Phambano vhukati ha Phalamennde na muvhuso ndi mini?
Phalamennde ndi davhi ḽa u sima milayo (vhusimilayo) ḽa muvhuso wa Afurika Tshipembe. Ḽiṅwe davhi ḽa muvhuso ndi Vhuhaṱuli kana sisiṱeme ya khothe, i ne ya ṱalutshedza na u shumisa milayo. Muvhuso, wo rangwa phanḓa nga Khorondanguli, i ne ya vha Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Vhaminisiṱa vha Khabinete, vha shumisa milayo na mbekanyamaitele.
Mushumo wo khetheaho wa Phalamennde, sa davhi ḽa vhusimamulayo ḽa muvhuso, ndi u phasisa milayo na u vhona uri Khorondanguli i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumiswa ha milayo iyo, ye ya livhiswa kha u ṋetshedzwa ha tshumelo dza vhukoni na u vhuedza kha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe.
Phalamennde ndi fhethu ha ndeme nga maanḓa ha nnyi na nnyi uri vha ambe nga mafhungo a kwamaho lushaka, sa tsumbo, vhugevhenga kana u wa ha ikonomi lwa tshifhinga tshilapfu. Ndi hune milayo miswa ya phasiswa ngeno ya kale i tshi khwiniswa. Phalamennde i tea hafhu u lavhelesa uri muvhuso u khou thoma hani u shumisa milayo ya shango.
Phalamennde ya dimokirasi ya u thoma Afurika Tshipembe, u bva 1994 u swika 1999, yo vha yo sedzana na ṱhoḓea ya tshanduko ye ya vha i sa athu u vha hone nahone ya ndeme. Sa zwe zwa ṱoḓea nga Ndayotewa yashu ntswa, yo vha yo tea u thoma zwiimiswa zwa polotiki na vhulanguli zwiswa zwi re na milayo, maitele, nḓila dza u ita zwithu zwiswa na vhukoni vhu si ha u shumela vhathu vhoṱhe vha Afurika Tshipembe fhedzi, hone na ha u vha dzhenisa kha mushumo wayo. Tshifhinga tshinzhi na nungo zwo fhedzwa kha u dzeula na u phasisa milayo miswa yo livhiswaho kha u bveledza Ndayotewa na milayo ya dimokirasi yashu ntswa, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha Mulayo wa Pfanelo dza Vhathu.
Nga tshifhinga tsha Phalamennde ya dimokirasi ya vhuvhili, u bva 1999 u swika 2004, ho vha hu na ṱhoḓea ṱhukhu ya u sima milayo zwa ita uri Phalamennde i kone u ḓi ṋea tshifhinga tshinzhi tsha u vhea iṱo kha Khorondanguli - Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde, Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho ya muvhuso - na u ṱola nḓisedzo ya tshumelo na u thoma u shumiswa ha milayo.
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuraru, u bva 2004 u swika 2009, yo vhona tshiimiswa tshi tshi engedza u ombedzela u khaṱhisa mushumo watsho wa vhulavhelesi na u ṱuṱuwedza tshitshavha u shela mulenzhe kha mishumo ya Phalamennde.
Phalamennde ya dimokirasi ya vhuṋa, ye ya thomiwa nga murahu ha khethoguṱe dza 2009, yo ṱalusa masia maswa o vhalaho a ne a tea u sedziwa.
Hezwi zwi katela u bveledza maitele a u khwinisa vhulavhelesi ha Phalamennde kha Khorondanguli, u bveledza mushumo wa Phalamennde kha u fhaṱa lushaka na u wana uri Phalamennde i nga vha hani tshiimiswa tshine tsha vha tsho khwaṱhaho na u ṱanganya nga maanḓa. Zwi amba u sika Phalamennde ya u ḓidzhenisa, yo sedzesaho kha u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo u itela u khwaṱhisedza mveledziso ya matshilisano na ya ikonomi ya Maafurika Tshipembe vhoṱhe, Phalamennde i khou dovha ya ṱola hafhu uri i nga engedza hani mushumo wayo sa tshiṅwe tsha zwiimiswa zwihulwane zwa dimokirasi. Kha mushumo uyu Phalamennde a i vhoni uri muvhuso u vhe na vhuḓifhinduleli fhedzi, i dovha hafhu yone ine ya tea u vha na vhuḓifhinduleli kha Maafurika Tshipembe vhoṱhe nga u vhona uri ṱhoḓea dzavho dzi a ṱahiswa na u tandululwa.
Mulayo wa Maitele a Khwiniso ya Mulayotibe wa Masheleni na Mafhungo a Ṱutshelanaho nawo wo phasiswaho nga 2008 u vhea mutheo wa Phalamennde "ya u ḓidzhenisa" he Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka, Vho Max Sisulu, vha amba ngawo kha tshipitshi tshavho tsha voutu ya mugaganyagwama tsha 2009.
Mulayo u maanḓafhadza Phalamennde uri i ite tshanduko kha mugaganyagwama woṱhe, khathihi na migaganyagwama miṅwe ya mihasho ya muvhuso wa lushaka. Phanḓa ha musi Mulayo u tshi phasiswa, Phalamennde i nga tendela kana ya hanedza mugaganyagwama fhedzi ya sa ite tshanduko khawo. Mulayo uyu muswa u vhea vhuḓifhinduleli vhuhulwane kha Phalamennde. Vhuḓifhinduleli uvhu vhu ḓo thoma u shandukisa vhuvha ha vhushaka vhukati ha Phalamennde, Vhusimamilayo, na Khorondanguli, sa vhalanguli vha nḓisedzo ya tshumelo.
Ḽiṅwe fhungo ḽi no tea u sedzuluswa ndi mushumo wa Phalamennde kha thendelano dza dzitshaka. Mushumo munzhi kha maga a mathoma a thendelano dza dzitshaka na mushumo wa Phalamennde kha u isa phanḓa dimokirasi u tea u dzeulwa. Zwi ḓo tea u sumbedzwa arali Phalamennde i tshi imela nga nḓila yone lutamo lwa vhathu vha Afurika Tshipembe kha mafhungo a vhuvhusi ha dzitshaka a kwamaho vhutshilo havho. Nḓila i ne Phalamennde ya ita ngayo vhulavhelesi vhu vhuedzaho kha u tevhedzwa ha thendelano dza dzitshaka na yone i tea u ṱolwa,
Thendelano ya dzitshaka i vhofha Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe fhedzi nga murahu ha musi yo tendelwa nga tsheo ya Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo. Zwi sa katelwi ndi thendelano dza lushaka lwa thekhinikaḽa, vhulanguli kana Khorondanguli, kana edzo dzine a dzi ṱoḓi u tendelana kana u tevhedzwa. Tendelano dzo raliho dzi tea u swikiswa ṱafulani kha Nnḓu mbili dza Phalamennde hu sa athu u fhela tshifhinga tshilapfu.
Mbaḓa Ntswu ya Vhuhosi ndi tshiga tsha u sumbedza maanḓa a Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. I hwaliwa nga Mulindadzulo, musi a tshi khou ṱanganedza vhueni vhu dzhenaho kha Nnḓu hu na dzulo ḽa kana muṱangano wa tshiofisi wa nnḓu, I sumbedza mushumo wa ndeme wa mavunḓu kha kushumele kwa Phalamennde. Musi yo imiselwa nṱha tsini na tshidulo tsha Muofisiri, i sumbedza uri Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzula lwa tshiofisi.
Meisi ndi tshiga tsha maanḓa a Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. U vha hone hayo zwi sumbedza dzulo ḽa tshiofisi ḽa Buthano ḽa Lushaka. Meisi ntswa yo dizainiwa uri i sumbedze ḓivhazwakale, sialala, phambano, mvelele na nyambo dza Afurika Tshipembe. I dovha hafhu ya pembelela lunako lwa mupo lwa shango, vhutshilo ha tshimela na ha tshifuwo zwaḽo na lupfumo lwa tshomedzo dza minerala lwaḽo.
