ANDERKANT Mars raak die sonnestelsel ’n totaal ander plek. Die planete is nie langer klein, rotsagtige wêreldjies nie, maar yskoue, gas-agtige reuse wat die aarde sou verdwerg. Jupiter alleen bevat meer as sewentig persent van al die planetêre massa in die sonnestelsel en het ’n swetterjoel mane waarvan party onder die interessantste voorwerpe in ons relatief nabye hemelruim tel. Die grootste planeet in ons sonnestelsel is inderdaad een enorme bol gas. Sterk winde (vinniger as 650 km/h) waai vermoedelik op alle vlakke deur die atmosfeer. Die belangrikste atmosferiese gas is waterstof (89%), maar daar is ook helium (11%) met spore van metaan, waterdamp en ammoniak. Die gas word ál digter hoe verder ondertoe, verander weens die geweldige druk naderhand in ’n vloeistof en neem uiteindelik ’n metaalagtige voorkoms aan. Die kern in die middel kan van soliede, aardagtige stowwe wees. ’n Belangrike verskynsel op Jupiter is die Groot Rooi Kol, ’n kolkende hoëdrukgebied van 12 000 km by 25 000 km wat teen die horlosiewysers in beweeg en vermoedelik rooi fosfor bevat.
SATURNUS is, ná Jupiter, die grootste planeet in die sonnestelsel. Hy is, net soos Jupiter, ’n gasreus. Die massa van Saturnus is so oor die planeet uitgesprei dat hy ’n geringer digtheid as water het. Hy sou dus op water kon dryf! Saturnus is omtrent 75% waterstof en 25% helium, met spore van onder meer water, metaan en ammoniak. Maar dit is Saturnus se skitterende ring-sisteem wat hom die aanskoulikste planeet deur ’n teleskoop maak. Die interessante Saturnus en sy ewe fassinerende mane en ringe het dan ook die verbeeldingryke Cassini-Huygens-ruimteprojek geïnspireer, waaroor in ’n ander artikel op hierdie CD-Rom meer vertel word. Die ringe—plat uitgespreide ysdeeltjies wat om die planeet wentel—is die eerste keer in 1610 deur Galileo Galilei waargeneem. Dié Italiaanse wetenskaplike het eers gedink dat hy mane ontdek het. Die Nederlandse sterrekundige Christiaan Huygens het later, met sy beter teleskoop, vasgestel dat dit ringe om die planeet is. Drie ringe kan van die aarde af waargeneem word, maar toe die Voyager-snuffeltuie in 1980 en 1981 by Saturnus verbygetrek het, het hulle onthul dat die ring-sisteem inderdaad uit honderde ringetjies bestaan. Dit het geblyk dat die ringe baie dun is—nie eens ’n kilometer dik nie. Die ring-deeltjies bestaan blykbaar meestal uit water-ys, maar daar kan ook gruis wees wat met ys bedek is. Dit kan die oorblyfsels van mane wees wat deur kosmiese kragte uitmekaargeruk is, of dalk ruimtestof wat nog nie bymekaargekom het om ’n maan of mane te vorm nie. (Een van Saturnus se ringe is blou, teenoor die rooierige kleur van die res. Lees verder ondertoe ook van die nuut ontdekte blou ring van die planeet Uranus en waarom hy, volgens een teorie, blou is.)
Temperatuur: ’n Vrieskoue -185 °C. Die planeet se binnekant is egter baie warm en Saturnus straal meer energie in die ruimte uit as wat hy van die son af ontvang.
Getal mane: Saturnus het, benewens sy ringe, in die begin van Mei 2005 ook reeds 47 ontdekte natuurlike satelliete gehad, onder meer vanweë die onlangse ontdekking van twaalf "nuwe" klein maantjies—onreëlmatige voorwerpies slegs sowat drie tot sewe kilometer in grootte. Boonop het die onbemande Cassini-ruimtetuig, wat tans om die planeet wentel, op 1 Mei 2005 'n nuwe maantjie in 'n gaping tussen die planeet se ringe gevind— en wetenskaplikes sê dit vorm kreukels in die ringtelsel NASA-foto REGS. Dit is sowat sewe kilometer in deursnee en wentel ongeveer 136.505 km van die middelpunt van Saturnus. Die maantjie, nou bekend as S/2005.S1, is slegs die tweede maan wat binne Saturnus se ringe opgespoor is. Die ander een is Pan, 25 km in deursnee, wat in die sogenaamde Encke-gaping om die planeet wentel. Al die ander bekende mane wentel buite die hoofringstelsel. Nog vondste soos dié van S/2005 S1 kan in die toekoms van die Cassini verwag word. Teenoor die mini-maantjies is Saturnus se groot maan Titan 'n yslike 5150 km in deursnee en groter as die planeet Mercurius. Titan is uniek deurdat hy, anders as al ander die mane in die sonnestelsel, ’n beduiende atmosfeer het—en die geslaagde landing van die snuffeltuig Huygens op Titan se oppervlak in die begin van 2005 was een van die belangrikste mylpale in die geskiedenis van ruimteverkenning.
URANUS, die eerste planeet wat in die modern tyd gevind is, is in 1781 ontdek deur die Duits-gebore Engelse sterrekundige William Herschel terwyl hy besig was om die hemelruim stelselmatig met sy teleskoop te deursoek. Die planeet was in der waarheid egter reeds baie kere vantevore waargeneem, maar geïgnoreer omdat hy as net nóg ’n ster beskou is. Soos Saturnus en Jupiter is Uranus ’n gasreus, ofskoon hy twee keer so klein as Saturnus is. Uranus bestaan primêr uit gesteentes en verskillende soorte ys, met slegs sowat 15% waterstof en ’n bietjie helium (teenoor Jupiter en Saturnus wat meestal uit waterstof bestaan). Die atmosfeer is sowat 83% waterstof, 15% helium en 2% metaan. Dit is juis hierdie metaan wat die planeet so blou laat vertoon, vanweë die absorpsie van rooi lig. Uranus beskik ook oor ’n vae ring-sisteem, wat van die aarde af nie goed sigbaar is nie. Maar dit is iets anders wat Uranus heel besonders maak. Die planeet wentel naamlik op sy sy om die son—sy as met sowat 90 grade gekantel. Die gevolg is dat die planeet met sy pole na die son gekeer is. Desondanks is dit warmer by die ewenaar as by die pole. Hoekom dit so is, bly nog ’n raaisel.
Getal mane: Uranus het altesaam 27 ontdekte mane. Voyager 2 het in 1986 tien klein maantjies gevind, benewens die vyf grotes wat toe reeds bekend was, en daarna is meer mane opgespoor. Daar is kan nog verskeie klein satellietjies binne die ringe van die planeet wees. Die vreemdste Uranus-maan is Miranda, wat soos ’n legkaart lyk wat uitgelê is. Miranda se landskappe varieer sterk en steek teen mekaar af. Uranus het, sover bekend, nagenoeg ’n dosyn ringe, wat almal baie dof is. In April 2006 is aangekondig dat daar ook ’n blou ring is, soos die blou ring van Saturnus. Buiten hierdie twee bloues, is al die ander bekende ringe van die reuse-planete rooierig. Wetenskaplikes reken dat die blou ring van Uranus blou is vanweë ’n nabye maan wat groter materiedeeltjies sou aantrek, maar nie die kleineres nie, wat in die ring agterbly en hom sy kenmerkende kleur gee.
Oorsprong van naam: Uranus was die mitologiese Griekse god van die lug. Hy was die man van Gaia, die godin van die vaste aarde. Die naam is vir die planeet voorgestel om te hou by die ou gebruik om planete na figure in die klassieke mitologie te noem, maar dit is eers sedert 1850 algemeen gebruik.
NEPTUNUS is ook ’n groot gasplaneet, maar sy kern bevat meer gesteentes en metaal as enige van die ander gasreuse. Die vernaamste atmosferiese gas is waterstof, maar daar is ook helium en metaan, met spore van ammoniak en water. Die kenmerkende blou kleur van Neptunus word veroorsaak deur die absorpsie van rooi lig deur die metaan in die atmosfeer. Waarneembare wit deeltjies op die blou is hoogliggende wolke wat die sonlig bokant die atmosfeer weerkaats. Die sogenaamde ''Scooter'' is ’n wolk wat, in pas met Neptunus se rotasie, nagenoeg elke 16 uur om die planeet beweeg. Die planeet se weerkaatsingsvermoë is hoog: hy weerkaats meer as 84% van die lig wat op hom val. Neptunus het sterker winde as enige ander planeet in die sonnestelsel. Die winde (van tot 2 400 km/h) waai in ’n westelike rigting. Dis ’n ope vraag waarom die planeet sulke sterk winde het ondanks die feit dat hy so ver van die son af is en ’n betreklik swak interne hittebron het. Soos Uranus en Jupiter het Neptunus ook dowwe ringe, maar hul samestelling is onbekend. Die planeet is die eerste keer in 1846 waargeneem.