Frank Hendricks van die UWK: Small het Kaaps help destigmatiseer. In sy skryfwerk het Small Kaaps na ’n groter gehoor geneem. Hy het gewaarsku teen uitdefi­niëring in Afrikaans. Die literêre benutting van Kaaps is deel van die meriete van sy skryfwerk ... Small bring Kaaps as ’n voedingsbron by en sal só bydra tot ’n hersiening van Standaardafrikaans.
Steward van Wyk: Afrikaans kan vir Small dankbaar wees soos Duits vir die groot naoorlogse digter Paul Celan. Small het met ’n ander geluid Afrikaans binnegebring en gehelp om die taal menslik te maak. In ’n bespreking van Sê sjibbolet sê Van Wyk dat Small met sy gebruik van Kaaps en deur sy gewroeg met Afrikaans die verstotenes ook die taal binnegebring het.
Wium van Zyl van die UWK het die retoriese aard van Small se werk bespreek: Small het op ’n uitkringende wantoestand gewys en dit teengestaan ... Hy het die kritici van destyds oorstyg.”
Ook in 2011 is Adam Small deur die Kaapse stadsraad vereer met ’n burgerlike eerbetoon vir sy unieke bydrae tot kuns en kultuur deur sy bydrae tot die Afrikaanse letterkunde.
Motshekga was wel deeglik bewus van die klagtes van die taalgebruik in Map Jacobs, maar ook dat die taal wat in die drama deur die karakters gebruik word, binne ’n bepaalde konteks geskied. Die drama is as voorgeskrewe werk gekies omdat dit ’n baie goeie voorbeeld bied van hoe ’n drama se struktuur daar moet uitsien. Dit bied ook aan leerders ’n nuwe perspektief op ander wêrelde en ander kulture se uitkyk op die lewe.
“Die drama is uitdagend en bevat stimulerende temas wat ’n kritiese begrip vir waardes en maatskaplike binding kweek. Dit is ’n voortreflike viering van menswaardigheid, ongeag ras. Adam Small is ’n Hertzogpryswenner, ’n skrywer, digter en filosoof wie se navorsingswerk oor etiek en moraliteit welbekend is.” (Beeld, 26 Mei 2012)
Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het Adam telkens in die verlede oor die hoof gesien wanneer dit gekom het by die toekenning van die Hertzogprys vir drama. In 2012 is hierdie onreg egter reggestel toe die Hertzogprys vir al sy dramas aan hom toegeken is.
Hierdie toekenning was egter ook nie sonder sy omstredenheid nie. Nicol Stassen, besturende direkteur van Protea Boekhuis, het in ’n brief aan die Akademie gesê hoewel hy dit nie betwyfel dat die Akademie die prys al jare gelede aan Small moes toegeken het nie, hy nie dink dat die Akademie regverdig en reëlmatig opgetree nie.
Rapport van 27 Maart 2012 berig as volg oor die hele aangeleentheid: “Volgens die reglement is dit duidelik dat slegs werke van skrywers wat die ‘vorige drie kalenderjare’ nuwe, oorspronklike wer­ke gepubliseer het, in ag geneem word by die toekenning van die prys,” het Stassen geskryf. “Dit is jammer dat die Akademie in die verlede, toe hy die prys wel volgens die reglement aan Adam Small kon toeken, dit nie gedoen het nie.
“’n Mens het begrip daarvoor dat die Akademie ’n onreg van die verlede wil regstel. ’n Mens kan egter geen begrip daarvoor hê dat die Akademie vanjaar ’n nuwe onreg pleeg nie.”
André P Brink het gesê: “Ons was almal bewus van die driejaar-reglement, en die Akademie het dit jare lank voorgehou as ’n rede waarom hy nie die prys aan Small ‘kon’ toeken nie. Die feit dat hy dit nou tóg gedoen het, suggereer dat hy willens en wetens moes besluit het om die reglement op te skort, en ’n mens sou ’n aankondiging daaroor waardeer het. Dit kon baie duidelik nie ‘toevallig’ gebeur het nie.
“Ek self is in die wolke om te sien dat hierdie onreg wat byna ’n halfeeu geduur het, nou uiteindelik, lyk dit, ongedaan gemaak is,” het Brink bygevoeg.
Breyten Breytenbach, wat ook reeds die prys gewen het, het Jacques van der Elst, uitvoerende hoof van die Akademie, só per e-pos gelukgewens met Small se aanwysing as wenner. “Liewers laat as nooit. Ek dink dis ’n welverdiende erkenning van die wel erkende werk van ’n werklik belangrike skrywer. Met ander woorde, dis ook die erkenning van die rol van sosiale waarnemer en kritikus wat hier praat. My gelukwensinge aan die Akademieraad vir die amper vanselfsprekende besluit.”
