(Aangestuur vanaf Hollander)
41 543 km2 (131ste)
16 040 myl2
17 200 671 (66ste)
414,6 / km2 (30ste)
1 073,8 / myl2
$945,012 miljard (28ste)
$55 167 (13de)
$783,799 miljard (17de)
$45 756 (13de)
MOI (2015) 0,924 (7de) – baie hoog
Gini (2016) 26,9(111de) – laag
Nederland (Nederlands: [ˈneːdə(r)lɑnt] of [ˈneɪ̯də(r)lɑnt], luister (hulp·inligting); Wes-Fries: Nederlân) is 'n land in die noordweste van die Europese vasteland. Dit word begrens deur die Noordsee in die noorde en weste, België in die suide en Duitsland in die ooste. Die hoofstad is Amsterdam en die regeringsetel is Den Haag. Die Karibiese eilande Bonaire, Saba en Sint Eustatius maak ook deel van Nederland uit. Saam met die Karibiese eilande Aruba, Curaçao en Sint Maarten vorm Nederland die Koninkryk van die Nederlande.
1.4 Goue eeu
1.5 Ontstaan van die koninkryk en die 20ste eeu
2.4 Laere owerheid
In die oudheid was die gebied wat nou Nederland is, bevolk deur 'n aantal Germaanse stamme, die Franke in die suide, Batawiërs in die rivieregebied, Friese in die noorde en Sakse in die ooste. In die 1ste eeu arriveer die Romeine en verower gebied tot aan die Ryn, waar hulle fel gevegte voer met die Germane en uiteindelik die Ryn die noordgrens van hulle ryk maak. Na die val van die Wes-Romeinse Ryk trek die Franke verder suidwaarts. Uiteindelik kom 'n magtige ryk tot stand wat die Frankiese Ryk genoem is. Die Germaanse stamme in die noorde van Frankryk (Franke), asook in die noorde van Italië (Oos-Gote en Langobarde) en ook in die noorde van Spanje (Wes-Gote) het verromaans.
Politiese kaart van Nederland omstreeks 1350
In die Middeleeue word wat nou Nederland is via die Oos-Frankiese Ryk 'n onderdeel van die Heilige Romeinse Ryk. Later in die Middeleeue verswak die mag van die keisers op die ryk en verskuif die mag na graafskappe en hertogdomme. Deur veroweringe en strategiese huwelike ontwikkel dit tot die Boergondiese ryk. Die Boergondiese ryk word ingelyf in die Franse koninkryk, maar sonder die gebied wat vandag Nederland, België en Luxemburg is. Die Nederlande word deel van die Habsburgse ryk, wat bestaan uit Oostenryk, die Lae Lande en Spanje. Hierdie periode word afgesluit met koning Karel V, wat later ook nog keiser van die Heilige Romeinse Ryk geword het.
Nederlandse opstand[wysig | wysig bron]
Gedurende hierdie periode, begin 16de eeu, kom die Protestantisme in Nederland sterk op. Dit was vir die seun van Karel V, Filips II, streng katoliek, onverteerbaar. Die Spaanse inkwisisie heers meedoënloos in die Nederlande met onthoofdinge en brandstapels om die ketters uit te roei. Dit veroorsaak groot ontevredenheid in Nederland en lei tot 'n opstand. Stadhouer Willem van Oranje probeer Filips II te oortuig om die inkwisisie te staak en pleit vir vryheid van godsdiens. Filips II stuur egter 'n Spaanse leër om die opstand te onderdruk. Willem van Oranje word teen sy wil leier van die opstand, wat uitloop op 'n oorlog, die Tagtigjarige Oorlog. Die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande word uitgeroep. In 1648 word die Vrede van Münster geteken en bly die suidelike provinsies in Spaanse hande, en erken Spanje die onafhanklikheid van die republiek. Die grens wat nou die grens tussen Nederland en België is, word so vasgelê.
Goue eeu[wysig | wysig bron]
Die Nederlandse koloniale ryk
Die republiek verwerp die feodale stelsel en het 'n kapitalistiese struktuur gekry. Dit het gelei tot sterk vooruitgang in die ekonomie en wetenskap. Die windmeule word ontwikkel en maak industrie en ook, heel belangrik, inpoldering van land moontlik waardeur gebiede onder die seespieël vinnig drooggemaak kan word. Ontwikkeling in die skeepsboukuns maak handel moontlik met veraf lande; kolonies word gestig in Noord-Amerika, die Karibiese eilande, Suid-Afrika en Asië. Die internasionale mag van Nederland neem so snel toe dat die Engelse besorg raak en in 1652 breek die eerste van die vier Engels-Nederlandse oorloë uit, wat die Nederlanders in die tweede hulle kolonie Nieu-Nederland kos. Op 6 April 1652 stig die Nederlander Jan van Riebeeck Kaapstad in die Nederlandse Kaapkolonie.
