Daar word in die Bybelse wetenskap klem gelê op die verstaan van 'n boek vanuit die literêre kategorie waarin dit val, vandag miskien nog meer as vroeër. Hieroor kan daar geen verskil van mening wees nie. Vanselfsprekend word 'n brief anders gelees en verstaan as 'n stuk poësie, geskiedenis anders as wysheidsliteratuur. Meeste van die Skrif se onderskeie literatuursoorte is duidelik. Volgens sommige geleerdes is die ware karakter van die boek Jona egter nie onbetwisbaar duidelik nie.
Deist (Die God van Jona, blse 1-12) pleit daarvoor dat die boek 'n "voorbeeldvertelling" is. Daarmee bedoel hy 'n verhaal wat naby aan 'n gelykenis is, maar anders as 'n gelykenis meer as een idee op 'n keer tuisbring. Allen meen weer dat Jona wel 'n gelykenis is en dat 'n gelykenis tog meer as een betekenis kan hê en selfs lank kan wees (The New International Commentary on the Old Testament, p. 178).
* Die boek bied dit self so aan: 'n historiese persoon, Jona, die seun van Amittai (vlgs. 2 Kon. 14:25 'n profeet in die tyd van 2 Jerobeam); historiese plekke, nl. Tarsis en Nineve. Oor hierdie historiese gegewens bestaan geen twyfel nie.
Byvoorbeeld die apokriewe boek Tobias 14:4 Vertrek na Medië, my seun, want ek glo vas wat die profeet Jona aangaande Nineve gesê het, dat dit verwoes sal word.. (P.A. Verhoef Afrikaanse Vertaling van die Ou Testamentiese Apokriewe). Die Joodse geskiedskrywer Josefus vertel die verhaal van Jona as deel van sy geskiedenis van die Jode. Hy sluit dit af met Now, I have given this account of him as I have found it written in our books (AJ 1X 10, 2). Deist sien hierin dat hy moontlik kon getwyfel het oor die historiese waarheid van hierdie verhaal. Al sou Deist korrek wees, toon Josefus se verwysing na die boeke waaruit hy dit haal, dat dit deur sy volk as deel van hulle geskiedenis aanvaar word. Sy verwysing na sy bronne vir Jona se geskiedenis kan ook beteken dat Josefus besef het dat die verhaal van die vis vir die praktiese Romeine ongeloofbaar sou klink. Daarom beroep hy hom op die bronne om aan te toon dit iets is waarvoor daar bewyse bestaan.
Watter tekenwaarde sou Jona vir die mense van sy eie tyd gehad het? Ek glo dat sy ondervinding met die vis veral vir die Nineviete gegeld het as bewys dat God self hierdie man na hulle stuur. Of sou so 'n grootse ervaring nie bekend geword het in die wêreld van daardie tyd nie? Is dit geloofbaar dat die matrose nie oral sou vertel het van hulle benouende ondervinding met hierdie profeet van God nie, veral in die lig van die groot indruk wat dit op hulle gemaak het: Hoe hy van God af gevlug het as gevolg van sy weiering om na Nineve te gaan en hoe hulle gedwing was om hom in die see te gooi? Die Nineviete se bekering kan verstaan word in die lig daarvan dat Jona se vorige ervaring oor hulle aan hulle bekend geword het. Dit sou aan sy boodskap groot gewig verleen het.
[Dit is 'n vraag of Jona nie dadelik na hy uit die "dood" teruggekom het, na Nineve gegaan het nie. Dit sou die tyd vir die matrose se storie om Nineve te bereik te kort maak. Hoofstuk 3 sê dat Jona eers gegaan het nadat die woord van die Here vir 'n tweede keer na hom gekom het. Geen aanduiding van hoe kort of lank na sy verlossing uit die vis dit gebeur het, word gegee nie.]
Dit gaan vir Jesus egter om Jona as teken vir die mense van Sý tyd en daarna. Dit is in lyn met hoe Hy ook vir Sy dissipels ín al die Skrifte die dinge wat op Hom betrekking het, uitgelê het (Luk. 24:27). In Jona het Hy dan 'n teken van Sy opstanding gesien.
Jesus praat oor Sy opstanding as iets wat beslis sal plaasvind (en ons weet wel plaasgevind het). Jesus se argument kom daarop neer dat mense sou kon getwyfel het of iets soos Jona se ondervinding moontlik was, maar die feit dat dit gebeur het, toon dat dit bo alle twyfel waar is. Net so kan mense twyfel of iets soos 'n opstanding uit die dode sonder om daarna weer te sterwe, moontlik is. Jesus stel dit as 'n sekerheid. Dit sal gebeur.
Indien Jona se ervaring net 'n storie met 'n les was, sou dit afbreuk gedoen het aan die bewyskrag wat Christus daaraan gee. Ons sou dan kon gevra het of Hy werklik uit die dood sou opstaan as dit op dieselfde vlak lê as die "storie" van Jona se viservaring. Feit is dat Jesus se opstanding uit die dood histories 'n veel groter wonder as Jona se viservaring was. Waarom sou 'n mindere wonder dan so ongelooflik en minder werklik wees? Hierdie raamwerk van Jesus se getuienis oor Sy eie opstanding verleen aan die historisiteit van Jona se ondervinding met die vis en die bekering van die Nineviete veel geloofwaardigheid.
Onthou dat Jesus in hierdie gedeelte oor geloof in Hom praat (die Nineviete se geloof in Jona se prediking sal getuig teen die ongeloof van die Jode in Hom wat meer as Jona is). 'n Beskouing dat Jona se viservaring en die Nineviete se bekering net 'n soort gelykenis of storie was, sou Sy eie opstanding ook maar 'n soort gelykenis maak wat net een of ander geestelike les wil tuisbring. Geloof daarin sou dan ook maar die soort geloof wees wat 'n mens het wanneer jy 'n storie met 'n geestelike les/se lees en so 'n soort geloof kan geen verskil maak aan die ewige saligheid van mense nie. Hierop wil 'n mens soos Paulus uitroep: Anathema! Al sou 'n engel uit die hemel so iets vertel. (Gal. 1:8)