Nadat die mens geleer het om ru wol tot kledingstof te weef, het hy ’n veelsydige materiaal gehad wat hom snags verwarm en bedags koel gehou het. Uit hierdie primitiewe begin het ’n bedryf gegroei wat vandag vir verskeie lande, veral in die Suidelike Halfrond, van besonder groot belang is.
Verskillende skaaprasse lewer verskillende soorte wol. Suid-Afrika produseer fyn- tot mediumgraad. Die vesels van die Merinoskaap—wat vir die meeste van ons wol sorg—is uiters fyn en dig bymekaar, wat dit geskik maak vir luuksieuse en beskermende klere.
Australië produseer ook fyn wol, maar dit is in die reël minder fyn ofskoon sterker as Suid-Afrikaanse wol.
Die Merinoskaap is oorspronklik in Spanje geteel en het gou bekend geraak vanweë die witheid, fynheid en sterkte van sy wol.
Skielik het die prins sy skape teruggeëis. Hulle is teruggestuur—sonder hul nako­melinge. En só het Suid-Afrika se baie belangrike Merinobedryf begin. Die skaap is sedert­dien met verskeie ander rasse gekruis.
Die Karakoel, nog ’n belangrike ras, kom aanvanklik uit Asië. Sy wol is kort, grof en bruinerig grys en word vir tapyte met ’n growwe, natuurlike voorkoms gebruik.
BO: Arapawa-skape tel onder die skaars skaaprasse, en hierdie ram met die yslike horings lyk kwalik na die Merino waarvan hy bes moontlik oorspronklik afstam. (Kyk foto van Merino by Mieliestronk se ander artikel oor skape.) Maar daar word gereken dat die Arapawas nakomelinge is van Merino-skape wat in die 1860’s op die Nieu-Seelandse eiland Arapawa agtergelaat is, waar hulle toe wild geword het. Hulle is nou weer mak gemaak en word hoofsaaklik vir hul wol geteel.
’n Goeie skeerder verwyder die vag in een stuk met lang, gladde hale en sonder om die dier seer te maak. Die meeste boere stuur hul geskeerde skaaptrop deur ’n dip (’n lang, smal gleuf gevul met ’n ontsmettingsmid­del) voordat hulle hulle weer veld toe jaag.
Die vag, wat só geskeer is dat dit aanmekaarbly, word soos ’n kombers op ’n afrandtafel oopgegooi en ondersoek. Met afrand word bedoel dat die wol wat te kort, vuil of minderwaardig is, van die res verwyder word. Spesiaal opgeleide mense moet hierna die vagte in verskillende grade klassifiseer volgens die lengte en fynheid van die wol.
Van die afrandtafel gaan die vagte na die wolbakke. Elke graad kom in ’n aparte wolbak. Sodra ’n bak genoeg wol het om ’n wolsak of baal vol te maak, word dit met ’n wolpers styf en netjies in die baal ingepers en met seilgaring toegewerk.
Die wol is nou gekoek en die vesels staan in alle rigtings. Daarom word dit gekaard: dit word deur rollers met dun draadtande gestuur, wat dit só uitkam dat die vesels ewewydig en op mekaar kom lê.
In die spinproses word die wol in ’n reeks masjiene ingevoer wat die repe rek om hulle dunner te maak en dan vleg om wolgaring te vorm.
BO: Die Spinster, ’n olieverfskildery uit 1873 deur die Franse skilder William-Adolphe Bouguereau (1825-1905). Dit toon ’n jong meisie met ’n spindel, ’n primitiewe spinapparaat waarin ’n houtpen aangewend is om vesels tot garing te spin. Sulke apparate is duisende jare lank gebruik, en die spinwiel het maar eers sy verskyning in die Middeleeue gemaak.
STEL jou ’n wêreld sonder wol voor. In die eerste plek sal skape—en verskeie ander soorte diere—bra koddig lyk.
Die bedreiging wat dit vir die wolbedryf ingehou het, het wolprodusente gedwing om hul produkte te verbeter. Hulle het byvoorbeeld uitgevind dat wolmateriaal waterdig gemaak kan word deur dit met ’n spesiale soort waks te bedek. En hulle het geleer hoe om dit te bewerk sodat dit nie so gou vuil sal word nie.
Ofskoon handweef nog in baie lande ’n gewilde beroep is, word die meeste geweefde materiaal tans deur fabrieke gelewer.
Die afwerking is die eindstadium in die verwerking van wol. Die oppervlak-voorkoms van die materiaal word verander om ’n verskeidenheid van materiale te kry. Die punte van sekere van die vesels kan byvoorbeeld uitgekam word om pluisig te lyk. Of die vesels kan in een rigting geborsel word of selfs platgedruk word vir ’n glanseffek.
Selfs die vet wat uit wol gehaal word wanneer dit aanvanklik gewas word, word gesuiwer om lanolien te maak, ’n stof wat in gesigsrome, sepe, politoere, inke en salwe gebruik word.