Ontstaan van die koninkryk en die 20ste eeu[wysig | wysig bron]
In die derde Engels-Nederlandse oorlog word die Engelse oorwin en stadhouer Willem III van Oranje-Nassau bestyg die Engelse troon. Die ekonomiese sentrum verskuif nou egter na Londen. Dit het tot ontevredenheid gelei in die republiek, en baie burgers bepleit vir die oorgang na 'n sterker demokratiese bedeling. Dit het gelei tot 'n vierde oorlog. Dit het die republiek so verswak dat sy 'n aantal jare later geen teenstand was vir die leërs van Napoleon Bonaparte nie, wat na die Franse Rewolusie Europa verower het. Die Engelse maak van die Franse besetting gebruik en buit enkele kolonies, waaronder die Kaapkolonie en Nederlands-Indië van Nederland.
Nadat die Franse verdryf is, word in 1814 besluit om 'n sterk staat noord van Frankryk in te stel. Dit omvat die vereniging van die noordelike en suidelike Nederlande. Nederland kry ook Nederlands-Indië terug. Die hereniging lei egter tot groot ontevredenheid by Franse bewoners van die suidelike Nederlande. Die lae populariteit van koning Willem I maak dit moontlik dat sy die Vlaamse boerebevolking vir hulle saak win. In 1830 breek in Brussel 'n opstand uit en die staat België word uitgeroep. Die huidige staatsvorm van Nederland ontstaan in 1848, waarby die mag aan die parlement toegeken word.
Nazi-Duitsland het op 10 Mei 1940 Nederland, België, Luxemburg en Frankryk ingeval (Tweede Wêreldoorlog). Die Nederlanders is spoedig oorweldig en die Nederlandse stad Rotterdam, is vernietig tydens 'n lugaanval deur die Luftwaffe.
Na die Tweede Wêreldoorlog het Nederland by NAVO aangesluit (1949).
Nederland is 'n konstitusionele monargie met 'n parlementêre stelsel. Die setel van die Tweede Kamer en de regering is in Den Haag. Die staatshoof is koning Willem-Alexander en die eerste minister Mark Rutte (die Rutte III-kabinet bestaan sedert 26 Oktober 2017). Die parlement bestaan uit twee kamers, naamlik die Tweede Kamer, wat regstreeks deur die volk verkies word, en die Eerste Kamer, wat deur die provinsiale state gekies word. Laasgenoemde word op sy beurt ook weer regstreeks deur die volk verkies. Die Tweede Kamer bestaan uit 150 parlementslede, die Eerste Kamer uit 75 parlementslede. Die Nederlandse parlement word gekenmerk deur 'n veelvoud klein politieke partye. 'n Koalisie tussen sodanige partye is altyd noodsaaklik ten einde 'n regering te kan vorm. Demokrasie leef dus by uitstek in Nederland, maar 'n nadeel van so baie partye is dat die koalisie-regerings wat na 'n verkiesing gevorm word, dikwels onstabiel is. As so 'n koalisie tot 'n val kom, moet 'n nuwe verkiesing uitgeroep word, met die gevolg dat Nederland in die verlede verskeie kere vervroegde verkiesings moes hou.
Die Kroon word gevorm deur die koning en die kabinetministers. Die ministers en hulle staatssekretarisse (adjunk-ministers) vorm saam die ministerraad. Die koning word binne die Kroon volledig ingelig oor alle politieke sake van die dag. Die koning se mag is egter beperk. Hy het eintlik net 'n raadgewende stem. Dit is die bedoeling dat die koning bo die politiek staan. Hy is neutraal en verteenwoordig die volk. Tog bepaal die Nederlandse grondwet dat die koning onskendbaar is en dat die ministers verantwoordelik is. Die ministers kan dus deur die parlement (en dus indirek deur die volk) ter verantwoording geroep word as die koning byvoorbeeld die wet sou oortree.
Nederland is verdeel in 12 provinsies. Die laaste provinsiale wysiging was in 1986 waarby Flevoland, waarvan die drooglegging voltooi is in 1968, sy eie bestuur gekry het.
