gwa sekasekwa e tee go tsenelela. Tse pedi e tlo ba tsa go tlaleletsa. Lebaka
ke gore mo sehlopheng
mootlwa bo ntshwa ka bjo bongwe, go tSwa pukung ya Ditsietsi (1974) ya
Senoamadi. Tse pedi tsa tIaIeIetso e tlo ba Lehutso Ie kaka legonono (1968)
Diteng tsa kanegelokopana yeo di Iebane Ie Nakedi, ngwana wa sekolo yo a
0 ya sekolong a bo rwele ka mpa:
sekolong ga a boife go nwa. Ge a Ie moo sekolong
fela pelo gore a yo bo
ke motho wa mathaithai.
mphagwana wa gagwe ka Iebotlelo, gore a no fela a
a bolela ka ditaba tsa manyami Ie tsa go Iesa dihlong, ga a nepise bobe
bjoo. 0 bolela tse e kego ke ditaba tse dibotse. Ka go realo, mmadi ga a
kgone go itswalanya Ie motho yo go bolelwago ka ga gagwe ka gore ga go
mongwadi are " ...ao a bego a sa nwe",
tshela" ka gore e somisitswe ka tumelo.
Mo go dirisitswe phapantsho ("a sa nwe" Ie "tshela"), go bea taba ye e
a bo "tshela".
Lentsu Ie "tshela" Ie supa bojato. Ke gore, ge a enwa bjala
ka go iketla Ie (ii) go nwa ka go thulametsa ntle Ie mellwane. Ka tsela yeo
tswela pele ka tiriso ya phapantsho go tiisa gore ge Nakedi a
Ie sekolong, pelo yona e gopotse bjala. 0 re "ge a sa iIe" Ie "ge a boa". Go
gatelelwa go se iketle ga Nakedi ge a gopola gore kua motseng sehlopha se
Se se napile se tiisa gore
Ie sona se phelago ka bjala. Se se bonala ka tiriso ya "kgorutla dipitsa" Ie
ye e bolelwa ka bogale go gatelela "bo tshela".
"kgorutla" e supa go nwa, gwa se sale selo. Ka tiriso ya lentsu Ie go bonala
dintlha tse: (a) go wela bjala godimo, (b) bojato Ie megabaru, (c) go nwa
ka go se lekanetse Ie (d) go se itlhomphe ge motho a enwa.
Ge mongwadi a bolela ka ga sehlopha se sengwe sa banwi ba bjala
tshwantsho ka gore sehlopha seo sa banwi se bapetswa Ie motho yo a
phethilego modiro ka bothakga. Se se tiisa gore sehlopha seo (a) se nwa ka
tlhompho, (b) se nwa ka go lekanetsa, Ie (c) gore ga se na megabaru ge se
enwa. Ka go bapetsa Nakedi Ie sehlopha se sa banwi, mmadi
Go gatelela seo go bolelwago ka ga sona gore se bonagale, go somisitswe
botee (ntsi) sebakeng sa bontsi (dintsi). "Ntsi" e emela dintsi ka moka tsa
lefase. Ge dinkgo di tletse bjala di bobolelwa ke motshitshi wa dintsi.
re dinkgo tseo di bobolelwa ke ntsi (e
pele. Ntsi yeo go bolelwago ka yona, ke Nakedi. Le ge a lebane Ie dithaba
ka ntIe ga bothata.
tlo di bobolela ( ke gore, a di nwa a di fetsa)
Ka tsela yeo, papetso yeo ya bogolo Ie bonyenyane e
dira gore mmadi a se itswalanye Ie yena.
a re go ithwalela
eupsa ga se nyenyefatso ya lerato.
Ke ya lenyatso ka gore
ga go bolelwe ka taba ye botse.
"ithwaIeIa". Mongwadi ga a re
bona bokaone e Ie go rwala
fela. Ka go realo, go rata mokgope ga gagwe go a tiisetswa.
Phapano gare ga "mphagwana" Ie "IebotIeIo" e gateIeIa se sengwe .
"IepotleIo". Mo bjala bo a reteletswa go Iaetsa ka mo e lego sejo se
tiro ye botse ka gore seno se busetswa sekeng gore se kgahlise.
morutisi wa Nakedi se tswapogela pele ka gore ga a no tseba fela gore
ngwana wa gagwe, Nakedi,
ditaba. Ga se tshegiso ka gore
bolela ka ditaba tsa go Iesa dihIong.
a di bus a," go
Go dirisitswe pheteleUo ka gore ga se go busa
mo go tlwaetswego, ga kgosi. Le yona kgosi Ie ge e busa e sa Iaolwa ke
melao ye e bus ago bogosi.
Nakedi. Ge a Ie mo sekolong, ke kgosi; ga go yo a mo kgalago. 0 nwa a
0 tumile ka go
dirisa metlae gore a se Iemogwe.
Ge re akaretsa go ka thwe Senoamadi
tsa go tlaleletsa, (a) ye e tswago kanegelongkopana
Bjasa: 1987). Go tlo thongwa ka go ala kakaretso ya kanegelokopana ya
Selina, kgarebe ya go tswa Lesotho,
Ba dutse mo bjalo ka monna Ie
tswa a busetsa dinao morago, a leba Lesotho. Ka baka la tlala a thoma go
rekisa lebake. Kgabagareng yeo, ngwana wa gagwe a kgaoga. Ka kwano
Ie mmagwe, Raesetsa, ba dira mokotlana ka letlalo la setopo seo, ba kitela
beputse mokotla woo, a leba Afrika-Borwa gore a
swara setopo sa ngwana, ba ntsha marapo ka moka
ba a gonya.
tsea sebeba a se swara ka dihlare tsa gagwe, a se tlotsa
Ie wela a se tsenya ka ntlong a se thuntshetsa ka
ka ya boraro ke ge sebeba se omeletse, se sa hIwe se e
ditaba ke ge motho a rata go ikhumisa ka ntle Ie lesoko.
wa lenyatso, eupsa mongwadi ga a mo nyatse ebile ga go na kotlo mabapi
bolaye motho, a rwala bosenyi ka yena, gwa se bonwe phoso. Seo se tiiswa
mosadi yo ka gore a dirisitswe ka mokgwa wa pheteletso.
bosego ka moka go kgonthisisa gore morero wa bona wa go bua lesea
Ntle Ie go se robale, ba be ba soma ka phegelelo ka gore
re: " ...ba tseneletse setopo". Ka tiriso ya "tseneletSe", modiro
wa go bua lesea
Ge motho a tseneletse mosomo ke sesupo sa gore
bolelwa ka tiragalo ya masetlapelo.
Lesea leo ga Ie tsewe go ba motho.
mmutla", e tiisa ntlha ye.
Tiriso ya "ba se khuma bjalo ka
lesea Ie mmutla. Wona mmutla woo ke phoofolo ebile ke nama. Ka gona,
bona setopo sa lesea leo se tla mo tswela mohola.
kgona go fenya mohlako wa tlala bjalo ka ge motho a ikhunolla mathateng
kago la senyetsa motho selo.
Ka tsela ye sehlogo sa Selina se a
Go hloka lesoko ga Selina go ntshwa ka medu ge mongwadi a re (a) "ba
ntsha marapo ka moka" (b) "gwa sala hlogo fela", (c) "mahlo Ie ona ba a
Se se tlaba mmadi ka gore motho ga a buiwe, ga se phoofolo. Mongwadi
re thaletse seswantsho sa go garola matswalo ge a re "gwa sala hlogo fela".
Se se nyamisago ke gore ga go na khuduego.
