Die Kaap? Nee, dankie. As hy langer as ’n jaar hier bly, sal dit te lank wees, was sy oorwoë mening. Maar toe bly hy tien jaar in die verversingspos wat hy kom stig het... en besef nie hoe hy later as ’n volksplanter gehuldig sou word en hoe ’n hele land mettertyd uit sy beskeie pionierswerk sou groei nie...
Y was ’n ambisieuse pionier en, welbeskou, ook die “vader” van die Afrikanervolk. Maar Jan van Riebeeck sou destyds beslis nie aan homself as ’n volksplanter gedink het wat selfs eeue later nog opgehemel sou word nie.
Maar toe hy ná tien jaar die Kaap verlaat, was Van Riebeeck met reg trots op wat hy deur die Here se genade aan die suidpunt van Afrika vermag het. Sy bydrae tot die Suid-Afrikaanse geskiedenis sal dan ook nooit verdoesel of gering geskat kan word nie. .
Bronne verskil egter oor sekere aspekte van Jan se jeug en Schiedam word ook as sy geboorteplek aangegee. Dit lyk nietemin asof die gesin na Schiedam verhuis het toe Jan drie jaar oud was. Hy het wel sy ma verloor toe hy tien was en is in die huis van sy oupa in Culemborg opgevoed. Culemborg is ’n stil, skilderagtige stad naby Utrecht aan die rivier Lek.
Sy oupa het gesorg dat hy ’n goeie opvoeding kry en geleerd kom, en toe Jan die skool verlaat, het hy besluit om ’n chirurgyn (of skeepsdokter, ’n semi-gekwalifiseerde geneesheer) te word. Om te kwalifiseer vir hierdie beroep van destyds, moes hy drie jaar by ’n vakman in die geneeskunde in Amsterdam werk.
NÁ die voltooing van sy opleiding het Jan hom tot die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie gewend vir werk. Die Kompanjie was ’n groot en magtige Nederlandse maatskappy, wat die handel met die Ooste en dus die skeepvaart om die suidpunt van Afrika tussen Nederland en Oos-Indië beheer het—met Batavia op die eiland Java (Suid-Indonesië) as die Oosterse hoofkwartier.
Maar groot ontberings wag op die skipbreukelinge. Eers ná meer as ses maande kom daar vir hulle uitkoms by hierdie ongesonde, warm kus. Jan en sy makkers word deur die skip Sutphen opgepik. Hulle bereik Batavia eers ’n jaar en drie maande nadat hulle Nederland verlaat het.
In die Verre Ooste bly die vooruitstrewende jong Van Riebeeck nie lank in die beroep waarvoor hy opgelei is nie. Hy kom agter dat daar vir hom groter kanse is om bevorder te word as hy hom in die handel begewe. Kort voor lank is hy ’n klerk in die kantoor van die Kompanjie in Batavia, waar hy hom so knap van sy taak kwyt dat hy in 1642 aangewys word as sekretaris van ’n afvaardiging wat na die luisterryke hof van die koningin van Atjeh (op die eiland Soematra) gestuur word. Daarna word hy bevorder tot onderkoopman in Japan.
In 1645 word hy waarnemende opperhoof en in 1646 koopman en sekunde in Tonkin (vandag in die noorde van Viëtnam). Almaardeur bewys hy sy vermoëns en maak hy groot indruk. Hy leer die moeilike Tonkinese taal en handhaaf die beste moontlike betrekkinge met die geslepe en gierige vors van Tonkin. Boonop dryf hy selfs snags handel in kaneel en binne ’n paar jaar sorg hy dat die Kompanjie groot winste uit sy transaksies maak.
’n Mens sou dink dat só ’n knap amptenaar die blinkste toekoms in die Kompanjie tegemoet sou gaan. Maar die Kompanjie was allermins vrygewig met sy geld en het sy amptenare bedroewend min betaal. Soos baie ander amptenare voor en ná hom het Van Riebeeck dan ook tersyde sy inkomste met private handel probeer aanvul. Dit lei tot sy ondergang.
Eindelik het die Kompanjie ingegryp om die private handeldrywery stop te sit, en Van Riebeeck moes dit ontgeld, ofskoon die meeste van die ander amptenare die afrekening vrygespring het. ’n Bitter teleurgestelde Jan is teruggeroep na Nederland, met al sy ambisies aan skerwe om groot opgang in die Kompanjie te maak.
Terug in sy vaderland lyk alles egter darem nie vir hom swartgallig nie. Hy maak kennis met Maria de la Queillerie (1629-'64) en in Maart 1649 staan hy met sy negentienjarige bruid voor die kansel in sy jeugplek Schiedam. Die sagmoedige maar volhardende en diep godsdienstige Maria was van Hugenote-afkoms (haar oupa het uit Frankryk gevlug). Sy sou vir Jan die lewe aan nege kinders skenk voordat sy op ’n jeugdige sowat 35 jaar oorlede is.
Jan kry ook weer werk, hoewel by ’n ander handelsmaatskappy, vir wie hy enige maande ná sy troue na Groenland en toe weer na Wes-Indië uitvaar. Maar uiteindelik besluit die Kompanjie om hom weer ’n kans te gee—en watter kans is dit nie!
Jan word naamlik aangestel as kommandeur van ’n verversingspos vir verbygaande skepe wat die Kompanjie op die roete na die Ooste aan die Kaap wil aanlê.
