Die aartappel is veelsydig; g'n sofapokkel nie | Netwerk24
Deur Jana Luther 13 September 2019 00:00
Of jou aartappel nou 'n ertappel is, of jou ertappel 'n aartappel. Terwyl Dawid elders die wortels grawe, spit ek dié eetbare knol, Solanum tuberosum (familie Solanaceae), uit.
'n Sakkie aartappels. Middelslagaartappels, dwergaartappels. Eet-, kook-, braaiaartappels. Jong aartappeltjies uit die tuin, in die skil gekook en met knoffelbotter aangeklam. Kapokaartappels. Aartappelgnocchi met saliebotter. Aartappelslaai. Kraakbros skyfies en wiggies. Koue aartappels, blou om die kiewe. Gebakte aartappels. Aartappels op hul beste, in hul eie baadjies.
Ovaalvormige Vanderplank, met sy vlak ogies, se wit vleis word tjips. Buffelspoort se ronde knol gaan oond toe. BP1 is ferm, deug vir als, van pot tot oond. Lang geel Mondial is reg vir die tafel. Up-to-date blus ligroom by bak en fynmaak.
Meer as 8 000 soorte in meer as 130 lande, sê Wikipedia. Ná koring, mielies en rys is die aartappel die wêreld se belangrikste verbruikersgewas.
"Stapels aartappels . . . onder in die kelder" is deel van Julian de Wette se "familieportret". "Sondagoggend tien-dertig" wag Wopko Jensma se "skaapkop en gebakte ertappels gereed vir groot eet".
Die vlieë sit vas in die aartappelslaai en ons eet daai skaapribbes dat die vet spat.
"Die vlieë sit vas in die aartappelslaai en ons eet daai skaapribbes dat die vet spat," dig Toast Coetzer.
"Aartappel", wat ons meestal met 'n kort "a" uitspreek. Van waar dié naam? Van die aarde, nes "aarbeie" ook. In Frans: "pomme de terre", appel van die aarde, vrug uit die grond.
Wanneer "aarde" in Afrikaans die eerste lid van 'n samestelling is, val die slot-"e" weg, word dit "aard-" of "aart-", soos in "aardbewing", "aardrykskunde", "aartappel". Uit Europa kom ook die dialektiese variante "erd(e)-" of "ert-": "erdepot", "erdvark", "ertappel".
"Aartappel" of "ertappel"? Enigeen, sê die AWS. Albei is ewe reg. Ook in aartappelbrandewyn, aartappelbrood, -koekies, -pasteie . . . Maar pasop. Van te veel aartappels kom 'n aartappelbuik.
Dan liewer aartappels – gate – in kouse en sokkies. Of in streekstaal "aartappel" vir 'n "horlosie": Wat sê jou aartappel? Hoe laat is dit? Tyd vir aartappels braai, tyd vir vry.
Lyk dit of jy 'n aartappel in iemand kan gaarmaak? Dan is sy ontsteld. Dalk 'n ongeskilde, ongeskraapte, ongesouste aartappel, 'n ru, ongepoetste, ongemanierde vent se skuld?
As 'n mens aartappels in iemand se ore kan plant, kort hulle seep en 'n waslap.
Skil jy jou aartappels twee keer? Dan is jy deeglik. Nie? Dan doen jy iets een maal en klaar.
Aartappel leen sy naam ook uit: Aartappelskilpadjies en -vlooie is swartrooi insekte en blinkswart kewertjies; die aartappelbovis 'n vuisgroot gifpaddastoel wat soos 'n aartappel lyk.