Moet ons bekommerd wees oor demokrasie in SA? | Netwerk24
Moet ons bekommerd wees oor demokrasie in SA?
Deur Pieter Labuschagne 09 Maart 2020 06:04
Is die parlement en die munisipale rade dan nie veronderstel om die vertoonvensters van demokrasie in die land te wees nie? Pieter Labuschagne vra of demokrasie besig is om te verdrink in Suid-Afrika.
Raadslede van die EFF en ANC loop uit ’n raadsvergadering van die Tshwane-huis in die Pretoriase middestad.Foto: Christiaan du Plessis
David Makhura, Gautengse premier, se ontbinding van die Tshwane-metroraad het weer die demokratiese gebreke in die land blootgelê. Makhura het ingevolge art. 139 (1) (c) van die Grondwet opgetree om die dooiepunt in die Tshwane-metroraad te besleg.
Die verkiesing van ’n nuwe burgemeester in Tshwane kon nie plaasvind nie, en daar was telkens ontwrigtende optrede wat die metroraad lamgelê het.
Makhura se optrede was op die oppervlak korrek om die dooiepunt in Tshwane tot ’n einde te bring. Die dieperliggende gebeure in die Tshwane-metroraad is ongelukkig simptomaties van die agteruitgang en verval van demokrasie in die land.
David Makhura, Gautengse premier se ontbinding van die Tshwane-metroraad het weer die demokratiese gebreke in die land blootgelê. Foto: Mary-Ann Palmer
Die rede waarom die Tshwane-metroraad opgehou het om doeltreffend te funksioneer was hoofsaaklik weens die mislukking van die samewerkingsooreenkoms tussen die DA en EFF. Dit het weer gelei tot die ontwrigtende destruktiewe rol wat sowel die EFF as die ANC daarna in die raad gespeel het.
Is die parlement en die munisipale rade dan nie veronderstel om die vertoonvensters van demokrasie in die land te wees nie?
Dié gebeure in die Tshwane-metroraad en ook elders moet in samehang gesien word met die EFF se kleuter-gedrag tydens pres. Cyril Ramaphosa se onlangse staatsrede. Dié reeds ongesofistikeerde vlakke van optrede tydens die staatsrede het daarna nog laer gedaal, met die immorele trant waarop die debat oor geslagsgeweld in die parlement gevoer is.
Dié reeks gebeure in die parlement en in die Tshwane-metroraad die afgelope paar weke, het heelwat vrae en kommer by die algemene publiek gelaat. Is die parlement en die munisipale rade dan nie veronderstel om die vertoonvensters van demokrasie in die land te wees nie?
Die lede van die parlement en lede van die munisipale rade is tog verteenwoordigers van die breër samelewing, en is veronderstel om te dien en dienste te verskaf.
Sabotasie van kragstasies
In die era van die Romeinse Ryk is gesê dat Keiser Nero viool gespeel het terwyl Rome brand. In Suid-Afrika is die land besig om op ’n sosio-ekonomiese maatskaplike afgrond af te stuur, terwyl die EFF steeds modder gooi en ontwrig. In Pretoria is daar stukkende straatligte en slaggate in die strate, maar die EFF en die ANC is eerder daarop gefokus om te ontwrig en om kleinlike speletjies te speel.
Is dit dan onmoontlik vir die rolspelers om in die belang van die land op te tree? Die prioriteit moet tog wees om die ekonomie om te draai en slaggate en straatligte reg te maak.
Daar bestaan met goeie rede ernstige kommer oor die onvermoë van regerende en opposisiepartye om konstruktiewe debatte te voer en om uitvoering te gee aan hul primêre opdrag om die mense te verteenwoordig, en om dienste op sentrale en op plaaslike vlak te lewer. Dit is ’n diepliggende etiese en morele verpligting wat op die verteenwoordigers op alle vlakke geplaas is.
Die behoud van mag verskaf egter net die skyn, die voorkoms en selfs illusie van stabiliteit.
Indien ’n party ’n sterk meerderheidsparty is, is dit betreklik “maklik” om binne die demokratiese stippellyne te bly en te regeer. Die feit dat hulle die magshefbome in die hand het, vereenvoudig die regeer-proses, want as meerderheidsparty in ’n Westminster-stelsel – sonder 'n sterk opposisie – is dit betreklik maklik om beleid in wetgewing te omskep. Hulle moet bloot die wil van die meerderheid laat seëvier.
