Wonderlike sy en die sywurm
Die glansproduk van die sywurm
REGS: ’n Sywurm en ’n sykokon bo-op moerbeiblare.
LINKS: ’n Aantal sywurms doen wat
hulle die beste kan doen—vreet.
Fastily, wat dit op
hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die bepalings van die Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0-lisensie
sywurm is geen ware wurm nie, maar die
rusper of larwe van die sywurmmot. En die
pragtige en duursame sy wat van sy
gespinde drade geweef word, loënstraf
die naïewe opvatting dat alle insekte op
aarde, buiten miskien die bye, blote
peste en die mens se onverbiddelike
vyande is . . .
nagenoeg 2 700 v.C. en die Chinese keiserin
Si Ling-Shi wandel in haar tuin waarin
daar baie moerbeibome groei. Toe, aan een
van die bome, gewaar sy ’n rusper wat
besig is om ’n blink kokon om homself te
weef. En die
keiserin pluk die kokon van die boom af.
Volgens ’n ander weergawe van die
verhaal het sy in die skaduwee van ’n moerbeiboom
sit en tee drink toe ’n kokon in haar koppie val.
Hoe ook al, die keiserin
bestudeer die kokon en kom agter dat sy ’n lang, dun draadjie, wat
verbasend sterk is, daarvan kan afdraai.
BO: Vir vroue van die Ooste draai die lewe dikwels om sy. Dit kan die geskenk aan ’n eersgebore kind, die bruid se versiering of bruidskat en uiteindelik die gestorwene se doodskleed wees.
Watter pragtige klere kan daar nie gemaak
word as materiaal van hierdie draadjies
geweef word nie! dink sy.
Ling-Shi se man skenk haar hierna sommer ’n hele bos
moerbeibome en sy begin met
sywurms boer. Spoedig het sy genoeg van
die kokonne se sydrade afgewen om die
eerste symateriaal te maak.
Só is systof,
volgens die legende, in die Oudheid in
Noord-China ontdek, maar geskiedkundiges
sal seker nooit kan vasstel presies
hoeveel waarheid daarin steek nie. Dit
wil egter voorkom of die Chinese die
geheim van sy 2.000 jaar lank jaloers
sou slegs die vorstegesin toegelaat
gewees het om klere te dra wat van
hierdie ryk stof gemaak is. Om hul kuns
vir hulself te hou het die Chinese
fantastiese stories oor die oorsprong van
sy opgedis vir mense wat gevra het waar
dit dan vandaan kom.
stof het ’n duur luukse geword wat slegs
die rykstes kon bekostig. Sedertdien was
die sybedryf altyd ’n toonaangewende
industrie in China.
geheim is, word vertel, uiteindelik aan
die Europeërs uitgelap toe twee monnike
sywurmeiers in hol kieries uit China
gesmokkel het. Teen die negende eeu was
die kuns feitlik in die hele Klein-Asië
bekend. Dit het na Afrika, Portugal,
Spanje en Italië versprei. Frankryk het
in die veertiende eeu sy geproduseer en
Engeland in die sestiende eeu.
was eenmaal die mees gesogte kledingstof
op aarde, hierdie produk uit die binneste
van ’n nederige wurm (wat eintlik geen
wurm is nie, maar die larwe van die
sywurmmot). Die vervaardiging van nuwe,
sintetiese stowwe wat sy op verskeie
maniere oortref, het die sybedryf egter ’n geweldige knou toegedien.
Maar die romantiek
van sy is steeds gevestig in die
keurigste kledingstukke, soos trourokke,
waarvan die ''sy en satyn'' selfs in ’n bekende ou liedjie besing word. En die
glansende weelde wat die mens uit die
produk van ’n onaansienlike insek geskep
het, loënstraf die opvatting dat alle
goggas op aarde, buiten miskien die bye,
as ons onverbiddelike vyande beskou moet
Omstreeks 100 vC het die Sy-roete ontstaan—'n antieke roete wat China en Europa met mekaar verbind het. Nie net is goedere op die verskillende paaie van die roete vervoer nie, maar ook idees is in die proses uitgeruil. Die Sy-roete het in der waarheid 'n kanaal vir die verspreiding van kennis, kulture en denke tussen die Ooste en Weste geword.