Drenthe Assen Assen 2 639 488 871 185
Flevoland Lelystad Almere 1 415 403 280 285
Friesland Leeuwarden Leeuwarden 3 340 646 092 193
Gelderland Arnhem Nijmegen 4 970 2 031 123 409
Groningen Groningen Groningen 2 325 582 649 250
Limburg Maastricht Maastricht 2 150 1 115 805 519
Noord-Brabant 's-Hertogenbosch Eindhoven 4 914 2 495 107 507
Noord-Holland Haarlem Amsterdam 2 665 2 775 617 1 039
Overijssel Zwolle Enschede 3 324 1 142 360 344
Utrecht Utrecht Utrecht 1 383 1 268 489 916
Zeeland Middelburg Middelburg 1 784 381 182 213
Zuid-Holland Den Haag Rotterdam 2 808 3 607 150 1 282
16 922 460
Sien ook: Vlae van provinsies van Nederland.
Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Lys van munisipaliteite in Nederland.
Nederlandse munisipaliteite (2019)
Nederland is verder verdeel in 358 munisipaliteite (2019), waarvan 3 in die Karibiese gebied:
Amsterdam 860 000
Rotterdam 641 000
Den Haag 534 000
Utrecht 349 000
Eindhoven 230 000
Tilburg 216 000
Almere 205 000
Groningen 204 000
Nijmegen 176 000
Sien ook: Lys van grote munisipaliteite in Nederland.
Die Skelde kom Nederland ten noorde van Antwerpen binne en verbreed sig tot die Westerschelde.
Nederland se ekonomie is een van die suksesvolstes en doeltreffendstes wêreldwyd. Ondanks sy relatief klein bevolking en oppervlakte het die land tot een van die wêreld se tien grootste uitvoerders en een van die welvarendste nasies ontwikkel. Die bruto finansiële bates van Nederlandse huishoudings beloop 292 persent van die bruto geografiese produk, terwyl die ekonomie tussen 1990 en 2009 met byna 50 persent gegroei het.
Via die seehawe van Rotterdam is Nederland 'n belangrike deurvoerland vir die res van Europa. Groot seeskepe meer aan in Rotterdam waar hulle vrag in kleinere binneskepe oorgelaai word. Via die Ryn kan 'n belangrike deel van Europa bereik word. Olie uit die Midde-Ooste word in Rotterdam via 'n uitgebreide pypleidingstelsel verder Europa in vervoer.
Nederland beskik oor steenkool-, aardolie- en veral aardgasreserwes. Die aardgasveld in Slochteren behoort tot die grootste in die wêreld en Nederland beset 'n 20ste plek op die lys van lande met die grootste gasreserwes. Dit is 'n belangrike nasionale inkomstebron en gasleidinge vanuit Slochteren loop tot in Italië.
'n Ander grondstof wat 'n rol in die industrie speel is sout. Dit word gewin rondom Hengelo en is 'n bron van chloor vir die chemiese industrie.
Internet is vandag danksy 'n groot aantal verskaffers wat lae pryse veroorsaak het grotendeels breëband via televisiekabel en ADSL, sodat ongeveer 60% van die gesinne tans 'n breëbandaansluiting het. Omdat Amsterdam wêreldwyd 'n belangrike knooppunt is, het daar gedurende die .com-periode is daar groot hoeveelhede optiese vesel ondergronds gelê, wat 'n uitgebreide infrastruktuur aan hoofsnelweë opgelewer het, wat op sy beurt weer verskaffers van bedienerhuisvesting ("server hosting") na Nederland getrek het.
Naas die inheemse tale het Nederland 'n hoop immigrante gekry wat hulle tale meegebring het, wat tot gevolg het daar hier en daar bietjie Sranantongo (= Surinaams), Arabies of Turks gepraat word, veral in die grote stede. Gebrekkige kennis van Nederlands in hierdie groepe besorg die regering die laaste jare groot hoofbrekens. Die oorsaak hiervan is dat 'n groot aantal van die eerste generasie Turkse en Marrokkaanse immigrante (wat as gasarbeiders na Nederland gekom het) na selfs veertig jaar in Nederland nogsteeds nie die Nederlandse taal magtig is. Die kinders van hierdie immigrante leer dan nie in hulle eie ouerhuise om Nederlands te praat nie en gevolglik het hulle 'n groot taalagterstand as hulle skool toe gaan.
Danksy 'n subsidie wat baie effektief geblyk te wees het, het die filmindustrie in Nederland die laaste jare besonder sterk gegroei, waarby tans (2005) die aantalle films in produksie in die tientalle loop. Enkele suksesvolle films van die afgelope jare sluit in Minoes, De Tweeling, Pietje Bell, Passievrucht en Zwartboek (Blackbook).