Fulaga ya lushaka i na muelo wo tou kokotolo woṱhe na wa muvhala muṅwe na muṅwe. Fulaga i tea hafhu u ṋembeledzwa nga nḓila yo khetheaho kha pala ya fulaga. Fulaga yoṱhe ndi khuḓanḓeiṋa nahone vhuphara hayo vhu fhira vhunavha nga nthihi na hafu. I na muvhala mutswu, wa musuku, mudala, mutshena, mutswuku sa phiriphiri na wa lutombo. I na lubannda ludala lwa tshivhumbeo tsha Y lwo ṱanḓavhuwaho nthihi tsha ṱhanu tsha muelo wa fulaga. Mitalo ya vhukati ya lubannda i thoma kha khuḓa ya nṱha na ya fhasi tsini na pala ya fulaga, ya ṱangana vhukati ha fulaga ya ya phanḓa i vhutengu u swikwa vhukati ha lumeme. Lubannda ludala lo itelwa meme tshena nga nṱha na nga fhasi ngeno hu uri u ṱutshela magumoni kha pala ya fulaga, hu nga musuku. Lumeme luṅwe na luṅwe ndi nthihi tsha fumiṱhanu tsha muelo wa fulaga. Ṱhofunḓeraru i re tsini na pala ya fulaga ndi ntswu. Lubannda lwa vhutengu lwa nga nṱha ndi lutswuku sa phiriphiri ngeno lubannda lwa vhutengu lwa nga fhasi hu lutombo. Luṅwe na luṅwe lwa vhubannda uvhu ndi nthihi tsha raru tsha muelo wa fulaga.
U ya nga Ndayotewa, i ne ya vha mulayo muhulwane wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Phalamennde i tea u imela vhathu vha Afurika Tshipembe, i tea u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu na u vhona uri madzangalelo a mavunḓu a a imelwa kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka.
Ṱhoḓea na pfanelo idzi zwi itiwa nga musi Phalamennde i tshi phasisa milayo, ya lavhelesa mushumo wa muvhuso, u leludza vhushelamulenzhe nga tshitshavha, u leludza vhuvhusi ha tshumisano na nga u dzhenela ha Phalamennde kha zwa dzitshaka.
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na mushumo wa u ṱuṱuwedza mikhwa ya tshirunzi tsha vhathu, ndinganyelo, u sa ṱalula nga murafho, u sa ṱalula nga mbeu, vhuhulu ha Ndayotewa na pfanelo ya vhathu vhoṱhe vhahulwane ya u khetha na u nga khethiwa kha ofisi ya nnyi na nnyi kha sisiṱeme ya muvhuso wa mahoro manzhi.
Ndayotewa i dovha hafhu ya vhea zwine Phalamennde ya shumisa zwone na uri miraḓo i khethiwa hani uri i ye Phalamenndeni.
Hu na Nnḓu mbili dza Phalamennde - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Buthano ḽa Lushaka ḽo nangelwa u imela vhathu na u khwaṱhisedza muvhuso nga vhathu. Ḽi ita izwi nga u nanga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, nga u ṋetshedza foramu ya lushaka kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo, nga u phasisa milayo na nga u lavhelesa mushumo wa zwa mihasho na mihasho ya muvhuso.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i imela mavunḓu u khwaṱhisedza uri madzangalelo a mavunḓu a a dzhielwa nṱha kha davhi ḽa muvhuso wa lushaka. I ita izwi nga u shelamulenzhe kha maitele a u sima milayo a lushaka na nga u ṋetshedza foramu kha tshitshavha uri tshi dzeule mafhungo a kwamaho Mavunḓu;
Phalamennde i ita mushumo wayo kha madzulo a Phalamennde, hune miraḓo ya Nnḓu ya ṱangana kha tshigwada tshithihi, kha madzulo o ṱanganelaho, hune Nnḓu vhuvhili hadzo dza ṱangana sa tshigwada tshithihi, na kha komiti, hune zwigwada zwiṱuku zwa miraḓo zwa ṱangana uri zwi vhe na therisano nga vhuḓalo.
Kha sisiṱeme ya khetho yashu ya zwino, vhakhethi a vha khethi Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP) thwii. Maafurika Tshipembe vha khetha mahoro a polotiki ane a dzhenela kha khethoguṱe ngeno hu uri mahoro a polotiki a tshi ita mitevhe ya vho nkhetheni vha Phalamennde. Dzi MP dzi ya Phalamenndeni arali vho vhewa nṱha nṱha kha mitevhe ye ya itwa nga mahoro aya. Vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vha khethela ḽihoro ḽine vha humbula uri ḽi nga imela madzangalelo avho zwavhuḓisa,
Sisiṱeme ya vhuimeleli nga nyeḓano i ita uri zwi konadzee uri mahoro maṱukusa a wane madzulo Phalamenndeni. Kha madzulo a 400 kha Buthano ḽa Lushaka, ḽihoro ḽine ḽa dzhenela kha khethoguṱe ḽi wana vhudzulo vhuthihi kha 0.25% iṅwe na iṅwe ya voutu dzo khethiwaho kha khethoguṱe.
Nga khethoguṱe dza Lambamai 2009, mahoro a polotiki a 13 o wana madzulo kha Buthano ḽa Lushaka, sa zwe zwa vheiswa zwone afho fhasi.
Muhaṱuli Muhulwane u tshimbidza khetho dza Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na khetho dza Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe.
Dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka ndi muṱangano wa tshiofisi wa Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde, hune Nnḓu iyi ya Phalamennde ya ḓithoma.
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i bva kha mitevhe ya vho nkhetheni wa mahoro a polotiki e a wana voutu dzo linganaho kha khethoguṱe dza Lambamai 2009 uri a wane madzulo kha Buthano ḽa Lushaka ḽa Phalamennde.
Miraḓo ya 400 ya Buthano ḽa Lushaka i aniswa nga Muhaṱuli Muhulwane nga zwigwada zwa 10. U bva afho Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta vho nkhetheni kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. Arali ha tiwa vhathu vha fhiraho muthihi kha vhuimo ha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka, hu farwa voutu ya tshiphiri.
Musi Mulangadzulo o no nangiwa, hu itiwa thambo ya u ta poso ya Mufarisa Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka. Mulangadzulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho iyi. Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhirahi muthihi kha vhuimo ha Mufarisa Mulangadzulo, hu farwa voutu ya tshiphiri.
Musi Mulangadzulo na Mufarisa Mulangadzulo vho no nangiwa, Muhaṱuli Muhulwane u ita thambo ya u ta poso ya Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe. Arali ha vha ho tiwa vhathu vha fhiraho muthihi, hu farwa khetho nga voutu ya tshiphiri.
Muphuresidennde, musi vho no khethiwa, a vha tsha vha Muraḓo wa Phalamennde.
Nga murahu ha khetho dza Muphuresidennde, mahoro a polotiki a a ṋewa tshikhala tsha u nyanyuwa.
Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka i na vhurumelwa ha 90 ho ṱangana hoṱhe, 54 wavho ndi vhurumelwa ha tshoṱhe. Vhurumelwa uvhu ha tshoṱhe ha 54 vhu aniswa nga dzulo ḽa u thoma ḽa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga murahu ha khethoguṱe.
Vhurumelwa ha tshoṱhe ha 54 ho itwa nga vhurumelwa ha tshoṱhe ha rathi u bva kha vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe.
Muhaṱuli Muhulwane wa Afurika Tshipembe u tshimbidza u aniswa ha vhurumelwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka na khetho ya Mudzulatshidulo wa Khoro.
Mudzulatshidulo a kha ḓi bvaho u khethiwa u tshimbidza khetho dza Vhafarisa Mudzulatshidulo vhavhili.
Vhathu vha ndeme Phalamenndeni ndi Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP). Fhedzi hu na vhathu vho fhambanaho vha tikedzaho mushumo wa dzi MP.
Phalamennde i thola vhashumi vha tsireledzo vhayo - Tshumelo ya Tsireledzo ya Phalamennde. Miraḓo ya vha Tshumelo ya Tshipholisa tsha Afurika Tshipembe na vhone vha wanala hanefha vhuponi ha Phalamennde.
Hu na vhulanguli ha vhashumi vha henefha kha 1 200 vha ṋetshedzaho tshumelo dzo fhambanaho - dza mulayo, dza vhudzavhidzani, dza ṱhoḓisiso, dza vhuṅwaleli, dza u dzudzanya, ḽodzhisitikaḽa, dza zwiḽiwa, dza vhuṋenḓila na dza u kulumaga, vhukati ha dziṅwe,
Muphuresidennde na Mufarisa Muphuresidennde vha na ofisi na vhashumi Tuynhuys. Mufarisa Muphuresidennde, e kha vhuimo ha u vha Murangaphanḓa wa Mushumo wa Muvhuso Phalamenndeni, na ene u na ofisi na vhashumi Phalamenndeni.
