Beter Afrikaans - Woordsoorte
Mobiele weergawe | Na groot weergawe
'n Grondige kennis van woordsoorte is noodsaaklik om goed te kan spel en skryf. As jy byvoorbeeld weet dat Afrikaans 'n eienaam (taalnaam) is, weet jy dat dit met 'n hoofletter geskryf word (want eiename word met hoofletters geskryf). As jy weet dat verafrikaans 'n werkwoord is, weet jy dat dit met 'n kleinletter geskryf word (want werkwoorde word met kleinletters geskryf).
Onderstaande oorsig oor woordsoorte poog om 'n paar duimsuigreëls te verskaf - sonder om aanspraak op enige wetenskaplikheid te maak. Dit moet gesien word as basiese toetse wat meestal geld om tussen die hoofkategorieë te onderskei.
Wenk: As jy 'n beslissing moet maak oor 'n woordsoort se kategorie, gebruik onderstaande toetse altyd in die volgende volgorde:
Die res van die kategorieë
Sinonieme: nomen (meervoud: nomina); selfstandige naamwoord
Afkorting: N (ook s.nw.)
Betekenis: Gewoonlik een of ander ding (al kan dit soms abstrak wees)
Kan daar 'n die of 'n voor die woord staan?
Het die woord 'n meervoudsvorm?
stoel > die stoel; stoele
hondehok > 'n hondehok; hondehokke
Soortnaam = konkrete dinge wat getel kan word (stoel; hondehok; Suid-Afrikaner)
Versamelnaam = beskryf 'n groep soortname (skool visse; trop skape)
Massanaam = goed wat eintlik nie getel kan word nie; neem meestal nie meervoud nie (vleis; goud) (Party bronne onderskei tussen massaname en stofname.)
Maatnaam = beskryf 'n afgemete deel van 'n massanaam (twee kilogram vleis; 'n sak goud)
Abstrakte naamwoord = ontasbare dinge (liefde; godsdiens)
Eienaam = spesifieke persone, plekke, organisasies, publikasies, ens.; neem gewoonlik nie meervoud nie (persoonsnaam = Piet Botha; pleknaam = Oranjerivier; organisasienaam = Microsoft; publikasienaam = Die Burger)
Sinonieme: verbum (meervoud: verba)
Afkorting: V (ook ww.)
Betekenis: Gewoonlik een of ander aksie of proses (al kan dit soms abstrak wees)
Kan jy hy of sy voor die woord gebruik (m.a.w. kan iemand dit doen of uitvoer)?
Het die woord 'n verledetydsvorm?
speel > hy speel; het gespeel
ruik > sy ruik; het geruik
Oorganklike hoofwerkwoord = met 'n voorwerp in die sin (hy eet pap; sy kweek groente)
Onoorganklike hoofwerkwoord = sonder 'n voorwerp in die sin (hy eet lekker; sy stap graag)
Voorsetselwerkwoord = altyd saam met 'n voorsetsel (hy hou van pap; sy beskik oor die vermoë om groente te kweek)
Koppelwerkwoord = koppel die sintaktiese onderwerp aan 'n eienskap (hy word 'n onderwyser; sy is skatryk) (is/was, word; lyk; skyn; blyk; ens.)
Hulpwerkwoord van tyd = het (hy het sy pap geëet; sy het groente gekweek)
Hulpwerkwoord van modaliteit = sal/wil (hy sal môre sy pap eet; sy wil graag groente kweek)
Skakelwerkwoord = skakel gewoonlik 'n hulpwerkwoord en hoofwerkwoord aan mekaar (hy sal probeer om sy pap te eet; sy wou hom help om groente te kweek)
Omskrywingswerkwoorde = word/is in die passief (die pap word/is deur hom geëet)
Samekoppelings = skeibare werkwoorde/deeltjiewerkwoorde/partikelwerkwoorde (hy eet sy pap op - hy sal sy pap opeet)
Sinonieme: byvoeglike naamwoord
Afkorting: ADJ (ook b.nw.)
Betekenis: Beskryf 'n eienskap van 'n naamwoord
Kan dit voor 'n naamwoord staan, asook ná die koppelwerkwoord en steeds iets sê oor die naamwoord?
Het die woord trappe van vergelyking?
kort > 'n kort rok - die rok is kort; kort - korter - kortste
opgewonde > die opgewonde gehoor - die gehoor is opgewonde; opgewonde - meer opgewonde - die mees opgewonde
Attributief = staan saam met die naamwoord, meestal voor die naamwoord ('n kort rok; die opgewonde gehoor)
Predikatief = staan saam met (gewoonlik ná) die koppelwerkwoord (die rok is kort; die gehoor is opgewonde)
Sinonieme: adverbium (meervoud: adverbia)
Afkorting: ADV (ook bw.)
Betekenis: Beskryf die werkwoord of 'n adjektief
Beantwoord dit die vraag: "Hoe V/ADJ?"
(Sommiges kan trappe van vergelyking neem)
vinnig > hy hardloop vinnig (Hoe hardloop hy? vinnig)
besonder > sy is besonder mooi (Hoe mooi is sy? besonder)
Daar is baie verskillende soorte bywoorde, waaronder:
bywoorde van tyd (môre; gister);
bywoorde van plek (hier; daar);
bywoorde van wyse (vinnig; trapsgewys);
bywoorde van graad (besonder; baie; erg);
bywoorde van rigting (boontoe; noord);
bywoorde van maat (ver; baie);
bywoorde van frekwensie (dikwels; gereeld);
bywoorde van modaliteit (miskien; dalk);
bywoorde van ontkenning (nie; nooit);
bywoorde van skakeling (byvoorbeeld; te wete);
Bywoordelike bepalings (ook genoem adjunkte) tree gewoonlik aan die einde van 'n sin in die volgorde tyd, wyse en plek op. Byvoorbeeld:
Ek gaan volgende week per motor Kaapstad toe.
