Versindaba » Blog Archive Jannie Malan. Op die spoor van die Sehnsucht en Saudade : Versindaba
Jannie Malan. Op die spoor van die Sehnsucht en Saudade
Daar is 'n gevoel. Moeilik om te verwoord. Ek word soms bewus daarvan wanneer ek in die Hoëveldmiddae in die trae stoet van die daaglikse N1 verkeer sit en uit staar oor die konstruksiestellasies waaronder nog 'n sekuriteitskompleks verrys. En skielik is dit langs my in die passasiersitplek. Ek het dit meermale raakgeloop in die aankomslokale van lughawens, tussen die vlugtige vertoef van mense wat van en na wêreldwye bestemmings arriveer en vertrek. Die gevoel het teen 'n tydskrifkraampie aangeleun; tydsaam 'n sigaret gerook. Ek het dit ervaar waar ek langs 'n geliefde gesit het, hulle hand skielik vreemd in myne. Dit is soms daar wanneer ek saam met vriende om die kampvuur sit, gesigte gloeiend bo die vlamme. En altyd, altyd langs die see, veral wanneer dit skemer word. Ek gee my dus, soos Laurika Rauch, oor aan die nostalgie. Hoe beskryf 'n mens hierdie gevoel. 'n Hunkering, 'n onbeskryfbare begeerte na iets of iewers anders as hier – maar nie duidelik gedefinieer nie. 'n Melankolie, 'n heimwee. Dit is 'n gevoel wat ek baie maal in gedigte raakloop. Opgekrul tussen die woorde, versteek agter die letters, styf teen die wit van die bladsy. Soos hier, in 'n gedig van Gilbert Gibson.
'n verbleikte kleurfoto verklap hier
die draai van 'n seisoen: jy
dra trui en staan gedogter en
selfbewus voor 'n lukwartboom
op wit van die winter is die grasperk
en die boom is
met die meeste takke leeg, julle
op wag vir die weerkoms van trekvoëls.
skuins oor die kop
loop telefoondrade en sing,
op die agtergrond
gaan daar 'n tweespoorpad na
die skuur. Jou hare waai deurmekaar, gepunt;
ek luister en hoor
ek hoor die wind
Gilbert Gibson uit Kaplyn (2007)
Die stewels van herinnering
Soos dit 'n digter betaam, gaan soek ek dus 'n woord vir hierdie 'ding'. As jy die onbekende 'n naam kan toedig, dan het jy besit daarvan geneem en kan dit jou nie meer bang maak nie. Ek kom op die volgende af: "Nur wer die Sehnsucht kennt" (slegs hy wat die die hunkering ken) is 'n gedig van Johann Wolfgang von Goethe. Die gedig verskyn in sy bildungsroman Wilhelm Meister's Apprenticeship, waar dit deur die karakter Mignon gesing word. Verskeie komponiste het die gedig getoonset waaronder Pyotr Tchaikovsky se melankoliese "None but the Lonely Heart" 'n verwerking van die Russiese weergawe van Goethe se gedig is. Goethe se gedig kan as volg vertaal word:
Net hy wat die hunkering ken
Weet hoe ek ly
Alleen en verwyder
Van alle vreugde
Kyk ek na die hemel
Na die ander kant
Ai! Die een wat my lief het en ken
Ek voel duiselig, my ingewande brand
Alleen hy wie die hunkering ken
Die Duitse word 'Sehnsucht' is 'n selfstandige naamwoord en 'n samestelling van die woord vir 'n diep verlange (das Sehnen) en dié vir verslawing (die Sucht). Alhoewel 'n mens dit na 'hunkering' of 'smag na' sou kon vertaal, skiet die woorde kort wanneer hulle poog om hierdie emosionele toestand akkuraat te beskryf. Sehnsucht is ons gewaarwording van ons lewensbegeerte, wat terselfdertyd gepaard gaan met die besef dat meeste van hierdie versugtinge onbereikbaar sal bly en gaan hierdie gevoel meermale gepaard met beide positiewe en negatiewe gevoelens.
Soms ervaar jy dit as 'n hunkering na 'n ver land. Geen land wat jy ken of al besoek het nie. 'n Land wat in werklikheid nie eens bestaan nie, maar wat ervaar word as die 'tuiste'.
Sehnsucht het 'n besonderse belang vir die outeur C. S. Lewis, van die Narnia-reeks faam, gehad. Hy beskryf Sehnsucht as die "inconsolable longing" in die menslike hart vir "we know not what." Hy noem enkele voorbeelde van dinge wat veral hierdie begeerte in hom aangewakker:
Vir my word hierdie gevoel nie deur die eerste versreëls van Samuel Taylor Coleridge se Kubla Khan nie verwek nie. Nee, vir my sit dit eerder in Leipoldt se "Wys my die plek":
Wys my die plek waar ons saamgestaan het,
Eens to jy myne was –
Net daar. Keer op keer. Daardie gevoel. Sehnsucht blyk dus subjektief te wees.
