Wat het dan skeefgeloop? | Netwerk24
Wat het dan skeefgeloop?
Deur Theuns Eloff 16 Mei 2018 00:01
Foto ter illustrasie: Charles Smith
Grondhervorming maak deesdae die gemoedere gaande, maar wie moet die skuld kry dat daar die afgelope 24 jaar nie daarmee gevorder is nie? vra Theuns Eloff.
Daar is 'n algemene siening onder sommige Suid-Afrikaners dat ná 24 jaar van demokrasie, minder as 10% van grond in Suid-Afrika aan die meerderheid van die bevolking behoort.
Iemand het die storie begin versprei dat die grootste probleem met die stadige pas van grondhervorming by die beginsel van gewillige verkoper en gewillige koper lê – en dat dit in die Grondwet staan. Wat onwaar is.
Hiermee saam is die tweede grootste struikelblok beskryf as die "billike vergoeding" vir grond, wat wel in art. 25 van die Grondwet voorgeskryf word. En daar het die oproep vir onteiening sonder vergoeding (OSV) ontstaan en momentum begin kry.
Grondhervorming is dus volgens die Grondwet die staat se verantwoordelikheid.
Verander art. 25 van die Grondwet, begin grond sonder enige vergoeding teruggee en die "oersonde" sal sommer tjop-tjop verdwyn! Maar wat het werklik skeefgeloop? Wie moet die skuld kry?
Is dit die grondbesitters wat halsstarrig aan hul (vir sommige gesteelde) grond vasklou? Is dit die eiendomsagente en tussengangers?
Art. 25(5) vereis dat die staat "redelike wetgewende en ander maatreëls (moet) tref om, binne sy beskikbare middele, toestande te skep wat burgers in staat stel om op 'n billike grondslag toegang tot grond te verkry".
Verder bepaal art. 25(8): "Geen bepaling van hierdie artikel verhinder die staat om wetgewende en ander maatreëls te tref om grond-, water- en verbandhoudende hervor-ming te bewerkstellig ten einde die gevolge van rassediskriminasie van die verlede reg te stel nie."
Korrupsie 'n groot remskoen
Elke Suid-Afrikaner het sy/haar eie mening oor waar dinge skeefgeloop het. Sommiges het eie ervaring, ander grond hul mening op hoorsê, en ander het sommer net 'n mening.
Daar is egter 'n besonder gesaghebbende bron wat in November 2017 gepubliseer is. Dit is 'n verslag van 'n ondersoek wat in opdrag van die parlement se Speakersforum gedoen is.
Die mandaat was as volg: Evalueer die wetgewing van die afgelope jare en ondersoek hoe fundamentele verandering in Suid-Afrika versnel kan word.
Herverdeling verwys na die proses waar grond wat in die mark kom, deur swart eienaars of die staat bekom word.
Die verslag het byna twee jaar geneem om te voltooi, en is nagevors en opgestel deur 'n indrukwekkende paneel van 11 prominente Suid-Afrikaners, waaronder oudpolitici, regsgeleerdes, ouditeurs en akademici, onder voorsitterskap van oudpres. Kgalema Motlanthe.
Die verslag beslaan 600 bladsye – waarvan 100 aan grondhervorming afgestaan word. Wat het die paneel, ná maande se navorsing, voorleggings en mondelinge getuienis in elke provinsie bevind?
Grondhervorming is 'n oorhoofse term wat onder meer grondherverdeling, grondrestitusie en verblyfsekerheid ("security of tenure") insluit.
Restitusie is die proses waar mense wie se grond ná 1913 deur die staat of ander instansies weggeneem is, teruggeëis kan word.
Die verblyfsekerheid gaan oor werkers op plase en inwoners van die voormalige tuislande wat al jare lank op hul "eie" grond bly of werk, maar geen formele en individuele eiendomsreg daarop het nie.
Die Motlanthe-verslag kom tot sterk gevolgtrekkings.
Die eerste hiervan is dat vergoeding vir grond nie die belangrikste beletsel vir grondhervorming is nie, maar dat dit eerder korrupsie deur amptenare, die wegkeer van begrotingsgeld na die elite, die gebrek aan politieke wil by die regering en die gebrek aan opleiding en kapasiteit by die staat is.
'n Tweede faktor is die gebrek aan 'n begroting (as gevolg van die gebrek aan politieke wil) vir grondhervorming. Die verslag toon dat die begroting in 20 jaar nie eens tred gehou het met inflasie nie en 'n skamele 0,4% van die nasionale begroting uitmaak.
