Jy blaai in die argief vir 2021 Mei.
Dis nie vir my moeilik om te praat oor die literêre figure wat ek aantreklik gevind het nie. Ek hou van die belese manne. Maningi. Ek was nog maar altyd 'n meisie wat kans gesien het, maar my kuisheidsgraad is 'n geheim wat ek net onder die regte omstandighede verklap.
Desondanks en nieteenstaande wil ek onthul dat die gedagte aan Etienne Leroux in steampunk-donkerbrille en met daai baard netjies getrim vir my die windows op groot plesier open. Maar dít net tersyde.
Chris van der Merwe is my idee van aantreklik. Dis ongelukkig my geluk dat hy 'n Kapenaar is en nie hier in Gauteng gebly het nie. Daai kuiltjies as hy glimlag, en sy blou oë wat so in my siel in kyk. Kom verby Doris Day. 'n Kortkop agter hom is Daniel Hugo, wie se stem nou stil is oor die radio, maar wat ek vir ewig in my geheue hoor galm. Galm is eintlik nie die juiste woord nie. Hugo se stem is vir my audible erotiek. Maar hy was ook in die Kaap, hoewel ek 'n herinnering het dat ek hom eens op 'n studentebyeenkoms in Bloemfontein ontmoet het. Maar toe was ek nog 'n Raukie en skaam en hy was getroud.
Chani Nicholas sê hierdie is 'n tyd van convergence, en sy's reg. Chris van der Merwe en Daniel Hugo is albei deelnemers aan die groot debat van die week: Dominique Malherbe se boek Saartjie: Langenhoven se geheime liefde. Die man met die blou oë by wyse van resensie vir Netwerk24, en die man met die goue stem by wyse van kommentaar by Wium van Zyl se akademies-ressensie-essay op LitNet oor hierdie publikasie. Hugo se kommentaar is bondig, oor die opportunistiese uitgewer, maar ek kon hom dit hoor sê, asof hy dit spesiaal in my ore fluister. Kyk hoe kry ek hoendervel!
Kan dit toeval wees dat ek in dieselfde dae uiteindelik lees wat Sidney Gillroy in Vrye Weekblad skryf oor Erla Diedericks se Dominique? "Ek glo nie in grade van jagsheid nie. Daar is nie 'n grys gebied nie. Jy is tans jags of jy was jags. En as jy nie is nie, is die kanse goed dat iemand jou lus onlangs vir jou geblus het."
Waarna Gillroy hier verwys, is natuurlik die Groot Jeukerigheid. Kom ons noem dit die GJ. Nou, die GJ is verwant aan die onbetrokke ouerskap styl, en dit hang soos 'n gevoelentheid oor die manier waarop daar na Sarah Goldblatt se rol in Sagmoedige Neelsie se lewe verwys word. Sarah Goldblatt moenie verwar word met die Duchess Goldblatt nie, al laat sy die GJ uit Langenhoven se pen sypel wanneer hy aan haar briewe skryf.
Ná sy dood het die GJ by Saartjie oorgegaan in een van die newe-effekte van taalstryders se aktiwiteite, naamlik uitmergelende bemoeisiekheid. (Bevestiging vir laasgenoemde kry ek van 'n vriend van 'n vriend van my stiefbroer, wat dit een aand by 'n biker in die Boulevard Hotel gehoor het. Die biker beweer dat die GJ verkeerdelik deur 'n Kaapse dokter by Saartjie gediagnoseer is as meno-P, want Alwyn Grové en WEG Louw het een swoel aand in 1974 by die Kunsvereniging se gallery in Pretora vir hom vertel Saartjie was "uitmergelend bemoeisiek", maar dit klink vir my vergesog.)
Wag, ek dwaal af. Kom ons aanvaar dit as 'n feit dat die sarsie resensies en essays en soete invalle uit die geledere van die Langenhoven Gedenkfonds die boekegesprek in overdrive gesit het. Ek het dit baie geniet. Dit het werk van hoogstaande dog diverse gehalte gelewer. Penmanskap van Wium van Zyl, Chris van der Merwe, Jean Meiring, met 'n skitterende nadraai deur Willemien Brümmer, in gesprek met Izak de Vries. (Van Izak gepraat, weet julle tussen hakies hoe lekker dit is om 'n man se voete te masseer met laventelolie?)
Meiring se reaksie het my onwillekeurig laat dink aan CJL se opmerking dat dit net so moeilik is om maklikheid in die ou wêreld te kry as wat dit maklik is om moeilikheid te kry. Meiring is baie positief oor die boek, en verwoord sy kritiek met omsigtigheid. Vir my gevoel is dit net 'n beleefde manier om te sê dat hy die skinner geniet het, maar dat dit foutvoos is.
