Dit was 'n soort van oorgangstaal in die mond van die Boer, as hy ‘boeke-vat’, of in sy hand, as hy die pen vat. Daarom is dit so gewaag om sonder meer van Afrikaans in geskrifte te praat sover dit die tydperk voor 1875 betref. Die grens tussen verafrikaanste Nederlands en Afrikaans is soms moeilik te trek. Dit kan stellig aangeneem word dat baie van die Boere onder die indruk verkeer het dat dit Nederlands is wat hulle nou daar neergeskryf het, byvoorbeeld in hulle briewe aan famieliebe-
As so'n persoon aan ‘Meneer de Editeur’ skrywe en dit is bedoel vir die korrespondensiekollomme, dan sal die heer ook weer die foute 'n bietjie aansuiwer en wat ons in die koerant teëkom is dan nie in werklikheid meer origineel nie.
Dit word te meer op prys gestel as onthou word dat daar 'n baie sterk dwingrede moet bestaan om 'n Boer sover te kry om sy pen op te neem en iets te skryf vir 'n nuusblad. Gewoonlik moet hy geterg word en nog geterg word. Hy is vredeliewend soos 'n leeu tot dit nie meer kan nie. En as hy praat dan is min woorde beter as baie. 'N tiepiese voorbeeld is die amperafrikaanse brief van Havengar, die eerste wat ons sover in die Vrystaat gekry het. Die ander wat in ‘De Tijd’ voorkom is dan ook van die hand van 'n Engelsman, en van 'n vrou; die ander paar lyk na die werk van Hollanders of Duitsers, waarvan daar tot toe baie in die hoofstad van die jong land van die Boere aan die Oranje was. 1863 is 'n baie vroeë datum vir skriftelike-Afrikaans: dit is nog in die donker-dagkant.
Uitgegee deur en gedruk by J.W. Spruyt, het die blad naderhand in ander besit oorgegaan en is toe geredigeer deur J.F. van Iddekinge aan wie se kantoor dit ook gedruk is. Hy was eers agent in Philippolis en het hom toe later in Bloemfontein neergelaat as ‘Beëdigd Taxateur en Venduafslager’. Elke Woensdag van die week het die koerantjie, wat maar in betreklik klein formaat verskyn het in die begin, die wêreld ingestap. Vandag berus daar in die argiewe van Bloemfontein die eerste jaargang (29 Okt. 1862 - Okt. 1863), die afleweringe van die jare 1867, 1868 en 1870. Hy het gekom as voorvegter van die belange van die Boere-bevolking en is dus 'n nasionale, 'n volksgesinde blad in sy politiek gewees. Onder die rubriek Binnenlandsch Nieuws van die eerste aflewering staan dan ook wat soos 'n profesie klink naas die lopende waarde van die nuusblad in Hollands en as 'n nasionale kampvegter: ‘Zaturdag ll. viel hier na maanden (lees jaren) van droogte de eerste regen, die echter slechts kort aangehouden heeft....’. Die Friend bestaan vandag nog as 'n bloeiende dagblad in Engels en getrou aan sy politieke tradiesie.
In die jaar 1863 verskyn daar 'n sestal afrikaanse briewe in ‘De Tijd’ oor die saak van die aanstaande president vir die Vrystaat. Van Pres. M.W. Pretorius het die Volksraad weer die bedanking ingedien gevind, en dit is algemeen gevoel geword dat dit niks sal help om weer by hom aan te dring om die pos langer te beklee nie. Intussen maak die Friend hard propoganda om die setel in hande van 'n Engelsman te kry. Eers het hy die heer Joseph Allison, wat in die afwesigheid van Pres. Pretorius as staatshoof fungeer het en daarna weer sy ou betrekking opgeneem as goewermentssekretaris, met alle kragte ondersteun maar later die heer Bowker van Kaapstad as die gewenste man aangeprys. Die Boere het eindelik kwaad geword om hierdie houding van die Friend en sommige het begin skryf ter ondersteuning van hulle eie kandidaat of vir die van die Volksraad, die heer Brand. Die eerste van hierdie briewe, wat in die gebruik van die s teenoor Ned. z baanbrekend is en in sy werkwoord al suiwer Afrikaans is maar blykbaar tog nog probeer om Nederlands so van veraf te volg, is van genoeg belang en ook kort genoeg om in sy geheel opgeneem te word. Die mnr. Havengar verdien waarlik 'n vaste plekkie in die hart van sy Vrystaatse taalgenote. Hy is 'n voorloper, is nasionaal in die spelling van sy naam, in die gebruik van sy taal, in sy pleitrede vir 'n Vrystater om die vakante vrystaatse presidentssetel te vul.
