir die weermag te gee.
Feinstein sê: "Dit was die eerste geval van staatskaping en die voorloper tot die kleptokrasie wat gevolg het waarby slegs die Guptas, die Zumas en hul bondgenote in die ANC baat gevind het en die land – en die weermag – die groot verloorders was."
Geld en mense het Modise se masjiene in die steek gelaat en die pad na staatskaping tot vandag se volle glorie geplavei.
Die nieregeringsorganisasies (NRO's) Right2Know en Corruption Watch het in Oktober verlede jaar hope nuwe inligting oor die skandaal by die Pretoriase Hooggeregshof ingedien. Die NRO's sê die Seriti-kommissie se prosesse was onvoldoende en foutief en wavragte getuienis is nooit oorweeg nie. Die aktivis Terry Crawford-Browne, wat die skandaal aanvanklik vir die Anglikaanse Kerk gemonitor het, het in September verlede jaar 'n lang voorlegging aan regter Raymond Zondo van die kommissie na staatskaping gedoen waarin hy die Seriti-kommissie as 'n "algehele klug" bestempel wat geweier het om kritieke getuienis aan te hoor.