Covid-19: Loop lig vir fopnuusDeur Lynné Schoeman Die ideale verspreidingsomstandighede vir fopnuus heers tans in Suid-Afrika. “Misleidende inligting en waninligting floreer in tye van vrees en spanning,” sê William Bird, hoof van die waghondorganisasie Media Monitoring Africa (MMA). “Met die huidige korona-pandemie is mense onseker oor wat hulle mag en nie mag doen nie, hulle is in hul huise gekluister, daar is ’n onsigbare vyand en daar is reusegapings tussen kennis en vrees,” sê hy. Volgens Carla de Beer, ’n mediaregspesialis van The Digital Law Company in Johannesburg, is fopnuus altyd gevaarlik, “maar tydens ’n pandemie kan dit ’n kwessie van lewe of dood beteken”. “Fopnuus is inligting wat verdraai of versin word,” verduidelik dr. Marenet Jordaan van die Universiteit Stellenbosch se Departement Joernalistiek. “In sommige gevalle [is dit] omdat mense nie van beter weet nie, maar in ander gevalle omdat iemand spesifiek kwade bedoelings het.” Dit is hier waar Bird ’n onderskeid tussen misleidende inligting en waninligting tref: “Terwyl misleidende inligting bloot verkeerde inligting is, soos ’n goedbedoelde knoffelresep wat kwansuis die virus weghou, is waninligting verkeerde inligting wat moedswillig versprei word om mense te bedrieg,” sê hy. “Sodra mense nie meer in staat is om ingeligte keuses uit te oefen nie, verloor hulle die vermoë om demokraties op te tree en dít is wat die skeppers van waninligting wil bereik: hulle wil demokrasie ondermyn.” (Foto: pixabay) Sosiale media bevorder fopnuus “Sosiale media is soos olie op die vuur vir fopnuus,” sê Jordaan. “Hoewel sosiale media heelwat voordele inhou, word dit ongelukkig dikwels misbruik om wanligting te versprei.” Bird beaam dat sosiale media en selfone fopnuusverspreiding vergemaklik: “Jou selfoon is ’n baie persoonlike toestel,” sê hy. “Jou foto’s, jou musiek en jou vriende en familie is daarop. Dit praat met jou op ’n manier wat televisie nie kan nie.” Volgens Jordaan is mense geneig om te glo wat hulle op Facebook of Twitter lees, omdat dié inligting gedeel word deur mense wat hulle ken en vertrou. “Jou eerste instink is om die inligting te vertrou, want hoekom sal jou vriende probeer om jou ŉ rat voor die oë te draai?” Bird vertel die meeste fopnuus wat by MMA se Real 411-feitekontroleringsafdeling aangemeld word, is inligting wat deur WhatsApp versprei word. “Die probleem met ’n WhatsApp is dit kom van iemand wat jy ken,” sê hy. “Dis nie net inligting wat jy iewers sien nie – dis iemand na aan jou wat dit vir jou stuur en dit gee daardie boodskap soveel meer geloofwaardigheid.” Die redes vir fopnuus By verlede jaar se Wêreldjoernalistiek-onderrigkongres in Parys, Frankryk, het Gifty Appiah-Adjei, joernalistiekdosent aan die Universiteit van Winneba in Ghana, gesê daar is drie hoofredes hoekom mense fopnuus vervaardig: “Mense doen dit vir die grap, vir finansiële voordeel wat deur klieke gegenereer word, of hulle versprei propaganda om politieke redes.” Bird voeg by dat daar ook mense is wat inherent boelies is en genot daaruit put om vrees te saai. Tog glo hy “die meeste mense wil nie aspris ander seermaak of skade berokken nie” en hy meen die nuwe streng regulasies rakende korona-fopnuus “mag dalk daartoe lei dat mense die erns van die situasie besef en afsien daarvan om inhoud te skep wat skade kan aanrig”. (Argieffoto) Wat sê die wet Die regulasies ingevolge die Wet op Rampbestuur wat sedert 18 Maart van krag is, bepaal dat enigiemand wat doelbewus en deur middel van enige platform bedrieglike inligting versprei oor Covid-19, iemand se Covid-19-status, of regeringstappe om Covid-19 aan te pak, ’n oortreding begaan. So ’n persoon kan met R5 000 beboet word en/of ŉ vonnis van tot ses maande opgelê word. Maroela Media het berig ŉ persoon is reeds op 28 Maart in Kaapstad in hegtenis geneem, nadat hy na bewering op sosiale media aangevoer het Covid-19 bestaan nie. Intussen is ŉ 55-jarige man van die Wes-Kaap ook vasgetrek nadat hy ŉ video versprei het waarin hy beweer Covid-19-toetstoestelle is besmet. Kimberley Tee van die prokureursfirma HJW wat onder meer in kuber- en sosialemediareg spesialiseer, beaam dat mense wat fopnuus versprei, vervolg kan word. “Dit is die verantwoordelikheid van die sender om seker te maak inligting is korrek voor dit aangestuur word.” Indien mense dus die verantwoordelikheid neem om inligting te versprei, dra hulle ook die verantwoordelikheid om seker te maak dit is die waarheid. “Indien die vals inligting boonop lasterlik is, kan elke persoon wat dit verder versprei aanspreeklik gehou word, ongeag of hulle gedink het die boodskap is waar of nie.” Volgens Tee word daar nie onderskeid getref tussen die skepper en die sender van fopnuus nie, tensy jy kan bewys daar was geen bedoeling om iemand opsetlik te bedrieg nie. Argieffoto: Pixabay.com Die media het ŉ belangrike rol “Dit is die verantwoordelikheid van die media om die publiek te help om die kaf van die koring te skei,” sê Jordaan. Sy meen die sêding dat almal deesdae ŉ joernalis kan wees, is ŉ drogbeeld. “Dit verg toewyding en deursettingsvermoë om inligting te verifieer en sinvol te verpak. Nie almal kan, of wíl, dit doen nie.” Volgens Bird het die media selfs ’n groter verantwoordelikheid as die regering in dié krisistyd. “Terwyl die regering voortdurend noodsaaklike boodskappe soos ‘was jou hande’ uitstuur, doen die media dit ook, maar hulle het ook die verantwoordelikheid om inligting wat demokrasie ondermyn, teen te werk en die waarheid oor te dra. Terselfdertyd moet hulle ook ’n oog hou op diegene aan bewind, om seker te maak daar word nie persoonlik finansiële voordeel getrek wanneer daar byvoorbeeld ’n tender is om tente vir haweloses op te slaan nie.” Jordaan meen dit sal nooit maklik wees om te besluit watter fopnuus om aan te raak, en wat om bloot te ignoreer nie. “Joernaliste loop die gevaar om fopnuus verder te versprei as hulle nie die teenwig van die vals inligting behoorlik uiteensit nie,” sê sy. “Waar fopnuus ŉ wesenlike gevaar vir die publiek inhou (soos kure vir Covid-19 wat mense regtig skade kan aandoen), behoort joernaliste die fopnuus onmiddellik en ingrypend te weerlê.” Verhoed só dat jy fopnuus versprei *Lynné Schoeman is ’n tweedejaar-meesterstudent in joernalistiek aan die École Supérieure de Journalisme de Lille in Frankryk. Haar tesis het gehandel oor die rol van sosiale media in fopnuus en feitekontroleringsjoernalistiek, met AFP se Fact Check-afdeling as gevallestudie. Wil jy op hoogte bly van alle nuus oor Covid-19 op Maroela Media? Klik hier om in te teken op ŉ daaglikse nuusbrief.