Versindaba » Visums by verstek
Posts Tagged ‘Visums by verstek’
Hier staan dobbelhuise neffens kerke
Tags: Joan Hambidge, Visums by verstek
Posted in Nuus / Briewe | 8 Kommentare »
Stempels op my paspoort
Joan Hambidge in gesprek met Louis Esterhuizen
Sy is ‘n gereelde boekresensent en skryf rubrieke oor letterkunde en films. Sy bied ‘n MA-kursus in Kreatiewe Skryfwerk aan by die Universiteit van Kaapstad. Hambidge behaal twee doktorsgrade. In 2000 “Gender-konstruksies in die Afrikaanse letterkunde – ‘n Ondersoek in kultuurstudies, literêre teorie en kreatiewe skryfwerk” aan die UK en ‘n eerste aan Rhodes Universiteit “Die metaroman – ‘n dekonstruksie-ondersoek” in 1984.
Sy het ook satiriese romans (Swart koring, Die swart sluier, Sewe Sonjas en wat hulle gedoen het) en ernstige romans: Die Judaskus, Palindroom en Kladboek gepubliseer. Die Buigsaamheid van verdriet (2004) bevat ‘n keur uit haar poësie. Verder is sy bekend vir haar teoretiese essays. Vir haar digkuns is sy bekroon met die Eugéne Marais- en Litera-pryse. Sy is tans besig met ‘n studie oor die digkuns van Johann de Lange.
Joan, veels geluk met ŉ besonderse 22ste digbundel; synde ŉ keur uit jou voorheen gepubliseerde reisgedigte, plus heelwat nuwes. Maar – ter wille van volledigheid, waarom hierdie volgehoue drif tot reis en reisgedigte óór die reis?
Sedert 1979 verken ek vreemde lande. Van die VSA, Suid-Amerika, die Skandinawiese lande, Europa, Rusland, Hongarye, Tsjeggo-Slowakye, Japan, Sjina, die Britse Eilande, Kanada, Indië, Korea, o.a. – en later Afrika: Egipte, Marokko, Zanzibar, Kenia. Reis was nog altyd gekoppel aan die verwerking van ŉ emosionele insident, hetsy die verwerking van die dood van ŉ verhouding of om groter perspektief te kry op myself. Reis is ŉ proses van liminaliteit, dit is ŉ letterlike verskuiwing van grense in jouself. Jy reis na nuwe plekke wat jou verander. Ek is ŉ nuuskierige mens wat gou verveeld raak. ŉ Ongelukkige displaced jeug waar ek altyd buite alles gevoel het, het my lewensuitkyk bepaal. Ek leef nou volgens my wette, ritmes, begeertes – en ek is voortdurend besig om mites aan die kaak te stel. Oor verhoudings, die lewe, die dood – watookal. Jacques Lacan en Žižek is bepalend tot my siening van die self…
Visums by verstek is ŉ besonder mooi titel. Maar hoe vind dit volgens jou aansluiting by die gedigte? “Verstek” dui immers op iets wat afwesig is, is dit nie?
Die gedig staan altyd in die plek van die afwesige: die gedig representeer dit wat nie is nie. Wanneer jy ŉ gedig oor ŉ plek of mens skryf, bevestig jy dat dit nie meer daar is nie. Die gedig is dus ŉ visum-by-verstek. Dit sluit aan by Derrida se siening van die La carte postale…
Reisverhale en -beskrywings is natuurlik nie iets ongewoons in ons letterkunde nie. Nogtans is dié tema nog selde, indien ooit, so deurlopend volgehou soos wat jy dit met hierdie publikasie van jou vermag. Uiteraard bestaan die gevaar dat dit as “geleentheidsverse” afgemaak kan word; iets wat jy meesterlik vermy deur bykans elke vers uit ŉ posisie van besinning en ondersoek te benader. Was dit ŉ vaste voorneme by jou, of is dit gewoon die intuïtiewe ingesteldheid waarmee jy reis?
Die gedigte het oor ŉ besondere lang tydperk ontstaan; sommige verse in die stad, ander het eers jare later hul beslag gekry. In my driftige jeug het ek Verdraaide raaisels tydens ŉ reis deur Suid-Amerika voltooi. Die verse oor Kuba, o.a. het eers jare later tot uiting gekom. Ek het vir jare ŉ reisrubriek vir BY behartig en sodoende die verskillende moontlikhede van dig oor ŉ stad of vreemde land ondersoek. Die buigsaamheid van verdriet (2004) was ŉ keuse uit my “beste” verse, juis omdat ek oor soveel lande geskryf het.
Nog ŉ opvallende kenmerk van die verse – en hoeka iets wat aansluiting vind by die vorige vraag – is die groot hoeveelheid vrae wat gevra word in die gedigte; enersyds wek dit ŉ gevoel van onsekerheid en vertwyfeling – wat eweneens deel is van enige reisiger se ervaring – dog, andersyds ondersteun dit die besinning en soeke na bevestiging. Sou hierdie as ŉ werkbare siening oor die unieke aanslag van hierdie reisgedigte beskou? M.a.w., die teks as instrument van ondersoekende bevestiging eerder as beskryfde waarneming?
Die verse vergestalt waarskynlik die twee fasette van my persoonlikheid: enersyds intellektueel, andersyds twyfelaar. My verse is dikwels selfondermynend, tobbend oor die proses van dig. Dit gaan sover terug as Hartskrif (1985) en veral in Die anatomie van melancholie (1987) is ek besig om die proses van dig en ervaar op sy kop te keer. Iewers dig ek: soms loop die gedig die ervaring vooruit….
En besonder belangrike – én insiggewende – toevoeging tot dié keur is die voorwoord waarmee jy dit inlei. In die voorwoord verwys jy daarna dat die gedigte kommentaar lewer op die kwessie van “liminaliteit en grense”. Myns insiens is dit ŉ besonder belangrike stelling oor die aard van dié gedigte. Kan jy hierop uitbrei vir ons, asseblief?
Liminaliteit is tans ŉ buz-woord in die literatuurteorie. Alle sekerhede en grense word daagliks afgebreek: die internet, o.a. het ŉ geweldige impak gehad op ŉ verskuiwing van grense. Met een enkele e-pos is jy blitsig in ŉ vreemde stad. Ons skype. Daar is FaceBook en Youtube. Alles is vinniger, sekuurder en selfone is maar uiteindelik net ekstensies van onsself. Ons is binne oomblikke binne ŉ vreemde landskap.
Hierdie keur van jou is in drie afdelings gegroepeer. Volgens watter ordeningsprinsipe het jy die gedigte as sodanig geplaas?
Resent (hoewel ŉ paar in die gedigtekamer van die Versindaba verskyn het), bydraes wat reeds in tydskrifte/koerante opgeneem of op die internet geplaas is en dan verse wat reeds in bundels opgeneem is.
Joan, tydens die lees van die bundel het dit vir my gevoel asof daar ŉ baie subtiele verskuiwing in toonaard was; die vroeëre verse in die keur is myns insiens verse waarin opgewondenheid en verwondering die botoon voer, maar gaandeweg raak die verse meer melancholies en dring die temas rondom verlies en veral verganklikheid sterker na vore. Was hierdie ŉ bewustelike ingesteldheid by die samestelling? Veral ten opsigte van die keuse oor watter verse uit jou vorige publikasies by hierdie keur in te sluit?
Dit is toevallig. Of dalk lees jy dit so. Ek dink die kwessie van verganklikheid en verlies, is van meet af aan in my digkuns aanwesig.
Vanuit ŉ hele aantal verse blyk dit dat jy op ŉ besonderse manier met die stad New York identifiseer. Is daar bepaalde redes waarom juis dié stad so sterk tot jou spreek?
