Jy blaai in die argief vir Breinbliksem.
Merkers:Breinbliksem, Fanie Viljoen, Pleisters vir die dooies, transgressiewe literatuur
'n Resensie van Pleisters vir die dooies in interteksslagmaat (1)
Môreoggend gaan hy een vir een 'n groot klomp kinders by die skool skiet; een ná die ander.
Ek verwag iets ongeloofliks wanneer ek die sneller trek. Dit sal wees soos 'n moerse vuurwerkvertoning waar die vonke oopspat oor die donker.
Dwa! Dwa! Dwa!
Ek verwag dat bloed só sal oopspat teen die skoolmure. (bl. 8)
Die titel sê dit reeds: Hierdie boek gaan nie maklik wees nie. Pleisters help niks as daar 'n koeël deur jou kop is nie.
Ek verwag afgryse in die kinders se oë. Ek gaan kyk hoe hulle siele uit daardie selfde oë sypel.
Dit sal asemrowend wees. Ek weet dit net.
Asemrowend. (bl. 9)
Maar dit is môreoggend, eers as die skool begin. Vannag is sý nag. Hy wil eers 'n nag vol avontuur hê, want môre sal sy laaste wees.
Die ek-verteller sien homself as die verlosser. Hierdie wêreld het te veel seer. Hy gaan sekermaak dat hy 'n aantal mense uit hulle miserabele bestaan help. Hy word aangevuur deur iets in hom, iets soos 'n engel wat hom sterk maak, wat vir hom die moed gee.
Miskien is die swaartekrag sterker
Miskien is ek gemaak om te sterf
Maar as ek val, val ek soos 'n engel (2)
Sy pa suip, vertel stories oor die Grens en bliksem sy kinders.
Maak my groot en breek my
Maak my groot en breek my af
Dis 'n bose kringloop
en onder draai die duiwel rond (3)
Wanneer sy pa gesuip is, haal hy sy pistool uit en sê vir sy kinders hulle is slap, want hulle ken nie die Grens nie, hulle was nog nooit in 'n oorlog nie; dis Grens met 'n hoofletter.
Hier is hy 25
langs 'n tenk in die woestyn
waar jong soldate oud word
en leer van dood en pyn (4)
Interessant, die Grens is dus nog met ons, twintig jaar ná demokrasie. Ek het net die ander dag nog gesê dat mý generasie se grensverhale nie hierdie generasie aanspreek nie. Nou is hier 'n nuwe tipe Grensverhaal in Afrikaans.
Leer my om my kinders te vermoor
Leer my om alle liefde te versmoor
En onder draai die duiwel rond (5)
Vannag het hy die pistool gevat en albei die gelaaide magasyne. Daar is ook 'n spul ekstra koeëls, genoeg om 'n lang lys van sy skoolmaats te verlos van hierdie walglike wêreld. Hy gaan sy eie Grens oorsteek.
Die novelle se motto kom uit Chuck Palahniuk se Fight Club (6):
Palahniuk, en ander wat soortgelyk skryf, noem die soort werk transgressiewe fiksie, dit beteken dat hulle karakters skep wat die taboes in ons samelewing uitleef.
Transgressive fiction authors write stories some are afraid to tell. Stories with taboo subjects, unique voices, shocking images – nothing safe or dry.
Daar is geen twyfel dat Fanie Viljoen se Pleisters vir die dooies volledig die gebied van transgressiewe fiksie betree nie. Gedurende die nag drink die hoofkarakter brandewyn en hy besoek ook 'n prostituut.
As 'n prossie met jou klaar is, is sy met jou klaar. Jy moet geen goue sterretjie op jou voorkop van haar verwag oor jou vaardigheid in die bed nie. (bl. 59)
Die prostituut raak kriewelrig as hy haar vertel hy gaan môre 'n klomp mense doodmaak. Sy ontbied hulp in die vorm van 'n baie groot Nigeriër wat die verteller kom aanrand.
Dit is maar een van die gevegte daardie nag. Die geweld wat hy ervaar, laat hom heel voel, dit maak nie saak hóé stukkend se lyf is nie. Dit laat hom dink aan 'n rekenaarspeletjie.
