WOORDE WAT WEEG: July 2014
Karina M. Szczurek - Invisible others. Protea, 2014. ISBN 978 1 4853 0017 5.
Op die voorblad word hierdie roman begelei met die woorde: "Don't we all carry scars which remain invisible to others?" Hierdie roman ondersoek die impak van die Ander in die gedaante van die liefde en skryfwerk op die menslike bestaan. Die storie speel af in Parys, die primordiale stad van Lig, maar ook die stad van romantiese liefde, begoëling - besonder goed opgesom in die rolprent Paris, je t'aime, waarin verskillende filmmakers in klein vinjette die stad interpreteer vir die kyker. Op die binneflap word die roman onder meer aangeprys deur Emma van der Vliet, wat self 'n roman oor hierdie stad geskryf het.
Die roman sit vol netwerke: die skrywer is immers die eggenote van die skrywer André P. Brink, wat self hierdie stad in sowel fiksie ('n mens dink aan Die ambassadeur) as reisverhale onder die loep geneem het.
Die vrou aan die woord is intelligent, 'n skrywer op vlug, en die roman is self-bewus. Daar is verwysings na die gewete van skrywers - soos verwoord deur J.M. Coetzee en Nadine Gordimer - en die ingeboude eensaamheid of isolasie, wat die skryproses inhou.
In dié roman word Triangle, 'n roman deur die skrywende karakter, Cara, 'n vooruitwysing na haar liefdesverhouding wat in 'n werklike tragedie eindig. Cara se roman het tot gevolg dat haar minnaar, die kunstenaar Lucas Stutterheim, se vrou selfdood pleeg.
Ongenuanseerde reaksies het tot gevolg dat sy die skuld dra vir die vrou se dood en dit lei dan tot haar ballingskap in Parys, waar sy 'n Poolse navorser, Konrad ontmoet en weer herontmoet met Lucas, die kunstenaar.
Driehoeksverhoudings (triangles) is 'n belangrike kode in hierdie roman: die rol van die skrywer, teks, leser word geproblematiseer: ons kom immers as lesers ook met ons verwondings na 'n teks wat deur 'n teks oopgemaak word. Hierdie roman lewer kommentaar op liefdesverhoudings as 'n tekstuele ervaring: Žižek wat aan die begin van The pervert's guide to the cinema beweer dat begeerte iets is wat ons uit films leer ...
Konrad is 'n rustige geliefde, terwyl Lucas 'n meer aggressiewe kunstenaar is - en sy dra immers die letsels van die verhouding met hom. In hoofstuk sewentien masturbeer Cara ook voor 'n skildery van die kunstenaar, 'n portret van háár. Sy bely dit dan ook aan die kunstenaar wat dit as 'n enorme kompliment ervaar (125).
Hierdie kunswerk het sy egter verwoes toe sy gehoor het van Dagmar se selfdood, tot stomme verbasing van die kunstenaar. Hierdie is 'n belangrike vinjet vir die begryp van Cara se ervaring van intimiteit én kuns. Sy het ook swanger geraak, maar Lucas was onbewus hiervan. Sy het net 'n sonarfoto om dit te bewys.
Die roman beweeg tussen hede en verlede en die verhouding met die twee mans word afwisselend vertel. Die outeur gebruik onder andere Louis Malle se skitterende rolprent Damage (1992) as 'n interteks om die destruksie van die liefde weer te gee. Verwonde of beskadigde mense is gevaarlik - is die refrein van die film - want hulle oorleef ten spyte van die destruksie wat hulle saai. Jeremy Irons (die kabinetminister, Stephen Fleming) se lewe word verwoes deur die verleidster, Juliette Binoche (Anna) en die tragiese gevolge van hul verhouding is sy seun se dood. Soos in die roman is daar eweneens 'n media-reaksie wat striem en oordeel.
Soms lewer die implisiete outeur te veel kommentaar soos o.a. oor die tyd wat slawe in Suid-Afrika vrygelaat is of oor die figuur Mickiewicz.