Derdens wys die verslag daarop dat in plaas daarvan om nuwe grondeienaars te bemagtig en te laat vooruit boer, hulle vir alle praktiese doeleindes "huurders" van grond by die staat word.
Derdens wys die verslag daarop dat in plaas daarvan om nuwe grondeienaars te bemagtig en te laat vooruit boer, hulle vir alle praktiese doeleindes "huurders" van grond by die staat word. Dit is omdat hulle nie titelaktes vir die grond wat aan hulle toegeken word, kry nie – en daarom ook nie die grond as sekuriteit vir lenings kan gebruik om beeste, saad, voer en implemente te koop nie.
In die vierde plek bevind die verslag dat die regering nie sy grondwetlike magte om grond vir hervormingsdoeleindes aan te wend, doeltreffend gebruik het nie, en ook nie die grondwetlike bepalings dat vergoeding onder sekere omstandighede onder die markwaarde kan wees, gebruik het nie.
Vyfdens bevind die verslag dat die staat die regte van benadeelde Suid-Afrikaners in art. 25(5), (6), (7) en (9) nie "genoegsaam bevorder, opgedwing en beskerm" het nie, maar dat hierdie regte eerder onder beleg is deur "beleide en praktyke" wat die voordele van grondhervorming na potensiële politieke alliansievennote en spesifieke elites wil kanaliseer.
Die staat het sy plig versaak
Ander redes word ook genoem, wat almal met die uitvoering van die staat se mandaat verband hou.
Natuurlik is korrupsie 'n tweerigtingproses, en die nieregeringsorganisasies en persone het dalk nie so entoesiasties aan grondhervorming meegedoen as wat hulle kon nie, maar die feit bly dat die paneel onder voorsitterskap van 'n voormalige president die blaam vir die stadige en gebrekkige grondhervorming amper uitsluitlik op die staat plaas.
Benewens korrupsie, is 'n gebrek aan vermoë (lees: swak amptenare), begrotings en titelaktes, swak wetgewing en swak toepassing van bestaande wetgewing die ander groot sondaars.
Daarbenewens neem die verslag in sy aanbevelings sterk standpunt in oor 'n wysiging van art. 25.
Eerder as om art. 25 te wysig, moet die regering eerder sy onteieningsmagte sterker gebruik op maniere wat die voorsiening van vergoeding in art. 25(3) sal toets, veral met betrekking tot grond wat onbenut of onderbenut is, veral grond wat reeds aan die staat behoort.
Dit is duidelik: Die parlementêr aangestelde onafhanklike paneel beveel aan dat art. 25 nie gewysig moet of hoef te word nie. Dit is hoofsaaklik die staat wat sy plig versaak het om die grondwetlike mandaat oor grondhervorming uit te voer.
Dit is verstaanbaar dat die EFF nie hierdie boodskap in die parlement sou wou hoor nie.
Die boodskap is sterk: As die staat sy grondwetlike mandaat reg wil uitvoer, moet die regte wetgewing geskryf word, dit moet reg toegepas word, dit moet effektief en deursigtig toegepas word deur bevoegde amptenare en daar moet genoeg geld daarvoor voorsien word.
Hier is geen sprake van "vinnige" grondgrype deur onteiening sonder vergoeding nie, maar 'n deeglike proses in pas met art. 25 van die Grondwet van Suid-Afrika.
Hy is immers totaal ideologies teenoor grondhervorming ingestel en maak OSV sy verkiesingslagspreuk. Dit is egter die verantwoordelikheid van die ANC, wat die party is wat die Motlanthe-verslag geïnisieer het, om fyn na die hoofboodskap daarvan te luister.
Selfs 'n verandering aan art. 25 wat OSV moontlik maak, gaan grondhervorming nie laat gebeur nie – nie as die basiese probleme van 'n gebrek aan 'n wetgewende raamwerk, korrupsie, vermoë, politieke wil en geld nie eers aandag kry nie.
'n Grondwetwysiging is 'n maklike uitweg in vergelyking met die oplos van hierdie probleme. Dít moet dringend aandag kry.
Eloff is uitvoerende direkteur van die FW de Klerk-stigting.
Meer oor: Theuns Eloff | Grondwet | Demokrasie | Gronddebat | Politiek | Regering | Grondbesit | Grondhervorming