Versindaba Alwyn Roux, Author at Versindaba
Alwyn Roux. Leesverslag: Spraakterapie/Speech therapy (2021), 'n selfpublikasie
Spraakterapie/Speech therapy deur Hanta Henning, Poetree Publications, 2021.
Ek deins altyd terug wanneer dit kom by digbundels wat self gepubliseer is. Mens wonder waarom die digter besluit het om nie by 'n uitgewer aan te klop nie.
Vir die doeleindes van 'n kreatiewe skryfkunswerkswinkel by Unisa het ek onlangs die digteres Nkateko Masinga uitgenooi om met my studente te kom gesels. Een van die redes wat sy aanvoer waarom sy self gepubliseer het, is om nie deur enigiemand gesensor te word nie. Sy voer aan dat jy jou sê kan sê op 'n wyse waarop jy dit wil sê. Dié gesprek het verder gelei tot die vraag na die oorbruging van die kloof tussen 'n selfgepubliseerde werk en dié by hoofstroomuitgewerye. Myns insiens is dit juis die verwagting van die leser wat anders daar uitsien – van 'n selfgepubliseerde werk verwag jy nie dat die kwaliteit noodwendig op dieselfde vlak gaan wees as dié van 'n professionele uitgewersmaatskappy nie.
Die digter en akademikus Hanta Henning se debuutbundel, getiteld Spraakterapie/Speech Therapy (2021) het onlangs op my tafel geland. Henning het haar bundel laat uitgee met behulp van Poetree Publications onder die redaksie van Flow Wellington. Wellington se maatskappy word op die internet beskryf as "one of South Africa's leading female-, black-owned, independent self-publishing companies that offer writers affordable, tailored packages to create high-quality literary products". Ander publikasies by Poetree Publications sluit die werk van Engelstalige digters soos Raphael d'Abdon en Sarah Godsell in.
Voorin die bundel word genoem dat twee proeflesers verantwordelik was vir die redigering van die bundel – Anné Guillaume-Combrink en Maureen van Helden. Dit is reeds verblydend om te sien en verleen op die intrapslag swaartekrag aan dié selfpublikasie. Aanvanklik kan mens ook noem dat dié publikasie in beide Afrikaans én Engels uitgegee is, wat reeds as een van die beweegredes vir selfpublikasie gesien kan word, aangesien hoofstroomuitgewers nie daartoe geneig is om tweetalige digbundels te publiseer nie.
Die titel Spraakterapie/Speech therapy laat onmiddellik die betekenisassosiasies van die behandeling van kommunikasieprobleme en spraakstoornisse by die leser opkom. Dié tegnieke wat deur spraakterapeute gebruik word, word spesifiek gebruik om kommunikasie te verbeter. Met betrekking tot die bundel is daar ook metaforiese betekenisse aanwesig, byvoorbeeld die gedagte dat die digproses as sulks gesien word as 'n vorm van terapie, wat te make het met "spraak" as uiting gee aan jou verstaan van die werklikheid.
Die bundel word opgedra aan Stinkie en Joe, en bestaan uit twee afdelings, naamlik "Selfspraak/Self-speech" en "Haatspraak/Hometalk". Die eerste afdeling word voorafgegaan deur 'n motto ontleen aan Coenie de Villiers se "Reisiger" ("steeds bly ek 'n reisiger/ wat die nate van die wêreld ken"). Die afdelingtitel word soos volg in die gedig "wat was" geïntegreer: "selfbeheersing kwyn/ vreet weg jou/ vrees en angs/ jou haat van self/ jou haat spraak/ raak jou/ kindersondes jou/ selfprofesie/ en als wat soet/ en bitter waak/ drillend en deinsend/ nou geset/ permalae/ van vet op vet". Hierin word selfhaat terselfdertyd verbind aan die tematiek van liggaams- en selfbeeld, wat deurlopende motiewe van die bundel is.
Interessant is dat die eerste sewe gedigte in afdeling een deur asteriske van mekaar geskei word en nie van titel voorsien word nie. Die suggestie word dus geskep dat dié fragmente deel uitmaak van die digter se selfspraak. Hierby ook die gedagte dat selfspraak soos opdrifsels van gedagtes is wat sigself by die digter as die skrywende instansie aanmeld – vergelyk:
die borrels breek steeds bros
in my borskas
soos ek inasem
om die angs
te kan besweer
kristalhelder sfere van glas
bruis op in my keel
nes ek voel ek kan loskom
van dit wat kom en was
iewers in my voorbrein
speel iets vingerbakatel
slegs skalks 'n lukrake wiellaer
raak teen 'n sinaps se swel
woorde word 'n hersenskim
soos 'n klip in water wyer kring
in die grys diep
Ná 'n aantal fragmentariese gedigte, vind die leser vyf kwatryne in Engels, getiteld "rhyming quatrains (or, a working mother's guide to continued mental health)". Die verwysing na "continued mental health" laat val die klem op die beoefening van digkuns as 'n vorm van psigologiese verweer. Die eerste kwatryn begin met die idee van 'n moeder se selfdood, waarvan die nagevolge op 'n afstandelike, alhoewel onstellende wyse verbeel word. Daaropvolgend borduur die digteres voort op fragmentariese wyse, waarin die digterlike ek besin oor hoe dit sou wees as sy as persoon nooit hier was nie – vergelyk die eerste twee strofes:
mag ek stof word
en op die wind
mag my geboorte
"Shrinkage" is 'n gedig wat die motief van terapie weer eens op die voorgrond plaas. Op treffende wyse beskou die spreker haar lewe op verskillende ouderdomme met spesieke verwysing na die terapie wat sy ontvang het. Die sardoniese kommentaar op die raad wat sy ontvang, gee die trefkrag van die gedig: "when you're 16/ and you go to a psychiatrist/ they'll say/ you're 16/ you're just sad/ it wasn't real love/ losing your home was worse for your parents/ take these pills/ and you'll feel good". Vergelyk ook "flagellaat ('n ope brief aan die akademie)" waarin die spreker op dieselfde sardoniese wyse die akademie beskou as 'n god waarvoor brandoffers gebring moet word.
