Reeds vroeg in sy bestaan het die novelle (Lat.: novus: nuut; It.: novelle: nuwe verordening, wat min of meer "iets nuuts", "nuwigheid" beteken) 'n duidelik omlynde vorm ontwikkel. Die besondere kenmerke daarvan het in wese onveranderd gebly, hoewel die samestelling en struktuur, in ooreenstemming met die kultuur of tydvak, verskil het. Gevolglik kan 'n mens beweer dat die novelle 'n argetipiese kenmerk besit, nl. die begeerte om iets nuuts te beskryf of te vertel. Hierdie argetipiese struktuur is sedertdien deur die aanwas van kulturele en sosiale nuanses en verskille verfraai.
'n Voorveronderstelling vir die begeerte om iets te beskryf of te vertel is die buitengewone, dit wat die belangstelling sal gaande maak en die nuuskierigheid sal prikkel. Op sy beurt veronderstel elke buitengewone of wetenswaardige gebeurtenis 'n wisselwerking tussen dié gebeure en 'n agent, bv. iemand wat op een of ander manier daarby betrokke is. Sodoende het die argetipiese vorm van die novelle sy oorsprong in die werklike belewenis. In die geval van die novelle is die twee elemente waaruit dié belewenis saamgestel is die agent en die gebeurtenis self — albei elemente sal ook in sigself die belangstelling of nuuskierigheid opwek. Hierdie twee elemente kan in verskillende kombinasies voorkom, afhangende van die soort gemeenskap en die tyd waarin dit voorkom. Die lg. twee faktore is die bewussyn waaruit kunsvorme ontstaan.
Giovanni Boccaccio, die Italiaanse Renaissancis, was die belangrikste vroeë teoretikus op die gebied van die novelle. 'n Mens kan in sy werk 'n sekere aardsheid, patos en vormbewustheid onderskei. Die inhoud van sy novelles in die beroemde versameling van 100 verhale, die Decamerone (1348—1353), verraai 'n liefde vir die lewe om sigself, en die begeerte om die groot dryfveer, die amour, tot vervulling te bring. Aanvanklik was die belangrikste eienskap van Boccaccio se werk sy bepaalde aanbiedingswyse: dit moes bekoorlik wees om te konformeer met die sosiale norme van sy tyd. Verder het die gebruik van 'n herhalende motief by Boccaccio (in die vorm van 'n valk) sy oorsprong gehad. Die Renaissancistiese vormbewustheid was eeue lank hierna bepalend vir die essensiële element van die novelle.
Sedert die Renaissance het sosiologiese veranderinge voortdurend plaasgevind. Die rol van die middelklas het toenemend oorheersend geword. Binne 'n aristokratiese gemeenskap veronderstel Boccaccio se amour vanselfsprekend 'n element van die skandalige — die opspraakwekkende gebeurtenis wat die inspirasiebron van die novelle is. Binne so 'n gemeenskap met sy eiesoortige gedragspatrone en norme kan, op die voorwaarde dat dit 'n geslote gemeenskap bly, die skandaal aanvaar word en die gevolge daarvan uit die weg geruim word. Die teenwoordigheid van 'n andersoortige, toenemende belangrike sosiale klas het egter 'n botsing van belange en gedragspatrone tot gevolg gehad.
Binne hierdie raamwerk het die skandalige gebeurtenis 'n ander toonaard aangeneem en die spanning of konflik tussen die individu en die gemeenskap het toenemend van groter belang in die novelle geword. Oor die algemeen is dit waar dat hoe interessanter die persoonlike of individuele geval was, hoe belangriker het die tema van konflik tussen die individu en sy milieu geword. Daarom kan 'n mens sê dat die element van konflik die fundamentele en belangwekkendste gegewe in die moderne novelle is.
