Die een verbind die waters van die Middellandse See met dié van die Ooste. Die ander vorm ’n skakel tussen die Atlantiese Oseaan en die Stille Oseaan. Die bou van die kanale van Suez en Panama was elk op sy eie manier ’n geweldige ingenieursprestasie...
• Lees reg onderaan ook kortliks van die Groot Kanaal in China, die wêreld se oudste en langste kanaal.
Baie meer tafereeltjies soos die een hierbo sou hulle stellig in die verre verlede afgespeel het, tydens die heerskappy van die farao Necho (omstreeks 609 tot 593 v.C.). Necho se ontsagwekkende onderneming—om ’n kanaal van die Nyl af na die Rooi See te grawe—is ’n paar jaar later laat vaar. Dit is eers in die jare 200 v.C. deur Ptolemaeus II volvoer.
Die kanaal is in die daaropvolgende eeue van tyd tot tyd vir militêre doeleindes gebruik, maar was met verloop van tyd heeltemal oorgelewer aan die sand en die winde.
Baie eeue later, toe opmetings vir die Suez-kanaal gedoen is, is oorblyfsels van die oorspronklike kanaal gevind. Dit het as inspirasie gedien vir die manne wat aan die veeleisende nuwe projek gewerk het.
DIE Suez-kanaal verbind die Middellandse See en die Rooi See, en is ’n vername lewensaar tussen Europa en die Verre Ooste. Omweë van duisende kilometers word daardeur uitgeskakel.
Die kontrak om die waterweg te bou, is aan ’n Franse maatskappy toegestaan. Die bouer was Ferdinand de Lesseps, ’n briljante diplomaat en kanaalbouer. Konstruksie het in April 1859 begin en die kanaal is op 17 November 1869 geopen. Tienduisende mense van oor die wêreld het die opening bygewoon.
REGS: Die Fransman Ferdinand de Lesseps (in 1850), wat aan die spits van die kanaalbouery gestaan het. Daar is hoofsaaklik van Egiptiese arbeid gebruik gemaak.
Die Suez-kanaal strek sowat 160 km ver van Port Said aan die Middellandse See via die Bittermere na die hawe Suez aan die Golf van Suez, ’n vertakking van die Rooi See. Daar is geen kanaalsluise wat die watervlak beheer nie.
Die kanaal is verskeie kere verbreed sedert dit gebou is—dit het spoedig te smal en vlak vir die moderne tenkskepe geword. Die minimum-breedte op die bodem is vandag 60 meter en die kanaal kan skepe met ’n diepgang van 20 meter akkommodeer. (Diepgang beteken die afstand van die boom van die skip tot die punt waar hy bo die water uitkom.)
Ál meer skepe het die kanaal oor die jare heen gebruik. In die 1870’s is sowat 500 per jaar daardeur en ’n eeu later meer as 21 000 vaartuie per jaar. Die meeste vaartuie wat noord gevaar het, het olie van die Persiese Golf af vervoer.
Die Suez-kanaal was van die begin af ’n twisappel. Dit is deur Frankryk en Egipte besit, maar was van strategiese belang vir Brittanje deurdat dit die seeweg na Indië met duisende kilometers verkort het.
In 1875 het Brittanje die Egiptiese regering se aandele in die maatskappy gekoop. Om die kanaal te beskerm het Brittanje Ciprus ’n kolonie gemaak. Hoewel Brittanje en Frankryk mede-eienaars was, het die Britte weinig beheer oor die kanaal gehad tot hul besetting van Egipte in 1882.
Die kanaal het in altwee Wêreldoorloë ’n bate geblyk. Brittanje en Frankryk was in staat om te keer dat hul vyande dit gebruik.
REGS: ’n Reliëffoto wat met spesiale toerusting uit die ruimte van die Panama-kanaal en sy omgewing geneem is—met kleure wat wissel van groen by die laagste plekke tot wit by die hoogste verhewenhede op die landskap. Die Golf van Panama is op die voorgrond en die Karibiese See in die verte. Die kanaal loop noordwes-suidoos tussen die stad Panama aan die Stille Oseaan en die stad Colón aan die Atlantiese kant. Ingenieurs van die VSA het die kanaal van iets meer as 80 km vroeg in die twintigste eeu gebou.
P ’n bergspits staar die Spaanse ontdekkingsreisiger na die branding op die horison. Wat hy doer ver teen die kus sien aanklots, is waters van die Stille Oseaan. Die ontdekker se naam is Vasco de Balboa. Die tyd is die jaar 1513.
Dit duur nie lank voordat De Balboa, die Europese ontdekker van die Stille Oseaan, die gesig in die verte met ’n baie verbeeldingryke vergesig verbind nie. Sê nou maar net ’n kanaal kan hier deur die land-engte van Panama gegrawe word—die smal strook land wat Noord- en Suid-Amerika verbind, met twee oseane aan weerskante daarvan?
