Universiteitswese, transformasie en dekolonisasie: Wat kan ons verwag?Argieffoto. Deur Christoff van Wyk Studente-organisasies dreig opnuut om kampusse onbegaanbaar te maak deur massaprotes. In weerwil hiervan, swyg die minister van hoër onderwys en faal klaaglik om die kritieke leierskap te gee wat nou nodig is in dié verband. Intussen dreig ŉ groeiende fiskale krisis by verskeie universiteite, waar sommige reeds aangedui het hul finansies is in die rooi of op pad soontoe. Die vraag kan tereg gevra word: ‘Waarheen is ons universiteitswese op pad in Suid-Afrika?’ Die hoëronderwysbedeling sedert 1994 – is ons beter of slegter af? Suid-Afrika se hoër onderwys het ŉ omwenteling van enorme proporsies ondergaan in die afgelope 15 jaar. In 1994 was daar 21 openbare universiteite, 15 sogenaamde ‘polytechnics’, 120 kolleges, 24 verpleeg- en 11 landboukolleges. Teen 2001 het die opleidingskolleges heeltemal weggeval en is die meeste van hulle geïnkorporeer in verskeie universiteite. Uit die 36 universiteite en technikons wat daarna nog bestaan het, het verskeie weer saamgesmelt, terwyl party ontbind is om by ander geïnkorporeer te word om sodoende ŉ universiteitslandskap te skep met: Tans is daar 26 universiteite in Suid-Afrika, met drie nuwe universiteite van tegnologie wat sedertdien bygevoeg is. Die verhoging in studentegetalle in die afgelope 22 jaar is verstommend. In 1993 was daar ŉ geskatte 473 000 studente in Suid-Afrika. Volgens statistiek verskaf deur die Raad vir Hoër Onderwys in Suid-Afrika, het daardie getal in 2013 reeds toegeneem tot 983 698. Ten spyte van hierdie vergrote inname, is slegs drie nuwe universiteite in die tyd gebou. Suid-Afrika het dus oorgegaan van ŉ stelsel waar 191 hoëronderwysinstellings wat deur die staat bedryf is, in 1994 bestaan het, tot slegs 26 instellings vandag. Private universiteite verteenwoordig nog ŉ relatiewe klein gedeelte van die totale studentegetalle in Suid-Afrika en daar kan nie aanvaar word hierdie instansies kon die toename help absorbeer nie. Die regverdige aanname wat dus gemaak kan word, is dat bestaande universiteite tot ŉ groot mate self planne moes maak om die toename in studentegetalle te akkommodeer. Die befondsing hiervan moes dikwels op kreatiewe maniere gebeur, wat meer getuig het van goeie bestuur deur rade as regeringsbeleid. Finansiële uitdagings Oor die huidige finansiële probleme wat die universiteite moet hanteer, skryf Karen Macgregor in haar artikel Higher education in the 20th year of democracy: “Three other factors were likely to compound the funding challenge (in die toekoms): the target of raising participation to 25% and student numbers from a current 950,000 to 1.6 million; the decline in funding for higher education as a proportion of GDP from 0.76% in 2000 to 0.69% in 2009 with no target for increased funding; and a rising school-leaving exam pass rate, resulting in increasing numbers of students qualifying for university.” Die prentjie wat geskets word, is van eenvoudig te veel jongmense wat tans met universiteitstoelating matriek slaag, maar wat dit nie kan bekostig om by ŉ tradisionele universiteit te studeer nie. Jongmense wat uit veral arm agtergronde kom, sien ŉ universiteitsgraad as die enigste manier om uit die greep van armoede te ontsnap. Hierdie jongmense word egter ontmoedig wanneer hulle nie die fooie kan bekostig nie, wat hulle dan noop om lenings te probeer kry. Die lenings dek meestal nie alle onkoste nie en sommige staak hul studies bloot omdat hulle nie meer die hoë koste kan dek nie. Die regering se studenteleningsfonds, die National Student Financial Aid Scheme (NSFAS) wat veronderstel is om arm studente by te staan, gaan tans gebuk onder erge finansiële druk weens wanadministrasie en die versuim van studente om lenings terug te betaal. Navorsing wat deur die NSFAS gedoen is, het onder meer die volgende skokkende syfers onthul: “An analysis of the NSFAS Annual Reports from 2011 to 2015 shows that the percentage of NSFAS debtors paying has dropped from 35% to 12%, resulting in a 61% drop in loan recoveries in this time. For NSFAS, student default is currently measured in respect to the number of NSFAS loans held by debtors who are no longer studying, but which are not being paid. Since 2011, the number of debtors has increased from 776 239 to 851 116 (2014), but the number paying has dropped from 275 429 to 100 419 in the same time. This represents a drop from 35% to 12%.” BusinessTech berig verder op 25 Oktober 2015 in ŉ artikel, getiteld SA universities owed R4.1 billion, oor die enorme skuldlas waarmee baie universiteite reeds sit. Volgens die Sunday Times-artikel wat hulle aanhaal, sou die aankondiging deur pres. Zuma, dat daar geen klasgeldverhogings in 2016 gaan wees nie, ŉ verdere R3 biljoen-gaping in universiteite se begrotings meebring. Akademiese agterstand Baie kritiek is ook al uitgespreek oor die kolleges wat weggeval het en die gevoel onder baie kenners is dat weggedoen is met eersterangse technikons om plek te maak vir tweederangse universiteite. Maar ŉ ander faktor is die akademiese agterstand waarmee ŉ groot gedeelte van die studentekorps by die universiteit aankom, wat dan ook veroorsaak dat hulle nie vorder nie en na ŉ jaar of twee