Nuuskommentaar: Waarheen met ubuntu?Argieffoto Net toe dit lyk of die ergste kampusgeweld in die land hokgeslaan is, verskyn ’n boek in Nederland met die titel, Ubuntu en Nelson Mandela. Afrikaanse filosofie van verzoening (Henk Haenen). (In Nederland beteken Afrikaanse iets van Afrika – so sal Xhosa ook ’n Afrikaanse taal wees. Die taal Afrikaans word dikwels Zuid-Afrikaans genoem, of die “Zuid-Afrikaanse taal”.) Die koerant, Trouw, berig breedvoerig hieroor onder die opskrif, “Ubuntu is wat de wereld nodig heeft”. Terselfdertyd het ’n vernuwende nuwe musiekspel op die planke gekom met dieselfde tema. Die regisseur, Koen van Dijk, is ook ’n skrywer wat na berig word omvattend navorsing gedoen het, en duidelik ’n enorme aanhanger van oudpres. Nelson Mandela is. Die boek en die verwerkte musiekspel se feitlik gelyktydige verskyning en opvoering het toevallig gekom omdat die twee skrywers nie van mekaar se projekte bewus was nie. Hoewel plek-plek subjektief en selfs naïef, bied Van Dijk sekere waardevolle insigte. Van Dijk beskryf ubuntu as dat dit … “staat voor evenwicht en broederschap. Het is een manier om recht te spreken door middel van inleving en vergeving. Wie een conflict heeft, moet zich verdiepen in de beweegredenen van de andere partij. Dan heb je het conflict al half opgelost.” Hy is so beïndruk daarmee dat hy meen dis wat die wêreld nodig het. Hy is blind daarvoor dat ubuntu in Suid-Afrika onder enorme druk verkeer. Trouens, hy is ingenome met die staanplek wat Afrikaans (as taal van die onderdrukker) weens Mandela se vergewensgesindheid kon kry, wat Afrikaans in die tronk by ’n bewaarder geleer het. Hy meen om iemand se taal te leer is ’n vorm van inlewing. Met die aanslag teen Afrikaans wat as een van die brandpunte van die hopelik pas afgelope onrus se brandpunte beskou word, en jong swart stemme wat verraad skryf oor die onderhandelde skikking, is die boek en musiekspel tegelykertyd gepas en onvanpas as uitvoerproduk. Dat die wêreld iets nodig het wat al die konflik kan hokslaan wat tot soveel bloedvergieting, hongersnood en ander ellendes lei, is bepaald so. Die opkoms van bewegings soos Al-Kaïda en die IS toon immers duidelik dat daar by ten minste sommige mense ’n behoefte is aan streng reëls en ononderhandelbare sanksie teen oortreders. Ubuntu staan op die oog af baie ver hiervandaan, en het sterk animistiese elemente. Juis dit maak ubuntu skynbaar so geskik om ook religieuse grense oor te steek waar daardie grense juis die oorsaak van konflik is. Uit die artikel in Trouw is daar geen aanduiding dat die twee skrywers bewus is van die feit dat Mandela saam met die res van die ANC-leierskorps ’n keuse ten gunste van die gebruik van geweld gemaak het nie. Die gevolglike terreurdade word dus ook nie belig of enigsins gepoog om dit in konteks te plaas nie. Dit word bloot gekoppel aan Mandela se gelykstelling van die Anglo-Boere-oorlog en die ANC se stryd – beide het gegaan oor die verwerwing van regte. Op eie bodem het verskeie kommentators, veral uit die dampkring van die Seunse Weenkoor, juis sterk elemente van ubuntu getoon deur by herhaling te pleit vir die aanhoor en begrip vir die ander se griewe. Die historikus en kommentaarskrywer, dr. Leopold Scholtz, het naderhand in ’n artikel op Maroela Media daarop gewys dat begrip vir die griewe van die ander nie daarop neerkom dat die gevolglike gewelddadige optrede geregverdig is nie. Uit verskeie gemelde uitsprake van leiers van die molesmakers was dit egter presies wat verwag is – begrip vir die griewe moet noodwendig die goedkeuring van die metodiek behels. ’n Tweede probleem met die toepassing van ubuntu in hierdie situasie is dat die oproermakers ’n totaal eensydige houding ingeneem het. Daar is geen sprake van wedersydse begrip, soos ubuntu vereis nie. Die boodskap van wedersydsheid het ook nie altyd sterk uit die skrywes van die Seunse Weenkoor geblyk nie (en dan juis weer tot ’n verharding aan die ander kant gelei). Ubuntu-aanhangers moet in gedagte hou dat ubuntu net kan werk as albei (of meer) kante van ’n konflik daardie filosofie aanhang. Volgens eie aansprake uit die geledere van die molesmakers (maar sonder ’n besliste aanduiding oor die verteenwoordigendheid daarvan) speel die foutief-vertaalde werke van Franz Fanon ’n sleutelrol in die vertrekpunte van die molesmakers. En dan, uiteraard, speel ras ’n groot rol asook die aanwending van geweld. Dit staan bitter ver van ubuntu. Ook Marxisme en ubuntu het min raakvlakke, veral in die revolusionêre fases. Waldimar Pelser, redakteur van Rapport, het Sondag syfers geplaas waaruit dit onder meer blyk dat daar soms groter verskille oor kwessies binne rassegroepe is as tussen rassegroepe. Hy skets ’n versoberende beeld. Dit beteken egter nie dat die tikkie ironie nie raakgesien moet word dat die gees van ubuntu in Suid-Afrika ten minste plek-plek onder druk kom, terwyl twee Nederlandse skrywers dit as model vir die wêreld voorhou nie. Dat die twee skrywers skynbaar die brak kolle in hul beskouing van Suid-Afrika miskyk, is ’n heel ander kwessie en deel van die problematiek van instansies soos AfriForum wat onder meer die kwessie van plaasaanvalle probeer internasionaliseer. Tot alle partye (nie net politieke partye nie) hulle ernstig tot ubuntu verbind, of dan die Christelike beginsels wat hiermee ooreenstem, sal die land sy weg moeisaam tot vrede vind. Dit word verder gekompliseer as van die instansies hulle afvee aan die Grondwet, wat juis die produk van ’n ubuntu-tipe proses was. Nie dat die Grondwet volmaak is nie. En terwyl almal so aangemoedig word om mekaar te hoor en te verstaan, verstaan ’n mens ook die Afrikaner en Afrikaanssprekende se vrese en kommer oor die wyse waarop transformasie dikwels as transformania konflikwekkend toegepas word.