Is die mens inherent goed of sleg? - Dr. Abel Pienaar
Is die mens inherent goed of sleg?
Die mens se naaste lewende verwantskap is die groot stertlose ape, o.a. twee spesifieke spesies, die gewone sjimpansee (Pan troglodytes) en die naverwante bonobo (of dwerg sjimpansee). Vanuit die Fossiel- en DNA-toetse, is die moderne menslike lyn duidelik sustersgroepe van albei hierdie spesies.
Daar is gevind dat die sjimpanseelyn sowat 6 miljoen jaar gelede van die laaste gemeenskaplike voorouer van die menslike lyn geskei het. En omdat geen spesie behalwe Homo sapiens van die menslike lyn oorleef het nie, is die twee sjimpanseespesies die mens se naaste verwante. Die sjimpanseegenus, het sowat 7 miljoen jaar gelede van die gorillas se genus afgeskei.
Tans in die opkomende wetenskaplike velde van evolusionêre biologie en in besonder sosiobiologie, word daar al meer bevind dat hoewel sjimpansees nie godsdienstige of gelowige gedrag vertoon nie, hulle wel sterk eienskappe van morele gedrag vertoon. Hierdie eienskappe sluit in: 'n hoë intelligensie, selfhandhawing, samewerking en wedersydse hulpverlening, simpatie en empatie, naasteliefde (altruïsme) en wederkerige altruïsme, konflik beslegting en vredesluiting, gemeenskap besorgdheid, ook bewustheid van en nakoming van die sosiale reëls van die groep en natuurlik selfs ook bedrieëry en bedrog.
En net soos meeste sosiale diere, vorm hulle hiërargiese gemeenskappe waarin elke lid sy eie plek moet ken. En hierdie sosiale orde word deur bepaalde reëls van verwagte gedrag onderhou en dominante groeplede dwing hierdie orde af, met die toepassing van strafmaatreëls.
Hoër orde primate het selfs begrip vir billikheid. En ongelukkig ook van voortrekkery ens. Byvoorbeeld, sjimpansees onthou diegene wat aan hulle gunste betoon en die wat hulle te na gekom het. Sjimpansees het dus baie ingewikkelde sosiale verhoudings en bestee baie tyd aan versorging.
Wat kan ons hieruit aflei? Wel, aanvanklik dat moraliteit wat tot nou toe beskou is as slegs 'n menslike karaktertrek, dalk glad nie so uniek aan die menslike spesie is nie.
Een van diegene wat bg. beskouing sterk ondersteun is die Nederlandse primatoloog Frans de Waal. Hy sê dat daar al hoe meer afgelei kan word dat menslike moraliteit uit die primate se gemeenskapsin of drang om met ander te verkeer, ontwikkel het. En omdat baie ander sosiale diere – soos bogenoemde primate, dolfyne en selfs walvisse – pre-morele sentimente toon kan dit beteken dat moraliteit reeds bestaan het voor enige godsdienstige gedrag by die mens ontwikkel het.
Dit wat Christopher Hitchens ook gesê het: "Human decency is not derived from religion. It precedes it."
Hierdie nuwe denkrigting, dat godsdienste vanuit moraliteit ontstaan het, eerder as dat moraliteit 'n byproduk van godsdiens is, het groot implikasie vir hoe ons die oorsprong van goed en sleg verstaan. Die hele geloof dat die mens "gebore en ontvang is in sonde" kom nou onder skoot.
Dit impliseer dat die mens nie godsdiens nodig het om 'n morele lewe te leef nie, moraliteit is reeds binne jou teenwoordig. Luister maar net na jou eie innerlike waarheid. Psigoloog Matt J. Rossano stem hiermee saam en voel dat geloof ná moraliteit te voorskyn gekom het, en dat dit maar net voortbou op moraliteit is.
As dit wel so is, is geloof, ten minste in sy hedendaagse vorm, nie die bron van norms en waardes nie, maar die mens self.
Die antwoord op hoekom die mens dan wel soveel boosheid, wreedheid en slegtheid in hom saamdra, kan dus nie meer eenvoudig opgedra word aan godsdienste se verstaan van sonde, die Duiwel en bose magte ens. nie.
"Word wakker, jy wat slaap, en staan op uit die dood..." (Efesiërs 5:14.)
