Regering kan nie wond toedien én dokter nie(Argieffoto: Thobile Mathonsi/ANA) Suid-Afrikaners sal moet begin besef dat die private sektor oplossings kan bied tot die gemeenskaplike voordeel van die land. Dít volgens Alida Kok, departementshoof van sosiale wetenskappe by Akademia, in reaksie op Enoch Godongwana, minister van finansies, se eerste volwaardige begrotingsrede gister. Kok was deel van ŉ paneelbespreking van Akademia oor die begrotingsrede wat ook vir Piet le Roux, hoof van Sakeliga, prof. Waldo Krugell, verbonde aan die Noordwes-Universiteit, en dr. Ferdie Schneider, ŉ belastingkenner, ingesluit het. Kok het verwys na die brand by die parlement, massiewe probleme met staatsinstellings, astronomiese staatsverval, staatskuld wat sowat 70% van die BBP beloop en borrelende maatskaplike woede, terwyl Suid-Afrika met een van die hoogste werkloosheidskoerse ter wêreld sit. “Die oplossing vir groei om hierdie probleme gaandeweg te pak, lê by die private sektor wat ruimte vir ontwikkeling kan skep,” sê Kok. Terwyl die minister dus gate probeer toestop met nog reusetoewysings aan onder meer maatskaplike toelae, moet ŉ besef insink dat “private geld ook tot gemeenskaplike voordeel” kan lei. Kok sê dit is ook belangrik dat voorbeelde hiervan, byvoorbeeld gemeenskappe wat self instandhoudingswerk doen, aan die groot klok gehang word. “Die regerende party se mag word bedreig as hy nie die sentrale oplosser en leier is nie; ideologies en eties is [die ANC] geweldig sensitief daaroor,” sê Kok. “Daar is ŉ hervormingsproses wat moet plaasvind. Intussen probeer ŉ mens die gate in die skip toestop sodat die skip nie sink en almal van ons saamneem nie.” Sy sê groot spanning heers tussen oplossings tussen die private sektor – oftewel die staat se toelating dat die private sektor ŉ rol speel – en oplossings wat deur die staat gelei of gedryf word. Pres. Cyril Ramaphosa het ook in sy staatsrede daarna verwys dat die private sektor ŉ groter rol in werkskepping moet speel. Maar Kok sê dié rol bly omstrede. “Veral in die kringe van die ANC en elders is daar die opvatting dat dit gaan lei tot eksklusiwiteit; dat net ŉ klein groep gaan voordeel trek uit hulpbronne en die aanname is dat apartheid by die agterdeur gaan inkom.” Dít is egter ŉ siening wat verander moet word, sê Kok. Volgens Le Roux is die faktore wat die ekonomie werklik kniehalter juis beleid soos dié oor swart ekonomiese bemagtiging, regstellende aksie en kwotas wat voorskryf wie ŉ onderneming in diens mag neem, asook valutabeheer. ŉ Miljoen méér mense as ŉ jaar gelede sit vandag sonder werk en Le Roux sê hy glo nie die sogenaamde spesiale Covid-19-toelaag gaan sommer opgeskort kan word nie. “Die regering stel toelaes in om ŉ pleister te plak op ŉ probleem wat hy self geskep het.” Krugell stem saam dat die regering ŉ omgewing vir indiensneming moet skep. “Ons het ŉ baie jong bevolking en hulle gaan moontlik almal toelae-ontvangers word. Dit is ŉ krisis wat wag om te gebeur en voortsleep. Waar begin ŉ mens om daardie strukturele werkloosheid aan te pak?” Dit lyk boonop of die regering ŉ punt bereik het waar hy toegee dat sommige mense eenvoudig nooit weer gaan werk kry nie, en dat hulle deur die gemeenskap gedra moet word deur die een of ander toelaag, sê hy. Dan word daar gehoop dat die hedendaagse ekonomie vinnig genoeg groei om dít te kan bekostig – maar ook hier is die beleid om dit moontlik te maak, nie reeds ingestel nie. Hoewel heelwat van die minister se aankondigings in die begroting verwelkom is, is kenners nietemin bekommerd dat ŉ belastingskok in die toekoms kan wag. Sowat die helfte van die land se bevolking ontvang die een of ander vorm van toelaag, ŉ hopeloos onvolhoubare situasie, waarsku Kok. “Dít is hoekom ons bekommerd is oor wat op die horison wag. “Daar is onrus wat borrel. Mense voel hulle is geregtig op sekere goed van die staat, want hulle het geen opsie elders nie. Miskien is ŉ deel van die minister se benadering om tyd te wen om dit stap vir stap te pak, maar die borrelende woede kan later weer na vore kom.” Le Roux sê toelae-ontvangers dra nie by tot ekonomiese produktiwiteit nie. “Net die private sektor kan indiensneming skep. Die staat wil altyd sy openbarewerkeprogram uitbrei – soos om gras langs die pad te sny.” Hy het niks teen gras langs die pad sny nie, maar die kontrakte daarvoor word ondoeltreffend opgestel sodat meer mense in diens geneem kan word, eerder as wat dit doeltreffend is, sê Le Roux. Hy bestempel dit uiteindelik dan ook as ŉ vorm van toelaag.