Hu dovha hafhu ha vha na miraḓo ya Sisiṱeme ya Vhudavhidzani na Mafhungo zwa Muvhuso vha ne vha Tshumelo dza Vhudavhidzani dza Phalamenndeni vha shumisana navho nga maanḓa kha madzulo mahulwane a Phalamennde ane Phalamennde ya a fara, u fana na Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Tshipitshi tsha Mugaganyagwama na Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha ṅwaha. Iyi ndi mishumo i kungaho midia nga maanḓa na u ṱoḓa tshumisano kha madavhi a Muvhuso hu u itela uri i langee zwavhuḓi. Nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, sa tsumbo, Phalamennde i anzela u ṱanganedza na u langa miraḓo ya midia i swikaho henefha kha 500 kha vhupo.
Khamphani khulwane dza midia dza gurannḓa na dza eḽekiṱhuroniki dzapo na dza nnḓa dzi na ofosi kha vhupo. Izwi zwi ita uri midia u kona u dzhena zwo leluwa uri u vhee iṱo na u vhiga kha mushumo wa Phalamennde.
Phalamennde i ṱuṱuwedza midia uri u ḓiṅwalise na Dzangano ḽa Gaḽari ya Vhoramafhungo ya Phalamennde na u ita khumbelo ya garaṱa ya thendelo uri vha kone u swika kha luvhanḓe lwa nnyi na nnyi Phalamenndeni. Izwi zwi thusa u khwinisa u pfesesana ha mushumo wa Phalamennde na vhuḓifhinduleli ha Phalamennde kha tshitshavha.
Nnḓu dza Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka vhuvhili hadzo dzi na gaḽari dza vhoramafhungo hune midia wo tendelwaho, wa tendelwa u dzhena kha madzulo oṱhe - nga nnḓa ha tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka musi ho ḓala hu si na tshikhala tsha u dzula. Nga zwifhinga izwi, hu vha na thendelano ya sisiṱeme ya u dzhena ya ndinganelo na vhoramafhungo.
Tshifhaṱo itshi a tshi ho kha vhupo ha Phalamennde, fhedzi ndi tshipiḓa tsha u tevhelana ha tshiofisi hune ha vha hone nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka. Tshifhaṱo tsha Slave Lodge ndi tshipiḓa tsha Munyuziamu wa Iziko wa Cape Town nahone tshi shuma sa fhethu ha nyelelwo na tshihumbudzo tsha vhupuli Afurika Tshipembe. Tshifhaṱo tsha Slave Lodge tsho fhaṱwa nga 1679 nahone ndi tshifhaṱo tsha vhukoloni tsha vhuvhili nga vhukale Cape Town. U thomani tsho shumiswa sa vhudzulo ha phuli dza Dutch East India Company. Fhedzi, sa tshiṅwe tsha zwifhaṱo zwihulwane zwa Cape Town, kha tshifhinga tshifhiraho maḓana a miṅwaha tsho shuma mishumo minzhi, hu tshi katelwa na u shuma sa poswo, vhuongelo, ḽaiburari ya tshitshavha na dzulo ḽa Khothekhaṱhuli.
U bva 1827 u swika 1833 tsho vha tshi dzulo ḽa Khoro ya Ngeletshedzo ya Birithishi. Nga 1834 Cape yo ṋetshedzwa ndayotewa ntswa nga Birithishi, ha mbo ḓi thomiwa khoro mbili: Khorotshitumbe na Khoro ya Vhusimamilayo. Khoro ya Vhusimamilayo yo ṱangana kha tshifhaṱo tsha Slave Lodge. Lwa u tou thoma miraḓo ya tshitshavha na vhoramafhungo vha tshi tendelwa u dzhenela madzulo a Khoro iyi ntswa - tshifhingani tsho fhiraho mushumo woṱhe wo itelwa tshiphirini.
Phalamennde ya Cape ya nnḓu mbili ya u thoma yo thomiwa nga 1853. Khoro ya Vhusimamilayo ntswa ya miraḓo ya 15 yo shuma sa "Nnḓu Khulwane" ya u thoma ya vhukoloni he miraḓo yoṱhe ya khethiwa hone. Vho isa phanḓa na u ṱangana kha lufhera lwa rekhodo lwa tshifhaṱo itshi u swika nga 1884 musi vha tshi pfulutshela kha tshifhaṱo tshiswa tsha Phalamennde.
Tshipiḓa tsha kalesa tsha zwifhaṱo zwa Phalamennde, tshine namusi tsha shumiswa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, tsho fhedzwa nga 1885. Nyolo ya u thoma yo vha nga Charles Freeman. Ho ṱanganiwa na thaidzo dzo fhambanaho dza masheleni na dza u fhaṱa zwa ita uri thandela i mbo ḓi fhiwa mufhaṱi a bvaho Sikotiḽandi Vho Henry Greaves, we a vha a tshi kha ḓi bva u dzhoina Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha. Mafheloni, tshifhaṱo tsho fhedza miṅwaha ya 10 u tshi fhedza, u bva 1875 u swika 1885, tsha ḓura £220 000 - u fhira mugaganyagwama wa u thoma wa £40 000 luṱanu.
Tshifhaṱo tsho shumiswa u bva 1885 u swika 1910 nga Nnḓu mbili dza Phalamennde ya Cape. Ho vha hu Khoro ya Vhusimamilayo ya Cape (Nnḓu Khulwane ho sedzwa sisiṱeme ya Phalamennde ya Westminster) na Buthano ḽa Vhusimamilayo ḽa Cape kana Nnḓu ṱhukhu.
Musi hu tshi thomiwa Yuniyoni ya Afurika Tshipembe nga 1910 Phalamennde ya Cape yo ima u vha hone. Nnḓu ya Buthano ḽa Vhusimamilayo ya Cape ya kale yo mbo ḓi vha Vhutendelwamilayo, ya u thoma ya Yuniyoni ya Afurika Tshipembe u bva 1910 u swika 1961, u bva hone ya vha ya Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe u swika 1980, musi Vhutendelwamilayo i tshi fheliswa. Nnḓu yo shumiswa hafhu u bva 1983 u swika 1994 kha madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhaimeli, i katelaho miraḓo ya vhe vha vhidzwa upfi vha muvhala vhe vha vha vhe tshipiḓa tsha Phalamennde ya nnḓu tharu yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ya 1983.
Nga 1994 Vhutendelwamilayo yo thomiwa hafhu sa iṅwe ya Nnḓu mbili dza dimokirasi ya u thoma ya Phalamennde ya Afurika Tshipembe. Nga 1997, Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka yo dzhia vhuimo ha Vhutendelwamilayo.
Nnḓu yo vusuludzwa yoṱhe nga 2001, hu tshi shandukiswa kudzulele u bva kha tshivhumbeo tsha khuḓanḓeiṋa u ya kha tsha hafu ya tshivhumbeo tsha tshitendeledzi. Fhedzi ha, i kha ḓi vha na muvhala wayo wa tsiko mutswuku u bva kha maḓuvha a musi i tshi kha ḓivha Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Cape nahone yo itwa hu tshi edziselwa Nnḓu Khulwane ya Phalamennde ya Westminster.
Musi Afurika Tshipembe ḽi tshi ṱangana nga 1910, tshifhaṱo tsho engedzwa kha tshifhaṱo tsha u thoma tsha 1885 nahone ha mbo ḓi fhaṱiwa Nnḓu ntswa ya Phalamennde ya Yuniyoni. Tsho shumiselwa mushumo uyu u swika 1961 musi Afurika Tshipembe ḽi tshi vha Riphabuḽiki, Nga murahu ha izwi tsho shumiswa, u swika 1994, sa Nnḓu ya Buthano ḽa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe. U bva 1994 tsho shumiswa kha miṱangano ya komiti na miṱangano ya tsivhudzo ya Miraḓo ya Phalamennde ya African National Congress. Mishumo ya tshitshavha, u fana na Phalamennde ya Vhafumakadzi na Phalamennde ya Vhaswa na yone i farelwa henefha.