Die rede hiervoor put hy uit ervaring. Elke jaar koop hulle 100 pompoene en in sy afwesigheid kom die smous aan sy vrou vra of sy nie iets wil hê nie. Die hele geskiedenis word so goed vertel en helemaal sonder omhaal van onnodige woorde, dat dit gerus in 'n paar trekke oorgeneem kan word.
So gaan dit dan verder; telkens word 'n hoër ouderdom geneem onder behendige leiding van die boer, en deur hom as tellingbasis oorgedra op die getalle van pompoene. As dit dan klaar is neem hy haar huistoe omdat sy moontlik koue kan vat, en gelas boondien sy kaffer om toe te sien dat die pompoene in die bêrekamer kom. Die vertroulike ‘Neef’ verhoog nog die humorvolle van die situasie, veral waar sy hom in die begin so onsimpatiek gesind was, en eintlik weggeja het. - Die motief is seker oud en in alle gevalle 'n bekende. So ken ek dit i.v.m. die verkoop van eiers. Sy verduitsing ‘nae 's landts gelegentheidt’ is dan ook baie verdienstelik en die spreektaal 'n middel om dit aan natuurlikheid te laat wen. Die hele dingetjie is 'n stukkie kuns.
kijk neef Jan, mot al die Zondage in die kerk voorzing’. In die twede brief trek hy ook te velde teen die landdros. Hierdie heer sal hy nie weer loslaat nie. Die mees dubbelsinnige gesegdes slinger hy hom teen die kop en beveg hom met gemene insinuasies. Hy munt uit in onderduimse verdagmakery. 'N mens stel nie belang in sulke dinge nie maar 'n paar aanhalings sal nie skaad nie.
Dit is nog nie die ergste nie. Sterk woed hy weer teen die Veld- en Proviesiekornette in sy Zamenspraak tusschen oom Klaas en neef Hans, waarin oom Klaas 'n behendige toepassing maak van die onderskeid wat die neef maak in antwoord op sy vraag of 'n muilezel en 'n steenesel dieselfde is.
Die skuilname Kobus Platberg; Mooihoek; Een Boer van Fiapolis; Jou neef Andries; Kaptein Jantje Mijnier; en Piet Tafelkop is almal verskillende vanne vir die Eks-Landdros van Smithfield, later van Harrismith, die heer William Bramley. Hy het self in duidelike bewoording die identiteit verraai, toe J.P. v/d Bosch, ‘Inspectie-Landmeter’ op Bethlehem hom, saam met ‘Oranje-Vrijstaat’ die wêreld te warm gemaak het en in 'n brief maak hy toe aan die anonimiteit 'n end deur uit te kom ‘om vergissingen te voorkomen’, siende dat daar nog 'n oud-landdros is en terselfdertyd probeer hy sy reputasie as landdros in die ou tyd red en skuif 'n verskriklike aanklag op die skouers van die vorige landdrosklerk, die heer Canisius. Nou volg van die gemeenste briewe in Nederlands geskrywe, waarin die persoonlike in sy verfoeilikste skinder-geskryf uitbot. So ook blyk dat die algemene griewe niks meer as blote naywer is nie.
