Die gedig is ongeveer twee jaar gelede geskryf, ek kan nie onthou presies wanneer nie. Wel in die oggend. In die nag slaap ek.
Wanneer dit kom by die ontstaan van die gedig, is daar vir my veral twee begrippe ter sake: die rol van die onbewuste en die poëson.
Die “poëson” is ’n woord wat ek geskep het om die basiese element van ’n gedig te beskryf. Dit is nie maklik om te verduidelik nie, maar mens kan daaraan dink as ’n denkpatroon wat deur die gedig loop en die onderdele daarvan verbind. Daar is meer as een poëson in ’n gedig en hulle verbind ook met mekaar om die digte betekenisstruktuur van ’n gedig te help skep.
Wanneer ek skryf, is die poëson in my geval nie ’n bewuste vonds nie, maar tree te voorskyn uit my onbewuste en ontplooi oënskynlik spontaan. Ek weet byoorbeeld nooit hoe ’n gedig presies gaan eindig wanneer ek skryf nie.
Die gedig word wel gevorm deur bewuste denke, maar op die lees van die onbewuste opdoeming van die poësons.
My gedigte ontstaan in een aaneenlopende proses wat gewoonlik nie baie lank duur nie. Die begrip van “verskeie weergawes” is vir my vreemd. Net soos daar nie verskeie weergawes van een mens kan wees nie, kan daar ook nie van (my) gedig verskeie weergawes wees nie. Dit is ’n organiese geheel.
Ek skaaf wel aan ’n gedig waar nodig. Maar dit is minimaal. Ek skryf die gedig met die hand en dan tik ek dit in op my woordverwerker. Dit is wanneer ek hier en daar ’n woord verander en taalfoute of feitefoute regmaak. Dit gebeur ook soms dat iemand my wys op ’n swakheid in ’n gedig en dan verander ek dit as ek iets beters kan kry.
Ek kan nie ’n gedig “uitdink” nie. Die gedig ontstaan in my onbewuste en wanneer dit “na vore kom” skryf ek dit neer. Ek het ’n vaste roetine en die meeste van my gedigte word vroeg in die oggend geskryf. Ek stel my daarop in om ontvanklik te wees – dit is ’n gemoedstoestand wat nogal herinner aan ’n meditasie-proses.
Omtrent enigiets kan as kern dien vir die gedig-idee. Rondom die kern groei die gedig dan op ’n soort organiese manier. Hierdie kern kan iets wees wat ek gelees, gehoor gesien, ervaar of geruik het. Dit kan selfs iets wees wat iemand gesê het.
In ’n gesprek ’n ruk gelede het iemand byvoorbeeld gepraat van die Spaanse woord “cariño”. Dit het daarop uitgeloop dat ek ’n Afrikaanse gedig geskryf het met hierdie woord daarin. Dit is ’n woord van vertedering, iets soos “liefie” of “dierbare ding”.
Ek gebruik nie vaste rympatrone of formele ordeningsbeginsels nie. Elke gedig het sy eie orde en struktuur wat deur sy poësons geskep word. Elkeen is anders. Soms is hierdie eiesoortige struktuur nie sterk genoeg nie en dan slaag die gedig nie, kom nie volledig tot poësie nie en bly eintlik net ’n stuk prosa.
Dit is een van my moeilikste take om daardie gedigte te eien wanneer ek ’n versameling aanbied. En dit is waar ’n keurder met insig soveel vir enige digter kan beteken. Louis Esterhuizen het my byvoorbeeld gehelp om ’n handjievol sulke gedigte uit die gepubliseerde “Oop sirkel” te hou.
Ek bedryf ’n poësie-blog, “Poetry en poësie” (ek skryf ook Engelse gedigte), waarop ek gewoonlik my gedig dadelik plaas sodra dit geskryf is. Hierdie “fee-gedig” is vir die eerste keer daar gepubliseer.
Ek het ’n gedig gekies met ’n ligter aanslag om hier te bespreek. Ek wou nie te diepsinnig en dus moeilik leesbaar wees nie. Tog dink ek die gedig bied die leser iets om oor na te dink.
Hier sit die wetenskaplike en sien met sy eie oë ’n fee. Sy praat met hom en hy antwoord. Wat is nou die werklikheid? Bestaan die fee of nie? As hy dit ontken moet hy sy eie ervaring en bewustheid ontken.
Nee. Dit is baie selde dat ek ’n gedig vir ’n bepaalde persoon skryf. My gedigte word vir alle lesers beskikbaar gestel. Ek weet party lees vinnig en oppervlakkig, party met begrip, ander met onbegrip, party met waardering, ander met verveling. Almal is welkom, lees maar er staat niet wat er staat.
Hierdie vers pas in die soort waar ek humor en ironie toepas. Ek probeer altyd om die humor só in te span dat daar wel iets beduidend gesê word. Ek skryf ook in ’n paar ander style en benaderings, maar wil dit nou nie hier opnoem nie.
