BO: Die sogenaamde “Red Cap Party”, prospekteerders wat die wêreld by die latere Kimberley in 1871 ondersoek het en ’n vonds gemaak het wat die gang van die Suid-Afrikaanse geskiedenis dramaties sou ver­ander. (Fotografie was nog in sy kinderskoene en ’n mens moet jou maar die “rooimus-geselskap” se rooi kopbedekkings verbeel.) Hul leier was ’n sekere Fleetwood Rawstorne, maar dit was glo die kok van die geselskap, ene Esau Damoense of Damon, wat die eerste diamant of diamante daar gevind het. Dit was die begin van diamantstormloop wat nie geëindig het voordat ’n reuse-hoeveelheid diamantdraende gruis met dolle drif uit ’n koppie op die vlakte geruk is deur koorsige delwers wat van heinde en ver soheentoe gestroom het nie. Die koppie is eers gelyk gemaak met die aarde. Kort voor lank was daar ’n enorme gat...
IE het rêrig die eerste diamant in Suid-Afrika ontdek? Ons weet nie. Bes moontlik het ’n jagter-swerwer in die gryse verlede deur ’n droë rivierloop gestrompel en die blikkering van die son op ’n sierlike klippie gewaar.
Miskien het hy dit opgetel en na sy nagskuiling saamgeneem, dit vir sy vrou en kinders gewys—en toe daarvan vergeet. As ’n mens gedurig in die wildernis moet worstel om siel en liggaam aanmekaar te hou, gaan jy geen benul hê van enige waardeverskil tussen ’n ruwe diamant en, sê maar, ’n mooi stuk kwarts nie.
IMBERLEY is beroemd vir die Groot Gat, ’n reuse-put, 215 meter diep, wat ontstaan het nadat koorsige delwers die vulkaan-gruis van Colesberg Kopje in die teenswoordige Noord-Kaap met ’n dolle drif getakel het.
Colesberg Kopje het spoedig verdwyn en in ’n holte verander en kort voor lank was die holte ’n verskriklike uitholling wat vandag steeds dikwels die diepste met die hand gegrawe gat ter wêreld genoem word. (Om te sê dis die diepste mens-gemaakte gat is egter ’n aanvegbare aanspraak, want wat van byvoorbeeld die goudmyne waar daar al tot meer as 3 km ondertoe getonnel is?)
Vandag bied die Kimberley-mynmuseum die besoeker ’n wonderlike blik op die geskiedenis met ’n volledig herskepte ou delwersdorpie aan die rand van die Groot Gat.
Die Westerse mens, met sy totaal ander waardes en alewige sug na rykdom, vertel ’n heel ander storie oor hoe Suid-Afrika se "eerste" diamant ontdek is.
Die verhaal is bekend: hoe ’n seun, Erasmus Jacobs, by die Oranjerivier ’n mooi klippie opgetel het wat nie dadelik geëien is as die waardevolle siersteen wat dit inderdaad was nie. Die klippie was ’n diamant, wat later paslik Eureka (“ek het dit gevind!”) genoem is—die voorloper van hoeveel ander fantastiese vondste en die aanstigter van ’n geweldige stormloop wat die Suid-Afrikaanse geskiedenis verander het.
PRAAT van ’n dolle deurmekaarspul in die oortreffende trap! Van heinde en ver het die delwers op die diamantwêreld toegesak met groot drome van rykdom in hul verlangende, moeë oë.
Water was ook van meet af ’n probleem—hopeloos te min vir eie gebruik, wat nog te sê vir die was van die diamantgruis. In die somer en reëntyd kon damme nog so min of meer vir ’n modderige voorraad sorg, maar in die winter was daar baiemaal omtrent niks om saans die stof van die uitgeputte delwerslywe af te spoel nie. Dis dan ook nie vreemd dat die higiëne dikwels veel te wense oorgelaat het nie. Boonop was drinkwater so skaars dat die delwers ’n sjieling vir ’n emmervol moes betaal.
DIE lewe in Ou Kimberley was ’n bittere oorlewingstryd wat die manne van die muise geskei het. Hierdie dorsland met sy skroeiend warm dae en ysige nagte, gepaard met die rugbreek-werk en die tekort aan water en belangrike lewensmiddele, het groot taaiheid en die uiterste deursettingsvermoë van die delwers geverg.
Daarmee saam is hul dobbelsug tot die koorsigste hoogtes aangeblaas deur faro- en roulettetafels in baie van die kantiene. Baie het platsak en bedroë van die dobbelplekke weggestap, maar enkeles wat hul siel aan die geluksgodin verkoop het, het daarmee ’n fortuin ingepalm. Só was daar David Harris, die latere sir David, wat sy sakeryk as diamantmagnaat gebou het op 1400 pond wat hy op ’n keer in ’n kantien gewen het.
En dan was daar die prostitute van Ou Kimberley. Honderde los vroue wat besef het dat baie delwers in die beginjare nie hul vroue saamgebring het nie, het soontoe uitgewyk vir ’n betalende sondelewe saam met die skattejagters. Die manne moes in die kroeë vir hul bie en die hoogste bieders kon dan die nag saam met hulle verwyl.
Hospitale wat reeds in die vroegste jare opgerig is, het op hul beurt ’n groot rol bly speel om die mense gesond en fiks te hou, terwyl daar ook spoedig kerke, sinagoges, ens. sou verrys. Leraars sou uitstekend wal gooi teen ’n geestelike bankrotskap by die ou delwerye wat so maklik andersins endemies kon gebly het.
Ook teen die eeuwisseling was Kimberley ’n gevestigde groot dorp en die wilde bestaanslewe van die ou delwers ’n deel van die geskiedenis. Tog sou die Diamantstad nie die spil bly waarom Suid-Afrika se mineraalbedryf en groot nywerheidsontwikkeling sou draai nie. Hy is onttroon deur Johannesburg en die Witwatersrand waar alles om goud sou wentel.