In die meeste gevalle is die meerderheidsparty, veral in Suider-Afrika, die voormalige bevrydingsbewegings wat in beheer is. Die behoud van mag verskaf egter net die skyn, die voorkoms en selfs illusie van stabiliteit.
Prof. Pieter LabuschagneFoto: Sarel van der Walt
Wanneer die voormalige meerderheidsparty egter in die opposisiebanke inskuif, is wanneer die ware kleure van die party na vore kom.
In die opposisiebanke kan die voormalige regerende party een van twee strategieë volg. Die eerste is om deur konstruktiewe maar vasberade debatvoering en aanvalle die nuwe regerende party se beleid te opponeer en die krake in sy mondering bloot te lê. Die tweede negatiewe strategie is natuurlik is om ondermynend te wees en deur destruktiewe optrede die noodsaaklike werksaamhede lam te lê.
Die twee strategieë is natuurlik die twee opponerende kante van die spektrum, met verskillende grade tussen die twee uiterstes op die skaal.
Dit is presies wat die afgelope paar maande in die Tshwane-metroraad gebeur het. Die ANC in die opposisiebanke was daarop ingestel om ondermynend en destruktief te wees. Die werk van die raad is ontwrig en tot immobiliteit en dooiepunte gedwing, omdat hulle nie langer in beheer was nie.
Die primêre dienslewering aan die inwoners van Tshwane, wat hul munisipale rekenings getrou elke maand betaal, is van mindere belang.
Daar was sterk sprake van selfs sabotasie van kragstasies in Tshwane om die dienslewering van die DA in ’n slegte lig te stel.
Die EFF se fundamentele grondslag was nog deurentyd om ontwrigtend te wees en chaos te skep. Dié party het natuurlik geen aanmoediging nodig om hul destruktiewe rol te speel nie.
Die primêre dienslewering aan die inwoners van Tshwane, wat hul munisipale rekenings getrou elke maand betaal, is van mindere belang. Dit gaan net oor partybelang en die brutale onverfyndheid in die Tshwane-metroraad vergadersaal die afgelope tyd was skokkend en teleurstellend.
Volksvergaderings en parlemente
Walter Bagehot het in 1867 in The English Constitution geskryf die parlement is niks meer as ’n groot vergadering van verveelde mense is nie.
Bagehot sou sy siening heelwat aangepas het indien hy die nasionale en plaaslike gebeure in Suid-Afrika gade geslaan het.
Die parlement en die metroraad as verteenwoordigende liggame van die volk se potensiële waarde is op verskeie vlakke geleë.
Teoreties vervul parlementêre en plaaslike instellings en liggame ’n sleutelposisie in die groter demokratiese masjinerie van nasionale en plaaslike regerings. Die verteenwoordigende aspek van dié instellings op verskeie vlakke beteken dat hulle as die demokratiese gesig van die regering op alle vlakke beskou word.
Die opponerende element wat die opposisiepartye in die parlement en in metrorade bied, is nog ’n wesenlike aspek van geïnstitusionaliseerde demokrasie.
Die parlement of die groot plaaslike rade is verder nasionale of provinsiale debatskamers – openbare forums waar regeringsbesluite en belangrike sake op provinsiale en plaaslike vlak openlik bespreek en geanaliseer kan word. Die instellings skep die mededingende ruimte waar regeringsbeleid en bestuur op alle laer regeervlakke deeglik en indringend getoets kan word.
Die opponerende element wat die opposisiepartye in die parlement en in metrorade bied, is nog ’n wesenlike aspek van geïnstitusionaliseerde demokrasie. Dié verhouding tussen die regerende party en die opposisie is in wese antagonisties, wat die politieke lewe in ’n voortdurende stryd omskep ten einde die bes “gefiltreerde” deurtrapte beleid te verseker.
Daar is dus belangrike voordele in dié opponerende verhouding, want die wye spektrum van standpunte bied duidelike alternatiewe vir die kiesers. Dit verhoog die moontlike keuses vir alternatiewe om oplossings vir lands- en plaaslike probleme te vind en die geleentheid om tekortkominge in die regering se beleid of optredes bloot te lê. Die opponerende optrede is ’n skans teen ongebreidelde regeringsbeleid en verseker dat daar verantwoordbaarheid in ’n opponerende instelling is.