Afkorting: PREP (ook vs. of voors.)
Betekenis: Dui die relatiewe posisie of verhouding tussen twee elemente aan
Kan jy 'n lidwoord en naamwoord (byvoorbeeld 'n meubelstuk) ná die woord gebruik?
voor/agter/bo-op/onder/langs/binne-in/onderaan die bank
onder > onder die trap
in > in die kamer
Sinonieme: pronomen (meervoud: pronomina)
Afkorting: PRON (ook vnw.)
Betekenis: Verskillende betekenisse en funksies, afhangende van die subkategorie
Persoonlike voornaamwoord: Kan dit in die plek van 'n naam staan?
Besitlike voornaamwoord: Kan dit in die plek van "X se" staan?
hy > hy speel = Piet speel
haar > haar boek = Fatima se boek
Persoonlike voornaamwoord = ek; jy; hy; sy; dit; ons; julle; hulle
Besitlike voornaamwoord = my/myne; jou/joune; sy/syne; haar/hare; ons; julle; hulle
Aanwysende voornaamwoord = hierdie; daardie; dié
Vraende voornaamwoord = wie; wat; waar; wanneer; wie se; waarom; hoe; hoekom
Onbepaalde voornaamwoord = niemand
Betreklike voornaamwoord = wat; wie; wie se
Wederkerende voornaamwoord = myself; jouself; homself; haarself; onsself; julleself; hulleself
Wederkerige voornaamwoord = mekaar
Afkorting: ART (ook lw.of lidw.)
Betekenis: Bepaal 'n naamwoord
Is dit die of 'n?
de/den/der/des (slegs in versteende Afrikaanse uitdrukkings)
Bepaalde lidwoord = die
Onbepaalde lidwoord = 'n
Sinonieme: numeraal (meervoud: numerale)
Afkorting: NUM (ook telw.)
Betekenis: Dui aantal aan
Kan jy dit in syfers uitdruk? Hooftelwoord (Engels: "cardinal number") (Onbepaalde hooftelwoorde kan nie in syfers uitgedruk word nie.)
Dui dit 'n rangorde aan? Rangtelwoord (Engels: "ordinal number")
sewentien > 17
derde > 3de
Bepaalde hooftelwoord = een; twee; drie; ...
Onbepaalde hooftelwoord = baie; talle; horde; ...
Bepaalde rangtelwoord = eerste; tweede; derde; ...
Onbepaalde rangtelwoord = laaste; soveelste; ...
Sinonieme: konjunk (meervoud: konjunkte)
Afkorting: CNJ (ook voegw.)
Betekenis: Skakel twee sinne of sinsdele aan mekaar
Kan jy twee sinne maak as jy die voegwoord verwyder?
en > Johan en Fikile het in die ry gestaan = Johan het in die ry gestaan + Fikile het in die ry gestaan
terwyl > Johan het in die ry gestaan, terwyl Fikile kos gaan koop het = Johan het in die ry gestaan + Fikile het kos gaan koop
Neweskikkende voegwoorde = behou onafhanklike woordvolgorde (daar is slegs ses neweskikkende voegwoorde: en; maar; want; of; asmede; dog)
Onderskikkende voegwoord = het afhanklike woordvolgorde tot gevolg; dit is al die ander voegwoorde (terwyl; indien; mits; nadat; omdat; ...)
Betekenis: Het gewoonlik geen betekenis op sy eie nie
Is dit die: (a) tweede nie in 'n sin; (b) se wat besitting aandui; (c) so en soos wat in vergelykings gebruik word; (d) die en ná sit/staan/loop/lê en nog 'n werkwoord; (e) die van wat 'n gedeelte aandui; (f) die te wat saam met om gebruik word; of (g) die te wat graad aandui?
Is dit 'n voorsetsel of bywoord wat eintlik vas aan die werkwoord geskryf word?
Voorbeelde: Sien hier onder
Ontkenningspartikel: nie > Hy is nie moeg nie. (Die eerste nie is 'n bywoord van ontkenning.)
Besitspartikel: se > Suléne se boek is in die kas.
Vergelykingspartikel: so/soos > Hy is so arm soos 'n kerkmuis.
Skakelpartikel: en > Julle moenie so sit en ginnegaap nie!
Deelpartikel: van > Drie van die mans het in die hof verskyn.
Infinitiefpartikel: te > Winnie hou daarvan om boek te lees.
Graadpartikel: te > Hierdie malvapoeding is te lekker vir woorde!
Werkwoordpartikel: op (e.a.) > Sy skryf die name op in 'n boek. = Sy sal die name in 'n boek opskryf.
Werkwoordpartikel: ver (e.a.) > Sy spring baie goed ver. = Sy kan goed verspring.
Afkorting: INTERJ (ook tw.)
Betekenis: 'n Uitroep of uiting wat alleen kan staan
Kan die woord alleen staan in 'n sin?
Kan die woord gevolg word deur 'n uitroepteken of ellipsteken?
Waarvan vs. van wie
Vertaling en terminologie
Hulp / Kontak | Profiel |