New Age: Is dit kettery of nuwe waarheid? - Dr. Piet Muller
New Age: Is dit kettery of nuwe waarheid?
Uit: INSIG, November 1989.
New Age is 'n begrip wat 'n mens deesdae om elke hoek teenkom: Van die boekwinkel se rakke af tot by seminare vir sakemanne. Vir sommige is dit 'n nuwe kettery wat Satan op die troon probeer plaas, vir ander 'n teken van 'n groter geestelikheid wat besig is om pos te vat. Maar kan 'n mens werklik van 'n New Age-beweging praat? PIET MULLER het ondersoek ingestel en doen verslag.
In 'n tyd toe die gruwel van die kernbom oor Nagasaki nog vars in die geheue was, en dit vir die eerste keer tot mense begin deurdring het dat die nuwe wetenskap belangrike aanpassings gaan teweegbring in die manier waarop die mens na die wêreld om hom kyk, het die Switserse sielkundige Carl Gustav Jung voorspel dat daar 'n geestelike herlewing om die draai is.
Die mens gaan uit sy rasionalistiese periode beweeg en weer begin belang stel in onsienlike dinge, in godsdiens en in die werking van die mens se eie onderbewuste, met sy rykdom aan wysheid en simbole. Hy self het as wetenskaplike proewe geneem met Tarot-kaarte en die Chinese orakelboek, die I Ching, en voorspel dat die mens meer intuïtief gaan word en toenemend in die sogenaamde parapsigologiese verskynsels gaan belang stel.
Dit wil voorkom of hierdie voorspelling die laaste paar dekades wêreldwyd besig is om waar te word. Ná 'n lang tydperk waarin die rede die geloof doodgedruk het, is daar kennelik weer 'n oplewing in godsdiens en maak veral die Evangeliese rigting en die Charismate groot vooruitgang.
Hierdie geestelike oplewing vind egter ook buite-om die kerk plaas en sluit 'n wêreldwye belangstelling in die Oosterse godsdienste in. In Suid-Afrika is die Boeddhistiese retraite by Ixopo in Natal 'n gewilde besoekplek, en van Pietersburg tot in Seepunt is daar groepe mense wat verskillende vorme van joga beoefen. Daar is wêreldwyd 'n belangstelling in die reïnkarnasieleer, en 'n Protestantse kerkgeskiedkundige in Nederland het onlangs in 'n boek verklaar dat hierdie geloof ook by sekere van die vroeg-Christelike groepe aanwesig was.
Binne sowel as buite die Kerk gaan hierdie geestelike oplewing dikwels gepaard met kritiek op die tradisioneel Westerse (hoofsaaklik Ou Testamentiese) Godsbeeld. Jung was een van die vroeë voorlopers hiervan, toe hy in sy aanvegbare boek oor Job geskryf het dat Job uit die konfrontasie met God as die moreel meerderwaardige te voorskyn getree het. Hy voeg by dat indien 'n mens hom vandag so nukkerig, opvlieënd en onbeheers gedra as wat God deur die Ou Testament doen, die samelewing dit as moreel onaanvaarbaar sal beskou. Volgens Jung is daar tussen die Godsbeskouing van die Ou en Nuwe Testament 'n wêreld se verskil.
Sake soos die doodstraf, teologiese regverdiging vir oorlog en die uitbuiting van die aarde se hulpbronne, word volgens New Age-groepe teruggelei tot die tradisioneel Westerse Godsbeeld. Binne 'n panteïstiese beskouing is daar hiervoor geen plek nie.
Op 'n ander vlak lei die kritiek op die tradisionele Godsbegrip weer na 'n herlewing in belangstelling in die geskrifte van Christelike mistici soos Jacob Boehme, Meester Echardt en die Middeleeuse Vlaamse mistikus Johannes Ruysbroeck, wat almal die immanensie van God in die mens en in die skepping beklemtoon het. Vanuit sommige Christelike groepe word daar egter heftig teen so 'n siening beswaar gemaak.