Soos ek voorheen gesê het, is die skryfproses by my aaneenlopend en taamlik vinnig. Ek “versaak” nooit ’n gedig nie. Maar natuurlik beteken dit nie dat al my gedigte geslaagd is nie.
Ek het goeie reaksie ontvang van ’n klein kring kennisse en familie. Ek dink die humor in die gedig het reggekry om dit te help oordra wat ek wou kommunikeer.
In September 1962 was ek ’n twintigjarige mediese student aan Tukkies. Een van my eerste gedigte wat ek kon opspoor is “Lied in die lente”. (Ek gaan nie verskoning vra vir die gedig nie, ons moet almal êrens begin).
[….] Die wetenskaplike digter is ’n wetenskaplike soos alle ander wetenskaplikes wat glo wat hy ontdek het om te glo; hy eksperimenteer in sy gedagtes en hy neem waar met fanatiese akkuraatheid om die patrone te ontdek wat hy verkies. Hierdie filosofiese wetenskaplike wat ook ’n self-geleerde digter is, trek die werklikheid aan as ’n T-hemp met die slagspreuk: hieronder is ’n naakte man.
Die “[p]oësie as ’n organisme” funksioneer – aldus die gelyknamige gedig in afdeling VII – as één wyse van belewing van die verskynsels en stelsels in die skepping. Dit het sy eie soort “lewenskrag” of “poëson”, funksioneer op ’n manier soos
Ook ander beelde word in daardie afdeling benut om die ontstaan en funksie van die digkuns te vergestalt, waaronder die van die “verwantsjagter” (assosiatiewe verbandlegger), van die “industriële proses”, van die “maaltyd”, van ’n lemoen, ’n oopgebreekte vy en selfs ’n trop skape. In “Die ongetemde gemoed” (ook die titel van die betrokke afdeling) hekel Venter die stelligheid waarmee ’n verskeidenheid poësieopvattings gehuldig word. Tog blyk dat dit die resultaat van verrassing en/of treffendheid aangaande wat ontdek of blootgelê word, is wat Venter meestal as poëtiese funksie op die voorgrond stel. Soos hy dit aan die slot van “Kies versigtig” verwoord:
Retories gesproke, is derhalwe weinig van die affekwendinge te bemerk; is die dikwels aantreklike beeldspraak ten spyt, ’n sekere ondergestileerdheid en ’n losser versstruktuur dominant. Nie verniet nie sluit die bundel met die vermelde prosagedigte. Selfs ’n strofe waarin die spreker dit het oor sekere vaste versvorme (slotstrofe van “Die gedig as ’n trop skape”), stu op losse verstrant voort:
Soms versand van die verse ietwat in ’n enkelgelaagdheid van betekenisstrekking; is daar gedigte wat myns insiens nogal teleurstellend afloop (“Kragtige swak krag”, “Klanke en stem”, “Ek glo dit is nodig”, “Aantekeningboek van ’n digter”, enkele van die prosagedigte). Daarby is heelparty tekortkomings aan te stip wat teksredigering betref. Dit is alles ’n jammerte.
Tog ondergrawe dit nie die waardering wat ek vir dié laat-digwerk van De Waal Venter het, alte ernstig nie.
Daar is hoofsaaklik twee redes. Eerstens het ek verskeie ander boeke oor die jare gepubliseer: jeugromans, kinderverhale, radiodramas, kortverhale asook die bundel Engelse verse. Ek het ook musieklirieke geskryf. Die tyd was ŉ bietjie beperk.
Louis, die tydskrif het seker ŉ rol gespeel in die verloop en rigting van die Afrikaanse letterkunde. Met die stigting van “Wurm” was ek ŉ baie jong man en digter. Ek was bevriend met D.P.M. Botes wat destyds pas teruggekeer het van ŉ verblyf in Europa. David Botes was die eintlike aanstigter van die idee om ŉ avant-garde tydskrif op die been te bring. Ek het met ŉ paar van my vriende gesels (jy noem van hulle in jou vraag) en ons het ingetrippel waar engele sou huiwer om op hulle tone te loop – en die eerste uitgawe van die tydskrif opgestel en gepubliseer.
Ons wou nie ŉ “mooi” naam hê vir die tydskrif nie, want ons wou die establishment die stryd aansê. Ek het “Wurm” voorgestel aangesien ons wou werk soos die wurm in die grond wat die plant (van selftevrede en versandsuikerde establishment) wou afknaag sodat ons nuut kon begin. Die voorstel is aanvaar en die res is (ongeskrewe) geskiedenis.
Daar is wel ŉ deeglike verhandeling oor die tydskrif geskryf wat baie insigte bring. Die skrywer is Philip John van die Nelson Mandela Metropolitaanse Universiteit. Ek haal kortliks daaruit aan:
“Dit is waarskynlik dat Venter se voorstel vir ŉ ongekwalifiseerde oopheid gesien moet word as ŉ reaksie op ŉ siening van die (Suid-) Afrikaanse kultuur- en literêre wêreld as vasgevang in ŉ soortgelyke stasis as dié van die hoofstroom Europese kultuur aan die begin van die twintigste eeu – waarop die belangrikste avant-gardistiese bewegings gereageer het.”