Setopo sa lesea se tsere sebopego se sefsa ka gore ke sebeba.
hloka kwelobohloko go a gatelelwa.
ka mo bomenetsa bo kgamilego motho ka megolo ka gona. Khuduego e
tatagobona gore ba abelana mahumo a gagwe. Ka morago ga lehu
pankeng ka gore barwarragwe ba ka di tsitlanya.
a fetoga. 0 tlelwa ke moya wa go utswa ditshelete
tseo. 0 fetola mosadi wa gagwe mohlologadi, gomme morero wa gagwe
dirile phoso ka gore wa nnete ke lehodu.
mosadi wa gagwe gore ba late tshelete yela. Ba He ba
kwana ka maano a bona gomme Tsebenolo a re mosadi
a roke diaparo tse ntsho gore Makgowa a se tIo Iemoga
gore ga se mokgekolo.
Toropong ba ile ba leba gona
a feletse ka boso fela, ebile a dirile Ie sekopodi, e setse
tseba a feditse Ie bona ebile a tseba Tsebenolo, a ba a
tsebe gore ga se yena, ke mosadi wa Tsebenolo.
Ba ile ba re go fiwa tshelete ka moka, e dio ba dithaba
mokgwa wa boradia (go utswa). Go utswa tshelete go Iebane Ie kgegeo. E
dirisa mongwalelo wa go hloka tIhompho, wa Ienyatso ka gore
gagwe ka gore
maano ka boroto (go fetola mosadi wa gagwe mohlologadi) gore a tIe a
kgone go phetha tiro ye mpe (go utswa tshelete) ka ona maano ao. Ka go
realo, Tsebenolo ke sekgwari sa go dira bobe.
Tsebenolo go thwe "ba kwana ka maano a bona". Mo kgopolo ya "go loga
maano" e a boeletswa go gatelela bobe bjoo.
Mo temaneng go bolelwa ka "mosadi" (wa Tsebenolo) Ie "mokgekolo"
Go fapantshwa batho ba babedi bao go gatelela
0 laela mosadi gore a "roke diaparo tse ntsho".
Ka tIwaelo diaparo tse dintsho di aparelwa lehu.
Ke gore, di aparwa ke yo
diaparo tseo tse dintsho di aparelwa modiro wo mobe, wa go utswa tshelete.
apere diaparo tsa lehu go yo utswa ka tsona.
"mohlologadi", e dirisitswe go hlalosa selo se tee, go gatelela maanomabe
lethabo (mosadi wa Tsebenolo) ge are "e setse eka ke mmagoTsebenolo".
Ka tsela yeo go hloka lesoko ga Tsebenolo go a bonala.
"Iemoge" ka gore
re "Makgowa a ile a se lemoge selo", "a se tsebe".
Mafokwana a ga a ganetsane, a a hlatIolana.
re "e dio ba dithaba tsa matlakala fela". Se se tiisa bosoro bja
ka gore tshelete
Ke mongwalelo wa lenyatso ka gore seriti sa Tsebenolo se a
Mo ditemaneng tse di tsopotswego go bolelwa ka ga
ditaba tsa go Iesa hlong, tsa go boifisa Ie go gobosa motho.
Ka go dirisa diphapantsho tse di sa
Ke ka baka leo
mongwalelo Ie khuduego e lego dilo tse pedi tsa go fapana.
di tlo Iebana Ie (a) dipolitiki, , (b) setSo Ie sebjaIebjaIe, (c) setso,
ga se tsa go arola batho ka merafe, ke gore Babasweu Ie Babaso bjalo ka ge
go bonwe mo dingwalong tsa maitekelo.
Go feta moo, ga di bolele ka
Di bolela ka batho, dithulano Ie
karogano ya batho; di gateIeIa tlemagano ya batho bao. Ka tsela yeo, di
batho. Go tlo Iekodisiswa kanegelokopana ya Go kgethwa Mang? (1995)
go tiisa ntlha ye.
ka hlolegago setshabeng ka baka la gore motho ga se ngwana wa mobu.
lekgotla la sekolo. Ga se a tsena sekolo,
lengwalo la mphato wa marematlou, ebile
somela ba lekala la Teba. Ka
na Ie ditshwanelo tsa go ba modulasetulo wa lekgotla leo.
re ge go kgethwa maloko a lekgotla la sekolo, go elwe
hloko mefato ka moka. Ke go re, go be Ie moemedi mphatong (wa bao ba
Kgetho ya Kgotlaomone ke mootlwa pelong ya Kgakantshane ka gore ke
mofaladi yo a falaletsego nageng ya Babinaphuti ka baka la mehlako.
nna ke itshepeletse.
A ka se buswe ke
setshaba se etswa diripa tse pedi tseo di gerulanago.
na Ie bokgoni. Le ge go thwe kgomo go bewa ya poo
ya motho e a ipea, go swanetse go ba Ie tsebo Ie bokgoni.
merafe ye e fapafapanego ba ka ithuta go amogelana, gona ba tlo tswela
Ditaba tse di ka akaretswa ka gore mongwadi
Ie se sengwe seo a nyakago go se kokotela mogopolong wa mmadi, eupsa
sona seo ga a se tlise ka mokgwa wa thero goba thuto. Kgonthe ya mantsu
a e tlo bonala ge go Iekodisiswa kanegelokopana ya Nka se sa boeletsa
Ie a tlolwa. Oa a dumeIeIe boitaolo. Mosadi Ie ngwana ba a swana. Oa a
fetolwe ge a boletse. Lepara ke sejo sa ka mehIa sa mosadi wa gagwe. Ge
Morwedi wa gagwe, e Iego Moditi,
tlamegile go tsea ka a mabedi, tse e kego
a bo sunyeditse nkong ya gagwe.
mahlo a bokgopedi.
thoma go kopana Ie masogana mapatlelong a kgwele ya maoto Ie
ga makgarebe Ie masogana go swaranwe ka diatla, go atlanwa, ke dilo tsa
ye e tsenwago ka go khukhuna, e emetse segologolo. Se ke mohlala wa go
a ima, mogale a itirile modisi wa gag we yo a botegago.
go garola bjang bo se bja butswa.
ke ge Pherefere a ile a inyatsa ge mosadi wa gagwe a mo eletsa ka ga
boitshwaro bja gagwe. 0 a "itshola moo a ilego a ba a itshoba ditsebe". 0
ruma ka go re "a ka se sa boeletsa".
go rarolla komatona ya bophelo gore bophelo bo phelege.
Kanegelokopana ya Nna nka seje dipute (1958) ya Nkadimeng, e hIamiIwe
Ditiragalo tse di diragala gae ga mahlaku, mo monna e
di jago tse re setse re
gagwe lela Ie lego mo gae.
swanetse go lokologa e sego nameng fela,
0 ipshina ge a galompana ka gare ga noka ya bophelo
feta mpho yeo ya go tswa batswading. 0 fetola mmagwe ka go re:
Aowa ...owaa ...! dipute nka se di je ke se ka tsena
sekolo. Le gona Iesogana Ieo nna ga se Ia mpotsa selo
Seporanentekeleke ga se lesogana la pelo ya Galempotse, ke segaswa seo a
Go ya ka sebjaIebjaIe ditaba tsa
bohlokwa. Ke matsentshagae a Ienyalo. Ka segologolo ga go bjalo ka gore
kgethelwa mosadi goba monna ke batswadi. Ke ka baka leo
ka dienywa tsa bjona.
e ruthe ka gare ga noka yeo ya bokgarebe, e ipshine
Nna nka se kgone; Ie gona motho yoo wa lena ke
sekolong pele. Ke gona tseo ke tlago di bona ke godile
ebile ke na Ie boikarabelo bja ee Ie aowa. (Letl. 37).
