Litigeer of retireer? Litigasie, taalaktivisme en die posisie van AfrikaansArgieffoto. Deur prof. Theodorus du Plessis Mense is ietwat verdeeld oor of die Afrikaanssprekende gemeenskap moet bly litigeer ten einde die posisie van Afrikaans in veral die hoër onderwys te probeer herstel. Nie net is litigasie enorm duur nie, dit is veral ŉ proses wat betrokkenes noodwendig in kampe verdeel en daardeur die kanse op ŉ oop gesprek oor taalsake eintlik in die wiele ry. Hierdie vertwyfeling spruit voort uit terugslae in twee opeenvolgende hofuitsprake: 25 Oktober 2017 se hoërhofuitspraak teen Gelyke Kanse (Maties) en 29 Desember 2017 se grondwethofuitspraak teen AfriForum (Kovsies). Albei kondoneer die onderskeie instellings se aantasting van Afrikaanssprekendes se verworwe taalregte binne hoëronderwys. Daarenteen kon Hoërskool Overvaal (Vereeniging) op 15 Januarie 2018 egter wel daarin slaag om ŉ gunstige hoërhofuitspraak te kry omtrent die behoud van die Afrikaanse karakter van die (sedertdien ietwat beleërde) skool. Die vraag hieromtrent is: watter rol speel taalregtelitigasie by Afrikaans se posisie in openbare instellings? Ek wil hierdie vraag benader vanuit die perspektief van taalregteaktivisme. Daarvoor sluit ek ten nouste aan by die werk van Angéline Martel oor taalregtelitigasie en -aktivisme. Vir haar is taalregtelitigasie ŉ noodsaaklike en onvermydelike proses binne die konteks van staatshervorming wat die outonomie van taalgemeenskappe aantas, soos inderdaad met die Franssprekende minderheid rondom die federalisering van Kanada gebeur het. Hierdie gemeenskap kon daarin slaag om beskerming vir taalminderhede teen ŉ opdringerige staat te beding. Hulle sukses is egter nie uitsluitlik toe te skryf aan litigasie nie maar eerder aan ŉ oorkoepelende taalregteaktivistiese beweging. Taalregteaktivisme moet verstaan word as ŉ regte-georiënteerde beweging waarbinne verskillende rolspelers ŉ verskeidenheid aktivistiese instrumente aanwend ten einde vir die betrokke gemeenskap, ongunstige sosiopolitieke praktyke en strukture te probeer verander. Van minder tot meer konfronterende instrumente kan aangewend word: vanaf relatief gematigde instrumente soos navorsing, mediadekking, lobbie-werk en taalklagtes tot relatief minder gematigde instrumente soos mobilisering (waaronder litigasieafdreiging, petisionering, massa-aanhitsing, demonstrasie, boikot), litigasie en selfs geweld. Litigasie word gesien as die “laaste uitweg” voordat tot geweld oorgegaan word. Hoe ook al, geslaagde taalregteaktivisme behoort uiteindelik die vasstelling of kondonering van ŉ wetlik gewaarborgde taalreg op te lewer. Vanselfsprekend wil ŉ mens weet wat Afrikaanssprekendes sedert 1994 met taalregteaktivisme in Suid-Afrika bereik het, gesien die feit dat weens staatshervorming (alias “demokratisering”) hierdie gemeenskap heelwat moes inboet aan seggenskap oor “eie sake”. Trouens, die beginsel van selfbeskikking kon slegs as byna ŉ nagedagte grondwetlik beding word. In vergelyking met die Franssprekende minderheid van Kanada is Afrikaanssprekendes waarskynlik veel slegter daaraan toe. Nietemin is allerlei aktivistiese bedrywighede op tou gesit ten einde die situasie te probeer beredder. Hierdie aktiwiteite word noukeurig geboekstaaf deur die Suid-Afrikaanse Taalregtemonitor-projek Dit is opvallend dat instansies soos AfriForum verskeie aktivistiese instrumente aanwend ten einde ŉ beter bedeling vir Afrikaanssprekendes te beding, wat insluit gepaste taalnavorsing, effektiewe mediadekking en ŉ reeks vindingryke mobiliseringsaksies. Aangespoor deur die gemeenskap is ook reeds verskeie litigasie-inisiatiewe met ŉ wisselende mate van sukses aangewend. Nogtans kon die Afrikaanssprekende tot hiertoe nie daarin slaag om ŉ ietwat benarde taalregte-bedeling wesenlik deur gunstige regspraak te verbeter nie. ŉ Mens kan tereg dus vra of dit dan nog sin het om voort te beur met taalregtelitigasie? Ook gesien in die lig van die nogal negatiewe klimaat wat rondom regsgedinge omtrent Afrikaans begin ontstaan het, heelwat daarvan ongelukkig in eie boesem. Ervaring met taalregteaktivisme in ander wêrelddele wys egter twee belangrike lesse hieromtrent uit: moet nie “Nee: vir ŉ antwoord aanvaar nie, maar moet jou ook nie blindstaar teen reguitsprake na aanleiding van litigasie nie. In die VSA byvoorbeeld word daar maar stadig gevorder met litigasie rondom die posisie van die Latyns-Amerikaanse minderheid maar belangrike oorwinnings is al behaal met betrekking tot taaldiskriminasie binne ŉ konteks waar gepoog word om Engels te veramptelik. In Indië het opeenvolgende litigasie oor ŉ tyd heen weer sterk regspraak opgelewer oor die reg op onderrigmediumkeuse; ook oor wat as ŉ minderheidstaal beskou word. In Europa word minder sukses met taalregtelitigasie rondom minderhede opgelewer, maar word nietemin heelwat mediadekking daaraan verleen; ook in die Kanadese konteks waar nie alle regsgedinge noodwendig ten gunste van die litigant opeindig nie. Die gevolglike debat hieroor help om ŉ gedagtegang te vorm oor die verband tussen taalreg en burgerreg (oftewel linguistiese burgerskap) binne ŉ meertalige samelewing. ŉ Mens moet jou dus nie blindstaar teen die uitkomste van taalregtelitigasie nie. Om die gedagte deur te voer na Overvaal, waar die hof wel ten gunste van die skool beslis het maar waar, indien dit natuurlik waar is dat die skool se onmiddellike omgewing nie meer dominant Afrikaanstalig is nie en leerders in werklikheid “ingery” moet word, bly die probleemvraagstuk: Tot welke mate kan ŉ Afrikaanse skool in stand gehou word binne die konteks van ŉ soort talige enklave? Kan beter waarborge hieromtrent verkry word met die oog op die toekoms en met die oog op ander skole binne ŉ soortgelyke situasie? Bestee Afrikaanse skole voldoende aandag aan die ‘kweek’ van swart Afrikaanstalige leerders in hulle onmiddellike voedergebiede ten einde die rasse-argument die hoof te bied? Ensovoorts. So, is taalregtelitigasie sinvol? Die kort antwoord hierop is: “Ja, mits …” Litigasie en verwante vorme van aktivisme moet die breër Afrikaanssprekende gemeenskap dien en nie enkele organisasies ter wille wees nie. Ook moet anders gedink word oor die rol van taalregtelitigasie en wat daarmee bereik moet word. Ek dink ons kan saamstem: Afrikaanssprekendes soek oorwinnings wat langtermyn oplossings en veral beter wetlike waarborge bied aan ŉ gemeenskap wat ten diepste streef na selfbeskikking.