Iets oor die man se taal. 'N mens mag nie die algemene verdienste deur die persoonlike van hierdie Engelsman laat verskemer nie. Hy kon perfek Nederlands skrywe, blykens sy briefwisseling met v.d. Bosch en hy was boondien ook beëdigde vertaler. Die Afrikaans wat hy gebruik het, is ook goed. Dit rig hom na die volk se spraakgebruik. Hoedat Engels ook al ingedring het, gee sulke voorbeelde soos ‘hulle settel die zaak’, hy ‘gee een sprie’; ons ‘is nie Hottentots van die Keep kor’ (Cape corps), ens. te sien. Van opvallende belang is sy spelling. In die latere briewe lyk dit of hy in 'n baie klein tydskippie van H.G. Wells gesit het en na 'n paar desenniums later gevlieg het. Daar is 'n duidelike ewolusie. In die begin was die z altyd waar dit in Ned. sou staan; dan wissel dit in seker woorde met s af en is eindelik net daardeur vervang, met so nou en dan 'n verval in die ou skryftradiesie. So begin die stemlose f aan die begin van lettergrepe stadigaan 'n plekkie te verower vir hom, bv. in: verfolger; friend; frinde; feltkornet; frek; liefer; enz. Die skis ook nie onbetuigd gelaat nie, dit heet sk ape; sk rijf; sk ult; ens. Hy is die enigste tot nou wat en i.p.v. een vir ons 'n het en dieselfde klank in zijn tot zen in die begin en tot sen later, gemaak het. Pleksname verafrikaans hy verder in spelling, soos: Blomfontijn; Herresmit, Betulie. Wat vir hulleself spreek is: as; baklij; proses; maneer; leeraart; an; lant, gelt, raat en rat, pont; speul; ens. In die tyd toe ons y deur ij voorgestel is, het dit hoogs onwaarskynlik gewees dat iemand, soos Bramley, sou skrywe: My vir Mei. (Engelse spelinvloed!)
Weer 'n Engelsman, soos Meurant, en 'n landdros, soos Meurant (magistraat), en iemand wat tog 'n politieke doel beoog het, soos Meurant, al was dit verreweg nie so loflik nie, en, soos hy, die taal goed beheers het. Jammer dat hy nie groot as mens kon wees in die beheersing van die aspaai-gevoelens nie!
Nadat Bramley in 'n twisgeskryf gelok was het sy bydraes in Afrikaans opgehou. Dit was in Mei gewees. Vir 'n drie maande was die volkstaal toe nie in die blad van van Iddekinge verteenwoordig geword nie. Naas die brief van A.P.J.v.S. in Okt., waarin hy teen Rooi Kris uitvaar as 'n skynheilige en 'n tongkristen, omdat hy hom met die aankoop van voer toegetrap het, kom Tryna Snaaks op die toneel en vergas die publiek
Die verskoning wys hoe 'n menslike mens hierdie dame is. Die eg-vroulike (en ook manlike) toegewing aan die eise van die mode is voorwaar 'n stukkie prettige lewe en veel meer as 'n snaaksigheid.
Dit word duidelik waarom sy opgehou het met haar briewe toe die naam bekend word: dit was 'n raak skoot. Natuurlik
kan die persoonlike soort van aanvalle nie altyd gebillik word nie, en bevat dit maar meesal nie die werklik-komiese nie, maar dat sy opgehou het om te skryf is te betreur, want sy het net begin om haarself te vind, en oral het die ware en tiepiesmenslike uitgeborrel, en selfs so natuurlik dat ook sy deur sy niksontsiende pyle geraak word. Daar is nie 'n ewolusie in haar taal, soos dit die geval met Bramley was nie, maar wel in inhoud en in die gees daarvan. 'n Onpartydige Opmerker van die Bramley - v.d. Bosch-saak sê dan ook onder datum 18 Desember, 1867, toe Oktober en die briewe van Trijna al 'n hele eindjie agter die rug gele het:
Die verdienstelikheid van haar artiekeltjes lê in die inhoud, die frisheid en lewendige natuurlikheid, in die vloeiende geselstrant, en dan nog in die tyd van die verskyning daarvan in Afrikaans. Sy moes 'n sterk karakter gehad het, om trots vooroordeel die begin te maak, al het iemand haar die mond later gesnoer.
