Waarheen kronkel die stemtou in SA?Hoekom beweeg ons nie? Ek staan Woensdagoggend, 18 Mei 2011, reeds net na sewe in die stemtou by die Laerskool Fairways, in Corletterylaan, ‘n klipgooi van die Wanderers af. Die landwye verkiesing vir stadsrade moes al begin het. Pedi-sprekende OVK-stembeamptes drafstap senuweeagtig hek toe en terug. Ons sou heelwat later hoor: Daar was nie krag vir die zip-zip-skandeerders nie – is nie vooraf getoets nie. Die langdurige stemtou was gelukkig ‘n kans vir dagdroom: Sal die regerende ANC tweederdes haal? En waar sal my taalgenote hulle kruisies trek? Foto: Mediaklub van Suid-Afrika ‘n Verkiesing met 23,6 miljoen geregistreerde kiesers was inderdaad die moeite werd om oor te dagdroom. Dit was Suid-Afrika se grootste. Die burgery kon hulle verteenwoordigers kies in ‘n wye verskeidenheid strukture: in 8 metrorade, 44 distriksrade en 226 plaaslike rade. Nie minder nie as 4 555 verskillende soorte stembriewe is gedruk vir 20 859 stemlokale. Teen die naweek was die hooftendense in partyvoorkeure tussen die plaaslike verkiesings van 2006 en 2011 duidelik. (Kyk die ingeslote tendenstabel, wat ek hier kortliks vertolk.) Die regerende party – die ANC – het toe nie tweederdes gehaal nie. Inteendeel. Hy het steun verloor: vanaf 66 persent (65.67) in 2006 tot 63 persent (62.93) nou. Selfs al sou al die kiesers wat die ANC se wegbreekparty Cope steun (2.22 persent) weer vir hulle ou party gestem het, was die ANC steeds kleiner as vyf jaar gelede. Buitelandse waarnemers met ‘n skerp geheue is selde verbaas oor Suid-Afrikaanse verkiesingsuitslae. Dis nie veel meer nie as ‘n sensus van rasse, sê hulle gou: omdat die meeste kiesers swart is, stem hulle vir ‘n swart beheerde party, veral, so voel hulle, omdat hy hulle van ‘n blanke regering bevry het. Die talle klein partye het amper agter die horison verdwyn. Dié wat in 2006 minder as twee persent steun gehad het, val op 18 Mei tot onder een persent. Dit geld die partye wat ras-eksklusief is naamlik Azapo en die PAC; dit geld ‘n party wat godsdienstig eksklusief is naamlik die ACDP; en dit geld partye wat etnies min of meer eksklusief is soos die UDM, die UCDP en die MF. Nispartye wat intussen boonop deur die ANC gekoöpteer is, soos die Vryheidsfront, het dieselfde skemerkelkie gedrink wat die NP in die 1990s verlam het. Selfs al het die eens belowende Inkatha-Vryheidsparty (IVP) (3.56 persent) en sy wegbreekparty die Nasionale Vryheidsparty (NFP) (2.38) sáám minder stemme gekry as die IVP in 2006, was hulle, naas die ANC en die Demokratiese Alliansie (DA), ironies genoeg, die enigste partye om stadsrade te wen. Net dié vier partye kon dit regkry. PLAASLIKE REGERINGSVERKIESING : PROPORSIONELE STEMBRIEFUITSLAG : 2006 EN 2011 : VERANDERING IN STEUN Samesteller : L du Plessis. Bron : www.elections.org.za 2006 2011 Toename / Afname Party Stemme % Stemme % Stemme % ACDP 128,990 1.31 78,737 0.59 -50,253 -0.72 ANC 6,469,420 65.67 8,405,429 62.93 1,936,009 -2.74 APC 54,332 0.41 54,332 0.41 AZAPO 30,321 0.31 26,300 0.20 -4,021 -0.11 COPE 0 296,624 2.22 296,624 2.22 DA 1,608,154 16.32 3,216,006 24.08 1,607,852 7.76 ID 217,761 2.21 0 0 -217,761 -2.21 IVP 744,486 7.56 475,621 3.56 -268,865 -4.00 MF 42,530 0.43 53,042 0.40 10,512 -0.03 NFP 0 318,352 2.38 318,352 2.38 PAC 109,816 1.11 54,846 0.41 -54,970 -0.70 UCDP 62,459 0.63 25,971 0.19 -36,488 -0.44 UDM 129,047 1.31 84,623 0.63 -44,424 -0.68 VF+ 94,140 0.96 53,931 0.40 -40,209 -0.56 Ander 214,975 2.18 213,697 1.60 -1,278 -0.58 Totaal 9,852,099 100.00 13,357,511 100.00 3,505,412 0.00 Die sterkste opposisieparty van 2006 – die DA – groei op 18 Mei 2011 met 7.76 persent. Dié groei is veel hoër as die beskeie bydrae van die ingelyfte Onafhanklike Demokrate, wat in 2006 net 2.21 