Die lewe voor die lewe
Wesentjies in wording: ’n basiese vergelykende studie van verskillende soorte ongeborenes
Die lewe voor die lewe...
Embrio’s en fetusse: hoe ek en jy en verskillende soorte diere gelyk het in die wonderlike tyd van ontwaking uit geanimeerde bolletjies of worsies—voordat ons en hulle uiteindelik die eerste lewenslig hier in die buitewêreld aanskou het...
BO: Vir taalkundiges is morfologie die studie van die verbuigings- en vervoegingsvorme van ’n taal, maar bioloë dink aan morfologie as die leer van die vorm en bou van organismes. In die samestelling hierbo word die morfologiese ooreenkomste en verskille aangetoon tussen die embrio’s van verskillende werwelspesies in soortgelyke stadiums van hul ontwikkeling.
Bron: LLNL / U.S. Department of Energy
BO: In die embriologie word die embrio van die huismuis dikwels as die eerste keuse beskou om vroeë voorgeboortelike soogdierontwikkeling te bestudeer. Die embriogenese van die muis (die ontstaan en ontwikkeling van die muis-embrio) is gevolglik reeds uitvoerig nagevors. Dit is onder meer omdat muise so teelkragtig is en laboratoriumdiere maklik verkry kan word. Daarby is die draagtyd van die wyfies kort—slegs so tussen agttien tot twintig dae.
BO: Rotte is ook so geredelik beskikbaar dat hul embriogenese maklik bestudeer kan word. Nog ’n voordeel is dat hulle soveel groter as muisembrio’s is. Die ontwikkeling van die rot is in die reël een dag agter dié van die muis, en die geboorte is effens later en wel op die 22ste dag. Op dag 15 ondergaan die embrio sy laaste stadium van metamorfose, wanneer die snoet van die bors af oplig, en dan word dit ’n fetus.
Foto: Greenwell / EHP / U.S. National Institutes of Health
BO: Soos met ander soogdiere, is daar in die embrio van die olifant aanvanklik weinig te bespeur van die dier wat dit nog sal word. Hoe ook al, teenoor die nagenoeg drie weke van muise en rotte, het die olifantkoei ’n buitengewoon lang dragtigheidsperiode van 21 maande. Dit is die langste draagtyd van alle soogdiere. Om verstaanbare redes is ons kennis omtrent die enbrionale en fetale ontwikkeling van olifante egter nog baie beperk. Daar is vandag drie lewende olifantspesies, te wete die Afrika-bosolifant, die Afrika-woudolifant en die Asiatiese olifant.
BO: Reptiele se embrionale ontwikkeling kom ooreen met dié van voëls, deurdat die nuweling in die reël nie binne-in ’n moederliggaam ontwikkel nie, maar daarbuite in ’n eier. Op die foto is ’n ontwikkelende Amerikaanse alligator ná sowat ’n maand in die eier (die volle inkubasietyd is meer as twee maande). Verbasend genoeg word die geslag van ’n alligator van dag 7 af tot dag 21 bepaal deur die spesifieke hittegraad in die nes van verrottende plante­materiaal waarin die eier broeiend warm gehou word. Die nes is deur wyfie gebou vir haar eiers om in uit te broei.
Foto: James Basto / USGS, Florida Integrated Science
BO: Ook alle amfibieë kom uit eiers, wat in verreweg die meeste gevalle in water tot larwes verander. Paddas se larwes staan bekend as “paddavissies“, soos dié op die foto. Mettertyd ontwikkel hulle dan verder tot volwassenes wat in die lug asemhaal en nie meer met kieue soos die visse nie. ’n Interessante variasie is waar die ontwikkeling in water “oorgeslaan” word, soos by verskillende soorte paddas waar die paddavissie sommer in die eier self ontwikkel en die padda die eerste lewenslig as ’n miniatuur-volwassene aanskou.
Foto: NIEHS / U.S. National Intitutes of Health
BO: Krappe kom eweneens uit eiers. Party soorte krapwyfies lê hul eiers in ’n gat en laat hulle aan hul eie genade oor. Ander wyfies dra hul eiers met hulle saam in ’n jellie-agtige massa wat onderaan hulle kleef. Sodra dit tyd raak dat die eiers moet uitbroei, deponeer die wyfie haar toekomstige kroos êrens in water. Die larwes wat uit die eiers kom, gaan deur verskillende stadiums totdat hulle volwassenheid bereik.