Tussendeur die gedigte vind die leser ook persoonlike foto's van Henning, wat insluit van haar kinderdae, van haar familie, geliefdes en skoolvriende. Dit is 'n fenomeen wat nie algemeen is van bundels by hoofstroomuitgewers nie en vermoedelik ook een van die redes waarom Henning besluit het om hierdie bundel self uit te gee.
Die tweede afdeling, "Haatspraak/Hometalk" word ingelei deur 'n motto ontleen aan 'n gedig van Philip Larkin ("they fuck you up, your mum and dad./ they may not mean to, but they do"). Dit is vreemd dat die tweede afdeling se titel "Haatspraak" in Engels vertaal word as "Hometalk" en nie as "Hate speech" nie. Hierdeur word die suggesie geskep dat "haat" en "huis" metafories gelykgestel word aan mekaar, dit wil sê dat die haat sigself taamlik gewoon voordoen, veral met Larkin se motto ingedagte. Laasgenoemde sou dan ook gesien kan word as 'n voorbeeld van dit wat 'n uitgewer besmoontlik sou verander het, alhoewel die teks sigself juis vir hierdie soort interpretasie oopmaak.
Die gedig wat begin met die versreël "veertien reëls in 'n sonnet" is 'n liefdesgedig, waarin die liefde tussen die geliefdes vergelyk word met 'n sonnettekring. Die gedig is speels gedoen met 'n slim eerste strofe:
kwatryn maal drie
– die lyf –
Ongelukkig word die aanvanklike gehalte van die gedig nie deurgaans gehandhaaf nie. Die speelsheid word te sentimenteel aan die einde van die gedig met woorde soos "siel" en "wese" wat abstrak en geyk voorkom. Nog 'n voorbeeld van 'n gedig wat nie sy volle potensiaal bereik het nie, is "prys die heer (op die voortrekkerwysie)", wat sigself aanvanklik sterk voordoen, maar uitendelik beter kon wees.
Die tweede afdeling bestaan dan ook uit 'n aantal herinneringsverse, wat spesifiek bemaak word aan gestorwe geliefdes. 'n Sterk, emosiebelaaide elegie, getiteld "Briewe van die nadood / The book of the dead" betreur die dood van 'n ou skoolvriend (laasgenoemde lei ek af uit 'n foto onderaan die derde gedig van die siklus). Hierdie gedigsiklus bestaan uit ses gedigte, wat afwisselend in Afrikaans en Engels geskryf word. Die strekking van die gedig word in die sesde gedig soos volg beklink:
that mourning never truly ends
like the prickling
rocks crumbling into sand
these arid winter lands
eroding river bends
where mourning stops
and dissonance begins –
Nog 'n voorbeeld van 'n herinneringsvers is "ek (ont)hou my pa" – vergelyk die eerst etwee strofes: "ek onthou jou/ soos my gisters// onthou vertrekke met/ kleipot en kalbas/ beendere/ grasse en peule/ uitgestal op jou vensterkas".
Ook tree die digteres gemaklik én heel sukselvol in gesprek met figure van die Afrikaanse poësie, byvoorbeeld met DJ Opperman in "met apologie":
my pa is in 'n nartjie
my ma is in kaneel
ek is haar klein papie
'n ertjie in 'n peul
soms sê my ma ek's wonderlik
soms sê sy ek is sleg
ek luister wat sy sê
sluit dit op donker plekke weg
my pa spreek glad geen woorde
behalwe dié wat breek
en die wat brand en dié wat bly
en in die donker plek vassteek
my pa is in sy papie
my ma 'n voël wat kweel
ek haal die donker woorde uit
en sien dit in die spieël
Een van my gunsteling verse is die gedig "paĉjojn", 'n kinderlike aanspreekvorm wat "pappa" beteken. Ek haal die gedig in sy geheel aan:
my pa woon
by die groot mpopana
daar was rus en vrede
en liefde was
in die malse eikelanings
langs die mooirivier
in die klaskamers
die groot mumvumvu
waak oor sy wese
is sy woord en sy behoud –
hy is steeds en is altyd hier
al is hy nou slegs as
woon op 'n heuwel
by die olyfboom
in 'n huis van leuens
in brixton se vuil strate
by die krematorium
wit rook en as –
die olea europea
werp swart skadu's
teen sy muur
dig en donker
word die ure
van dit wat kon
In Hanta Henning se bundel Spraakterapie/Speech therapy is die digterlike ek deurgaans in selfspraak (in stryd met die self). Onderwerpe soos die psigologiese welstand, ouerskap en verhoudings met ouers en geliefdes, staan voorop. Dit is 'n intieme en persoonlike bundel. Terselfdertyd gee die spreker ook 'n satirese en ironiese kyk op die sisteem waarin sy haarself bevind.
