Slange en hul gewoontes
Daar’s ’n s-s-s-slang
in die gras...
"Maar die slang was listiger as al die diere van veld," lees ons in Genesis in die Bybel. En sedert die sondeval in die paradys kan daar geen vriendskap wees tussen die mens en die pootlose reptiel wat veroordeel is om op sy buik te seil en al die dae van sy lewe stof te eet nie. Ja, natuurlik moet die mens op sy hoede wees vir slange. ’n Goeie klompie van hulle is immers dodelik giftig. Maar dit beteken nie dat ons hierdie grillerige gebroedsels só moet vermy dat ons nooit van hul interessante hebbelikhede en gedoentes sal leer nie. Ons moet ook nie al wat ’n slang is, voor die voet probeer doodslaan nie, want daarmee kan ons die natuur se ewewig onnadenkend versteur...
BO: Die padda op hierdie foto sou die feit beslis nie waardeer nie, maar hy is kennelik ’n belangrike deel van ’n voedselketting in die natuur. Muskietlarwes vreet byvoorbeeld alge en mikroörganismes in die water waarin hulle voorkom, muskiete word gevreet deur paddas, en paddas is op hul beurt op die spyskaart van slange. Dan kan slange weer deur sekere voëls gevreet word en die voëls straks weer deur aasdiere nadat hul van nature dood is...
Foto: Michael Faix, U.S. Geological Survey
ANNEER ’n mens ".’n slang aan jou boesem koester", oorlaai jy ’n skurk met weldade. En as jy so kwaad is dat jy "kan slange vang", dan is jy werklik briesend.
Baie tale het allerhande idiome waarin die slang sy spreekwoordelike eiertjie bylê, en jy kan omtrent seker wees dat hy nooit as ’n mensevriend voorgestel word nie.
Vir die mens is die slang immers ’n jiggie-ding en ’n angswekkendheid. Hoeveel mense—ook in Suid-Afrika—is nie al van slangbyt dood nie?
Die goeie nuus is darem dat, van die tientalle inheemse soorte wat al in ons land beskryf is, goed driekwart óf heeltemal onskadelik is óf so weinig giftig is dat hul byt ’n mens hoegenaamd nie kan doodmaak nie.
En dan bly slang se kind natuurlik ’n fassinerende studie-onderwerp—ook vir mense wat hulle oor ’n boeg sal skrik elke keer wanneer hulle ’n lewende een teëkom.
Kom ’n bietjie saam op ’n verkenningstog na die wêreld van slange...
VRIEND, vyand, liefdesmaat of prooi? Jy staan op ’n veilige afstand en kyk hoe twee dodelike slange mekaar met die tong beruik. Soos alle slange het hulle gevurkte tonge. Die tonge kan blou, rooi, geel of groen van kleur wees.
En soos by alle sulke gebroedsels is ’n uiters vae ''snuf'' met die tonge oorgenoeg om mekaar uit te ken.
Só lek-lek slange mos ook gedurig aan die lug en die grond, en wanneer die tong terug in die bek is, pas die gevurkte punte in die reukorgaan (die sogenaamde orgaan van Jacobson) in die slang se verhemelte. Op hierdie wyse kan hy sy uitkennings met slegs enkele mikroskopiese klein reukdeeltjies maak.
Jong slangetjies sal nog mekaar se nabyheid opsoek, maar die twee wat jy nou beloer, is lankal volwasse en geswore alleenlopers. Dis net in die paartyd dat hulle werklik saamkom.
In gebiede met koel winters begin die wêreld se slange in die lente paar, maar in tropiese streke paar hulle regdeur die jaar. Die wyfies skei feromone (sekere chemikalieë) af, wat die mannetjies aanlok.
Alle soorte slange paar op dieselfde wyse. Die mannetjie vryf met die onderkant van sy kop oor die wyfie se rug en stimuleer haar, terwyl hy sy lyf teenaan hare oriënteer. Ofskoon hy twee geslagsorgane of hemipenes het (aan weerskante van sy lyf), gebruik hy net een daarvan op ’n keer. In die paartyd paar elke wyfie in die reël met verskeie mannetjies.