Natuurlik sou De Balboa nooit die verwesenliking van sy droom belewe nie—hy word sowat vyf jaar later onthoof nadat ’n jaloerse teenstander kwaad gestook het.
In die daaropvolgende eeue word die bou van ’n kanaal egter vir verskillende lande ’n alte verloklike idee. In die 1840’s lei die Verenigde State van Amerika en Brittanje se getwis byna tot ’n oorlog. Hulle kom uiteindelik ooreen tot gesamentlike beheer.
Tydens die Spaans-Amerikaanse Oorlog van 1890 vind die VSA dit ongerieflik om ’n verdeelde vloot aan sy wes- en ooskus te hê. In 1902 koop die VSA die Panama-regte en land van die Franse maatskappy, en onderteken ’n verdrag wat hom die alleenreg gee om ’n kanaal in Sentraal-Amerika te bou en te beheer.
Die VSA probeer Colombia (in wie se gebied die land-engte toe geleë was) oorreed om ’n aanvangsvergoeding en jaarlikse huur vir die gebruik van Panama te aanvaar. Colombia eis egter meer geld.
Vandag het Panama die meeste van sy rykdom aan die kanaal te danke. In 1977 het die VSA en Panama ooreengekom dat Panama van die begin van 2000 af self die kanaal sou beheer. Panama se soewereiniteit oor die kanaal-sone is ook in die jare sewentig in ’n ander verdrag bekragtig.
REGS: Die Panama-kanaal skakel die nodigheid en die gevare uit om ’n bykomende byna 13 000 km ver te vaar om die Stille Oseaan vanuit die Atlantiese Oseaan te bereik en omgekeerd.
Die grootste deel van die kanaal was teen 1914 voltooi, hoewel ’n massiewe grondverskuiwing die gebruik daarvan met nog ’n paar jaar vertraag het. Dit is op 20 Julie 1920 amptelik geopen. Baie verbeterings is sedertdien aangebring.
LINKS: Die eerste skip wat deur die Panama-kanaal gevaar het, was die S.S. Ancon op 15 Augustus 1914, in die tyd toe die Eerste Wêreldoorlog in Europa uitgebreek het.
Die Panama-kanaal is vandag ’n geweldig besige waterweg, met duisende skepe wat jaarliks daardeur vaar. Dit strek van Limónbaai aan die Atlantiese kus via die Gatúnmeer na die Baai van Panama in die Stille Oseaan, ’n afstand van byna 82 km. Dis minstens sowat 90 meter breed met ’n mininum-diepte van 12,5 meter.
Vanweë die veranderende landhoogte (hoogte bo seespieël) is verskillende sluise in die kanaal aangebring wat die watervlak afwissel (lig en laat sak) vir die vaartuie wat daardeur beweeg. Die kanaalsluise werk met die swaartekragvloei van water uit mere wat deur verskillende riviere gevoed word.
Om deur sekere dele van die Panama-kanaal te beweeg kan ’n moeilike taak wees. Daarom neem ’n spesiale kanaal-stuurman die beheer van ’n skip oor vir die hele vaart deur die kanaal.
Elektriese lokomotiewe op spore langs die sluise help die vaartuie om in posisie te bly en om te stabiliseer. Groot skepe hou hul motore aan die gang en word dus grootliks met eie stoom aangedryf. Klein skepies skakel hul motore af en maak op die lokomotiewe staat om hulle deur die sluise te trek.
Hoewel die Panama-kanaal aanmerklik korter as die Suez-kanaal is, kos dit moderne skepe sowat vyftien uur om daardeur te beweeg (teenoor die veertien uur deur die Suez). Die rede is dat die skepe in die Panama-kanaal soveel tyd by die sluise moet bestee.
Desondanks is die Panama-kanaal steeds ’n baie, baie veiliger, gouer en goedkoper opsie as om duisende kilometers om die suidpunt van Suid-Amerika te vaar—deur van die gevaarlikste seewaters ter wêreld.
Toe die Chinese Volksrepubliek in 1949 tot stand gekom het, was dit slegs plek-plek bevaarbaar. Die nuwe regering het die waterweg laat herbou. Vandag, soos in die verlede, is daar ’n eindelose parade van platboom-sampans met allerhande vragte, groot jonk-vaartuie met stywe seile in die wind, motorbote wat gelaaide vragskuite sleep, klein bootjies wat deur diere op die oewers getrek word en passasiersbote wat kruis en dwars deur die warboel na afgeleë dorpies vaar.
N die klaar blou lug verskyn ’n wolk wat groei en aanhou groei, totdat dit die lugruim oorspan en die son verduister. Die wind loei oor die aarde en blitse krul in allerhande rigtings. Die knalle en rammelings laat jou sidder—en dan trek die verdonkerde hemel sy sluise oop...
Dit sal jy darem nooit doen nie. Maar dan sal jy ook nooit jou ontsag vir donderweer kan verloor nie...
