Dié land kan julle maar hou
In die musiekvideo "Die Land " word die plaas as 'n soort mitiese en geromantiseerde plek teenoor die bedreigende stad uitgebeeld. Dit plaas is 'n argetipe in die onderbewuste van die Afrikaner en die video is 'n nuwe avatar van die veel ouer plaasromantradisie, skryf CAS WEPENER.
SEDERT 2018 tot op hede bly die lied en musiekvideo "Die land" in die kollig. Dis 'n lied waarin die sangers 'n diep behoefte uiter dat hulle kinders "die land" moet erf. Die land waarna verwys word, is ook nie sommer enige land nie. Die musiekvideo en liriek beeld 'n baie spesifieke land uit en ek wonder of die arme kinders wat dit moet erf, dáárdie land ooit wil hê. 'n Bekende tema uit die Afrikaanse letterkunde, die sogenaamde plaasromantradisie, werp lig op my mening.
Die plaasroman het 'n groot opbloei beleef so 'n raps minder as 'n eeu gelede voor en tydens die grootskaalse verstedeliking in Suid-Afrika. Bekende titels is byvoorbeeld Somer en Laat vrugte en van C.M. van den Heever, maar daar was baie ander skrywers. Kenners soos Ampie Coetzee en Hennie van Coller skryf insiggewend oor die plaasroman en wys ook op 'n klompie kenmerke.
Die plaas word as 'n soort mitiese en geromantiseerde plek teenoor die bedreigende stad uitgebeeld. Grond(besit) is van kernbelang en dus ook nabyheid aan die natuur, die adel van arbeid, geslagsrolle wat binne 'n gevestigde patriargie funksioneer, 'n bepaalde klassestelsel gegrond op ras, asook die belang van erfpag en die behoud van die plaas. Daar is natuurlik ook 'n spesifieke soort godsdiens wat nou verweef is met die natuur en soms ook met politieke ideale.
Latere plaasromans sluit by die tradisie aan, maar daag dit ook uit. Romans, soos dié van Etienne Leroux wat byvoorbeeld op die plaas Welgevonden afspeel, satiriseer weer die plaas. Meer onlangs is daar Marlene van Niekerk se Agaat, wat afreken met heelwat van die ideale en waardes wat hier bo as kenmerke genoem is.
Ten spyte van ontwikkelinge in die letterkunde, asook die feit dat die meeste Afrikaanse mense hulle lankal nie meer op die plaas bevind nie, gedy die ouer plaasromantradisie op vele vlakke binne die Afrikaanse kultuur.
Hierdie genre en sy kenmerke is 'n lens waardeur daar na Afrikaanse televisiereekse, flieks, advertensies, en veral ook liedjies en musiekvideo's, gekyk kan word. Die plaas as ideaal leef selfs in ons kerke. Maak nie saak of 'n kerkbasaar in Sandton, Sasolburg of Swartruggens gehou word nie, die geleentheid draai om skyfskiet, lusernbale, plaasbrood, "kamp"-vure en die boodskap is duidelik: Die plaas is die paradys.
Die plaas is 'n soort argetipe in die onderbewuste van baie Afrikaanse mense wat hulle doen en late beïnvloed. Al hierdie gestaltes waarin die plaasroman homself steeds voordoen, het 'n impak op mense en vorm hulle.
Een van die nuutste avatars van die ouer plaasroman is "Die land". Die kameraskote met die landskap en die plaas wat met die openingstoneel begin (orrelmusiek in die agtergrond met al die assosiasies wat daardie klank in Afrikaanse geledere oproep) word deurgaans volgehou.
"Die land" sluit nie 'n stad of dorp in nie; die land is duidelik die plaas. Die video word in klank en beeld deur wit mans gedomineer. Daar is iewers op die agtergrond een keer 'n dogtertjie, en reg teen die einde 'n (stil) vrou wat haar rol as moeder vervul (sy ry nie trekker of laat die grond deur haar vingers val soos die oom met die two-tone hemp en die weermagboshoed op nie). Daar is een swart persoon, 'n kind wat draadkar speel met sy wit maatjie.
Ek kon nie 'n leidraad kry dat dit die swart kind se pa is wat die plaas besit en dat die wit kind se pa óf plaasbestuurder óf arbeider is nie, so ek kan nie so 'n aanname hier met bewyse uit die video of lirieke begrond nie.
Daar is ook 'n lamentasie in die openingsreëls oor "waar gaan jy speel met jou maatjies?". En die antwoord in beeld is: slegs op die plaas en met draadkarre. Die kinders is belangrik, want die woorde stel dit duidelik dat waaroor dit hier gaan, is erfpag – die land behoort aan jóú.
Ai, hoeveel keer het boereseuns in plaasromans nie probeer ontsnap nie, maar helaas, hulle haal net die gramskap van die familie en die volk op die hals en "die land" word telkens soos jakkalsdraad om hulle drome gespan.
Die grond behoort volgens "Die land" aan die (wit) kinders, en sommer ook die son en die see en die sade wat gesaai word, is vir hulle, en as jy wil stry … die Here word betrek as uitklophou met 'n redelik nasionalistiese, bykans militaristiese vlag (wat sal aanhou waai), met die woorde: "Die land behoort aan jou" daarop.
Hierdie militaristiese toonaard (dalk lees ek dit hier in, maar kyk eers die video voor jy verskil) word versterk deur die wyse waarop wit mans in rye langs mekaar oor die landskap loop. Wat wil hulle suggereer? Nog 'n Rebellie? Die Derde Vryheidsoorlog? Ek roep hier halt, maar sou nog lank kon aanhou.
Voor die video begin, word gesê dat die video 'n boodskap van hoop oordra en dat dit 'n bevestiging is van waarin die vyf sangers glo. Hoop het mense nodig, gegewe die huidige kommer rondom grond, en om duidelik te stel waarin jy glo, is 'n reg.
Wanneer patriargie, klas en ras, gekoppel aan land as erfpag, so blatant uitgebeeld en boonop met godsdiens gesanksioneer word, dan word ek kriewelrig. Summier verlang ek na die verskyning van die slank Mrs Silberstein op die video as welkome aanvulling tot die vyf (land)here.
Kyk, soos die meeste Afrikaanse mense hou ek van 'n plaas, sommer baie, maar menere, dáárdie plaas kan julle maar hou.