'n Mens hoef bloot te dink aan die gevoel wat ervaar word wanneer jy na die Kreoolse sanger Cesária Évora se gelyknamige lied luister. Dit beskryf 'n diep emosionele en profound melankoliese begeerte vir 'n geliefde iets of iemand wat afwesig is. Onderliggend hieraan is daar ook 'n onderdrukte wete dat hierdie persoon, tyd of voorwerp dalk nooit mag terugkeer nie.
N.P. van Wyk Louw uit Tristia
Iemand het Saudade eens beskryf as "die liefde wat agterbly" nadat die geliefde weg is. Dit is 'n 'leegheid', 'n holte in die siel. Dit is belangrik om daarop te let dat die Portugese ook 'n woord vir nostalgie het, en gevolglik is Suadade soortgelyk, maar anders geskakeerd.
Waarom hierdie spesifieke woord in Portugees voorkom het dalk te make met die tyd toe die Portugese 'n groot ontdekkingsmoontheid was met seevaarders wat veraf lande gaan verken het, weg van geliefdes en baie maal om nooit weer terug te keer nie. Dit is 'n romantiese gedagte, maar ongelukkig het die Portuguese ontdekkingsvaarte in 1415 begin, lank na die woord reeds in Portugees bestaan het. In sy boek In Portugal, gepubliseer in 1912, skryf A. F. G. Bell:
As om te sien, hoe een vir een,
En nuwe bodems peil –
I.D. du Plessis uit Groot Verseboek
Wanneer ek deur bundels blaai, ervaar ek gereeld hierdie gevoel van Sehnsucht of Suadade. Miskien is dit omdat die gedig op sigself 'n poging is om 'n verskriklike vlietende gevoel in woord te kristalliseer. Net soos hierdie twee woorde hard probeer om 'n moeilike gevoel vas te vat draai die gedig ook maar baie maal om die essensie, hopelik in 'n al hoe nouer sirkel wat al nader na die kern van waarheid kring. Meermale herroep gedigte ook 'n gegewe uit die verlede, 'n plek, 'n tyd, 'n persoon, en word dit – intensioneel al dan nie – met nostalgie gekleur.
Miskien kan hierdie gevoelens so sterk met gedigte geskakel word omdat die gedig ook besef dat die ware betekenis of emosie wat dit prober beskryf nooit werklik bereik kan word nie. Tog is die ervaring van hierdie gevoel paradoksaal – terwyl daar 'n diep nostalgiese komponent is, is daar terselfdertyd ook 'n vorm van blydskap, byna 'n herbevestiging van die wete dat deur hierdie emosie te ervaar, jy steeds lewendig is, jy steeds kan voel.
by dié kafeetafel 'n eensame man
wat hom verbeel: daar sit 'n man
Daniel Hugo uit Die boek Daniel (1986)
Versadig en leeg
Monday, September 8th, 2014 | Binneblik.
2 Kommentare op "Jannie Malan. Op die spoor van die Sehnsucht en Saudade"
September 9th, 2014 at 10:31
Sjoe Jannie, voer jy my nou mee met 'n pragtige stuk skryfwerk! Ek het juis ook onlangs vertroud geraak met die woord Sehnsucht.
Derrida (1989:80) – mens kan hom dalk ook net 'n woordeskatverryker noem – verwys in Of Spirit: Heidegger and the Question na Schelling wat, soos Derrida stel, "reminds us" dat die term "Sucht has, etymologically, nothing to do with the suchen of research, but with evil, siech, illness, epidemic." Derrida (ibid.) vervolg 'n entjie verder en skryf: "The evil of this Sehnsucht which gives the impulsion to go out of oneself in order to return to oneself, or to return to oneself so as to go out of oneself, is the essence of spirit of which Hölderlin speaks as poet. "In spirit," says Heidegger, "there reigns the nostalgia for its own essence.""
Derrida (ibid., 43) skryf vroeër in die boek en dui op 'n "awesome equivocality" (ibid., 41) ingeskryf in gees (en waar Heidegger se onderhandelinge met die Duitse woord Geist dit veral goed demonstreer):
"Spirit wakes, awakens rather [plutôt] – earlier [plus tôt] – from the Vor-fragen of the Führung. (…) As Führer, it goes or comes on the way, in front, up in front, before all politics, all psychology, all pedagogy."
"Daar is 'n gevoel. Moeilik om te verwoord."
Eensaamheid is asof voorgeskryf, dit dryf party tot wrede waansin (die dinge in die midde-Ooste ontroer my erg), ander tot waansinnige wonderlike poësie … Hoe hou mens huis met so 'n dubbelsinnigheid? "Ek voel duiselig, my ingewande brand"!