Ná ’n betreklik voorspoedige reis vaar Van Riebeeck Tafelbaai op Saterdag 6 April 1652 met sowat negentig man binne—en begin reeds op die Maandag met sy stigterswerk. Hy laat nie gras onder sy voete groei nie en wil sy take na sy beste vermoë afhandel, want sy kop staan eintlik na die Ooste toe waar hy bevordering kan gaan soek.
Van Riebeeck hoop om nie langer as ’n jaar in die Kaap te vertoef nie. Soos dit sou blyk, sou hy tien jaar lank hier swoeg—om nie slegs ’n verversingspos nie, maar uiteindelik ’n kolonie in Suid-Afrika te vestig.
Van die begin af is daar egter probleme. Die hout waarvan die eerste plankhutjies gebou moet word wat as woonkwartiere moet dien, is onder in die skepe gelaai. Die gevolg is dat Maria, die Opdorp-vroue en Annetjie Boom, die vrou van die baas-tuinier, in die eerste twee weke op die skepe moet bly wat in die tierende suidooster in Tafelbaai ronddobber.
Maria het darem nou ’n eie slaapkamer en kinderkamer, maar nog geen huislike vryheid in die ware sin van die woord nie, want daar word steeds saam met die bemanning en amptenare in ’n gemeenskaplike eetsaal geëet.
Tog verbeter die toestande mettertyd, hoewel dit steeds nie aldag maklik gaan nie. Daarvan kan baie gelees word in Van Riebeeck se dagregister—’n uiters waardevolle geskrif oor die wel en wee van die eerste gevestigde Europeërs aan die Kaap.
Nog ’n manier waarop hy die arbeidersprobleem aanpak, is om amptenare van hul diens aan die Kompanjie vry te stel sodat hulle as sogenaamde vryburgers kan boer—waardeur hy inderdaad die klas van onafhanklike boere skep wat later in die Boere of Afrikaners sal ontwikkel.
Want by sy vertrek spog die jong Kaapse nedersetting reeds met onder meer ’n hospitaal, verskeie werkwinkels, ’n meule, ’n graanskuur, huise, stalle vir perde, beeste en skape, en groente- en vrugtetuine. Daar is ook ’n hawehoof, wat dit vir skeepspassasiers moontlik maak om regstreeks aan land te stap.
In 1664, ’n week ná die geboorte van ’n vyfde seuntjie wat maar enkele ure gelewe het, sterf sy geliefde Maria en staan ’n verpletterde Jan langs haar graf in Malakka. Van Riebeeck vra om te mag teruggaan Nederland toe en sy versoek word toegestaan. Maar hy sou nie weer sy vaderland sien nie. Op sy terugreis doen hy Batavia aan waar hy 'n nuwe, gesogte pos kry.
Aan die Kaap word letterlik so in die verbygaan van Van Riebeeck se dood gehoor. Hier gaan die lewe en die ontwikkelinge voort en word gestadig en doelgerig voortgebou op die fondamente van die stigter. Ook die verskillende tongvalle wat aan die Kaap gepraat word, en wat nog tot Afrikaans sou ontwikkel, slyp mekaar reeds in hierdie vroeë stadium om al hoe meer ’n eensoortige en eie karakter te begin aanneem.
• Die Westerse beskawing, met al sy onteenseglike voordele, word aan die suidpunt van Afrika gevestig. Plaaslike kulture soos dié van die Khoikhoi en die San was feitlik nog in die Steentyd gevestig, terwyl Europeërs al eeue tevore ’n gesofistikeerde kultuur en skriftradisie gehad het wat ná die Middeleeue met die herlewing van geleerdheid tot nuwe hoogtes ontwikkel het.
• Van Riebeeck bring ook die Westerse argitektuur na die Kaap. Weliswaar was die eerste huisies wat hy hier laat bou het skamele struktuurtjies van plank, maar spoedig verrys ’n fort waarin hy en sy gesin ná slegs ’n paar maande in ’n klipgebou met ’n platdak kan gaan woon. Toe Van Riebeeck die Kaap ná tien jaar verlaat, sluit die geboue al selfs ’n hospitaal, verskeie werkwinkels en ’n meule in. Plaaslike bouwerke van die Khoikhoi was nie veel verder ontwikkel as ’n soort byekorf-hut wat van grasmatte gemaak is nie.
• Afrika in die Suide weet nog prakties niks van die Christendom toe Van Riebeeck hier voet aan wal sit nie. Heidense natuurgelowe kom voor by al die inheemse volkere. Sy koms is die begin van ’n religieuse verandering, ’n verchristeliking of kerstening wat met verloop van tyd nie net oor Suidelike Afrika nie, maar oor die hele Afrika suid van die Sahara sou spoel.
• Gesondheidsorg (soos bewys deur die oprigting van ’n hospitaal) bereik met Van Riebeeck se koms ’n dimensie wat ongekend is onder die inheemse volkere. Dit is maar nog net een van die legio voordele wat meegebring is deur die besluit van die Nederlandse Verenigde Oos-Indiese Kompanjie om hom na die Kaap te laat kom.
• Dat die Kaap vanweë Van Riebeeck se bemoeiing aandadig sou wees aan die benutting van slawe, moet in die lig van die vandag se aanvaarde norme eweneens as ’n nadeel aangemerk word. In sy tyd, en wel in Maart 1658, het slawerny sy eintlike beslag aan die Kaap gekry het met die aankoms van ’n besending slawe op die skip Amersfoort. Van Riebeeck het slawe bo inheemse werkers verkies.