Laat ek nie verlei word deur Meiring se goeie maniere nie. Wat ek wegneem uit hierdie literêre episode, is hoe skinderstories aanleiding kan gee tot wilde dinge. Kyk, ons almal wonder sedert J.C. Kannemeyer se afsterwe watse groot skinderstories hy nooit vertel het nie – wat het hy in sy boonste laai weggesteek? Wat het hy geweeg en besluit om te verswyg, dit as 't ware saam met sy sweet op die vloere van stoombaddens agtergelaat? Sou hy die verhale kon vertel van Tuks se Quasimodo? Van die digteres met die liefde vir die eksistensialisme? Van die skrywer met die mollesterende ouboet? Van die kleptomaan van Sunnyside? Van die nagmusiek by die gildeberade en die vuisgeveg op die strand? Van die slaapsak en die ondankbare digter? Van die jaloerse vrou wat die literêre reus se muse weggedrink het? Van die goeie huisarts se helde- en wandade?
Kannemeyer het, soos net hy kon, die storie oor Saartjie en Langenhoven en hul beweerde liefdeskind getakseer en te lig gevind, maar Dominique Malherbe het gedink die aflosstokkie is haar ticket to ride. Niks meer 400 meter vir haar nie pappie, sy takel die maraton. En van al die reaksies daarop is daar een stukkie wat in die annale opgeteken sal word as die mees subtiele, vernietigende paragraaf in 'n Afrikaanse resensie ooit.
Dit is Chris van der Merwe, my Chris, s'n: "Dikwels kan sy haar afleidings slegs op familiegerugte grond. So is daar 'n gerug dat die kind van Sarah en Langenhoven 'n dokter Van der Merwe is. En dan hoor sy wie die dokter is wat vir Sarah in Kaapstad versorg het (bl. 202): 'Eienaardig genoeg het ek juis vandag in Kannemeyer gelees dat die huisdokter wat Sarah versorg het net voordat sy na die inrigting in Oranjezicht gegaan het, dr. C. van der Merwe was. Toeval?' Ek weet 'toevallig' dat dié huisdokter my broer, C.P. van der Merwe, is. Hy is gebore vier jaar ná Langenhoven se dood; beslis nie Sarah se kind nie!"
Die reaksies op Saartjie: Langenhoven se geheime liefde gaan uiteindelik oor werksmetode en substansie; as mens op skinderstories wil reageer, moet jy jou storie ken. Wium van Zyl en Chris van der Merwe wys dit uit, Willemien Brümmer vertel aan Izak de Vries presies hoekom Malherbe op dryfsand trippel. (Kan mens dit oorvertel? Brümmer waarsku Malherbe dat haar vader met demensie gediagnoseer is, maar Malherbe besoek hom nogtans verskeie male en gebruik hom as bron …)
Wium van Zyl sluit sy essay af met die opmerking dat Saartjie: Langenhoven se geheime liefde 'n verlore geleentheid is. Dit is baie sagkens gestel, maar sekerlik die volle waarheid.
Nou sal ons nooit weet nie of die modeste Saartjie ooit as bron erken sal kan word van die frivole opmerking "Daar was niks sags by Neelsie nie."
Laat ek ten slotte net my belange verklaar: Ek is nie lid van die Langenhoven Gedenkfonds nie en in my fleurige dae van die GJ het ek soms my voete aan weerskante van die tou gevind. 'n Broek maak altyd 'n plan.
Nee herder, die ondenkbare het somehow gebeur. My ghoeroe, my toorts deur die kosmiese debris van die moderne literêre lewe, het my soos in heeltemal verloor. Dis nie dat ek dink Jean Meiring is die kluts kwyt nie, nie in enigiemand se wildste drome nie. Maar hier het nou in Rapport 'n geval gepresenteer waar ek actually dink to each his own.
Dít is seker hoe dinge anyway moet wees in die hoër, kouer sfeer van die resepsiologie. Die wetenskap van resensies, vir diegene wat genonplus is deur terme. Maar in my verwarring, en die suiwer wéét dat mens soos 'n volwassene kan verskil met 'n meningsvormer soos Meiring, lê ook actually 'n glimmering van hoop dat die Afrikaanse teater op die punt staan om uit sy grendelslaap op te staan, en soos die Voortrekkers Groot Te Gaan.
En dít is vir jou nuus, ongeveer op dieselfde niveau as wanneer regter Zondo skielik sou hoor Lucky Montana was Ton Vosloo se buurman in Kaapstad.
Meiring skryf oor Versamelde dramas: N.P. van Wyk Louw dat dit 'n boek is vir flenters lees. Wat überhaupt by my beelde opwerp van Clark Kent en die X-Men, die klas manne wat boeke aan stukke kán lees. Hy sê ook dat mens die dramas en hoorspele en dinge kan geniet sonder om dit te probeer doen aan die hand van Chris van der Merwe se inleidende essay.
"Trouens, dít mag die suiwer leeservaring – as plons – inkort."
Daardie plons, nè?
Hy bedoel seker indip op goeie Afrikaans.
Dis waar hy my verloor. My hart gaan ook uit na Chris van der Merwe.
Ek het al baie soort leeservarings gehad. Dit het geboogy van vlugtig, skiem, sukkel en steun tot by geniet, laggend, meegesleur, gekieteleer, agternagetrek en verruk. En ek ken plons baie goed, maar ek praat nie uit die bad- en binnekamer nie.