'n Beroemde Nederlandse film uit die sewentigerjare is Soldaat van Oranje van regisseur Paul Verhoeven. Nederlandse regisseurs is ook in die Engelstalige mark aktief, 'n voorbeeld van 'n film wat deur 'n Nederlandse regisseur Jan de Bont gemaak is, is Speed.
Ondanks die goeie produksie van Nederlandstalige films is Engelstalige films in die bioskope tog in die meerderheid, wat met ondertitels gekyk word.
Die Nederlandse musiekindustrie gaan tans (2005) 'n rustige periode deur. 'n Aantal musiekgroepe het gestop en ander raak uit die mode. Baie produktiewe periodes was die begin van die tagtigerjare en halfweg die negentigerjare.
Nederland het baie bekende skilders, bekende meesters is onder meer Rembrandt van Rijn (1606–1669), Salomon van Ruysdael (1602–1670), Frans Hals, Johannes Vermeer, Judith Leyster, Jan Steen en Vincent van Gogh. Bekende kunstenaars uit die onlangse tydperk is Piet Mondriaan en Maurits Escher en die kunsvervalser Han Van Meegeren.
Nederland teen Spanje tydens die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010 se eindstryd op 11 Julie 2010 in Sokkerstad, Johannesburg
Die Nederlandse nasionale sokkerspan is een van die gewildste sokkerspanne met sterk mededinging teen buurlande soos België, Duitsland, Engeland en Frankryk. Ten spyte van hul rykdom van individuele talente kon die Nederlandse elftal net een internasionale titel verower en die UEFA Europa-beker van 1988 wen. Hulle kon drie keer tot die eindstryd van die FIFA Sokker-Wêreldbeker deurdring (1974, 1978 en 2010), maar nog nie die titel verower nie. Nederland se hoogste sokkerliga is die Eredivisie, gevolg deur die Eerste divisie, Tweede divisie, Derde divisie en die Hoofdklasse.
Krieket was voorheen 'n gewilde sport, maar is deur sokker verbygesteek, terwyl krieket in onlangse jare weer gewilder word. Die Nederlandse nasionale krieketspan kon tot dusver vir vier krieketwêreldbekers kwalifiseer (1996, 2003, 2007 en 2011). Nederland was mede-gasheer van die Krieketwêreldbeker 1999, maar het nie daaraan deelgeneem nie.
Die Nederlandse vroue se nasionale veldhokkiespan is die suksesvolste nasionale span by die Hokkiewêreldbeker en kon die toernooi tot dusver ses keer wen (1974, 1978, 1983, 1986, 1990, 2006 en 2014). Hul eweknie vir mans het die Hokkiewêreldbeker tot dusver drie keer gewen (1973, 1990 en 1998).
Rugby word ook in Nederland gespeel, maar die Nederlandse nasionale rugbyspan kon tot dusver nog nie vir die Rugbywêreldbeker kwalifiseer nie. Hulle ding in die Europese Nasiesbeker met ander opkomende rugbyspanne mee.
1 Januarie Nuwejaarsdag Nieuwjaarsdag
4 Mei Herdenking vir die Dooies Dodenherdenking Herdenking vir die mense wat gesneuwel het in die Tweede Wêreldoorlog en in andere oorloë.
40 dae ná Paasfees Hemelvaartdag Hemelvaartsdag
25 Desember, 26 Desember Kersfees Kerstmis Nederlanders vier Kersfees oor twee dae.
31 Desember Ouejaarsdag Oudejaarsdag
↑ (en) "Population counter". Centraal Bureau voor de Statistiek. 2017. Besoek op 1 Mei 2018.
↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 (en) "Netherlands". Internasionale Monetêre Fonds. Besoek op 1 Mei 2018.
↑ (en) "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. Besoek op 1 Mei 2018.
↑ (en) "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. Besoek op 1 Mei 2018.
↑ (nl) "Regionale Kerncijfers Nederland". Statistics Netherlands. 2007. Besoek op 13 Oktober 2007.
↑ (en) "CBS StatLine – Bevolkingsontwikkeling; regio per maand".
↑ (en) "Statistical Info: Area and Climate". Central Bureau of Statistics (Netherlands Antilles). 2010. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Julie 2011. Besoek op 11 Junie 2013.
↑ (nl) "Bevolkingsontwikkeling Caribisch Nederland; geboorte, sterfte, migratie". Central Bureau of Statistics. 2012. Besoek op 18 Oktober 2013.