Edward N Lorenz (vader van die Chaosteorie) het ’n teorie geformuleer wat bekendstaan as die skoenlapper-effek. Die beeld van ’n skoenlapper wat sy vlerke fladder en onvoorspelbare uitkomste tot gevolg het, kan met groot vrug op moderne organisasies, besigheidsisteme en die Kerk van toepassing gemaak word. Die uitgangspunt is die volgende: ’n Klein impuls op ’n bepaalde plek in die omgewing waarin daar gewerk en geleef word, kan eventueel ’n reuse-uitwerking hê op die groter geheel. Die aardkors skuif byvoorbeeld diep onder die see met een meter. Die gevolg hiervan is aardbewings en tsunami’s wat groot lewensverliese insluit.
Die Hervormde Kerk het dekades lank gefunksioneer as ’n geslote organisasie. Die Kerk het sy belange onafhanklik van ’n groter geheel bestuur. Natuurlik was dit net ’n illusie! Die Kerk en sy omgewing is albei oop sisteme wat wedersyds betrekking het op mekaar. Die groter geheel (’n holistiese benadering) is ’n dinamiese eenheid waarin die gemeente en die leier nie ’n statiese posisie beklee nie, maar ’n aktiewe rol speel in die stuur en vorming van die gemeente. Die leier het dus nodig om diep te luister en sy of haar lense fyn in te stel op die omgewing wat ons omring.
Om langer geanker te wees in die gemaksone van die verlede, doen die Kerk nie goed nie. Baie gemeentes word verlam deur ’n verlange na die goeie ou dae. Die Hervormde Kerk moet die essensiële uitdaging geïdentifiseer kry en daarmee handel.
Die fondasie waarop die Kerk staan, is Jesus Christus.Mag ons as leiers die visie van die Hervormde Kerk in die visier hou terwyl ons gemeentes navigeer: om vanuit ’n lewende verhouding met God, Jesus Christus as Hoop vir die wêreld te verkondig.
Die feit dat verlossing algaande vir ons uitsluitlik verlossing-uit-die-dood en verlossing-as-ewige-lewe begin beteken het, spreek boekdele oor hoe ons die verband tussen lewe en dood verstaan, en ook hoe ons die betekenis van die lewe en die betekenis van die dood verstaan. Op ’n teenstrydige manier is ons vrae oor die dood eintlik ons vrae oor die lewe, naamlik ’n vooruitsig op ’n beter toekoms, ’n tydperk sonder die pyn van siekte, sonder die seer van eensaamheid of die vernedering van armoede, of ’n vooruitsig op oorwinning oor boosheid, en vir baie, retribusie vir onreg wat aan hulle gedoen is.
Eindelik het ek besef die vraag oor die dood is eintlik die vraag oor die betekenis van die lewe en die kwaliteit van daardie lewe, want dit bepaal hoe ons die dood verwelkom, aanvaar, verjaag of vrees. Vir my is dit dus ook die kern van ons etiese vrae en antwoorde rondom die saak van genadedood. Iemand anders sal dit dalk vanuit ’n suiwer deontologiese (’n wettiese perspektief oor “reg” en “verkeerd”) aanpak. Vir my is die fenomeen van genadedood egter heeltemal te gekompliseerd om dit op so ’n gereduseerde wyse aan te pak.
Ek het my opmerkings begin deur na genade te verwys. Dit is omdat ek in my navorsing oor eutanasie, die term “genadedood” net in Afrikaans teëgekom het. Dit is enersyds belangrik om hierop te let omdat daar baie verskillende begrippe is wat uitruilbaar met eutanasie gebruik word en dus verwarring wek in ’n debat oor die etiek daarvan. Andersyds is dit belangrik omdat die taalkundiges en filosowe vir ons leer dat taal enersyds die werklikheid reflekteer en andersyds die werklikheid skep. Hoekom sou ons in Afrikaans, uit al ons moontlike taalkeuses, die begrip “genade” hier aan “dood” koppel om as Afrikaanse ekwivalent vir eutanasie te dien? In Nederlands is “genadedood” euthanasie, in Duits Sterbehilfe, in Engels is dit euthanasia. Uiteraard het elke taal verklarings vir die woorde, en opsommend dui woordeboekverklarings “genadedood” aan as ’n “goeie en sagte dood vir diegene wat ly” (Nederlands) en “die praktyk om ’n lewe opsetlik te beëindig om pyn en lyding te verlig” (Engels en Afrikaans). Die Duitse woord is effens meer vanselfsprekend. Tog sou ek graag die Afrikaanse begrip genadedood se herkoms wou ondersoek. Met ons taalkeuse het ons indirek (of onbewustelik) miskien reeds ’n keuse uitgeoefen oor die verstaan van “eutanasie”. Impliseer dit ’n etiese keuse? ’n Religieuse een? ’n Menslike een?
Eutanasie, oftewel genadedood, kom in verskillende gedaantes voor, en dit is hier waar die terminologie vir ons ’n gesprek of debat kan bemoeilik omdat ons kan dink dit gaan oor technicalities. Verskillende stukke navorsing en kommentaar oor eutanasie word vanuit verskillende perspektiewe geskryf: medies, regstegnies en teologies-eties. Sommige tref ’n onderskeid tussen genadedood en bystandsdood. Ander tref ’n onderskeid tussen medies-ondersteunde selfdood en medies-ondersteunde eutanasie. Ek het ook die begrip sterwensbegeleiding aangetref as alternatief vir die begrip genadedood. Die verskillende tekste gebruik die terme soms uitruilbaar, en die definisies is nie konsekwent nie.
Ten slotte gaan dit nie oor die konflik wat ons meen tussen die lewe en die dood bestaan nie. In werklikheid gaan dit vir ons oor die konflik tussen liefde en die dood (aldus Moltmann): om ’n geliefde se lewe ten alle koste te verleng omdat die verlange en afwesigheid van daardie teenwoordigheid onnoembaar is, of om die ondraaglike pyn en verlies van waardigheid van ’n geliefde nie langer te kan aanskou nie en derhalwe die einde daarvan te wil bewerkstellig.