So in my stilligheid het ek nog altyd gedink die grootste guns wat uitgewers ons doen is om dramatekste nie voor te hou as iets wat die algemene leespubliek hulself gaan laat oorgee aan 'n swelgende plonsery in die borrelbad van die literêre lewe nie. Dis vir die aficionado's, en mense wat graag daardie tekste sien lewe kry op die verhoog, oor die draadloos ('n pragtige argaïsme wat Meiring ook gebruik) of deur televisie.
Og, ongelukkig lewe ons in 'n tyd waarin die teater meer afwesig is as die Cabbage Patch Kids in Joan Hambidge se digbundels. En as ek vir 'n verandering heeltemal eerlik moet wees, dan kan ek nie onthou of N.P. van Wyk Louw se dramatiese pogings ooit 'n reaksie by teatergehore uitgelok het wat naastenby vergelyk kan word met die bruisende geesdrif waarmee Beeld en Die Burger destyds oor PW Botha se eerste termyn tekere gegaan het nie.
Louw ís een van ons heel grootste digters, maar Kit Marlowe is hy nie. Jean Meiring raak heel tereg opgewonde oor Die dieper reg, Dias en Germanicus. Maar ek onthou met hoeveel sigbare gebrek aan geesdrif JC Kannemeyer in sy Literatuurgeskiedenis skryf oor Die pluimsaad waai ver, Dagboek van 'n soldaat, Die vonnis et al. Mens kan hom omtrent hoor gaap terwyl hy soek na iets om te sê oor Kruger breek die pad oop, Die val van 'n regvaardige man, Berei in die woestyn, Koning-Eenoog of Nie vir geleerdes, en selfs die hupse Asterion …
As mens Meiring se reaksie mooi lees, merk jy dat hy opgaan in wát Louw plek-plek sê, en hoe hy dit sê, maar nie actually die werke se toneelmatigheid bewonder nie. Verstandigheid is in Suid-Afrikaanse politiek nie 'n algemene kenmerk nie, maar op literêre gebied is daar realisme te bespeur. Ook by ons Afrikaanses. Ons besef dat as RSG môre toemaak, is dit toedeloo aan Louw se hoorspele.
Dit bring my by die ligpunt. Vra ek myself af, soos mens maar doen, wat die kanse is dat Protea iets weet wat ons nog nie weet nie? Hoor my lied, daar moet 'n rede wees hoekom dié uitgewery so skielik al N.P. van Wyk Louw se dramas in een bundel versamel het. Nadat uitgewers deur die jare oor hul voete geval het om dit nie te doen nie.
Ek fantaseer nou wild, maar ek wonder of 'n hele seisoen van Van Wyk Louw-dramas dalk op die derduisende Afrikaanse toneelliefhebbers dwarsoor die land wag? Ek sien in my geestesoog hoe Afriforum 'n Louw-feesseisoen in die Atterbury-Teater borg. En ek onthou dat ek Piet Croucamp al heel diepsinnig op 'n openbare verhoog hoor praat het oor Van Wyk Louw – wie beter om Louw verstaanbaar te maak met 'n waardetoevoegende inleiding voor elke opvoering?
Miskien het Protea ook opnames van die hoorspele gekry wat hulle as podcasts gaan lanseer, en verfilmings van Truk en Kruik se opvoerings van Louw-dramas wat hulle op DVD gaan verkoop saam met die boeke by elke opvoering in die Atterbury-Teater?
Ek sien, met 'n diepe dankbaarheid, ook hoe stapels en stapels van Versamelde dramas by Graffiti opgeraap word, en N.P. van Wyk Louw die onmoontlike regkry en Deon Meyer 'n paar weke lank uit die topposisie van Graffiti se verkooplys stamp …
Maar genoeg van die dagdrome. Gee my eerder die wonderlike suggestiewe drama van N.P. van Wyk Louw se digkuns:
sing 'n soet cantarium
vir 'n kattepoot
in die ná-gerig
word daar saag-erig
héélwat goed vergroot
Und zo weiter.
Die sondes van die moeders … Crito skuld prof Willie Burger 'n verskoning. Crito se bewering verlede jaar dat Renée Rautenbach Conradie se Met die vierkleur na Parys se manuskrip "in 'n stadium deel van haar werk vir die verwerwing van 'n Magistergraad by die Universiteit van Pretoria" was, en dat "prof. Willie Burger se departement … dit toe goed genoeg gevind [het] vir die toekenning van daardie hoë akademiese onderskeiding" is nie feitlik korrek nie.
Dit is onder my aandag gebring dat Rautenbach Conradie se magistergraad toegeken is deur die Eenheid vir Kreatiewe Skryf, wat deur Henning Pieterse bestuur is as 'n onafhanklike eenheid by UP – tot in 2016, waarna dit as deel van prof. Burger se Afrikaans Departement gefunksioneer het.
Rautenbach Conradie was in die klas van 2011 by die Eenheid vir Kreatiewe Skryf, en het beslis nie in prof Burger se departement studeer nie.
Crito bied haar verskoning aan prof. Burger vir enige ongerief wat haar opmerkings rakende sy resensie van Met die vierkleur na Parys hom besorg het.