Natuurlik kan godsdiens se rol in die uitbouing van morele gedrag (positief en negatief) by die mens, nooit onderskat word nie. En anders as by diere, het die mens weens godsdiens, 'n veel meer nougesette sisteem van belonging en straf gekoppel aan moraliteit. En of dit goed of sleg is vir ons moet jy maar self besluit.
Wat wel so is, is dat godsdienste se altyd-waaksame voorouers, geeste en gode wat hulle in die sosiale ryk indra, wel 'n effektiewe strategie is om groot groepe te laat saamwerk. Maar hierdie godsdienstige gedrag en denke, is uniek tot die mens. Hoekom?
Want geloof benodig 'n simboliese kommunikasie leerstelsel, soos taal, om kennis van een individu na 'n ander oor te dra. Daar word bereken dat taal in sy hedendaagse vorm, eers kort vóór die groot uittog uit Afrika, sy eerste verskyning gemaak het. Daarom, kan ook geredelik aanvaar word dat geloof eers na die evolusie van die hedendaagse, geartikuleerde taal, te voorskyn gekom het. Ons praat hier van omtrent 50 duisend jaar gelede toe geloof by die mens sy eerste verskyning gemaak het.
Maar dit bewys geensins dat die mens immoreel sonder die teenwoordigheid van godsdienste was, is, of sal wees nie.
Nou die vraag, as moraliteit deel van ons is, hoekom is daar so baie voorbeelde van immorele en bose dinge in ons wêreld? Wat is dit?
Wel, dalk kan die mens se geneigdheid om onbewustelik en meganies te leef dit verklaar. Boeddha het dit 'n aan-die-slaap lewe genoem en Jesus het dit 'n blinde lewe genoem. Want daar waar mense vas aan die slaap leef, is dit logies dat misverstand, ongevoeligheid, onbewustheid, selfsug en misbruike na vore sal tree.
Dit wat Eckhart Tolle verwoord met: "Evil is an extreme manifestation of human unconsciousness." Met ander woorde, wanneer mense onbewus en meganies lewe, mis hulle maklik die doel van hulle lewens (dit wat "sonde" beteken; om die doel of punt te mis) en doen hulle ook maklik dinge wat ander kan seermaak en benadeel.
Dink maar net aan 'n persoon wat verslaaf is aan een of ander dwelmmiddel. Weens sy onbewustheid en afwesigheid stel hy ander se lewens in gevaar en vernietig selfs 'n klomp se lewens. Dit terwyl hy eenvoudig net nie aan die gevolge van sy dade dink nie. Daarin lê die boosheid, nie in sy menswees nie.
Daarom is mense nie boos nie, maar doen wel bose dinge. Presies wat die Franse filosoof Albert Camus sê: "The evil that is in the world almost always comes of ignorance, and good intentions may do as much harm as malevolence if they lack understanding."
Want daar waar mense aan die slaap leef en onbewus is van die hier en nou, tree hulle op vanuit hulle verlede (skuldgevoelens) en hulle toekoms (vrese) en dit bring mee dat hulle blind is vir hulle ware self en hulle eenheid met alle lewe.
Nee, sulke mense leef vanuit hulle slagoffer mentaliteit. En slagoffers maak maklik van ander slagoffers. Iets van wat W.H. Auden gesê het met: "Those to whom evil is done, do evil in return." Mense koop so in op hulle storie, dat hulle die storie herhaal en herhaal.
Dit wat Thich Nhat Hanh ook probeer sê: "Those who don't understand are angry, all the time. Not to understand is the main source of human suffering." Die skrywer Jim Butcher gaan nog verder en noem hierdie aan-die-slaap lewe: "Evil isn't real but stupidity is. Stupid is destructive. What we really need is a crusade against Stupid. That might actually make a difference."
Hierby sluit Margaret Atwood aan met: "Stupidity is the same as evil if you judge by the results."
Hierdie toestand van 'n onbewuste en dom lewe is natuurlik nie 'n verskoning vir bose gedrag nie. Dit is eerder 'n aanklag teen elkeen van ons wat nie die verantwoordelikheid neem om elke dag self wakker te leef nie. En om dit so te doen dat ander kan wakker word. Dit wat die Christenlied deur die eeue heen verkondig: "Word wakker, jy wat slaap, en staan op uit die dood..." (Efesiërs 5:14.)
Presies dit wat die Karoo boer en Zen meester Antony Osler ook verwoord met: "May I be a light for those who have lost their way." Mag ons mekaar se lewens verlig, met die lig wat reeds binne ons elkeen is.