Ons taal: 2015
Woorde van 2015
(Hierdie inskrywing het ook op Neder-L, Elektronisch tijdschrift voor de neerlandistiek verskyn.)
Geskep deur Jana Luther om 09:16 No comments:
’n Afrikaanse woordeboek vir die 21ste eeu
Tien jaar ná die verskyning van die vyfde uitgawe van die HAT is die sesde uitgawe op die rakke. Wat het verander? Ná my en Jana se aanstelling deur Pearson, die wêreld se grootste opvoedkundige maatskappy, werk daar vir die eerste keer twee voltydse leksikograwe aan die HAT, terwyl prof. Rufus Gouws van die Universiteit van Stellenbosch as deeltydse redakteur aanbly. Dit skep die geleentheid vir ’n deurdringende hersiening van die teks.
As mens dink aan die byvoeging van nuwe woorde – daar is meer as 3 000 van hulle in HAT6 – is neologismes wat tegnologiese vooruitgang weerspieël, gewoonlik van die eerstes wat by ’n mens opkom. In vorige uitgawes van die HAT was daar byvoorbeeld heelparty samestellings met telefoon, soos telefoongids, telefoonpaal en telefoonhokkie. In die nuwe HAT is daar samestellings met wolk, soos wolkberging en wolkverwerking. Soos ’n flinke Superman wat van sy kantoorpak in ’n telefoonhokkie ontslae raak, het die HAT in die wolke in opgevlieg. Ons Afrikaanssprekende tonge geniet vandag smake van die wêreld oor. In die ou dae was ons tevrede met stoweappels, stowepere en stowepatats; nou smul ons aan espetada, teppanjaki en tandoori-hoender. Woorde soos stylghoeroe, blieng, verslankingsklub en vertelkunsterapie wys die HAT bly op die hoogte en in die mode. Woorde soos tikkop, tiksmous en tikhuis wys die HAT is ook van die donker kant van ons samelewing bewus.
Argaïese woorde en uitdrukkings is uit die nuwe papier-HAT verwyder, maar hulle is nie in die doofpot gestop nie. Die nuwe, onverkorte HAT is van Augustus af op die internet raadpleegbaar. Hier, waar ruimte onbeperk is en die redakteurs die woordeboek deurentyd kan bywerk, kry ou woorde en uitdrukkings ’n nuwe tuiste en lewe. Die aanlyn HAT is soepel, gevoelig vir tendense en die kommentaar van sy gebruikers. Leemtes en gebreke, wat onder die woordeboekmakers se aandag kom, kan vinnig aandag kry.
Die byvoeging van nuwe stof en die verwydering van die oue is redelik maklik. Heelwat moeiliker is die uitkenning van omskrywings, voorbeeldsinne en uitdrukkings wat nog ’n ouer tydgees weerspieël. Hoe pas ons inskrywings by die 21ste eeu aan? Afrikaanssprekendes is byvoorbeeld lankal nie meer agraries en behep met die plaas en die jag nie. Nee, hulle is veral ook jonk en verstedelik en kosmopolities ingestel.
In die konstitusionele staat waarin die HAT voortbestaan, staan menseregte en menswaardigheid voorop. Hoe vereenselwig ons ’n uitdrukking soos "op jou bas kry" met dié konteks? Afrikaans wemel nog van uitdrukkings met lyfstraf en fisieke geweld as tema. Hoe om hierdie uitdrukkings in ’n woordeboek van eietydse Afrikaanse te weerspieël en te verklaar ... Dit kan die woordeboekmaker soms goed laat kopkrap.
Die groter bewustheid van die leefwêreld van sy gebruiker het ook ’n groener HAT tot gevolg. In vorige uitgawes is die olifant in terme van sy kosbare ivoor beskryf, walvisse in terme van die olie wat hulle lewer. Kleinwild is sonder skroom in terme van die jag beskryf. In HAT6 sê ons bloot watter diere as kleinwild beskou word. Die voorbeeldsin meld dat boere aangemoedig word om kleinwild op hulle plase aan te hou om daardeur jakkalse van hulle vee af te probeer weghou.
