Onderrig | Tweetalige Tuisskolers
In 'n vorige hoofstuk van my lewe (voor huwelik, kinders, tuisskool, huishou…) was ek op 'n stadium aan't soek vir iets om weer 'n doel en uitdaging in alledaagse lewe te sit. My lewe oor die algemeen was teleurstellend en oninteressant, ek wou iets hê om oor opgewonde te raak. Toe besluit ek om Italiaans te leer. Ek wou nog altyd verstaan wat in operas aangaan! Die Italiaanse ambassade was net 'n paar blokke van my destyds werkplek geleë en het Italiaane klasse aangebied.
Vir 'n hele aantal maande (meer as 'n jaar, dink ek) het ek twee maal per week by "Professore" gaan Italiaans leer. Later het ek van werk verander, ver van die ambassade, kon nie meer betyds by die klasse wees nie, het toe maar oorgeskakel na Saterdagoggende. Ek het niemand geken wat Italiaans praat nie, dus geen oefening ingekry nie anders as met myself praat, of in die klas. Tot ek op 'n dag verlief raak op 'n Duitser en besluit om Italiaans te los en eerder Duits te leer! Die Italiaanse grammatika- en woordeboek het in die boekrak staanplak gekry… en daar bly staan.
Later, as tuisskoolma, het die idee van klassieke tale my sterk aangetrek. Al die programme wat verkondig dat mens klassieke Grieks en Latyn moet leer, dan kan jy jou eie taal baie beter praat, het egter aanvaar dat "jou eie taal" Engels is. Nêrens kon ek inligting vind oor 'n soortgelyke program in Afrikaans nie. Dit het ook nou nie juis gehelp dat ons toe nie in Suid-Afrika gewoon het nie! Dan voel dit ook vir my vreemd om twee "dooie tale" te leer as daar 'n wêreld vol tale is wat mens dalk eendag met 'n lewende medemens kan praat.
Die seuns het ek vroeg-vroeg geleer om tot by tien te tel in Italiaans. Later, soos ons ander skoolwerk doen, kon ek herhaaldelik daarna verwys, byvoorbeeld met die name van reëlmatige veelhoeke, soos dekagoon, oktagoon, ens. Ook in Engels met triangle, tricycle (tre = drie). Selfs desimaal (dieci = tien). Uno beteken een, en dis een van ons gereelde kaartspele! So tussendeur het ek seker maar tonne kere genoem dat soveel woorde van Latyn afkomstig is en dat Italiaans die naaste lewende taal aan Latyn is.
Eendag, omtrent middel verlede jaar, toe Ouboet iets anders in 'n boekrak soek, kom hy op die Italiaanse handboek af… Hy bestorm my, boek in die hand, so opgewonde soos nog iets. Dis asof hy Penny is wat Medusa se Duiwelsoog-diamant (Die Redders / The Rescuers) ontdek het! Hy begin sommer onmiddelik om die boek deur te blaai en woorde uit te spreek. Eers was ek bietjie verbaas, ek weet mos ek het nog die boek..? Gelukkig, voordat ek iets kon sê wat sy entoesiasme demp, skiet onskool (unschool) 101 my te binne: die beste tyd om enigiets te leer is wanneer mens belangstel.
Na 'n kort gesprek (Ja, ek wil SO graag Italiaans leer) het ons ooreengestem om een maal per week Italiaans-klas te hê. My Italiaans is so verroes dat ek nie eens meer een enkele sin kan uitkry nie, maar gelukkig het ek nog die boeke, en soos wat ek dit lees, kraak die nodige breinselle uit hulle roes uit. My handboek is gerig op haastige grootmense, so eintlik gebruik ons dit nie vir ons klas nie, maar dit gee my darem idees en, bo alles, help om die geroeste breinselle te olie.
Die moeilikste was om te besluit wat leer ons en in watter volgorde. Dit moet tog interessant wees (my handboek begin met etiket by paspoortbeheer en reisdokumente, nie eintlik wat seuns eerste wil leer nie). Verder moet elke nuwe stukkie kennis bydrae by die vorige, sodat hulle darem iets kan sê. Daar moet ook balans wees tussen woordeskat en grammatika. Dalk maak ek dit onnodig ingewikkeld? Hmm… Nee, wat.
Hier is wat ons tot nou toe geleer het:
Tel: hulle kon eintlik al tel, maar dit was 'n prettige manier om te begin met telliedjies vanaf YouTube
Persoonlike voornaamwoorde: Ek is Guido. Jy is Luigi. Hy is Pinocchio. Sy is Gina…
Vervoer-woordeskat: fiets, kar, vragmotor, vliegtuig, trein, vuurpyl, motorfiets, huurmotor, helikopter, bagasie, kaartjie, gondel, straat, bus, boot…
Meervoude van vervoer: een bus, twee busse. Hierby ook 'n verduideliking van die manlike en vroulike woordvorme van alle selfstandige naamwoorde (maklik vir hulle om te verstaan, Duits het dit ook) en hoe mens dit sommerso aan die woord kan sien, ook self kan uitwerk wat die meervoud moet wees, want Italiaans bly byna altyd by die reëls.
Die alfabet: verskye YouTube alfabetliedjies in Italiaans
Besitlike voornaamwoorde: Ek het 'n vuurpyl. Jy het tien treine. Sy het 'n helikopter. Julle het bagasie. Hulle het drie vuurpyle…
Kleure: Weereens het YouTube heelwat vrolike, interessante videomateriaal verskaf
Gebruik van byvoeglike naamwoorde (eintlik net die kleure, maar hoe om dit in 'n sin te pas): Jy het 'n blou fiets. Ek is 'n groen motor. Dit is vyf blou helikopters.
Vrae met bogenoemde: Het jy 'n rooi kar? Nee, ek het 'n blou kar. Is dit 'n pers trein? Nee, dit is 'n pers vragmotor.
Kos-woordeskat: brood, water, kaas, tamatie, spaghetti, olywe, knoffel, olyfolie, tamatie, wyn, koffie, sout, groente, vrugte, vleis, rys. Ons fokus op algemene woorde, met net spesifieke groente of vleis wat meer Italiaans is, soos tamatie, sampioene, salami. Dit was 'n openbaring aan hulle hoeveel koswoorde in Afrikaans kom net so uit Italiaans!
Soos ons die nuwe woorde leer, gebruik ons weer die vrae, telwoorde, besitting, kleur, ens. van vorige lesse
Volgende kom "Ek wil … " sinne saam met asseblief en dankie. Die wortel voor die donkie se neus hier is dat, wanneer hulle hierdie deel onder die knie het, ons na 'n Italiaanse restaurant sal gaan as beloning, waar hulle dan moet probeer om die spyskaart te verstaan sonder om na die Engels te kyk!
Dis seker nie nodig dat hulle 'n volksvreemde taal aanleer as hulle alreeds een tuis praat nie. Maar… Dit kos geen ekstra geld nie, net bietjie dinkwerk en moeite, met as beloning, ekstra taalvaardigheid. Hulle herken gereeld woorde in Afrikaans, Engels en Duits wat ooreenstem met die Italiaans (Latyn) en dit spoor hulle net aan.
Hoe lank hierdie gier gaan hou, weet ek nie. So lank as wat hule nog belangstel, gaan ons aan!
Wetenskap is pret! Leer is lekker!
As hierdie twee dinge vroeg-vroeg reeds by 'n kind ingeskerp word, dan is die stryd reeds halfpad oorwin. Goed begonne, half gewonne. Dis 'n belangrike doelwit in ons tuisskool-lewe (wel, eintlik bedoel ek nou die pret-deel, maar ook die goed begonne). Kinders is van nature leergierig, dit hang af of hierdie lus vir leer aangemoedig word of met verveling gesmoor word.
Seuns hou daarvan om met water te mors. Ja, ek weet tuisskoolouers wil ook nie heeldag skoonmaak en opruim na 'n morsige leerondervinding nie. Dit hoef ook nie só morsig te wees nie en die kinders kan gerus van jongs af leer om te help opruim na die eksperimente.
Vir ons was eksperimente, veral dié met water daarby, 'n goeie manier om te leer, maar ook terselfdertyd aan te leer dat wetenskap, en leer oor die algemeen, lekker is. Hier is drie watereksperimente vir voorskool, graad 1 of graad 2 wat byna geen voorbereiding verg nie:
Dryf of sink?
Al wat nodig is, is 'n skottel (of bad) vol water, 'n papier en potlood. Dis nou van ma se kant af. Dan mag die seuns 20 (dit pas goed in op 'n folio papier) dinge kies waarmee hulle wil eksperimenteer. Ouboet skryf die name van al hierdie dinge onder mekaar neer op die papier, as die eerste kolom . (Dit tel sommer ook as spelling / Afrikaans / skrif vir die dag, want daar gaan waarskynlik woorde wees wat hy nie weet hoe om te spel nie.)
Dan moet Ouboet en Kleinboet raai watter van hierdie dinge sal dryf en watter sink, in water. Een kolom vir Ouboet se hipotese, een vir Kleinboet s'n – hy hoef net 'n D of S te maak langs elke voorwerp. Nou vir die pret.
Hulle maak beurte om die goed in die skottel water te gooi, te kyk of dit dryf of sink, dan moet Ouboet weer die waarneming noteer.
Daarna kan hulle kyk hoeveel van hulle hipotese reg was, en dalk is daar 'n besprekingspunt of twee as dinge anders was as wat hulle dink.
Wat gebeur as dit vries?
Benodigdhede: 'n Deursigbare houer wat in die vrieskas mag gaan, 'n rekkie wat om die houer sal pas, water en voedselkleursel.
Nou ja, die voedselkleursel is nie noodsaaklik nie, maar gekleurde water is meer pret – ook meer sigbaar.
Vul die houer gedeeltelik met water, voeg voedselkleursel by ("Cool!"). Pas dan die rekkie om die houer. Die seuns kan seker maak dat die rekkie mooi presies op die watervlak lê as merker.
Plaas dan die houer in die vrieskas (of vrieskompartement van die yskas) totdat die water gevries is. Wees daarop voorbereid dat die vrieskas of yskas 'n honderd keer oopgemaak gaan word om te kyk of dit al gevries is!
Wanneer die water solied gevries is, haal dit uit, maar wees versigtig om nie die rekkie te skuif nie. Die seuns vergelyk nou die watervlak toe die water nog vloeistof was, soos gemerk deur die rekkie, met die volume noudat dit gevries is. Water sit uit wanneer dit vries!
Lug is ligter as water
Met weereens 'n bak vol water, 'n strooitjie en 'n leë koeldrankblikkie, of ander houer met klein opening, is almal gereed vir nog 'n watereksperiment!
Begin deur na die dryf of sink-eksperiment te verwys: Sal 'n leë koeldrankblikkie dryf of sink? Wat daarvan as die blikkie vol water is? En as dit vol lug is?
Maak die koeldrankblikkie vol water en sit dit in die bak water, waar dit sink. Laat die seuns beurte maak op die strooitjie by die blikkie se opening in te steek en te blaas. twee dinge kan nie terselfdertyd dieselfde ruimte inneem nie. Ons kar kan nie wees waar 'n ander kar reeds is nie, dan is daar 'n ongeluk. Net so met die lugwat hulle uitblaas en die water in die blikkie – albei kan nie in die blikkie wees nie. Omdat die lug ingeblaas word, druk dit die water uit. Soos wat daar meer lug in die blikkie is, begin die blikkie hoër in die water lê totdat dit eindelik dryf. Die lug in die blikkie maak dit nou ligter as die water, daarom dryf dit.
Dan, om sommer 'n ekologiese les daarby in te werk, herinner ek die seuns daaraan om nie die water sommer net in die drein af te gooi nie – dis immers nog skoon bruikbare water. Benat die potplante daarmee, vul die troeteldiere se waterbakke of selfs die toilet se watertenk!
Nog 'n prettige eksperiment om te doen is dié van xileem. Xileem is die weefsel binne-in die stingel van die plant wat water en opgeloste voedingstowwe vanaf die plantwortels na die res van die plant vervoer.
Dis doodeenvoudig: gooi voedselkleursel by water, vind 'n wit (of baie ligte) blom, en hou die blom in die water aan. Na 'n paar dae begin die blom verkleur na gelang van die kleur water waarin dit is.
Dis die ideale eksperiment om te doen as jy níé 'n groot gemors in die kombuis wil hê die dag nie, maar nie jou seuns se opgewondenheid kan teleurstel nie as hulle die rooster bekyk en uitroep: "Jippie! Volgende is wetenskap. Watse eksperiment doen ons vandag, Mamma?"
Omdat ons al voorheen eksperimente gedoen het oor verdamping en die seuns dus bewus is daarvan, het ons die meeste van die fles se bek toegeplak met maskeerband. Dit bewys dan ook dat die plant die water opgebruik, dit verdamp nie sommer maar net nie. Boonop help dit om die blom bo water te hou.
