Beeldvorming in geleentheidsgedigte op gedenkkeramiek oor die Nederlandse koningshuis | LitNet
Gerard de Kamper, Renée Marais 2008-08-27
In verskeie lande regoor die wêreld word gebeurtenisse en individue by wyse van verskillende soorte memorabilia gedenk. In Nederland is daar al in 1574 begin om die koningshuis, die Huis van Oranje, met spesiaal vervaardigde keramiekvoorwerpe te gedenk. Sommige van hierdie gedenkvoorwerpe bevat ook teks. Twaalf gedigte is tot dusver gevind op verskillende items wat van 1674 tot 1943 dateer. Hulle is ontleed om vas te stel watter beeld van die Huis van Oranje en Nederland hulle oordra. Drie aannames is geformuleer: die eerste is dat die tekste 'n positiewe ingesteldheid jeens die Huis van Oranje sou openbaar; die tweede is dat hulle belangrike historiese gebeurtenisse akkuraat sou oordra; en die derde is dat hulle 'n Protestants-Christelike geloofsoortuiging sou weerspieël. Al drie hierdie aannames het waar geblyk te wees.
4. Beeldvorming op grond van die gedigte
Soos reeds aangedui is, word die enigste twaalf gedigte wat tot dusver (na die navorsers se beste wete) op gedenkkeramiek oor die Nederlandse koningshuis en/of koninklikes gevind is, vervolgens bespreek om vas te stel watter feite en opvattings daaruit afgelei kan word. Drie gedigte het betrekking op prins Willem III en die periode toe hy stadhouer was, vyf gedigte handel oor prins Willem V en sy stadhouerskap, en twee gedigte handel oor koningin Wilhelmina en haar regeringstyd. Die laaste twee gedigte het onderskeidelik betrekking op twee van koningin Wilhelmina se kleindogters, Irene en Margriet, susters van die huidige Nederlandse vors, koningin Beatrix.
Men seit hij most gaen koote
Lof sij den heer der heere.
r. 1, 4, 9: Louwijs verwys na Lodewyk XIV
r. 3, 10: witte verwys na die broers Johan en Cornelis de Witt
r. 3, 10: groote verwys na Pieter de Groot
r. 5, 8: Oranie verwys na die Huis van Oranje, verteenwoordig
4.2 Gedigte oor stadhouer prins Willem V (1748–1806) en sy regeringstyd
Toe stadhouer prins Willem IV in 1751 sterf, was sy seun, Willem V, drie jaar oud. Aangesien Willem V eers op sy agtiende verjaarsdag die stadhouerskap kon opneem, word Nederland vanaf Willem IV se dood in 1751 vyftien jaar lank deur regente regeer: eers deur sy moeder, Anna van Hannover, en na haar dood in 1759 deur Lodewijk Ernst, hertog van Brunswijk-Wolfenbüttel en waarnemende hoof van die leër.
Soos genoem, handel ook hierdie gedig oor die stryd om beheer van Nederland wat die bondgenote "Pruise" en "Oranje" (dit wil sê die Huis van Oranje) teen die Patriotte gevoer het. Die afbeelding van die kers illustreer dat die lig (r. 1) 'n kersvlam is wat doodgeblaas (r. 5) (kan) word. Die twee afgebeelde portrette identifiseer die bloedverwant ("Nigt",40 r. 2) van Pruise en die afstammeling ("Spruit", r. 3) van Oranje as Wilhelmina van Pruise en prins Willem V van Oranje. Die oënskynlik eenvoudige vyfreëlige gediggie lewer egter meerdere interpretasiemoontlikhede op. Die eerste moontlikheid is dat die kers as simbool van die heerskappy van Willem V en sy vrou gebruik word, en dat die doodblaas van die kers (r. 4–5) op die oorwinning deur die Patriotte en, uiteindelik, die beëindiging van Willem V se stadhouerskap (en die gesag van die Huis van Oranje) in 1795 dui. Die tweede moontlikheid is dat die kers wat vir Willem en sy vrou gebrand word (soos in die Katolieke tradisie), kan beteken dat God se beskerming oor hulle afgebid word, omdat daar anti-Oranjegesindes is wat die lig van die Huis van Oranje wil uitdoof (r. 4–5). Die derde (en mins waarskynlike) moontlikheid, wat deur Lunsingh Scheurleer geopper word, is dat die spreker verklaar dat hy sy lig vir Oranje laat brand omdat hy Oranjegesind is (r. 1–3), en vervolgens (in r. 4­–5) maan dat enigiemand wat "dit nie wil sien nie" (nie daarvan hou nie, d.w.s. anti-Oranjegesind is) se lig doodgeblaas sal word.
