Die woord elektrisiteit het eeue gelede by die Ou Grieke ontstaan. Elektron was hul woord vir amber of versteende boomgom. Hierdie amber, het hulle gevind, kan donsies soos ’n magneet aantrek nadat dit teen ’n kleed gevryf is. Wat ’n verstommende verskynsel!
Die eenvoudige beginsel waarvolgens elektrisiteit in ons kragsentrales (soos dié van Eskom) opgewek word, word in die tekening REGS geïllustreer. Solank ons ’n magneet in die rondte kan laat draai in die nabyheid van ’n spoeldraad, kan ons net soveel elektrisiteit maak as wat ons wil.
ELEKTRISITEIT IS ’n NATUURKRAG... die krag wat deur donderwolke skeur, maar ook ewe sagkens die brandbolletjie in ’n flitslig laat gloei.
Dis miskien oorvereenvoudig, maar die maklikste is om aan elke atoom as ’n klein sonnestelseltjie te dink.
Tog was daar omstreeks 1780-'90 ’n opmerksame Italiaanse dokter van Bologna wat ’n belangrike ontdekking gedoen het. Een storie lui dat hy paddas geslag het om sop vir sy siek vrou te maak. ’n Afgesnyde paddaboutjie sou toe wild aan die die skop gegaan het toe hy met ’n mes daaraan raak.
Wat blykbaar wel waar is, is dat hy om die een of ander rede ’n paddapootjie aan ’n koperhaak oor ’n ysterreëling gehang het. Hy het agtergekom dat die pootspiere krampagtig geruk het.
Kort daarna het ’n ander Italiaan, die fisikus Alessandro Volta (1745-1827), egter getoon dat die paddapootjie slegs ’n geleier was. Die elektriese stroom is eintlik deur die metale opgewek. Volta het ons dan ook die eerste battery gegee—in 1800.
Hy moet ’n interessante man gewees het. Daar is vertel dat, wanneer die een of ander gevaarlike proefneming na sy sin begin slaag het, hy van blydskap van die een voet op die ander gewieg het, handevrywend terwyl hy ’n deuntjie neurie.
Faraday se aardskuddende uitvindsel was egter dié van 1831. Hy het naamlik vasgestel hoe hy elektrisiteit deur ’n draad kon laat vloei. Hy het agtergekom dat draad wat vinnig in die nabyheid van ’n magneet beweeg word, deur die magneet geëlektrifiseer word.
"Wat is die nut van sulke kennis?" het ’n vrou gevra toe sy gekyk het hoe hy sy historiese proef doen. "Mevrou," was Faraday se teenvraag "wat is die nut van ’n pasgebore baba?"
BO: Diagram van ’n kragsentrale wat elektrisiteit opwek deur middel van die verbranding van steenkool waardeur water tot stoom verhit word. Só ’n steenkoolkragsentrale is weliswaar ongelukkig ’n groot besoedelaar van die lug. Dit is juis Suid-Afrika se probleem dat ons kragopwekking grotendeels op die verbranding van steenkool berus. Dit is egter vir ons baie kostedoeltreffend omdat ons land oor soveel steenkoolreserwes beskik. Die ideaal is nietemin om in die toekoms meer op “skoon energie” (soos sonkrag, windkrag en selfs kernkrag) staat te maak en ons afhanklikheid van steenkoolkrag al hoe minder te probeer maak. Suid-Afrika, soos die res van die wêreld, moet immers spoedig ons uitlaat van kweekhuisgasse drasties inkort, anders stuur planeet Aarde op ’n ontsettende ramp af.
DIE verspreiding van elektrisiteit in die regte hoeveelhede en met die korrekte spanning is ’n onlosmaaklike deel van die moderne tegnologie. Reusagtige apparate is nodig om dit te bewerkstellig en kragtige transformators word oral aangetref waar daar groot tegnologiese aanlegte is.
’n Transformator is ’n elektriese toestel wat bestaan uit ’n kern van gelamineerde sagte yster waarom daar ’n primêre spoel gewikkel is wat aan ’n sekondêre spoel verbind is. Die stroom (wisselstroom) gaan die transformator deur die primêre spoel binne en verlaat dit deur die sekondêre spoel. As die sekondêre spoel meer windings as die primêre een het, word die spanning verhoog (die verhogingstransformator), andersom word dit verlaag (verlagingstransformator).