Februarie | 2017 | SusanSmith
Februarie 7, 2017 by Susan Smith	in Blog, Versindaba-blog and tagged Die aarde is 'n eierblou ark, digstring, Poësie, versindaba	| Lewer kommentaar
DIGSTRING. "BY DIE SOETDORING" (SUSAN SMITH) (Versindaba)
by die soetdoring
die boom staan met haar voete waar my voete staan
haar bruin romp is met roes brokaat ingebrand
en elke lente wentel sonpomponne in 'n baan
óm die dubbelgeveerde blare vlaamse kant
kyk, serpe hoëveldse lug, die syblou omhelsing
in 'n somerdeurspoelde ligvermeerdering
en ondertoe 'n opgetelde stukkie boombas wat ek balanseer
tot herfs, tot winter, met witter dorings en blaarverweer
die sekelpeule sal gaandeweg al brosser sing
hou die aarde haar in stand in hierdie minnende kring
Hierdie gedig is in 2014 geskryf, op uitnodiging vir die Byderhand Tuinverseprojek van proff Franci Greyling en Bernard Odendaal by Noordwes Universiteit. Vyftien digters met verbintenisse tot Potchefstroom, waaronder TT Cloete, Heilna du Plooy, Johan Myburg, Carina van der Walt en Bernard Odendaal, om maar enkeles te noem, is uitgenooi om elk 'n gedig te skryf wat handel oor 'n spesifieke plek in die Noordwes Universiteit Botaniese Tuin of die omringende omgewing. Die bedoeling was dat dit dus plekspesifiek moes wees, en ingeplaastheid 'n sentrale kenmerk. My gedig se plek was onder 'n soetdoringboom – wat ek so langafstand vanaf 'n kaart en foto's gekies het.
Die Byderhandprojek het behels dat die gedigte in verskeie vorme verwerk is, visuele voorstellings is gemaak, digitale manipulasie van woorde en versreëls, musikale toonsettings en vertalings in Engels (in 2016 bygevoeg) en in sommige gevalle in SeTswana, asook stemvoorlesings deur die digters self. Al hierdie inligting is digitaal op 'n QR-kode aangebring en hierdie QR-kodes is elk by die gedig se plek in die tuin aangebring. Besoekers en Aardklopfeesgangers kon (in 2015) deur middel van 'n QR-leser toepassing (wat hulle, bygestaan deur studente, sommer vinnig kon aflaai op hul fone) die gedigte lees en na die klankbane luister, terwyl hulle in die omgewing is en eerstehand dieselfde omgewing ervaar as waaroor die gedig handel – dus, ingeplaaste lees wat plaasvind.
Benewens die leeservaring deur besoekers, is daar ook 'n akademiese uitkoms aan die projek gekoppel en 'n seminaar is in 2016 deur Noordwes Universiteit aangebied waar ons as navorsers betrokke was by 'n meer akademiese ontleding van die projek, die prosesse en die uitkomste. Die titel van my referaat was "Ingeplaaste skryf en die materiële verbeelding. Voorlopige aantekeninge en waarnemings oor ingeplaastheid en verbeelding in twee Tuinversprojekgedigte" waarin ek die ooreenkomste en verskille tussen my soetdoringgedig en 'n soetdoringgedig van Hein Viljoen ondersoek het.
(Gaan kyk gerus by http://www.byderhand.net/ waar jy meer kan lees oor die onderskeie projekte, die tuinverse, die digterstuine en voortgesette projekte, sowel as 'n uitgebreide fotogalery.)
NWU Botaniese Tuin, Potchefstroom
QR-kode op 'n klip onder die soetdoringboom
Met die skryf van die gedig het ek voor 'n aantal wesenlike probleme te staan gekom. Eerstens was ek nie ten tye van die skryf self in Potchefstroom nie en moes staat maak op wat ek in die daaropvolgende navorsing as materiële geheue en materiële verbeelding gedefinieer het, volgens die konsepte van Buell se omgewingsverbeelding. Dit het onder andere behels dat ek op elke moontlike manier "inligting" moes bekom oor die plek waaroor ek moes skryf, deur navorsing oor plant- en voëlspesies van die Botaniese Tuine en onmiddellike omgewing, deur foto's, digitale bronne en veral ook deur lewende videomateriaal wat Franci vir my gemaak het van die staproete na "my" boom, die klip onder die boom en die onmiddellike omgewing en klanke. Hierdie materiaal het die "toegangsdeure" geword waardeur ek, in samehang met die eie ervaring as materiële geheue van gelyksoortige omgewings waar ek was, 'n konsep kon skep vir die gedig.
