Mahikeng se storie – Kluisenaarsklaviere
Posted by Rouxne van der Westhuizen on Junie 17, 2018 Januarie 25, 2019
Daar is altyd mis wat in die oggend op die platteland lê. 'n Sagte, soliede wit. Soos 'n wolkombers, net baie, baie kouer. Dis seker die asems van die vaal gras wat onder hom lê, en die bome wat plek-plek bo die wit uitsteek.
Ek neem met ons geleende kamera foto's van die landskap. Dis die eerste keer dat ek Mahikeng toe ry. Gewoonlik, as ek weg van Potchefstroom af gaan, is dit na 'n heel ander provinsie toe: die Vrystaat (die Suid-Afrikaanse Parys stel nooit teleur nie), Gauteng (die vreesaanjaende stad is blykbaar die middelpunt van alles) of selfs Limpopo (een van my vriende het 'n proteaplaas daar).
Maar Noordwes was nog nooit regtig so 'n interessante plek om te verken nie. Mooi dorpe is maar minimaal, die paaie het 'n lewensgevaarlike aantal slaggate, en die landskap is net so… plat. Nie 'n berg in sig nie, dalk hier en daar 'n geleidelike poging tot 'n koppie. Maar dit lyk dalk net vir my so plat omdat ek tussen die Outenikwa- en Langeberge grootgeword het (bederf, ek weet). Ten minste maak die oopheid van die platteland dit makliker om die mielielande en sonneblomme te waardeer.
Ons is op pad Mahikeng toe vir 'n joernalistieke projek: ek, my drie honneursklasmaats en ons dosent. Ons doen 'n in-diepte ondersoek oor koshuislewe, en hoe dit verskil op elkeen van die Noordwes-Universiteit se drie kampusse. Met Me. Pretorius as ons bestuurder het was ons 'n paar dae terug by Vanderbijlpark om die Vaaldriehoekkampus te besoek, en nou is ons ‒ sedert 05:30 vanoggend, terloops ‒ amper by Mahikeng. Mafikeng. Mafeking. Die naam, sowel as die dorp self, het 'n fassinerende geskiedenis.
Die oorspronklike naam, Mahikeng, kom van die Barolong boo Ratshidi-volk, die eerste groep wat in die vroeë negentiede eeu hier gebly het. Die 'h' is later na 'f' toe verander, in lyn met 'n meer standaard Setswana spelling. Die woord Mafikeng beteken "die plek van die rotse". Die destydse leier van die Barolong en erkende stigter van die stad, Molema Tawana, moes baie van sy diplomatiese vaardighede gebruik om die Boere, wat volop in die nabygeleë Transvaal was, te weerhou daarvan om die gebied naby Mafikeng in te neem. Die Barolong se leierskap is veral bedreig deur die uitbreiding van die Voortrekkers en die Zuid Afrikanche Republiek. Soveel so, dat die latere leier van die Barolong, chief Montshiwa (Molema se broer) 'n ooreenkoms gemaak het met die Britte om onder hul beskerming te val. Later het hy 'n kontrak geteken wat die Engelse volle beheer oor Mafikeng gegee het. Brittanje het dit egter 'n bietjie te ver begin vat: Met die Anglo-Boereoorlog hulle het 'n garnisoen in die stad gevestig, en die stad in twee seksies verdeel: een vir die Barolong, en een vir Britse setlaars.
Die Engelse het in die laat 1800's na die plek begin verwys as Mafeking. As 'n mens nou afleidings sou maak, het ek gesê die Engelse het seker maar 'n bietjie gesukkel met die uitspraak.
In 1988 het die bekende "Siege of Mafeking" plaasgevind, tydens die Boereoorlog. Dis 'n stryd wat 217 dae geduur het. Omtrent 212 mense is dood en meer as 600 beseer. Chief Montshiwa en die Barolong het saam met die Boere teen Britse beheer geveg. Sol Plaatje ‒ taalkundige, joernalis, politikus en een van die stigterslede van die South African Native National Congress (nou bekend as die ANC) ‒ was rondom hierdie tyd 'n inwoner van die stad. Die Mafikeng Museum voorsien baie inligting rondom hierdie gebeure.
'n Monument is in die stad opgerig vir dié wat dood is in die verdediging van Mafeking ‒ swart én wit. Dit staan tot vandag toe.
Tydsprong na 1994: met die instelling van demokrasie in Suid-Afrika, is Mafikeng aangewys as die hoofstad van die Noordwes-provinsie. Later is die oorspronklike naam, Mahikeng, weer aangeneem, maar mense praat nog so nou en dan van Mafikeng.
Terwyl ons deur die stad ry, weer 'n paar slaggate probeer mis en onder andere verby 'n man ry wat gholf speel op die sypaadjie langs die Engen garage, vertel Me. Pretorius ons nog iets interessants. Die Universiteit van Bophuthatswana is oorspronklik in Mafikeng gestig toe daar onder die inwoners van die stad en provinsie geld ingesamel is vir hul eie universiteit. Hierdie universiteit, so klein as wat hy was, het later verander na die Universiteit van die Noordwes, en in 2004 met die ander twee kampusse saamgesmelt om deel te vorm van die Noordwes-Universiteit as die Mafikeng-kampus.
Ek neem weer 'n paar foto's. Dit lyk nie gewoonlik mooi uit 'n bewegende voertuig uit nie, maar dit moet net afgeneem word. 'n Universiteit wat deur 'n stad se eie mense gestig is… Ek weet nie hoeveel ander gemeenskappe soveel oor hul jongmense se opvoeding sou omgee nie.
Soos ons nader aan die kampus se hoofingang kom, kan ek nie help om te glimlag nie. Hulle het oor 'n kwessie van 'n Desembervakansie die hele universiteit ‒ al drie kampusse ‒ se korporatiewe handelsmerk verander. Die Noordwes-Unversiteit is nou pers. Daar bestaan nie meer iets soos 'n afsonderlike groen (Vaaldriehoek), maroen (Potchefstroom) of blou (Mafikeng) kampus nie. Maar ons het dit nou al op Potch en by Vaaldriehoek opgelet, en nou ook by Mafikeng/Mafeking/Mahikeng: die stallasies wat die oorhang van die hoofingang vorm, is blou. Soos wat dit steeds groen is in Vanderbijlpark, en maroen op Potchefstroom. Hulle moes seker besef het dat pers pale voor die ingang van die kampusse 'n klein bietjie "too much" sou wees.
Dis nou al warmer, en die mis is weg. Maar die Noordwes platteland is nou sommer vir my mooi, en my respek vir sy mense en geskiedenis gee my 'n gevoel van hoop en trots.
En daar is nog sulke stories wat oor baie plekke in ons land vertel kan word. Hulle is die moeite werd om op te soek, veral tussendeur al die negatiewe stories van die hede.
(Die inligting vir hierdie storie het gekom uit ons gesprekke in die kar, en die fynere detail van SAHistory.org.za, en die goeie ou Wikipedia. Volg gerus die skakels as jy nog wil weet.)