Gedurende sy ontwikkelingsgang is daar dikwels probeer om 'n prototipe van die novelle vas te pen. In Duitsland het J.W. Goethe bv. na die ongehoorde gebeurtenis verwys, Paul Heyse na die onberekenbare eiesinnigheid van die individu, gesien in sy verhouding tot sy omstandighede, Theodor Storm na 'n eksistensiële konflik. Ander het weer na 'n voorval verwys wat in wese irrasioneel en sinneloos was (Paul Ernst) of na die unieke of buitengewone (Ludwig Tieck). As gevolg van 'n beter begrip van psigologiese verskynsels lê die moderne siening 'n verband tussen die buitengewone gebeurtenis en die buitengewone of vreemde individu.
Dit kan natuurlik aangevoer word dat die konflik ook die basis vorm van ander prosavorms, soos die *roman. Hoewel dit waar is, verskil die wyse waarop die konflik gehanteer word. Van die roman sou 'n mens kon sê dat dit nie die gebeurtenis self is wat soseer beklemtoon word nie, maar die ervaring of die gevolge daarvan, en dit kan die vervlegting van etlike handelinge veronderstel, terwyl die novelle uit 'n enkele sentrale daad bestaan — vandaar die korter vorm. Verder beklemtoon die roman die menslike aard, terwyl dit in die novelle gaan om wat met die mens gebeur: die fundamentele beginsel van die menslike natuur word geplaas teenoor 'n gebeurtenis wat iemand oorkom.
Stilisties het daar drie soorte aanbiedingswyses in die novelle ontwikkel. Sommige novelles word gekenmerk deur 'n besadigde, selfs EPIESE vloei. Hierteenoor kan die skrywer verkies om die sentrale konflik op 'n epies-dramatiese wyse aan te bied; die sintaksis kan bv. benut word om die konflik te beklemtoon. Ten slotte kan die epiese doelstelling dié van versoening wees, waarin die konflik opgelos word. Die hoofhandeling word dan in die rigting van die moment van rus en vrede gestuur.
Die novelle kan moontlik beskou word as een van die prosavorme wat struktureel die uiteenlopendste vorme kan aanneem, en 'n volledige beskrywing is binne beperkte omvang onmoontlik. Daar kan slegs algemene riglyne verskaf word. As Boccaccio se Decamerone as wegspringplek geneem word, dan kan 'n mens 'n struktuur wat bestaan uit 'n versameling novelletjies, wat deur 'n raam tot 'n geheel saamgebind word, as postulaat aanvaar. Tweedens kan die RAAMVERTELLING uitgebrei word om net so 'n belangrike komponent te vorm as die novelles of novelle wat dit insluit. Derdens kan die raamvertelling en die ingeslote novelles in mekaar verweef wees en mekaar aanvul. In al hierdie gevalle kan die verteller in die raamgeskiedenis persoonlik betrokke wees by die gebeure van die ingeslote novelles (interne ek-VERTELLER) of hy kan bloot die rol van toeskouer hê (eksterne ek-verteller). Vyfdens kan die struktuur van die raam die vorm van 'n "dagboek aanneem wat BIOGRAFIES of OUTOBIOGRAFIES kan wees. Sesdens hoef daar glad nie 'n raam te wees nie; baie novelles kom goed daarsonder klaar. In die sewende instansie kom 'n ontlening uit die roman in sommige novelles voor: die handeling word afgebaken en verdeel d.m.v. BRIEWE — dus 'n briefnovelle. Oor die algemeen sou 'n mens kon sê dat die novelle se opvallendste strukturele kenmerk die kerngebeurtenis is. Dit gebeur egter soms dat bykomende gebeurtenisse net so belangrik as die hoofgebeurtenis word. Dit is die geval by novelles waarin sosiale en psigologiese realisme 'n rol speel.
Terselfdertyd word 'n toenemende gevoel van pessimisme en later nihilisme merkbaar. Sodanige elemente is nie inherent onversoenbaar met die wese van die novelle nie. Per slot van rekening was dit nog altyd 'n middel om die sonderlinge in die bestaan uit te druk.