Die Transendentale Meditasie-beweging wat in Suid-Afrika talle aanhangers het en selfs 'n private skool onderhou, het wêreldwyd 'n vereenvoudigde manier van meditasie bekend gestel, wat bekende Christelike teoloë weer aangespoor het om die Christendom se eie ryk meditasie tradisie te herontdek. Net soos die eerste Christelike monnike in die woestyn van Egipte, is daar vandag miljoene mense wat daagliks die Jesus-gebed as 'n meditatiewe mantra gebruik, en "bid (hulle) sonder ophou": "Heer Jesus Christus seun van God wees my genadig en red my..."
Ook in Suid-Afrika kan kinders met leerprobleme kursusse volg waarin hulle geleer word om eers ten volle te ontspan en daarna na Barokmusiek te luister terwyl hulle studeer. 'n Ma het aan Insig vertel dat haar dogter se biologiepunte van 34% tot 70% verbeter het na so 'n kursus. Ook universiteite soos Stellenbosch en Zoeloeland maak van sulke versnelde leermetodes gebruik, en het reeds bevestig wat geleerdes wêreldwyd ondervind: dat die mens se intelligensie nie staties is nie, maar dat die IK deur sulke leermetodes verhoog kan word.
Die belangstelling in die geestelike dinge hou nie daar op nie. Daar is duidelik ook 'n opstand teen die mediese wetenskap wat die mens as 'n objek beskou en geneig was om simptome te behandel, pleks van die hele mens. Holistiese medisyne het veral in Amerika die wagwoord geword en medici is in baie opsigte verplig om met alternatiewe genesers saam te werk. Allerlei tradisionele kure is herontdek, van aromaterapie tot by Oosterse vorme van massering.
Veral die krag wat opgesluit lê in die menslike psige geniet groot aandag en in Johannesburg kan sakemanne 'n naweek-kursus bywoon waarin hulle geleer word om die krag van die psige in te span. Hierdie kursus eindig wanneer die kursusgangers blootsvoets oor gloeiende kole loop sonder om hul voete te brand. Mediese joernale het die afgelope paar jaar ook heelparty wetenskaplike artikels geplaas oor die krag van die gees om ernstige siektes soos kanker "spontaan" te genees, terwyl daar ook in Suid-Afrika kursusse in psigiese genesing aangebied word.
Dit is veral vroue wat in hierdie opset die voortou neem, en twee van die invloedrykste boeke wat die afgelope twee dekades geskryf is, is die werk van vroue: Superlearning van Sheila Ostrander en Lynn Schroeder, en Marilyn Ferguson se The Aquarian Conspiracy. Laasgenoemde is ook die redakteur van Brain/Mind Bulletin, 'n invloedryke nuusbrief wat maandeliks 'n oorsig bied van alle seminare en wetenskaplike artikels wat wêreldwyd oor aspekte van die brein en die menslike psige gepubliseer word.
Losweg word hierdie nuwe oplewing in geestelike dinge die New Age-beweging genoem. Tog loop die beweging in die jongste tyd onder skerp kritiek deur. Kritiek wat volgens die New Agers dikwels op halwe waarhede berus of op 'n misverstand oor waarin sulke groepe werklik belang stel. Ondanks die feit dat daar ook spesifiek Christelike New Age-groepe bestaan, kom hierdie kritiek veral van die kant van sekere Christene.
In Die Kerkbode het 'n predikant van die NG Kerk oor twee volbladsye losgetrek teen die "sataniese" ondertone van die beweging, en die bewering gemaak dat die plaat Voëlvry, wanneer dit agteruit gespeel word, allerlei bedekte boodskappe het.
En in Pretoria het 'n prediker voor vyfduisend mense onder meer gesê dat die New Age-beweging drie doelstellings het: Om Lucifer op die troon te plaas, om alle Jode uit te wis, en om 'n wêreldregering te stig met 'n vrou as regeerder.