Die nuwe HAT is, ten slotte, ook ’n woordeboek vir ’n ruimer taalgemeenskap. Met die hulp van prof. Frank Hendricks en lede van die Universiteit van Wes-Kaapland se Departement Afrikaans en Nederlands het ons reeds ’n goeie gros eg Kaapse woorde opgeneem, soos gattas (polisie), mang (tronk), piemp (verklik), poenankies (fraai, oulik), skanghagha (in die haak) en tiep (’n roes uitslaap). Ook heelwat Moesliem-woorde is ingesluit, soos fadjer (oggendgebed), koenoet (gebed van gehoorsaamheid), pwasa (vastyd), sjoekran (dankie) en wieter (’n naggebed). Die kennis van Mahdi Abrahams, ’n ou kennis van my en eienaar van die Readers’ Den-comicswinkel, was hier van groot hulp.
Negentig jaar gelede het die HAT ontkiem as uiting van ’n eng nasionalistiese trots. Vandag omhels hy die hele taalgemeenskap. HAT6 erken en respekteer menswaardigheid, het ekobewus geraak, hou tred met nuwe tendense en tegnologie. Die nuwe HAT het die beperking van papier ontsnap. In die internetwolk, hoop ons, bly hy nog lank een van Afrikaans se vernaamste naslaanbronne.
Fred Pheiffer in gesprek met Ampie Muller in die program "Boekkeuse" op Fine Music Radio
Geskep deur Ons taal-redaksie om 15:06 No comments:
Ek lewer graag kommentaar op Albert Nothnagel (Die Burger, 14 Augustus 2015) se verwysing na HAT se “rassistiese blaps” in die definisie van Afrikaner.
In die verklaring van woordbetekenis gee ’n handwoordeboek soos HAT daardie waarde(s) wat algemeen geken en gebruik word – nie noodwendig die betekenis wat die leksikograaf self aan die woord sou wou heg nie.
’n Gedrukte woordeboek het ruimteprobleme en betekenisverklarings word dikwels volgens vasgestelde woordeboekkonvensies in verdigte vorm aangebied; ook die verklaring van Afrikaner: “(veral wit) persoon (met ’n sterk gevoel van nasietrots) wie se moeder- of huistaal Afrikaans is.”
Volgens hierdie konvensie is die dele tussen hakies weglaatbaar en is die kernbetekeniswaarde: “persoon wie se moeder- of huistaal Afrikaans is”.
Dat die woord ook dikwels gebruik word om veral na wit mense te verwys en dat dit soms op ’n sterk gevoel van nasietrots dui, is steeds nie te betwyfel nie. Daarvan moet ’n woordeboek blyke gee. Maar dit is nie die hoofbetekeniswaarde nie en HAT dui dit so aan – en so ook die betekenisverskuiwing wat plaasgevind het.
Die onverklaarde samestellings “Afrikaner: ~dom, ~kind,~skap, ~volk” is voorbeelde van hoëgebruiksfrekwensiewoorde; daarom is hulle opgeneem; nie as “rassistiese sout” nie, maar as tipiese kombinasies waarin Afrikaner- steeds gebruik word.
HAT se bewerking van Afrikaner is nie volgens ideologiese oortuigings gedoen nie, maar volgens dit wat in die taal werksaam is. Dit is die opdrag aan ’n handwoordeboek.
Geskep deur Jana Luther om 11:48 No comments:
Geskep deur Jana Luther om 19:15 No comments:
Die 6de uitgawe van die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal is ampertjies hier!
Gedurende die eerste halfeeu van sy bestaan in Suid-Afrika is die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal as gesaghebbende naslaanbron gevestig. Vir menige Afrikaanstalige is die HAT vandag ’n huishoudelike naam. Die eerste uitgawe van die woordeboek het in 1965 verskyn, saamgestel deur P.C. Schoonees, C.J. Swanepoel, S.J. du Toit en C.M. Booysen. Van die tweede uitgawe (1979) en derde uitgawe (1993) was François F. Odendal, professor in Afrikaanse en Nederlandse taalkunde aan die destydse Randse Afrikaanse Universiteit, later afgetree, die hoofredakteur. Vir die werk aan die vierde uitgawe (2000) sluit Rufus H. Gouws, professor in Afrikaanse taalkunde in die Departement Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van Stellenbosch, hom by Odendal aan. Saam versorg dié twee redakteurs ook die vyfde uitgawe (2005).