persent stemme gekry het. Die DA-steun onder kiesers verhoog vanaf 16.32 persent na 24.08 persent, afgerond 16 tot 24 persent. Die kiesers se wantroue in die ander gevestigde partye, maak die DA se sprong uitsonderlik. Wat noemenswaardig is aan die sukses van die DA, is nie die feit dat die party op alle vlakke – hoofkantoor en provinsies, kiesafdelings en takke – doeltreffender as sy teenstanders georganiseer is nie, want dit kan ‘n mens verwag van ‘n party met soveel kundigheid. Dit verbaas ook nie dat die DA sy boodskap sou fokus op die werklike dienste wat hy lewer in daardie stadsrade waar hy reeds aan bewind is nie. Dis trouens sy troefkaart: sy bestuursrekord. Maar wat inderdaad noemenswaardig is, is dat die party ‘n kandidaat gestel het en ‘n veldtog gevoer het in elke enkele wyk in die land. Sodoende het die geesdriftige steungolf van vryheidsliewende, dikwels verontregte, minderhede – vanaf Indiërs tot werkskeppers, gays tot taalaktiviste – skouspelagtig tot in die townships gespoel. Van die DA se magsbasis van 3.2 miljoen, het op 18 Mei min-of-meer ‘n kwart bestaan uit swart kiesers. Dít is noemenswaardig. Wat van my taalgenote? Iemand vra my: Maar wat van ons Afrikaners? Hoe het óns gestem? Omdat daar nie ‘n kieserslys is vir diegene wat hulleself Afrikaners noem nie, is dit nie maklik om so ‘n vraag te beantwoord nie. Jy moet so ‘n groep uit die breë kieserslys abstraheer. Verder, indiwidue van watter groepe ook al, stem uiteraard nie almal dieselfde nie; dus Afrikaners ook nie. Om ‘n antwoord op so ‘n uitdagende vraag te verken, is dit voorts raadsaam om te onderskei tussen Afrikaanssprekendes in die algemeen, en diegene wat na hulleself verwys as Afrikaners, wat meestal ligter van kleur is, dit is blanke Afrikaanssprekendes. Hiermee probeer ek geensins kant kies in een of ander debat nie, maar probeer alleenlik ‘n gesprek moontlik maak deur begrippe effens af te baken. Afrikaners, wat ons pas vir besprekingsdoeleindes as blanke Afrikaanssprekendes, omskryf het, was vanaf 1910 tot 1994, die meerderheid op die Suid-Afrikaanse kieserslys – meestal sestig persent of meer. Op die nuwe kieserslys wat sedert 1994 alle Suid-Afrikaners insluit, vorm die Afrikaners skaars ses persent. Hierdie tienvoudige verskraling van hulle bedingingsvermoë as kiesers – vanaf meer as sestig tot ses persent – het nie net die Afrikaner se politieke selfbeskikking opgehef nie, maar hom ook ekonomies beperk en lewenskoulik getraumatiseer. Omdat die bruin Afrikaanssprekendes nie vir die Volksraad kon stem nie, is hulle nie op dieselfde wyse getref nie. Om te weet hoe Afrikaanssprekendes geneig sou wees om te stem, is egter wel ‘n belangrike vraag, enersyds omdat ‘n antwoord ons kan help om ons eie taalgemeenskap beter te verstaan en andersyds omdat ons eie taalgemeenskap getalsgewys ‘n invloedryke kategorie in Suid-Afrika uitmaak. Naas die Zoeloesprekers van 24 persent en Xhosasprekers van 18 persent, vorm Afrikaanssprekendes die derde grootste taalgemeenskap in die land, op waarskynlik so 13 persent. Wie so objektief moontlik na gesprekke van Afrikaanssprekendes luister, kom agter dat die regerende ANC nie besonder gewild is nie. Wat deurlopend ter sprake kom, is enersyds voorbeelde van finansiële korrupsie deur die regerende elite en andersyds wetgewing wat strukturele diskriminasie teen minderhede wettig, soos die Diensbillikheidswet. Ook oor die DA word indringend vrae gestel. Bruin Afrikaanssprekendes wil weet: Hoe ernstig is die DA in die Wes-Kaap om ons met huise en opvoeding by te staan? En bruin sowel as wit Afrikaanssprekendes vra: Hoekom is daar deesdae betreklik min Afrikaanssprekendes in DA-leiersposisies? Wat in die afgelope munisipale verkiesing vir Afrikaanssprekendes die deurslag