Gona mpolayengL .. Mosadi wa go hloka bokgarebe e
Ntlha ye e elwago hloko ge go bolelwa ka lenyalo la mehleng ya lehono, ke
bogolo bja lesogana. Taba ye e thulana Ie setso ka gore kgarebe e be e dio
pele ka go re:
Mongwadi ga a nyatse segologolo eupsa batho bao ba sa sepedisego ditaba
ka tshwanelo, ba siretse ka sona segologolo seo.
a bona ke eng Malekhenene,
ngwana yo ga ke
go metsa re se ra hlahuna!
Ngwana yo re rekile
dihlare, ke nnete re rekile dihlare ka yena mol a yena a
Mantsu a a gatele1a gore setso ga se na molato
lekgoba la setso ka gore ga a se bone phoso, molato
go bao ba se dirisago.
Ke ka baka leo a sa nogo ngangabala gore segologolo se phethwe ka gore,
Thaka Makwa! A ka tla a tseba Ntwane gore ke kae.
a ya. Go hlwa go kgopelana Ie yen a ke go
ka go gatelela
gore batswadi ba se gapeletse makgarebe ao a nyakwago ke bana. Ka go
nontsha Ie go godisa mogopolo wa mmadi.
Sona se akaretsa mahlakore a a fapafapanego a bophelo bjalo ka thuto,
lerato Ie tirisano. Ga se diriswe go senyetsa setshaba Ie go dira gore batho
thuto ga se ya go hialefetsa batho; ke thuto ya go fahiolla Ie go e1etsa. Ke
sebjaIebjaie sa go sireletsa batho menong a dinokwane.
Ditsotsi tsona di sa robetse (1980) ya Ngoepe.
bja dithuto tsa mangwalo a a phagamego. Go bolelwa ka ga barutisi, dikolo
gare ga barutisi.
boleta, wa mafoiofoIo, wa go itshepa, wa tlhompho Ie boikokobetso bjo bo
Ka baka la maemo (a thuto) a gagwe Ie mafolofolo,
meoya ya bona Ie go ba hlahla, motseng wa
BogopoIwa, tikologong ya toropo ya Tlhabane.
monna yo setshabeng. Ga se morutisi wa naga ya gabo fe1a. Ke motho wa
ditshaba. Mogopolo wa gagwe ga se wa kudupana felo gotee. Thuto yeo e
mmetlilego Ie go mo galefisa, 0 eta a e bjaia mo a memiwago gona. Ga se
thuto ya go ikhoia Ie go suiafaletsa batho ba bangwe bophelo bjalo ka ya
Lebe10 ya go tiaisa mosadi. Ke thuto ya go hiohIeIetsa batho.
gore thuto go yena ga se dinaka tsa go rweswa. 0 kgona go kgethologanya
dikokwane tse pedi tse bohlokwa tsa thuto, e lego morutisi Ie moithuti;
poIeIo ya gagwe ya Iebanywa Ie tsona.
gwa hloka Ie yo a popodumago, mokgwa wa gagwe wa go hIaIosa e Ie
Tsatsi leo barutisi ba ile ba lemoga gore tema e sa nabile yeo e tsomago go
Ieswiswing ba thoma go bona tsela.
Ie tshireletso ya batho.
Go setse go ukamilwe gore sebjalebjale se go
mongwaledi wa Lekgotla Ia Barutisi, di ile tsa folotsa. Ka gona,
boematimela bja Tlhabane go se motho yo a tlogo mo gahlanetsa.
Ga a tsebe motho.
Ke gare ga mpa ya bosego.
TIhabane ka maoto. Ka go se tsebe tseIa,
tsa maitekelo, monna yo wa batho
theilwego godimo ga bosenyi, tsa maitekelo.
Ge go rungwa ditaba tse go ka thwe sebjalebjale se go bolelwago ka sona
barutisi, ba kgona go lemoga boikarabelo bja bona. Go feta fao, se kopanya
arolwa ka dikgoro tse pedi, e lego (a) tse di dikologago godimo ga setso Ie
(b) tse di hlakahlakanyago setso Ie sebjalebjale.
wa bobedi go thulanywa
rata kaonafatsa bophelo.
Le ge go Ie bjalo, ga a nyatse setso seo. Go yo lekodisiswa kanegelokopana
ya Pheko ya Pula (1987) ya Maditsi go bona ka mo a dirisago kokwane ye
ya setso ka gona.
Maditsi ke Mopedi yo motala. 0 ngwala ka setso, eupsa ga a se tswake.
Ka go realo, go ka thwe Maditsi
segageso. Ngaka ke modingwana wa kgosi Ie setshaba. E a boifisa, ebile e
a hlompsha. Mathata ao a amago setshaba a rarollwa ke yona.
komelelo, Kgosi Leagamotse, a gopolago bomatwetwe ba naga ya gagwe.
itira sehlabelo go hwetsa pheko ya pula.
hwetswa gare ga mpa ya naga, mafekefekeng Ie melapong, mo go nkgago
fahlogela maatla ao go tlo lekodisiswa makatika a dingaka tse pedi, e lego
Ngaka ya setso e laola tlhago Ie diphedi tseo di garolago matswalo.
gona mo melapong,
dira makatika a gagwe a bongaka go tiisa gore maatla
a gagwe godimo ga digagabi Ie diphedi tsa ka madibeng, ga a kakwe selo.
hlalosa ka go re:
bjala... Mosola wa noka selo se Potego a bego a re ke
bona ka ntle Ie go botswa gore ke kwena ... (Letl. 224)
Tse ke dithuri tseo Mathoma a disitsego pheko ya pula ka tsona.
Ke gona mowe
Ka tsela yeo Mathoma ke kgosi ya
Ka tiragalo ye maatla a ngaka ya setso a a godiswa.
Ka thusa ya
kgona go reolla melaba yeo, a boa a
tsatsanka ka lethabo, a rwele pheko ya pula.
pheko ya pula,
laola magodimo ka katlego.
Magodimo a kwa Potego pele a dirisa Ie go begela kgosi pheko
yeo. Ke ka baka leo setshaba sa Babinapudi se mo amogelago ka mantsu a:
Potego ke kgosi, gape kgosi ke kgosi ka batho mola
kgosi e rua batho ka go ba nesetsa pula. Bjale ge e Ie
mo Potego a tseba go nesa pula, re sa mo sikologelang.
Tekodisiso ye ya setso ge se lebane Ie bongaka, e ka rungwa ka go re
nepokgolo ya mongwadi ke go bontsha maatla a ngaka ya dikgagara.
go dira gore ngaka e kgone go laola dipula, bohlokwa bja bongaka
e setse e hlalositswe kgaolong ya bone, gwa lemogwa gore e supa dingwalo
go sengwalo ka bosona.
Ka tsela yeo saekholotsi ga se sengwalo seo se bolelago ka ga sebopego sa
go rarolla bothata bjoo.
boletse gore Rakgolo Selepe ga se a hlokagala. Ge go Ie
bopheIo, a thoboIathoboIa mabele a batho.
Ge e Ie gore Iebaka Ie Ie dirago gore di se bolokwe ke nama,
swanetse go lewa ka gore Ie yena ke nama.
Dipotsiso tsa mosemane yo ga di fetolege ka go re (a) ke matlaba, (b) di
hloka dikarabo, (c) di feta mogopolo wa (gagwe) motho. Ke ka baka leo
"Seo se bego se Ie monaganong wa Maropeng nka se
ge mogolwagwe a sa kgone go fetola mo go kgotsofatsago. Ka tsela yeo,
utoIogiIego ke go re saekholotsi e ama mogopolo wa motho. Mogopolo wa
moanegwa 0 a tsinkeIwa, go bona ka mo a huduegago ka gona.
gona. Yona e Iebane Ie tiriso ya diteng tseo. Ga se tsa thewa godimo ga
tlogela Iebadi mogopolong wa mmadi ge a feditse go bala. Taba yeo e
mongwadi yoo. Ka gona, ditaba tseo di godisa mogopolo wa mmadi ka
tiriso ya dithekniki tse di itsego. Go Iemogilwe gore katlego ya thulaganyo
Ka gona, mo kgaolong ye
be go bolelwa ka ga dikanegelokopana tsa thuto Ie tsa maitekelo.
kanegelokopana ya Thapelo ya pula (1985) ya Nkadimeng.