Wat gegee was, is die foto wat ek 'n jaar tevore van 'n welige soetdoring in volle blom geneem het. Dit was my mooiste soetdoringplek en ek kon daaruit put.
Van daar af verder was dit wroeg en sweet! Ek het seker gemaak dat ek weet hoe die bloeiwyse van die soetdoring is, (dubbelgeveer), terwyl die stralekranse van geel pomponne vanselfsprekend is (sonpomponne).
Voorts moes ek in ag neem dat die besoeker aan die tuin op verskillende tye van die jaar daar sou wees en steeds moes kon identifiseer en meeleef met die gedig – vandaar die konsep van herhalende seisoene.
Sirkels en kringe was van die begin af 'n ordeningsbeginsel – ek wou reg laat geskied aan die goue sonpomponne, aan die krans(as kring)-wyse waarop hulle aan die stingels gerangskik is, aan die kringloop van die son en van seisoene en uiteindelik die kringloop van die aarde en kosmiese kringe. Die pantoen se herhalende vorm het na my gevoel die kringe-binne-kringe goed gepas.
Ek skryf meestal baie afgesonderd en min mense sien vooraf wat ek skryf. In die geval van hierdie gedig, was Franci en Bernard die eerste lesers. Tydens die vertaling na Engels het Tony en Gisela Ullyatt 'n vaardige Engelse hand bygesit.
Die eerste "verskyning" was in die NWU Botaniese Tuin en my eie eerste in situ-lees daarvan op 'n verskriklike warm dag tydens Aardklop. Wat nie daar was nie, was die sonpomponne; wat wel daar was, was die son. Daarna is die gedig natuurlik opgeneem in Die aarde is 'n eierblou ark (Proetea Boekhuis 2016).
In hierdie geval is die gedig op feite gebaseer en het ek so na as moontlik aan die spesifieke kenmerke van 'n soetdoring gehou sonder om die liriese kwaliteit van die ervaring prys te gee.
Ek ontleed nie graag my eie gedigte nie en verkies dat dit deur lesers gedoen word wat my dalk kan verras!
Die foto hierbo van die soetdoring se blomme was sekerlik die grootste invloed.
Ek het definitief hier 'n leser in gedagte gehad wat deur die skaduryke Botaniese Tuin sou stap en 'n rukkie op die klip onder die boom sou sit. Ek wou seker maak dat die leser/kyker/luisteraar afkyk, na waar ook sy voete op dieselfde plek as my voete en die boom se voet staan, dat hy sou opkyk, na die blou hoëveldse lug wat tussen die blare deurskyn en dat hy dalk aan die bas sou voel. Spesifieke woorde in die gedig sou dus 'n performatiewe funksie moes vervul – wat van die begin af deel van die beplanning was – en die gedig moet 'n soort lens of meganisme word waardeur die leser se waarneming gefokus word. Ek vermoed dat die performatiewe aard van die gedig bydra tot die leser se ingeplaaste leeservaring.
Hoewel ek 'n bepaalde soort leser in gedagte gehad het, is die fokus in die gedig egter die boom, bykans as 'n sentrum van die heelal, op daardie oomblik, binne die "minnende kring" wat alles in stand hou. Die verhouding van die digter met die boom en die ervaarde materialiteit word ook vooropgestel.
Hoewel dalk nie een van die sterkste gedigte in die bundel nie, maak die oorsprong van die gedig dit baie spesiaal. Die ervaring vir my as randdigter (en ook aan die rand van literêre kringe) om deel te kon wees aan die Tuinverse, was oorweldigend. En die gedagte dat die gedig en totempaal steeds daar is, by die boom, en voortgaan sonder my, is uniek.
Die gegewe van die soetdoring ervaar ek nogal as tipies Suid-Afrikaans. Ons almal het iewers 'n soetdoring in ons lewe – dis deel van ons kollektiewe geheue van landskap. Die doringboompie betree ook die literêre versruimtes alreeds vanaf Totius se tyd.
Ek het by die sonpomponne begin, en toe ek eers op die pantoen besluit het, het die gedig sy eie (kring)loop geneem. En toe die bundel begin vorm aanneem het, het ek geweet dat die gedig 'n plek daarin sou vind. Tydens die redigeerproses het Martjie Bosman gehelp om die gedig kompakter te maak en dit verskyn in die bundel in die finale vorm.