Hierdie dinamiese verhouding is geweldig belangrik, veral omdat die belangrikheid en status van parlemente globaal afgeneem het. In die parlementêre Westminsterstelsel het die mag en die status die afgelope paar dekades toenemend na die uitvoerende gesag verskuif.
Die negatiewe aspek is dat kabinetsbesluite agter toe deure geneem word. In direkte kontras met die “geheimhouding” word die meeste demokrasieë se nasionale vergadering en selfs die doen en late van stadsrade op televisie gebeeldsend. Dit stel die gewone kiesers in staat om insae in die gebeure te kry, en die werksaamhede te ervaar en te verstaan.
In dié opsig het die nasionale vergaderings kommunikasie-meganismes geword, wat geweldig belangrik is, omdat dit die gesig is van demokrasie en in die proses deursigtigheid in ’n land versterk.
Julius Malema en ander LP’s van die EFF ontwrig pres. Cyril Ramaphosa se staatsrede vroeër vanjaar. Foto: Jaco Marais
Is demokrasie besig om te verdrink?
Die prentjie in Suid-Afrika is ongelukkig veel meer duister en die status van die demokrasie word toenemend hierdeur beskadig. Die belangrike sigbaarheid van die parlement en metrorade as kommunikasie-mediums dra weinig by om die status en die prestige van die liggame te verhoog en om demokrasie eer aan te doen.
Die algemene gevoel is dat demokrasie binne die see van obstruksie en ongesofistikeerde gedrag besig is om te verdrink.
Die EFF party is meesters van die lae vlak-ontwrigting en bederfpolitiek, wat sy strategiese benadering kenmerk.
Die voordeel van die parlement of metrorade as debatskamers of forums word in ’n groot mate deur die optrede van opposisiepartye gedwarsboom. Die kognitiewe vlak van debatvoering is eerstens van ’n lae standaard en in-diepte debatvoering en die kliniese aftakeling van regerings en selfs opposisiebeleid vind selde plaas.
Die ideaal van verantwoordbaarheid – met die wetgewende gesag wat die uitvoerende op sy spreekwoordelike tone hou – het klaaglik in die land misluk. Die konstitusionele hof het reeds vroeër in die geval van oudpres. Jacob Zuma daarop gewys dat die parlement sy toesigrol versaak het, en dat daar blindelings in partybelang opgetree is.
Stevens Mokgalapa van die DA, voormalige burgemeester van Tshwane, se bedanking het tot ’n fel magstryd om beheer van die Tshwane-metro gelei. Foto: Christiaan du Plessis
Maar soos vroeër gesê, die ware kleure van ’n regerende party is eers duidelik wanneer hy sy meerderheid verloor en in die opposisiebanke moet inskuif. Die ANC met sy lang geskiedenis van woonbuurte onregeerbaar te maak, val maklik en geredelik terug op sy bekende taktiek om ontwrigtend op te tree, soos wat in die Tshwane metroraad gebeur het.
Die EFF, ideologiese kleinboet van die regtervleuel van die ANC, pas nog makliker in die ontwrigtende rol in omdat hulle sulke aandagvrate is. Die arme DA in die Tshwane-metroraad moes die bitter pil sluk.
Ons kan maar net hoop dat daar iewers ’n teken van ’n opwaartse spiraal is.
Ná ’n aanvanklike periode van samewerking met die EFF was die DA in die gevolglike wanorde nie in staat om te funksioneer en dienste te lewer nie.
Ons kan maar net hoop dat daar iewers ’n teken van ’n opwaartse spiraal is. Die wyse waarop alle opposisiepartye in die parlement tydens die Staatsrede teen die infantiele gedrag van die EFF saamgestaan het, was gelukkig een so ’n teken. Mag daar meer hiervan in die toekoms wees.
* Prof. Pieter Labuschagne is emeritusprofessor in politieke wetenskap aan Unisa. Die menings van rubriekskrywers is hul eie en weerspieël nie noodwendig dié van Netwerk24 nie.
Meer oor: Pieter Labuschagne | Tshwane-Metroraad | Parlement | Anc | Eff