DIE bestudering van slange is ’n boeiende onderdeel van die dierkunde—ook die studie van hoe die menigte soorte oor die wêreld heen versprei is. Iets wat ’n mens gou besef, is dat dié met eenders klinkende gewone name nie noodwendig naby verwant is nie. So kry ons byvoorbeeld die groen boomadder (Chondropython viridis) van die vogtige reënwoude en die bekende boomslang (Dispholidus typus) van ons eie wêrelddeel—serpente van totaal verskillende skubbe!
Hierdie twee is wel altwee boombewoners, maar soos ons weet, is bome lank nie die enigste hougebied van slange nie. Trouens, hul woonplekke wissel van berge tot ondergrondse gate en selfs plekke 150 meter onder die see. Hulle kom op elke vasteland buiten Antarktika voor. Onder die min plekke sonder slange is Ierland en Nieu-Seeland, asook ’n paar van die onlangs gevormde en geïsoleerde eilande, soos dié van die Asore en Polinesië.
Verskillende soorte het nie net verskillende kleure (soos die groenes in die bome) om by hul omgewings in te skakel nie, maar baiemaal ook verskillende vorms. ’n Interessante variasie is die sogenaamde ''duiwel van die woestyn'', die horingadder (Cerastes cerastes) van die Sahara [FOTO].
Bokant sy oë is werklik uitgroeisels wat aan horings herinner en die slang se kykers moet beskerm en vyande afskrik. Maar meestal lê hierdie kalant onsigbaar opgebondel in die sand—totdat hy skielik vorentoe skiet, sy tande in sy slagoffer inslaan en sy gif in hom inspuit.
Alle giftige slange van die aarde is egter nie byters nie. Daar is ’n uitsonderlike groep wat hul gif uitspoeg of as ’n sproei uitskiet. Hierdie groep, wat die spoegkobras insluit, gebruik hul gif om hulself te verdedig eerder as om kos daarmee te bekom. Die sproei word op die oë van hul vyande gemik—en partykeer tref hulle selfs ’n teiken tot byna 2,5 meter ver.
GROEIENDE slange vervel gereeld—of eintlik raak hulle maar net telkens ontslae van die boonste laag van hul vel. Selfs by slange wat nie meer groei nie, raak die skubbe dood en verweerd en moet dit periodiek deur ’n nuwe, gesonde laag vervang word. Party soorte vervel sowat elke twintig dae, ander slegs een keer per jaar.
Die slang begin sy vervelling deur met sy neus teen klippe of ander harde voorwerpe te skuur en die ou laag vel van sy lippe af te kry. Dit laat die vel by die lippe oopbars, en hiervandaan word dit agtertoe afgetrek totdat die hele vel (baie soos 'n handskoen wat uitgetrek word) met die binnekant na buite afgestroop is. Nadat die ou laag losgewikkel is, laat hy dit dus in die reël as een stuk agter.
Slange is hoofsaaklik vleisvretend of soms (die kleiner soorte) insektevretend. Onder natuurlike toestande moet hulle hul prooi noodwendig lewend vang en dan maak van verskillende strategieë gebruik. Slanke, beweeglike slange agtervolg hul slagoffers aktief, maar dié met dikker lywe, soos die luislange, lê eerder opgerol hul prooi en inwag.
Die prooi kan sonder meer ingesluk word of, soos gewoonlik gebeur, eers met gif of deur konstriksie (beklemming of drukking) gedood word. Spysvertering vind baie vinnig plaas: die sterk maagsappe los alles op behalwe hare, horings of vere, wat uitgewerp word.
Die tande van slange wys agtertoe en is nie ontwerp om te kou nie—maar gelukkig is hierdie reptiele se bekke en lywe so rekbaar dat hulle baiemaal diere groter as hulself kan insluk.
Dié met giftande kan inderdaad groot skade aanrig, Trouens, die gif van die pofadder (Bitis arietans) veroorsaak waarskynlik groter veeverliese as enige ander slang in Suid-Afrika.
Moet ook nie lol met die koningspofadder (Bitis gabonica, Engels: Gaboon adder) nie. Met sy lengte van meer as 1,80 meter het hierdie grootste adder in Afrika yslike byters van tot sowat 5 cm lank.
Slanggif is ’n komplekse mengsel van proteïene wat verskillende weefsels in die liggaam vernietig en die prooi verlam of doodmaak. Hoewel alle soorte slanggif elemente bevat wat sowel die senuwees as die bloed aantas, is een van die twee tipes gewoonlik oorheersend.