Maar wat presies is die New Age-beweging? Is dit die simptoom van 'n nuwe kyk op die wêreld of 'n nuwe kettery?
Streng gesproke bestaan daar nie so 'n beweging nie, want wat as New Age bestempel kan word strek vanaf nuwe opvoedkundige denke oor die leerproses tot by groepe wat hulle besig hou met aroma-terapie of wat 'n belangstelling het in kwartskristalle. Hoogstens is daar 'n losse verband tussen 'n bonte verskeidenheid van organisasies wat almal as "alternatief" beskou kan word.
Daar is veral drie aspekte waaraan New Age-denke uitgeken kan word:
• Hulle sien nie 'n duidelike kloof tussen Skepper en Skepping nie. Teenoor die opvatting dat God die "Gans Andere" is, neig hulle in die algemeen na 'n meer panteïstiese opvatting, naamlik dat die wêreld en die mens ook deurtrek is van God. In elke mens is daar 'n vonk van die Goddelike, 'n opvatting wat al voorkom by 'n sewentiende eeuse godsdienshervormer soos George Fox, die stigter van die Kwaker-beweging.
• Die tweede punt is die opvatting dat die skepping nie eenmalig plaasgevind het en dus staties is nie, maar dat skepping 'n proses is wat deurlopend plaasvind. Hierdie gedagte sluit aan by die jongste opvattings in die wetenskap, veral in die fisika.
• Derdens, die opvatting dat die mens homself in 'n hoë mate kan ontwikkel en realiseer en dus deur 'n toegewyde lewe "beter" kan word. Daar is iets goddelik in die mens wat deur toewyding na vore kan tree in die persoonlikheid van die mens. Hierteenoor stel sommige Christelike groepe die beginsel dat die mens in wese, verdorwe is en net deur genade gered kan word.
Benewens hierdie drie algemene opvattings van die New Age-bewegings, is daar nog 'n opvatting wat ontleen is aan die filosofiese werk van die Suid-Afrikaanse staatsman genl. Jan Smuts, naamlik die beginsel van holisme. Hiervolgens is alle komplekse organismes, ook die mens en sy gemeenskap, saamgestel uit kleiner onderdele, maar gesamentlik is die geheel groter en belangriker as die som van die afsonderlike dele. Veral in Amerika het dit al mode geword om te praat van holistiese medisyne, 'n geneeskunde wat die hele mens behandel en nie net simptome nie.
Een van die heel belangrikste denkers van die New Age-beweging, Marilyn Ferguson, reken dat dié beweging berus op 'n paar belangrike ontdekkings, waarvan die belangrikste die ontdekking van die self is. Self het volgens haar weinig te doen met ego en selfsugtigheid. Dit is eerder 'n nuwe begrip van 'n mens as 'n geïntegreerde persoon, wat ten nouste verbonde is met ander selwe en ten slotte opgaan in die groot SELF wat die ganse skepping deurtrek.
Sy stip ook die belangrikheid van die lewe as 'n proses aan, en sê dat doelwitte nie belangriker kan wees as die proses self nie. Om te leer is byvoorbeeld belangriker as om inligting op te gaar. Die reis is self die bestemming. En, voeg sy by, "Caring is better than keeping." 'n Ontdekking wat by die proses-gedagte aansluit, is die noue verband tussen die mens se gees en sy liggaam. "Nie alleen weerspieël die liggaam al die historiese en huidige konflikte van die gees nie, maar die herorganiseer van die een help die herorganisasie van die ander aan." Dit is ook die grondslag waarop 'n verskeidenheid van New Age-terapieë werk, soos die sog. Rolfing, Reichiaanse terapie en die Alexandertegniek.
Maar die "soetste" ontdekking van almal is die vryheid, wat volgens die Oepinasjade "bokant smart en gevaar verhewe is." Die mens moet homself altyd afvra waarom hy vry is: "Waarom besit hy 'n vryheid om kreatief te wees en te kommunikeer?"
