[Tel jou woorde] ‘Woorde is oorgehaalde pistole’ – Jean-Paul SartreArgieffoto (Foto: Ashish_Choudhary, Pixabay) Maandag en Dinsdag moet ek ŉ vergadering in Stellenbosch bywoon. Dit is, soos altyd, ŉ voorreg om dié historiese dorp te besoek en gewaardeerde vriende en kollegas weer te sien, maar die gemoedere is hierdie keer donker. ŉ Nabykind van ŉ kollega in taalkringe is die naweek vantevore hier dood. Eers verinneweer en toe vermoor. Koelbloedig. Vir ŉ onsinnige ding soos ŉ ou rammelkas. As ŉ ma van ŉ studentekind, breek en breek en breek my hart vir die ouers en familie van dié mooie meisiekind wat in die media moet lees watter alleraaklige laaste oomblikke sy moes deurmaak. Haar storie is afgryslik, maar dit is, helaas, nie uniek nie. 2017 was nie ŉ goeie jaar vir vroue nie: Hulle was om al die verkeerde redes in die nuus. ŉ Mens kan omtrent nie meer ŉ nuusblad oopmaak nie, dan loop jy jou in die afskuwelikheid daarvan vas: moord, aanranding, verwoesting, verplettering. Ten spyte van al die oproepe en veldtogte om die beëindiging van geweld teen vroue en kinders, is dié gruwel net aan die toeneem. Saam daarmee, die koelbloedigheid waarmee die aanvalle plaasvind. Dié soort geweld is werklik ewekansig. As ŉ mens sommer lukraak begin name uitsoek op ŉ lys vroueslagoffers, is dit duidelik dat daar nie ŉ tipiese profiel is nie. Al wat hulle gemeen het, is hulle gender. En hulle lot: Hulle was uiteenlopend, dié klompie. Hulle het mekaar nie geken nie en niks gedeel nie. Niks wat hulle wel gehad het, kon hulle beskerm – nie hulle velkleur, ouderdom, agtergrond, sosiale stand, inkomste of voorkoms nie. Maar hulle het almal in hulle laaste, weerloosste oomblikke dieselfde sielsverskeurende vrees ervaar. En uiteindelik is hulle almal, soos rommel, deur hulle aanvallers weggesmyt. Ek besef goed vroue is nie die enigste slagoffers van geweld in hierdie land nie. Dinsdagaand het ek net-net die laaste Gautrain van die lughawe af Centurion toe gehaal, en die Uber-bestuurder wat my van die stasie af moet huis toe neem het my by ŉ agterste voetgangerhek in ŉ donker systraat opgelaai. Toe hy wegtrek, gewaar hy ŉ figuur op die sypaadjie en hy druk my kop onder die paneelbord in terwyl hy vetgee. “I’m sorry, ma’am,” maak hy verleë verskoning, “but it really is not safe for us around the station.” Hy is net so blootgestel as enigiemand anders. Sy vrees is net so reëel. Die koeëls waarvoor hy moet koes, net so dodelik. Die verskil is dat vroue bloot op grond van biologie teikens is. As ŉ mens na die WHO se statistiek kyk, is dit onrusbarend om te sien dat een uit elke twee Suid-Afrikaanse vroue gedurende hulle leeftyd op een of ander wyse aan gendergeweld blootgestel sal wees. Dink mooi oor daardie getal: Dit is ŉ kwart van die bevolking. En daardie slagoffers gaan feitlik deur die bank daarvan verdink of openlik beskuldig word dat hulle op een of ander manier aan hulle lot aandadig was. En dit is presies op dié punt dat ek by die saak betrokke raak. Ten nouste. Want nou gaan dit nie net meer oor die geweld nie, nou gaan dit oor die woorde. Woorde wat die geweld aanwakker, toelaat en toesmeer. Woorde wat ŉ samelewing breinspoel om te dink dat gendergeweld deel mag wees van ons daaglikse handel en wandel: Walglike woorde wat niks anders is nie as verbale geweld, wat deur studente op plakkate by byeenkomste rondgeswaai word omdat dit deel geword het van ŉ bepaalde studentekultuur. Ander woorde wat dié optrede regverdig en goedpraat. Soos “net ŉ grap”, “deel van die gees”, “tradisie”, “maar almal doen dit”, “ag al weer ŉ klomp bekoeklike PK’s wat niemand vreugde gun nie”. Nog woorde wat van die slagoffer van gendermisdaad die oortreder maak: “wat het sy daardie tyd van die aand daar gesoek?”, “wat het sy gedink gaan gebeur as sy so aantrek?”, “ja, maar hoeveel het sy gedrink?”, “ja, maar kyk saam met wie was sy daar”. Asof daar iets is wat ŉ mens kan dink, doen, drink of aantrek wat ŉ uitnodiging vir verkragting of moord kan wees. In die Washington, DC-museum oor die Joodse Volksmoord is daar ŉ aangrypende aanhaling van een van die oorlewendes, Elie Wiesel, onteenseglik een van die grootste geeste van die moderne eeu. Hy skryf: “Most people think that shadows follow, precede or surround beings or objects. The truth is that they also surround words, ideas, desires, deeds, impulses and memories.” Ons mag nie meer dink dat dit wat ons sê, of nie sê nie, geen skadu gooi nie. Die uitwerking van ons woorde is ontsaglik en onontkombaar. Want woorde word denke, en denke word dade, en as ons nie bereid is om ons woorde te tel nie, is die skadu’s naderhand groter as die lig. Daar is onmeetbare krag in dit wat ons verwoord, in die taal wat ons toelaat, in die narratief wat ons deur middel van taal in ons samelewing laat ontvou. Dis geen wonder dat die leermeesters van feitlik elke religie gewaarsku het teen die mag en misbruik van woorde nie: Ons is wat ons dink, sê die Boeddha. Alles wat ons is, kom uit ons denke, en daarmee maak ons die wêreld. Die profeet Mohammed het sommer reguit gesê die meeste van ons sondes is aan ons tonge te wyte. En Christus self (Matteus 15:18) leer vir ons: “Wat by die mond uitkom, kom uit die hart, en dit is die dinge wat die mense onrein maak.” Laat ons dan nooit vergeet dat skadu’s nie hulleself maak nie. Laat ons weeg aan wat ons die wêreld instuur. Want ons is, met alles wat ons sê, aan die bou aan die samelewing waarin ons leef. En ons kan nie ons vroue en vriendinne, ons susters en ons dogters langer so blootstel aan die donkerte nie. Sophia *Sophia Kapp is senior taaladviseur by die Virtuele Instituut vir Afrikaans. Besoek gerus die VivA-webblad of laai die gebruikersvriendelike slimfoontoepassing af (kyk in die iStore en op Google Play vir VivA-aanlyn)