Rosalie, Small se vrou, het die toekenning namens hom ontvang en Johan Rademan het ’n eksklusiewe onderhoud met hom gevoer wat op RSG se Skrywers en boeke uitgesaai is. Rademan het gesê sy ervaring van die onderhoud met Small was oorrompelend. “Hy het ’n onwrikbare geloof in die liefde. Hy het al baie seergekry, maar genesing speel steeds ’n sentrale rol in sy lewensuitkyk. Hy toon deernis veel meer as wat ander met hom getoon het” (Die Burger, 8 September 2012).
“Baie is die afgelope jaar gesê oor die besluit van die Akademie om dié prys aan Adam Small toe te ken. Na alles wat gesê is, sal hierdie toekenning in die geskiedenis afgaan as een wat welverdiende erkenning gee aan Small se groot bydrae tot die Afrikaanse drama, ’n nodige regstelling van ’n historiese mistasting en gepaste hulde aan ’n groot skrywer.” (Die Burger, 12 September 2012)
In Adam se toespraak, wat deur Rosalie voorgelees is, spreek Adam sy waardering uit teenoor onder andere die Akademie, die digters wat verse vir hom op sy 75ste jaar geskryf het, Steward van Wyk, Michael le Cordeur, Jason Lloyd en Heindrich Wyngaard. Ook teenoor Antjie Krog vir haar insig in die musikaliteit van Kaaps – “Kaaps synde my spesiale identifikasie met Afrikaans vir soverre ek die grense van ons taal versit het sodat dit nou ’n baie wyer ruimte as voorheen bestryk.”
In sy toespraak het Adam ook melding gemaak van die gedig wat Pieter Odendaal vir die bundel Vi’ Adam Small geskryf het. “(Ek) sê graag aan die jong digter Pieter Odendaal, na aanleiding van sy roerende reëls waarin hy my vra om te aanvaar dat sy pa, wat indertyd in die sogenaamde grensoorlog betrokke was, ’n goeie man is: Pieter Odendaal, glo my, ek het begrip daarvoor dat goeie mense ingesuig is deur die siekte van apartheid. Ek verstaan.”
In 2013 is The orange earth by die Suidoosterfees in Kaapstad opgevoer. Die dramaturg noem Orange Earth sy mees outobiografiese werk, sê Steward van Wyk, samesteller van Kô, lat ons sing, ’n keur uit Small se digbundels aan Willem de Vries (Die Burger, 18 Desember 2012). “Dit het waarskynlik te make met die persoonlike herinneringe wat die karakter Johnny Adams oproep. Een besonder roerende herinnering is dié van die vernedering wat sy moeder beleef wanneer sy deur ’n blanke vrou gedwing word om na die agterdeur te gaan om ’n aalmoes te ontvang. Hiermee gee Small ’n aanduiding van hoe apartheid op ’n baie persoonlike vlak beleef is, en die pynlike herinneringe wat die individu steeds met hom of haar saamdra en moet verwerk.
“Dit wys ook hoe ’n denkende individu deur vernedering op grond van ras gedryf word tot op die rand van geweld. ’n Verdere tema in die drama is die gedeelde taal- en kultuuragtergrond van wit en bruin Afrikaans-sprekendes soos vergestalt in die gesprekke tussen Johnny en sy tronkbewaarder. Small wil daarmee wys hoe hierdie gedeelde agtergrond vir ’n ideologie opgeoffer kan word. Dit is relevant vir die huidige tydsgewrig waarin versoening en inklusiwiteit steeds aktief nagestreef moet word, ten spyte van die aanduidings dat ons meer gepolariseerd op taal-, ras- en ander grense raak. Ek kan my nie herinner dat die drama ooit hier opgevoer is nie. Indien nie, is die opvoering op die Suidoosterfees literêr-histories van belang en ook ’n stuk teatergeskiedenis. Ons sal in ’n kort tyd al Small se dramas op die verhoog gesien het in ’n tyd wanneer sy lewe en bydrae op vele terreine gehuldig en gevier word.”
Op 14 September 2013 het Adam Small ’n openbare stilswye van ongeveer 20 jaar verbreek toe hy tydens die Tuin van die Digters-fees by die Breytenbach-sentrum op Wellington gedigte uit sy nuwe bundel, Klawerjas, voorgelees het.
Dit was ’n emosionele middag, nie net vir Adam Small nie, maar ook vir die toehoorders, en daar was min wat nie ’n knop in die keel gekry het of ’n traan weggepink het toe hy uit Klawerjas begin voorlees het nie. Rosalie het langs hom gesit en sy trane afgevee. Sy het na die tyd gesê dat sy oorweldig was, ook vanweë die staande toejuiging wat hulle ontvang het.
