Ek sal nie daarop aanspraak maak dat ek Neville Alexander op ‘n persoonlike vlak van naby ken nie. Dit was nog altyd in verband met meertaligheidsaktivisme en verwante maatskaplike aangeleenthede dat ek met hom te doen gekry het. Verder probeer ek alles van hom lees wat ek kan. Tog wil ek dit waag om iets oor sy karakter te sê. Neville is vir my ‘n beliggaming van sekere deugde wat in ons samelewing skaars geword het.
Hy is nederig – nie soos iemand wat sy eie vermoëns en belang onderskat of misken nie, maar as een wat nie daarin roem of daarvoor vereer wil word nie. Hy het ‘n ego, soos dit ook hoort, maar dit lyk nie asof hy sy ego belangriker as ander mense s’n ag nie. Dis asof dit vir hom doodnatuurlik is om daarvan uit te gaan dat sy uitsonderlike talente daar is om in die belang van die hele samelewing te gebruik. Sy styl weerspieël dit ook: sy voorkeur vir eerste name bo titels, die feit dat ek hom nog nooit in ‘n pak of met ‘n das gesien het nie, maar meermale al in kortbroek en plakkies by amptelike geleenthede.
Hy is onselfsugtig; ‘n mens sou ook kan sê onbaatsugtig. Hy eis nooit spesiale behandeling op nie en is altyd bereid om aan versoeke te voldoen om iets te skryf, iewers op te tree, saam planne te maak en so meer – en dit sonder om vergoeding te eis. Trouens, elke keer wat ek hom nog vir ‘n bydrae wou vergoed (byvoorbeeld as hy iets vir die koerant se boekeblad of vir LitNet geskryf het), was hy ongemaklik daarmee en het hy die vergoeding dan maar vir een of ander goeie saak geskenk. Ek is oortuig daarvan dat hy iemand is wat meer as sy tiende weggee, en wat dit self nie as ‘n verlies ervaar nie omdat hy bevrediging daaruit kry om ander te sien blom.
Hy leef en gedra hom eenvoudig – geen weelderige klere, blink motors of ander verbruikersimbole nie. Waar daar geëet en gedrink word, is daar by hom ook nie oordaad nie. Hy kom oor as iemand wat met klein, eenvoudige dinge tevrede is. CS Lewis het ‘n keer opgemerk dat die moderne term vir matigheid “sales resistence” is. Ek dink Neville sal daarvan hou! Anders as die meeste het hy nooit sy (formidabele) “struggle credentials” as toegangskaartjie tot hoë posisies, hetsy in die politiek of die private sektor, gebruik nie.
Hy is iemand wat sy kop gebruik. Dis sagkens gestel. Hy het baie kennis, baie insig en ‘n vlymskerp analitiese oog. Wat veral tref, is egter dat hy in die wyse waarop hy kommunikeer geen onderskeid tussen “intellektuele” en “gewone” mense maak, met argumente vir eersgenoemde en populisme vir laasgenoemde, nie. Kennelik beskou hy elke mens as potensieel intellektueel, denkend en ontledend. Sy utopie lyk nie soos Plato s’n, waarin die slimstes regeer, nie, maar is juis een waarin almal slim is, almal se verstand tot hul reg kom en in die algemene belang aangewend word. So praat hy met akademici en politieke leiers, en so praat hy met studente of die breë publiek. ‘n Dieper respek vir menswaardigheid kan ek my moeilik voorstel. Maar juis daarom kan hy ook skerp wees, want hy verwag van mense met ‘n kop om dit te gebruik. Ek onthou ‘n keer toe ‘n rektor van een van ons universiteite oor taal in die hoër onderwys gepraat het. Na die tyd is Neville (op sy kalm manier) ontstig, en praat hy van “intellektuele lafhartigheid” – al blyk dit ook dat hy met die betrokke rektor ‘n afspraak gemaak het om die saak deur te praat. Die teenoorgestelde van ‘n intellektuele lafhart? Neville Alexander.
Bogenoemde eienskappe stel hom in staat om ‘n ware vryheid uit te straal. Hy sê wat hy dink waar is; hy doen wat hy dink reg is. Hy is nie bang om sleggesê of beswadder te word, sy werk te verloor, laag gegradeer te word of aantreklike “geleenthede” mis te loop as dit die prys vir sy opregte eerlikheid is nie. Wanneer hy praat of doen, kan mense dalk daarmee verskil of daarteen wees, maar hulle sal nooit vermoed dat hy met ‘n onderduimse speletjie besig is nie. Sjoe!
