Predikante in knegskap
"As predi­kante oor 'n saak wat die kerk so ernstig raak, swyg, dan kry 'n mens 'n vae idee van hoe sterk die Broederbond se invloed in ons kerke is"
Die breuk tussen die Uitvoerende Raad en die Herstigte Nasionale Party (HNP) in 1970 het die drie Afrikaanse kerke voor hulle ernstigste toets in 'n baie lang tyd geplaas. Predikante van die NG Kerk, die NH Kerk en die Gereformeerde Kerk sou moes kies tussen 'n sekere deel van hulle lidmate of lidmaatskap van die Broederbond en dienstigheid aan die voorskrifte van die leiers van hierdie organisasie. Op enkele uitsonderings na het die predikantelede van die Broederbond lidmaatskap van die AB bo die geestelike belange van hulle lidmate gestel. Dit is seker een van die mees tragiese gebeurtenisse in die bestaan van die Afrikaanse kerke dat 'n groot persentasie van hulle predikan­te hierdie toestand nie net gelate aanvaar het nie, maar ook daaraan meegedoen het. Dit is omtrent iets soortgelyks as toe die Afrikaanse kerk van die Kaap met die Groot Trek in die vorige eeu die Trekkers afgesweer en geweier het om die Sakramente aan die Afrikaners anderkant die Oranjerivier te gaan bedien.
Toe die Uitvoerende Raad van die Broederbond in Oktober 1972 van sy lede geëis het dat hulle 'n nuwe onderneming moes teken waarin hulle alle assosiasie met die HNP afsweer, is die predikantelede van die AB noodwendig ook voor dieselfde keuse gestel. Ook van hulle is verwag om die nuwe onderneming te teken of die AB te verlaat. Die meeste van hul­le het daardie dokument geteken en daarmee het hierdie pre­dikante hulle nie net van die HNP gedisassosieer nie, maar ook van 'n aansienlike deel van hulle lidmate. Dit het 'n uiters bedenklike situasie in die kerklike lewe geskep en vanselfsprekend moes dit tot ernstige wrywing en agterdog aanleiding gee.
Dit was interessant om te sien hoe sommige predikante hierdie nuwe situasie gehanteer het, veral wanneer hulle met die feit van hul lidmaatskap van die Broederbond gekonfronteer en dan gevra is of hulle die nuwe onderneming onderteken het. Sommige het gereageer met 'n houding asof dit alles vir hulle Grieks is en dat hulle nie die vaagste benul het waarom dit gaan nie. Ander het weer gereageer met die belaglike argument — wat waarskynlik uit UR-kringe of selfs uit kerklike kringe na hulle deurgevoer is — dat hulle net toegestem het tot disassosiasie van die HNP as organisasie en dat dit nie disassosiasie van partylede en dus ook lidmate impliseer nie. Nog ander het gereageer met heftige ontkennings dat hulle nog nooit in enige stadium lid van die Broederbond was nie, terwyl jy van die teendeel geweet het en hulle lidmaatskap van die organisasie uit die AB-dokumente kon bewys. Gelukkig was hierdie groep in die minderheid, want sulke eerbaarheid wou 'n mens nie graag met die Afrikaanse kerk en allermins met predikante vereenselwig nie.
Dit is seker nie verbasend nie dat met enkele uitsonderings die predikante wat hierdie skrywe ontvang het, nie daarop gereageer het nie. Altesaam vier van die meer as tweehonderd wat die brief ontvang het, het van hulle laat hoor. Twee het geskryf dat hulle rustende lede is en dit kan dus aanvaar word dat hulle nie die dokument geteken het nie. 'n Derde predikant het gereageer op 'n wyse wat die indruk gelaat het dat hy of nie die brief verstaan het, of nie reg gelees het, of nie wou verstaan nie. Die vierde het die brief met die oorspronklike koevert in 'n ander koevert geplaas en dit sonder 'n seël aan die afsenders teruggepos. Blykbaar wou hierdie predikant sy minagting op so 'n wyse laat blyk.
Die brief lui onder meer: "Die argument word gebruik dat ons deur kerklike kanale moet werk en die broeders moet aankla. Dit klink reg, maar waar moet ons begin? Hoe kla jy in die praktyk 200 predikante by verskillende kerklike instansies aan? Wat van die ander honderde wie se name ons nie het nie? Hoe gaan ons weet of diegene wat ons klagtes moet aanhoor, nie self lede is nie? Wat van die talle kerkraadslede wat ook Broederbonders is en wat ook die dokument geteken het? (Ons weet ook nie hoeveel van u wat hierdie omsendbrief ontvang, self Broederbondlede is nie. As u een is, geld ons klagtes natuurlik ook vir u en dra u in hierdie saak 'n besondere verantwoordelikheid.)