Ná 2005 bly prof. Gouws as konsult- en nasienredakteur by die HAT betrokke. In 2007 stel die uitgewer, Pearson Suid-Afrika, die HAT se eerste voltydse uitgewersredakteur, die leksikograaf Jana Luther, aan. In 2012 kom nog ’n voltydse leksikograaf, Fred Pheiffer, by. Saam pak dié triumviraat ’n omvattende herbewerking en uitbreiding van die HAT aan. Die resultaat – die grootste hersiening sedert die verskyning van die derde uitgawe in 1993 – is hierdie woordeboek, waarvan die verskyning in 2015 saamval met die herdenking van die HAT se vyftigjarige bestaan. In die geskiedenis van die HAT en van die Sisifusarbeid van sy makers is die sesde uitgawe ’n belangrike mylpaal.
Die nuwe papier-HAT beslaan 1 632 bladsye, meer as 200 bladsye meer as die vorige uitgawe. Meer as 100 000 trefwoorde met hulle verbuigings-, vervoegings- en iteratiewe vorme, kollokasies, uitdrukkings, samestellings en afleidings is in die nuwe woordeboek opgeneem. Toe die elektroniese teks van die vyfde uitgawe in 2008 in ’n nuwe, moderne werkbank ingetrek is, was die totale woordtelling 1,5 miljoen. By die ter perse gaan van die sesde uitgawe in Mei 2015 staan die woordtelling van die nuwe HAT op 2,1 miljoen. Elke inskrywing (optekenings in altesaam 493 147 afsonderlik gemerkte velde in die elektroniese databasis) is hersien, insluitende 128 408 woordverklarings en 78 234 voorbeeldsinne en -frases. Altesaam 3 228 nuwe trefwoorde is in die nuwe uitgawe bygevoeg en 5 365 nuwe betekenisonderskeidings. Herkoms- en gebruiksetikette en etimologiese inligting is nagesien en uitgebrei. Die lys afkortings agter in die vyfde uitgawe is hersien en in die sesde uitgawe alfabeties by die hoofteks gevoeg. Meer as 3 000 ouer woorde en uitdrukkings, wat vandag omtrent nooit meer gehoor word nie, is uit die papierwoordeboek weggelaat. Hierdie woorde, waarvoor daar in die gedrukte woordeboek nie meer plek is nie, word behou in ’n nuwe, lewende moederwoordeboek aanlyn.
Anders as in die geval van die groot, meerdelige Woordeboek van die Afrikaanse Taal (die WAT), ’n omvattende woordeboek wat nie net die taal van die hede en die onlangse verlede beskryf nie, maar ook ouer Afrikaanse woorde en streek- en spreektaalvorme, ondersoek en belig die samestellers van die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (die HAT) eietydse taalgebruik: Afrikaans soos dit vandag in veral geskrewe tekste, maar ook oor die radio, op televisie en in die sosiale media gebruik word.
Buiten korrekte spelling is die hooffunksie van die HAT nié voorskrywing nie. Die samestellers probeer verteenwoordigend verslag doen van hoe Afrikaans vandag gebruik word. As standaardwoordeboek beskryf die HAT veral die verskuiwende standaardvariëteit van Afrikaans. Dit sluit ’n beperkte dog groeiende versameling in van leksikale items uit van die ander variëteite (wat vollediger in die WAT bewerk word).
In duisende Afrikaanse huise is daar vandag ŉ eksemplaar van die HAT, bes moontlik meer as een. Van die jare sestig af was daar vir elke dekade ’n nuwe uitgawe. ’n HAT van die 1970’s, 1980’s, 1990’s, selfs die HAT van 2005, weerspieël egter ’n verbygegane era.