Jy is ook die afgelope jare veral aktief op die internet. So bedryf jy byvoorbeeld ŉ eie webblad waar jy veral vertalings publiseer. Ook is jy baie aktief op Versindaba e.a. webtuistes. Watter moontlikhede bied die sosiale media en internet vir jou aan die hand van hierdie aktiwiteite?
Voor ons meer spesifiek oor Oop sirkel begin gesels, wil ek tog oor jou vertalings vra. Hoekom is hierdie aktiwiteit vir jou so belangrik en op welke mate beïnvloed dit jou eie digkuns? Jy vertaal byvoorbeeld uitsluitlik Spaanse en Sweedse gedigte; is jy dié tale magtig en waarom spesifiek ikoniese digters soos o.a. Pablo Neruda en Tomas Tranströmer?
Eerstens die belangrike vraag of ek die tale magtig is. Ek kan die tale lees, maar nie praat nie. Verder gebruik ek die baie hulpmiddele wat deesdae beskikbaar is vir ŉ vertaler. Behalwe goeie woordeboeke is daar masjienvertaling-geriewe wat mens kan help om ŉ basiese begrip te kry van ŉ gedig. Verder is daar die geleentheid om my eie vertaling te vergelyk met Engelse, Duitse en Hollandse vertalings, tale wat ek taamlik goed ken. En dan is daar vir sommige gedigte kommentare en kritiek deur literatore wat mens ook as hulpmiddels kan gebruik.
Vertaling is vir my belangrik om ŉ paar redes. Eerstens vergroot dit my kennis van poësie in die algemeen aangesien ŉ vertaler ŉ gedig baie goed moet ken om dit te herskep in ŉ ander taal. Algaande leert men: jy sien werkswyses en benaderings raak van ander digters wat jy self later kan gebruik. Verder bou jy kennis op van die taal waaruit jy vertaal. Dan dink ek ŉ goeie vertaling in Afrikaans kan ons eie literatuur verryk en meer lesers bemagtig om belangrike digters in ander tel te leer ken.
Vervolgens wil ek meer spesifiek oor jou nuwe digbundel, Oop sirkel, gesels. Kontekstualiseer vir ons die titel? Dit sal ook gaaf wees indien jy die treffende omslag by jou antwoord kan betrek.
Daar word baie gesê in die bundel oor ontstaan, skepping, begin – en dan ook verloop en einde, ŉ sirkelgang. In die gedig “En sien die wêreld” is alles leweloos totdat die baba sy oë oopmaak en alles tot stand bring. “Tel tot tien en terug” eindig so:
Net so vervul die visuele kunste ŉ belangrike funksie in jou gedigte. So is daar talle verwysings na die skilderkuns en ook fotografie. Trouens, ten spyte van ŉ anekdotiese aanslag, is die sterk visuele ingesteldheid van jou verse dit wat die leser telkens ontroer. Is jy – afgesien van jou literêre aktiwiteite – ook by die visuele kunste betrokke?
Ja, Louis, ek is by die visuele kunste betrokke in die sin dat ek ŉ geesdriftige amateur-fotograaf is en ook graag grafiese kunswerke maak, hoofsaaklik om as illustrasiemateriaal te dien by die gedigte wat ek op my webblad plaas. Dikwels verwerk ek ŉ foto elektronies om sekere effekte te kry. Ek het ŉ term geskep vir hierdie bedrywigheid. Ek noem dit “fotografika”.
De Waal, hierdie bundel bevat talle onvergeetlike gedigte. Nogmaals geluk daarmee. En mag hierdie publikasie alles wees wat jy (en die uitgewer daarvan!) op hoop. Sal jy dalk so vriendelik wees om by wyse van groet ŉ spesifieke gedig uit die bundel wat vir jou persoonlik spesiaal is, hieronder te plaas? Miskien kan jy dan ook sommer verduidelik hoekom jy juis op dié gedig besluit het?
Oop sirkel deur De Waal Venter bevat opwindende gedigte met ongewone benaderings wat op mekaar inspeel in nie minder as agt afdelings nie. Dit sluit ook ‘n groepie prosagedigte in. Die titel “Oop sirkel” is gemotiveer deur verskeie aspekte van die gedigte in die bundel. ’n Hele paar gedigte het te doen met geboorte, groei en kindertyd. Dit is die begin van ’n lewensiklus waarvan verskillende stadia in ander gedigte beskryf word. En hierdie siklus of “kring” is “oop” in die sin dat die leser op enige punt daarvan toegang kan kry. ’n Sirkel het geen punt wat as “voor” of “agter” beskryf kan word nie. Enige punt op ’n sirkel het presies dieselfde status as enige ander punt.
In die gedig “Ontwyking van die voorskrifte van mens se ouers” word daar gepraat van hoe die ontstaan van die spreker in die gedig “beplan” word. Die gedig dui dus op ’n tyd nog voor die spreker gebore is.