Laslappie: Pampoene en kie.
PAMPOENE EN KIE.:
Vlesige voedsel, vars en vol pit
BO, van links heel bo, soos die horlosiewysers loop: Pampoene, ’n waatlemoen, ’n bakvol komkommers en ’n spanspek.
Foto van pampoene: BigFoto.com; foto van spanspekke: U.S. Department of Agriculture; foto’s van waatlemoen en spanspek deur hul eienaars tot openbare besit verklaar
PAMPOENE, komkommers, spanspekke, waatlemoene... die pampoenfamilie, of Cucurbitaceae, is ’n tweesaadlobbige plantfamilie wat goed honderd genera (geslagte) met sowat agthonderd spesies (soorte) omvat.
Die meeste lede van dié familie is eenjarige rankplante wat baie vinnig groei—óf al op die grond langs óf as klimplante met hegrankies teen stellasies op. Plantkundiges beskou die vrugte as bessies. Die meeste van die vrugte het ’n betreklik harde skil (epikarp) en ’n dik, eetbare vrugvlees (mesokarp), waarin die sade ingebed lê.
REGS: Ook die tsamma of wildewaatlemoen (Citrullus lunatus) is ’n lid van die pampoenfamilie. Dit groei wydverspreid in die Kalahari—’n platliggende kruidgewas met rankies en gelobde blare en met sappige ronde vrugte, so groot soos volstruiseiers. Die pitte is ook eetbaar.
Die oerplant waaruit die huidige pampoenvariëteite ontwikkel is, was vermoedelik inheems in Sentraal-Amerika. Pitte van pampoenverwante plante is al in Mexiko gevind, wat meer as 7000 jaar tot 5500 v.C. terugdateer. Vandag word pampoene egter op alle vastelande buiten Antarktika gekweek.
Behalwe dat hulle baie vesel bevat, is pampoene ook ryk aan vitamien A en kalium.
En dan kan ’n mens wonder hoe die Afrikaans idoom ontstaan het dat iemand wat taamlik vreesloos is “nie vir koue pampoen skrik nie”. Ook interessant is dat ons ’n sekere kliersiekte, naamlik pampoentjies, na die vrugte van bekende ou rankende groentesoort genoem het.
Die variëteite van die spesie wat as komkommers geklassifiseer word, word meestal rou geëet in die vorm van komkommerslaai. Die oerplant kom op sy beurt uit Suid-Asië.
Die spanspek, met sy geurige, soet vrugte, is weer waarskynlik inheems in Indië. Soos by pampoene is daar talle variëteite, maar alle spanspekke is lede van dieselfde spesie (Cucumis melo).
LINKS: Heel spanspekke en ’n oopgesnyde helfte waarvan die pitte (sade) verwyder is, plus ’n ander een waarin die pitte nog duidelik gesien kan word. Op die houtblad onder is spanspekskywe net reg om geëet te word.
Die sappige waatlemoene met hul rooi vrugvlees waaraan die gesin in die somervakansie so lekker smul, se land van oorsprong is onbekend. Tog weet ons dat die ou Egiptenare reeds duisende jare gelede waatlemoene geplant het. Die waatlemoen is natuurlik ook ’n ou gunsteling in Suid-Afrika. Hy en die smaaklose makataan is albei variëteite van een spesie (Citrullus vulgaris).
REGS: Die vrugte van die pampoenfamilie wissel baie in grootte, vorm en kleur. Party kan yslik groot word, soos hierdie “koningspampoen” van 797 pond (byna 362 kg), wat deur ’n trotse Pampoenfees-koningin aan die wêreld getoon word. Die foto is in 1999 in Barnesville, Ohio, geneem—natuurlik in Amerika (waar anders?) waar dinge tradisioneel neig om altyd groter en beter te wil wees!
Foto: Reed Tychonski / The American Folklife Center / U.S. Library of Congress