Thulano e gare ga Sekriste (Modimo) Ie setSo (badimo). Ke thulano ya ka
gare. Go ya ka Sekriste Modimo ke morarolli wa mathata a batho Iefaseng.
Ke Modimo wa ditshaba Ie magosi; Modimo wa ditshegofatso, wa Iesoko Ie
lerato. Dithapo tsa bophelo di logaganywa ke yena. 0 nesa dipula ebile
Batho ba ka buna lehumo leo ge ba rapela ba hlomogile,
gore bophelo bja batho, go akaretswa Ie magosi, bo Iaolwa ke badimo.
Ba a fepeletswa gore ba tshwe pefelo ka gore batho ba ka hwa
Ke badimo ba pelotlhomogi, badimo ba dimpho, kudu
dipula. Ge naga e omile, go gopolwa bona. Gona moo kgorong ya Kgosi
Seopeia bao ba dumelago badimo Ie bona ba tlile ka bontsi.
Ka gona, go bonala dikokwane tse pedi mo kanegelongkopana ye, e Iego ya
Modimo Ie ya badimo.
kokwane ya Modimo.
Tsona dikokwane tseo tse pedi, di kopantshwa ke
dikokwane tseo, e Iego ya Modimo Ie ya badimo.
Ge Moruti Tema a seno rapeIa, pula e ana, fela e no sasetsa. Ke pula ya go
Ba bangwe ba rorisa Modimo ka difela Ie
diphala,mola ba bangwe ba re badimo ba amogetse dikgopelo tsa bona. Ba
Ka tsela yeo, setshaba seo se
phalaletsego mokete wa pula, se tswele dihlopha tse pedi.
tseo tse pedi, mongwadi
a kgopelwago go bea thapelo ya pula.
morago ga thapelo, go na pula ya go epolla bahu.
Ka gona mabele a thoma go tamolatamola melalana". (Let1.
busa dipelo mafisa ka go lemoga gore bjale dinaka di lekane baletsi".
(Let1.122). Mo go tiiswa gore monna yo ke moruti wa mmakgonthe, wa
boitemogelo, wa maatla, yo dithapelo tsa gagwe di kgonago go tsenelela
o fapantsha mediro ya baruti ba babedi ba. Ka go dira bjaIo, tema ye e
Go tIoga letsatsi leo la thapelo setshaba
gammogo Ie magosi, sa tia tumelong, thapelo ya ba bogobe bja ka mehla.
se ke a nyatsa badimo ka gore ge kanegelokopana
hlokomedisiswa, ga go mo mongwadi a rego kokwane ye nngwe ga se ya
Ge difero tsa kanegelokopana ye di tswalelwa, go sa na Ie batho bao ba sa
Batho bao ga se lepheko Ie Ie sitisago pula go na. Ka
amogelega bobedi bja tsona ka gore ga go farologanywe gare ga go loka Ie
go se loke mo kanegelongkopana ye.
Ditaba tse di ka rungwa ka gore thulano ya kanegelokopana ye e gare ga
mahlakore a mabedi a bophelo, e Iego Sekriste Ie setso. Ka tseia yeo, ga go
bolelwe ka thulano ya go gobosa ye nngwe ya dikokwane tseo tse pedi.
tsa thuto. Le ge tharano e thusa go tswetsa pele moko
ya Ntlo ya monna yo mongwe (1993) ya
botsa mogweragwe Pheladi, gore monna wa gagwe, Vincent,
mo Ie mola a na Ie Tumo toropong.
Mo go dirisitswe mawelakgahlano.
nakong e tee, eupsa go se go kwanwe.
Monna wa ka ga a gona, wena tsentsha sefatanaga sa
Mantsu ao a Shadi a na Ie mehola ye mebedi, e Iego (a) go utollela mmadi
semelo sa Shadi Ie (b) go kgorela mogopolo wa mmadi tsela gore a se ke a
molaba gore a boIawe). Ke ka baka Ieo Magapa (1997:130) a rego:
thoma go kwa a thothomela ge mosadi wa
lapa a bolela ka tsela yeo.
Ge Shadi a bolela Ie moratiwa wa gagwe
bone ebile a sa di kgathaIeIe.
Ke ka mo Magapa a tswelago pele go hIaIosa mohola wa
12.1.2.3 KA MO BANGWADI BA THOMA GO DlKANEGELOKOPANA
gore di tswetsa pele moko wa ditaba. Ntlha ye e tlo tiiswa ka go sekaseka
kanegelokopana ya Nka se sa boeletsa (1985) ya Mpepele.
Tekolapejana e bonala ka gore "monna
ipotsisa gore mogopolo wa
Iemosa mmadi gore taba e gona, a mo hIohIeIetsa go rata go tseba gore
Iongwa ke eng.
lemoga gore monna yo
tekanyo (a dutse a lebeletse tsa lapa la gagwe).
nagana go feta
bona ka go hIaeIeIa gore ke ka baka Iang monna yo a Ie
Ka baka leo mogopolo wa gagwe
dubegile. Ge monna yo a dutse a ile Ie
yo kopana Ie monna yo bogale, wa sehlogo ka gore mahlo
a gagwe a feta Ie madi ka bohubedu.
Sebopego se ga se sa motho yo a
rata tseba ditaba tsa monna yoo.
0 dira ka boomo ka gore
monna yo ke Pherefere.
Go dirisitswe kgogedi ka gore mogopolo wa
Ie tlaIeIong ya gore monna yo wa go swana a nnosi, ke mango
Go feta mo, ke
ngwana a Ie tee ka lapeng la Pherefere. Se se laetsa gore Pherefere
Ge go akaretswa go ka thwe, ka matseno a kanegelokopana ye, Mpepele
di lomilwe tsebe ka tiriso ya tekolapejana.
go balela pele.
tla be a setse a
Yona e dira gore mogopolo wa
Ka tsela yeo moko wa ditaba
Matseno a dikanegelokopana tsa thuto ga a remise hlogo ka gore a laolwa
dikanegelokopana tsa gagwe ka thuto ka gore nepo ya gagwe ke go JJjala
(b) go fetsa ka thero,
ka tlabego yeo e sa kago ya kgorelwa tsela pele, (e) go dirisa mafelelo a
ya go ile. Go tlo sekasekwa ye nngwe ya dikanegelokopana tseo, e Iego
bole1a ka tatelano ya ditiragalo tsa bjale ge di amantshwa Ie tse
Ke ka baka leo Serudu (1989: 45) a rego tekolanthago ke tsenatseno ya
gore mafelelo a yona ga se seo mmadi a se letetsego.
Ka tsela yeo, go
bonala phapano gare ga (a) seo mongwadi a se nepisago mathomong a
(b) nepiso ya gagwe ge kanegelokopana
rata go tseba go tsenelela
robala ka setimeleng, se boela morago Tshwane, ka
a mo folosa, gomme a boela TIhabane ka maoto;
(e) ge a fihIa Bogopolwa go setse go opelwa kosa ya go tswaIeIa modiro.
mo nole moko. Gona moo a sa go tsebego, mo a etago a tshela dinoka ka
maporogo a go dirwa ka metato,
ga go na makgema majabatho, a tla a mmolaya.