Die wêreld en die leefwêreld van Suid-Afrikaners het in die afgelope dekades in groot mate verander. So ook Afrikaans, want geen taal bly in ’n tyd van verandering ongerep nie. ’n Taal eggo die gemeenskap wat dit gebruik; dit reflekteer wat gaande is in die land en die wêreld waarin sy sprekers hulle op ’n spesifieke tydstip bevind. Dat die plaaslike omwenteling ook in Afrikaans sou neerslag vind; dat die ontwikkeling op politieke, ekonomiese, sosiale en tegnologiese gebied, wêreldwyd, voortdurend op Afrikaans inwerk: dit spreek vanself.
In Suid-Afrika waarborg die Grondwet vandag die basiese regte van elke mens, ongeag geslag, etnisiteit, taal, geloof of seksuele voorkeur. Ons natuurlike erfenis word beskerm. In teenstelling hiermee laat die Afrikaans van ’n paar dekades gelede dikwels ’n chauvinistiese houding blyk. In baie ouer tekste val ’n naïewe onbewustheid op van die impak van menslike bedrywighede op ’n brose ekosisteem.
In die vyfde uitgawe van die HAT staan talle van die woorde, uitdrukkings en idiome van dié verlede nog ingebed. Daarom was dit weer eens nodig dat ’n nuwe uitgawe die vorige se plek inneem: ’n HAT vir vandag. ’n HAT wat eietydse Afrikaans weerspieël.
Naas die idiomatiek wat Afrikaans se agrariese verlede vergestalt, gee die nuwe HAT blyke van ’n inklusiewer taalgemeenskap: jonk, modern, verstedelik, wêreldwys. Nuwe, omgewingsvriendelike definisies en voorbeeldsinne maak die HAT groener.
Soos die geskiedenis van elke naslaanwerk bewys, is ’n woordeboek van ’n lewende taal nooit volledig nie. Daarom word die werk aan die HAT ná die verskyning van die gedrukte woordeboek voortgesit. HAT Aanlyn, die nuwe, lewende HAT van Afrikaans op die internet, word voortaan maandeliks bygewerk, aangevul deur ensiklopediese inskrywings en notas oor taalgebruik.
In die loop van ons werk aan hierdie uitgawe het die redaksie van baie gebruikers kommentaar en wenke ontvang. Gereelde gebruikers van die HAT het leemtes uitgewys en aanbevelings vir verbetering gedoen: in gesprekke, in briewe en in e-posse, per telefoon en, meer onlangs, veral ook waar ons daagliks deelneem aan van die tallose lewende – dikwels lewendige! – gesprekke gevoer deur taalwerkers en -liefhebbers in velerlei groepe op Facebook en ander sosialemediaplatforms. Naas voortgaande ekserpering van gedrukte bronne en die groot, elektroniese teksargiewe en woordkorpusse wat ons gebruik, bied regstreekse insae in die werk van Afrikaanse joernaliste, teksredakteurs, skrywers en vertalers – taalberoepslui en taalbelangstellendes wat intyds oor taalprobleme en taalinteressanthede, Afrikaanse nuutskeppings en terminologie uit die voortskrydende wêreldtaal Engels gesels – vir woordeboekmakers ryke stof tot nadenke en navorsing.
Ons spreek graag ons opregte dank uit teenoor elke lid van hierdie groeiende HAT-gemeenskap. In die era van die internet het julle kommentaar op ons werk onontbeerlik geword. Ons betuig ook ons hartlike dank aan elke lid van die redaksionele span, dié wat lank saam met ons gewerk het én dié wat net vir ’n kort rukkie gehelp het om hierdie jubileumuitgawe van die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal tot stand te bring.
Jana Luther, Fred Pheiffer, Rufus H. Gouws
*Die sesde uitgawe van die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal, omvattend bygewerk en uitgebrei, en die nuwe HAT Aanlyn, word op 15 Julie 2015 by die Afrikaanse Vryfees in Bloemfontein bekendgestel.
Geskep deur Jana Luther om 13:01 2 comments: