Europese beskawing onder die loepFoto: Photoholiday/Pixabay.com ’n Kwarteeu gelede, in die jare ná die val van die Berlynse Muur en die verkrummeling van die kommunisme, het kommentators dikwels na die krisis in die sosialisme/kommunisme verwys. Linkse ideë was dood en agterhaal; hulle moes nog net formeel begrawe word, was die gevoel. Die toekoms het aan die liberalisme behoort – die liberalisme gedefinieer as die liberale veelparty-demokrasie, die vrye mark en die vryheid van die individu. As ’n mens terugkyk, het dié liberalisme beslis baie trekke wat hom honderd maal verkiesbaar bo die sosialisme/kommunisme maak. Immers, die hele grondslag waarop die Europese kultuur en beskawing berus, is intens deur die liberalisme bepaal, wat ook die aard van die ná-Koue Oorlogse internasionale politieke orde beïnvloed het. Maar niks in die geskiedenis is ooit staties nie. Deesdae hoor jy al hoe meer kommentators wat praat van die krisis in die liberalisme. Dit na aanleiding van die groei van regspopulistiese partye en bewegings in Europa en Amerika. Miskien het die tyd aangebreek dat ’n mens die derde hoek in die Europese beskawing se polities intellektuele driehoek – die konserwatisme – krities onder die loep moet plaas. Beteken die opkoms van politici soos pres. Donald Trump en ander regse populiste die oorwinning van die konserwatisme? Kom ons definieer dit eers. Die wyd gerespekteerde Londense nuustydskrif The Economist het vroeër vandeesmaand ’n temanommer aan die konserwatisme gewy en dié definisie van die filosoof Michael Oakeshott (1901-1999) as uitgangspunt gebruik: To be conservative… is to prefer the familiar to the unknown, to prefer the tried to the untried, fact to mystery, the actual to the possible, the limited to the unbounded, the near to the distant. Die tydskrif ontleed die verskil tussen liberalisme en konserwatisme dan só: Edmund Burke (1729-1797) Liberals say that social order emerges spontaneously from individuals acting freely, but conservatives believe social order comes first, creating the conditions for freedom. Voor ons verder gaan, kom ons verwyder eers ’n misverstand wat wyd onder Afrikaners leef: Konserwatief is nie noodwendig regs nie. Tradisioneel wás dit wel so in Suid-Afrika, maar buite ons grense is die werklikheid anders. Byvoorbeeld: Adolf Hitler en Benito Mussolini was albei twyfelloos regs. Maar met die beste wil in die wêreld kan jy hulle nie konserwatief noem nie. Die begrip konserwatief kom van die Latynse conservare, of “bewaar” en sluit dus goed aan by die Oakeshott-definisie hierbo. Hitler en Mussolini wou nie bewaar nie; hulle wou juis alles op sy kop omkeer en verander. Hulle was regse revolusionêre en op hul eie manier ewe radikaal as Wladimir Lenin, Josef Stalin en Mao Zedong. Moderne konserwatiewe en liberale staan nie noodwéndig altyd teenoor mekaar nie; in hul aanvaarding van die Westerse liberale veelpartydemokrasie en die kapitalisme vind hulle mekaar min of meer. Dis meer ’n kwessie van gradasie en nuansering as van egte prinsipiële verskille. Die vader van die moderne konserwatisme, die Ierse filosoof Edmund Burke (1729-1797) is ’n goeie illustrasie. Ondanks die feit dat hy lewenslank ondersteuner van die Liberale Party (die Whigs) was, het hy die radikalisme van die Franse Revolusie (1789) skerp veroordeel, juis vanweë die chaos en onstabiliteit wat dit meegebring het. In ’n pamflet teen die Revolusie het hy geskryf: “The French have shewn themselves the ablest architects of ruin that have hitherto existed in the world. In this very short space of time they have completely pulled down to the ground, their monarchy; their church; their nobility; their law; their revenue; their army; their navy; their commerce; their arts; and their manufactures.” In ’n brief aan ’n Franse kennis het hy die betekenis toegelig: “You have subverted monarchy, but not recovered freedom.” Die verloop van sake in die jare hierna het sy gelyk bevestig. Nadat die Revolusie (in die woorde van die revolusionêr Georges Danton) “sy eie kinders opgevreet het” in die jare van die Terreur, het die diktatuur van Napoleon, die protofascis en voorloper van Hitler en Mussolini, gevolg. Burke se soort konserwatisme was rasioneel en vir sy tyd baie verdraagsaam: Hy was ’n protestant met ’n Roomse ma en was dus – wat in sy tyd taamlik opmerklik was – ten gunste van godsdiensvryheid. Sy konserwatisme was nie ten gunste van ’n blinde behoud van alles nie, maar van ’n verstandige ewewig tussen die behoud van wat die moeite werd was en die noodsaak om by veranderende omstandighede aan te pas. Dit herinner aan die beroemde woorde van pres. Paul Kruger: “Zoekt in het verledene al het goede en schoone, dat daarin te ontdekken valt, vorm daarnaar Uw ideaal en beproeft voor de toekomst dat ideaal te verwesenlijken.” ’n Mens sou Kruger inderdaad ’n Burkeaan kon noem. Die probleem is nou dat die Burkeaanse konserwatisme in ’n politieke krisis vasgevang is. Dit word uitgedaag deur die populistiese bewegings – regs én links – wat hul kop in Europa en Amerika uitsteek. Wat is populisme presies? Die akademikus wat dalk die meeste daaroor nagevors het, is die Nederlander prof. Cas Mudde, tans verbonde aan die Universiteit van Georgia in Atlanta. Hy meen populisme is geen goed deurdagte en uitgewerkte filosofie nie, maar dit bevat wel enkele gemeenskaplike kerngedagtes: Die belangrikste kloof in die moderne samelewing is ’n antagonistiese een tussen “die mense” (fundamenteel goed) en die “elite” (korrup, sleg en sonder voeling met die daaglikse lewe). Tweedens, alle politiek moet ’n uitdrukking wees van die “algemene wil”. In die proses word mense se woede en gevoel van naderende ondergang, doelbewus aangewakker. Dit kan die volk (etnies gedefinieer) wees wat bedreig word, of ekonomiese welvaart. Altyd word ewenwel ’n sondebok (rykes, swart mense, Jode, wittes, Christene, Moslems) as die oeroorsaak aangewys, en mense se onverdraagsaamheid en haat teenoor dié sondebok word doelbewus uitgebuit. Ook speel die grootskaalse bewieroking van die leier ’n groot rol. Mudde se analise word steeds meer in akademiese kringe gedeel. Teen dié agtergrond kan ’n mens populiste soos Donald Trump van Amerika, Viktor Orbán van Hongarye, Wladimir Poetin van Rusland, Matteo Salvini van Italië, Thierry Baudet en Geert Wilders van Nederland, Marine le Pen van Frankryk en ander, wel in mindere of meerdere mate, as régs beskou, maar nié as konserwatief nie. Hulle wil nie bewaar nie; hulle wil juis alles omverwerp. (Klink baie soos Julius Malema!) En saam met dié gematigde Burkeaanse konserwatisme is ook die liberalisme onder skoot. The Economist sluit sy analise só af: “At its best conservatism can be a steadying influence. It is reasonable and wise; it values competence; it is not in a hurry. Those days are over. Today’s right is on fire and it is dangerous.”