gegee het, was egter die vergelyking van die diensrekord van die twee hoofpartye – soos die rioolwater en slaggate onder ANC-stadsrade met die skoon sypaadjies en werkende verkeersligte in DA-beheerde stadsrade, soos Midvaal en Overberg. As ‘n kulturele voordeel van ‘n DA-stadsraad het Afrikaanstaliges verwys na die beskerming van Afrikaanse monumente en straatname, soos in Kaapstad. ‘n Maklike metode om te probeer vasstel of Afrikaanse kiesers identiese partyvoorkeure het en indien wel, wat dit is, is om onpartydig te luister wat hulle sê as hulle Nescafé-koffie of sauvignon blanc wegslaan. Ook besprekings op radio en TV help. ‘n Meer veeleisende metode is om jou in populêre en akademiese artikels te verdiep. ‘n Bevinding wat werklik betekenisvol is, is dat meer as ‘n driekwart van die lede van meeste groepe of organisasies met Afrikaansprekendes, hulle met die DA vereenselwig. In die opwinding van die verkiesing en agter die veilige karton van die stembus, is die persentasie dikwels selfs hoër. ‘n Bekende historikus, wat spesifiek die gedrag van Afrikaners ondersoek, het onlangs die wenkbroue laat lig met sy opmerking: ‘In hulle partypolitieke voorkeure is die Afrikanerkiesers vandag (2011) bykans net so eensgesind soos in die 1966-verkiesing onder leiding van dr HF Verwoerd.’ Wie verkiesingsuitslae volg, sal agterkom hierdie sienswyse is waarskynlik nie ver uit nie. In die provinsie Wes-Kaap, waar die meerderheid kiesers Afrikaans praat, het die DA-steun die afgelope vyf jaar die hoogte ingeskiet en beheer die party tans rade vanaf die Weskus tot by Plettenbergbaai. Selfs in die kosmopolitiese metroraad van Kaapstad het die DA sy steun verhoog vanaf 42 persent (2006) tot 61 persent (2011). Oral in die land het stemdistrikte met oorwegend wit Afrikaanssprekende kiesers, in wyke soos Rand-en-Dal, sowel as stemdistrikte met oorwegend bruin Afrikaanssprekende kiesers, soos Manenberg op die Kaapse Vlakte, op 18 Mei weer deurgaans 80 persent of meer stemme op die DA verenig. Toekoms Naas die afgelope verkiesing, waarop hierdie bydrae kortliks gefokus het, roep ‘n netwerk van vrae oor die toekoms om antwoorde: Hoe kan Afrikaanssprekendes, spesifiek Afrikaners, hulle nog beter in die partypolitiek posisioneer? Sal Afrikaanssprekendes vir altyd deel vorm van ‘n land waarvan die grootste deel deur nie-Afrikaanssprekendes regeer word? Wat is die alternatiewe? Dis noodsaaklik om in hierdie Groot Debat ook sulke toekomsvrae so positief moontlik te beantwoord. Omdat die geskiedenis van die nuwe Suid-Afrika nog skaars begin het, lê die toekomstige eeue oop voor almal wat ons unieke taal praat, om uitdagende, konkrete selfuitlewingsdoelwitte na te strewe. Slotsom Ten spyte daarvan dat die regerende ANC in die afgelope verkiesing 63 persent van die stemme kry, daal sy steun. Die klein nispartye verdwyn bykans agter die horison. Die enigste groeiende party, die DA, maak indrukwekkende winste, en stoot sy steun op van 16 na 24 persent. Onder die redes vir sy sukses, is die wyse waarop hy die behoeftes van vryheidsliewende groepe weerspieël en sy bewese prestasie in die owerhede waar hy aan bewind is. Ook Afrikaanssprekendes, wat nou min of meer dertien persent van stemgeregtigdes vorm, stem oorweldigend, dikwels meer as tagtig persent, vir die party wat hulle demokratiese regte beskerm. Ondanks talle vrae oor toekomstige doelwitte wat ons myns insiens nog moet beantwoord, vereenselwig Afrikaanse kiesers hulle tans met die DA tot so ‘n mate dat, daar waar hulle die meerderheid vorm, dié party die stadsrade beheer. In die Wes-Kaap, waar die DA reeds sedert 2009 die provinsiale regering vorm, neem hy op 18 Mei 2011 ook die meeste stadsrade oor. Wie sy ore spits, kon die Afrikaanse stem landwyd hoor.