Hy is verdraagsaam. “Let a thousand flowers bloom,” sê hy dikwels. Miskien moet ‘n mens selfs, in Heinz Kimmerle se terme, sê dat Neville nie net verdraagsaam teenoor mense is, of hulle respekteer nie, maar hulle ag. Sy skerp verstand en vaardige aanwending daarvan lei nie tot ‘n sug om te heers en af te dwing nie. Hy weet waarmee hy verskil en hoekom, en hoe om dit histories en sosiaal te plaas, maar hy is altyd bereid om met enigeen in gesprek te tree – selfs etniese nasionaliste of kapitaliste … Hulle het nie ‘n kans teen hom nie, want outentisiteit is onoorwinlik. Daarom die oop gemoed, die vriendelik glimlaggie, die sagte, nederige manier om te sê: “Ek stem nie saam daarmee nie, maar …”
Hy het ‘n passie vir geregtigheid en billikheid. Daaraan het hy hom gewy van ‘n jong ouderdom af, en die prys daarvoor betaal – sonder sigbare bitterheid. Ek hoef nie meer daaroor te sê nie.
Neville is nie ‘n Christen nie, maar wat ek hierbo beskryf, is byna ‘n uiteensetting van wat in die Christelike tradisie as deugde beskou word. Anders as in die antieke deugdeleer van Aristoteles en ander – waar deugde op die eie “waardigheid” oftewel status gemik is – het die vroeë kerkvaders en hul beste geestelike nakomelinge ‘n deugdeleer ontwikkel wat by ‘n ander soort opvatting oor waardigheid pas – een waarin die laastes eerste is, elke ledemaat die liggaam as geheel dien en mense nie aan hul eie roem en grootsheid vasklou nie, maar hulle ter wille van ander ontledig. Dit gaan hierin nooit oor passiwiteit en aanvaarding van die slegte lot nie, maar oor ‘n radikale soort protes en weerstand: om reeds in ‘n nuwe wêreld te leef wat anders, so anders, lyk as die een wat die meeste van ons as die regte wêreld beskou. Dit is iets wat goeie Marxiste soos Terry Eagleton insien, maar wat Neville Alexander vergestalt.
Toe Neville onlangs met my derdejaar-teologiestudente oor taalverskeidenheid en menswaardigheid kom praat het (ja, só verdraagsaam is Neville!), was hulle beïndruk, aangevuur, geïnspireer – en stomverbaas (nes ek) om te hoor dat hy in daardie week sy 75ste verjaardag sou vier. Geluk, Neville, en mag daar nog baie wees!
Mei 7, 2012 in Sonder kategorie
Uit my rubriek in die Kerkbode:
Wat beteken “ter helle neergedaal”? Op soek na ’n Bybelteks word tradisioneel verwys na 1 Petrus 3:19: “En so het Hy na die geeste in die gevangenis gegaan en daar sy oorwinning aangekondig.” Met “die gevangenes” word die doderyk bedoel – in die Geloofsbelydenis die Griekse hades, in Afrikaans met “hel” vertaal.
Baie hedendaagse voorstellings van die lewe ná die dood is positief: die “ander kant” as ’n herontmoeting met geliefdes en ’n ervaring van lig en sielerus. In die Jodendom van Jesus se tyd was dit nie vanselfsprekend nie. Die toestand waarin dooies verkeer, is dikwels as skaduagtig voorgestel.
Die Hebreeuse woord vir die doderyk, sjeôl, dui in die Ou Testament op iets afstootliks en skrikwekkends. Dink aan Psalm 18:5: “Bande van die dood het my vasgetrek, strikke van die dood het my bedreig.” Of Psalm 6:5: “Iemand wat dood is, kan tog nie u Naam bely nie.” Verlossing is dan nie, soos in die hedendaagse mitologie, bevryding van die siel uit die liggaam nie, maar behoud in die lewe: “U het my gered van die doderyk, my aan die lewe gehou toe ek al op pad was na die dood toe.” (Ps. 30:3) ’n Siel sonder liggaam was geen aantreklike gedagte nie!
Verbaas dit dan dat Jesus, in die aangesig van die dood, die woorde van Psalm 22:2 uitroep: “My God, my God, waarom het U my verlaat?” (Mk. 27:46; Mt. 15:34) Ook vir Hom was die dood “bande” en “strikke”.
