Eerstens moet daar onderskei word tussen 'n normale werknemer en 'n okkupeerder. 'n Werknemer wat op die plaas woonagtig is, is ook 'n okkupeerder. Indien die werknemer nie op die plaas woonagtig is nie, het hy geen verblyfreg op die plaas nie en gevolglik ook geen reg om daar begrawe te word of iemand daar te begrawe nie.
Hierdie is 'n baie kontroversiële onderwerp tussen plaaseienaars en hulle okkupeerders. Aan die een hand glo plaaseienaars dat hulle oor die ongestoorde genot van hulle grond beskik, soos die Grondwet (no. 108 van 1996) ook bepaal in artikel 25. Terwyl die okkupeerders aan die ander kant glo dat hulle verblyfreg altyd behels dat hulle ook die reg het om op daardie grond waar hulle woon begrawe te word.
Daar is 'n hele paar wette wat die situasie hier rondom hanteer. Die belangrikste en ook gewoonlik die een wat meestal van toepassing is, is die ESTA-wet (Wet op Uitbreiding van Sekerheid van Verblyfreg no. 62 van 1997).
Die wetlike aspekte rakende grafte en begrafnisse is 'n statutêre reg, wat nie weg gekontrakteer kan word nie, m.a.w. die boer kan nie 'n kontrak aangaan met die okkupeerder wat sê dat hy nie meer oor die reg beskik om te begrawe nie.
Dit is egter baie belangrik om te bepaal of die okkupeerder op jou plaas wel 'n okkupeerder is kragtens die ESTA-wet. Indien die okkupeerder sorteer onder 'n ander wet, sal sy regte kragtens daardie wet bepaal moet word.
Die definisie van 'n Esta-okkupeerder is: 'n persoon wat op iemand anders se landbougrond woon met toestemming.
Indien die okkupeerder op jou grond wel 'n ESTA-okkupeerder is, dan gee die wet in artikel 6(2)(dA) aan so okkupeerder die reg:
Volgens die bogenoemde aanhaling van die wet is daar basies drie vereistes wat die okkupeerder moet nakom, voordat hy/sy iemand op jou grond mag begrawe:
Die oorledene moet 'n okkupeerder wees of deel wees van die okkupeerder se familie
Die oorledene moes ten tyde van sy/haar afsterwe permanent op die plaas gewoon het
Dit moet 'n gevestigde praktyk wees om mense op die plaas te begrawe m.a.w. daar moet ander grafte op die plaas wees.
Die grondeienaar mag dus nie 'n begrafnis weier, indien dit in lyn val met die bogenoemde statutêre wetgewing nie.
Die grondeienaar het wel die reg om sekere redelike en billike voorwaardes te stel, rakende die graf en die begrafnis reëlings. Die okkupeerders moet ook hierdie voorwaardes nakom. Dit is wel belangrik dat hierdie voorwaardes billik moet wees en ook in ooreenstemming met die okkupeerder se kulturele oortuigings.
'n Paar voorbeelde van billike en redelik voorwaardes wat die grondeienaar kan vereis is soos volg:
die grondeienaar kan aandring dat die datum en tyd, asook enige ander reëlings van toepassing op hierdie begrafnis met hom ooreengekom word;
die grondeienaar mag voorskryf watter ingang roete die begrafnisgangers moet gebruik;
vreemdelinge of begrafnisgangers mag nie op die plaas rondwandel nie;
dit mag nie die landboubedrywighede beïnvloed nie; ens.
Om grafte op die plaas te hê skep ook toekomstige probleme ten opsigte van besoekers aan daardie grafte. Dis belangrik om te Let dat die grondeienaar hier ook regte het. Die grondeienaar moet in kennis gestel word indien iemand die graf wil kom besoek. Indien die plaas betree word, sonder om vooraf 'n reëling te tref, kom dit neer op onwettige betreding van eiendom en kan hulle gearresteer word. Die grondeienaar het dan ook die reg om die tyd van die besoek te bepaal. Verder kan die grondeienaar ook redelike en billike voorwaardes aan die besoekers stel bv. watter ingang roetes gebruik word, die hoeveelheid besoekers per besoek ens.
Gevolglik is dit van uiterste belang om dringend regsadvies te soek, indien 'n okkupeerder 'n graf op jou plaas wil aanbring. Dit is ook belangrik om te verstaan dat indien toestemming onregmatig geweier word, sal daardie okkupeerder binne 'n paar uur 'n dringende interdik teen die grondeienaar bekom in die Grondeise hof. Hierdie interdik kos die grondeienaar duisende Rande om teen te staan. Dit is om hierdie rede baie belangrik om seker te maak dat die grondeienaar van die begin af regmatig en binne sy regte optree.