REGS: Die netwerk van handelsweë wat Oos en Wes verbind het en as die Sy-roete bekend gestaan het (hoewel nie slegs sy daarlangs vervoer is nie, maar baie ander dinge). Die landweë word in rooi aangedui en die seeweë (of waterweë) in blou.
wat dit op hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die web uitgeplaas het en kopiëring, verspreiding en/of modifikasie vergun ingevolge die bepalings van die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word. Name verafrikaans deur Mieliestronk.com.
DIE Sy-roete—'n 12 800 km lange roete van die Ooste na die Weste—was geen enkele pad nie, maar het plek-plek in verskillende paaie verdeel. By sekere punte het dit ook by ander handelsroetes aangesluit om ’n uitgebreide netwerk van handelsweë te vorm wat onderling met mekaar verbind was. Daar was boonop eintlik verskillende roetes oor land en oor die see.
Die roete oor land het by Tsjangan (vandag Xian) in Oos-China begin, die Gansoe-korridor deurkruis—'n vrugbare landgordel aan die Gobi-woestyn—en dan in twee verskillende paaie gevurk om die kante van die Tarim-bekken te volg—'n barre wildernis met hoë berge en 'n onherbergsame woestyn daarbinne. Die hele bekken word deur uiterste temperature, skuiwende sandduine en verblindende sandstorms gekenmerk.
Asof die ongenadige omgewing nie genoeg was nie, moes die karavane ook nog rowerbendes die hoof bied.
Met die gevaarlike bekken agter die rug, kon reisigers nou kies of hulle die Karakoramberge na Indië wou oorsteek, of die ruwe Pamirberge na Turkestan.
Op altwee bergreekse, met hul spitse vol ys en sneeu en diep spoelklowe, woed daar ongenadige winde en sneeustorms, en daar is ook sneeustortings. Die pad het dikwels vernou tot weinig meer as 'n smal rotslys teen die afgrond.
Die suidelike roete (oor die Karakoram) het daarna deur Baktra gegaan, 'n belangrike handelsentrum waar goedere van Indië, die Midde-Ooste, Europa, China en Maleisië aangebied is. Die noordelike pad (oor die Pamir) het vervolgens deur Samarkand ge­loop, in die huidige Oesbekistan, waarna die twee paaie saamgeloop en voortgegaan het oor Iran (toe 'n deel van Persië).
By Ravy (naby die huidige Iranse hoofstad) het die Sy-roete verdeel, met een pad noordwaarts na die Swart See en die ander een na Mesopotamië. Van Mesopotamië af het die pad gevurk na Turkye en die hawens Tirus en Antiochië aan die Middellandse See, van waar die sygoedere per skip na Rome, Venesië, Genua en Griekeland vervoer is.
As alles goed verloop het, is die reis van Oos na Wes binne drie jaar afgelê. Maar nie almal was so gelukkig nie. Soos een reisiger dit beskryf het: “Dit was vir 'n mens onmoontlik om die pad te ken as dit nie vir die dooies se ontbindende beendere was wat vir jou die weg aangewys het nie.”
Namate ál meer karavane van handelaars op die Sy-roete beweeg het, is wel kastele gebou om hulle te beskerm. Soms het rowers dit egter reggekry om die kastele oor te neem, en dan is niksvermoedende reisigers oorval en van hul kosbare ware beroof. Dit was net die belofte van reuse-winste aan die einde van die pad wat die handel lewend gehou het.
En praat van duur. Die prys van sy in Europa was iets ysliks. Tiberius Nero, wat die keiser van Rome was toe Jesus op aarde gelewe het, het selfs sy mense gewaarsku dat hulle fortuine aan 'n sinlose weefstof verspil.
“In ruil vir nietighede,” het hy gekla, “word ons geld na vreemde lande en selfs na ons vyande gestuur.”
Maar die sy-honger Romeine het hulle min aan sy woorde gesteur, en die handel het bly floreer.
Teen 300 n.C. het Japan sywurms begin teel, met Indië kort op sy hakke. Die kuns van sy-boerdery was egter nog grootliks tot die Ooste beperk, en die prys van sy het hoog gebly.
In die sesde eeu n.C. het die Bisantynse keiser Justinianus twee monnike na China gestuur om te probeer agterkom wat die geheim van sy was. Hulle het die dood getrotseer deur sywurmeiers en moerbeisaadjies in hul hol kieries weg te steek en dit na Konstantinopel terug te smokkel.
