Die Stil Kern - Dr. Abel Pienaar
Die Stil Kern
Deur Dr. Abel Pienaar op 1 Augustus 2019
'n Paar jaar gelede het ek geskryf oor een van my gunsteling gedigte en hoe dit my gehelp het om sin te maak in 'n baie moeilike tyd in my lewe. Die week terug kry ek 'n e-pos van 'n vrou wat woon in België wat die einste skrywe raakgelees het. Waar en hoe sy daarby uitgekom het, het sy nie gesê nie en dit maak seker ook nie regtig saak nie. Die punt is, sy het dit gelees in 'n tyd toe dit ook met haar nie baie goed gegaan het nie.
Sy skryf dat sy haar man en seun in een dag aan die dood afgestaan het. Sy noem dan dat sy geen rede kon vind om verder te leef nie en besluit toe om ook haar eie lewe te beëindig. Sy noem ook dat dit gevoel het of alles stil staan ... of haar lewe in 'n diep leegheid verval het. Dis toe dat sy die artikel en gedig raaklees.
Ek deel weer die artikel en my gunsteling gedig met julle (of 'n gedeelte daarvan). Dit kom van die Amerikaans gebore skrywer en digter, T.S. Eliot (1888-1965). Die spesifieke gedig waarvan ek praat, The Four Quartets, was Eliot se laaste groot werk. Hy het dit geskryf teen die agtergrond van die Tweede Wêreldoorlog. 'n Tyd waarin daar nie net baie vrees en woede was nie, maar ook 'n diep ontnugtering en selfs depressie in die gemoedere van die meeste mense.
Dit verduidelik dan ook Eliot se woorde aan die begin van sy gedig.
"Here is a place of disaffection
In a dim light ...
... Only a flicker"
Die woorde, "Only a flicker", verwoord dan juis sy gevoelens oor die weerloosheid en tydelikheid van menslike lewe. Want is dit nie so nie, dat veral in oorlog, krisis en tragedie word 'n mens meer bewus van jou sterflikheid en tydelikheid? Die besef dat die lewe in 'n oogwink verby kan wees.
Meer egter as die bewuswording van die tydelike aard van die mens, is ook vir Eliot die besef dat die sogenaamde eksterne dinge waarop die mense so geredelik vertrou, eintlik maar net so verganklik en "flikkerend" is.
Niks is permanent nie. Niks is vir altyd nie. Presies waarna Masashi Kishimoto verwys met: "All things that have form eventually decay."
Die enigste onveranderde, is dus dat alles verander, heeltyd. En dit is dan hierdie werklikheid wat Eliot direk konfronteer. En eerder as om in moedeloosheid en hopeloosheid weg te sink, beleef Eliot 'n innerlike ontwaking. Hy besef dat ondanks die lewe se ewige veranderende en tydelike verloop, is daar tog iets dieper. Iets wat mensewoorde soms sukkel om vas te vat.
'n Innerlike vrede en beweginglose stilte. Iets tydloos. Eliot noem dit die "stil punt". Met "stil" verwys hy na meer as net stilte, hy impliseer ook die staak van beweging; om bewegingloos te kan rus in dit wat is. En dan skryf Eliot, seker die bekendste gedeelte van sy gedig, wat hy die stil, of beweginglose, punt noem:
at the still-point, there the dance is,
where past and future are gathered."
Eliot gebruik hier bewustelik Oosterse spiritualiteit se beelde en metafore. Hy teken dan ook aan dat hy vrylik gebruik gemaak het van die geskrif, die Bhagavad-Gita (vanuit die Mahabharata).
And I cannot say,
for that is to place it in time."
Eliot gebruik hier 'n sterk beeld: "...neither ascent nor decline. Except for the point, the still point..." Dit herinner natuurlik aan die Boeddhistiese metafoor van 'n draaiende wiel, wat 'n beweginglose as het. Alhoewel die wiel vinnig draai staan die as stil, baie soos wat aangetref kan word in die oog van 'n storm. Beweginglose stilte, ondanks die geweldadige en vernietigende stormwinde.
En in hierdie oog, middelpunt, kern, of as van die wiel, beleef Eliot iets spiritueels. Hy noem dit: "...there the dance is". Hy beleef 'n paradoks. Want alhoewel Eliot 'n beweginglose middelpunt beleef, is daar gelyktydig ook 'n dans in hierdie middelpunt teenwoordig.
En hierdie dans, middelpunt of kern, is buite tyd en ruimte.
Dit is nie 'n fisiese plek nie. "Neither flesh nor fleshless; neither from nor towards..."
Eliot sê dan ook dat hy nie weet waar hierdie stil punt is nie, al waarvan hy wel seker is, is dat dit ís. Hierdie gewaarwording van 'n tydlose, pleklose en beweginglose punt is natuurlik nie uniek aan Eliot nie. Wat hy so mooi poëties omskrywe is die belewenis van vele mistici en spirituele reisigers deur die eeue heen.
Die Taoïstiese leermeester, Lao Tzu, noem dit: "...to reside at the center." Amit Ray omskryf dit as: "...your deep inner-self..." en T.F. Hodge beskrywe dit as: "...an inner place of an original knowing."
En een van Eliot se tydgenote, W.B. Yeats (1865-1939) skryf die volgende oor hierdie stil punt: "The journey into the inner self is not just the important one, it is the only one. We need to listen to the sound beyond the silence."
Want hierdie innerlike beweginglose, nie-plek van stilte, is ook waar jy jouself kan raakloop, jouself verby jou geskepte ego-storie. Die self wat nog altyd was.
En hierdie tema van "beyond the silence," van Yeats, kom ook voor by Ram Dass: "The quieter you become, the more you can hear."
En wat hoor jy, wat sien jy?
Presies dit waarna Jiddu Krishnamurti verwys met: "Look within. You are the world!" En Byron Katie met: "You are what exists before all stories."
Anders gestel, jy sien raak dat jy soveel meer is as wat jy altyd gedink het. Jy word bewus van die beperkinge wat jy op jouself geplaas het. Dit wat Jon Muth probeer sê met: "It is easy to believe we are each waves and forget we are also the ocean." En natuurlik dit wat Eliot herontdek het, met sy "still point" te midde van die wreedheid en hartseer van oorlog.
Eliot se afsluitings-woorde van sy gedig wys juis hierop: "And the fire and the rose are one." Met die simbole van vuur (lewe en dood se vernietigende krag) en 'n roos (liefde, wysheid en spiritualiteit) se eintlike eenheid.
Ongeag lewe of dood, ons is meer as dit: 'n gewaarwording wat net dié beskore is wat bereid is om na binne te gaan. Eerder as om gevangenes te wees van uiterlike omstandighede en gebeure.
En dan vanuit hierdie innerlike werklikheid of "still point" word alles duidelik en kan jy dan hardop verklaar: