Is daar ’n rigting wat mense, groepe en tale inklusief erken?Dr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Een van die redes waarom die DA in die laaste verkiesing relatief swak gevaar het, is die interne ideologiese stryd tussen die “klassieke” liberale, soos verteenwoordig deur Helen Zille, en dié wat meen die party moet ’n meer Afrikanistiese rigting inslaan sodat hy meer swart stemme kan kry. Uit die debatte in Suid-Afrikaanse kuberruimtes sien ’n mens hoe baie lesers, veral Afrikaners, ’n agterhaalde siening van “ismes” het. Die interne stryd in die DA is ’n goeie illustrasie. Tradisioneel is die Afrikaners en die liberalisme nie vriende nie. Ná wat ek wil noem ’n “proto-liberale” moment in die 19de eeu het die Afrikaners in groot meerderheid die liberalisme die rug toegekeer en ’n konserwatiewe nasionalisme omhels. Die rede was eenvoudig dat die liberalisme waarmee die Afrikaners toenemend sedert die laat 19de eeu kennis gemaak het, op ’n wisselvorm van die Engelse imperialisme neergekom het. Die Engelse liberalisme het hom aan die oppervlak teen die Afrikaners se rassegevoel gekeer, maar dit grotendeels as rookskerm vir Brittanje se imperialisme op alle vlakke – ideologies, polities, kultureel en ekonomies – gebruik. As jy as Afrikaner in die eerste helfte van die 20ste eeu ekonomies êrens wou kom, kon jy dit slegs deur middel van Engels doen. Duisende Afrikaners het só verengels. Die kerkleier dr. William Nicol het in die jare veertig van ’n “verlore geslag” gepraat. Dalk die treffendste voorbeeld kom voor in die dagboek van lady Maud, vrou van die Britse ambassadeur in Suid-Afrika, sir John Maud. In 1963 het Maud teen die uitdruklike wens van die Verwoerd-regering ’n veelrassige tuinparty gehou. In haar dagboek het die lady entoesiasties geskryf van die “triumphant success” – en daaraan toegevoeg “the first since the peasantry took over in 1948”. ’n Beter illustrasie van die vervlegting van die Engelse liberalisme en imperialisme kan ’n mens jou byna nie voorstel nie. Die Afrikaners se vlugtige 19de-eeuse “proto-liberale”-oomblik het geswig onder die druk van die Engelse imperialisme. Sou die Afrikaners se afkeer van die liberalisme sónder die invloed van die imperialisme dieselfde gewees het? ’n Interessante vraag wat geen antwoord het nie. Wat die Afrikaners in die proses nie besef het nie, is dat die liberalisme vele gesigte het, nie slegs ’n Engelse een nie. Op die Europese vasteland word byvoorbeeld iets heel anders onder die begrip verstaan. Dáár is dit grotendeels ’n aanduiding van jou ekonomiese benadering. In Europa is daar tradisioneel drie breë benaderings, ofskoon elkeen ’n verskeidenheid bevat en die drie in mekaar oorloop. Dit is die liberalisme, die Christen-demokrasie en die sosialisme. Liberale partye is ten gunste van die vrye mark en ’n beperkte staat. Sosialiste (of die verswakte vorm daarvan, bekend as die sosiaal-demokrate) wil groter staatsinmenging hê met die doel om maatskaplike gelykheid af te dwing. Christen-demokrate is êrens tussen die twee, maar is tradisioneel veral maatskaplik konserwatief. (Ofskoon die woord “Christen” in die meeste van dié partye se name deesdae bitter min werklike inhoud het.) In Amerika, weer, het die liberalisme en wat daar die “sosialisme” genoem word (wat eintlik maar op ’n gematigde soort sosiaal-demokrasie neerkom) saam in die Demokratiese Party beland waar hulle ’n heftige stryd teenoor mekaar voer. In Suid-Afrika was die politieke teenstelling tot betreklik onlangs tussen (Afrikaner-) konserwatisme en (Engelse) liberalisme. Sedert die jare tagtig is dié teenstelling toenemend vervang met liberalisme teenoor sosialisme. Die saak word vertroebel deur die feit dat die sosialisme by ons steeds meer vermeng word met Afrikanisme, wat voorheen in ’n bitter ideologiese stryd teen mekaar gewikkel was. In die struggle-tyd is die ANC op topvlak allengs oorheers deur lede van die SAKP, wat die Afrikanistiese vleuel met verloop van tyd heeltemal uitgewerp het. Maar die wettiging van die ANC/SAKP in 1990, wat saamgeval het met die ineenstorting van die Sowjet-ryk, het die interne dinamiek in die alliansie volledig omver gewerp. Die “suiwer” sosialiste is in ’n bestaanskrisis gedompel, en veral in die bewindstyd van pres. Thabo Mbeki het die Afrikaniste opnuut meer ideologiese suurstof gekry. Dit het twee gevolge gehad. Die eerste was die opkoms van ’n sosialisties-Afrikanistiese vleuel, verteenwoordig deur mense soos Ace Magashule, en die tweede die ontstaan van ’n ideologies “suiwer” Afrikanistiese party soos die EFF. Die proses word weliswaar vertroebel deurdat veral die Afrikaniste binne en buite die ANC onlosmaaklik verbind word met korrupsie en staatskaping. Dit is dus nie slégs ’n ideologiese stryd nie, maar ook ’n konflik oor toegang tot die soustrein, tot ’n vermoë om vryelik te “eet”. Teenoor dié sosialisties-Afrikanistiese (nasionaal-sosialistiese, as ’n mens moedswillig wil wees) benadering staan nou twee ander rigtings. Die eerste is die “klassiek” liberale rigting van Zille. Zille, afkomstig uit ’n Duits-Joodse gesin wat in die jare dertig uit Nazi-Duitsland ontsnap het, het saam met haar aanhangers redelik goed daarin geslaag om die liberalisme van sy Engelse imperialistiese wortels te bevry. Sy is met ’n Afrikaner getroud, en deur my persoonlike kennis van haar (ek het haar al in die vroeë tagtigs as kollega-verslaggewer in die parlement leer ken) weet ek haar liberalisme kan nie meer as ’n verteenwoordiger van die Engelse imperialisme beskou word nie. Haar soort liberalisme word deur drie sake gekenmerk: Die probleem is dat dieselfde man wat Zille aangewys het om haar as DA-leier op te volg, Mmusi Maimane, nie slegs ’n liggewig is nie, maar hom op sleeptou laat neem het om ’n meer Afrikanistiese rigting in te slaan met die oog op ’n groter aandeel van die swart stemme. In die proses het die DA sy “klassieke” liberalisme verwater, en in die laaste verkiesing die prys daarvoor betaal. Maar daar ís nog ’n rigting: ’n egte Christen-demokrasie. Dis ’n rigting wat die Bybelse waardes van maatskaplike geregtigheid verbind met maatskaplike konserwatisme en wat mense, groepe en tale se bestaan op ’n inklusiewe manier erken, sonder om dit tot ’n absolute dogma te verhef. Dis die rigting wat, onder meer, grotendeels deur die Solidariteit-familie voorgestaan word. Die Zille-liberalisme en die Solidariteit-rigting is nie onversoenbaar nie. Hulle is inderwaarheid natuurlike bondgenote. Dit sou goed wees as Afrikaners presies weet waarvoor die rigtings táns staan voordat hulle teen dié of daardie rigting te kere gaan.