Nga murahu ha u Ṱanganywa nga 1910, nnḓu ya vhuvhili ya Phalamennde ya Cape ya kale yo shandukiswa ya vha lufhera lwa u ḽela lwa maimo a nṱha lwa miraḓo na vhaṱhomphei, zwine ya kha ḓi vha zwone na namusi. Ndi henefha kha lufhera lwa u ḽela lwa Nnḓu ya Kale he Minisiṱa Muhulwane wa Birithishi Vho Harold MacMillan vha ita hone tshipitshi tshavho tshi ḓivheaho tsha "Wind of Change" nga 1960.
Yo dzula zwavhuḓi tshivhindini tsha vhupo ha Phalamennde ya Afurika Tshipembe, Ofisi ya kale ya Mukhomishinari Muhulwane wa Birithishi ndi tshihumbudzi tsha vhuṱumani ha vhukoloni na Khare ya Vhuhosi ya Birithishi. Vhafhaṱi Vho John Perry & Lightfoot vho dizaina tshifhaṱo itshi tsha ḽiheṱavha nga 1937 vha wina pfufho ya vhufhaṱi ngatsho.
Tshifhaṱo tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha nga 2003. Tsho ḓo ṋewa dzina ḽa Africa House nahone zwa zwino tshi khou shumisiwa nga Ofisi ya Matshimbidzele a Phalamennde na komitiṱhanganelo kha zwa Vhuṱoli.
Ramabindu na mulambedzi Vho Sammy Marks sa afha ofisi dzavho dza Cape Town, dzo renndisa tshifhaṱo itshi nga 1904. Muoli ho vha hu Muhulisei vho Herbert Baker vha ḓivheaho nga maanḓa. Mathomoni, ho vha hu tshifhaṱo tshisekene, tsho vha tsho ṱanḓavhuwa fhethu hu raru fhedzi, he ha ḓo engedzwa nga maanḓa nga murahu.
Tsho rengiselwa Muhasho wa Mishumo ya Tshitshavha miṅwaha i si gathi nga murahu ha musi tsho fhela u fhaṱiwa.
Tshifhaṱo itshi tsho shumiswa nga nnḓu ya khanedzano ya Nnḓu ya Vhurumelwa (miraḓo ya Vhaindiya ya Phalamennde ya Nnḓu Tharu ya 1983) u swika nnḓu yavho kha tshifhaṱo tshiswa tsho ṱumetshedzwaho i tshi fhela nga 1987. Namusi i shumiswa nga dzi MP dza mahoro mahanedzi, vhashumi na vhoramafhungo vha Koporasi ya Khasho ya Afurika Tshipembe.
National Assembly Wing yo fhaṱiwa nga 1983. Yo vha yo fhaṱelwa u ṱanganedza ṱhoḓea dzo engedzwaho dza Phalamennde ya Nnḓu tharu, nahone yo engedzwa kha lurumbu lwa tshipembe lwa tshifhaṱo tshi re hone. Yo tevhedzela tshitaela tsha kufhaṱele tshi fanaho na tsha zwifhaṱo zwa kale. Vharangaphanḓa vha thandela ho vha hu vha oli Vho Jack van der Lecq na Vho Hannes Meiring.
Mbonalo yatsho khulwane ndi nnḓu ntswa khulwane, yo fhaṱelwaho miṱangano ya muṱanganelo ya Nnḓu tharu dza Phalamennde ya nnḓu tharu. Namusi nnḓu iyi i shumiswa kha madzulo a Phalamennde a Buthano ḽa Lushaka. I dovha hafhu ya shumiswa kha madzulo a muṱanganelo a Nnḓu mbili, sa tsumbo, Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka na u ṋewa ha tshipitshi nga ṱhoho dza muvhuso dza dzitshaka.
Nga nṱha ha Nnḓu khulwane ntswa hu na nnḓu ṱhukhu, ye ya fhaṱelwa u shumiswa nga madzulo a Phalamennde a Nnḓu ya Vhurumelwa. U ya nga Ndayotewa ya 1983 Nnḓu iyi yo thomelwa vhaimeli vha tshigwada tsha vhathu vha Vhaindiya. Nnḓu iyi yo fhela nga 1987. Namusi i ḓivhea sa Committee Room E249 na uri i shumiselwa miṱangano ya komiti.
Tshifhaṱo itshi tshi na vhuṱumani na Phalamennde vhu ne ha bva kule. Tsho shumiswa kha madzulo a Buthano ḽa Nnḓu ya Cape u bva 1854 u swika 1884. Nga murahu ha izwo tsho shuma sa holo ya u ḽela ya Good Hope Masonic Lodge u swika tshi tshi tshinyadziwa nga mulilo nga 1892. Henefha nga 1900, tsho fhaṱiwa hafhu sa holo ya muzika na thietha tsha ḓivhiwa sa Good Hope Theatre.
Muvhuso wo tshi renga u bva kha Vho Freemasons nga 1916 vha tshi itela ofisi dza vhashumi vha Muluvhisi, we a vha a tshi wanala Tuynhuys. Luvhondo lwa tshifhaṱo lwa nga phanḓa luswa lwo fhaṱiwa nga 1925 nga tshitaela tsha Cape Revival. Tsho mbo ḓi shuma sa Ofisi ya Muphuresidennde wa Shango na u vha vhudzulo ha Khoro ya Muphuresidennde nga vho 1980. Miraḓo ya Phalamennde ya Inkatha Freedom Party yo ḓo dzudzwa henefho u bva 1994 u swika 2004. U bva zwenezwo tsho mbo ḓi shumiswa nga Miraḓo ya Phalamennde na vhashumi vha African National Congress.
Tuynhuys, hune ha wanala ofisi dza Vhuphuresidennde, hu wela fhasi ha zwa Vhuphuresidennde nahone hu langwa nga Phalamennde i yoṱhe.
Nga ḓivhazwakale Tuynhuys (kana Nnḓu ya Muvhuso sa zwe ya vha i tshi vhidziswa zwone nga Birithishi) yo ṋetshedza luvhanḓe lwe Phalamennde ya fhaṱiwa khalwo, u engedzwa huṅwe na huṅwe hu tshi khou yela thungo ya tshipembe u ya ngadeni dza Tuynhuys u swika, nga 1988, zwifhaṱo zwi tshi swika Tuynhuys. Tuynhuys na zwino hu kha ḓi vha na nomboro ya puloto nthihi na Phalamennde, nahone zwoṱhe zwo ḓivhadzwa sa zwieledzi zwa lushaka nga 1984.
Luvhanḓe luhulwane vhukati ha gethe khulwane dza Phalamennde na phanḓa ha Tuynhuys hu vhidzwa u pfi Stalplein. Dzina iḽi ḽi bva kha zwitale zwa bere dza Muluvhisi. Fhethu afho ho thoma hu nga murahu ha tshifhaṱo, gethe khulwane i nga thungo ya Government Avenue na Company's Garden. Izwi zwo shanduka nga 1913, musi Government Avenue tshi tshi valiwa tsha sa tsha shumiswa nga vhuendi, Stalplein ha mbo vha gethe khulwane ya u ya Tuynhuys. Stalplein ho bveledzwa hafhu mathomoni a vho 1980, musi tshanduko kha Tuynhuys dzi tshi itea u itela uri hu vhe na Ofisi ya vhe vha vha vhe Muphuresidennde wa Shango.
Ndayotewa i amba uri Phalamennde i na vhuḓifhinduleli ha u ita milayo ine ya shuma kha Riphabuḽiki yoṱhe. Minisiṱa wa Khabinethe, Mufarisa Minisiṱa, Komiti ya Phalamennde kana Muraḓo wa Phalamennde nga eṱhe (MP) a nga swikisa mvetamveto ya mulayo, ine ya vhidzwa hafhu u pfi ndi Mulayotibe. Milayotibe yo swikiswaho nga dzi MP nga dzoṱhe i vhidzwa upfi Milayotibe ya Miraḓozwawo.
Miraḓo ya tshitshavha a i koni u ḓisa Milayotibe Phalamenndeni. Fhedzi vha nga galatsha dzi MP kana Komiti dza Phalamennde uri vha kumedze Milayotibe ine vha pfa uri ndi ya ndeme.
Milayotibe i tevhela nthihi kha nṋa dza nḓila kana maitele zwo fhambanaho, zwi tshi bva kha zwine ya shuma nazwo na uri yo khethekanywa hani. Maitele aya a dzumbululwa nga Khethekanyo 74 u swika kha 77 dza Ndayotewa khathihi na milayo yo fhambanaho i ne ya langa Phalamennde. U ya nga Ndayotewa hu na tshaka dzi tevhelaho dza Milayotibe.