Hoewel die New Age-beweging in die jare sestig ontstaan het, loop die wortels daarvan terug tot vroeg in die eeu. Een van die eerste wegbereiders van hierdie beweging was die Afrikaanse predikantsvrou, mev. Johanna Brandt. 'n Ander vroeë voorloper was Jung, wat groot klem geplaas het op die mens se onderbewuste. Volgens hom het die mens nie net 'n persoonlike onderbewuste, waarin "vergete" ervarings opgegaar kan word nie, maar ook 'n kollektiewe onderbewuste, waarin die ervarings van menswees opgesluit is. Daarom dat oersimbole oor die wêreld eners is en mense van alle rasse in dieselfde simbole droom.
Voeg hierby die feit dat wetenskaplikes in die jare sestig agtergekom het wat die doel van die mens se twee breinlobbe is. Die linkerbrein het hoofsaaklik te doen met logiese denke en detail. Daarteenoor het die regterbrein te doen met holistiese denke en kreatiwiteit. Die Westerse mens beklemtoon by uitstek sy linkerbrein en was in die verlede geneig om die vermoë van die regterbrein te verkleineer.
Wanneer iemand kan leer om sy twee breinlobbe te laat saamwerk, kan sy intellektuele prestasies dramaties verbeter. Die Bulgaarse geleerde Lozanof het byvoorbeeld begin wonder hoe Indiese jogi's dit regkry om die heilige boeke van die Hindoeïsme uit hul koppe te leer. Hy het gevolglik die sogenaamde Raja-joga begin bestudeer en die beginsels daarvan weer met Westerse Barokmusiek verbind om 'n uniek versnelde leermetode te vind.
Hierdie metode kom daarop neer dat wanneer 'n leerling volkome ontspanne is – en musiek met 'n maatslag van tussen veertig en sestig mate per minuut veroorsaak so 'n ontspanning (lees Insig, Sept. 1987) – kan studiemateriaal feitlik in die brein "ingespeel" word. Sodoende leer 'n mens vinniger en onthou jy beter.
Die mens se brein en sy geestelike vermoëns het wêreldwyd die onderwerp van navorsing en ondersoek geword. Waar die Wetenskap voorheen traag was om belang te stel in verskynsels soos telepatie, psigokinese (die vermoë om voorwerpe deur breinkrag te beweeg), psigiese genesing en ander parapsigologiese verskynsels, bloot omdat dit nie binne die bestaande wetenskaplike tradisie verklaar kon word nie, het navorsing hierin die afgelope paar jaar dramaties begin toeneem.
Die vermoëns van die menslike brein het inderdaad die laaste onontdekte wêreld geword waarin leke en wetenskaplikes ongekaarte "nuwe wêrelde" kan betree. Baie kerke beskou hierdie verskynsels egter as "satanies" en "okkult". Een van die voedingsbronne van dié beweging was die nuwe ontwikkelinge binne die wetenskap, wat reeds vroeg in die eeu by Albert Einstein begin het. Hierdie nuwe ontwikkelinge in veral die wiskunde en fisika het die ou wetenskaplike wêreldbeeld wat deur René Descartes en Isaac Newton geskep is, in duie laat stort. Hoe dieper wetenskaplikes in die geheime van veral die fisika gedelf het, hoe minder voorspelbaar het die natuur geword.
Die Weens-Amerikaanse fisikus Fritjof Capra het hierdie nuwe opvattings gepopulariseer in sy boek The Tao of Physics en gewys op die merkwaardige ooreenkoms tussen die nuwe wetenskap en die opvattings van ou Oosterse wysgere.
Al hierdie dinge saam is besig om die mens te dwing om die manier waarop hy na die wêreld kyk, te verander. Waar dit in die begin van die eeu nog op wetenskaplike gronde mode was om "rasionalisties" te wees en alle vorme van godsdiens te verwerp, laat die nuwe wêreldbeeld ruimte vir 'n meer geestelike kyk na die natuur.