"Monna, ditsotsi ga di gona, fela tse di ka bego di Ie
gonanyana tsona di sa robetse." (Letl. 18).
menwana Ie mahlo a namane, a ponyaponya a sa fetse,
mahlo a tsepeletse moeng." (Letl. 25).
yela e fetoga se sengwe.
Go fa barutisi thuto ga e sa Ie tabakgolo ye e
A moeng Ie ona a kopana Ie ao, gomme molaetsa wa
ga thuto, e fetogile phisego ya go nyaka mosadi.
phapantsho go fapantsha dilo tse pedi, e Iego (a) thuto Ie (b) Ierato. Ge
kgona go gopola mantsu ale a radithekhethe ge a re
tsona di sa robetse", gore a be a supang.
a be a sa bole1e ka
Ka tsela yeo,
phetolo ya radithekhethe e dirisitswe bjalo ka tekolanthago.
Ie phapantsho, tsa dira gore mafelelo a
kanegelokopana ye e be a matlaba.
mo a swanetsego go roma ba gabo ka moso! (Letl. 26).
nosago mmadi meetse a kgolwa , wa go ruma kanegelokopana, ke ya 0
hwelwa ke monna (yo a bego a thomile go mo tlaisa pele a
morwagwe, ba tswela pele go tlaisa Mabore. Ka thuso ya batho Mabore 0
boela sekolong, a ithutela borutisi, a fetsa e Ie agente, Tshwane. Kua gae
ka la gore ke moloi. Tshobolo
Go tloga mo kanegelokopana e a fetoga ka gore ditaba di tsea sebopego se
nyaka go tiisa maikemisetso a gagwe ao a bego a a fihlile.
tee Ie ditaba tse go bolelwago ka ga tsona ka
gore go laodiswa ka ga tlaiso ya Mabore.
re batho bao ba swanetse go
mongwadi, ao e bego e Ie sephiri, a a tiisetswa. Sephiri seo ke go re toka e
Ke baka leo Mabore a fularelago tatagwe (monna yo mobe), a thusa
bao ba tlaiswago. Ke ka baka leo Mabore a rego:
"Ke dirile taba ye gore toka e phethege" ka gore
Go thusa motho yo a dikilego a bapala diketo ka
wena, wa tlogela mots wadi yo a go tswetsego, ke bohlola. Ga se ka phoso
Ge dikanegelokopana tseo tse pedi di hlokomedisiswa, go lemogwa gore di
yeo e tswelelago ka mokgwa wa phego. Tiriso ya phapantsho e thusa go
ba a fetoga.
Tlhaloso ya baanegwa e tlo lekodisiswa ka go fa mehIaIa go
tswa kanegelong ya Nka se mo lebale (1972) ya Ramokgopa.
Ditaba ka moka tsa kanegelokopana di lebisitswe go yena.
baanegwa bao ba nepiswago. Le ge mantsu a boBrooks a amogelwa, go na
Ie kgakanego yeo e swanetsego go tloswa ka gore ba bolela ba akaretsa Ie
tlo tsepelelwa ka botlalo, Ie go tsenelela.
Ka ntle Ie Mathokga, go na Ie baanegwa ba babedi bao ba thusago go bopa
(wa ditaba tsa
tseo di ba amago di bolelwa ka go di siroga.
Mohola wa bona ke go
swantshwago ka gona.
nepisa monna yo ka go lebelela dintlha tse mmalwa tsa
Moanegwathwadi wa kanegelokopana ga se motho fela.
Ke motho yo bohlale, wa go ema ge a lebane Ie mathata a bophelo.
a e beseletsa.
mapheko tseleng ya gagwe, ao a mo sitisago go phela.
o e bitsa ka maina bjalo ka: "mokgaapuIa" Ie "mokgatlampa".
ke "ngaka" ka gore
tseba gore di soma bjang Ie gore di alafa malwetsi a
sila Iegokolodi Ia go hwa, ke sehlare sa go fodisa ditsebe.
Mathokga ke "morutisi" yo borutho wa go se fele pelo. 0 utolleia moanegi
diphiri tsa bophelo, e lego bongaka gammogo Ie boloi.
Ka tsela yeo 0 mo hlahlelela tsebo ye e akaretsago bohlale, go ba Ie sedi, Ie
melemo ya setso Ie tiriso ya yona, ya malwetsi, ponagalo ya ona Ie ka mo a
ka fodiswago ka gona. Bafsa bao ba thoma go lemoga mohola wa tlhago,
tlhago. Go Mathokga ga go selo se se hlokago mohola. Le matlapakgerere
ke dihlare tsa go alafa malwetsi a masoro. Ka tsela yeo Mathokga
A motho wa batho, lerato Ie leago! Mathokga ga a itire sehiakahlaka, a
"kereke" mo bana ba motse ga esita Ie batswadi ba bona, ba rutwago
Ka go realo, Mathokga ke "moruti" yo a
Taba ye e tiiswa ke mosadi wa Mathokga ge e bolela ka ga motswadi yo
ngwana wa gagwe a pholositswego ka gore
...ba be ba tIile go bega gore ngwana yola wa go
o mo nea molemo malobanyana mo. (Let1.97).
Ga a thata go thula
mabedi, e Iego (a) bophelo bja kgale Ie (b) bophelo bjo bofsa.
ka meriana ya setso,
lemoga gore maatIa a yona a ka
ka gare, e lauma ka mollo. Ge masaba a batho a rotha dikudumela, ba leka
itshwere dinoka ka sefahlego se se edilego, ga a
longwe ke nta. Ge a ntsha lentsu,
Bjale ke tIo ba Ie se nka se dirago. Ke dutse ke hloka
ya nageng go nyaka tse mpsha.
Ke tlo kgona Ie go
hlakanya tse mpsha, ke bone gore tsona di dirang.
Dihlare tse mpsha tseo go bolelwago ka ga tsona, di emetse bophelo bjo
Ditaba tse di ka akaretswa ka go re tlhaloso ye ya bophelo bja Mathokga, e
swantshitswe go tsenelela.
bokagare bja monna yo. Ke monna wa go loka, ebile ga se a Ioka ka gore
Ka tsela yeo ke moanegwaphethegi.
mabedi a a fapanego, ga go lehlakore Ie Ie nyatswago. Go tswetswe pele go
Go lemogilwe gore tiriso ya
tekolapejana e thusa go beakanya mogopolo wa mmadi gore a se tshoge ge
hlaloswa go tsenelela.
ya Thapelo ya Pula (1985) ya Nkadimeng.
tlo ba tsa tIaIeIetso.
Temana ya mathomo ya go tlaIeIetsa e tswa
ya Nka se sa boeletsa (1985) ya Mpepele.
mo go Dikolong tse di phagamego
kgobokanya batho go kgopela pula ka thapelo go Modimo.
bao ba dumelago Modimo Ie bao ba botilego badimo.
Ka morago ga
Ee, ba be ba bothantswe ke
lentsu la monna yo mongwe wa seboni wa ga Tema ka
letsatsi la Laboraro la beke. Mokgalabje Tema
tsebja ka go ba moprofeta yoo a bego a kgona go
bipollela batho diphiri tsa bona tseo a di boditswego ke
fela ba holofela gore go na Ie badimo makgatheng a
re," bona ba re: " Tema
re badimo ba re".
hwetse re setse re gakanegile ka kudu ka
tsweletswa ke thulaganyo ya yona. Moko wa
o hlalosa gore Sekriste se lokile fela ga a nyatse badimo.
utolla maikutlo a gagwe.
tanywa ke ka mo mantsu a latelantswego ka gona,
Ka lebaka leo "masabasaba" e thoma go ba se sengwe ka gore ga se se se
go fapafapana ga batho bao. Tiriso ya lekgokedi "A" ("A tIa") e lebane Ie
morago ga "masabasaba".
ka gore ga se diriswe bjalo ka ditIabelo tse dingwe.
