Die Afrikaner is in vryheid geboreDr. Dirk Hermann, bestuurshoof van Solidariteit, se toespraak by die Brits Geloftefees. Ons is Jannie, vrygeborenes. Hierdie tapisserie in die Voortrekkermonument beeld ’n dramatiese toneel tydens die aftog oor die Drakensberge uit (W.H. Coetzer). In 1657 is die eerste nege vryburgers van die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (die VOC) vrygestel. Vry van die kompanjie. Die naam van een van die eerste nege Vryburgers was Jan Reiniersz. Sy vrou was Leisjbeth. Nadat hy vrygestel is, het hy onmiddellik vir Leisjbeth Kaap toe laat kom uit Holland. Op 20 Julie 1659 word die eerste Vryburger-kindjie gebore. Sy naam was Jannie. Die eerste vrygeborene. Die Afrikaner se geboortedatum. Die begin van ŉ vryheidsreis. Die geboorte van Afrikaners was dus weg van die kompanjie en die koningshuis met ons gesigte na Afrika gekeer. Martin Bosma is die ondervoorsitter van die Nederlandse parlement. Hy is ŉ kenner van die stigtingsgeskiedenis van Afrikaners. Verlede jaar stap hy saam met my deur Amsterdam. Iets voel die hele tyd bekend, tog totaal anders. Dit is ook so, want ons wortels lê in Europa en die Weste, maar ons hart en huis is in Afrika. Hy wys my Van Riebeeck se huis en ons stap op die pad wat Van Riebeeck werk toe gestap het. Op pad na die kantore van die VOC wys hy Koningstraat vir my, die straat waar die eerste Afrikaners se ouerpaar, Jan en Leisjbeth, gewoon het. Hy wys vir ons die VOC-gebou en op die tweede vloer, in die hoek, die kamer waar besluit is dat ŉ verversingstasie in die Kaap gevestig moet word. Dis nogal ŉ oomblik wat aangryp. Pas verby ons ouerhuis geloop en die plek gesien waar ons geboortebesluit geneem is. Skaars om die hoek van die VOC-gebou is die kerk van die Franse Hugenote. Die Edik van Nantes, wat godsdiensvryheid gewaarborg het, is in 1685 herroep. Dit het tot groot vervolging van Protestante in Frankryk gelei. Baie van hulle het na Nederland gevlug en het hulle in Amsterdam gevestig. ŉ Groot deel van die gemeente is na die Kaap gestuur. Die eerste Hugenote het op 31 Desember 1687 voet aan wal geslaan in die Kaap. Protestante, vervolging en swaarkry het die Afrikaner help vorm. Ons stap ŉ bietjie verder aan na ŉ weeshuis. Met die lae lewensverwagting destyds was weeskindertjies ŉ groot uitdaging. Daar is ŉ reusehoutdeur en ŉ mooi binnehof. ŉ Groep van die weeshuis se dogters is na die Kaap gestuur om die vrouebevolking aan te vul. Die Afrikaners is verder met Duitsers aangevul wat ons gevorm het. In die 18de eeu het selfs meer Duitsers as Hollanders na die Kaap gekom. Hulle het egter redelik maklik by die Hollanders ingeskakel. Só word die Afrikaner gevorm. Lank nie meer Hollands nie, maar ook nog nie Afrikaner nie. Ons het nie as Afrikaners in Suid-Afrika aangekom nie. Ons is op Afrika-grond gevorm. Ons geboorte-DNS is ietwat rebels, ŉ bietjie rof, met ŉ trekgees vol swaarkry maar met ŉ vermoë om aan te hou, is gelowig en het ŉ goeie dosis van “ons sal self.” Van ons geboorte af was die Afrikaners op ŉ vryheidsreis. Die reis begin eers weg van die kompanjie af en toe gaan dit op trek. Die eerste winter van 1657 het drie vryburgers ooswaarts getrek en die hoë berge aan die ooste van Valsbaai bereik. Dit was pragtig, ons Holland, het hulle gedink. Daar het hulle interaksie met Khoi-Khoi (destyds Hottentotte) gehad en het die gebied Hottentots-Holland genoem. Die vryburgers was arm. Hulle kinders het op strooi geslaap en die leeus het hul vee gevang. Hulle was egter nie meer in Holland nie en het besluit om verder te trek. So vra iemand ŉ oom wat op trek staan: “Maar waarheen trek julle?” Sy antwoord: “Tot anderkant uit. Anderkant uit, want vryheid is ŉ ewige reis”. Engeland beset die Kaap. ŉ Magtige ryk: “The greatest and the most highly civilized that ever the world saw.” En hulle kyk neer op die Afrikaner: “They are lazy, unwilling to work and unable to think and stupid; no mental resources whatsoever.” En die Boere se vryheidsreis beur voort. Hierdie keer die berge oor tot in Natal. Op die trekpad het die Trekkers hul verhoudinge met Afrika uitgewerk. Hulle het deel geword van ŉ dinamiese stryd om plek in Afrika. Bondgenootskappe is gesluit. Daar is geveg, geruil en traktate geteken. Grond word