’n Goeie Handves van Menseregte wat op papier gevange gehou word, bring niks van die idilliese geluk wat die liberale gemeenskap daaraan toedig nie.
“Ek dink ’n mens kan enige plek gelukkig wees as jy vryheid het – iets wat ons nie in Suid-Afrika het nie – ons leef in tronke.” Só skryf ’n Maroela-leser gister in haar kommentaar op ’n berig in Maroela Media oor die jongste VN-gelukkigheidsindeks, wat pas die lig gesien het.
Ja, Suid-Afrika het ’n veelgeroemde Handves van Menseregte (op papier minstens) maar die land is uit 155 lande, die 101ste gelukkigste ter wêreld. Op die Afrika-indeks vir die periode 2014 tot 2016 is Suid-Afrika 7de, met selfs Somalië wat Suid-Afrika klop. (Met die huidige hongersnood en geëskaleerde terreuroorlog sal dit stellig nie nou meer die geval wees nie).
Tog is dit nie heeltemal waar om te sê menseregte in Suid-Afrika slegs op papier bestaan nie. Die feit dat hierdie stuk geskryf en gepubliseer kan word, is ’n bewys van persvryheid en meningsuitdrukking, hoewel daar onheilspellende stemme uit die veiligheidsgeledere opgaan om die sosiale media te beheer. Dit is ’n onderwerp op sy eie – as dit net daaroor gaan om laster en die verspreiding van fopnuus aan bande te lê is dit goed. Wie is nie al so dik vir die wolhaarstories, soos groot oproer in die hoofstraat, wat op ’n mens se selfoon opduik nie? Op ’n dag gebeur dit dalk regtig, en niemand glo dit meer nie, en beland in groot gevaar.
Wanneer dit kom by gelykheid voor die reg, lyk sake nie meer so rooskleurig nie. Die ryke kan die beste regspan huur, en iemand met politieke konneksies kry te dikwels voorkeurbehandeling, soos nou die geval met pres. Jacob Zuma self in die sogenaamde bande-saak. ’n ANC-LP gaan skynbaar wegkom daarmee dat hy parlementêre privilegie gebruik het om in die debat oor plaasaanvalle kon uitroep: “Begrawe hulle [die boere] lewend!” In ’n ander konteks sou dit waarskynlik suiwer haatspraak wees. Hierteenoor staar die Wes-Kaapse premier, Helen Zille, nou skynbaar dissiplinêre stappe in die gesig oor ŉ plasing op Twitter, oor ’n inhoud wat sy self meen sy nie teenspoed sou gekry het as sy nie wit was nie.
Die impak daarvan dat die Suid-Afrikaanse Handves van Menseregte die reg om (vreedsaam) te staak erken, maar nie die reg om te werk nie, is tydens onstuimige stakingseisoene duidelik waarneembaar wanneer nie-stakers van hul werkplekke verwilder word, en dikwels aangerand word. Suid-Afrika het wel enkele jare gelede ’n internasionale verdrag geratifiseer na dit sowat 20 jaar gelede onderteken is, waarin die reg om te werk erken word, maar Suid-Afrika se rekord met die nakoming van verpligtinge oor geratifiseerde verdrae is nie baie goed nie. Die debakel oor pres. Omar al-Basjir van Soedan is ’n sprekende voorbeeld.
As die regering erns het met menseregte, en veral die menseregte met ’n sosio-ekonomiese impak, sal hy sy ideologiese gepeuter met die ekonomie staak en die ekonomie toelaat om volgens sy kragpunte te groei. Korrupsie sal met mening en sonder aansien des persoons aangepak word.
Minderheidsregte, al is dit in Suid-Afrika se geval merendeels onregstreeks deel van die reg, en nie voldoende deur die Handves van Menseregte nie, beteken immers min as dit nie ’n duidelike afgebakende eindbestemming oor wat moontlik is uitspel nie. Dit kan byvoorbeeld tot uitgerekte litigasie lei om die voortgesette onderrig in Afrikaans in skole te bevestig.
Terwyl die mees eenvoudige beginsels vir ‘n verantwoordelike/verantwoordbare regering deur die huidige regime ge-minag word, kan daar tog geen sprake van agting vir enige vorm van menseregte in hierdie droewe land wees nie.