Benderoman is briljant | Netwerk24
Deur Marita van der Vyver 20 Januarie 2019 00:00
Jason Reynolds, bekroonde jeugromanskrywer. Foto: Mireya Acierto
'Briljant" is 'n woord wat 'n resensent so spaarsaam soos wierook behoort te gebruik, anders hang die lofwolke naderhand so swaar in die lug dat 'n potensiële leser bedwelm kan raak. Maar soms, net soms, kry jy te doen met 'n projek waar ander woorde tekort skiet. Vir Lang pad onnetoe kan 'n mens minstens drie wierookstokkies aansteek.
Die eerste is vir Jason Reynolds se oorspronklike Long Way Down (2017), 'n briljante vuishou-in-die-maag van 'n boek oor die stedelike straatkultuur van geweld en dwelms en bendes en wraak. Dié jeugroman in vrye versvorm is reeds bekroon met 'n lys van pryse wat selfs langer is as die jong skrywer se indrukwekkende dread­locks.
Die tweede is vir Miemie du Plessis van Lapa-uitgewers wat die briljante idee gekry het om die boek in Kaapse Afrikaans te laat vertaal, want op die Kaapse Vlakte en ander dele van ons wye en droewe land moet vele jong mense daagliks probeer oorleef in dieselfde soort gewelddadige straatkultuur as in die verarmde woonbuurte van Amerikaanse stede.
Geen maklike oplossings hier nie; die jong leser se intelligensie word nooit onderskat nie.
Die derde briljant word toegeken aan die keuse van die vertaler en aan die aangrypende vertaling. Dit is moeilik om aan enigiemand anders te dink wat hierdie skokkende, liriese verhaal so presies rég sou kon laat klink in Afrikaans soos die digter en skrywer Nathan Trantraal.
En daarmee is my kwota van die b-woord opgebruik vir die res van die jaar.
Lang pad onnetoe is die soort ouderdomlose fiksie vir "jong volwassenes" wat nie 'n tree hoef terug te staan vir enigiets wat vir "ou volwassenes" geskryf word nie.
Trouens, ek sal ouers met tienerkinders, onderwysers, oumas en oupas, tantes en ooms – eintlik enigiemand wat kraakvars letterkunde kan waardeer – sterk aanraai om dit te lees.
Dit vertel die storie van die 15-jarige Will wie se ouer broer Shawn pas op straat doodgeskiet is, net soos hul pa ook jare gelede doodgeskiet is, en hul pa se broer vóór hul pa, almal slagoffers van 'n skynbaar onbreekbare ketting van geweld. Will, wat nog nooit 'n vuurwapen hanteer het nie, vind Shawn se weggesteekte rewolwer en klim in die hysbak op die agtste verdieping van die verwaarloosde woonstelblok waar hy nou alleen saam met sy ma agterbly, want al wat vir hom oorbly, is om sy broer se moordenaar te gaan vermoor.
Hy kan nie anders nie, hy moet Die Rules van die straat volg.
Daar is immers drie reëls wanneer iemand in jou familie vermoor word: Moenie hyl nie. Moenie piemp nie. Neem wraak. Want
as die bloed
sien oppie byteste van
Of dit is wat Will dink wanneer hy in die hysbak klim met die vuurwapen agter by sy broek ingedruk.
Daar is baie byname vir die stuk koue staal wat jy nodig het om die derde reël te volg – en Trantraal wys sy eie staal as woordkunstenaar, as vertaler wat al die draaie van Afrikaanse straattaal ken, wanneer hy hulle een vir een opnoem: " 'n Loodt. 'n Pyp. 'n Hammie. 'n Yste. 'n Klok. 'n Neena. 'n Staal. 'n Millie. 'n Soviet. 'n Pomp."
In sy tweeweeklikse rubriek in Rapport het Trantraal reeds aan 'n wye leserskring bewys hy is 'n skerp sosiale kommentator met 'n digterlike oor vir die ritmes van praattaal, maar hy voldoen ook aan 'n ander, moontlik selfs belangriker, vereiste vir 'n vertaler van 'n boek soos dié. Trantraal het street cred; hy wéét waaroor hierdie storie gaan.