opskop. Prof. Theodorus du Plessis skryf in sy artikel Ongelykhede in taal en onderwys – perspektiewe op moedertaalonderrig in Suid-Afrika, die volgende oor akademiese agterstande onder nuwe studente: “Hierdie krisis het te make met die onvoorstelbare onderprestasie op skool van Suid-Afrikaanse leerders. Volgens die Children’s Institute aan die Universiteit van Kaapstad se jongste Child Gauge-verslag (Volksblad het in 2015 ŉ berig hieroor gedra), is die onderprestasie van veral swart skoolgangers so groot dat hulle teen die einde van die sekondêre skoolfase minstens vyf jaar agter hulle ‘bevoorregte’ eweknieë is. Ons praat dus hier van ŉ soort sistemiese ongelykheid wat universiteite in werklikheid erf.” ŉ Regeringsverslag wat onlangs vrygestel is, beweer soveel as 47.9% van studente voltooi nie hul grade nie. Hierdie studente sit dan met ŉ geweldige bedrag skuld om af te betaal en geen wesenlike werksvooruitsigte nie. Dekolonisasie Ten spyte van al die bogenoemde kopsere wat dringend aandag nodig het, is daar ŉ algehele aanslag deur die regering, onder leiding van minister Blade Nzimande, asook verskeie rade, universiteitsbesture en studentedrukgroepe om universiteitskampusse en kurrikulums te dekolonialiseer. In die Britse koerant The Guardian word die studentegroepe verantwoordelik vir die chaos en vandalisme op kampusse as volg beskryf: “This protesters include both students dependent on financial aid and those from the insurgent black middle class. Their intellectual inspiration comes from the anti-colonialism of Franz Fanon, the black consciousness of Steve Biko. Their focus is on a curriculum that they see as narrow and unreformed and on cultures and practices that position them as unwelcome outsiders in public universities in their own country.” Volgens Nzimande moet Suid-Afrika se universiteite verander om Afrika-universiteite te word: “We want our universities to become African universities in a developing country that has a history of racist and gender-based, class exploitation. These universities, all of them, must shed all the problematic features of their apartheid and colonial past.” Wat hy hier bedoel, kan dalk beter verstaan word as daar gekyk word na die voorgestelde raamwerk vir kurrikulumverandering wat onlangs vanuit ŉ werksgroep by die Universiteit van Pretoria ontstaan het. Die volgende aanhalings uit hierdie dokument is insiggewend. Oor epistemologiese diversiteit: “Excavating and recuperating African, Latin American and Asian knowledges and practices that have been devalued and marginalised and, in some cases, decimated and distorted by Eurocentrism and epistemic racism and sexism.” “Diversifying epistemology means bringing marginalised groups, experiences, knowledges and worldviews emanating from Africa and the Global South to the centre of the curriculum. It involves challenging the hegemony of Western ideas and paradigms and foregrounding local and indigenous conceptions and narratives, …” Wat hiermee bedoel word, is dat weggedoen moet word met die Westerse akademiese denkraamwerk en dat Afrika-akademie en ander alternatiewe denkraamwerke in plek daarvan gestel moet word. Met betrekking tot die institusionele kultuur van die universiteit, moet die volgende aangespreek word volgens die werkgroep: “Accelerating transformation of academic staff through the hiring, support and promotion of black South Africans, women, disabled and gender non-conforming academics …” “Reviewing and redefining the identity of the university, including its dominant subjectivities, its historically entrenched narratives and ways of doing, …” “Dismantling institutional hierarchies …” “Interrogating and reimagining spaces and symbols …” Die volledige dokument kan hier in pdf-formaat verkry word. Gevolgtrekking ŉ Groep Namibiërs, waaronder verteenwoordigers van ŉ privaatskool-netwerk, het onlangs besoek afgelê by die Solidariteit Beweging. Die bogenoemde verwikkelinge rondom die universiteitswese is bespreek en een van die besoekers het grappenderwys opgemerk die tendens van Namibiërs, wat in Suid-Afrika kom studeer, gaan dalk binnekort omgekeer word (maar darem ook bygevoeg dat ons welkom is daar!). Hoe ver van die waarheid is hierdie opmerking? Frans Cronje het al by geleentheid gesê dit is eintlik nie baie moeilik om te voorspel wat die regering volgende gaan doen nie, want hulle sê vir jou. Dis net gewoonlik goedgelowige mense wat hulle dikwels nie wil glo nie. Indien bogenoemde in ag geneem moet word, stuur ons staatsbedryfde universiteitswese op ŉ ramp af. Die behoefte om universiteite te Afrikaniseer, beteken enige sweempie van Westerse kultuur, waardes en taal (behalwe Engels), wat vandag nog op enige kampus in Suid-Afrika bestaan, moet afgebreek en omvorm word. Ten opsigte van Afrikaner, of selfs Christelike kultuur of erfenis, is daar nie eers twyfel dat dit totaal verwyder moet word nie. Verder word die legitieme eise van arm studente gekaap vir politieke redes om die Afrikaniseringsagenda verder te dryf. Dit voorspel ŉ universiteitswese wat totaal anders is as enigiets wat nog ooit in Suid-Afrika gesien is en heel moontlik enige plek in die wêreld, want die feit van die saak is, daar bestaan tans geen ‘ware’ Afrika-universiteite nie.