Hopelik help hierdie 'n haastige mamma om eendag kop bo water te hou!
Blaas 'n blik, oftewel, gekanaliseerde energie
Daar kan baie energie wees, maar geen aksie. Dit tel wel ook vir mense, maar eintlik gaan hierdie inskrywing oor die wind. Soms kan die wind waai en waai, maar mens sien geen duidelike reaksie, byvoorbeeld 'n waaier in 'n groot vertrek op 'n snikhete dag. Neem mens egter daardie selfde energie en kanaliseer dit op 'n meer doeltreffende manier, dan skielik is daar duidelike reaksie. Dieselfde waaier geplaas dat die wind teen die plafon of muur weerkaats, of gebruik in 'n kleiner vertrek, kan tog 'n verskil maak.
Ons het hierdie bewys met 'n wetenskap-eksperiment:
Jy kan nie sommer 'n vol blik met jou asem omblaas nie
Neem 'n toe blik blikkieskos en plaas dit op die tafel. Laat al die kinders 'n beurt kry om so hard as moontlik te blaas en probeer om die blik om te blaas. Hulle kan selfs tesame blaas. Die blik bly staan… wel, ons kon dit nie omgeblaas kry nie.
Kanaliseer die energie
Neem nou 'n strooitjie, ballon en rekkie. Blaas die ballon 'n keer of twee op om die oorspronklike styfheid te verminder. Steek die strooitjie by die bek van die ballon in. Wikkel die rekkie 'n paar maal daarom om dit stewig bymekaar te hou – nie te veel nie, anders druk dit dalk die strooitjie se opening toe!
Die strooitjie en ballon is nou die gereedskap waarmee verder gewerk gaan word.
Plaas die blik bo-op die ballon en laat die kinders weer probeer om dit om te blaas deur net gewoonweg daarteen te blaas. Dit bewys dat dit nie die feit is dat die blik op 'n ballon staan wat die blik laat omval nie. Met die blote asem (ongekanaliseer) bly die blik steeds staan.
Tuisskool Eksperiment – blaas 'n blik om
Met die blik bo-op die ballon, blaas nou by die strooitjie in. Die blik val sommer maklik om! Waarom? Die energie word nou meer doeltreffend aangewend deur dit met die strooitjie tot in die ballon te kanaliseer. Die energie kan dus vermors word deur groot hoeveelhede te gebruik, maar ondoeltreffend. Of baie minder, maar doeltreffend. Dieselfde geld vir alle energie, of dit nou elektrisiteit, wind, water, of tuisskool is!
Wees daarop voorbereid dat die blik soveel keer omgeblaas gaan word dat dit induik met die vallery, en jy dit as deel van aandete moet inspan! Ook dat allerhande ander dinge ook 'n beurt gaan kry om omgeblaas te (probeer) word.
Ons het hierdie eksperiment gedoen toe die seuns maar 6 en 3 jaar oud was. Hulle het dit vreeslik geniet en daarby ook aangeleer dat wetenskap pret is!
Drukskrif: Voorskool – U tot Z
Nadat ons minstens eenmaal die werksblaaie van al die letters en nommers gedoen het, het ons die voltooide werksblaaie in 'n boek saamgebind en dit in daardie seun se kamer gaan neersit.
Omdat hy trots is op wat hy gedoen het, kyk hy soms daarna vir 'n hele tydjie nadat dit voltooi is en trek soms die letters weer na met sy vinger, of met kleurpotlood bo-oor die voorheen gedoende grys potlood. Op hierdie manier word die letters deur die vakansie ingeskerp uit vrye wil, wat 'n baie kragtige manier is van leer.
Enige prentjies wat hy nog nie ingekleur het nie, kan hy ook nou inkleur, wat ook fyn motoriese spierbeheer oefen. Beide ons seuns hou nie daarvan om in te kleur wanneer hulle moet nie, maar kleur graag in wanneer hulle lus voel om dit te doen.
Die einddoel hiervan is tweeledig: eerstens om trots te kweek op voltooide werk, tweedens om die volgende jaar se hersiening te vergemaklik. Omdat die letters nog bekend is, is daar dan minder tyd nodig om hulle weer te leer, en kan vinniger voortgegaan word met nuwe werk.