Die Realisme in die literatuur het betrekking op 'n waarheidsgetroue, ongeïdealiseerde uitbeelding van die werklikheid waarby die hier en nou van leser en skepper (kunstenaar) 'n sentrale plek inneem. Die Realisme staan teenoor die geïdealiseerde uitbeelding van die ROMANTIEK. Breed gesien, beperk die Realisme hom natuurlik nie tot die literatuur nie; dit het ook betrekking op die beeldende kunste. Die Realisme in die literatuur is afhanklik van die geskrewe woord, terwyl dit in die beeldende kunste om die hantering van die penseel of die beitel gaan.
Dit wat nie natuurgetrou nageboots is nie, het nie aan die norme van kuns beantwoord nie. Dit hang weer saam met die eeue-oue beginsel van die imitatio en MIMESIS. Met hierdie opvatting het Aristoteles wel daarmee rekening gehou dat 'n kunstenaar selekteer en in sy kunswerk 'n gerekonstrueerde werklikheid tot stand bring binne 'n artistieke struktuur en dus nie 'n volle werklikheid nie.
Daar het deur die eeue verskillende beweegredes bestaan vir die benutting van die werklikheid in die kuns.
Die natuur word in die klassisistiese kuns weergegee nie soos dit is nie, maar soos dit in die ideaalste omstandighede moet lyk. Die menslike rede, nie sy hartstogte nie, speel die toonaangewende rol. Op basis van die Grieks-Klassieke en Romeins-Klassieke voorbeelde is teruggegryp na die onverbiddelike eenhede van TYD, plek en handeling, eenhede wat soms 'n gedwonge effek gehad het en wat as sodanig verwyder van die Realisme is. (Vgl. KLASSIEKE LITERATUURSTUDIE.) Die klassisis het voorts prys gestel op hoë morele standaarde, die gewone omgangstaal vermy en as karakters die hoë adellikes benut. Die opvallende is dat die Klassisisme hom veral gemanifesteer het in die drama, terwyl die opkoms van die Realisme gepaard gegaan het met die opkoms van die ROMAN, seker omdat die roman hom — vanweë sy omvang — by uitstek leen tot 'n uitgebreide realistiese uitbeelding.
Waar die Realisme in die poësie voorkom, geskied dit veral in die meer epiese poësie, hoewel 'n mens by 'n digter soos Martinus Nijhoff juis in sy mees liriese ontboesemings 'n sterk realistiese tendens aantref.
Die Duitse digter Friedrich Schiller (1759—1805), wat deurgaan vir 'n Romantikus, kon nie die Realisme en die realistiese met die kuns verenig nie, terwyl 'n tydgenoot, Friedrich Schiegel (1772—1829), die Realisme as essensieel vir die kuns beskou het.
Uit die voorgaande is dit duidelik dat die Realisme nie net 'n stroming is wat aan 'n spesifieke tydperk gebonde is nie. Eers in die 19e eeu het die Realisme 'n eg Europese periodebegrip geword. 'n Mengsel van filosofiese, religieuse en wetenskaplike opvattings het gelei tot die manifestasie van die Realisme as stromings in die kuns.
Die radikaalste manifestasie van die Realisme as stroming (ook wel genoem die Formele Realisme) doen hom voor in Frankryk omstreeks die helfte van die vorige eeu. Die Realisme is in Frankryk aanvanklik gepropageer deur 'n groepie minder bekende outeurs, o.a. Jules Champfleury (1821—1889), met sy essay "Le réalisme" (1857), waarin hy o.m. pleit dat die held in 'n roman 'n gewone man moet wees en dit ook stel dat die volk 'n onuitputlike bron van romanmateriaal kan lewer.
In die twintigtal romans wat hy geskryf het, het hy die daaglikse lewe in 'n klein dorpie so getrou uitgebeeld dat hy meermale met die gereg gebots het vanweë dié lewensgetrouheid wat mense in die verleentheid gestel het.
Die belangrikste literêre eksponente van die Realisme in Frankryk is Gustav Flaubert (1821—1880) met sy beroemde Madame Bovary (1857) waarin die romantiese eintlik geïroniseer word. Daar is na die werk verwys as die tasbare triomf van die literêre Realisme. Flaubert het sy opvatting van die Realisme verwoord in 'n brief aan George Sand in 1876 waarin hy aan lg. sê dat sy (George Sand) met haar werk in een sprong ten hemel styg en vandaar op die aarde neerdaal, maar "ek, arme drommel, ek sit as't ware met loodsole aan die aarde vasgeplak..." Flaubert staan daarvoor bekend dat hy grondige navorsing vir sy literêre werke gedoen het en 'n obsessie gehad het oor die presiese weergawe van die gebeurtenisse wat uit die daaglikse lewe gegryp is.
C.N. van der Merwe (1967) meen dat Jan Rabie se baanbrekende Mens-alleen reeds 'n beperkte bevryding van die Realisme in die Afriaanse literatuur beteken het. Sy 21 beskou hy as 'n radikale breuk met die Realisme. Die prosakuns van André P. Brink toon sterk realistiese tendense, maar sy werk is nie 'n eksponent van die Realisme nie.