Klawerjas is in 2013 deur Tafelberg gepubliseer en dit is Adam se eerste bundel gedigte sedert Oos wes tuis bes Distrik Ses en sy eerste gepubliseerde werk sedert Krismis van Map Jacobs in 1983. Hy het ongeveer ’n jaar en ’n half aan die bundel gewerk en het daarna al weer amper genoeg verse geskryf vir ’n vervolg. Hy vertel aan Murray la Vita (Beeld, 13 September 2013) dat die tema van reis baie sterk deurkom in Klawerjas. “Die Odysseus-tema. Die lewe is ’n reis.”
Oor sy jare lange stilte en onttrekking aan die openbare lewe verduidelik hy aan La Vita: “Ja, jy weet, dit was die dae toe ek baie, baie bitter was ... ’n groot bitterheid gehad het. Oor apartheid, natuurlik. En ek het net besluit, wat baat dit tog? Laat alles maar vaar en bly net stil. En dit is natuurlik nie net gewone stilte nie, maar ook digterlike swye. Rosalie het my seker gehelp. Ek het later, soos ek ouer geword het, om die waarheid te sê redelik onlangs, besluit: hoekom sal ek myself skade berokken. Ek wil nog graag my beste werk lewer voordat ek sterf ... en die dood is ’n werklikheid in my lewe. En ek het vir myself die lig gevind. Dit was eintlik ’n Herkuliese werk hierdie. Rosalie het vir my alles getik. Ek tik deesdae nie meer self nie.
“Jy weet, destyds het selfs WEG Louw ... en tog was hy die eerste toe hy die kunsredakteur van Die Burger was wat my Kaapse skryfwerk gepubliseer het ... Maar selfs hý het gesê toe Kanna hy kô hystoe verskyn: ‘Drama in straattaal van kleurling’. Kan jy dit glo ... WEG Louw? Hy het egter die moed gehad om later – dit was op ’n verhoog in Stellenbosch – te sê: ‘Jammer, meneer Small, ek was verkeerd.’”
Vir Adam Small is die grootste gedig in Klawerjas die Jesus-gedig. “Ek is ’n Jesus-bewonderaar. Ek aanvaar dat hierdie historiese persoonlikheid onuitspreeklik imponerend sy skadu oor die hele geskiedenis gewerp het. Om ná meer as 2 000 jaar onblusbaar te wees, is self ewe ’n wonderwerk.”
Murray la Vita (Beeld, 13 September 2013) het hom daaroor uitgevra: “Ja, ek ly aan ulseratiewe kolitis (ontsteking van die spysverteringstelsel). Dis ’n helse krankheid, ek wens dit nie op my vyand toe nie. Wanneer daai pyn jou vat, dan vát hy vir jou. Soos ek in een van die gedigte sê: Dis ’n fóltering. Dit word deur spanning vererger en dit bring ook ’n sekere soort depressie mee.”
Die jong digter Nathan Trantraal het in Augustus 2013 gesorg vir ’n klein opskudding toe hy hom sterk uitgelaat het oor Adam Small en Peter Snyders deur te beweer dat hulle Kaaps ’n “joke-taal” gemaak het. Hulle het volgens Trantraal gedink dis ’n taal waarin jy sing en dans, “’n f****n coon-taal”.
Hierop het Adam Small aan La Vita gesê dat hy aan Nathan Trantraal geskryf het en dat hy baie vriendelik en erkentlik geantwoord het. “Ek dink hy’s ’n jong man en hy het nog ’n ver ent, ’n digterlike pad, om te loop, maar hy is welmenend en hy sal sy weg vind.” (Beeld, 13 September 2013)
Adam Small is saam met Cerneels Lourens, prokureur en taalaktivis, en Ton Vosloo, nie-uitvoerende voorsitter van Naspers, in 2013 deur die Afrikaanse Taalraad met die Kokerboomprys vereer. Dit is die eerste keer dat die Taalraad sedert sy stigting pryse toeken. Dié pryse is om die ATR se drievoudige leuse, “Afrikaans: Bevorder, Bemagtig, Beskerm”, te verwesenlik. Die pryse was in die vorm van ’n skildery van ’n kokerboom.
In Februarie 2014 is Adam Small met die toekenning van ’n ministeriële eerbewys deur die Wes-Kaapse minister van kultuursake en sport vereer vir sy omvattende en lewenslange bydrae tot kultuursake en spesifiek tot die Afrikaanse letterkunde. Dit was vir hom ’n eer om hierdie toekenning te ontvang, het Small gesê: “Dit was nog altyd ’n voorreg dat my werk op een of ander manier ’n stem sou gee aan diegene wat nie kan praat nie.” (Die Burger, 28 Februarie 2014)
Ook in 2014 was Adam Small een van die deelnemers aan die Franschhoekse boekefees. In die feesprogram is genoem dat hy "jare lank die swye opgelê is weens verwerping" deur sy medeskrywers. Hierdie stelling het Small vir 'n ses geslaan toe hy dit in ’n gesprek met Joan Hambidge "strooipratery" genoem het. Hy het dit benadruk dat sy skrywersvriende en -kollegas hom altyd ondersteun het en dat hy nooit die gevoel ervaar het dat hy deur hulle verwerp word nie.
