BO: ’n Pterosourus (vlieënde neef van die dinosourusse) klief verskrik deur die lug wanneer ’n reuse-rots uit die ruimte in die aarde inploeg. Is dit hoe die dinosourusse—en ook die ptesourusse—in die jong dae van ons planeet van die aarde af verdelg is?
Grafiese voorstelling is ’n verwerking van ’n illustrasie wat deur die Amerikaanse ruimteagentskap NASA beskikbaar gestel is
Geen stomme oerdier sou naastenby kon begryp het wat destyds in sy leefwêreld aan die gang was nie. Maar as ’t ware in ’n oogwink was die son verduister—of net ’n flou skynsel aan die hemelruim omdat sy strale omtrent nie deur die opgewerpte stof in die lug kon dring nie. Die aarde self het soos ’n klok gevibreer.
Is dit hoe dit gebeur het? ’n Botsing van die aarde en ’n reusagtige voorwerp uit die ruimte vorm die basis van die mees aanvaarde teorie oor die uitsterwing van die dinosourusse. Maar die magtige Ryk van die Dino’s kon natuurlik ook heeltemal anders geëindig het. Hieronder word meer oor hierdie eienaardige oerdiere vertel...
Die heersende teorie is dat dit die gevolg was van ’n kataklismiese botsing tussen die aarde en ’n enorme ruimtelike voorwerp soos ’n asteroïede of ’n komeet. Wat volgens hierdie teorie sou gebeur het, is dat soveel stof en rommel as gevolg van die botsing in die aarde se atmosfeer uitgewerp is, dat dit die atmosfeer lank sou besoedel en die landskap sou oorskadu het.
Terwyl sekere diere wel daarin kon slaag om die ystyd te oorleef wat deur die botsing veroorsaak is, was die dinosourusse nie toegerus om hulle by die geweldige klimaatsverandering aan te pas nie.
DAAR is ook verskillende ander teorieë oor hoe die magtige heerskappy van die dinosourusse tot ’n einde gekom het—soos dat daar bloot ingrypende natuurlike veranderinge op aarde was sonder dat dit noodwendig deur ’n botsing met ’n ruimtelike voorwerp veroorsaak is. Party geleerdes reken die aarde se suurstof het in ’n stadium meer as ’n derde van die atmosfeer gevorm, teenoor die sowat een vyfde daarvan vandag. Toe die suurstof verminder, redeneer hulle, was die dinosourusse se doppie geklink.
Maar die interessantste teorie is bes moontlik dat hierdie bielie-reptiele deur ’n pandemiese siekte soos vigs finaal bokveld toe gestuur is.
Die seksueel en deur bloed oordraagbare siekte kon aanvanklik by ’n plantvretende dinosourus posgevat het. Hy kon deur vleisvreters gevreet gewees het, wat dit ook gekry het. Die vleisvreters kon dit op hul beurt oorgedra het aan ander vleisvretende en plantvretende soorte wat in jagtogte gebyt is, maar weggekom het.
Deur so ’n oordrag (seksueel by dieselfde soorte onder mekaar) en deur bytery en vretery (van verskillende soorte) kon die virus DIV, wat staan vir Dino-Immuniteitsgebrek-Virus, binne ’n betreklike kort tyd die hele dinosourusbevolking van die aarde afgemaai het.
REGS: Dit is nie net uit hul versteende geraamtes dat geleerdes baie te wete kan kom van die oerdiere wat destyds gelewe het nie. Voetspore wat bewaar gebly het toe die diere getrap het in modder wat daarna in klip verander het, kan navorsers ook vertel hoe groot ’n dier kon gewees het en hoe hy kon beweeg het. Selfs reste soos versteende mis, soos die een hierby wat naby die dorp Eastend in Saskatchewan, Kanada, gevind is, kan baie openbaar omtrent die dier wat dit uitgewerp het. Hierdie koproliet of dreksteen (soos sulke versteende uitwerpsels genoem word) is nagenoeg 44 x 16 x 13 cm en moet die produk van ’n groot vleisvretende dinosourus, bes moontlik ’n Tirannosourus, gewees het, want daar is beenreste in die koproliet. Die skaalpaneeltjie onderaan is 15 cm lank.
Wetenskaplikes het lank gedink dat ons hedendaagse voëls en die dinosourusse direk verwant moet wees, want hul beendere toon plek-plek opvallende ooreenkomste. Maar in 1999 het navorsers ’n fossiel bestudeer van ’n diertjie so groot soos ’n muis wat sowat 220 miljoen jaar gelede in die laat Triastydperk in Asië gewoon het—’n fossiel met die duidelike reste van iets soos vere.
Hierdie diertjie was ’n sogenaamde archosourus en dra die naam Longisquama insignis—geen dinosourus nie. Nou reken sekere geleerdes daar is in der waarheid ’n regstreekse verband tussen die geveerde Longisquamas en die moderne veervolk. Dit plaas natuurlik die lank bestaande teorie oor die skakel tussen die dinosourusse en die voëls onder verdenking.
REGS: Die fossiel met “vere” wat ’n beroering veroorsaak het. Bewys dit dat die voëls nie direk verwant kan wees aan die dinosourusse nie?