Twee keer tevore het die mens voor so 'n ingrypende verandering in sy opvatting van die wêreld gestaan. Die eerste keer was toe Copernicus bewys het dat die heelal nie om die aarde wentel nie, maar dat die aarde inderdaad een van die planete is wat om die son wentel. Veral vir die Kerk het dit groot teologiese probleme besorg en van die eerste verkondigers van hierdie gedagte is selfs as ketters op die brandstapel geplaas.
Nog so 'n paradigmaverskuiwing het plaasgevind toe René Descartes in die sewentiende eeu begin leer het dat ware en onbetwyfelbare kennis verkry kan word deur alles in die natuur tot sy kleinste elemente te herlei, en die verband tussen hierdie elemente wiskundig vas te stel. Dit het gelei tot die opvatting dat die mens die natuur in alle opsigte kan voorspel en onderwerp, en dat net dit van belang is wat gesien, gevoel en gemeet kan word.
Nog twee buitengewone voedingsbronne van die New Age-beweging was die Viëtnamese oorlog en die Chinese inval in Tibet.
Laasgenoemde het die geestelike leier van Tibet, die Dalai Lama en die meeste van sy volgelinge na Indië laat vlug. Die Dalai Lama, wat bekendheid verwerf het deur sy lewendige wetenskaplike belangstelling, het van sy monnike aangemoedig om as sendelinge na Amerika en Europa te verhuis, omdat die toekoms van Tibetaanse Boeddhisme vir hom in die Weste gelê het.
Dit het toevallig saamgeval met die Viëtnamese oorlog wat pres. Lyndon Johnson van Amerika genoop het om die streng kwotastelsel vir Asiatiese immigrante te verslap. Dit het gelei tot 'n toestroming van Oosterlinge, waarvan baie hoogs geleerd was en die tradisionele opvattings van die Ooste in die Weste kom bekendstel het.
Hoe moeilik dit ook al is om die New Age-beweging presies te omskryf, is daar ongetwyfeld "iets" aan die gebeur. Mense is deesdae geneig om meer "geestelik" en intuïtief na dinge te kyk. 'n Mens merk dit enersyds aan die groei van die Charismatiese beweging binne die Christendom, maar ook aan die bloei van Oosterse groepe in die Weste, soos die Hare Krishna-beweging en Boeddhisme.
In stede soos Johannesburg, Kaapstad en Durban is die afgelope maande feeste van "die liggaam, brein en gees" gehou waartydens tientalle groepe hul aktiwiteite aan die publiek bekend kon stel en wat groot belangstelling uitgelok het.
Die astrologie of sterrewiggelary, wat deur talle van die New Age-groepe opnuut as belangrik beskou word, leer dat die aarde elke tweeduisend jaar in 'n nuwe sterrebeeld inbeweeg. Die afgelope tweeduisend jaar het dit onder die teken van die Vis (Pisces) gestaan, maar dat dit besig is om in die teken van die Waterman (Aquarius) in te beweeg. Die nuwe periode wat besig is om aan te breek gaan moontlik dramatiese veranderinge in die mens se opvattings inlui.
Wat presies ingelui word, is nog nie duidelik nie, behalwe dat dit die potensiaal besit om die mens ingrypend te beïnvloed. Dit is ook 'n beweging waarvan die georganiseerde kerk homself rekenskap sal moet gee. Baie dinge wat vandag nog as "okkult" deur sommige fundamentele groepe afgemaak word sal binne 'n dekade of drie waarskynlik deel van die normale wetenskapbeoefening wees terwyl ontspanningsoefeninge en meditasie mettertyd deel sal word van skoolkinders se daaglikse geestelike higiëne, net soos bad en tandeborsel deel is van hul liggaamlike higiëne.