onderhandel met Dingaan en ŉ ooreenkoms word gesluit. Dingaan gee die bevel en Retief en sy manskappe word wreed vermoor. Dingaan stuur 10 000 impi’s om die Voortrekkers finaal uit te wis. 500 mense word vermoor, waaronder 185 kinders. Die grootste kindermoord in die land vind plaas. Die vryheidsreis word ŉ smartreis. ŉ Babakappie uit daardie tyd word by die Voortrekkermonument uitgestal. Die kappie, steeds met bloed bevlek, het twee gate in waar die assegaai deur is. Die prys van ŉ vryheidsreis. Die Trekkers besluit om vryheid te verdedig. Dingaan moet gestraf word. Pretorius vertrek met 464 mans en 64 waens op die strafekspedisie. Bloedrivier. Die skarnieroomblik van die vryheidsreis. Verloor beteken die einde van ŉ reis. Vryheid is op die spel. ŉ Laer word getrek en ŉ gelofte word afgelê: “Hier staan ons voor die Heilige God van die hemel en die aarde. Ons weet waar ons vryheid lê.” Vroeg die oggend van 16 Desember breek die slag los. Die Zoeloes val die laer aan: 20 Zoeloes teen een Voortrekker. 3 000 Zoeloes dood. Daar was drie gewondes maar geen ongevalle aan die Voortrekkerkant nie. By Mgungundhlovu word die beendere van Retief gevind. Die traktaat was behoue. Nog is dit nie die einde nie. Die Engelse beset die grondgebied weer. So werk dit elke keer – die Boere maak mak en die Engelse vat. “Ons trek,” sê die Afrikanervrou. “Kaalvoet as dit moet.” Die vryheidsreis duur voort. Hierdie keer wéér oor die berge. Twee Republieke word in die noorde gestig: die Zuid-Afrikaanse Republiek (die ZAR) en die Republiek van die Oranje-Vrystaat. Die twee republieke was arm, die mense was baie arm, maar hulle het vry gevoel. Diamante word ontdek. Die Engelse bedreig ons vryheidsreis weer en Lord Shepstone het die ZAR eenvoudig met 33 man geannekseer. Die Eerste Vryheidsoorlog breek uit. Die Boere teen die magtige Britse Ryk. Majuba, generaal Colley sneuwel en die Boere wen die oorlog. Koningin Victoria is verneder en sweer wraak. Ná die Eerste Vryheidsoorlog is die identiteit van die Afrikaner bevestig. Die finale oorgang van Hollander na Afrikaner. Toe wil die Engelse die goud hê wat in die ZAR ontdek is. Vryheid word bedreig. Rhodes orkestreer die mislukte Jameson-inval. Rhodes se woorde weerspieël die destydse Engelse beskouing van Britse heerskappy: “I contend that we are the finest race in the world and the more of the world we inhabit, the better it is for the human race.” Die Tweede Vryheidsoorlog breek uit. 500 000 Britse soldate is vir dié oorlog gemobiliseer. Dit was die grootste buitelandse mobilisasie ooit in die Britse geskiedenis en dít teen een van die kleinste volkies ter wêreld. Die magtige Britse pers sak op die Afrikaner toe: “The scum of South Africa.” “The most unscrupulous that has ever disgraced any country.” Hulle ontmens Afrikaners. Dit was toe nie ŉ blote teetyd-oorlog, soos die Britte gemeen het dit sou wees nie en ŉ desperate Chamberlain verklaar: “The war office declared that the international law for European or civilised nations could not be applied to the Boers, as they were worse than inferior Africans.” En toe kom die opdrag: “Burn all the houses, give no receipts. Woman and children forfeited all right to consideration.” 33 000 vroue en kinders is in Britse konsentrasiekampe dood. 86% van dié wat gesterf het, was kinders. 30 000 Boere is as bannelinge weggestuur, plase is afgebrand, en daar was 9 000 oorlogswesies. 20% van die Afrikanerbevolking van die twee Boererepublieke is uitgewis. Die Boere verloor die oorlog. “Dis ŉ ban’ling gekom oor die oseaan, dis ŉ graf in die gras, dis ŉ vallende traan – dis al.” Is dit die einde van die vryheidspad? Die Boere staan weer op. Skole en universiteite word gebou en maatskaplike instellings kom tot stand. Ná die rebellie van 1914 volg die Helpmekaar-beweging, Sanlam, Santam, Volkskas. Die Boere maak ŉ taal en vertaal die Bybel in Afrikaans. In die 1930’s tref die arm Afrikanervraagstuk die land. Een derde van die Afrikaners is werkloos en nog ŉ derde verarm. Ds. Kestell sê ŉ volk red homself. Kultuurinstellings word gestig. Die FAK, die Voortrekkers, die Reddingsdaadbond en later Federale Volksbeleggings en die Afrikaanse Handelsinstituut. Hulle moderniseer binne een geslag en bou ŉ moderne staat. Hulle