Milayotibe ya Khethekanyo 74 - i shuma na khwiniso kha Ndayotewa nahone hu ṱoḓea voutu nnzhi dza mbili tsha raru.
Milayotibe ya Khethekanyo 75 - Milayotibe zwayo ine a i kwami Mavunḓu;
Milayotibe ya Khethekanyo 76 - Milayotibe i sa kwami Mavunḓu;
Milayotibe ya Khethekanyo 77 - Milayotibe ya Masheleni i re na vhushaka na mugaganyagwama na u avhelwa ha mugaganyagwama.
Milayotibe i kwamaho mavunḓu (Milayotibe ya Khethekanyo 76) i tea u thoma ya tendeliwa nga Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka phanḓa ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi i sedzulusa.
Miṅwe Milayotibe yoṱhe i swikiswa kha Buthano ḽa Lushaka.
Musi Mulayotibe wo swikiswa Phalamenndeni u anzelwa u livhiswa kha Komiti ya Phalamennde ine ya vha na vhulavhelesi kha muhasho wa muvhuso une wa khou swikisa Mulayotibe. Komiti idzi dzi vhidzwa upfi Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi kha Buthano ḽa Lushaka na Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Kha Buthano ḽa Lushaka hu na Komiti ya u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi ya muhasho muṅwe na muṅwe wa muvhuso. Kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka Komiti dza u Ṱoḓisisa, u Vhiga na Vhulavhelesi dzi imela zwigwada zwa mihasho ya muvhuso.
Musi Komiti yo no dzeula mahumbulwa a tshitshavha nga ha Mulayotibe nahone yo no rera nga Mulayotibe, Komiti i ita themendelo kha dzulo ḽa, kana muṱanganoguṱe wa Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka nga ha uri Mulayotibe u nga tendelwa u na kana u si na khwiniso. Dzulo ḽa Phalamennde ḽi nga humisela Mulayotibe murahu kha Komiti uri i u dzeule hafhu.
Arali Phalamennde ya tendela Mulayotibe u rumelwa kha Muphuresidennde. Muphuresidennde vha nga rumela Mulayotibe murahu kha Phalamennde uri u shumiwe nga maanḓa arali u sa swikeli ṱhoḓea dza Mulayotewa. Musi Muphuresidennde vho no saina uri vha tendelana nawo, Mulayotibe u mbo ḓi vha mulayo une wa tea u thoma u shuma.
Komiti ndi muṱoḓo wa Phalamennde. Dzi ṋetshedza zwikhala hune miraḓo ya tshitshavha vha nga ṱahisa mihumbulo yavho na u lingedza u ṱuṱuwedza mvelelo dza tsheo dza Phalamennde.
Hu na Komiti dza 52 dzo ṱangana dzoṱhe Phalamenndeni - dza 34 dzi kha Buthano ḽa Lushaka, dza 12 dzi kha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka ngeno dza rathi hu Komitiṱhanganelo dzine dza vha na Miraḓo ya Nnḓu vhuvhili hadzo. Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhusevhi, Komitiṱhanganelo ya Tshoṱhe ya zwa Vhupileli na Komiti dza Mukovho na Masheleni ndi komiti dzi re mulayoni. Hezwi zwi amba uri dzo thomiwa nga Ndayotewa kana nga Mulayo wa Phalamennde.
Komiti iṅwe na iṅwe i na Mudzulatshidulo na Muṅwaleli wa Komiti. Arali muṅwe muthu a tshi ṱoḓa u kwama komiti, a vha ndi vhathu vhane a nga amba navho.
Kuvhumbelwe kwa Komiti kha Buthano ḽa Lushaka ndi, nga u angaredza, nyeḓano kha saizi ya mahoro a polotiki o fhambanaho o imelwaho Phalamenndeni. Kha Komiti dza Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, vunḓu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha a ṱahe ḽo imelwa.
Dzi vhea iṱo na u lavhelesa mushumo wa mihasho ya muvhuso wa lushaka na u ita uri i vhe na vhuḓifhinduleli,
Dzi lavhelesa akhauthu dza mihasho ya muvhuso wa lushaka na zwiimiswa zwa muvhuso.
Dzi ṱhogomela mafhungo a Phalamennde a hayani.
Dzi ṱola masia o tiwaho a vhutshilo ha tshitshavha kana mafhungo a kwamaho tshitshavha.
Dzi dzeula Milayotibe na u i khwinisa na uri dzi nga thoma Milayotibe.
Dzi dzeula makumedzwa a miraḓo zwayo, makumedzwa a vhusimamulayo ha vunḓu na phethisheni dzo khetheaho.
Dzi dzeula milangano na thendelano zwa dzitshaka.
Komiti dzi na maanḓa a u vhudza muthu muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo, a ṋee vhuṱanzi na u bvisa maṅwalo, Dzi nga ṱoḓa muthu muṅwe na muṅwe uri a kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe uri tshi vhige khadzo na uri dzi nga ṱanganedza phethisheni, vhuimeleli kana vhupfiwa zwi bvaho kha tshitshavha. Dzi ita mushumo muhulwane kha maitele a u sima milayo.
Vhunzhi ha Komiti dzi anḓana na mihasho ya muvhuso i ne Phalamennde ya ita mushumo wa vhulavhelesi na vhuḓifhinduleli ha vhusimamilayo kha yo.
Fhedzi ha, dziṅwe Komiti dzi a fhira kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho. Tsumbo ndi Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i vheaho iṱo kha nḓila ine muvhuso wa langa tshelede ya vhatheli ngayo. Komiti ya Akhaunthu dza Muvhuso i na mushumo wo khetheaho wa u vhona uri tshelede iṅwe na iṅwe i bvaho kha voutu dza mugaganyagwama na u vha yo avhelwa kha muhasho wa muvhuso wo tiwaho i shumiswa zwavhuḓi.
Phalamennde yo ita na u thoma komiti dza tshifhinganyana uri dzi sedze kha mafhungo o khetheaho, a tshifhinga tshipfufhi.
Mushumo wa Komiti a u gumi kha vhulavhelesi ha u shumiswa ha milayo. Komiti dzi nga ṱoḓisisa mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho tshitshavha ane a wela fhasi ha fhethu ha vhuḓifhinduleli,
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone miṱangano ya Komiti nnzhi i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela. Miṅwe miṱangano ya Komiti, u fana na iyo i shumaho na mafhungo a vhuṱoli, i a anzela u sa tendela tshitshavha. Fhedzi nga u angaredza, miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha.
Komiti ndi zwigwada zwo khetheaho zwine zwa ita mushumo wa ndeme kha masia o tiwaho.
Engedze tshivhalo tsha mushumo une u nga itiwa. Zwi a vhuedza uri tshigwada tshihulwane tshi rumele mushumo watsho kha zwigwada zwiṱuku u fhirisa u edzisa u u ita kha tshigwada tshithihi.
Vhone uri mafhungo a nga hanedzaniwa nga vhuḓalo u fhirisa zwine zwi nga itiwa kha madzulo a Phalamennde. Hezwi ndi ngauri hu na tshifhinga tshinzhi kha Komiti uri dzi sedzese kha zwidodombedzwa.
Engedze vhushelamulenzhe ha dzi MP kha therisano. Miraḓo ya tshigwada i nga dzhenela nga maanḓa musi tshigwada tshi tshiṱuku,
Konisa dzi MP u bveledza vhukoni na nḓivho nnzhi zwa kushumele kwa komiti.
Ṋetshedze foramu kha tshitshavha uri tshi ḓise mihumbulo yatsho thwii kha dzi MP, zwithu zwine a zwi konadzei kha dzulo ḽa Phalamennde.
Ṋetshedze foramu kha Phalamennde uri i thetshelese vhuṱanzi na u kuvhanganya maṅwalo a tshimbilelanaho na mushumo wa komiti wo tiwaho.
Komiti dzi tea u vhiga kha tshigwada dza dzulo (Nnḓu) ye ya dzi ta nahone Nnḓu i tea u tendela dziṅwe tsheo dzine komiti dza dzhia. Sa tsumbo, musi komiti ya vhu ya ya dzeula Mulayotibe, hu tea u vha na khanedzano na u vouta nga Mulayotibe ngomu Nnḓuni.