Ek is nie bewus van enige tradisionele lesersreaksie op die gedig nie. Ek kan dalk wel hier iets vertel oor die toonsettings as kunstenaarsinterpretasie, sowel as die landkunsinterpretasie van die gedig.
Twee musikale toonsettings is van "By die soetdoring" gemaak, die een as kunslied, getoonset deur Gerrit Jordaan met klavierbegeleiding en stem, terwyl die tweede, getoonset en uitgevoer deur Johann Tempelhoff, 'n kitaarverwerking is. Die twee toonsettings is nogal uiteenlopend ten opsigte van die tonale aard en musikale kleur – die een dramaties en kragtig, die ander gedemp en meesleurend. Hierdie toonsettings word ook geaktiveer deur die QR-kode en lesers hier by Versindaba kan dalk probeer om die foto van die QR-kode op die klip te skandeer (deur enige QR-leser toepassing op hul foon) om toegang tot die toonsettings te kry. Ek moet byvoeg dat die toonsettings 'n groot verrassing vir my as digter was, en 'n verdere dimensie aan die gedig verleen. Aan die een kant is daar die "herkenning", maar andersyds ook 'n "vreemdmaking" wat afstandelikheid van die gedig bewerkstellig.
Die tweede kunstenaarsinterpretasie is visueel. Deel van die Byderhand Tuinverseprojek was dat landkunstenaar Strijdom van der Merwe gevra is om kunswerke te skep wat by die verse se plekke aangebring kon word. Hy het die wonderlikste totempale gemaak wat ook as bakens opgerig is, elkeen uniek aan 'n spesifieke gedig. Die sketse van die konsepontwikkeling is ook deel van die inligting waartoe die leser/besoeker aan die tuine toegang het deur middel van die QR-kode.
Landkunstenaar Strijdom van der Merwe se interpretasie van die gedig
(Foto: Franci Greyling)
Die konsep van tuinverse is in 2016 by die Tuin van Digters in Wellington gebruik met gedigte van digters uit daardie onmiddellike omgewing. Voorts het Prof Greyling ook besoek gebring aan Victoria Universiteit, in Kanada waarheen sy enkele gedigte, waaronder "By die soetdoring", in 'n kampustuin "verplant" het om die konsep te verduidelik. My soetdoring het vir 'n kort rukkie sy blomkranse oor 'n ander kontinent uitgesprei!
"My" boom op die Victoriakampus, met die "Soetdoring"-gedig daarop aangebring
My eerste vers kom uit my hoërskooldae en na 'n uiters kort skryfproses het ek dit vir die destydse Transvaler gepos, wat in daardie jare weekliks gedigte gepubliseer het. Ek dink die "prys" wat ek ontvang het na publikasie was R5! As ek reg onthou was die onderwerp religieus van aard. Daarna het gedigte gereeld in Die Huisgenoot op hul tienerblad verskyn.
Nota: As julle Potchefstroom besoek, gaan maak gerus 'n draai by die Botaniese Tuin waar die gedigte en totempale 'n permanente installasie is.
Februarie 4, 2017 by Susan Smith	in Blog, Klankgrepe	| Lewer kommentaar
Potgooi: Shirley Ellis lees voor uit Susan Smith se debuutbundel, In die afwesigheid van sin.
Luister hier. 19 Maart 2013, RSG, Vers en Klank.
Luister na Vers en Klank, 24 Januarie 2017.
Bernard Odendaal en Margot Luyt lees verse voor uit Die aarde is 'n eierblou ark.
ATKV oorkonde vir lewenslange bydrae tot Afrikaans
Februarie 4, 2017 by Susan Smith	in Blog, UFH aktiwiteite and tagged Afrikaans by Fort Hare, Afrikoon, ATKV, ATKV Oorkonde	| Lewer kommentaar
Prof Susan Smith ontvang die ATKV Oorkonde vir Lewenslange Bydrae tot Afrikaans en haar dogter en derdejaarstudent by Universiteit van Fort Hare, Carien Smith, ontvang 'n Afrikoon-toekenning vir kreatiewe bydrae tot Afrikaans. Die oorhandiging is in Pretoria gedoen deur Dr Danny Titus, van die ATKV. (2015)