Denel se aftakeling laat werkers gebroke(Argieffoto: Denel SOC/Facebook) Gebroke gesinne. Selfmoord. Skuld wat ophoop. Ambagslui en ingenieurs wat in ŉ ry moet staan vir ŉ kospakkie. “Ons gaan nie toelaat dat ons lede die gesig van staatskaping bly nie. Ons wil hê mense in oranje oorpakke moet die gesig van staatskaping word,” het dr. Dirk Hermann, bestuurshoof van Solidariteit, Woensdag by die bekendstelling van ŉ navorsingsverslag oor die welstand van Denel-werkers gesê. “Staatskaping het ŉ gesig en dit is nie net die gesig van die ryk klomp boewe wat die land geplunder het nie. Dis die gesig van gewone mense wat ongelooflik seergekry het deur die klomp boewe se stelery. Onder andere is dit die gesig van Denel-werkers wat jare lank geen of min salarisse ontvang het nie weens boewe wat verryk is. “Dit is die gesig van mense wat nie huisverbande of skoolgelde kan betaal nie. Dis die gesig van mense wat bates moes verkoop om te leef en angstig is oor hul pensioen. Dis die gesig van slaaploosheid, angstigheid, depressie en gesinsverbrokkeling,” sê Hermann. Die Solidariteit Navorsingsinstituut (SNI) het die studie in opdrag van Solidariteit Helpende Hand gedoen om die omvang en aard van stres onder werkers en hul welstand by Denel te ondersoek. Altesame 221 respondente het aan die opname deelgeneem. Nicolien Welthagen, senior navorsingsielkundige by SNI, sê die navorsing het getoon talle Denel-werkers sukkel om hul huur of huisverbande te betaal, daar was jare laas salarisverhogings of bevordering en in sommige gevalle is mediese fondse opgeskort. Die meeste van die respondente was mans ouer as 51 en byna tweederdes van hulle werk steeds by Denel en kry ŉ salaris (of ŉ gedeelte daarvan). Weens hul hoër ouderdom is die meeste van die werkers diep bekommerd dat hulle nie ander werk sal vind nie. Net 17,5% van diegene wat aan die opname deelgeneem het, het elders werk gekry. Ander werk tydelik by ŉ ander werkgewer, het hul eie ondernemings op die been gebring of maak produkte wat hulle op markte verkoop. Welthagen sê talle van die respondente het aangedui dat hulle nou in ŉ benarde finansiële posisie is. Hulle sukkel om hul huur of huisverband te betaal en kan nie meer hul kinders se skoolgeld byhou nie. “Hoe verduidelik ŉ mens die uitwerking op mense se lewe in grafieke en persentasies? Dit voel verkeerd, maar dit is die enigste manier,” sê Welthagen. Verskeie Denel-werkers kry die afgelope twee jaar nie hul volle salarisse nie. Teen Februarie vanjaar het Denel sy personeel nagenoeg R636 miljoen rand en sy verskaffers sowat R900 miljoen geskuld. Dit het verskeie van hulle in ŉ skuldspiraal gedompel. Sowat ŉ derde van respondente het aangedui dat hulle nie skuld het nie, maar meer as ŉ kwart het skuld van tussen R10 000 en R50 000. Net meer as 23% skuld meer as R200 000, wat nie huis- of motorlenings insluit nie. “Dit voel of ek nie lewe nie; net bestaan,” skryf een van die respondente op die vraelys. Nog een sê: “Ek is gebreek. Ná al die jare se harde werk, insette en opofferings word ons nie raakgesien nie. Ons is net nommers.” ŉ Ander skryf: “Ek het my blyplek, sekuriteit, selfvertroue en menswaardigheid verloor.” Welthagen sê die studie het bevind die meeste respondente sukkel met slapeloosheid, meer as 60% ondervind angstigheid en meer as die helfte ondervind depressie. Meer as 16% het selfmoordgedagtes. Welthagen sê die vernietiging en aftakeling van nie net ŉ gesogte en wyd gerespekteerde maatskappy nie, maar ook van mense se lang loopbane, finansiële stabiliteit, verhoudings en welstand is skokkend en ontstellend. “Werknemers moes beleef hoe kaderontplooiing en staatskaping Denel tot in die grond afgebreek het. Die skade aan loopbane, toekomsverwagtinge en aftrede is onmeetbaar en natuurlik ly geestesgesondheid en algemene welstand daaronder,” sê sy. “As mense hul salarisse verloor en in onsekerheid oor die toekoms lewe, veral diegene wat reeds ouer is en nie maklik ander werk kan kry of ŉ nuwe loopbaan kan begin nie, begin dit aan hul menswaardigheid knaag. “Mense voel nutteloos en intelligente, vaardige en dinamiese werknemers voel of hulle stagneer en nie meer hoop vir die toekoms oor het nie.”