Foto: Dr. Bradley Stevens / NOAA
BO: Forel-embrio’s, dertig dae ná bevrugting. Die forel is natuurlik ’n gewilde varswatervis. Die eiers van visse staan bekend as viskuit; die gewilde voorgereg kaviaar is gesoute eiers van onder meer ’n vis wat die steur genoem word. Die meeste soorte viswyfies lê hul onbevrugte eiers sommerso in die water, waar dit deur die mannetjie bevrug word. Uit die bevrugte eiers ontstaan dan nuwe vissies. Maar by ’n paar vissoorte kom daar wel paring voor. Die bevrugte eiers word daarna óf in die water gelê om verder te ontwikkel óf hulle ontwikkel binne-in die wyfie totdat die vissies gereed is om uit te broei.
Foto: Steve Geving / Minnesota Department of Natural Resources / U.S. Environmental Protection Agency
BO: Dis die eier van die vrugtevlieg dié, en welbeskou is insekte se eiers ook mos embrio’s. As dié omstandighede reg is, kan só ’n vrugtevlieg-eier uitbroei binne ’n halwe dag nadat dit gelê is. Dan word dit ’n larwe, wat op sy beurt mettertyd in ’n papie verander. Die volwasse vrugtevlieg kruip uit die papie en is reeds agt tot twaalf uur hierna gereed om te paar... en dan begin die kringloop van voor af.
Foto van vrugtevlieg-eier deur JWSchmidt,
wat dit die Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0 wat deling en wysiging op sekere voorwaardes vergun
BO: Wat in die volksmond jongbye genoem word, is in der waarheid heuningbylarwes in die laaste groeistadium. Die jongby op hierdie foto is nog sag en bleek in die heuningkoek, maar vertoon reeds sekere onmiskenbare kenmerke van die by wat dit gaan word. In ’n bynes is daar drie soorte individue, naamlik die vrugbare koningin en steriele wyfie-werkers (wat almal saam uit bevrugte eiers ontwikkel het) asook die mannetjies of hommels (wat uit onbevrugte eiers ontstaan het). ’n Werkerby wat in die groeityd meer koningjellie gevoer word as haar susters, ontwikkel in ’n koningin.
BO: Die vroegste bloedsirkulasie van ’n ding wat bestem is om uiteindelik te kraai, te kloek of te kekkel! Hierdie illustrasie van ’n hoender se baie vroeë embrionale ontwikkeling help om een feit te beklemtoon: in die heel eerste stadiums lyk al die wesens in wording hoegenaamd nie na verteenwoordigers van die spesies waartoe hulle behoort nie. Alle voëls lê eiers en die hele kaboedel van hulle broei daarop—met die uitsondering van ’n sekere groep in Australië en sy buureilande wat hul eiers in sandhope of verrottende plante-materiaal lê en dan daarvan “vergeet”. Die res, wat wel broei, broei nie ewe lank nie. Afhangende van die voëlsoort wissel die broeityd van tien tot omtrent tagtig dae.
BO: By die mens duur dit nege maande—vir ’n balvormige selletjie kleiner as ’n speldekop om tot ’n vroetelende olike, vrolike bondeltjie vreugde te ontwikkel. Die klein, ronde, verdelende balletjie verander geleidelik sy vorm en word ’n rare klein kloddertjie. Teen drie weke is dit so groot soos ’n ryskorrel. Ná nog drie weke begin arms en bene verskyn. Só geskied die ontwikkeling verder ewe wonderbaarlik tot aan die einde van die swangerskap, waaroor onderhoudend vertel word in die Mieliestronk-artikel getiteld Die ontluikende klein mensie.
Foto van embrio: NIEHS / U.S. National Intitutes of Health
Foto van baba: JvB Stuitige stertjie
BO: Die lewe is vol raaisels. Hierdie onderontwikkelde voëltjie is op ’n keer binne-in—van alle dinge—’n appelkoos gevind! G’n mens kon glo vasstel hoe dit in die vrug gekom het nie. Of het iemand maar net besluit om andere ’n poets te bak deur die tingerige dingetjie op ’n slim manier in die appelkoos te kry?