Een voordeel van selfpublikasie is dat Henning haar eie stempel op die bundel afdruk deur tweetalig te publiseer, en tweedens, deur persoonlike foto's by die bundel in te sluit. Alhoewel daar 'n stigma oor selfpublikasie bestaan, is daar ruimte vir selfpublikasie wanneer 'n bundel keurig uitgegee word. Met talle goeie verse, slaag Henning daarin om dié ruimte op 'n uitnemende wyse te benut.
Tags: Hanta Henning, Poetree Publications, Speech therapy, Spraakterapie
Posted in Binneblik, Blogs | Comments Off on Alwyn Roux. Leesverslag: Spraakterapie/Speech therapy (2021), 'n selfpublikasie
Alwyn Roux. "daar was storms in haar oë"
Twee dae, twee bundels. Die meeste sterre is lankal dood (2020) deur Johann de Lange en Bientang (2020) deur Jolyn Phillips. Een gedagte: wat 'n uitsonderlike oesjaar het die Afrikaanse poësie nie in 2020 opgelewer nie? Albei bundels het by Human & Rousseau verskyn en is keurig uitgegee. Tog is dit twee uiteenlopende bundels.
De Lange se bundel is dié van 'n bekwame digter. Daarvan is die titels van die onderskeie afdelings reeds sprekend, wat nie net digterlik is nie, maar ook gesofistikeerd in soverre dit met die tradisie in gesprek tree – vergelyk: (1) "Inskaduwings van die lig", (2) "Die sysies & die spreeue", (3) "Vergete vuur", (4) "'n Beiteltjie", (5) "Alles van waarde", en (6) "Gebedewiel". Afdelings vier en vyf verwys die digter onderskeidelik na twee groot geeste – Van Wyk Louw en Lucebert – met wie hy reeds van sy debuutbundel, Akwarelle van die dors (1982), in gesprek is.
Phillips se bundel, ànders as dié van De Lange, skep nie die illusie van vormvastheid of beheer nie; alhoewel, dit is juis die vloeiendheid van die teks wat jou boei. Dié vloeiendheid vind 'n oorsprong in ekstase, soortgelyk aan Julia Kristeva se Powers of horror (1982). Wanneer jy begin lees, kan jy nie anders as om iemand anders nader te wink en die opdrag te gee, Lees hier! nie. En dan moet jy net keer dat daardie persoon nie wegloop met jou bundel nie.
Waar lê die poësie? Die poëtiese moment by De Lange is te vind in presiesheid; by Phillips, in oormaat.
Is dit regverdig om te vra watter bundel jy as leser bo die ander verkies? Glo het die huis van poësie vele wonings. Maar dis nie 'n onregverdige vraag nie. Dit vereis eerlikheid. Is jy dapper genoeg om eerlik te wees? Nee, niemand kon my nog ooit van dapperheid beskuldig nie.
Maar ek kan dit sê: Waar die ervaring by Phillips ontbreek, maak De Lange daarvoor op. Dit beteken egter nie dat ek De Lange bo Phillips verkies nie. Ook: De Lange het ek al gelees; Phillips is nuut. En het ons al ooit só 'n verruklike stem in Afrikaans aangehoor?
* Die titel is ontleen aan 'n versreël uit "//Klaas" in Bientang op bladsy 37.
Tags: Alwyn Roux, Bientang, Die meeste sterre is lankal dood, Johann de Lange, Jolyn Phillips
Posted in Binneblik, Uncategorized | 4 Kommentare »
Alwyn Roux. Winterreise
Onlangs het ek Gerard Scholtz se werkswinkel oor haikoe skryf by die FynArts Festival in Hermanus bygewoon. Die uitsig oor die berg en die see vanaf die stoep van die gastehuis waar die werkswinkel aangebied was, was die perfekte milieu om 'n haikoe te inspireer.
Alhoewel inspirerend (in die sin van 'n vertrekpunt skep vir die skryfoefening), het ek nie 'n haikoe oor die natuurskoon geskryf nie. Ek het twee haikoes geskryf na aanleiding van 'n musiekstuk deur Arvo Pärt ("Cantus in memoriam Benjamin Britten") wat Scholtz vir ons gespeel het: