Grafika: Ál meer steun op toelaeByna ŉ kwart van alle Suid-Afrikaanse huishoudings maak op ŉ maatskaplike toelaag staat as hul hoofbron van inkomste. (Foto: Unsplash) Die meeste van Suid-Afrika se Covid-19-regulasies is opgehef, maar die uitwerking van die pandemie op die land – en veral kinders – gaan nog lank gevoel word. Statistieke Suid-Afrika (StatsSA) het pas die uitslag van sy maatskaplike en huishoudelike diensleweringsopname bekend gemaak en daarin word bevind dat Covid-19 die aard van veral reëlings oor kinderversorging ingrypend verander het. Die persentasie kinders tussen nul en vier jaar oud wat tuis saam met ŉ ouer, voog, volwassene of ander kind bly, het van 57,8% in 2019 tot 64,6% verlede jaar toegeneem. In dieselfde tydperk het die persentasie kinders wat gr. R doen, of ŉ ander kleuterskool, crèche of kindersorgsentrum bywoon, van 36,8% in 2019 tot 28,5% in 2021 gedaal. Covid-19 het ook ŉ verwoestende uitwerking op skoolbywoning gehad. Die persentasie vyfjariges wat in 2021 nie ŉ opvoedkundige sentrum bygewoon het nie, staan nou op 19,4%. Dit is ŉ beduidende toename van die 10,9% van vyfjariges wat in 2019 nie so ŉ sentrum bygewoon het nie. In 2020 het die syfer op 37,7% gestaan. Hoewel skoolinskrywing steeds betreklik hoog is, dui data op ŉ effens hoër persentasie ouer kinders wat in vergelyking met 2019 se syfers nie skool bywoon nie. StatsSA het bevind daar was wel ŉ daling onder diegene ouer as 20 jaar wat geen opleiding het nie. Dit het van 11,4% in 2002 tot 3,2% verlede jaar gedaal. Diegene met minstens ŉ gr. 12-kwalifikasie het in dieselfde tydperk van 30,5% tot 35,8% toegeneem. Inkomstebron Maatskaplike toelae bly steeds ŉ belangrike vangnet vir miljoene Suid-Afrikaners, veral in die armste provinsies. StatsSA sê die spesiale Covid-19-toelaag wat in 2020 uitbetaal is, het ŉ sentrale rol gespeel om enkelinge en huishoudings teen ŉ verlies aan inkomste te beskerm. Naas ŉ salaris (59,4%) was ŉ toelaag die belangrikste bron van inkomste vir huishoudings (51%), terwyl dit amper ŉ kwart van huishoudings landwyd se hoofbron van inkomste was. In die Vrystaat ontvang meer mense (60%) toelae as wat hulle salarisse (53,2%) ontvang, terwyl ŉ soortgelyke patroon ook in die Oos-Kaap, Limpopo en Mpumalanga gevolg word. Omdat so baie mense vir die R350-toelaag aangemeld het, het die persentasie mense wat toegang tot ŉ toelaag het, toegeneem tot 35,7% in 2021, terwyl die persentasie huishoudings wat minstens een toelaag ontvang, verlede jaar tot 50,6% gestyg het. Nasionaal het 5,8% van alle mense verlede jaar spesiale Covid-19-toelae ontvang, met mense in metrogebiede wat veel groter toegang (25,2%) daartoe gehad het. Water, krag, sanitasie, vullisverwydering (Argieffoto: Stad Kaapstad) Daar was ook vordering op die gebied van watervoorsiening. Die persentasie huishoudings met toegang tot ŉ verbeterde waterbron het tussen 2002 en 2021 van 84,4% tot 88,7% toegeneem. Die grootste vordering was in die Oos-Kaap en KwaZulu-Natal. Verskeie provinsies het egter agteruit geboer. Toegang tot water het in ses provinsies afgeneem, hoewel meer huishoudings in 2021 toegang tot lopende water gehad het as twee dekades gelede. Toegang tot sanitasie het ook verbeter en teen verlede jaar het 84,1% van huishoudings toegang tot verbeterde sanitasiegeriewe gehad. Die syfer het in 2002 op 61,7% gestaan. Die grootste verbetering was in die Oos-Kaap (58,3% tot 91,7%), gevolg deur Limpopo (31,6% tot 58,5%). Die installering van puttoilette met ventilasiepype het ŉ beduidende rol in die verbetering gespeel, hoewel verskeie redes – waaronder ŉ toename in huishoudings en verstedeliking, asook ŉ voorkeur vir spoeltoilette – ŉ rol in die stadige vordering gespeel het. StatsSA sê die skaarsheid van water, asook gereelde wateronderbrekings in talle dele van die land, kan ook lei tot alternatiewe bronne van sanitasie. Teen verlede jaar was 89,3% van huishoudings aan die kragnetwerk gekoppel (2002: 76,7%), terwyl daar in dieselfde tydperk ŉ afname in die gebruik van hout en paraffien was. Die algemene gebruik van hout en houtskool vir kookdoeleindes in landelike provinsies soos Limpopo en Mpumalanga, dui daarop dat dié hulpbronne steeds baie toeganklik is – en waarskynlik goedkoper is as om elektrisiteit te gebruik. Meer as ŉ vyfde van huishoudings het verlede jaar steeds nie elektrisiteit gebruik om te kook nie. Altesame 62,9% van huishoudings se vullis is in 2021 weekliks, of minder gereeld, verwyder. Vullisverwydering is ook veel meer algemeen in stedelike as landelike gebiede (85,4% teenoor 11,8%), terwyl 86,3% van huishoudings in metropolitaanse gebiede toegang tot hierdie dienste het.