A list of Committees in Parliament's National Assembly and National Council of Provinces and how to get in touch with them is on pages to...
U phasisa milayo ndi muṅwe wa mishumo ya Phalamennde.
Phalamennde i dovha hafhu ya vha na vhuḓifhinduleli ha u ita uri muvhuso - zwi amba Muphuresidennde, Vhaminisiṱa vha Khabinethe na mihasho yavho - u vhe na vhuḓifhinduleli kha vhone, vhathu.
Phalamennde i ita izwi nga u lavhelesa mishumo ya muvhuso. Hezwi zwi katela u ṱola arali milayo, mbekanyamishumo na phoḽisi zwi tshi khou thoma u shumiswa na uri zwi khou shuma hani.
Izwi zwi vhidzwa upfi vhulavhelesi. Iṅwe ya nḓila dza u ita vhulavhelesi nga Komiti ndi u dalela fhethu ho tiwaho kana mbekanyamushumo uri dzi wane mafhungo a vhukuma nga zwine zwa khou itea. Iṅwe nḓila ya u ita vhulavhelesi ndi u fara miṱangano - ine ya tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela - hune vhaofisiri vha muvhuso vha nga vhudziswa nga ha mishumo yavho.
Phalamennde yo ḓiimisela u swikela vhadzulapo nga u vha yo thoma mbekanyamishumo dza vhushelamulenzhe nga vhathu dzo fhambanaho dzo livhiswaho kha u khwinisa u dzhenela ha vhadzulapo zwavho kha maitele a Phalamennde.
Vhupfiwa nga vhathu ndi tshiṅwe tsha zwishumiswa zwine Phalamennde ya shumisa u ṱuṱuwedza na u leludza vhushelamulenzhe nga vhathu kha mushumo wayo. Kha vhupfiwa nga vhathu, vhathu vha a kona u ṱuṱuwedza mvelelo dza mafhungo a no khou reriwa Phalamenndeni. Vhupfiwa nga vhathu vhu dovha hafhu ha leludza vhukwamani vhukati ha tshitshavha na Miraḓo ya Phalamennde.
Miraḓo ya tshitshavha i nga ita vhuimeleli kha Phalamennde nga ha maṅwalo a Milayotibe kana phoḽisi zwine Phalamennde ya khou zwi dzeula. Komiti dza Phalamennde dzi dzeula mvetamveto ya mulayo iyi, ine ya vhidzwa hafhu upfi Milayotibe. Komiti idzi dzi nga dovha hafhu dza ṱoḓisisa sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa kushumele kwa muhasho wa muvhuso na uri dzi nga vhidza muofisiri wa muvhuso kana Minisiṱa wa Khabinethe muṅwe na muṅwe uri a ḓe phanḓa hadzo a ṋetshedze mafhungo.
Phalamennde, nga u angaredza, i ramba vhupfiwa ha tshitshavha kha Milayotibe ine ya khou i vhalulula. I ṋetshedza ṱhalutshedzo na manweledzo a zwine Milayotibe iyi ya tama u ita. Phalamennde i dovha hafhu ya dzudzanya mishumo yo livhiswaho kha sekithara dza tshitshavha dzo tiwaho kha mafhungo o tiwaho uri vhathu vha rere nga mafhungo a ndeme.
Miraḓo ya tshitshavha i nga dovha hafhu ya ita vhuimeleli kha mafhungo na milayo zwine Komiti ya Phalamennde ya khou rera nahone vhunzhi ha miṱangano ya Komiti i a tendela tshitshavha tshi tshi dzhenela. Nḓowelo ya uri Komiti dza Phalamennde dzi ṱangane hu sa tendelwi tshitshavha u dzhenela yo fhela nga khetho dza u thoma dza dimokirasi dza Afurika Tshipembe dza 1994.
Tshiṅwe tshipiḓa tsha ndeme tsha u thomiwa ha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha Phalamennde ndi fulo ḽa radio ḽi ṱuṱuwedzaho u pfesesa ha tshitshavha ha mushumo wa tshiimiswa na u lingedza u ṱuṱuwedza vhathu uri vha dzhenele kha mushumo wa Phalamennde. Mbekanyamushumo i hashiwa kha zwiṱitshi zwa radio zwa 18 zwa SABC nga nyambo dzoṱhe dza tshiofisi.
Nga vhuṅwe vhuḓidini ha u ṱoḓa u engedza u swikela, u swikelea na khaphasithi zwa vhudavhidzani na tshitshavha, Phalamennde yo thoma Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde kha mavunḓu mararu - Limpopo, North West na Northern Cape.
Ofisi dza Dimokirasi dza Phalamennde (ODP) dzi pika u engedza u swikelea, tshikhala na vhupo zwa Phalamennde uri zwi vhe na vhudavhidzani na u isa phanḓa na u amba na vhathu. ODP dzo pika u ṋetshedza tshikhala tsha therisano u wana mihumbulo ya vhathu kha mafhungo a ndeme kha lushaka, phoḽisi khulwane kana mvetamveto ya milayo zwi no khou ambiwa Phalamenndeni. Thandela iyi zwa zwino i khou tshimbidzwa ngei Limpopo, North West na Northern Cape nahone i ḓo fhiriselwa kha mavunḓu oṱhe a ṱahe nga murahu.
Vhupfiwa ndi nḓila ya u ita uri ipfi ḽavho ḽi pfiwe musi Mulayotibe u tshi khou reriwa ngawo Phalamenndeni. Vhu ṋea vhadzulapo tshikhala tsha u shandukisa mihumbulo ya dzi MP phanḓa ha musi Mulayotibe u tshi vha mulayo.
Vhu nga vha vhurifhi zwaho ha thikhedzo kana khanedzo. Hu nga ḓi dovha hafhu ha vha ḽiṅwalo ḽilapfu kana vhupfiwa vhu re na khumbudzo dza tshanduko kha Mulayotibe kana phoḽisi,
Komiti dzi ṱanganedza vhupfiwa vhunzhi na uri vhupfiwa vhu ne ha vha vhupfufhi nahone ha livha thwii kha fhungo vhu ḓo leludza mushumo wadzo.
Arali ḽiṅwalo ḽavho ḽo lapfa, kha vha katele na manweledzo a mbuno khulwane na themendelo.
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa vha vhoṱhe, kha vha ṱalutshedze uri ndi ngani vha tshi ṱoḓa u ṱahisa mahumbulwa kha mvetamveto ya mulayo. Kha vha sumbedze arali vho pfumbudzwa kana vha na tshenzhemo i tshimbilelanaho na fhungo iḽi.
Arali vha tshi khou ita vhupfiwa sa dzangano, nga u pfufhifhadza kha vha ṱalutshedze dzangano. Miraḓo yaḽo ndi vho nnyi Ndi ngani vha tshi kwamea nga fhungo iḽi Dzangano ḽi na vhukoni ho khetheaho kana tshenzhemo kha mafhungo a no khou reriwa naa?
Phalamennde, sa muimeli wa vhathu, i ṱuṱuwedza u shumiswa ha nyambo dzoṱhe dza tshiofisi nahone i nga takalela vhadzulapo vhoṱhe vha tshi pfa vho vhofholowa u dzhenela kha mushumo wa tshiimiswa nga luambo lune vha funa.
Vhadzulapo vha nga isa vhupfiwa havho ho ṅwaliwaho nga tshavhukoma, vha vhu posa kana vha vhu rumela nga imeiḽi kana fekisi.
Miraḓo ya tshitshavha vha nga dzhenela miṱangano ya Komiti dza Phalamennde na madzulo a Phalamennde.
Ḓiresi ya webusaithi ndi http://www.parliament.gov.
Wana uri hu khou itea mini Phalamenndeni. Izwi zwi katela mafhungo a uri ndi Komiti dzifhio dzi re na miṱangano na zwine dza khou rera, ndi mafhungo afhio ane Nnḓu dza Phalamennde dza khou a dzeula.
Buka lwendo lwa Phalamenndeni.
Thetshelesa kha khasho ya khanedzano dzo khethiwaho na zwitatamennde kha Buthano ḽa Lushaka kana Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Khasho thwii dza misi yoṱhe dzi itwa nga tshifhinga tsha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka, Tshipitshi tsha Mugaganyagwama na Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha ṅwaha. Fhedzi hu na dziṅwe khanedzano dzo khethiwaho dzine dza hashiwa thwii.