Sy duim beheer kontroles
wat 'n vliegtuig laat versnel
en hy lag soos net 'n kind kan lag
oor dié visioen van hel (7)
Die verteller word stukkend geslaan, hy skop 'n ander man byna dood en beland tussen 'n klomp demone in die begraafplaas, maar hy absorbeer die pyn – dit laat hom nóg sterker glo in die missie wat hy op homself geneem het.
Hy's die meester van sy wêreld
Hy word 'n god, 'n generaal (8)
Sy innerlike engel loop al die pad met hom saam.
Hy't 'n jas wat blink soos maanlig
Op die water van 'n meer
En vlerke wyd en witter
As 'n albatros se veer (9)
Vroeg in die storie kom die verteller op kransduiwe af wat vergiftig is. Hulle ly natuurlik en hy maak hulle almal dood, om hulle te verlos. Dan sny hy die vlerke af en neem dit met hom saam, want vlerke teen die maanlig is pragtig.
Transgressie nie apatie nie
Daar is niks eenvoudig of maklik aan hierdie novelle nie.
Fanie Viljoen se novelle is dun, slegs 140 bladsye lank, amper soos Albert Camus se L 'Étranger (10) van 1942. Tog, al pleeg Mersault moord op die Algeryn, is daar min ooreenkomste tussen Camus en Viljoen se tekste.
Mersault is totaal apaties. Die moord word gepleeg sonder om daaroor te dink en ná die tyd is daar geen emosie of aanvaarding van skuld nie. Dit het maar net gebeur.
Die verteller in Viljoen se roman aanvaar die volle verantwoordelikheid vir sy dade. Hy maak selfs 'n video om te sorg dat almal, die ouers, die polisie en ook sy pa, later sal verstaan waarom hy bereid was om 'n massamoordenaar te wees.
Hy weier ook om sy pa te skiet, want dit sal te maklik wees. Hy wil sy pa laat leef met die wete dat dit sý geweer was en dat dit sý dronkpraatjies was wat uiteindelik gemaak het dat sy seun as die "verlosser" van sy vriende sou optree.
Daar is al oor geskryf, maar nie só nie
Ek het opsetlik Pleisters vir die dooies gelees teen erkende tekste in ons Afrikaanse musiekskat. Goeie woordkunstenaars soos Coenie de Villiers worstel ook met die vrae wat Fanie Viljoen vra, maar ek kan nie dink aan 'n enkele Afrikaanse teks wat soortgelyk aan hierdie een is nie.
Daar was Ryk van die rawe (11) deur Jaco Fouché wat ook handel oor 'n nag in die stad met 'n hoofkarakter wat allerlei soortgelyke goed beleef, maar Fouché se karakter was 'n deelnemer, nie een wat sy lewe opsetlik tot 'n punt wil bring nie. Ook in Richard de Nooy se Zacht als Staal (12), wat hier in Suid-Afrika te koop is as The big stick (13), is daar 'n passiewe reaksie op die eens aktiewe seun se lewe.
Blou trane (14), deur Daniella Day, is al 'n hele stappie nader, maar nog eens is die hoofkarakter 'n slagoffer, nie die een wat aktief soek na dit wat gebeur nie. (Lees gerus my onderhoud met Daniella hier.)
Koos Prinsloo se Slagplaas (15) dalk? Miskien al 'n stappie nader.
Eben Venter se boeke skuur ook dikwels, maar Fanie Viljoen neem hipperrealisme na 'n volgende vlak in hierdie teks.
Ek het in 2008 'n kortverhaal gepubliseer met die titel "Transgressie" in Byna Liefde (16), maar ná ek en my redakteur lank daaroor gepraat het, moes ek dit afskaal, juis omdat die leser nog glad nie reg was vir die grense wat ek hulle wou laat oorsteek nie.
Fanie skop daardie Grens/grens in die leser se koppe aan flarde. Ons het hier 'n ware transgressiewe teks.
Ek salueer dit.