As dit by jeugboeke kom, veral vir onwillige lesers, veral vir tieners wat grootword in 'n ouerhuis sonder boeke, durf 'n skrywer of vertaler nie vals wees nie. Sulke tieners steur hulle nie aan geleerde resensies nie; hulle sal jou blitsvinnig uitvang as jy nie weet waarvan jy praat nie.
Terwyl Will met sy wapen in die hysbak staan, stadig op pad na die grondvloer toe, klim daar op elke verdieping iemand in – iemand wat nie werklik daar kán wees nie omdat hy of sy reeds 'n slagoffer van straatgeweld was. Will word vasgevang in 'n hysbak wat al hoe meer soos 'n "vertical doodskis" voel – nog 'n treffende metafoor – vol laggende, pratende, rokende spoke. En dis hier waar Die lang pad onnetoe die leser rêrig aan die strot gryp terwyl Will se sekerhede een vir een onder hom uitgegrawe word.
Tog slaan dit nooit oor in 'n sedige gepreek nie; geen maklike oplossings word gebied nie; die jong leser se intelligensie word nie 'n oomblik onderskat nie.
Dis juis een van die sterkste punte van hierdie merkwaardige boek: dat dit terselfdertyd so heeltemal toeganklik en so slim literêr geskryf is. Nader aan kletsrym as aan enige stywe poësie, maar vol lieflike frases en onvergeetlike beelde:
(En my ma) hang oo my
Trantraal se vertaling skyn met sy eie lig – geloofwaardig en oortuigend, hier en daar selfs helderder as die oorspronklike teks. Waar Will byvoorbeeld na die "corner-store plestieksakkie" in sy dooie broer se hand kyk, wit met rooi letters, wat in die Amerikaanse teks sewe keer "THANK YOU" uitspel, sien die Afrikaanse Will sewe verskillende plaaslike tale op die sakkie: "THANK YOU, NGIYATHOKOZA, ENKOSI, DANKIE, NGIYABONGA, KE A LEBOGA, KE A LEBOHA". En die L wat Lobby (grondvloer) in die Amerikaanse hysbak aandui, word in Trantraal se hysbak die syfer 1 wat Will en sy broer toe hulle klein was "virre joke met 'n koki-pen" in 'n L vir Loser verander het, en elke keer as iemand die L-knoppie gedruk het
dan giggel ôs wan hulle was losers en ek en
Shawn winners oppe funny victorious ride af na onnetoe.
Nathan Trantraal: Hy was 'n puik keuse as vertaler. Foto: Izak de Vries
Die skrywer Jason Reynolds vertel toe hy 'n tiener was, het hy self glad nie gelees nie. Al sy voorgeskrewe skoolboeke het gegaan oor mense en probleme wat niks met hom as 'n stedelike swart seun uit te waai het nie. Deesdae tree hy gereeld by skole op om veral seuns aan te moedig om te lees. "Ek weet dat baie sogenaamde boekhatende seuns nie rêrig boeke haat nie; hulle haat verveling," sê hy uit eie ervaring. "So hier is wat ek van plan is om te doen: om nie vervelige boeke te skryf nie."
Dalk is dít die grootste prestasie van Long Way Down: nie dat soveel literêre kritici se voete onder hulle uitgeslaan is nie, maar dat soveel seuns wat veronderstel is om nie van lees te hou nie, dit nie vervelig vind nie.
Alles dui daarop dat Nathan Trantraal se Afrikaanse weergawe dieselfde wonderwerk kan vermag.
Skenk gerus Lang pad onnetoe aan 'n tiener wat nie van verveling hou nie, maar lees dit ook self, want dit is, wel, jammer, daardie b-woord wat ek belowe het om vanjaar nie weer te gebruik nie.
Marita van der Vyver is 'n skrywer wat in Frankryk woon. Verskeie van haar jeugromans is al bekroon.