Wana zwidodombedzwa zwa vhukwamani zwa dzi MP na Komiti dza Phalamennde.
Wana uri ndi Miraḓo ifhio ya Phalamennde i re kha Komiti dza Phalamennde dzifhio.
Vhala nga mafhungo manzhi o fhambanaho o lungamaho na Phalamennde ane a nga vha takadza.
Nyendo dza Phalamenndeni ndi mahala nahone dzi farwa vhukati ha vhege u bva nga 9.00 u swika nga 12.00, nga nnḓani ha holodei dza nnyi na nnyi. A hu na nyendo nga holodei dza nnyi na nnyi. Nyendo dzi dzhia henefha kha awara.
Hezwi zwi kha zwiṱitshi zwa radio zwoṱhe zwa SABC, luthihi kha vhege.
Phalamennde ya u thoma ya dimokirasi yo ṱalusa maitele a no tevhedzwa sa zwithu zwa ndeme. Ndi ngazwo, nga Lambamai 1996 vhukati ha maitele a u ita Ndayotewa, Phalamennde yo ṱanganedza Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari ya Miraḓo ya Phalamennde (dzi MP).
Phalamennde ntswa yo ṱoḓa u ṋetshedza tsumbanḓila ya nḓila i ne dzi MP vha tea u ḓifara ngayo kha mafhungo a vhone vhane. Yo ṱoḓa hafhu u wana nḓila dza u shuma na khuḓano ya dzangalelo na u vhona uri dzi MP a vho ngo vhea mbuelo dzavho dza masheleni nṱha ha madzangalelo a vhathu.
Mutevhe wa milayo i ṱoḓa dzi MP vha tshi bvisela khagala mbuelo dzavho dza masheleni na u ṋea ngeletshedzo kha u ḓibvisa ha dzi MP musi hu na khuḓano ya dzangalelo. I dovha hafhu ya kombetshedza dzi MP uri vha wane thendelo ya mushumo wa nnḓa kha mahoro a vho a polotiki. A i tendeli u galatshela mbadelo. Dzi MP vha nga ita na u galatsha vho imela fhethu ha vhukhethelo havho fhedzi a vha nga ḓo badelwa u ita izwi.
Komitiṱhanganelo ya maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya vhuḓifari.
mbuelo ya mundende.
MP dzi tea u bvisela khagala mbuelo dzadzo dza masheleni kha redzhisiṱara i ne Phalamennde ya i anḓadza luthihi nga ṅwaha.
Mbuelo dza munna/musadzi wa MP kana vhafunani na vhana vhavho vhaṱuku dzi a bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya Mulanguli wa Mbuelo dza miraḓo,
U bviselwa khagala nga vhafunani kana munna/musadzi ndi tshiphiri ngauri vhathu a vha a vha koni u kombetshedzwa u bvisela khagala mbuelo dzavho kha redzhisiṱara ya tshitshavha. Fhedzi ha, iḽi ndi fhungo ḽine Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Miraḓo yo ḽi ṱalusa sa fhungo ḽine ḽa kha ḓi tea u hanedzaniwa ngaḽo.
Mbadelo kha dzi MP dza vhuvhambedzelani ha mabindu a phuraivethe dzi bviselwa khagala kha khethekanyo ya tshiphiri ya redzhisiṱara.
Mbadelo kha dzi MP ya vhueletshedzi i tea u bviselwa khagala kha tshitshavha - u thivhela u galatshela malamba nga u nga ndi vhueletshedzi, hu si hone.
Arali ha vha na khuḓano dza madzangalelo, dzi MP dzi tea u bvisela khagala na u ḓibvisa - nga nnḓani ha musi foramu i ne vha khou shela mulenzhe khayo ya dzhia tsheo ya uri khuḓano a si nngafhani.
Sisiṱeme ya Phalamennde ya u bvisela khagala yo ḓisendeka kha kupfesesele kwa uri dzi MP vha nga tevhela madzangalelo a masheleni tenda ha vha uri zwo bviselwa khagala kha tshitshavha nahone a zwi vhangi khuḓano ya madzangalelo na mushumo wa dzi MP sa vhaimeli vha vhathu.
Kha miṅwaha i si gathi yo fhiraho Muoditha Dzheneraḽa o ṱola u bvuselwa khagala ha khamphani nga dzi MP u vhona vhungoho ha u bviselwa khagala ha vhulanguli.
Kha dzi MP dza 454, vha ṱahe vho wanala vha songo tevhedza. Vhunzhi ha u sa bvisela khagala uhu ho lungama na khamphani dzi sa khou shumaho. Fhedzi ha, Komiti yo ṋetshedza ndifhiso dza u sa bvisela khagala uhu.
Miraḓo ya tshitshavha i nga isa mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza Miraḓo arali vha tshi fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala mbuelo dza masheleni dzavho dzoṱhe.
Komitiṱhanganelo ya Maitele a no tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo i na vhuḓifhinduleli ha u thoma u shumisa Mutevhe wa Milayo ya Vhuḓifari nahone i dzeula mbialelo dzoṱhe dzine dza ḓisiwa. Mawanwa a Komiti a a ḓivhadzwa tshitshavha.
Arali Komiti ya wana mulandu MP, i nga mu ṋea khaidzo kana mulifho. Nḓaṱiso khulwane ndi mulifho u linganaho 50% ya muholo wa MP wa ṅwedzi.
Komiti a i ṱanganedzi mbilaelo dza vhathu vha sa ḓivhei, nga nnḓa ha musi dzi na vhuṱanzi,
Komiti i ḓo tsireledza vhuṋe ha muvhilaeli, arali izwi zwi tshi ṱoḓea.
U bvisela khagala kha vhathu ha mbuelo dza masheleni nga dzi MP zwi bveledza ṱhoḓea ya Mulayotewa ya u dzhia tsheo ha u sa vha na tshiphiri na u vha khagala. I dovha hafhu ya vha nḓila ya u ita uri dzi MP dzi vhe na vhuḓifhinduleli, Ri ṱuṱuwedza vhathu uri vha shumise nḓila idzi dza vhuḓifhinduleli u vhona uri Phalamennde i imela madzangalelo a vhathu vha Afurika Tshipembe.
Komitiṱhangenelo ya Maitele a no Tevhedzwa na Mbuelo dza Miraḓo yo ḓiimisela uri Mutevhe wa milayo u tea u khwaṱhisedzwa nahone wo kumedza u sedzulusa mafhungo o fhambanaho, hu tshi katela na aya o ṅwaliwaho afha.
U thoma tshikalo tsha nṱha tsha ndeme ya mpho dzine dzi MP dzi nga ṱanganedza,
U dzeula nga vhuḓalo mutevhe wa maitele a no tevhedzwa hu na tsumbanḓila dzi re khagala dza u tandulula khuḓano dza dzangalelo.
Arali milifho i tshi tea u sedzuluswa, nga maanḓa ya vhuḓifari ha vhuaḓa.
Arali vhaimeli vha vhathu na vhanna/vhasadzi vhavho kana vhafunani vha tshi tea u tendelwa uri vha thendere kha makwevho a muvhuso.
Milayo yo tiwaho ya u shuma na khuḓano dza dzangalelo.
Arali hu tshi tea u vha na milayo ya u thivhela u shumiswa ha mafhungo a tshiphiri u vhuelwa u woṱhe.
U thoma milayo yo no ḓo thivhela kushumisele ku si kone kwa u pfiwa u tshi itela u vhuelwa nga masheleni.
Komiti yo ḓiimisela u wana mahumbulwa a vhathu kha mafhungo aya a ndeme.
Miraḓo ya tshitshavha ine ya fulufhela uri dzi MP a dzo ngo bvisela khagala zwavhuḓi mbuelo dza masheleni dzavho vha nga rumela mbilaelo kha Ofisi ya Mulanguli wa Mbuelo dza miraḓo,
Fekisi: 021-461 0090.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi mushumo muhulwane kha khaḽenda ya zwa polotiki nahone Phalamennde i vha na vhuṱambo ṅwaha muṅwe na muṅwe.