Uiteindelik was dit geen geheim meer nie, en die sybedryf het geleidelik na ander lande versprei, waardeur die monopolieë van China en Persië beëindig is.
BO: ’n Foto van iets meer as ’n eeu gelede wat straks nog so iets weerspieël van die transaksies op die Sy-roete in die Klassieke Oudheid. Kokonne van sywurms word hier in Antiochië in die Midde-Ooste gekoop om na Frankryk uitgevoer te word waar dit tot symateriaal vir gesogte kledingstukke verwerk sal word.
Foto: Histories (“PD Old”) Die
metamofose van die sywurm
sywurmmot (Bombyx mori) ondergaan ’n volledige
metamorfose—van eier tot larwe
(rusper) tot papie tot mot. Die piepklein
eiertjies broei ná sowat tien
dae uit en die gulsige larwes,
wat aanvanklik elk maar sowat 0,6
cm lank is, groei op hul dieet van niks anders
nie as moerbeiblare
tot ’n lengte van nagenoeg 7,5 cm.
Ná sowat ses weke hou
hulle egter op om te vreet en
begin hulle hul kokonne spin. ’n
Taai draad wat hard word wannneer dit met die
lug in aanraking kom, kom uit ’n buis naby
die larwe se mond. Die sywurm heg hom aan ’n
takkie vas en beweeg sy kop soos ’n syfer 8
totdat hy hom in ’n kokon toegespin het.
die kokon verander die ruspe eers in ’n
papie en dan
in ’n mot.
Die volwasse mot maak sy verskyning
ná ongeveer twee weke in die
sy wat hom in die kokon omhul, word met
speeksel sag gemaak en die nat, verkreukelde
mot breek uit die kokon.
’n kort rus word ’n maat gevind.
Hierdie motte, wat wel
vlerke het maar nie kan vlieg nie
(stellig weens die inteling oor
duisende jare), vreet glad nie.
Hulle is net daar om te paar
sodat die wyfie haar 300 tot 400
eiers kan lê. Hulle vrek gou daarna.
sy deur sywurmboere gewin word
die motte die kosbare sy beskadig wanneer
hulle uit die kokonne breek, laat
slegs ’n klompie van hul papies toe om tot motte
sodat hulle weer eiers kan lê. Die meeste
word doodgemaak, gewoonlik in ’n warm oond.
die sy te win, word die
sykokonne in kookwater gegooi om die
"gom" te versag wat die windings
aanmekaar laat kleef. Só ’n kokon is byna
soos ’n bol breiwol. Die punt van die draad
word gesoek en die hele draad, wat tot 1,5 km
lank kan wees, moet in een stuk afgerol word.
die individuele drade so uiters fyn is, word
die drade van verskeie kokonne saam ontrafel
en opgewen. Die gesmelte gom bind hulle saam
om ’n dikker, sterker draad te vorm.
verdere prosesse kan die sy verskillende
kleure gekleur en tot kledingstof geweef te
is interessant dat 45 000 kokonne op die ou
end net 1 kg ruwe sy oplewer!
Sywurms word in uiters beheerde omstandighede geteel. Die eiers, wat in panne of op spesiale papierstroke gelê word, word herhaaldelik ondersoek om seker te maak dat hulle nie siektes gekry het nie. Hulle word tot die lente in koelbewaring gehou, wanneer die sywurmboer hulle in 'n broeikas, of inkubator, oorplaas om uit te broei.
Die temperatuur in die plek waar die jong ruspetjies aangehou word, word versigtig beheer, en hulle kry elke paar uur vars blare. Daar word spesiaal gesorg dat insekpeste nie by die sywurmpies uitkom nie. Volwasse ruspes spin hul kokonne in spesiale houtrame met takkies en strooi daarin.
BO: ’n Voorstelling van sywinning in die sewentiende eeu. Die sydrade word van kokonne afgewen sodat dit tot materiaal geweef kan word.
Detail van illustrasie deur Sydney King,kunstenaar van die Amerikaanse nasionale parkdienste (U.S, National Park Services)
Maar dis nie net sywurms wat sy spin nie, daar is ander motlarwes wat dit ook doen... al is dit tot groot nadeel van sekere plante wat eers lelik deur die larwes verrinneweer word...