Ek vind NYC opwindend. Die boekwinkels, die gedrewenheid – my eerste digbundel Hartskrif het haar beslag gekry in ŉ koue winter in New Haven toe ek navorsing gedoen het en mense soos Harold Bloom, Geoffrey Hartman, Barbara Johnson, J. Hillis Miller, e.a. ontmoet het. Later het ek by herhaling terug gekeer na die VSA en weer navorsing gedoen toe ek ŉ tweede doktorsgraad voltooi het. Hierdie keer was die ruimte Boston en Cambridge, Mass. Harvard se biblioteke kon ek besoek weens ŉ reisvergunning. Hier het ek Pinsky ontmoet, weer met Johnson (sy is ondertussen oorlede) kennis gemaak en Marjorie Garber se wonderlike studies oor gender bestudeer.
In een van die New York-gedigte (“Start spreading the news“, p.89) plaas jy die volgende woorde in Petrus se mond wanneer hy die stad aanspreek: ” … Jy was ŉ hawe vir digters. In jou buik / kon verskoppelinge hul een voel met jou paradoksale aard: / van hoe groter en blinker na buite, / hoe weerloser en sensitiewer na binne. Alles was hier by jou moontlik. En almal welkom.” Hierdie reëls is natuurlik ook net so op jóú van toepassing, want ek ken nie juis baie ander digters wat soveel doen om juis die jonger, minder ervare, digters by die hand te neem en leiding te gee nie. Hierdie is uiteraard iets wat vir jou persoonlik ŉ saak van enorme belang is. Ek hoop nie dat hierdie vraag jou verleë laat nie, maar hoekom is juis dié ‘digterlike begeleiding’ so ŉ belangrike funksie vir jou?
Kreatiewe skryfkursusse – en ek is trots op my studente soos Carina Stander, Martina Klopper, Fourie Botha, Aniel Botha, Lou-Ann Stone en Karen Kuhn wat afgestudeer is en reeds solo gepubliseer het of in bloemlesings opgeneem is – is ŉ dubbelloop-aksie. Jy leer ander mense, maar jy leer self ook. As iemand vra wat bedoel jy met die gedig moenie ŉ argument wees nie, moet jy fyn formuleer. Of jy leer presies en helder nadink oor wat behels ŉ stelling soos vorm en inhoud is een. Of ek leer my studente mantras soos beeldkongruensie, vermy rymdwang, skryf konkreet … Ek bied elke jaar ook ŉ skryfkursus aan by die UP. Ek probeer elke digter sy of haar eie stem vind.
Dikwels antwoord ek sommer met ŉ gedig:
ŉ argument in ŉ vers werk of nie?
Jy soek ŉ reël, eis jy dringend; die regsgeleerde
ontdek ŉ kaart van Praag: Hotel Jalta,
na ŉ kontinentale ontbyt om ses,
Daar was ŉ wagtende geliefde, ja,
“Die lewe is ŉ reis”, staan dit opgeteken
in ŉ klein notaboek,” en die liefde ŉ hellevaart”.
Later in die Hermitage staan ons verwonderd:
ŉ Gedig word voltrek in stille toeval.
Vir my persoonlik vorm die groepie gedigte oor Oosterse stede in Afdeling III ŉ besonderse hoogtepunt. Veral die gedig “Daardie man wat stap in Jodhpoer” (p.97) is vir my ŉ uitsonderlike vers. Vertel ons ietsie meer van die omstandighede wat tot dié vers se ontstaan aanleiding gegee het?
Ek was in Jodhpoer … ek het ŉ man sien stap en die gedig is sommer net ŉ fantasie.
Vervolgens nog twee meer persoonlike vrae, Joan. Ten eerste – jy is na alle waarskynlikheide ons mees produktiewe skrywer; nie net ten opsigte van kreatiewe skrywe nie, maar ook met resensies, verslae, navorsings, ens. ens. Alles teen nekbreekspoed en van gehalte. Kan jy dalk vir ons ander wat maar net verwonderd kan staan ten aanskoue van jou werkywer ŉ kykie gee na jou werksroetine?
