Federalisme bly die antwoord op SA kruispadFlip Buys, voorsitter van die Solidariteit Beweging. Foto: Reint Dykema Dit is duidelik dat Suid-Afrika nou in só ŉ omvattende krisis inbeweeg dat die land weereens voor ŉ historiese kruispad te staan gekom het. Die vraag is eerstens: Hoe het ons hier gekom? Tweedens volg: Hoe gaan ons hier uitkom? Suid-Afrika het in die tagtigerjare algaande in ŉ politieke doodloopstraat beland, wat die destydse Nasionale Party-regering en die ANC as die twee hoofrolspelers van daardie tyd min beweegruimte gelaat het. Die ANC kon nie in sy doel slaag om die regering met ŉ gewelddadig rewolusie omver te werp nie, en die NP-regering kon nie genoeg swart vennote kry om sy hervormingsprojek te laat slaag nie. Grootskaalse demografiese, politieke, ekonomiese en maatskaplike omwentelings het ŉ drastiese rigtingverandering genoodsaak. Daarby het die einde van die Koue Oorlog die politiek terselfdertyd “ontvries”, wat verdere druk op die twee hoofrolspelers geplaas het. Die groot vraag was egter: In watter rigting moes daar verander word? Daar was basies twee keuses. Die eerste een was ŉ gewone “een mens, een stem”-meerderheidsregering wat oor die hele Afrika gebruik is, teenoor ŉ federale bedeling wat meerderheidsregering vir minderheidsbeskerming sou verruil. Die Amerikaanse staatsman, Henry Kissinger, het só gewaarsku dat die gewone meerderheidsdemokrasie nie sal werk nie: “In die Weste het demokrasie ontwikkel uit homogene samelewings. Daar was nie institusionele versperrings vir ŉ minderheid om ŉ meerderheid te word nie. In die Weste is verkiesingsneerlae gesien as ŉ tydelike terugslag wat weer omgekeer kan word. Maar in multi-etniese lande beteken minderheidstatus gereeld permanente diskriminasie en die risiko van politieke uitwissing.” Daarteenoor het die Britse staatsman, Lord Acton, ŉ federasie gesien as die beste stelsel teen die misbruik van staatsmag soos wat nou alledaags in Suid-Afrika geword het: “Van alle soorte toetse aan demokrasie, was federasie die doeltreffendste en mees simpatieke … Die federale stelsel beperk en beheers die soewereine gesag deur dit te verdeel en slegs sekere omskrewe regte aan die regering toe te ken. Dit is die enigste metode om nie net die meerderheid nie maar ook die mag van al die mense in bedwang te hou.” In die praktyk lei ŉ gewone meerderheidstelsel in ŉ land soos Suid-Afrika onvermydelik tot magsentralisasie, en het ŉ party selfs met 51% steun prakties 100% van die mag. Daarenteen word mag in ŉ federasie verdeel en versprei om te verseker dat gemeenskappe en provinsies oor die magte beskik om hulle regte te beskerm. Dit is die rede hoekom multi-etniese federasies soos Switserland, Kanada en België bestendig en voorspoedig is, teenoor “demografiese demokrasieë” waar die meerderheidsregering in die praktyk tot meerderheidsoorheersing lei. Natuurlik is dit nie die enigste redes vir die Suid-Afrikaanse krisis nie, maar die ingeboude probleme in die 1996-bedeling raak nou duidelik vir almal om te sien. Die belangrikste ingeboude gebreke is: Suid-Afrika se probleem lê veel dieper as net ŉ “sikliese” leiers- of regeringsprobleem, en is eerder ŉ strukturele bedelingsprobleem. Sentralistiese partye met ŉ totalitêre ideologiese geneigdheid misbruik en monopoliseer staatsmag om kwesbare minderhede te benadeel. Namate die politieke wittebrood van die Mandela-era oorgewaai en die gevolge van die ingeboude gebreke van die bedeling al duideliker geword het, is ons beweging gestig en het van krag tot krag gegroei. Maar die breë Afrikanergemeenskap het stelselmatig agtergekom dat wat as ŉ wonderwerkskikking voorgehou was, maar net ŉ gewone meerderheidsbedeling met ŉ tydelike reënboog van versiersuiker was. Daarom is daar oor die afgelope dekades vele projekte van stapel gestuur om Afrikanerbelange te beskerm, met en sonder ander vennote, groepe en organisasies. Hierdie strategieë kan kortliks soos volg opgesom word: Maar nieteenstaande vordering en pogings om staatsverval te keer, word dinge nie makliker nie. Die toenemende verstaatliking van die ANC, die versnelde verbrokkeling van die land, en die voortgaande demografiese omwenteling lei tot ŉ bedreiging vir die volhoubaarheid van die staat en tot ŉ dieper bestaanskrisis vir Afrikaners. Daarom bly die vraag: Wat kan nou gedoen word om die land, die Afrikaanse taalgemeenskap en kultuurgemeenskappe soos Afrikaners in staat te stel om blywend vry, veilig en voorspoedig in Afrika voort te bestaan? Dit bly ŉ groot uitdaging in die lig van Afrikaners se dun verspreiding, die gebrek aan ŉ gesamentlike toekomsbeeld, die groot praktiese uitdagings wat te bowe gekom moet word, en die eise wat die daaglikse werklikheid aan ons mense stel. Planne moet praktiese hoop skep, sonder die valse verwagtinge van kitsoplossings wat al soveel skade berokken het. Dit is so dat ŉ sentralistiese regering soos die ANC nie mag na federale dele sal wil afstaan nie. Maar die staat verswak nou so vinnig dat federalisme deur privatisering tot stand kom, soos privaat hospitale, privaat veiligheid-en-leefstyldorpe en privaat universiteite.