Die Nederlandse skryfgewoonte, of spelwyse, het sy nie probeer afskud nie. Dit op homself is egter nie die groot saak nie; immers spelling is heeltemal 'n konwensionele, en so in die algemene saak, 'n sekundêre iets. Die dubbele nie, woorde soos Gehombog, die verafrikaansing van persoonsname, en die sinsbou en die vorme van die woorde (bv. die werkwoord), getuig hoe sy haar kon aanpas, en dan weer die gees van idealisering in haar kritiek, en die strewe om in die mode te bly, en om die land te sien vooruitgaan, naas die gemoedelikheid (oom Jan en tante S.), staan as 'n vaste getuigskrif van haar vermoë om in hierdie aanpassing die eie persoonlikheid vry te bewaar van dorre eensydigheid.
In die hele jaar 1868 het die ‘Tijd’ net vier stukke in Afrikaans publiseer, een daarvan is 'n brief van Dom Hans en die ander drie is samesprake. Die datum lees 25 Jan. 1867: hy is maar
net 'n jaar te laat maar verdien tog nie daarom die epiteton van Dom nie. Hy stel 'n klompie vrae, waarop hy kamtig 'n antwoord verwag, en stel hom nou dom voor. Dit is weer in die gees van Bramley se geskryf. Oom Kornelis het hom kwaad gemaak; as laerkommandant is hy baie goed, maar as veggeneraal deug die ‘ou’ glo nie. Sy taal is nie sleg nie.
Die drie samesprake is van meer belang. Dit lyk of die woord ‘Zamenspraak’ hom vir goed gevestig het in die vroeëre geskiedenis van ons taal in sy skriftelike gebruik. Hulle is deur dieselfde persoon geskryf en gaan onder die baniere:
Die skrywer is 'n Hollander. Sy woordgebruik verraai dit ten duidelikste, soos: - wel sabels!; zulke knaape; die schraalhans van de Kaap; met die ruwe byl daarin kap; ens. 'N Boer sou ook nie van ‘Hoe vaar jy nog?’ of van ‘ik word kwaa’ praat nie. Sy taal is betreklik suiwer Afrikaans, bv. in: -goeie morre; as; nou; scrap en burgerskap, hoedit meesal sch- is; reg; opgereg; ens.. Voorbeelde sal dit verder verhelder.
Die Friend(?) word nou herdoop in Vijand van den Staat, na aanleiding van 'n suggestie vervat in 'n brief in Ned., wat net kort tevore in die kolomme verskyn het: F(r)iend of the Free State, en in II het hy dit nou teen Machunga, wat in 'n spinnekop ('n soort treppie) saam met 'n Engelse daam, van haar net deur die hoepelrok geskei, gery het, 'n ontmoeting
met 'n slang gehad het, die daam uit haar floute met brandewyn moes haal, en toe weer met spoke te doen gehad het; die spook is dan Belsebul (sic) wat snags oorkom om hom en die Editeur in die nodige kunsgrepe te onderrig ten bate van die Vyand van die Staat. So sterk is die toewyding van hierdie twee here aan die ‘oubaas’ dat die biskop se blaasbalk hulle niet van die dik ketting kan bevry nie. Dan kom hulle na die vermaaklikhede terug op federasie:
No. 3 is die beste van die lotjie in sy bou. Neef Jeems is 'n Ier wat met 'n boerevrou getrou het en nou in gesprek met neef Tom sy opienies rond uitspreek oor die memorie met 170 naamtekeninge daarop en aan ou ‘Philip’ gerig met die versoek om inglyf te word onder die Kaapkolonie. Hy is darem nie so beslis as Neef Frits waar dit tot 'n uitspraak kom nie:
Nou volg die laaste jaargang wat in die argiewe rus. Hierin is die oes net so skaars as in 1868: drie gevalle is al wat te vind is. Daar was nie baie dinge wat die gemoedere opgesweep het nie, die kwessie met Niklaas Waterboer volg eers teen die uitgang van die jaar. In die begin daarvan skyn dit asof die Boere tog nie in die erns van die Engelse in die wederregtelike vervreemding van hulle eie gronde geglo het nie; dit sou meer net die bedrywigheid van 'n klompie geluksoekers wees. Teen die grys-
Daar is nie te veel opvallends oor die taal te sê nie, dit gee 'n heel goeie indruk van die gebruik daarvan in die tye. Maar
wat spelling betref en die suiwerheid van die medium in vergelyking met ons vorm van nou, word dit ver oortref deur die Zamenspraak tusschen Neef Gert Kiviet en Piet Onverzaag. Na die inhoud is hier nie veel te sê nie. Neef Piet het 'n klipmuur vir 'n rijk ‘kerel’, 'n besitter van 'n winkel, maar sonder liksens, gemaak en nou het hierdie rykerd van ‘riemlant’ hom ‘maar sleg behandeld’, want ‘jij weet ik is mos so goet van vertrou, ik ziet 'n mens voor zijn kop, maar nie in zijn krop nie’. Nou vertel by net vir Neef Gert dat hy nie juis rede het om te kla nie, wildebeeste en blesbokke is volop, net ‘Ou Jakop’ drup 'n bietjie gal in sy lewe. Dit lyk of hy maar in alles berus en nieteenstaande, geen wens verpleeg om die ou geldsak in die Wilgerivier 'n onderdompeling te gee nie.
Sy styl is besonder vloeiend; dis in die natuurlike gesprekstrant en orals straal die gemoedelike warmte deur.
Die eerste brief wat in hierdie jaargang in Afrikaans verskyn, is eintlik weer 'n tweeslagtige taalproduk. Dit lyk soms meer asof die redakteur afgesien het van die reg wat hy hom voorbehou het, volgens sy herhaaldelike aankondiging in die algemene bekendmakinge, dat hy veranderinge kan aanbring in taal en styl, o.m. Ons volstaan met 'n blote verwysing na die brief in die uitgawe van 17 Feb. en met verder net te sê dat die effek wat hy bereik met die naam Tom Poddingkop, wat die optree van die jonge fungerende landdros ‘Viljee’ in die afneem van die getuienis van die wilkelinbreker O'Brien in Engels as 'n gelukkige voorbeduidenis van vooruitgang aanprys, - soms te verander in Puddingkop, inderdaad humoristies is.
Dis waarlik te betreur dat die ander nommers van hierdie blad nie te krye is nie. Wat alles in 1871, die jaar toe die verontwaardiging oor die afneem van die westelike deel van die Vrystaat deur die sterkere uitgebars het (bv. soos blyk uit Oude tijden in de Vrijstaat, Muller), moontlik verskyn het, lê in die gebied van die moontlike, voorlopig, totdat dit kan kontroleer word. Daar moes wel 'n tyd gewees het toe daar ander stryers in die veld was. Hulle mag hulle miskien van die Hollandse taalvorm bedien het, maar dat hulle lesers gehad het en
dat hulle deur baie hoog aangesaan was, getuig 'n paar van die korrespondente baie onomwonde. Bramley wens dat Jantje Reguit die pen wou voer teen die misbruike wat daar in die Volksraad sou heers, en Trijna Snaaks vra met verlange waar die helde Boniface, de Lima en Maatje Hoffman dan sou bly met hulle gesange en beskouinge oor die nuwe mode. Daar was heelwat geskryf, (waarskynlik), in ‘De Tijd’, in Afrikaans, en wat nou nie kan vasgestel word omdat die nommers nie almal in ons argiewe 'n tuiste gevind het nie.
Die Goewernementsskoolmeester was 'n sekere Mnr. Moll: van sy seuns lewe nog in die Vrystaat (bv. op Frankfort). Later het Moll en Bramby op 'n baie goeie voet verkeer.