'n Paar weke gelede het ek 'n aantal skrywers, waaronder Fanie Viljoen, gevra waar die grense tussen jeugliteratuur en jongvolwasseliteratuur lê? Sy antwoord was:
Die meeste tienerboeke in Suid-Afrika is gerig op 'n jonger tienermark, vir ouer tieners (jongvolwassenes) is boeke in Afrikaans so skaars soos hoendertande. Daar is nie juis boeke met byt vir hulle nie.
Hier is 'n boek met byt.
Dit is nie die eerste keer dat Fanie 'n boek skryf wat hard slaan nie. Met Breinbliksem (17) het hy in 2005 beide die Sanlam-prys vir Jeuglektuur én M.E.R-prys vir jeuglektuur gewen, tog moes talle skole hulle ouers laat toestemming gee dat boek gelees kon.
Maritha Snyman sê die volgende in 'n resensie van Breinbliksem:
Die boek verg oopkop lesers, beslis nie dié wat soos volstruise hulle koppe in die sand wegsteek nie. Dit belig 'n groep jong mense wat ons nie kan wegwens nie. Dis 'n boek wat die moontlikheid inhou om Afrikaanse tieners te oortuig dat daar Afrikaanse boeke is wat hulle kan uitdaag. As jy dapper is, koop die boek vir 'n tiener, lees dit self ook.
Ek moet sê: Pleisters vir die dooies neem Viljoen se werk 'n stap verder.
Pleisters vir dooies is 'n belangrike stuk letterkunde vir volwassenes van alle ouderdomme. Vir jong kinders is dit beslis nie, maar jong volwassenes in graad 11 en 12 sal mal wees hieroor, ook volwasse jonger lesers. (Die boek dra 'n waarskuwing van 17+.) Ek het klaar vir my meisiekind gesê sy moet dit lees.
Breinbliksem het dalk 'n susterteks in SA Partridge se uitstekende Sharp Edges (18), maar ek kan nie dink aan 'n ander Suid-Afrikaanse teks wat met Pleisters vir dooies kan vergelyk nie, hoewel Eben Venter se Wolf, wolf (19) sekere van die kwessies uitlig wat ons hier ook aantref.
Reg tot die einde toe
Maritha Snyman sê dat sy nie van Breinbliksem se einde gehou het nie.
Ek moet sê Pleisters vir die dooies se einde is presies soos dit moet wees. Ek wil niks weggee nie, maar die geboorte van 'n jong engeltjie/verlossertjie… Nee, lees self. Hou aan lees. Dis hard, dôners hard, maar dit is elke bloedkol werd.
(1) Viljoen, Fanie. 2014. Pleisters vir die dooies. Pretoria: LAPA.
(2) "Die veldslag". Woorde deur Stef Bos, vertaling deur Jannie du Toit, van Coenie de Villiers se album Zen
(3) "Sielswartgat" deur Fokofpolisiekar van hulle album Lugsteuring
(4) "Foto's uit my album" deur Coenie de Villiers van sy album Ek wens
(5) "Sielswartgat" deur Fokofpolisiekar van hulle album Lugsteuring
(6) Chuck Palahniuk. 2005. Fight Club. New York: WW Norton.
(7) "Oorlog-oorlog" deur Coenie de Villiers van sy album Ek wens
(9) "Engel" deur Coenie de Villiers van sy album Zen
(10) Camus, Albert. 1942. L 'Étranger. Parys: Gallimard.
(11) Fouché, Jaco. 1996. Die ryk van die rawe. Kaapstad:Queillerie.
(12) De Nooy, Richard. 2012. Zacht als Staal. Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar.
(13) De Nooy, Richard. 2012. The big stick. Johannesburg: Jacana Media.
(14) Day, Daniella. Blou trane. Pretoria: LAPA.
(15) Prinsloo, Koos. 1993. Slagplaas. Kaapstad: Kaapstad.
(16) De Vries, Izak. 2008. Byna liefde. Kaapstad: Tafelberg.
(17) Viljoen, Fanie. 2005. Breinbliksem. Kaapstad: Tafelberg.
(18) Partridge, SA. 2013. Sharp Edges. Kaapstad: Human en Rousseau. Partridge verower die MER prys met hierdie boek in 2014.