Preminger Ie ba bangwe (1986: 14) ba re ke:
Mo go bolelwa gore Ie diriswa ge mongwadi a nyaka go fa batho polelo
gammogo Ie Wales (1995: 32) ba bolela ka tlholego ya thekniki yeo. Ba re
tlholegong e be e diriswa ge mongwadi a dio re ka ponyo ya leihIo, a
sengwe se seIe) ba sele. Ka gona, go ka thwe lenalana ke thekniki yeo e
(goba dilo) bao ba sa amegago sengwalong seo.
bolela Ie babadi. Ga a kgolwe seo a se bonago.
kgomo Ienaka ge a hlalosa mosomo wa lenala ka go re:
tiriso ya lenalana ka morago ga mare. Mo go dirisitswe pheteledo ka gore
Ke ka baka leo go hlokegago Ie
0 a a hlompha ka gore
Go tshwa mare go supa go
re "Ee". 0 fetola tlabego ya gagwe ka
go dirisa lelahlelwa la go dumela. Ka go realo,
gagwe. Bjale go a tsebega gore ba bothaganetse eng. Se se sa tlabago ke
Kemedi ke sekapolelo se se kayago selo ka se sengwe,
ke gore, motho a dirisa leina la selo se sengwe
boemong bja leina la se sengwe seo se sepelelanago
Polelo yeo e supa gore sekapolelo se se diriswa ge karolo ya selo e emela
kgona go kwesisa selo se sengwe ge
go bolelwa ka karolo yeo.
gare ga "lentSu" lea Ie se sengwe, e lego Sekriste.
Ka go dirisa "Ientsu"
bogolo bja Sekriste bo a phagamiswa.
Monna yo a bothagantshitsego
masabasaba ga a tsebje (ga se moagi wa
motse woo) ka gore ke "monna yo mongwe". Eupsa monna yo ga se motho
fela ka gobane go thwe ke "seboni". 0 na Ie mosomo.
be a sa tsebje ka leina.
hlaloswago gore ke monna "wa ga Tema". Kgetho ya leina Ie e lebane Ie
kgetha "letsatsi la Laboraro" e Ie lea ka
amago setshaba ka lona.
la go hlomphega ka gore "palo ya boraro"
Mo go dirisitswe phetelet~o ka gore
Tema bo a gatelelwa fela pheteletso yeo e tswa go batho, e sego go
E thusa go Iaetsa tlhompho ya batho go Tema Ie go godisa
kgona go "bipolleIa" batho diphiri.
ya go gatelela bohlokwa
"moprofeta" yoo. Bohlokwa bja Tema bo sa bonala ka tiriso ya "batho
re "ba sa fela". Le "fela"
Lefokwana Ie Ie bolela gore batho ba amogela badimo, "fela" e laetsa
tswela pele. Mo Ie laetsa phegeIeIo ya batho, ya go
ithekga ka badimo Ie ge ba dumela go Sekriste. Ka gona, Ie gatelela "fela".
go bolela mongwadi ka boyena. 0 re: "Go tIoga moo
hwetse re setse re
go foka moya wa kgakanego.
Lekgokedi "re" Ie gatelela "0" ka bontsi.
gore setshaba ka moka, go sa hlaolwe, go akaretSa Ie yena mongwadi Ie bao
ba hlokago maemo, ba kgakanegong.
bja tsona di lokile. Ke ka baka leo khuduego e Ie ya tlhompho, ya go hloka
lemoga khuduego ya mongwadi.
balekani. Mabaka a fetogile. Basadi ba swanetse go hlompsha.
Pherefere ke monna yo mosoro, yo a sa dumelelego seo a se bits ago
boithatelo ka lapeng. Mosadi wa gagwe
Ka gona, dikgomo di setse di tsena ka kgoro. Pherefere
thoma go tswa lesolo la go disa Moditi gore a se sepele Ie masogana. Ge a
gore a ka se sa boeletsa.
0 rile pele a ka dula fase a
be a omanyetswa eng. 0 rile ge a re
swara thipa ka bogaleng, ya mo sega ya ba ya mo ripa
monwana a sala a hloname. Moditi ka lebaka la botho
moso, a mo fularela. Gona fao Pherefere a sala nke ke
pula e ena ka sefako a bile a hlafile moo nkego
Kgegeo ya gagwe e fapana Ie ya Nkadimeng ka gobane ke ya go
mongwadi ka gore go boIeIwa ka ditaba tsa go lesa hiong. Mo ditemaneng
tse di Iatelago go tlo Iekodisiswa ka mo poIeIo e somiswago ka gona go
Mo go dirisitSwe pheteledo ka gore
"Go phura maswikana" ke seka, se supa go naganisisa,
Ke pheteletso ka gore mogopolo wa monna yo,
madiba a go boifisa ge a leka go rarolla mathata a Iapa.
godimo ya maikutlo.
"Phuu" e dirisitswe ka mokgwa wa pheteletso ka gore e laetsa pefelo ya
e hlalosa tse e kego
Serudu (1989: 96) ge a hlalosa tiriso ya leekisi, a rego:
mokgwa wa terama.
ka mantsu. 0 somisa dikhutlo tse tharo tsa tlogelo Ie tlabego. Ge a hlalosa
go "phuu ... !" ke go tanya mmadi ka nepo ya go gogel a mogopolo wa gagwe
"amogelwa a ba a lotshiswa ka mahlapa".
"Go phula pelo maroba" ke seka seo se supago go
go reale, pefelo ya gagwe e a tiisetswa.
e swara ka bogaleng", go dirisitSwe tlogelo ka gore "e" e
emetse se sengwe seo se tlogetswego, e lego thipa.
thipa, bo gatelelwa ke "ya mo ripa monwana a sala a hloname".
hlalosa oksimorone ka go re:
Ke sekapolelo seo go sona go kopantshwago tse di sa
tse pedi tseo di sa nyalelanego, di fapantshwago.
re go befelwa a "sala nke ke pula e ena ka sefako".
Ka baka leo
gore, ga a sa kgona go laola pefelo yeo.
Go ka akaretswa
Ka lebaka leo pheteletso yeo e thusa go lebanya maikutlo a mongwadi Ie
mongwalelo wa gagwe.
laolwa ke thulaganyo.
motho ga a tsebe bophelo bja motho yo mongwe go tsenelela ka gobane Ie
lerato, ke lerato Ie Ie lebanego Ie monagano wa motho go feta pelo. Lona
Mongwadi ga a tsena mo leratong leo. Ka gona,
itsebago ka gona.
Ge ba kgaogana ga ba tsebe mo yo mongwe Ie yo
dabego, a ipotsisa gore na taba ye e a kgonagala.
bao ba be ba sa tsebane ka mo motho a rego
itseba ka gona. Ntlha ye e
a tantswe ke botse bja Kgakeng. (Letl. 26).
ka poeletso ya " a ba a 'kwa"'.
