LINKS BO: Munte uit die antieke tyd en munte vandag (REGS BO)... ná soveel eeue dien dit nog dieselfde doel. Daar was wel 'n tyd toe daar nie geld was nie, maar geld het sekerlik sy ontstaan te danke aan die gerief en kostebesparing wat dit in die handel meebring.
Foto's: U.S. Mint
Geld is so verweef met ons hele bestaan dat 'n mens jou nie die samelewing daarsonder kan voorstel nie. Maar daar was 'n tyd toe daar geen geld was nie. Kan jy jou indink hoe die mense toe moes gelewe het?
Hoekom ons geld nodig het...
GESTEL jy woon in 'n land waarin daar geen geld is nie. Alle transaksies moet beklink word deur middel van ruilhandel en ooreenkomste. Jy staan in die oggend op en vind dat daar nie meer graankos vir ontbyt is nie. Jou ma vra jou om gou 'n hoender te gaan vang om vir 'n paar boksies graan by die hoekkafee te betaal.
Maar dan moet jy ook nog vandag skool toe, en jou jaarlikse skoolgeld moet betaal word. Jou pa gryp 'n tang en pluk gou sy goue tand uit sy mond of jou ma skroef haar diamant-oorkrabbertjies af sodat jy dit vir die sekretaresse by die skool kan gee.
En vir jou kaartjie om skool toe te kan busry, moet jy die busbestuurder met 'n lekker stukkie biltong paai...
Wat 'n omslagtige manier van lewe! Soveel makliker is dit mos om die kafeebaas bloot 'n banknoot in die hand te stop, jou skoolkoste per tjek te vereffen en jou buskaartjie met 'n paar muntstukke te koop.
Geld het sekerlik sy ontstaan te danke aan die gerief en kostebesparing wat dit in die handel meebring. Selfs vir die mees primitiewe ekonomie met 'n beperkte reeks geproduseerde goedere is regstreekse ruilhandel te duur en ingewikkeld om uitgebreide handel moontlik te maak.
Die eerste metale wat in die ou tyd as geld gebruik is, was yster, tin en koper. Daarna is ook silwer en goud gebruik, en vandag kry ons muntstukke van verskillende legerings (metaalmengsels).
Metale het 'n hele paar voordele as metaalmiddel bo ander dinge, nie die minste nie omdat hulle so duursaam is. Koring en rys kan muf, beeste of skape gaan dood, maar metale is byna onvernietigbaar.
REGS: 'n Antieke Oosterse muntstuk.
Metale is lank in die vorm van stukke of stawe as metaalmiddel gebruik. Elke keer wanneer daar dus sake gedoen is, moes hulle geweeg en getoets word. Dit was steeds baie ongerieflik, en toe het mense met die plan gekom om metaalstukke van 'n vasgestelde gewig met die een of ander ontwerp daarop te laat slaan. Dit was die instelling van muntgeld.
Benewens dié van konings is die afbeeldings van vooraanstaande staatsmanne ook op muntstukke geplaas, soos van die groot krygsheer Julius Caesar, wat vanweë sy groot prestasies verlof gekry het om sy eie portret op munte te laat stempel.
'n Volgende belangrike stap in die ontwikkeling van geld was die gebruik van papiergeld.
LINKS: 'n Antieke Griekse goue muntstuk.
Namate die handel uitgebrei het, en veral nadat handelaars ál verder van hul hoofkwartiere af begin sake doen het, het dit onveilig en omslagtig geword om met muntgeld te werk. Dink maar net aan die ergernis om duisende goue muntstukke te tel en te vervoer en hoe maklik dit gesteel kon word.
Die banknoot was aanvanklik 'n blote belofte dat die noot vir dié of daardie bedrag ingeruil kon word. Mettertyd het dit egter in geld self ontwikkel.
IN DIE eerste jare ná die vestiging van 'n verversingspos aan die Kaap was die Spaanse silwerdollar, soos in Nederland, die belangrikste geldeenheid. Dit is later deur die Nederlandse gulden en verskeie ander munte aangevul.
Suid-Afrika se eerste papiergeld het in die jare tagtig van die sewentienhonderds met die instelling van die riksdaalder in omloop gekom. Ná die eerste Britse bewind is die pond sterling ook by die geldvoorraad gevoeg. Aanvanklik het dit saam met baie ander gesirkuleer, maar van 1881 af was dit die uitsluitlike geldeenheid van die Kaap en Natal.
Die Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal) het goue staatsponde gebruik, wat sedert 1874 in Londen gemunt is. Van 1892 af is silwerfloryne en -sjielings asook goue ponde, die sogenaamde Krugerponde, in omloop geplaas. Hierdie munte is almal by die nuutgestigte Munt in Pretoria geslaan en het ook in die Vrystaat gesirkuleer.
Ná die Anglo-Boereoorlog het Britse sterling die amptelike geldeenheid van Suid-Afrika geword. Die Suid-Afrikaanse Munt is in 1919 in Pretoria as tak van Koninklike Munt in Londen gestig. Die Munt is in 1941 aan die beheer van die Suid-Afrikaanse Regering oorgedra.
Banknote is sedert die vroeë jare van die agttienhonderds deur verskillende handelsbanke in die Kaap en later in Transvaal, die Vrystaat en Natal uitgereik. Dié note kon vir goudmunte ingeruil word.
Die Suid-Afrikaanse Reserwebank, ons land se sentrale bank, is in 1920 gestig. Die Reserwebank het sy eerste note in April 1922 uitgereik, en Suid-Afrikaanse banknote kon tot 1932 vir goud ingewissel word.
Die sterling-geldstelsel (met sy twaalf pennies in 'n sjieling en twintig sjielings in 'n pond) is op 14 Februarie 1961 deur 'n desimale stelsel (honderd sente in 'n rand) vervang. Met die omskakeling was een pond gelyk aan twee rand.
Pennies en ponde—die omslagtigheid
VOORDAT Suid-Afrika rande en sente gekry het, is daar lank met pennies en ponde gewerk. Maar dit was hoegenaamd nie so maklik soos met vandag se tiendelige stelsel nie.
Kleinighede soos toffies kon met 'n oortjie (kwartpennie) of stuiwer (halfpennie) gekoop word en 'n handvol lekkers dalk vir 'n tiekie (3 pennies) of 'n sikspens (6 pennies).
REGS: 'n Ou Suid-Afrikaanse halfpennie.
'n Dosyn piesangs het omtrent 'n sjieling (12 pennies) gekos, en vir 'n floryn (24 pennies) kon twee kinders gaan fliek. Nog munte was die halfkroon (30 pennies) en die minder uitgereikte kroon (5 sjielings of 60 pennies). Daar was 240 pennies, 20 sjielings of 8 halfkrone in 'n pond. Sjoe!