Tsoenami tsunami tsoenami tsunami tsoenami tsunami tsoenami tsunami Skrikdag
van die reuse-golf
BO: Nie tydens die groot tsoenami van die einde van 2004 nie, maar ’n ander keer toe ’n reuse-golf verskrikking gesaai het. Mense hardloop hier in 1946 in Hawaii in paniese angs weg van ’n kolossale brander wat op die kus afpyl. Die aanstormende golf kan links van die kop van die persoon regs voor gesien word.
Foto met vergunning van Pacific Tsunami Museum in Hilo, Hawaii / via U.S. Geological Survey
Sondag 26 Desember 2004, om 0100
Greenwich-tyd, tref ’n aardbeweging wat 8,9 op die seismiese skaal
regi­streer, die seebodem naby Aceh in Noord-Indonesië. Enorme tsoenami-golwe word deur die skudding in die see opge­klits wat meedoënloos afrol op die kuste van
Indone­sië, Maleisiê, Thailand, Myanmar, Indië, Sri Lanka, die
Male­dive en selfs Somalië. Die gevolg is een van die heel groot­ste
natuur­rampe wat die moderne mens nog beleef het. In die artikel hieronder kom hierdie en ander tsoenami’s onder die vergroot­glas... die skrik­dae toe die see bruut en on­tem­baar voort­gerol het...
IE verskriklike tsoenami-ramp sal
stellig nog geslagte lank onthou word. Soveel duisende mense is verswelg deur die see wat
op 26 Desember 2004 die laagliggende dele van lande en eilande in die
Indiese Oseaan oorstroom het, dat mense vandag steeds steier wanneer die ontsettende gebeurtenis in herinnering geroep word. Die menseverlies en -lyding, die haas onbeskryflike skade... dit was die ergste nagmerrie denkbaar wat waar geword het.
Wat egter verstommend is, is dat so
min diere na verhouding in die katastrofe omgekom het. In
Sri Lanka, byvoorbeeld, het die water tot 3,5 km ver die land ingerol na
die eiland se grootste wildtuin. Baie toeriste het verdrink, maar dit
lyk of die wilde diere met hul uitstekende gehoor die vloed uit die
verte hoor aankom en in veiligheid na hoër liggende grond gevlug het.
Hulle kon dalk ook die vibrasie en veranderings in die lugdruk
waargeneem en laat spaander het.
het diere dalk ’n sesde sintuig wat die mens nie het nie? Daar is geen
wetenskaplike getuienis wat dit kan staaf nie, maar as dit blyk dat
diere werklik die aantog van tsoenami’s kan aanvoel—op
watter manier ook al—kan
hulle dalk in die toekoms ingespan word om mense vroegtydig daarteen te
wonder baie mense steeds hoe dit moontlik kon gewees het dat ’n
aardbewing onder die see soveel verwoesting kon saai. Kyk ’n mens
egter na die verskynsel van die tsoenami, staan jy stom-verwonderd oor
sy krag. Daar is al selfs geraam dat die vloed in Suid-Asië die
sterkte gehad het van ’n miljoen atoombomme soos dié wat in die
Tweede Wêreldoorlog die Japanse stede Hirosjima en Nagsaki verwoes het!
BO: Drie plat betonblokke (regs) is al wat oorbly van ’n skool se klaskamers wat deur ’n tsoenami platgevee is. Hierdie tsoenami van 1998 by die kusdorpie Aitape in Papoea-Nieu-Guinee het die lewe van meer as 2000 mense geëis.
Foto: H. Davies / NOAA
is ’n woord wat veral voorheen gebruik is om sulke buitengewoon groot
seegolwe te beskryf wat oor die land spoel. Hoewel daar eenmaal gedink
is dat hulle deur gety-aksie veroorsaak word (vandaar die naam), weet
ons vandag dat getye geen rol in hul vorming speel nie.
word veroorsaak deurdat die maan sowel as die son die aarde aantrek en
sy waters onophoudelik in beroering bring... rusteloos heen en weer
tussen eb en vloed. Dit gebeur namate die son en maan met ons
aswenteling nou diékant en dan weer anderkant ons planeet is en die see
laat uitswel en terugtrek. Maar vloedgolwe is iets heeltemal anders.
twee soorte vloedgolwe—stormgolwe en tsoenami’s. Tsoenami kom van
die Japanse woorde tsoe (hawe) en nami (golf), dus letterlik ’n golf
wat ’n hawe tref. Dit is weens die verwoestende uitwerking wat hierdie
golwe op Japanse kusgemeenskappe in laagliggende gebiede het.
Stormgolf word deur hewige windstorms, soos orkane of siklone, opgeklits
en daar is gewoonlik slegs een golf. ’n Tsoenami bestaan op sy beurt
gewoonlik uit baie lang golwe wat mekaar opvolg. Tsoenami’s word deur
aardbewings onder die see of aan die kus veroorsaak, asook deur
vulkaniese uitbarstings, grondstortings en selfs deur ruimtelike
voorwerpe soos groot meteoriete. Tsoenami’s wat deur ondersese
aardbewings opgewek word, word ook seismiese seegolwe genoem.
is die gevaarlikste naby die sentrum van die storm. Tsoenami’s, wat
snelhede van tot sowat 800 km/h haal wanneer hulle oor diep water
voortrol, kan dood en verwoesting duisende kilometers ver van hul
DIe golwe in die seewater beweeg
in alle rigtings van die plek af waar die steuring plaasgevind het. Dit
is baie soos die uitkringende rimpels wat jy op ’n
dam sien nadat jy 'n klip in die dam gegooi het. By tsoenami’s
word van die reeks golwe as 'n "golftrein" gepraat.