Ga a sa kgona go itaoia ka gore mongwadi
0 se kwa Ie go se bona Ia
gakgamatswa ke maatla a Ierato Ieo ge mongwadi a re, "a kwa
Poeledo ya "a kwa " e tiisa gore
Le bapetswa Ie moloi ka ge Ie na Ie mathaithai a go laola mosadi yoo ka
baka la tiriso ya "go tshabesa pelo". Mmolelwana wo ke seka seo se
supago go boifisa kudukudu. Pelo ke mothopo wa bophelo. Ge pelo e
salela e tshoga ke gore e aparetswe ke kgudi ya poifo. Morutisi yoo yena
ke nokana "ye e sa pshego". Bogolo, maatla Ie mosomo wa lerato Ieo di a
feteletSwa. Se se makatSago ke gore lerato leo ke "nokana", e sego noka.
lona ka gore
yeo e wetsego melabeng ya motsomi. Ka lebaka lea lerato la gagwe Ie
Ke ka baka leo khuduego ya
ba ba Iatetsego.
mantsu a yo mongwe wa banyakisisi ba dingwalo tsa Sepedi, e Iego,
hlokomedisisa ka mo e gotsego ka gona go tihIa gona moo maemong ao a
nyakisisa e Iego (a) wa go bapetsa, (b) wa go hlalosa Ie (c) wa go hlatholla.
Mabapi Ie go hlalosa Ie go hlatholla, go Iemogilwe gore mareo a a ka
hlolela mmadi kgakanego ka gore a kwala e ke a bolela selo se tee mola a
Ge a fapantShwa go phethilwe ka go re go hlalosa ke go bolela
tseo di fiwa mesomo.
sebopego sa sengwalo ge se e na Ie dikarolo tse tharo, e Iego diteng,
gagwe. Difero tsa kgaolo ye di tswaletswe ka tlhaloso ya dikgopolo, e Iego
ona matlalo ao a mararo a sengwalo.
e gorogile ka
direrwa tSa go swana. Mokgwa wa go kgetha diteng,
go gola ge dikanegelokopana di tswela pele.
Mo kgaolong ya boraro go hlophilwe dikanegelokopana
dikgoro tse tharo. Pele bothata bjo bo rarollwa, go nyakurollotswe ka mo
di tswelelago ka lona. Mabakeng a mangwe dingwalo tse di ka hlopsha ka
Tlhopho ya dingwalo tsa Maamerika yona e Iaolwa ke ditiragalo tse
bohlokwa tsa naga ye. Tsona ditiragalo tseo ke dintwa tse di hlabanwego
Iefaseng Ieo bjalo ka Ntwa ya Tokologo (1975), Ntwa ya bana ba Thari
se sengwe Ie se sengwe sa dingwalo se bopilwe ka mengwaga ye senyane.
tharo, e lego !Sa thuto, tsa maitekelo Ie tsa phethagadamaitekelo.
Ke ka baka leo go hlokometswego
Mo kgaoiong ya bone go adilwe mehuta ya dikanegelokopana. Mohuta wa
Bontsi bja dikanegelokopana tse di Iatetsego e sa Ie tsa thuto ka gore di a
kgaia ebile di a eletsa. Thuto ya tsona e fapana Ie ya tsa Ramaiia ka gore
Ke ka moo di sa bitswago
ge peakanyo ya dikanegelokopana ya Groenewaid (1993,19-65) e akaretsa
kanegelokopanarato, ga se a tiisa ka mehiaia ya mohuta woo wa
kanegelokopana. Seo a se kgonnego ke go sitlela ka mehIaia ya dipadirato.
monna yo mongwe
ruma ka thuto.
Nyakisiso e tswetse pele mo kgaolong ya bohlano ka go tsinkela diteng tsa
sebjalebjale. Di Iebane Ie thuto ka ge di diriswa go kgala Ie go lemosa
rata go busetsa batho mekgweng ya setho.
Ga a bolele ka ga karogano
gare ga merafe ya Babaso ba Afrika-Borwa goba kgethologanyo gare ga
tse di theilwe godimo ga
bao ba sa dirisego setso ka mokgwa wa tshwanelo. Ntlha ye e bonala ge go
Ietlalo Ia nku. Mo e fetilego batho ba sala ba sipha ka megokgo, yona e
bona ngaka ya setso e hlolela batho
fahlolla batho bao ba dumelago gore ba ka itshireletsa ka go
dula ba phathakgile dipheko, gore ba se ke ba loiwa. 0 gatelela gore seatla
sa Modimo sa tshireIetSo se dula se phaphametse ka godimo ga motho yo
mongwe Ie yo mongwe. Ka go dumela go Yena, motho
di a gal aka ka gore bafsa ba itirela boithatelo.
mathata, ebile ba hlolela batho masetlapelo. Ba a bolaya Ie go hula batho.
Ka lehlakoreng Ie Iengwe ba a swarwa, gomme ba otlwa. Ka tsela yeo,
tse ke sa go
Tshelete ya Sepoko Ie Moloi ga a na mmala. Tiriso ya thekniki ye e hloia
kgodisa ka gore ditiro tsa bona ke tsa batho ba go phela.
Lebaka ke gore
loka Ie la go se loke. Se se dira gore baanegwa bao ba fetoge Ie mabaka.
go bala ka tlhonamo.
thoma dikanegelokopana tsa gagwe ka tiriso ya dithekniki tSa
mmadi tsebe ka ga masetlapelo ao a tlogo hlaga ka morago.
(Ramaila). Go butswe dikgoro ka go gatelela gore ge go bolelwa ka
ka tiriso ya dithekniki.
Mareo ao a mabedi,
Tshekatsheko ya mongwalelo e ile ya dikologa godimo ga mareo ao a
Seo se Iemogilwego ke gore
dipolitiki tseo di hIaIoswago ga se tsa tirisano. Tsona ke tsa Ienyatso Ie go
Di hloIeIetsa thulano gare ga merafe ya Babaso ka boyona.
Ge go bolelwa ka setSo, se Iebanywa Ie dingaka.
hlalosa boradia bja dingaka tseo, ga ba bone e Ie taba ye mpe ka gore ba
rorisa mediro ya tsona. Go ya ka bangwadi bao tsebo ya dingaka tseo ke ye
e tseneletSego ka gore di kgona go dirisa bohIaIe go rarollela batho
mathata. Ga ba bone e Ie bofora. Ka go reaIo, go ka se thwe bangwadi ba
phagamisa maemo a ngaka ya setso ka ge go sa gateIeIwe tsebo Ie bokgoni
Sekrite seo se bonalago dikanegelongkopana tse ga se sa thereso ka gore ga
Sebakeng sa go tsosolosa dipelo tse di nyamilego, sona se
Ke ditaba tsa Ienyatso, tsa go hloka
baanegwa, thulano, tharagano ya ditiragalo Ie mokgwa wa go thoma Ie go
Bothata bo hIoIwa ke ge bangwadi ba sa
dirise dithekniki ka tshwanelo.
Ka go reaIo, babadi ga ba na mafoIofoIo a
go bala ka tlhonamo ka gore dingwalo tseo ga di na maatlakgogedi.
'Ge go hIaIoswa thulano go Iemogilwe gore ye ke thaba ya bothata.
bangwadi ba tSweIetsa mahlakore a mabedi a go fapana, mabaka ao a
di na thulano. Ke ka baka leo bontsi bja dikanegelokopana tSa maitekelo di
go Ioka Ie ge mabaka a sa dumele.
Ka tsela yeo, baanegwa bao ga ba
Ntlha ye e a belaetsa ka gore motho yo a phethagetsego
Ge ditaba di rulaganywa go lemogilwe gore di a raraganywa.
e somiswa go fetisa tekanyo go raraganya ditaba !Seo.
Bangwadi ba dikanegelokopana tseo ba di senya ka go di ruma ka thuto.
go bolelwago ka tsona di rungwa ka mokgwa wo di tsebegago ka gona
Ga go se sefsa seo mmadi a se bunago. Ka baka lea mogopolo
tseo Ie ona ga a na maadakgogedi.
mogopolo wa mmadi tsela gore a se do makala ge ditaba di tsea lehlakore
Ke ka baka lea dikarolo tse di fapanego tsa
go kgethilwe ditemana tSe tharo go tSwa dikanegelongkopana tsa go fapana.