Selfs in die geval van die eerste interpretasie, wat die negatiefste lyk, maar moontlik net 'n historiese feit stel, is dit duidelik dat die spreker sy lojale trou aan die Huis van Oranje uitspreek: "Ik brand licht" (my beklemtoning en modernisering van die spelling) vir Willem V van Oranje en sy vrou Wilhelmina van Pruise. Die trou word ook ikonies vergestalt deurdat die solidariteitsverklaring met die Huis van Oranje (r. 1–3 – drie reëls) langer is as die teksgedeelte wat (ingevolge interpretasies 1 en 2) na die Huis van Oranje se magsverlies verwys (r. 4–5 – twee reëls). 'n Laaste opvallende aspek van die gedig is dat Wilhelmina van Pruise se naam vóór haar man s'n genoem word, wat haar gewildheid onder die Nederlandse volk bevestig.
In die voorbeelde wat tot op hierdie stadium van die geskiedenis/chronologie aangehaal is, het die meeste van die keramiekvoorwerpe met gedigte op nie spesifiek die lede van die Huis van Oranje in hulle persoonlike hoedanigheid geloof nie, maar hoofsaaklik die dade wat hulle verrig het. Die keramiekstukke het gebeurtenisse gedenk wat veral met betrekking tot politiek en oorlog belangrik was. Hierdie verskynsel sou heel moontlik as 'n uiting van die vrees vir oorlog gesien kon word, soos duideliker sal blyk wanneer daar vervolgens na gedenkkeramiek uit 'n latere regeringstyd gekyk word.
4.3 Gedigte oor koningin Wilhelmina (1880–1962) en haar regeringstyd
Soos die tabel oor die Huis van Oranje-Nassau aandui, was prins Willem V se seun, koning Willem I, dié heerser wat die Nederlandse monargie amptelik in 1815 begin het. Ingevolge die gewone opvolgingshiërargie – van vader na (oudste) seun – is koning Willem I deur koning Willem II opgevolg, en Willem II deur sy seun, koning Willem III. Willem III se twee seuns, Willem en Alexander, by sy eerste vrou, is oorlede voor hulle hul vader, Willem III, kon opvolg. Toe Willem III se vrou ook te sterwe kom, trou hy 'n tweede keer – met Emma van Waldeck – en uit hierdie huwelik is 'n dogter, Wilhelmina, in 1880 gebore. Nadat Willem III in 1890 te sterwe kom, tree Emma tot 1898, met Wilhelmina se agtiende verjaardag, as regentes op: op 18 was sy volgens wet oud genoeg om koningin te word. As eerste koningin van Nederland lui Wilhelmina 'n era in waarin drie vorstinne (Wilhelmina, Juliana en Beatrix) vir die volle duur van die twintigste eeu opeenvolgend oor Nederland sou regeer. (Hierdie era sal tot 'n einde kom wanneer koningin Beatrix se oudste seun, Willem-Alexander, die huidige prins van Oranje, haar opvolg.)
Verdere ondersoek sal moontlik antwoorde op bostaande vrae oplewer. In hierdie stadium kan gekonstateer word dat die navorsing wat tot dusver oor hierdie tekste op gedenkkeramiek gedoen is, 'n beeld na vore bring van die Nederlandse volk as troue ondersteuners van die Huis van Oranje oor 'n periode van eeue heen; van 'n onlosmaaklike verband tussen die volk en die koningshuis en tussen die koningshuis en die Protestants-Christelike geloof; en van 'n volk vir wie staatkundige en godsdiensvryheid ononderhandelbaar was.