Ons lees ook oor wat die begrip Franschhoek beteken, usw. Dit het waarskynlik te make met die teikenleser, te wete 'n internasionale leser wat nie so bekend is met die verwysings. 'n Addendum of voetnoot sou waarskynlik 'n beter oplossing gewees het vir die soms steurende tersydes wat die verhaalgang belemmer het vir hierdie leser.
Die roman is sowel moderne liefdesverhaal as 'n analise van die impak van kuns en letterkunde op ons lewens. Beslis onthoubaar is die man wat 'n boekwinkel besoek en telkens wil kyk of vertalings korrek is en dan beweer dit is nie. Wat is sy funksie? Wat probeer hy oordra? Probeer hy sy vrou as vertaler eer? Binne die roman signifieer dit iets van die onvertaalbaarheid van ons binnespraak.
Op 'n besondere wyse word vroulike intimiteit en seksualiteit beskryf teen die fallokratiese gesag soos Hélène Cixous dit noem. Die vroue gee die leiding in die tango-toneel.
Jammer genoeg is daar sekere geykte uitdrukkings (soos "hungry lips") of te soet beskrywings van sekstonele. Maar soos Konrad dink op bladsy 203 oor Freud, wil hierdie roman ook diep insink.
Die roman is 'n metateks en die leser besef teen die slot hoe beleefde en vertelde passasies inmekaar speel: die teks eindig in Berlyn.
Posted by Johann de Lange at 7:10 AM
Labels: 2014, Invisible others, Joan Hambidge, Karina M. Szczurek
Nadine Gordimer © Dedica Festival
In 2003 het ek Nadine Gordimer se bundel kortverhale Loot (2003) geresenseer. Vir my is daar 'n paar belangrike punte oor hierdie skrywer se werk te make.
Sy gebruik die politieke "backdrop" van Suid-Afrika - soos in The conservationist en July's people - om die impak van die politieke onregverdigheid op mense se lewenskeuses te maak. Gordimer is in die verlede gestriem oor haar steoretipiese uitbeelding van byvoorbeeld Afrikaanse mense - vergetend dat sy hierdie sieninge in die mond van 'n karakter lê om 'n sekere boodskap oor te dra. Sy het immers by geleentheid vertel van die invloed wat Uys Krige op haar gehad het.
Sy is ook die verwyt gemaak dat sy té "lokaal" skryf, maar die bundel Loot bewys die teendeel. In 'n verhaal "Karma" word die impak van dade ondersoek en die betekenis van karma diepgrondig ondersoek.
Sy was ook 'n uigesproke ateïs, maar soos Julia Kristeva, wat die vorige pous van raad bedien het, het dit nie haar sosiale betrokkenheid verminder nie. Inteendeel. Sy het haar dikwels uitgespreek teen sensuur, teen die apartheidsbeleid, teen geweld en teen die Israel-Palestynse konflik.
Sy was ook in 'n onverkwiklike relletjie betrokke met die biograaf Ronald Suresh Roberts oor sy biografie No cold kitchen (2006) oor sekere interpretasies van haar lewe waarmee sy nie vrede had nie. Onder andere het hy haar as wit en bevoorreg voorgestel en intimiteite uitgelap. Hy het onder meer beweer dat 'n artikel oor haar lewe wat in 1954 in die New Yorker verskyn het nie volledig waar was nie. Kennelik het hy die gefiksionaliseerde aspek van die herinneringstog misgekyk.
In 2006 is sy in haar huis aangeval en haar trouring is gesteel deur die inbrekers.
Ek het haar eenkeer ontmoet en besonder elegant en literêr ingelig gevind. Sy was intiem bevriend met die New Yorkse intellektueel en skrywer, Susan Sontag en het haar roman The volcano lover (1992) geloof as briljant.
