Toon afbeeldingen van Geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde
(1941)–G.S. Nienaber, P.J. Nienaber– Auteursrecht onbekend
Die Ga naar voetnoot*Lied (met die wysie Al is ons Prinsje nog zoo klein, vgl. Tydskrif vir Wetenskap en Kuns, xiii, 3) is vlot geskryf, maar is konvensioneel en bevat geen enkele oorspronklike beeld nie; die skrywer het trouens weinig verbeelding en mis die vermoë om van sy geleenthede gebruik te maak. Delport is die Swellendamse 'kaerel' met krygsverstand; immers
Prof. Smith (Gedenkboek ter ere van die Genootskap van Regte Afrikaners, 1926, bls. 34) en dr F.C.L. BosmanGa naar voetnoot⋆) (in 'n brosjure Afrikaans as Skryftaal, bls. 3) is waarskynlik reg om die taal as 'sterk verafrikaanste Nederlands' te bestempel, maar dit was sonder die minste twyfel die bedoeling van die anonieme skrywer om opsetlik Afrikaans in die mond van die verteller te lê. Dan is dit die eerste bewuste poging om Afrikaans te skrywe en ons letterkunde begin met hierdie satiriese 'heldedig.'
Ja; om dat het by ons zoo droog is, weet Minneer? en ons hat amper niks te doen, nie; daarom wil hulle zoo een ding daar hêhn om de pret, ziet Minneer? niksas om de pret, maar.Ga naar voetnoot⋆)
en toe 'n saak in Grahamstad begin. Op 30 Sept. 1831 verskyn die eerste koerant van die Oostelike Provinsie, Meurant se Graham's Town Journal, wat hy in 1838 aan sy vennoot Godlonton (sedert 1834) verkoop het. In 1844 gee hy weer sy eie koerantjie uit, die Hollandse weekblad Het Kaapsche Grensblad wat op 12 Julie in Grahamstad sy intrede maak.Ga naar voetnoot⋆) Die blaadjie het vir ons groot betekenis om die Afrikaanse stukke wat daarin die lig gesien het, die eerste op 31 Okt. 1844. Hulle volg mekaar vinnig op sodat ons in die eerste vyftien maande veertien poginge tel (tot begin Febr. 1846), maar dan breek dit tot 1849 heeltemal af. Ons kan die veertien proewe as die eerste golfslag beskou. Die tweede golfslag vorm die sewe stukke wat tussen Desember 1849 en Desember 1850 opgeneem is.
In 1862 val die druppels vinniger. Veral twee boere, Jan en Piet, laat van hulle uit Malmesbury hoor, die eerste keer in 'n samespraak (3 April) en daarna in briewe, bv. op 10 en 24 April, 15 en 29 Mei. Veral 'Jou Neef Piet' skryf 'n goeie, hoewel Nederlands-getinte Afrikaans in 'n vlot, beweeglike styl. Maar eers in 1864 ontmoet ons iemand wat weer aandag verdien, naamlik Jantje Eenvoudig. Van die oorspronklike skrywers vir die kerklike onpartydige Zuid-Afrikaan uit hierdie jare lê hy die meeste talent aan die dag. Hy is 'n oortuigde liberalis uit hierdie tydperk van kerklike stryd tussen die ortodokse en liberale partye, toe dr J. Kotze van Darling in sy amp geskors en 'n saak teen ds T.F. Burgers van Hanover hangende was.Ga naar voetnoot⋆) Jantje Eenvoudig stel hom dom voor, maar hy is inderdaad besonder goed ingelig oor binne-geheime en lees verskeie tydskrifte, soos sy reeks briewe getuig. Hy betoog op taamlik besadigde wyse, maar sy stem klink dikwels soos die van iemand in nood. Die stukke dra ligtelik 'n selfverdedigende karakter en dr Scholtz se vermoede, dat Jantje Eenvoudig die skuilnaam van ds Burgers is, lyk hierom aanneemlik (Die Afrikaner en Sy Taal, bls. 217).
Teen die helfte van 1869 loop die Transvaal Argus dood en die geskryf in Afrikaans sal weer in De Volksstem hervat word wat in 1873 onder redaksie van J.F.E. Celliers (vader van die digter) in Pretoria uitgegee sal word.Ga naar voetnoot⋆)