Kha ṅwaha u ne ha vha na khethoguṱe, hu na u ṋewa ha zwipitshi huvhili, tshithihi phanḓa ha khethoguṱe na tshiṅwe nga murahu ha khetho.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka ndi tshipitshi nga Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Nnḓu dza Phalamennde vhuvhili hadzo - Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka. Kha tshipitshi, Muphuresidennde vha ombedzela mishumo ya muvhuso kha ṅwaha we wa fhela na u dodombedza zwipikwa zwa ndeme zwa ṅwaha u ḓaho. Nga musi uyu, Muphuresidennde vha amba na lushaka sa Ṱhoho ya Shango, hu si ṱhoho ya Muvhuso.
Hu anzela u vha vhuṱambo ha ṅwaha ha muvhuso nga Luhuhi hune Khorondanguli, Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo zwa ita mushumo wazwo wa Mulayotewa phanḓa ha lushaka lwoṱhe. Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u farwa luvhili kha ṅwaha musi khethoguṱe dzi tshi farwa.
Hu tshi vha na dimokirasi nga 1994, musi mavothi a Phalamennde a tshi vulea kha Maafurika Tshipembe, mushumo wa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wo vha u pembelela lushaka lwashu, hu na vhushelamulenzhe nga vhathu hu tshi khou engedza kha mishumo ya vhuṱambo ha Muvhuso.
Muphuresidennde wa kale Vho Nelson Mandela vho ḓivhadza tshipiḓa tsha vhushelamulenzhe nga vhathu tsha vhuṱambo. Vhushelamulezhe nga vhathu kha vhuṱambo u vhu ndi ha ndeme ngauri Phalamennde i lwela u ita uri tshiimiswa tshi swikelee nga vhathu na u ṱuṱuwedza vhushelamulenzhe nga vhathu kha kushumele kwayo.
Tshipiḓa tsha u thoma tsha u tevhelana ha vhaṱhomphei kha vhuṱambo ha tshiofisi u bva Slave Lodge u ya getheni dza Phalamennde hu katela Mufolo wa Khuliso wa Mmbi.
Murendi u ṱanganedza Muphuresidennde.
U bva getheni ya vhupo ha Phalamenndeni, Mufolo wa Vhana vha Tshikolo vha folaho u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Mufolo wa Khuliso wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho vha fola nga murahu ha uyu u swika magumoni a tshifhaṱo tsha Old Assembly.
Vhamvumvusi na vhone vha tshina fhethu ho fhambanaho kha tshipiḓa tsha nḓila ya hune vhathu vha shela hone mulenzhe.
U bva kha zwiṱepisi zwa tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka, u tevhelana kha mushumo wa tshiofisi hu dovha hafhu havha tshiofisi, vhuṱambo ha muvhuso.
Mufholo wa Khuliso nga Mmbi wa Vhuṱambo u dzhia vhuimo phanḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka nahone bennde ya mmbi i lidza luimbo lwa lushaka. U thuthubiswa ha zwigidi lwa 21 na Mmbi ya Muyani i fhufhaho nga nṱha ha vha hu hone Muphuresidennde vha tshi khou lumelisa lushaka.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u ḓaho nga murahu ha khethoguṱe ndi wa ndeme nga maanḓa ngauri ndi Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka wa Muphuresidennde a kha ḓi bvaho u khethiwa kha dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa u thoma ḽa Phalamennde ntswa i kha ḓi bvaho u thoma.
Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka u rambiwa nga Muphuresidennde, nga kha Mulangadzulo wa Buthano ḽa Lushaka na Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka, musi Muphuresidennde vha tshi vha ṅwalela hu u itela u humbela dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Phalamennde.
Ndi muṅwe wa misi i sa dzuleli u itea hune madavhi mararu a muvhuso - Khorondanguli, Vhuhaṱuli na Vhusimamilayo - a ṱangana fhethu huthihi.
U bva 1994, Milaedza ya Muphuresidennde kha Lushaka yo vha mishumo ya vhuṱambo yo fhelelaho - i ṱamiwa nga mapholisa manzhi a u tsireledza na goloi dza u tsireledza dza mmbi dza vhuṱambo, u fola kha nḓila ya Muphuresidennde ya u ya Phalamenndeni nga vha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka ya Afurika Tshipembe (SANDF), u lumeliswa ha lushaka nga Mufolo wa Vhuṱambo wa SANDF, bennde ya mmbi, u fhufha nga vha Mmbi ya Muyani ya Afurika Tshipembe na u lumelisa nga u thuthubiswa ha zwigidi lwa 21.
Mishumo nga ḓuvha ḽa Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka i anzela u tevhela mutevhe u re afha fhasi.
Miraḓo ya Vhuhaṱuli, Vhadzulatshidulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu, Vhalangavunḓu vha Mavunḓu na Vhaṱhomphei vha swikela Company Gardens kha munango wa tshifhaṱo tsha Khoro ya Mavunḓu a Lushaka.
Vhaeni na miraḓo ya Khabinethe vha thoma u swika.
Mufolo wa Khuliso wa Vhana vha tshikolo na wa Vhadzulapo na Vhathu vha ṱahe vhane vha vha vhomasithesele kha mishumo yavho u dzhia vhuimo kha matungo oṱhe a khaphethe tswuku kha Parliament Street u bva getheni u swika vhuponi ha Phalamenndeni.
Murendi u dzhia vhuimo kha Slave Lodge u ḓo ṱanganedza Muphuresidennde. Murendi u dovha a ita zwifanaho na zwenezwi munangoni wa u dzhena kha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka musi Muphuresidennde vha tshi dzhena Nnḓuni.
Vhaphuresidennde vha kale, Vhafarisa Muphuresidennde vha kale, Vhaofisiri vha kale na Vhahaṱuli Vhahulwane vha kale vha swika munangoni u livhaho kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.
U tevhelana ha tshiofisi ha Vhalangamavunḓu, Vhalangadzulo vha Vhusimamilayo ha Mavunḓu, Vhuhaṱuli, Vhaofisiri vha Phalamenndeni, Mufarisa Muphuresidennde na Muphuresidennde u ya kha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.
Muphuresidennde vha lumelisa lushaka kha phodiamu nnḓa ha tshifhaṱo tsha Buthano ḽa Lushaka.
Muphuresidennde vha amba Mulaedza wavho kha Lushaka ngomu ha Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka.
Vhaofisiri vha Phalamennde vha tiba dzulo ḽo ṱanganelaho ḽa Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Mavunḓu ya Lushaka.
Muphuresidennde, Mufarisa Muphuresidennde na Vhaofisiri vha Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka u thoma u ya u fodiwa tshiṋepe tsha tshiofisi.
Vhaeni na Miraḓo ya Phalamennde vha ṱutshela Nnḓu ya Buthano ḽa Lushaka.
Afha ndi musi Minisiṱa wa Gwama vha tshi swikisa kha Phalamennde zwine mugaganyagwama wa ṅwaha wa ḓo vha zwone na uri u ḓo avhelwa kha mihasho yo fhambanaho ya muvhuso na zwiimiswa. Tshipitshi tsha Mugaganyagwama tshi anzela u vha nga Luhuhi, nga murahu ha Mulaedza wa Muphuresidennde kha Lushaka.
Itshi tshi anzela u farwa nga Tshimedzi ṅwaha muṅwe na muṅwe nahone tshi ṋetshedza Minisiṱa wa Gwama tshikhala tsha u ita nzudzanyo kha mugaganyagwama, we wa ḓivhadzwa nga Luhuhi wa ṅwaha wonoyo, arali nyimele dzo ita nzudzanyo dzo raliho uri dzi vhe dzo tea.
Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi sumba nḓila ya u anganyela tshelede ya mbuelo, u shumisa na u hadzima kha ṅwaha wa muvhalelano uno. Tshi sumbedza u pfesesa ha Khabinethe yoṱhe ha khaedu dza ikonomi na dza mugaganyagwama dzi kha ḓi ḓaho.
Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Mugaganyagwama wa Vhukati ha Ṅwaha tshi na fhethu ho khetheaho kha mbekanyamushumo ya Phalamennde, ngauri tshi konisa vhasimamilayo na tshitshavha, mabindu na vharangaphanḓa vha zwitshavha zwapo, vhashumi na vhadzulapo, u dzeula pulane dza mugaganyagwama wa muvhuso miṅwedzi yo vhalaho phanḓa ha Mugaganyagwama wone une.