Sy het indertyd die korrespondensie tussen haar en Sontag oor skryfwerk en die verlies van 'n geliefde gepubliseer in 'n Sondagkoerant.
Sy was 'n Nobelpryswenner (1991). Die gehoor het by die geleentheid - twee jaar terug - haar kritiek op JM Coetzee se Disgrace as ongehoord beskou.
Sy het egter belangrike punte gemaak oor hoé ons hier te lande kritiek behoort te lewer en die rol van die verantwoordelike skrywer het sy met erns bejeën.
Nelson Mandela ontvang die Amnesty International Ambassador of Conscience toekenning van Nobelpryswenner Nadine Gordimer in 2006. © Jon Hrusa
Nadine Gordimer ontvang die Golden Plate toekenning van Aartsbiskop Desmond Tutu
Posted by Johann de Lange at 3:08 AM
Labels: 2014, In memoriam, Joan Hambidge, Nadine Gordimer
Joan Hambidge - 'n Klein nota by 'n ongepubliseerde vers van Johann de Lange
kontak met medemens, selfs die natuur,
& onpaar kouse teel aan in 'n bol.
voel hy selde die gemis wat omgestook
sy jongste vers intik na middernag.
In 1988 verskyn daar 'n digbundel van Betsie van Niekerk wat Ronkedoor het. Dit is indertyd deur Tafelberg uitgewers gepubliseer. So is die bundel indertyd bemark:
'n Besonderse digdebuut geïnspireer deur Afrika. Die ronkedoor is die groot olifant - 'n stem uit die hart van Afrika waar die digteres se pa, 'n dierkundige, jare lank navorsing oor die tsetsevlieg gedoen het voor hy in 1982 aan malaria dood is.
In 'n bloginskrywing op Mooie woorden word "ronkedoor" as volg gedefinieer:
Een ronkedoor is een op zichzelf levende, uit de kudde verstoten olifant.
Het woord komt van het Portugese woord roncador wat druktemaker betekent.
Een man of vrouw ronkedoor noemen lijkt me een mooi alternatief voor het woord eenzaat en/of verstoteling.
In ieder geval een mooi ronkend woord.
Uit hierdie gegewe van die "verstote olifant" maak Johann de Lange 'n gedig oor eensaamheid en isolasie, maar terselfdertyd word dit 'n ars poetica. 'n Mens hoor ook Elisabeth Eybers se beroemde gedig hier saampraat en Antjie Krog se antwoord op "Digteres as huisvrou" wat heet "weer eens".
Die Eybers-vers is as volg vertaal, wat eweneens 'n interessante gesprek open:
(Vertaal in Engels deur Jacquelyn Pope)
(Elisabeth Eybers, "Poet as housewife". Poetry Foundation, Poetry Magazine. Besoek 5 Junie 2014)
Die ordende teëvoeter word nou "orderly biped"...
'n Tweevoetige dier in 'n distigon met sy koeplette!
Op Eybers reageer ek as volg:
Altyd 'n Mr Delivery-boks teen die muur,
nooit 'n optelslet op die onvanpaste uur.
('n Toring van Babel), neffens kritieke wat stof vergaar.
(Joan Hambidge, "Digteres as huisvrou". Litnet. Besoek 5 Junie 2014)
Die gedig van De Lange gee ars poëties lewe aan die vergete Van Niekerk wat na haar debuut "verdwyn" het en aktiveer met hierdie distigon ook Eybers, Krog en al die ander nakomelinge. Dit is 'n besonder slim gedig waarin die digter sy leefruimte-as-verstoteling tot gedig verhef. Jacques Lacan se "aleteia" of "unveiling" vind hier plaas met die spel tussen orde en chaos. Die chaotiese bestaan word deeglik beskryf in die eerste en tweede strofes:
En hierdie chaotiese bestaan het dalk te make met die feit daar nie 'n Ander is nie. Daar is geen kuiergas nie en die "ordende teëvoeter" van die Eybers-gedig is inderdaad die digkuns:
O ordende teëvoeter, wees
Eybers se vers het in Einder verskyn in 1977, en die leser in 2014, ervaar met De Lange se gedig dieselfde spanninge, behalwe die moderne bestaan is een van kitskos, selfone, iPads en die internet. By Eybers is daar "ou briewe onbeantwoord".