gaan bly in die stad, maar word nie stedelinge nie en hunker altyd terug na die platteland. Hulle bly grondmense wat na die oop ruimtes hunker. Die stryd vir vryheid hou net nooit op nie. Dis 16 Desember 2022. Die staat wankel. Infrastruktuur stort in duie. Beurtkrag tref ons. Daar is ŉ aanslag op ons taal en op Afrikaanse instellings. Die regering is rasmal en wil net al hoe meer beheer. Mense voel onveilig. Is dit die einde van ons vryheidsreis? Ons geboorte-DNS is ietwat rebels, ŉ bietjie rof, met ŉ treklus, vol swaarkry maar weet van aanhou, is gelowig en het ŉ goeie dosis van “ons sal self.” Dis steeds wie ons is. Met hierdie DNS in ons is vryheid gebore, want ons kan nie anders nie. Ons is almal Jannie. Gebore as bevrydenes. Ons reis na vryheid omdat ons nie anders kan nie. ŉ Duitse vriend van die Afrikaner kom besoek Suid-Afrika en kuier by die Solidariteit Beweging. Hy besoek Akademia en sien hoe ons ŉ nuwe universiteit bou. Hy gaan kyk na die grond waar ŉ nuwe kampus gebou gaan word. ŉ Projek op 220 hektaar teen ŉ bedrag van R2 miljard. Hy kyk na Sol-Tech se nuwe kampus – wêreldklas. Gebou en voltooi in die inperkingstyd, steeds onder begroting en in ŉ korter tyd as beplan. Hy gaan saam met AfriForum op patrollieritte. AfriForum het sowat 150 buurtwagte landswyd. Hy besoek van Solidariteit Helpende Hand se projekte en sommige van die 120 Ons Winkels wat onder Solidariteit Helpende Hand se vaandel bedryf word. Hy besoek die mooi nuwe kantore van Maroela Media, ŉ Afrikaanse mediaplatform met 2,2 miljoen unieke besoekers per maand. Hy kuier by die Voortrekkermonument en die FAK wat die Monument nou bestuur. Daar is weer lewe, ŉ nuwe plek vir Afrikaners. Ons vertel hom van ons planne om deur die Solidariteit Skoleondersteuningsentrum (SOS) te verseker dat daar nog Afrikaanse onderwys van hoë gehalte vir die volgende geslag gaan wees. Ons verduidelik Solidariteit se nuwe beroepsnetwerke aan hom en ons wys vir hom hoe Solidariteit se nuwe platform, wat ŉ hele netwerk van werk en opleiding gaan fasiliteer, gaan lyk. Hy besoek Orania en hy ervaar al die energie en sien al die bouwerk wat daar aan die gang is – ŉ sonkragplaas om die gemeenskap energieselfstandig te maak en ŉ rioolaanleg wat groot genoeg is vir die behoeftes van ŉ klein stad. Nadat hy heelwat Afrikaners ontmoet en talle projekte gesien het, was sy reaksie: “Afrikaners sal nie Europa toe kan trek nie, want julle is té vry.” Ek was verstom. Ons veg dan juis vir vryheid. Hy antwoord toe dat hy tans nog relatief veilig is, maar hy is nie vry nie. Hy sê hy mag nie wéés nie. Die Europese bevolkings het hul sin vir identiteit verloor. Daar word vír jou besluit wie jy mag wees en hóé jy mag dink. Hulle word van talle kante af bedreig. “Afrikaners is anders,” sê hy toe. “Hulle wil as ŉ gemeenskap vry wees. Hulle het hul identiteit behou. Dit gee hulle die energie om te kan bou. Hulle het vryheid in hulself gevind.” Hy sê toe ons moet ons vryheid beskerm. ŉ Afvaardiging van die Vlaamse parlement besoek ons. Hulle is aangegryp deur die feit dat ons voor ete en vergaderings bid. “Ons voer ook ŉ stryd vir vryheid. Daar is egter iets anders onder Afrikaners. Iets lééf, dit moet geloof wees.” Hy kom toe tot die volgende gevolgtrekking: “Ek kan nie glo dat enige Afrikaner van dít wat die Afrikaners het wil wegtrek nie. Afrikaners het alles verdiskonteer wat nog vir ons in Europa voorlê.” My Nederlandse vriend, Martin Bosma, is saam met my in die Krugerwildtuin. “Dít is vryheid,” sê hy. “Sien jy daardie boom? Geen kommissie het besluit dit moet daar staan nie.” Dis hoekom ons van die bos hou. Ons is vry mense. Ons is gebore as vryburgers. Ons is juis nie in afhanklikheid van een of ander mag nie. Ons trek altyd weg van hulle wat ons beheer. As die staat dus misluk, is dit nie die einde van ons vryheidsreis nie, want ons soek altyd na vryheid anderkant die staat. Tot anderkant uit. Anderkant uit, want vryheid is ŉ ewige reis.” Ons vryheidsreis het met die geboorte van Jannetjie begin. Ons het al vele bedreigings van ons vryheidsreis oorleef. Ons sal weer want ons is ietwat rebels, ŉ bietjie rof, met ŉ treklus, ken swaarkry en weet van aanhou, is gelowig en het ŉ goeie dosis van “ons sal self.” Ons is Jannie, vrygeborenes.