• Die ontwikkelingstadium: Daar is ’n hoë cumulus-wolk wat op stygende lug dui. In hierdie stadium, wat sowat tien minute duur, is daar min indien enige reën. Daar is wel verspreide blitse.
• Die opklaringstadium: Dit reën minder, hoewel daar steeds sterk windvlae kan wees. Weerlig bly ’n gevaar.
Cumulus-wolke lyk soos stukke watte met plat bodems in ’n hoop. Hulle is gewoonlik nader aan die aarde as die sogenaamde cirrus-wolke, wat doer ver bo soos veertjies lyk en vanweë hul hoogte eintlik uit yskristalletjies bestaan. As die cumulus-wolke wit en pofferig is, beteken dit dat die weer mooi gaan bly. Cumulus-wolke wat opstapel, donkergrys word en groter raak, kan later in die dag in donderstorms verander.
DIE ontstaan van weerlig is natuurlik een van die groot wondere van die natuur, enersyds ’n dodelike verskrikking van ontlaaiende elektriese energie en andersyds ’n lewegewende katalisator. Dis immers weerlig wat die suurstof en stikstof in die lug laat verbind sodat dit deur die reën in die grond ingespoel kan word waar dit die wortels van plante met stikstof kan voed. En alle diere op aarde, asook die mens is basies van plante afhanklik om te oorleef (selfs die vleisvretende diere vreet ander wat, sê maar, van gras lewe).
’n Wolk-tot-grond-blits, byvoorbeeld, begin as ’n onsigbare kanaal van elektries gelaaide lug wat van die wolk na die grond beweeg. Terwyl een kanaal ’n voorwerp op die grond nader, is daar ’n kragtige opwaartse stuwing van elektrisiteit na die wolke wat die sigbare weerligstraal voortbring.
• Die meeste sterftes en beserings kom smiddags en saans in die somermaande voor wanneer mense buitenhuis deur donderweer oorval word. Mense is al in die afgelope jare deur weerlig gedood terwyl hulle op ’n boot rondgevaar, onder ’n boom gestaan, gholf gespeel, oor die telefoon gepraat, perd gery en berg geklim het, om maar ’n paar bedrywighede te noem.
• Die lug in die onmiddellike omgewing van ’n weerligstraal raak warmer as die oppervlak van die son! Die vinnige verhitting en verkoeling van die lug naby die weerligkanaal veroorsaak ’n skokgolf wat ons as ’n donderslag hoor.
FEIT: Skoene met rubbersole en rubberbande bied GEEN beskerming teen weerlig nie. Die staalraam van ’n voertuig bied wel groter beskerming mits jy nie aan enige metaal raak nie. Hoewel jy beseer kan word as weerlig jou motor tref, is jy baie veiliger binne-in ’n voertuig as daarbuite.
MITE: Mense wat deur weerlig getref is, dra ’n elektriese lading en jy moet glad aan hulle raak nie.
• Stel buitelugbedrywighede uit wanneer die weer opsteek vir ’n donderstorm. Dit is die beste manier om te voorkom dat jy in ’n gevaarlike situasie beland.
• As jy ’n prikkeling op jou vel voel of jou hare regop staan, hurk laag op die grond op die balle van jou voete. Plaas jou hand oor jou ore en druk jou kop tussen jou bene in. Maak jouself die kleinste teiken moontlik en maak die kontak wat jy met die grond maak so min as moontlik. Moet NIE op die grond gaan lê nie.
• Onthou, as jy die donderslae kan hoor, is jy naby genoeg om deur weerlig getref te word! En bly binnenshuis vir dertig minute nadat jy die laaste donderknal gehoor het.
• Skielike vloede is die vernaamste oorsaak van sterftes wat met donderstorms verbind word. Een van die ergste oorstromings in die Suid-Afrikaanse geskiedenis was op 25 Januarie 1981 toe skielike vloedwaters onverwags ’n groot deel van die Karoo-dorp Laingsburg getref en mense en huise meedoënloos meegesleur het. Altesaam 103 mense is dood en slegs 21 huise het bly staan. Die rede vir die groot lewensverlies was dat mense niksvermoedend die dorp in die meestal droërige loop van die Buffelsrivier gebou het sonder om die gevaar van ’n skielike vloed te besef.
Dis heeltemal anders in, byvoorbeeld, die Verenigde State, soos in ’n ander Mieliestronk-artikel vertel word.
Voordat donderstorms ontwikkel, word ’n onsigbare, tollende effek in die laer atmosfeer deur ’n verandering in die windrigting en ’n groter windsnelheid veroorsaak. Stygende lug in die storm swaai die roterende lug om van horisontaal na vertikaal—en die kolkende lugmassa versprei oor ’n gebied van 3 tot 10 km. Die meeste tornado’s vorm binne-in in hierdie gebied van sterk rotasie.