DIE orde Rhynchocephalia bevat ’n enkele lewende familie met slegs twee spesies van die tuatara, die enigste oorlewendes van ’n orde wat volgens die wetenskaplikes in die Juratydperk op die aarde gefloreer het. Die tuataras is akkedisagtige alleenlopers wat tot ’n paar rotsagtige eilande in Nieu-Seeland beperk is, maar hul geraamtes en skedels verskil kennelik van dié van die akkedisse.
BUITEN die alligators, wat in China en die suidooste van die Verenigde State woon, lewe die krokodilagtiges in die wêreld se tropiese en subtropiese streke. Hulle is almal amfibies (lewe op land, sowel as in die water). ’n Omvattende artikel oor “ou Krok en sy neefs” verskyn elders op die Mieliestronk-werf.
NOG ’n uitgestorwe orde van groot waterdiere met groot ledemate waarmee hulle kranig deur die water kon “vlieg”. Dit herinner ’n mens aan die behendigheid van ons pikkewyne wat as ’t ware die vliegmaneuvers van die lugvoëls onder die water kan uithaal en soos dodelike aanvalsduikpbote op hul prooi kan toesak (al is hulle sulke lomp skepseltjies op die land).
Die soogdieragtige reptiele is des te interessanter vir Suid-Afrikaanse navorsers omdat ’n yslike menigte getuienisse van hul destydse teenwoordigheid vandag in die Karoo te vinde is. Soos hul naam aandui, het hulle soogdieragtige kenmerke gehad—en ’n plaaslike kenner vertel dan ook dat, hoewel talle gefossileerde dinosouruseiers reeds wêreldwyd gevind is, geen enkele eier van ’n soogdieragtige reptiel nog opgeduik het onder die talle goed gepreserveerde skedels en geraamtes wat in die Karoo gekry is nie. Dit lyk dus of lewendbarend kon gewees het, soos soogdiere.
LINKS: Soogdieragtige reptiele het ook in Antarktika voorgekom, in ’n tyd toe daardie vrieskoue wêrelddeel nog so warm was dat dit lewensvorms op die land goed kon onderhou. Hier is ’n kunstenaar se voorstelling van sulke oerdiere wat reg is om mekaar aan die spreekwoordelike keel te gryp.
DIE pterosourusse was ’n groep vlieënde oerreptiele wat deur die voorwêreldlike hemele geklief het totdat hulle ook soos hul neefs, die dinosourusse, aan die einde van die Kryttydperk uitgesterf het. Hieronder word meer oor hulle vertel.
REGS: Nog ’n voorstelling van ’n pterosourus, 'n meer as vyf en ’n halwe meter lange Quetzalcoatlus northropi, met ’n geraamde vlerkspan van elf tot twaalf meter. Dit maak hom, sover bekend, die grootste vlieënde dier wat ooit gelewe het. Fossielmonsters van dié pterosourus is in ’n Amerikaanse wildtuin ontdek. Hierdie vlieënde reptiele het die antieke landskap met die dinosourusse gedeel en ’n suksesvolle bestaan in die lug gevoer terwyl die dinosourusse oor die land geheers het.
JY staan op ’n verlate strand met die seeskuim wat oor jou voete spoel... kyk in die loom van die stil dag op na ’n ry getande kranse aan die een kant.
Dan sien jy dit: ’n klompie hangsweeftuie wat beurtelings koers kry die lug in om ’n rukkie later saam-saam oor die branding te sweef. Jy bewonder die grasie, die gemak waarmee hulle sweef.
Die monsters het groot, starende oë en lang, onheilspellende “snawels”. Party het ’n vreemde kam op die kop en sommige het ’n eienaardige, spiesagtige stert.
Dit klink miskien na ’n verdigsel, maar dit is presies wat jy dalk sou sien as jy deur die eeue kon teruggaan na die Tyd van die Dinosourusse. Want terwyl dinosourusse die land bewandel en seegedrogte die oseane deurkruis het, is die lug daarbo geregeer deur ’n tans uitgestorwe groep vlieënde reptiele wat die pterosourusse genoem word...
In die vroeë negentiende eeu het ’n Franse wetenskaplike korrek aangeneem dat die fossiele eenmaal vlieënde reptiele was, maar die gedagte was vir die mense destyds so vergesog dat sy teorie verwerp is. Vir die res van die eeu het navorsers gedink die fossiele was alles van uitgestorwe vlermuise tot vlieënde buideldiere.
Vandag, met die oorvloed fossiele tot hul beskikking, stem die paleontoloë saam dat die gevleuelde kreature wat ons pterosourusse noem ’n besonderse groep vlieënde reptiele was.
Die rhamphorhinchoide was klein en kompak, die kleinste omtrent so groot soos ’n mossie, die grootste soos ’n kraai. Die kop was lank en smal, en die bek het baie tande gehad. Die lang, grasieuse stert het hulle help stabiliseer terwyl hulle gevlieg het.
’n Mens kan van die vorm van ’n pterodaktilus se kop aflei wat hy gevreet het: sekeres het byvoorbeeld ’n lepelvormige plat bek gehad waarmee hulle in die water heen en weer kon swiep op soek na klein skaaldiertjies of visse; ander se gesig was breed en padda-agtig om insekte sommerso uit die lug uit op te skep; party het kamme soos skeermesse aan die bek gehad om die water te klief en visse te ontbloot; en by die mannetjies van sommige soorte was daar ’n kam op die kop om die wyfies se aandag te trek.