Slanggif het darem ook sy waarde, soos slangboere jou sal kan vertel. Slange kan naamlik ''gemelk'' word vir hul gif, wat in die farmaseutiese bedryf in die vervaardiging van sekere soorte medisyne gebruik word.
LINKS: ’n Egiptiese kobra.
Foto: John Walker / Images of Africa / Public domain
EN die lewensloop en lewensduur van slange dan? Die meeste lê eiers—langwerpig rond van fatsoen, met ’n leeragtige dop, van drie of vier tot honderd of meer in getal, na gelang van die soort. Maar in party gevalle ontwikkel die embrio's binne-in die wyfie en word hulle as volledig ontwikkelde klein slangetjies gebore.
Wanneer kos volop is, groei slange vinnig en hulle kan in sulke omstandighede binne twee tot drie jaar volwasse raak. Dit is nie altyd maklik om vas te stel hoe lank hulle in natuurlike omstandighede lewe nie, hoewel sekere soorte al byna dertig jaar lank in gevangenskap geleef het.
Maar hoe lyk ’n slang nou eintlik van binne? Dit is nie verbasend dat die lang lyf ’n groot klomp werwelbene het nie (daar is meer as 300 in die werwelkolom teenoor 33 - 34 by die mens). Die baie werwelbene gee die liggaam groter buigsaamheid, vaart en gladheid van beweging.
En gedink die slang was nog altyd sonder pote? As ’n mens na die lank uitgerekte liggame van die meeste soorte kyk, kan dit inderdaad so lyk, maar beskou dan ’n bietjie die skelet van byvoorbeeld ’n luislang. Daar is duidelike aanduidings van die oorblyfsels van agterpote en bene van die bekkengordel, soos op die illustrasie hierby gesien kan word (A=dermbeen; B=dybeen).
Slange is ’n uiters suksesvolle groep reptiele, en daar is vandag ’n goeie paar duisend verskillende soorte op aarde met lengtes wat wissel van so tien sentimeter, soos die draadslangetjies, tot ses of miskien ses en ’n halwe meter, soos die groot luislange en die anakondas van die Suid-Amerikaanse moerasse.
Maar die laasgenoemdes is nog nie naastenby die grootste slange wat ooit die aarde beseil het nie. In Februarie 2009 het navorsers aan die Universiteit van Toronto in Kanada vertel dat fossiele in Colombia, Suid-Amerika, gevind is van ’n slang van die verre verlede wat nagenoeg dertien meter lank was.
Feitlik alle slange kan blaas deur lug vinnig in en uit te asem, maar hulle is heeltemal stemloos en besit geen strottehoof of stembande nie.
As ’n s-s-s-slang dus vir jou sis-s-s-s, is dit nie ’n s-s-s-spraakklank nie, maar ’n windlawaai. En, boeta, volg hierdie goeie raad en slaan dadelik voet in die wind!
BO: Baie onsin word ongelukkig ook oor slange verkoop. Hierdie bleekmelkslang (Lampropeltis triangulum) van onder meer die Amerikaanse grasvlaktes en canyons het die reputasie verwerf dat hy koeie se melk steel deur aan hul uiers te suip. Dis egter glad nie waar nie. Eintliks is hy ’n nuttige klein skepsel wat skadelike knaagdiere in toom hou.
Foto: Jack O'Brien / U.S. National Park Service
Slange is reptiele wat saam met die akkedisse tot die orde Squamata behoort, waarvan hulle die onderorde Ophidia en die akkedisse die onderorde Lacertilia vorm.
Hoe slange beweeg
VERSKILLENDE soorte slange beweeg op verskillende maniere. Van die vier soorte bewegings is die sogenaamde serpentiese beweging die algemeenste en vinnigste. Die slang trek sy spiere saam om ’n reeks golwe in sy liggaam te skep, met ’n drukking agter elke golf om homself vorentoe te stoot.
Vir reglynige beweging (rusperbeweging) maak ’n swaar slang van vergrote skubbe op die pens gebruik om vashouplek op die grond te kry.
Vir die konsertinabeweging trek die slang homself vorentoe deur sy sterk spiere soos ’n konsertina saam te bondel en te verleng.
Die skaarsste soort beweging is die sywaartse aksie van sekere woestynslange. Die slang krul sy lyf sywaarts en gooi die lus wat dit vorm heeltemal van die grond af op om homself na die kant toe te laat beweeg. Sywaartse beweging keer dat die slang op los sand gly.