Die eerbewyse aan Adam Small het nie opgehou soos hy ouer geword het nie. Inteendeel. In 2015 is hy saam met Wilma Stockenström vereer met ’n Fiësta-toekenning vir hulle lewensbydrae in teater en woordkuns en in 2015 het die Universiteit Stellenbosch ’n eredoktorsgraad aan hom toegeken. Tydens die plegtigheid is drie van sy gedigte, "Sancta Maria", "Witkalk" en "Affodil van Saron", aan die gehoor voorgelees. Die graad is aan hom toegeken vir sy "verruiming van die Suid-Afrikaanse letterkunde, sy verryking van Afrikaans en sy gevoelige dog gesaghebbende verwoording van eens verbode onderwerpe om sodoende as stem vir menige stemlose te doen".
Michael le Cordeur het met die toekenning geskryf: "As akademikus, digter en dramaturg het Small die brandende vraagstukke van ’n verdeelde Suid-Afrika op deurdagte dog onverskrokke wyse aangeroer en hom só as denkende revolusionêr en revolusionêre denker onderskei. Deur sy werk het hy die Suid-Afrikaanse letterkundeskat verruim en vernuwe, die Afrikaanse taal verryk, eens versweë onderwerpe gevoelig dog gesaghebbend verwoord en ’n stem vir menige stemlose geword.
"Sodoende het Small Kaaps tot vryheidstaal, maar bowenal tot literêre taal verhef. Om ’n eredoktorsgraad aan prof Adam Small toe te ken, is gepaste erkenning vir ’n man wat sy tyd ver vooruit was; ’n profeet wat lank in sy eie land misken is. Dit wys onteenseglik dat die universiteit op ’n onomkeerbare pad na ware demokrasie is."
"Ek het die persoonlike manier gekies, wat daardie innigheid moontlik maak wat ook ek in my werk nastreef. Dit gaan oor emosie soos 'hwyl' – die Walliesers noem dit so: Daardie ínkom in 'iets' (die woordeboek is hier behulpsaam) soos ’n Richard Burton kon laat leef met die lees van ’n Dylan Thomas-gedig. (Of, ja, soos ’n partydige skare regkry tydens ’n groot rugbystryd!)
"Mý Afrikaans is Bolands en Kaaps (soos in Kaapse Vlakte): Ek is bevoorreg om die naam te kon skep vir hierdie spruit van die taal, wat nou soos ’n groot boom staan binnekant die volle boord van Afrikaans. My Afrikaans het in Wellington ontstaan, waar ek gebore is. Ek het egter nie daar begin grootword nie. Hierdie eerste ontluiking het my te beurt geval op Goree, die gehuggie (dis steeds daar), Worcester se kant van Robertson neffens die Vinkrivier. Deel van daardie eerste ­jare van my Afrikaanse grootword – ’n uiters gelukkige kindertyd – was die oranjekleurige rooibruin grond van die plek ('the orange earth'), en ’n begraafplasie met rooibruin hopies grond van grafte oorkant die rooibruin stofpad na Robertson. Daardie uitgestrekte diep Bolandse plaasomgewing staan ingegríf in my heugenis: Die plaasdam, kortby ons eenvoudige huis, ’n sentrale verwysingspunt. Hoe dikwels het ek as vyf-sesjarige kind daar op die wal geloop en uitgekyk op die rooibruin water, lewegewend vir die koringlande wat ek op ’n afstand kon sien. Daar was twee afloopslote vanaf die (vir my) bangmaak-sluis met die groot wiel van ’n kraan.
"Die Brothers, veral, het ek as oop denkend ervaar – soos my ouers. Deur hulle het ek my belangrike digter-voorganger, SV Petersen, ontmoet. Hy was, soos die Brothers, in die onderwys betrokke. Petersen was 20 jaar en meer ouer as ek. Ek was in matriek toe ek hom die eerste keer ontmoet het, tot my durende voordeel. So is ’n verdere liefde vir die Afrikaanse woord by my gestig. Tot vandag toe bly van sy woorde in Die stil kind en Die ­enkeling vir my van ons grootste ­poësie. (...)
Adam Small is op 25 Junie 2016 kort ná middernag in die Kingsbury-hospitaal in Claremont, Kaapstad oorlede. Sy seun Peter-John het gesê komplikasies het ingetree ná ’n operasie aan sy linkerbeen om sy bloedsomloop te verbeter. Small het vir ’n lang tyd aan progressiewe hartversaking gely en weens die pyn in sy been het hy met groot moeite geloop.