Tse dingwe tse pedi, tseo di tsopotswego dikanegelongkopana
Thaba ya bothata ke gore khuduego ga se ye e
tsa go nyamisa. Le ge go Ie bjaIo, mokgwa wa go Iaodisa ditaba tseo ga
nepisa diphapantsho tse di sa kwanego Ie ditaba tseo di laodiswago. Ke ka
baka Ieo mongwaIeIo Ie khuduego e Ie dilo tse pedi tSa go fapana. Ka tsela
ba dirisa diteng tsa go swana Ie tsa
tsa thuto Ie tsa maitekelo, ba tlaleleditse ka ntlha ye
mpsha, e lego saekholotsi. Diteng tseo ke tsa go tlemaganya batho. Go fa
mohIaIa, dipolitiki tSe go bolelwago ka tsona ga se tsa go hlaola merafe go
Setso se se Iaodiswago ga se sa IenyatSo. Sona se kgokaganya
tseo di somiswa go senkasenka monagano wa motho. Ka gona, saekholotsi
Ge diteng tse di tsinkelwa go lemogwa gore ga di diriswe ka mokgwa wo di
bego a sa se IeteIa, a thomago go se fahlogela ge a feditse go bala. Ka tsela
ba nolege moko ge ba bala ditaba tseo. Mokgwa wa bangwadi (bjalo ka
dira gore mmadi a dule a
tee, ba bangwe ba hlaloswa ka go siroga. Ntlha ye ke
Ka go realo, baanegwa bao ba a gola.
Ke ka baka leo baanegwa ba
mo kgaolong ya lesometharo.
Thapelo ya pula ya Nkadimeng, Nka se sa boeletsa ya Mpepele Ie Dikofong
tse di phagamego ya Motuku.
Thapelo ya pula go tsenelela. Tse dingwe, ya Motuku Ie ya Mpepele, e bile
tSa go tlaleletsa.
Bangwadi ba kgonne go kgetha diphapantsho tse di kwanago Ie ditaba tse
go bolelwago ka tsona.
gona, ebile e nyalelana Ie moko wa ditaba.
maatIakgogedi ka tsela ye e lego gore bangwadi ba ba di
ditaba tsa gagwe ka gona.
hlogo, a buIe1a bangwadi ba Sepedi tsela. Go thoma go ngwaia ga gagwe
go dirile gore go rotoge motshitshi wa bangwadi.
Mo karolong ye go yo
dikanegelokopana ka gona.
Khuetso ye e yo Iekolwa ka go hlokomedisisa dintlha tse pedi, e Iego (a)
khuetso ya tikologo Ie (b) khuetso ya mongwadi.
Kgetho ye e laolwa ke maikemisetso a gagwe.
Tikologo ya Ramaila ke ya kereke, ditoropo Ie setso.
Ditaba tseo a
di tsere gona moo tikologong yeo.
thongwa ke yena. Ke tikologo yeo e mo dirago gore a ngwale ka tsela yeo.
Ramaila ga a nyat~e setso seo. Seo a se nyatSagoke tiriso ya sona, go fora
Ie go hialefetSa batho, eupsa ga a se nyatse ka go se gobosa. 0 thulana Ie
dingaka tsa maaka. Taba ye ya go bolela ka setso e dirisitSwe ke bangwadi
phagamisa maemo a ngaka ya setSo. Ramaila
kgatelelo. Bangwadi ba ba ngwadilego ka morago ga Rarnaila Ie bona ba
(1998) tsa Shai, di Iaetsa khuetSo ya Ramaila. Kanegelokopana ya Ka
diphoso tSa bona Ie go ba busetsa sethong. 0 kgona go hleka batho bao
somisitswe ke bangwadi ba ba mo IatetSego. Bjalo ka
Iemosa batho Ie go ba dira gore ba tielele
kgala batho bao ba hlokago maemo.
Go hlalosa khuetSo ya mongwadi go tlo hlokomelwa, (a) thulaganyo, (b)
tSeo di diriswa
di fetSa ka thero.
nyatSa babadi gore ga ba lemoge phoso ya seo ba se dirago.
Ka gona, babadi ba katelwa thuto ka ganong.
atlegilego ke ya go tlogelela babadi ditaba gore ba di fefere ka bobona.
ka yena. Ge dikanegelopokana tSeo tsa gagwe di lekodisiswa, go bonala gore
o di sentse ka go di tlopela thuto, tSa napa tsa fetoga dianegelokopana tsa
Bangwadi ba ba mo latetSego ba go swana Ie Matemane (1993) Ie
tSa bona tSa
KhuetSo ya Ramaila ya go raragantsha ditaba ge a di rulaganya, e bonala
kgaotsa kelelo ya ditiragalo ka go e
tsena ka bogare ka tiriso ya ditshwayotshwayo.
tseo di tla ka dipopego tSe di fapafapanego, bjalo ka ditemoso.
tSa Nna nka se je dipute (1985) Ie Ntlo ya monna yo mongwe (1991).
Ka baka Ia go kgaogantsha ditaba, ga di sa Iatelana ka tshwanelo.
kgomo, sa motho se a itlholela (1951). Mo kanegelongkopana ye ditaba di
rulaganywa ka go di isa pele Ie morago.
tsa Ntlo ya
monna yo mongwe (1991) ya Lebopa Ie ya Ralato 1(1972) ya Motuku, di
lahlegelwago ke tsela.
eupsa ke wa khuduego ya lerato, tlhompho Ie kwelobohloko.
Mongwalelo wa bona
gore ba itswalanye Ie baanegwa ba go bolelwago ka bona. Go fa mohlala,
kanegelongkopana ya Nka se sa boeletsa (1985), ya Mpepele.
kgona go tSweletsa moya wa
lerato, tlhompho Ie kwelobohloko tSeo go setSego go boletswe ka ga tSona.
fela, eupsa e ama dingwalo ka bophara.
laodisa ditaba ka go di
di tsere go Ramaila.
Sepedi, ya kgetha Ramaila, sa tsebja ka la Sefoka sa Ramaila.
Dingwalo tsa gagwe di akaretSa mehuta ye e fapafapanego, e lego padi,
Ka gona, mo karolong ye bothata bjo bo yo rarollwa ka go akaretsa dinyakwa tsa
go e nontsha. Kanegelokopana e theilwe godimo ga yona kgopolo yeo.
Le ge mongwadi a dirisa dikgopol0 tse dingwe. tsona di thusa go tsweletsa
tee. Mo ga go supse gore kanegelokopana e na Ie moanegwa
ke go re kanegelokopana
yo a itsego.
Ditiragalo ka moka di
Ditiragalo ka moka di bjalo ka melatswana ya noka
ye e kopanago, ya bopa lesogana la noka. Se se tiisa gore ditiragalo tseo di
theilwego godimo ga yona. Ke ka baka Ieo Serudu (1991: 1) a rego:
kgaolo mo pading.
ala ditaba. Ntle Ie go re baanegwa ga se ba bantsi, mongwadi ga a senye
bogelwa ke babadi. Se se tiiSagore thulaganyo ya kanegelokopana ga se ya
mongwadi. Ke gore, go na Ie seo se mo gapeletSago go hlama sengwalo
seo. Taba yeo ga e molaleng, e khutile. E lemogwa fela ke mmadi wa
mogopolo wa lephefo, ge a feditse go bala.
Kanegelokopana ya mrnakgonthe e na Ie bophelo.
kgonagalo ya ditiragalo.
Mo go gatelelwa
Ke gore, kanegelokopana e laodisa ditaba tsa
4. KGAOLO Y A BONE THULAGANYO 4.1