Spookdorp Cullinan word die kern van oorlog-opleiding
Monday, 24 January 2011 06:58
Cullinan, bekend vir sy diamante, het ’n kardinale rol in die opleiding van troepe vir die Tweede Wêreldoorlog gespeel nadat dié myndorp in die 1930’s in ’n spookdorp ontaard het. Die myn het in 1932 gesluit weens ’n daling in diamanthandel en die inwonertal het geweldig afgeneem.
Soldate klim op Cullinan se stasie af vir hulle opleiding
Daardie dae het alles op die dorp aan die myn behoort: die huise, winkels, hospitaal, ontspanningsaal, stasie en treinspoor tot by Rayton. In 1939 het dit geblyk dat Suid-Afrika aan die Tweede Wêreldoorlog gaan deelneem. Die opleidingsentrum by Voortrekkerhoogte, waar die aktiewe Burgermageenhede van Transvaal hulle opleiding gedoen het, was net te klein om almal te huisves.
Soldate marsjeer verby die Cullinan Hotel
’n Ooreenkoms is met Sir Harry Oppenheimer, voorsitter van die Premier Diamond Mining Company, aangegaan dat die geriewe by die Premiermyn vir die Departement van Verdediging beskikbaar gestel sou word vir militêre doeleindes.
Die mynmaatskappy se eiendom, wat die plase Elandsfontein, Louwsbaken en ’n gedeelte van Byenespoort ingesluit het, is aan die regering verhuur vir ’n bedrag van £500 per maand. Die huurkontrak het in 1939 in werking getree en was geldig vir die duur van die oorlog of vyf jaar, wat ook al die kortste was. Die kontrak kon ook op ’n jaarlikse basis hernu word.
Die aanvanklike plan was dat die kommandemente Transvaal en Witwatersrand op Cullinan opleiding sou ontvang voor hulle met aktiewe diens vertrek. Cullinan het egter ’n veel belangriker rol in die oorlog gespeel deur later die hoofopleidingsentrum van die Unie van Suid- Afrika se weermag te word.
Ouma Smuts se besoek aan die Vrouehulpdiens by die Rec Klub
Troepe is in die mynhuise, wat leeg gestaan het, die hotel en tente, wat selfs op die gholfbaan opgeslaan is, gehuisves. Die skoolgebou van die Gekombineerde Skool Cullinan was destyds ’n hostel vir troepe en mynkampongs, wat 15 000 soldate kon huisves, is gebruik. Reuse half-silindriese sinkhutte is ook opgerig.
Teen die einde van 1939 het die regering die plaas Zonderwater van die African and European Investment Corporation gekoop om as opleidingsgebied te dien. Mettertyd is dele van die plase Brandbach, Kafferskraal en Tweefontein gehuur. Op die ou einde was daar omtrent 6 800 morg grond in die Cullinangebied in militêre gebruik.
Die soldate se tente is later na Zonderwater verskuif om die krygsgevangenes te huisves
Foto: Emilio Coccia
Opleidingsentrums vir die infanterie-eenhede van die Burgermag is opgerig en in 1940 is ook opleidingsentrums vir pantsereenhede, geniekorpse, kwartiermeesters, sowel as mediese en tegniese personeel opgerig.
Vroeg in Januarie 1940 het die infanterie-opleidingsentrum begin funksioneer met die aankoms van die Transvaal Scottish, die Rand Light Infantry en die Pretoria Regiment om hulle jaarlikse opleiding van dertig dae te ondergaan. Die meeste van die brigades, die eerste, derde, vyfde, sesde, sewende en negende Suid-Afrikaanse Infanterie-brigades, het hulle pad na die Premiermyn-opleidingsgebied gevind.
Bykans al die pantser- en infanterieeenhede van die Unie van Suid- Afrika het in een of ander stadium van die oorlog opleiding in die Cullinan-gebied ontvang.
Die krygsgevangenes se dag het met ‘roll call’ begin
Premiermyn het dwarsdeur die oorlog die middelpunt van militêre opleiding gebly. Met ’n immerwisselende militêre bevolking van gemiddeld 17 000 was dit vyf tot ses maal so groot as enige ander opleidingsentrum.
Die administrasie oor die hele gebied was van Januarie 1940 tot Desember 1940 in kolonel Ivan Swemmer se hande, en is deur kolonel PS van Wyl van Desember 1940 tot April 1946 oorgeneem. Ná die oorlog tot met die ontruiming, was kolonel HJ Bronkhorst in bevel. Met hulle verblyf in Cullinan het die soldate perdesport en -resies gehou, waarskynlik waar 1e tot 10e Straat en Koppierylaan vandag is. Hulle het daar op die koppie reuse militêre kentekens van hulle eenhede met groot klippe uitgepak. Dit word vandag nog in stand gehou en wit geverf.
Van die hoek van Range Road en 8ste Straat sien ’n mens links die leeukop kenteken van Regiment
De la Rey, in die middel die Witwatersrand Rifles en regs die Pretoria Regiment se bok
Nege kentekens pronk op die koppie. Die sewende Infanterie-Brigade van die Unie van Suid-Afrika se weermag is op 11 Julie 1940 by Cullinan op die been gebring deur die samesmelting van die Witwatersrand Rifles, die Pretoria Regiment en Regiment De la Rey. Die Vrouehulpdiens, Kaapse Korps en Militêre Korps vir Naturelle is as reservisdienste by die Premiermyn gevestig.
Een van die hoogtepunte vir die Vrouehulpdiens was Ouma Isie Smuts se besoek aan die Rec Klub. Dié klub is vir die duur van die oorlog as hospitaal gebruik, maar ook vir ontspanning. Opvoerings van Johannesburg is ook hier vir die soldate gedoen. Noel Coward met ‘I could have danced all night’ het baie aftrek gekry. Muurpanele in dié gebou is deur Italiaanse krygsgevangenes geskilder.
Die waghuise in oos Zonderwaterweg dateer uit die Tweede Wêreldoorlog. Twee staan voor die NG-pastorie en twee staan verder oos met duidelike inskripsies ‘L of C Signals’
Teen die begin van 1941 is die krygsgevangenekamp by Zonderwater vir die aanhouding van Italiaanse- krygsgevangenes uit Abessinië en die Midde-Ooste opgerig.
Die kamp is vir 100 000 krygsgevangenes beplan en in 1941 in gebruik geneem toe die eerste groep uit Oos-Afrika hier aangekom het. Hulle is in tente, wat oorspronklik deur die Unie-troepe gebruik is, gehuisves. Later is die tente deur barakke vervang wat die Italianers self opgerig het.
Zonderwater krygsgevangenekamp was die grootste in die Unie en een van die grootstes in die wêreld. Die Bevelvoerder Troepe, Premiermyn was aanvanklik in beheer van die kamp, maar in 1942 is kolonel HF Prinsloo as kampkommandant aangestel en het hy beheer oor die gevangenes geneem.
Toe die oorlog in 1945 beëindig is, het die De Beers maatskappy besluit om die diamantmyn weer te open. Dit het egter 10 maande geneem om die 4 100 000 kl water wat in die myn opgevang is uit te pomp voor die myn weer in produksie kon gaan.
Die demobilisasie van die sowat 80 000 krygsgevangenes by Zonderwater het langer geneem. Hulle is aanvanklik as werkers op plase in die omgewing uitgeplaas en die laaste krygsgevangenes is eers in 1955 gedemobiliseer.
Soldate het op Cullinan se koppies bo Koppierylaan reuse militêre kentekens van hulle verskillende eenhede, met groot klippe uitgepak