REGS: Op ’n besonderse waarnemingsfoto wat vanuit die ruimte geneem is, kan gesien word hoe ’n tsoenami in Julie 2006 in die see uitgekring het twee uur nadat ’n aardbewing plaasgevind het.
Foto: NOAA Center for Tsunami Research
’n stor­mgolf of ’n tsoe­nami ’n vlak­water­gebied tref, word sy
snel­heid baie minder, waar­deur die water hoog opstyg voordat dit die
kusland met woeste geweld oorstroom. Stormgolwe is dikwels ses of meer
daarenteen, wat slegs ’n halwe meter (of ietwat meer of
minder) hoog is wanneer hulle oor diep water beweeg, kan dertig meter of
hoër word wanneer hulle op ’n weerlose eiland of kusgebied afrol.
Trouens, die hoogste vloedgolf wat nog ooit gemeet is—
sewentig meter—was in 1964 in die Golf van Alaska.
Wat so merkwaardig is, is dat
daar dikwels op die oop see weinig van die tsoenami’s
te sien is, totdat die magtige hoeveelhede van voorstuwende energie
hulle in die reuse-golwe ontlaai wanneer hulle die vlak water bereik. Wat
meer sê, die einste term tsoenami is glo bedink deur Japanse vissers
wat van hul visvangtogte teruggekeer het na tonele van verwoesting aan
die kus—terwyl hulle self glad nie die golwe gewaar het terwyl hulle
op die see rondgevaar het nie.
tsoenami’s ontstaan langs die sogenoemde Kring van Vuur, ’n 32.500
km lange strook van vukane en seismiese aktiwiteit wat die Stille Oseaan
seebodem sak ondertoe in waar die "aarde skeur"—en die
onstuimige woelinge weens die verplaaste water wat daarna streef om sy
ekwilibrium te herwin, veroorsaak die tsoenami’s.
dit beter te begryp moet ’n mens jou die aarde voorstel as groot, plat
rotsplate, kilometers dik, wat rus op ’n dik, warm massa wat soos ’n
waterstroom vloei. Vastelande,
stede, dorpe en mense beweeg saam met die plate, maar jy merk niks op
nie, omdat die beweging so ontsettend stadig is. Waar plate mekaar
ontmoet, bots hulle of skuur hulle teenmekaar. Die kant van die een
plaat kan dalk onder die ander een inskuif, of hulle kan van mekaar af
wegskuif. Die krake in die aardkors waar plate bymekaarkom, word deur
die geleerdes "breuke" (Engels "faults") genoem.
'n Dramatiese foto van die ontwrigte seebodem wat die tsoenami van 26
Desember 2004 tot gevolg gehad het, geneem deur 'n waarnemingskip van die
Britse vloot. Die pers-en-blou en groen-en-geel gekleurde gedeeltes is
twee afsonderlike rotsplate van die aardkors. Die plat Indiese
plaat vertoon pers wat in
blou verander waar hierdie gedeelte van die ondersese aardkors onder die
mikroplaat ('n deel van die
Eurasiese plaat) inskuif. Die gesteentes in geel en groen is
skouspelagtig deur die geweld van die verskuiwing geplooi, verwring en
gebreek. Wetenskaplikes reken dat die tsoenami veroorsaak is toe 'n deel
van die Birmese
deur die rand van die neerdalende Indiese
plaat afwaarts getrek is,
opwaarts teruggespring en 'n magtige hoeveelheid energie aan die water
daar bokant oorgedra het.
Foto: Britse vloot
in der waarheid by ’n
aardbewing gebeur, is dat die aarde ’n tyd lank die spanning en
samepersing weerstaan wat deur die bewegings binne-in hom uitgeoefen
word. Dit is omdat die aardkors wel in sekere mate rekbaar is. Maar dan
bereik dit die punt waar dit nie meer verder rek of plooi nie en skielik
breek, of waar die verskillende dele meteens oormekaar skuif.
land is die gevolge skrikwekkend genoeg as die skudding beboude gebiede
tref, maar die skade is meer gelokaliseerd en so ál met die breuk
langs. In die see kan tsoenami’s egter verskikking saai honderde of
selfs duisende kilometers ver van die plek waar die aarde gebewe het.
Skade wat in 1964 deur ’n tsoenami in Alaska veroorsaak is.
Vloedgolwe het dan ook in die
geskiedenis groot skade en baie sterftes veroorsaak. Die stad Lissabon
in Portugal is in 1755 byna deur ’n tsoenami verwoes. In 1896 het ’n
golf van meer as sewe verdiepings hoog sowat 26.000
mense langs Sanrikoe, Japan, gedood. En in 1883 is meer as 30.000
mense in Java die ewigheid ingestuur deur ’n tsoenami wat deur ’n
vulkaniese uitbarsting veroorsaak is.
was ook ’n grote, reken wetenskaplikes, wat sowat 8000 jaar gelede in
Noord-Europa voorgekom het en massiewe skade sou veroorsaak het as
vandag se kusstede destyds daar bestaan het. Dit is deur ’n enorme
ondersese grondverskuiwing langs die Noorweegse kus veroorsaak.
In Mei 2009 is berig dat tekens gevind is dat die gebied waar die stad groot Amerikaanse stad New York tans geleë is, sowat 2300 jaar gelede deur ’n reuse-golf getref kon gewees het. Dit sou sedidente en skulpe oor Long Island gestrooi en houtpuin ver stroomop in die Hudsonrivier geslinger het. Wat só ’n tsoenami kon veroorsaak het, was nog ’n ope vraag. Die waarskynlikste bron sou ’n ondersese grondverskuiwing kon gewees het, maar een navorsingsgroep het die moontlikheid van ’n impak deur ’n asteroïde uit die ruimte voorgestel.