Die skrywer is fantas; ’n fabuleerder. Ek is buitendien te jonk vir ’n outobiografie. En die dronk matroos is nie die een wat die matrooslied skryf nie – só lui ’n ou gesegde. Ek lees onlangs: “Non-fiction is what happened; fiction is what is happening.” Natuurlik het enige roman raakpunte met die skrywer se lewe en met sy navorsing vir daardie boek. Maar dan begin die “happening” – karakters stap asof van nêrens die storie binne en kry ’n lewe van hul eie; die verhaal loop soos water afdraand én opdraand; jy kan dit nie keer nie. Op die ou end ontstaan ’n storie, ’n nuwe werklikheid, wat in eie reg “waar” is, maar ver verby outobiografiese knooppunte gespekskiet is.
Ek wil byvoeg: selfs ’n roman wat bitter min raakpunte met ’n skrywer se lewe het, kan intens persoonlik wees. Om te skep, beteken dat jy psigies met jou karakters beweeg, jy word hulle, jy is elkeen van hulle. Jy moet saam met hulle die drif deur. In daardie sin is hul outobiografieë ook joue. ’n Verslag van vele ongeleefde lewes.
Hoe laat jy ’n karakter leef in so ’n wêreld? Jy put uit wat in jou bloed gevange is: die vesel, die humor, die aardsheid van die Karoomense; jy hou die duiweresies op Matjiesfontein dop en jy stap uit op die vlakte en besef hoe tydloos dit als is.
Maar ek het ook die afgelope dekade baie gereis en my op my tuisste in stede begin voel. ’n Groot stad met sy gedruis en sy gevroetel en reuke sluit om my met ’n koestering wat ek nie meer in die oopte van die platteland vind nie.
Hoe stuur jy ’n karakter deur so ’n stad? Jy laat hom los in ’n wêreld van verglyding, onvoorspelbaarheid, psigiese geweld. Jy laat die bom van die geheue suutjies ontplof. Jy saag deur die borsbeen.
Die roman verken temas waarmee jy jou as akademikus ook besig hou, soos die webteorie. Die skryf van die roman het self intensiewe navorsing geverg. Hoe sien jy die verband tussen “akademiese” en “kreatiewe navorsing”, soos jy dit in die notas agterin die boek noem?
Die stapel lêers wat tot Stede gelei het, beslaan 27 bokslêers – daardie dikkes. Dit was baie meer werk as my PhD oor postmodernisme en betrokkenheid; dit was ’n hellevaart. Nie net verstandsgewys nie, maar ook psigies. Ek moes nalees oor die internasionale kunshandel en reis dat dit klap. Ek moes gesprekke voer oor dwelms; oplees oor die debat oor die versweë geheue (een van die mees fassinerende debatte in die geesteswetenskappe in die vorige eeu); ek moes navorsing doen oor die oewerkonyn en spioenduiwe in die Tweede Wêreldoorlog. En wat nog.
My ander opdrag aan die Universiteit Kaapstad is leiding aan studente in Skeppende Skryfwerk. En afgesien van saamskryf met individuele studente wanneer hulle ’n manuskrip skep, ook (vir magisterstudente in Skeppende Skryfwerk) meestersklasse in Engelstalige fiksie of fiksie vertaal in Engels. Dit maak my kop oop vir die jongste ontwikkelinge in die roman en neem my verder as net die Afrikaanse of Nederlandse literêre wêreld.
Ek is in die gelukkige posisie dat ek nie my skryfwerk as ’n intellektuele aktiwiteit los van my akademiese arbeid sien nie. En die UK begin gelukkig al meer om kreatiewe navorsing op ’n gelyke voet as akademiese navorsing te eien.
Dus: navorsing op die gewone manier, als vers en kapittel bymekaarkry; ek gebruik nou ook al meer navorsingsgenote om my te help om inligting te versamel. Dan alle bevindinge mooi liasseer. Kyk wat jy kan bylieg en bid vir ’n ligte hand waar nodig en ’n groot ongenade as jy jou eie hebbelikhede moet weer.
Jou regsagtergrond klink sterk deur, veral in die karakter sersant Fielies Jollies, met sy besinnings oor dolus en culpa. Terselfdertyd is hy, met die neerpen van sy verslae, ’n skrywersfiguur. Is daar ’n verwantskap tussen die rolle van regspraktisyn en romansier?
In Fielies se geval voer hy die soektog na skuld en die besinnings oor aandadigheid van Abraham van der Ligt in Toorberg verder. Want ja, die versigtige afweeg van bewyse en artefakte en die skep van ’n verhaallyn van die geregsdienaar word gelykgestel aan dié van die snuffelende skrywer, wat in sy navorsing orals nuuskierig moet uitvra, na skriftelike en mondelinge getuienis moet kyk en ’n ketting van oorsaaklikheid skep, ’n narratief, ’n storie of “saak” wat sin maak. Jou navorsing neem jou op allerlei spore. Nou nie heeltemal immersion journalism nie, maar jy moet op die rug van die tier kan ry en jou hand tussen sy tande, daar by die warm asem en skurwe tong, kan indruk.