Lees ons ook J.C. Bloem se uitspraak oor poësie en jenever? En soekend na die korrekte aanhaling kom ek af op 'n lesing van Jacques van der Elst oor N.P. van Wyk Louw wat hierdie twee gedigte aanhaal:
Twee gediggies in die manuskripboek van Klipwerk (Die Burger, 7 Junie 1986) spreek van hierdie verlange in Nederland. Die een is getitel "Stillewe" en lui so:
Hy lê daar op die kasrak die geel lemoen
maar in die fles skyn die jenever groen.
Verlateberg en Tuinplaas, Boesmanshoek.
Wat, wat moes ek in hierdie land kom doen?
En in "Ná ek die koerant gelees het" skryf hy:
Die glas is deurskyn in my hand
6000 myl lê Sutterland
en niemand weet hoe beef dié hand
Van der Elst se lesing (200- NP van Wyk Louw-lesing) sien ek toevallig op die internet en heet "N.P. van Wyk Louw en sy Nederlandse bande". Hierdie lesing handel oor invloede in die letterkunde!
(Jacques van der Elst. 2000. "N.P.van Wyk Louw en sy Nederlandse Bande", N.P. van Wyk Louw-gedenklesing. Universiteit van Johannesburg. Besoek 5 Junie 2014)
Die offerrook dui op die braaivleisvure, maar dalk ook op ander offers of opofferinge wat gemaak moet word wanneer 'n mens nie alleen is nie, maar jou lewe met ander deel?
Die wending van die vers lui soos volg:
Die skryfproses mag nie onderbreek word nie, maar dit word ironies genoeg gelykgestel aan die kyk van sepies wat eweneens 'n belangrike tydverdryf is. Die gedig word ingetik – na middernag – op 'n sel en die navrante slot bely die spreker hoe hy 'n die onmiddellikheid najaag; hy is immers 'n slaaf van sy aptyte soos kitskos en vinnige kommunikasie reeds aandui. Hiermee lewer die digter dan ars poëties slim kommentaar: hy aktiveer vele verwysings en verswygings oor die aard van die digkuns en hy vertel ons dat die moderne digter vinniger skryf as sy voorgangers weens die invloed van tegnologie.
Sy gedig staan egter nie in die skaduwee van die behendige beoefenaar van die distigon, Eybers nie. Inteendeel. Hy heraktiveer vergete gedigte en 'n mens wonder wat het van die digter van die bundel Ronkedoor geword?
Labels: 2014, De Lange-studie, Die digter as ronkedoor, Joan Hambidge, Johann de Lange
Danie Marais - Solank verlange die sweep swaai (2014)
Danie Marais: Solank verlange die sweep swaai. Tafelberg, 2014. ISBN 978 0 624 06842 6
Danie Marais debuteer in 2006 met die bundel In die buitenste ruimte. Hierna volg Al is die maan 'n misverstand (2009). Sopas verskyn sy derde bundel: Solank verlange die sweep swaai. Die bandontwerp van Anton Kannemeyer is treffend en dit dui reeds 'n krities-satiriese aanslag aan. Transgressie en die oopmaak van taboe-onderwerpe is bekend aan Kannemeyer se strippe-kuns.
Hierdie digter se verse kan aan drie belangrike eienskappe herken word: die sogenaamde praatvers (parlando), die sterk outobiografiese element en 'n besinning oor die digkuns se aard en plek in 'n moderne samelewing.