Tog is die neerdaling ter helle dikwels as ’n oorwinning voorgestel. Volgens sommige vroeë Christene het God (nie letterlik nie, maar as ’t ware) ’n ooreenkoms met die Duiwel aangegaan: Laasgenoemde sou die siele in die doderyk vrylaat in ruil vir die siel van Christus. So het dit dan ook gebeur, maar omdat Christus die Seun van God is, het sy aankoms in die doderyk dié ryk vernietig. Sy Goddelikheid was die hoek in die aas wat deur die Duiwel verorber is!
Sulke verhale het nooit amptelike dogma geword nie, want onderhandeling met die bose of slinkse bedrog strook nie met die Christelike Godsbeeld nie. Die gedagte van Christus Victor, Christus die Oorwinnaar, is egter nie agtergelaat nie, ook omdat dit Bybels is: “Hy het elke mag en gesag ontwapen en hulle in die openbaar vertoon deur hulle as gevangenes in die triomftog van Christus mee te voer.” (Kol. 2:15)
Skynbaar teenoor hierdie triomfantlike voorstelling, word Christus se neerdaling ter helle ook dikwels met vernedering en selfontlediging verbind. Die volgorde “gely … gekruisig, gestorwe … begrawe … en ter helle neergedaal” word dan só verstaan dat God self in Christus tot in die diepste duisternis van ons bestaan afgedaal, en ons verlorenheid gedra, het.
Staan triomf teenoor selfontlediging? In 1 Petrus hou Jesus se besoek aan “die gevangenes” verband met Christene se lyding in ’n wêreld waar hulle vreemdelinge is. Sulke skynbaar sinnelose lyding moet hulle nie afskrik nie, sê die briefskrywer, want God kan déúr lyding heen oorwin.
Omdat Christus van God verlate was, is God ook “deur donker dieptes” (Ps. 23) by ons, is ons nóóit alleen nie: “gaan lê ek in die doderyk, is U ook daar.” (Ps. 139:8)
As ons selfs in ons Godverlatenheid nie van God verlate is nie, maar “in Christus” (Rom. 6:13), dan het Christus ons ook nie agtergelaat toe Hy “op die derde dag weer opgestaan het uit die dode” en “opgevaar het na die hemel” nie: “soos Christus … uit die dood opgewek is, (sal) ons ook so ‘n nuwe lewe kan lei.” (Rom. 6:14)
Christus red ons nie ván die liggaamlike lewe nie, maar vír dié lewe, “en dit in oorvloed” (Jn. 10:10).
Wanneer ‘n tradisie merke laat, kan aan dink daaroor nie ontsnap word nie
Die meeste van ons – dis nou die meeste Suid-Afrikaners – het die een of ander historiese verbintenis met die verhaal van Gereformeerde denominasies. Of ‘n mens trots of skaam daaroor is, geïnteresseerd of verveeld, nog betrokke of nie – ja, en of jy nou jouself as gelowig of ongelowig beskou – op die een of ander manier is jou lewe daardeur geraak. Hiermee bedoel ek alle Gereformeerde tradies: NG Kerk, VGK, Gereformeerd, Hervormd, ag, wat ook al (en daar is baie). Ook as dit nie jou eie agtergrond is nie, maar jy uit watter hoek of perspektief dan ook oor Christelikheid in SA wil nadink, bly daardie geskiedenis vir jou relavant.
Nou ja, eersdaags word in Stellenbosch met aandag oor maniere om die geskiedenis van die tradisie van tussen 1960 en 1990 te onthou en te bedink. Hoe dink ons vandag daaroor? Hoe sou ons daaroor kan dink? Hoe moet of kan dit geïnterpreteer word? En wat daarvan?
As jy belangstel, kyk na die inligting hieronder en versprei dat onder jou vriende en kennisse. Maar of jy nou daar gaan wees of nie – dalk wil jy sommer hier op die blog kommentaar lewe en sodoende gedagtes deel?
Konferensie aangebied deur
Wil jy daar wees? Voltooi dan en dien per e-pos of faks in:
CONFERENCE ON REMEMBERING
Return this form to hvdwest@sun.ac.za or fax: +27 21 808 3251 before 30 March 2012.
Registration form: Closing date: 30 MARCH 2012
Please indicate dietary needs e.g. Halaal; Kosher, vegetarian; other
This may involve extra costs for the conference dinner
Please indicate whether you want to make use of a shuttle for airport transport to and from Cape Town International airport
This may involve extra costs; please provide your itinerary
Conference fee payable at registration on the day of arrival – please have the exact amount ready
Conference dinner & teas included; all other meals are your own responsibility