Ek werk baie geroetineerd. Ek spring soggens vroeg weg met die lees van e-posse en dan begin ek skryf aan ŉ lang werk (soos ŉ studie). Dan oefen ek op my oefenfiets vir sowat 40 minute, terwyl ek ŉ film kyk op my DVD-speler. Dan skryf ek weer, gee klas (waaroor ek gaande is), skryf tot vier uur, nuttig ŉ laat middagete met ŉ vriend of skryf op my laptop. Ontmoet dan my geliefde of ŉ vriend – Kaapstad het wonderlike restaurante – en lees in die aande. Dan oefen ek weer en kyk ŉ film. Ek besit nie ŉ TV nie. Lacan se nosie van leë spraak is iets waarvan ek wegskram. Soms word ek in die middel van die nag wakker, dan skryf ek. Kom tot die punt, is my mantra en moenie my tyd mors nie. Op my kantoordeur is ŉ bordjie: Klop en wag. En eet jou rape eerste is ŉ lewensfilosofie. Ek behoef lang tye van stilte en alleenwees. Ek glo aan hard werk en hard speel.
ŉ Laaste vraag – Jy het jou loopbaan aanvanklik as professionele akademikus gevestig en eers enkele jare later as digter gedebuteer. In watter stadium het jy begin om gedigte te skryf? Was dit maar altyd daar van skooldae af, of het dié begeestering jou eers op ŉ latere stadium betrek?
Ek het as jong kind baie gedigte gelees (Van Wyk Louw en Eybers), een vers geskryf en aan die US gestudeer waar almal probeer het om gedigte te skryf onder die invloed van Opperman. Ek het prosa in verset geskryf en in 1984, na ŉ paar pynlike ervarings, het ek begin dig. Johann de Lange het my eerste gedigte in Standpunte gelees en my aangemoedig. Ek het wel DJO se laboratorium bygewoon as kritikus en alles geleer wat daar te lere is van dig by hierdie meester. Hy het my aan Wallace Stevens voorgestel en sy onskatbare werk as kanoniseerder en mentor is nog nie na waarde geskat nie.
Dankie vir die gesprek, Joan, en nogmaals geluk met ‘n besonderse toevoeging tot jou oeuvre. Mag Visums by verstek altyd vir jou uitstaan as ‘n hoogtepunt in jou uitgebreide reis as digter. Ten slotte wil ek nogtans vriendelik vra – by wyse van groet – of jy dalk bereid is om ‘n gunstelinggedig uit die bundel hieronder vir ons lesers te kopieer?
Op die spoor van JFK, dáár waar die Zapruder
die kavalkade skiet, goewerneur John Connally voor,
Jacqueline agter, in Dealey Plaza: November 22, 1963.
Lee Harvey Oswald (“I’m the patsy”) deur Jack Ruby vermoor.
sê die goewerneursvrou en tussen raam 155 en 169 draai
almal eers na links dan na regs, behalwe die President.
Die skoot tussen raam 210 en 225 wys nie die bloed
of stukkies been nie: nog ‘n skoot slaan van agter.
Ene James Tague, die toevallige waarnemer, presies 162 m,
getref met ‘n opslagkoeël, en in die Parklandshospitaal
word John F. Kennedy deur dr. George Burkley dood verklaar.
‘n Rooms-Katolieke priester bedien die laaste sakramente.
In ‘n outopsie-verslag word elke wond presies opgeteken.
Lyndon B. Johnson in ‘n Airforce One in sy plek ingesweer.
Die 1961 Lincoln Continental limousine staan in die Henry Ford,
in Dearborn, Michigan, met die bevlekte pienk rok geberg.
Koeëls, die geweer, selfs die hospitaaltrollie en outopsieverslag
vir die toeris op uitstalling, met ‘n X gemerk op die plek
van die eerste slag. Die nes van die vermeende koppesneller
hier in Dallas, Texas lewensgetrou gerekonstrueer.
Glo my vry. Dit alles en nog meer. Op die spoor van JFK.
© Joan Hambidge (Uit: Visums by verstek, 2011: Human & Rousseau)
Posted in Artikels, essays, e.a., Onderhoude | 22 Kommentare »