Die sterk praatelement of voordragverse spreek veral jong lesers aan. Die digter is ook rubriekskrywer, onder andere oor moderne musiek, en vele van sy verse tree in gesprek met figure soos Bruce Springsteen, by implikasie met Leonard Cohen – wat sy loopbaan as digter begin het – en Johnny Cash, om enkele name uit te sonder. Daar is 'n gedig vir Emmylou Harris ("Fok jou, Emmylou Harris", 87) en woede (en depressie) is onderliggend aan vele van die verse. In 'n gedig aan sy kind is Bruce Springsteen die gespreksgenoot: "Bloedneus praat met Bruce Springsteen praat met my dogter" (83).
Soos Hunter Kennedy van Fokofpolisiekar se verse, daag hierdie gedigte die grense uit van die konvensionele gedig en liriek. Die invloed van Charles Bukowski is aanwesig nes die gesprek met 'n ander verlore romantikus, Raymond Carver. 'n Mens sou ook die invloed van Tony Hoagland kon naspeur.
In "Wit mens se sad" , 70 - begelei met 'n motto uit Ronelda Kamfer - kom hy in opstand teen sy wit, bevoorregte jeug en die geweld wat daarin opgesluit is. Die sterk outobiografiese element - wat reeds van sy debuut af aanwesig is - word weer aan bod gebring met verse oor 'n pynlike egskeiding, die belewenis van vaderskap, liefdesverrraad, die siekte van 'n ouer, die selfdood van 'n neef en ander familiesages. Daar is verse wat 'n mens as ars poëties kan tipeer, soos "Die dronkverdrietige hofnar dreig melodramaties om die tuig neer te lê" (91), "Nie 'n vrye vers nie" (47), "1 2 3 blok myself!" (34), "Digter, basterwit" (24), "Wat swak gedigte weet" (16) met 'n aanhaling uit Auden wat moet lees:
Die sjarme van hierdie bundel is geleë in die gemaklike, loslit-aanslag. Alles word letterlik gedig. Maar dit is dan ook die gevaar van die praatvers as sub-genre: die gedig is dikwels (vir my smaak) te lank en kan op enige plek afgesluit word. Maar dis nie hoe hierdie verse beoordeel wil word nie: dit wil as ongebreidelde vers aangebied word. Vele gedigte neem sterk standpunt in téén die konvensionele digkuns en die digkuns as 'n elitistiese bedryf. In "Die dronkverdrietige hofnar dreig melodramaties om die tuig neer te lê" (91) tree hy sy tydgenote aan, maar draai die mes ook ten slotte in op homself:
'n versukkelde weergawe van Rome vol franchises
Daar word verwys na 'n "on-gedig" (86) en Neruda se liefdesgedigte bring kennelik nie meer vreugde nie: "Vergeet Neruda" (80). In "Nie 'n vrye vers nie" (47) word die woede verwoord wat afloop in sy ontnugterde slot:
'n laeklas soort van sonnet met
'n voorspelbaar verpletterende slotkoeplet.
Die sterk outobiografiese aanslag maak van die leser voyeur in die intieme arena van die liefde, afgelope verhouding, familiedramas en 'n nuwe liefde. Die gebruik van boksmetafore dui op 'n spreker wat hom oorrompel voel in die "ondermaanse ellende" (90).
Uiteindelik sal die leser ook hierdie bundel aan die volgende digterlike uitspraak meet:
want dis 'n moorddadig geykte uitdrukking
agter die stuur van dié twaalfton-cliché. (17)
'n Handvol verse is werklik uitstekend: daar waar die (outydse) vorm en inhoud een word ...
In die "literêre bestaansboerderytjie" is die korter verse onthoubaar in hul "less is more"-aanslag, soos byvoorbeeld "Zombie" (68) en "Nuwe oë" (15).
Hierdie bundel verwoord ook die gevoel van 'n jonger generasie: hul sinisme, uitsigloosheid, gevoelens oor politieke onregverdigheid. Gelukkig is die digkuns 'n plek waar die digter hom kan uitwoed oor al die ongeregtighede en persoonlike ellendes wat hom getref het: