ta s.nw. | ta's | (informeel, soms neerhalend) woord gebruik om te verwys na 'n bepaalde, reeds genoemde man of dier: › [Die leeu] was 26 dae lank op vrye voet […] Ek sou self ook daar in die Karoolandskap na ta wou help soek, net om die opwinding, die gevaar, aan te voel (Julian Jansen, Rapport, 31 Maart 2019).
1 dui die kommunikasiesisteem van die voorafgenoemde groep of land(streek) aan: › die Zoeloetaal › Ngunitale › bendetaal | Engels: language
2 dui die spesifieke manier van praat, taalgebruik en woordkeuse aan van die voorafgenoemde groep, vakgebied of veld binne enige kommunikasiesisteem: › advertensietaal › tegnotaal › Trumptaal (= die taalgebruik en woordkeuse van die Amerikaanse president Donald Trump, op Twitter, byvoorbeeld) | SINONIEM(E): (neerhalend) =gebrabbel | ENGELS: =speak
tadjien | tadjiens, tadjiene | (Arabies, kookkuns) (verafrikaanste spelling) Ook tajien, tajine, (uit Engels) tagine
1 spesiale soort, vlak erdepot – waaruit dikwels ook geëet word – met 'n kegelvormige deksel wat stoom uitlaat, veral in Noord-Afrikaanse kookkuns gebruik: › Besit jy 'n tagine? Ek ook nie, maar dit gaan ons nie keer om 'n lekker eenpotdinges te maak nie (Frederik de Jager, Vrye Weekblad, 17 Julie 2020). › Die tagine word gewoonlik met Marokko vereenselwig, maar dit word ook in Tunisië, Libië en Algerië gebruik. Die eerste optekening van dié skottel kom in die negende eeu voor, in die Duisend en een nagte, maar die moontlikheid bestaan dat dit 'n nasaat is van 'n klei-oondjie wat Romeinse soldate saam met hulle na die buiteposte gevat het (Frederik de Jager, Vrye Weekblad, 17 Julie 2020). › Die eienaardige vorm van die tagine se deksel het die verdere voordeel dat vog daarteen versamel en weer afloop tot in die kos, wat beteken jy kan met min water kook (Frederik de Jager, Vrye Weekblad, 17 Julie 2020). › Marokkane gebruik kwepers in die wonderlike vleispotte wat hulle tagines noem en ek maak self 'n kerriepot met lamsvleis en kwepers (Die Burger, 20 April 2005).
2 stowegereg wat stadig in 'n tadjien gaargemaak is, meestal met skaapvleis, groente en vrugte, en speserye as bestanddele: › Terug in die tent is ons betyds vir 'n heerlike tajjine, voorgesit in die tradisionele erdebak met 'n deksel soos 'n tuitpunthoed. Groente, hoender en aartappels. Alles tydsaam gaargemaak op 'n oop vuurtjie (Die Burger, 16 April 2005 ). › Ek (wens) moderne wetenskap wil 'n bietjie gouer maak en 'n katoeter ontwikkel wat reuke vasvang. Hulle kan dit sommer in 'n app vir jou slimfoon ontwikkel, dit die Smellogram noem en siedaar! Jy kan daardie heerlike tajine wat jy nou in die agterstrate van Marrakesj eet, se geur met jou vriende deel (Netwerk24, 20 Februarie 2016). › Dis 'n bredie, maar ook nie 'n bredie nie, want dis 'n tagine, en 'n tagine is 'n spesiale soort bredie, gekook in 'n spesiale soort pot. 'n Erdepot wat nie 'n deksel op het nie, maar 'n hoed, en trouens 'n punthoed (Frederik de Jager, Vrye Weekblad, 17 Julie 2020). › Die tagine is 'n unieke hutspot wat veral in Noord-Afrika geëet word (Die Burger, 23 Oktober 2004). | ENGELS: tagine
♦ =tadjien of =tajine, =tagine tadjien van die soort wat in die eerste deel genoem word: › beesvleistajine, groentetajine, lamstajine, skaaptajine, vistajine. › Oorsee is naeltjies 'n algemene bestanddeel in gemmerkoekies, Marokkaanse lamsvleis-tajine, klappermelk-ryspoeding of Amerikaanse pampoenpastei (Seline en Leandri van der Wat, Netwerk24, 11 Junie 2015). › Op Donderdag se spyskaart was 'n Libanese eiervrugslaai, Noord-Afrikaanse koeskoes en 'n eendtagine (Die Burger, 23 Oktober 2004).
tagine | tagines | (Arabies, kookkuns) → tadjien
tajien | tajines | (Arabies, kookkuns) → tadjien
tajine | tajines | (Arabies, kookkuns) → tadjien
takotsubo-kardiomiopatie s.nw. [geen meervoud] (medies) streskardiomiopatie: › Eeue gelede het mense geglo jy kan jouself "dood rou" as iemand na aan jou tot sterwe kom. Dié teorie is mettertyd verwerp, maar toe is takotsubo-kardiomiopatie in 1990 gediagnoseer en het kardioloë dit aanvaar (Elsabé Brits, Netwerk24, 11 Julie 2017). → streskardiomiopatie
Na takotsubo, soort pot waarin Japannese seekatte vang, omdat die hart by dié toestand 'n soortgelyke vorm aanneem.
tamale s.nw. | tamales | (Sentraal-Amerikaanse kookkuns) Ook tamal | tamale | deeg van mielies, met of sonder 'n vulsel, wat in mielie- of piesangblare gaargestoom word: › Tongbrand-salsa, gevulde tacos en tydlose tamales toegedraai in piesangblare is enkele bekende Mexikaanse geregte (Herman Lensing, Sarie, 15 Oktober 2012). | ENGELS: tamale
tanatofobie s.nw. [geen meervoud] Ook (uit Engels) thanatofobie oorweldigende vrees vir die dood: › Ly jy aan thanatofobie? Die woord is ontleen van die Griekse mitologie, waarin Thanatos die vergestalting van die dood is. Vermyding van en vrees vir die dood is verstaanbaar, maar wanneer dit jou gedagtes oorheers of daartoe lei dat jy nie jou neus by die deur wil uitsteek nie, word dit 'n fobie (Elkarien Fourie, Skrop).
tankini s.nw. | tankini's | tweestuk-swempak vir 'n vrou wat bestaan uit 'n bikinibroekie en 'n bostuk wat aan die onderkant tot net onder die naeltjie of net bo die heupe verleng is: › 'n kobaltblou tankini › Of jy nou 'n tankini of bikini wil hê, daar is 'n styl vir jou! (Kuier, 18 Oktober 2017 ). | ENGELS: tankini
Van Engels tank top + bikini
TAO afk. Trust vir Afrikaanse Onderwys.
tatie b.nw. [predikatief] (informeel, lekties)
1 die kluts kwyt; deurmekaar; mal: › Janine is skoons tatie as sy gerook is, en dan eet sy my koskaste leeg (Ouma Anthea (skuilnaam) van Uitsig, Son, 28 Oktober 2018). › "Die man werk dan nou op my kêrrie!" "Jirre, hy is tatie!" (@Neil_deKock, Twitter, 30 April 2013). › Nei, hy's nie tatie nie, miskien net 'n kleine bietjie homesick (@DoreenMorris, Twitter, 30 Desember 2017).
taxi s.nw. | taxi's |
› vlieënde taxi → lugtaxi
teaterpolitiek s.nw. [geen meervoud] verbale en nieverbale politieke kommunikasie en kommunikasietegnieke, soos gesien tydens veldtogte, debatte, gesprekke en ander aanbiedings, in die parlement, op TV en elders in die werklikheid, of via die internet: › Daar is blykbaar nie juis redakteurs wat die durf het om te verklaar dat hulle joernaliste moet ophou om vir die [party] se aandagsoekery, foefies en teaterpolitiek te val nie (Max du Preez, Vrye Weekblad, 21 Februarie 2020).
teenspoliasie s.nw. (juridies) regsgeldige remedie wat 'n persoon toelaat om eiendom wat onwettig van hom gevat is, met geweld terug te neem: › (Die burgemeester) het gesê die reg tot teenspoliasie is belangrik vir die metro om grond te beskerm. Hy het gesê tyd is dikwels van wesenlike belang wanneer dit kom by die verwydering van onbewoonde strukture wat gedurende grondbesettings sonder 'n hofbevel verwyder word (Netwerk24, 1 September 2020). | ENGELS: anti-spoliation
Teflon s.nw. [geen meervoud, ook met kleinletter] (handelsnaam) kleefwerende stof as deklaag in byvoorbeeld kook- en bakware gebruik om te keer dat kos daaraan vaskleef. | ENGELS: Teflon
♦ soos Teflon wees glibberig wees; moeilik wees om vas te vat; nie maklik gevang word nie: › G. het 'n fenomenale vermoë om gate toe te stop en probleme te laat verdwyn deur sy kontakte, maar hyself is soos teflon (Hanlie Retief, Rapport, 17 Februarie 2019).
Teflon= woorddeel [ook met kleinletter] (handelsnaam)
1 van Teflon gemaak; met Teflon bedek: › Teflonkastrol › Teflonpan › Hy het ook 'n 30 x 2 mm-hoekyster gebruik waarop die laaie op Teflonstroke sal skuif (Weg, 6 Februarie 2019). → Teflon
2 (figuurlik) waarop niemand 'n greep/houvas kan kry nie; moeilik om vas te vat; moeilik om te vang; glibberig: › Hy het 'n ellelange geskiedenis van inhegtenisnemings en hofsake, maar is die meester van die "teruggetrekte saak" – 'n Teflonmisdadiger (Anneliese Burgess, Vrye Weekblad, 31 Mei 2019). | ENGELS: Teflon
Teflonmisdadiger s.nw. | Teflonmisdadigers | → Teflon=
tegnofobie s.nw. [geen meervoud] afkeer van of vrees vir nuwe toestelle en nuwe/gevorderde tegnologie: › Ek erf my tegnofobie van my pa én my ma (Madeleine Barnard, Vrye Weekblad, 15 November 2019). › Ly jy dalk aan tegnofobie? Is jy iemand wat 'n beklemming om die hart kry as die woorde "tegnologie in die klaskamer" gebruik word en heimlik wens dat jy kan aftree voordat dit 'n ononderhandelbare deel van die beroep word? (Betsie Klopper, Klasgids (Hoërskool), Augustus 2015). | ENGELS: technophobia
tegnokraat s.nw. | tegnokrate | tegnokraatjie | wetenskaplike wat 'n leiersrol in 'n bedryf of regering vervul: › Hy is stelselsman en 'n fanatiese tegnokraat (Anneliese Burgess, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019). › Hy is op baie maniere meer as 'n goeie man in Afrika, 'n 21ste-eeuse sendeling: Hy probeer hulle nie tot 'n godsdiens of geloof, Katolisisme of kapitalisme bekeer nie; hy is net 'n tegnokraat wat hul haakplekke en swak plekke probeer uitstryk (Huisgenoot, 18 April 2019). | ENGELS: technocrat
tegnokrasie s.nw. | tegnokrasieë | stelsel waarin wetenskaplikes, ingenieurs en ander deskundiges die leiding en besluite neem: › Die ideale regeringsvorm, m.i., is 'n kombinasie van 'n meritokrasie en 'n tegnokrasie, waar mense op grond van waarde en verdienste, en 'n goeie skeut tegniese aanleg, vaardighede, opleiding en ervaring die land regeer (Piet, Kleinmond, Die Burger, 2 Augustus 2018 ). | ENGELS: technocracy
KYK OOK: tegnokraat, tegnokraties
tegnokraties b.nw., bw. | tegnokratiese | van of gekenmerk deur 'n stelsel waarin wetenskaplikes, ingenieurs en ander deskundiges die leiding en besluite neem: › Die verwagtinge van 'n tegnokratiese kabinet met 'n hoë-oktaan-werkywer het ook nie heeltemal gematerialiseer nie (Piet Croucamp, Vrye Weekblad, 21 Junie 2019). › die nuwe kabinet – baie kleiner en meer tegnokraties met kundige aanstellings van buite (Henry Jeffreys, Netwerk24, 16 April 2014). | ENGELS: technocratic
teledildonika s.nw. [versamelnaam] afstandbeheerde vibrators en ander tasbare seksspeelgoed waarmee seksmaats wat nie bymekaar is nie, oor 'n afstand aan mekaar seksuele plesier kan verskaf: › Teledildonika (verwys) na 'n dildo of kunspenis wat oor 'n afstand werk (Annelize Visser, Vrye Weekblad, 26 Junie 2020). › Teledildonika is een van die grootste nuwe wendings in die seksspeelgoedbedryf, maar daar is ander nuwighede ook – soos herlaaibare speelgoed wat jy met of sonder koord by jou rekenaar se USB-aansluiting kan inprop (Annelize Visser, Vrye Weekblad, 26 Junie 2020). | ENGELS: teledildonics
telegeneeskunde s.nw. [geen meervoud] gebruik van inligtings- en kommunikasietegnologie vir die lewering van gesondheidsorgdienste: › In telegeneeskunde vind die meeste pasiëntkonsultasies in die VSA nou virtueel plaas (Vrye Weekblad, 8 Mei 2020). | SINONIEM(E): e-gesondheid | ENGELS: e-health | eHealth
telemeter s.nw. | telemeters |
1 apparaat op 'n afstand van 'n gebeurtenis of voorwerp wat die gebeurtenis of voorwerp opneem of meet en die data aan 'n waarnemer of ontvanger op 'n ander plek oordra
2 apparaat of toestel wat gebruik kan word om, sonder 'n maatband, meetstok, liniaal, of dergelike, veral volgens die beginsel van driehoeksmeting, 'n afstand te meet | ENGELS: telemeter
telemetrie b.nw. | telemetriese | wetenskap wat te make het met die gebruik van outomatiese toerusting wat op 'n afstand wetenskaplike metings doen en die data per radio na 'n ontvanger stuur: › Die navorsers het drie jaar lank 30 pofadders wat gemerk was met telemetrie gevolg (Elsabé Brits, Netwerk24, 2016). | ENGELS: telemetry
telemetries b.nw. | telemetriese | van, wat betref of verband hou met telemetrie: › 'n Tenkwa [word uitgestuur] om suurstof by die betrokke hospitaal af te lewer sodra ons telemetriese stelsel die alarm laat afgaan om aan te dui dat die tenkvlak op 50% is (Vrye Weekblad, 17 Julie 2020). › 'n Telemetriese app wat nuwe toetreders tot die landbou kan help om 'n magdom inligting rondom hulle trekkers se werksverrigting spotgoedkoop te verkry, is tydens die Nampo-Oesdag bekendgestel (Gerrit Bezuidenhout, Landbouweekblad, 18 Mei 2017). | ENGELS: telemetric | telemetrical
KYK OOK: telemetrie
teleurgang s.nw. [sametrekking van: teleurstellende gang] [geen meervoud] gang/verloop wat teleurstel; agteruitgang: › Ek beleef die teleurgang van my grootworddorp (Johann Lodewyk Marais). › Die teleurgang van Suid-Afrika se toetskrieket duur voort (Johann Lodewyk Marais, Facebook, 30 Desember 2015).
tengersorg s.nw. [geen meervoud] versorging van maer/uitgeteerde (en verswakte) persone, veral bejaardes: › More doen ek aansoek vir Nina vir [...] tengersorg. In die tengersorgeenheid (Trisa Hugo, LitNet, 17 Oktober 2017). | ENGELS: frail care
tengersorgafdeling | tengersorgeenheid | tengersorgfasiliteite
tepel s.nw. | tepels | tepeltjie | (anatomie) van bors
♦ aan die tepels van iets kleef (dikwels neerhalend) (te lank) geheg/verknog bly aan: › Om ten spyte van kolonialisme en apartheid steeds onwrikbaar aan die tepels van liberalisme te kleef is nie net stiksienig nie, maar dit maak ook dat die DA 'n 20%-party sal bly, soos wat die EFF 'n 10%-party sal bly (Piet Croucamp, Vrye Weekblad, 5 Julie 2019).
terima kasih tussenwerpsel, woordgroep (Maleis) (nie-erkende Afrikaanse spelling) dankie: › Taal is […] 'n belangrike baken van kultuur. Hier in Kaapstad word die Arabiese woord "shukran" in plaas van "terima kasih" (Maleis vir "dankie") gebruik. Toe Patricia de Lille byvoorbeeld die mense van Kaapstad vir haar verkiesingsoorwinning bedank het, het sy spesifiek die Arabiese woord "shukran" in plaas van "terima kasih" gebruik (Ismail Lagardien, Vrye Weekblad, 15 Mei 2020 ). › Ek gebruik dikwels "terima kasih" (of die verkorte "makisih") pleks van "shukran" om iemand te bedank, en dit laat soms die wenkbroue lig of mense onbegrypend na jou staar (Ismail Lagardien, Vrye Weekblad, 15 Mei 2020). | ENGELS: thank you → trammakassie
terroir [uitspraak: ter-war] s.nw. [versamelnaam] (Frans) grond, topografie en klimaat, in verhouding tot hoe dit tot die eienskappe bydra van gewasse wat daarin groei: › Dié plaas se unieke terroir sou uitsonderlike wyne oplewer, het hy dadelik besef (Lucille Botha, Landbouweekblad, 24 September 2020). › Terroir is iets wat hoofsaaklik by wyn, tee, koffie en enkelmout-whiskey ter sprake is (Vrye Weekblad, 18 September 2020). › wyn van 'n goeie terroir › As die terroir niks het om te sê nie, sal die wyn ook nie. Indien dit in 'n baie spesiale terroir geplant is, en in die regte hande, sal die wyn 'n diep en intellektuele storie vertel (Netwerk24, 26 Augustus 2020). › Ons glo werklik dat die gebied se terroir tesame met die toewyding van ons produsente, oesjaar ná oesjaar uitsonderlike wyne lewer (Netwerk24, 27 Maart 2020).
terugvoer s.nw. | terugvoere | Ook terugvoering | terugvoerings, terugvoeringe | kommentaar/raad/voorstelle/kritiek/antwoorde met betrekking tot iets: › Die nasionale woordvoerder van die departement […] het beloof om op verskeie navrae te reageer. Geen terugvoer is egter ontvang nie (Arisa Janse van Rensburg, Netwerk24, 14 Oktober 2019). | ENGELS: feedback
terugvoering | terugvoerings, terugvoeringe | → terugvoer
tetrahidrokannabinol s.nw. [afkorting: THK] [geen meervoud] (chemie) aktiewe bestanddeel in dagga wat by gebruikers tot psigoses kan lei: › Al mag volwasse Suid-Afrikaners nou kragtens wet dagga op hul eie eiendom kweek en verbruik, mag geen produkte wat die aktiewe bestanddeel tetrahidrokannabinol (THK) bevat, verkoop word nie (Pieter van Zyl, Huisgenoot, 12 April 2019). › In die laaste paar jaar het KBD-olie 'n gunsteling in die mediese veld geword; nie net vir die behandeling van pyn nie, maar omdat dit ook ander gesondheidsvoordele het. En, anders as die hallusinogene tetrahidrokannabinol (THK), maak dit jou nie hoog nie (Vrye Weekblad, 7 Junie 2019). | ENGELS: tetrahydrocannabinol | THC
KYK OOK: kannabidiol
thoer s.nw. [ook met hoofletter, gewoonlik enkelvoud] (Islam) Ook thur, dhoe'r tweede verpligte gebed van die dag: › Die tweede salaah van die dag is Dhoe'r, nadat die son die middelpunt van die hemelruim verlaat het (sowat 1 nm.). Die fard salaah van Dhoe'r bestaan uit vier raka'ats. (Moosa Patel, Islam vir bekeerlinge, belangstellendes, vreemdelinge en nuwelinge).
thula (Xhosa, Zoeloe) Ook (verouderd) tula
1 wees rustig: › Thula thula, thula baba, thula sana. Dit is van die woorde by die ingang van die nuwe Kindergedenklabirint by die Oorlogsmuseum in Bloemfontein ter herinnering aan die meer as 30 000 kinders wat in die Anglo-Boereoorlog dood is (Charles Smith, Netwerk24, 8 Mei 2020). › In die Amatola-klowe / Sing nog net die winterwind / Deur die riete in die maanskyn: Tula-Tula – stil my kind (A.G. Visser, "Amakeia", 1930).
2 bly stil.
♦ ww. | het gethula | stilbly: › As jy nie die perd se bek self is nie, hou jou predikasies tog maar kort en bondig. Of beter nog: Thula (Jana Luther, Beeld, 8 Mei 2020).
thuma mina woordgroep [Zulu: : stuur my] [dikwels met hoofletters] slagspreuk gebruik deur Cyril Ramaphosa, president van Suid-Afrika (2018–), om Suid-Afrikaners aan te moedig om probleme in die land te help oplos: › 'n Nuwe daeraad, vernuwing, huisskoonmaak en ekonomiese groei was Ramaphosa se beloftes en thuma mina sy oproep (Max du Preez, Vrye Weekblad, 30 Mei 2019). › Selfs nou, val hulle in by Thuma Mina, en vra om gestuur te word (Gustav Claassen, Rapport, 6 April 2019). › Die SAID doen weer 'n beroep op mense wat inkomstebelasting, belasting op toegevoegde waarde, aksyns of enige ander geld verskuldig is, om dit teen 29 Maart te betaal "in die gees van Thuma Mina" (Hanlie Stadler, Netwerk24, 24 Maart 2019). | ENGELS: thuma mina
Na 'n gewilde lied van die jazzmusikant Hugh Masikela, 'n variasie op 'n bekende Zulupsalm.
thwala ww. | het gethwala | (Xhosa) Ook twala met die oog op 'n huwelik 'n meisie of jong vrou met geweld ontvoer, dikwels met die toestemming van haar voogde.
KYK OOK: ukuthwala
tien telw., s.nw.
› … soos tien (gebruik om wat voorafgaan, te beklemtoon): › Op 'n dag byna 'n maand gelede ry ek in die Engeland se diepste platteland rond. In 'n "lane". Heen en weer, maar kry nie die adres nie. Later is ek so moerig soos tien (Elsabé Brits, Facebook, 4 Maart 2020). › Dis juis die triek, man. Hierdie bal is 'n bulbal, hy's so reg soos tien (Johann de Waal, !Sit, oom Paul, 1995). › Jy lieg soos tien. Ek sien jy lieg (Klaas Steytler, In die somer van '36, 1991).
tieng ww., s.nw.
♦ as die son tieng (sê) → son
tika s.nw. | tikas | (Hindi) → tilaka
til s.nw. | tille | (uit Engels, informeel, lekties)
1 kasregister: › Die vrou agter die til het vir my gese sy het geen kleingeld nie. Sy het 'n slegte houding gehad en het nie die moeite gedoen om my te wou help nie (Hellopeter.com, 29 Oktober 2017). › Ons is ongelooflik ordentlik. Ons is beslis die enigstes op aarde wat die mense agter die til bedank vir ons aankope (Rian van Heerden, Twitter, 21 Augustus 2014). › Ek wys vir die kinders wat harde werk is. Ek vertel hulle dat ek tot in my vierde jaar op universiteit in Kentucky gewerk het. En nie daar voor by die tille nie. Ek het agter in die kombuis gestaan en aartappels skil (Portia Naidoo, Netwerk24, 6 Januarie 2016).
2 betaalpunt: › Ons maak ons tille ná elke transaksie skoon en sorg ook dat ons trollies gereeld skoongemaak word (Netwerk24, 26 Mei 2020). › Gistermiddag stap ek by die Spar in en kry gou 'n brood. Voor by die til sit ek my handsak op die toonbank neer, hiert skielik 'vibrate' my handsak (LitNet, 23 Augustus 2011). › Ek het genoeg gehad van die bleddie security. Nie een het 'n gun gehad nie. Die arme oumense moes by die tille lê soos visse (Veronica Gamba, Netwerk24, 1 Junie 2014). › Nou die dag, in Bloemfontein stap ek by 'n bakkery in en ek vra die vrou agter die til of sy die eienares is (LitNet, 14 April 2014). | ENGELS: till
♦ die til slaan by 'n kasregister werk: › Sy is getroud met 'n vrou wat die til slaan in Pick 'n Pay (Theunis Engelbrecht, "Krismis '99", 2001).
tilaka s.nw. | tilakas | (Hindi) Ook (informeel) tika, tilak, (Pandjabi) bindi | bindi's |, (Tamil) pottu | pottu's |, (Telugu) bottu | bottu's |
1 kolletjie/merkie, tradisioneel met sandelhoutpasta gemaak, maar deesdae ook met ander kleurmiddels of selfs geplak, op die voorkop van 'n volgeling van die Vishnuïsme/Wisjnoeïsme, een van vier groot tradisies in die Hindoeïsme: › Die prins het ook by die park 'n tika tussen sy oë gekry (Netwerk24, 22 Maart 2016). › Met 'n bindi op haar voorkop het die hertogin plat op die vloer gesit tydens 'n kunsklas (Netwerk24, 12 April 2016). › Die riglyne laat wel die bottu of tilak, oftewel die rooi of oranje kolletjie op die voorkop van Hindoe-vroue, toe – mits dit nie meer as 6 mm in deursnit is nie. Die rooi kolletjie simboliseer 'n getroude vrou se verbintenis tot haar man (Erika Gibson, Vrye Weekblad, 28 Junie 2019). › "Bindi?" Sy glimlag en vat vlugtig aan die rooi kol op haar voorkop
(Harry Kalmer, In 'n land sonder voëls, 2019).
2 lang vertikale merk wat strek van net onder die haarlyn tot byna die punt van die neus. | ENGELS: tilaka | bindi
till s.nw. | tills | (Engels) Ook (soms verafrikaans) til | tille |
1 kasregister → til
2 betaalpunt. → til
tilt | het getilt | (uit Engels) › 'n plek tilt 'n plek van bo tot onder skoonmaak: › Sy tilt die hele huis asof dit lentetyd is. Alles word uitgedra. Die houtgoed word met Cobra ingesmeer en opgevryf, die binnemure word afgewas (Lize Albertyn-du Toit, Die kinders van Spookwerwe, 2019). | SINONIEM(E): omkeer | ENGELS: turn upside down
tinga-tinga s.nw. [versamelnaam] Ook tingatinga kleurryke, naïewe skilderstyl wat in die tweede helfte van die 20ste eeu in die Tanzaniese stad Dar es Salaam en omstreke ontstaan het, gekenmerk deur bont, dekoratiewe patrone en die uitbeelding van diere, dorpstonele en mensfigure wat tipies van Afrika is. | ENGELS: Tingatinga | Tinga-tinga
Na die kunstenaar Edward Saidi Tingatinga (1932–1972).
tinga-tingakuns: › Ek het my beursie telkens oopgemaak vir die lieflike tinga-tingakuns wat so eie aan die eiland [Zanzibar] is (Beeld, 30 Augustus 2004).
tintinkiekerk s.nw. [gewoonlik enkelvoud] (informeel, skertsend)
♦ in die tinktinkiekerk getroud wees (gesê van twee mense wat) saamwoon sonder dat 'n huwelik volgens voorskrifte van die wet en/of 'n kerk aangegaan is. | SINONIEM(E): onder 'n boom getroud wees | ENGELS: live together | cohabit
Van tinktinkie 'n soort voëltjie + kerk
tjaks tussenwerpsel, bw. vinnig en met mening; net daar; op die daad/plek: › Jy koos my met 'n pap snoek omslat toe 'n vrou nou die dag by die lesinglokaal inwals waar van die studente hul vakkeuses kom registreer, haar oë tot in alle ewigheid op die uwe en kom neem toe tjaks oorkant my plaas ('n vrou soos sy loop sit nie maar net nie, nee, sy neem plaas) (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 14 Februarie 2020). › In die hofsaak het dit uitgekom dat Quinton en sy bende by Danny se huis probeer inbreek het om drank te steel. Danny het hulle egter tjaks gevang toe hy nog whiskey gaan haal het (Kuier, 6 Mei 2015). | ENGELS: there and then | at once | on the spot
tjankboelie s.nw. | tjankboelies | (informeel, neerhalend) iemand wat gedurig ander beledig en seermaak, maar dit nie kan verduur as hy/sy self gekritiseer word, teenstand kry of op sy/haar plek gesit word nie. | ENGELS: crybully
Variasie op tjankbalie.
tjappie s.nw. | tjappies | (bendetaal) teken/wapen wat 'n bendelid van ander bendes onderskei, dikwels in die vorm van 'n tatoeëermerk: › Ai, Kind, weeklaag ek toe sy haar soveelste tatoe kom wys, as jy só aanhou, lyk jy later seker nes Adam Small se Map Jacobs, kompleet met trane wat in groenblou sirkels oor jou wange loop [...] Mamma, jy praat van tjappies, stoekas, wys sy my tereg (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 11 Oktober 2019 ). › Hy het gister getuig hy het op die ouderdom van 16 sy eerste tjappie, die nommer 28, op sy pols gekry, terwyl hy in 'n jeugsentrum was. "Almal in die tronk het tjappies gekry." (Astrid Februarie, Son, 28 Mei 2019). › Ek is 'n "gang leader", 63 jaar oud en het net een tjappie onder my tong (Son, 21 Junie 2019). | SINONIEM(E): stoeka
KYK OOK: stoeka
Tjatjies s.nw. [geen meervoud] (geografie, lekties) › die Tjatjies die woonbuurt Manenberg op die Kaapse Vlakte: › Ek het opgegroei innie Tjatjies, soes ôsit ken. Vi dié wat nog moet google wat Tjatjies is, die Tjatjies is ôse naam vi Manenberg, oppie Kaapse Vlakte. Dai's waa my single taanie VK se laanie groot gemaakit (Bernie Fabing, LitNet, 28 Mei 2020).
tjoep-tjoep tussenwerpsel, bw. gou-gou: › Niemand is vooraf ingelig wanneer ons gaan uitkom nie. In die nag kom sê hulle: Jy, jy en jy, pak jul bokse. Dan word jy kantoor toe gevat, jou geld uitbetaal, en tjoep-tjoep is jy in die buik van die Susan Kruger op pad Tafelbaai toe (Rapport, 15 Julie 2018 ). | SINONIEM(E): tjoef-tjaf | ENGELS: chop-chop
tjoklit s.nw. | tjoklits | tjoklitjie | (uit Engels, informeel) gestolde lekkergoed van kakao, kakaobotter, suiker en ander bestanddele: › [Mens kan] dalk sommer net […] vir hom 'n kaartjie en 'n tjoklit stuur (Cyril Blackburn, Huisgenoot, 14 Januarie 2019). › Hierdie oujongnooi kyk lankal nie meer of daar 'n Valentynsdagkaartjie in die posbus of 'n bos blomme by die voordeur is nie. Buitendien, tjoklits gee haar sooibrand en peperduur rose verlep sommer oornag (Maretta Bellingan, Rapport, 15 Februarie 2020). › Party tjoklits het neute in (Leon van Nierop, Skrikkelkind, 2000). › Baie mense dood oor tjoklits, maar ek het 'n soft spot vir spookasem (Leon van Nierop, Skrikkelkind, 2000). › 'n Meisie van Bloemfontein-Oos / Het gesit met 'n pragtige doos / Vol tjoklits en tertjies / En gemmerbroodperdjies / En die lieflike prent van 'n roos (Philip de Vos, Die Worcester Asporcester en ander lustige limericke, 1989). › Dié bier-, kunsmis- en koerantmagnaat en by tye selfs politieke gevegsknoper was doodseker die eindstryd is op sy Ellispark. Só seker was hy, dat hy 'n hele paar duisend tjoklitjies in 'n spesiale papiertjie laat toedraai het. Dié sou hy dan glo op elke sitplek in die stadion geplaas het (Die Burger, 5 Oktober 1991). | ENGELS: chocolate
♦ iemand se hart tjoklits laat klop/pomp iemand se hart week/sag laat word (van liefde of jammerte): › Max se hart klop tjoklits vir 'n meisie in sy klas, maar hy erken skaam aan sy vriende dat hy nie weet hoe om haar te soen nie (Christiaan Boonzaier, Netwerk24, 30 Augustus 2019).
♦ die lewe is soos 'n boks tjoklits (– 'n mens weet nooit wat jy [gaan] kry nie): › (die karakter Forrest Gump in die gelyknamige Amerikaanse rolprent, 1994, en roman deur Winston Groom, 1986).
tjoklitpapier: › Sy baadjiesakke is altyd vol tjoklitpapiertjies. | tjoklitkoek: › Die koekspyskaart het begin en geëindig by tjoklitkoek, lemoenkoek, geelkoek, koffiekoek, vrugtekoek en konfytrolle (Annelie Botes, Netwerk24, 11 Januarie 2019).
tjoklitboks= woorddeel (uit Engels) oordadig mooi of oordadig versier: › Ná drie weke in die wynhart van die Boland druk tjoklitboksberge 'n vlaktegetoë mens se hart toe (Helena Louw, Beeld, 7 Mei 1991). › tjoklitboksmooiheid.
tjoklitboksliedjie s.nw. | tjoklitboksliedjies | [verkleinwoord] (uit Engels) soetsappige liedjie: › Die tjoklitboksliedjie is wat Johannes Kerkorrel dit nou die aand in die Walvissaal heel apologeties noem – 'n heel mooie oor verliefdes wat op die strand stap en 'n meeu in die lug ... Klaarblyklik onaanvaarbaar romanties (Die Burger, 27 Februarie 1990). | ENGELS: chocolate-box song
tjoklitbokstoneel s.nw. | tjoklitbokstonele | tjoklitbokstoneeltjie | (uit Engels) mooi, idilliese toneel, soos dié op prente wat (veral outydse) sjokoladebokse soms versier: › Ná 'n ruk lyk tjoklitbokstonele nie meer mooi nie. Gee my liewer die woestyn (Elzabé Zietsman, Die Burger, 7 Junie 1999). | ENGELS: chocolate-box scene
tjoklitbruin [attr. en pred.] (uit Engels, informeel)
♦ s.nw. | tjoklitbruine | bruin kleur soos dié van sjokolade.
♦ b.nw. [attr. en pred.] met die bruin kleur van sjokolade: › Hoe en waar sal ek in my toekomstige bestaan nog 'n boer kan wees met 'n kudde tjoklitbruin beeste en 'n swerm knaterende ganse plus 'n dorper of twee? (Annemarie van der Walt, Netwerk24, 8 Oktober 2014). › Skurwe stamme en kaal takke hou wag oor "crispy" tjoklitbruin en roesrooi blare wat op die grond laer trek soos jagters om 'n kampvuur laat in die nag (Sarie, 2 Julie 2010). › Ek droom ek en Neil Young ry in 'n tjoklitbruin 3 liter-Ford Cortina. Ons ry met die seepad Weskus toe en hy sing "Country Home" van sy CD Ragged Glory (Die Burger, 23 Februarie 1998). › Ek was in die Laerskool Randhart in Alberton ons leuse was "Ons glo" en ons het sulke heldergeel en tjoklitbruin skoolklere gedra (Brian Webber, Beeld, 17 Augustus 1999). | ENGELS: chocolate brown
tjol s.nw. [versamelnaam, geen meervoud] (informeel) nonsens: › Baie plaaslike jagters gaan skiet steeds hul trofeë, maar los dan die vel of trofee ingesout op die jagplaas agter en wanneer al hierdie tjol eendag verby is, sal hulle dit gaan haal (André van Rooyen, Vrye Weekblad, 17 Julie 2020). | ENGELS: nonsense
♦ 'n pot tjol 'n klomp/spul bog: › Ek het vir hulle stapsgewys gewys dis als 'n pot tjol (Huisgenoot, 13 Februarie 2020).
tjops s.nw. [meervoud]
♦ in jou tjops wees (informeel) in 'n moeilike/netelige/slegte posisie/situasie wees; op/gedaan wees: › Hy's gatvol en in sy tjops en sy gesondheid kom nou eerste, sê hy in 'n hoorbare moeë stem (Julian Jansen, Rapport, 23 Februarie 2020).
♦ s.nw. | tjortse |
1 heildronk. | ENGELS: toast
2 drankie: › 'n "Tjorts" in die kroeg is die gepaste afsluiting vir 'n lekker dag se 4x4-ry (WegRy, November 2016). | ENGELS: drink
♦ ww. | het getjorts | 'n heildronk drink op ...: › Ons tjorts respekvol op die lewe, oorlewing en die wonder van wynmaak (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 13 November 2020). › Terwyl die son sak, kom suip 'n trop wildebeeste wat my aanstaar asof ek nie hier hoort nie. "Julle gatte," sê ek en tjorts hulle met my bier vanuit die jacuzzi terwyl die horison 'n dieprooi son stadig maar seker insluk (WegRy, Maart 2016). | ENGELS: drink a toast
♦ tussenwerpsel (gesondheidspreuk) woord om ander by die drink van 'n drankie gesondheid toe te wens: › Tjorts! | ENGELS: bottoms up
tjorts2 s.nw. [geen meervoud] (informeel, plat)
1 [eufemisties vir: kak] [geen meervoud] moeilikheid: › diep in die tjorts wees. | ENGELS: poop | shit
2 | tjortse | tjortsie | (onomatopee) wind: › Eensklaps beland hy hard, wiel en al, plat op sy sitvlak in die stof. Al wat jy hoor, is 'n plofslag, 'n hik, 'n hoes ... en twee tjortse! (WegRy, Junie 2017). | ENGELS: fart | poop
toeba s.nw. | toebas | (informeel) toebroodjie: › Kan mens nog iewers 'n skaftienblik koop? Was daar al hipsters wat hulle toebas en sjokolademelkies werk toe gevat het in 'n skaftien? Dalk kan ek 'n nuwe gier begin (Ali van Wyk, Facebook, 21 Oktober 2020). | SINONIEM(E): toebie | ENGELS: sarmie | sarnie
toebroodjiegenerasie s.nw. [soms ook hoofletter] [geen meervoud] huidige geslag volwassenes wat nie net hulle kinders nie, maar ook hul bejaarde ouers (moet) versorg, of wat voel dat dit van hulle verwag word: › Voeg daarby die fenomeen van die toebroodjiegenerasie […] wat sonder veel van 'n keuse belas is met twee stelle afhanklikes: hulle kinders en hulle finansieel behoeftige of sieklike ouers (Helen Ueckermann, Vrye Weekblad, 7 Junie 2017). › Hy stel ook voor dat daar verlof vir bejaardesorg bygevoeg word, omdat die sogenaamde "toebroodjiegenerasie" vir sowel hul kinders as hul ouers moet sorg. (Aldi Schoeman, Huisgenoot, 25 September 2016 ). | ENGELS: Sandwich Generation
toekap ww. | het toegekap | (bendetaal)
› toegekap word ‌in hegtenis geneem word | ENGELS: be arrested
toekomsbestand b.nw. | toekomsbestande | opgewasse teen uitdagings wat die moderne wêreld in die toekoms gaan bied: › Klimaatskrisis is die gonswoord. Veganiste doen hul deel om die klimaatskrisis te bestry deur vleis te vermy. Maar nou is daar 'n meer omvattende benadering. Daar is 'n skuif na wat beskryf word as "toekomsbestande kosse" – kosse wat meer bevorderlik en volhoubaar vir die planeet is (Huisgenoot, 8 Januarie 2021 ). | SINONIEM(E): toekomsbestendig | toekomsvas | ENGELS: future-proof
› iets (of iemand) toekomsbestand maak vandag reeds werk om die verwagte negatiewe gevolge van toekomstige gebeure op iets (of iemand) tot die minimum te beperk: › Ons [het] 'n nuwe strategiese visie geskep om die handelsnaam vaartbelyn en toekomsbestand te maak (Netwerk24, 30 Julie 2020). › As maatskappye hulself toekomsbestand wil maak, gaan hulle kreatiewe denke en innovering sleutel-prioriteite binne hul korporatiewe kultuur moet maak (Carla Lewis, Netwerk24, 22 Junie 2019). › Onderwysers word nou gedwing om nuwe vaardighede aan te leer, wat hulle ook beter toekomsbestand maak (Netwerk24, 12 Junie 2020). | ENGELS: future-proof
toekomsbestandmaking: › Toekomsbestandmaking kry aandag in elektronika, in die mediese bedryf, by industriële ontwerp, en by ontwerpe vir klimaatsverandering. | ENGELS: future-proofing
toekomsbestendig b.nw. | toekomsbestendige | → toekomsbestand
toekomsvas b.nw. | toekomsvaste | → toekomsbestand
toek-toek s.nw. | toek-toeks | driewielvoertuig, gewoonlik met 'n tweeslagenjin, wat as openbare vervoermiddel en veral as taxi gebruik word, veral in Asië, maar ook in Afrika: › […] terwyl ons die middestad tussen die straatverkopers, toek-toeks en die brommende swart viertrekvoertuie van Tanzanië se elite deurkruis (Liesl Louw-Vaudran, Netwerk24, 23 Januarie 2020). › Hoewel die Pakse-roete – in die suide van die land, naby die Thaise grens – tradisioneel 'n multidag-motorfietsroete is wat rugsakreisigers graag aanpak, kan jy ook 'n motor huur, of dit aanpak vanaf die agtersitplek van 'n toek-toek (Netwerk24, 21 September 2019). › Toe ek klaar is, stop 'n outydse tweeslag-toek-toek, swart met 'n geel dak, voor die huis en laai die jong vrou op (Harry Kalmer, In 'n land sonder voëls, 2019). | ENGELS: tuk-tuk
Na die geluid wat dit maak.
♦ ww. | het getoelies | skryf: › Wiet hulle die ee'ste kietaap in Afrikaans was 'n koplesboek wat in Arabies ge-toelies was, ma' wannir die garaafs gelees was, is dit in Afrikaans uitgespreek? Boeta Achmad Davids aragam, een vannie famous Moesliem­historians, het so 'n koplesboek gekry wat so vroeg as 1807 met die hand getoelies was (Al-Ameen Kafaar, Son, 10 Maart 2018). › As jy só concerned is oo' Afrikaans, dan sal jy mos 'n effort maak om nog laaities by die skool te kry en hulle dan eventually in Afrikaans te laat toelies? (Al-Ameen Kafaar, Son, 10 Maart 2018). | ENGELS: write
♦ s.nw. [geen meervoud] (Arabiese) skrif; letters: › Nou ons het mos geweet watter huis 'n Moslem-huis was oor daardie maan-sticker met die toelies wat in die venster geplak is (Yusuf Daniels, vertaal deur Sophia Swanepoel, Vrye Weekblad, 13 Desember 2019). | ENGELS: (Arabic) script
toelies2 ww. | het getoelies | (informeel) (reg)dokter; opkikker: › My ma het dikwels gesê enige een kan kosmaak, maar dit is wanneer dinge begin verkeerd gaan dat jy moet weet hoe om dit te toelies. […] As jy 'n stuk ongehoorsame vleis het, moet jy dit toelies met karringmelk om hom sag te kry. As jou sop te sout is, moet jy dit toelies met gerasperde aartappel. As jou tamatiekos te suur is, moet jy dit toelies met suiker (Dine van Zyl, Netwerk24, 11 September 2017).
toetie s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] → ketoet
tok s.nw. | toks | (informeel) Ook (nie-erken) toks | tokse | rugbystewel: › As 'n speler nie 'n tokverskaffer het nie, voorsien N, die Bokke se borg, hulle van 'n paar toks (Beeld, 31 Oktober 1997). › Hy het vergeet om sy toks in sy sak te pak (Michael Green, Beeld, 1 Augustus 2018). › Toe ek vir Cheslin sien, het ek my longe uitgeskree! Ek het my een toks vir hom gegooi, hy het dit geteken en terug gegooi en toe huil ek so bietjie (Lebo Mogoma, Vrye Weekblad, 22 November 2019). › Skoolskoene, tekkies, en selfs tokse is deur verskeie hoërskoolklasse en ook laerskoolleerlinge geskenk (Cheréne Pienaar, Netwerk24, 26 November 2018).
◊ (ook figuurlik): › Dit lyk mos al of die spel oplaas sy ou tokse vir nuwes verruil het (Die Burger, 13 Maart 1993). | ENGELS: rugby boot
♦ jou toks(e) ophang of jou toks(e) wegpak (informeel)
1 (van 'n rubyspeler gesê) ophou speel: › Maar ek dink nie Whiteley sal juis graag oor dié wedstryd in die kroeg gesels as hy eendag sy tokse opgehang het nie (Michael Green, Netwerk24, 25 Maart 2017). › Nadat hy in drie agtereenvolgende seisoene harsingskudding opgedoen het, het hy sy tokse weggepak (Pieter van Zyl, Huisgenoot, 18 April 2019).
2 uittree; aftree: › Cope en die strydros van bevrydingspolitiek, Mosiuoa Lekota, kan nou maar tokse ophang. Dié party kon ná interne gevegte nooit die beloftes van hul stigting gestand doen nie (Piet Croucamp, Vrye Weekblad, 10 Mei 2019).
tonggeseling s.nw. | tonggeselings, tonggeselinge | streng berisping/skrobbering/teregwysing. | ENGELS: tongue-lashing
tonnelontsmetting s.nw. | tonnelontsmettings | [gewoonlik enkelvoud] ontsmetting wat plaasvind wanneer mense stap deur 'n struktuur soos 'n tonnel of gang wat uit spuit- of stuifkoppe 'n ontsmettingsmiddel op hulle laat neersif as poging om die verspreiding van 'n virussiekte te bekamp: › Ons moet wegbeweeg van die idee van 'n eenmalige diep skoonmaak of tonnelontsmetting en eerder gereeld en op 'n vasgestelde manier oppervlakke skoon skrop en ontsmet (Isabel Venter, Netwerk24, 13 Mei 2020). | ENGELS: tunnel disinfection
toontjie s.nw. | toontjies | [verkleinwoord]
♦ toontjie knoffel (kookkuns) huisie knoffel: › Braai 'n gekapte ui, 'n koppie of twee vol gekapte selderystingels, 'n paar toontjies knoffel, grof gekap of sommer heel, takkies tiemie en roosmaryn, en 'n klompie salieblare (Frederik de Jager, Vrye Weekblad, 17 Julie 2020). | ENGELS: clove of garlic
torpiditeit s.nw. toestand van verminderde aktiwiteit by sekere diere, gekenmerk deur 'n verlaging van liggaamstemperatuur en stadiger asemhaling: › Winterslaap is 'n vorm van torpiditeit. › Torpiditeit bespaar energie wanneer kos skaars is, veral in die koue. | SINONIEM(E): torpor | ENGELS: torpidity | torpor
torpor s.nw. → torpiditeit
tou s.nw. | toue | toutjie |
♦ 'n toutjie wat 'n galg gaan word 'n klein sonde wat iemand in die verderf gaan lei: › (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).
towersampioen s.nw. (uit Engels, informeel) versamelnaam vir verskillende soorte paddastoele wat die kristallyne alkaloïed psilosibien bevat, wat op gebruikers wat dit in klein hoeveelhede inneem, 'n psigedeliese uitwerking het: › Die mediese voordele van die aktiewe bestanddeel in sogenaamde towersampioene vir mense wat aan angs en depressie ly, word toenemend wetenskaplik bewys (Elsabé Brits, Netwerk24, 15 Februarie 2020). › Die aktiewe bestanddeel in towersampioene is psilosibien, 'n hallusinogeen. (Elsabé Brits, Netwerk24, 15 Februarie 2020). › Daar was 24 flesse vol towersampioene en dagga, drie pakke dagga, 55 spuitnaalde, 'n onbekende hoeveelheid hasjisj, 190 klein boksies sampioenkoekies, 'n stukkie dagga-fudge, 5 Ecstasy-tablette en sewe daggaplante (Warda Meyer, Netwerk24, 19 Desember 2019). | ENGELS: magic mushroom
KYK OOK: psilosibiensampioen
trammakassie tussenwerpsel (Maleis, verouderend) dankie: › Baie trammakassie aan amal wat betrokke was! (Shirmoney Rhode, LitNet, 5 Mei 2017). › Trammakassie is 'n verouderde Maleise woord wat gereeld in die ou dae in die Kaapse Moslem-gemeenskap gebruik is. Dit beteken dankie. 'n Ander woord daarvoor is sjoekran. Ek kies dié woord as 'n eenvoudige voorbeeld van die ryk invloed van verskillende kulture op Afrikaans, iets wat ons in hierdie tye van ongeskakeerde dogma, banale ideologie, versmorende kortsigtigheid en liederlike mensehaat nie moet vergeet nie (Herman Lategan, LitNet, 8 Desember 2015). › Trammakassie, soos hulle eertyds in die Bo-Kaap gesê het (Hein Willemse, LitNet). | ENGELS: thank you
KYK OOK: terima kasih
trans b.nw. [verkorting van: transgender] (informeel) → transgender
transfobie s.nw. [geen meervoud] vrees/afsku/afkeer/hekel wat iemand ten opsigte van transgender persone koester; vrees vir of ongemak in die teenwoordigheid van transgender mense: › Hulle het 'n petisie onderteken waarin hulle hul misnoeë uitspreek oor "die veldtog van teistering en transfobie" teen haar (Jeanne-Marié Versluis, Rapport, 7 Julie 2019 ). › 'n Amerikaanse LGBT-groep het bande met haar verbreek weens beweerde transfobie. (Lourensa Eckard, Netwerk24, 27 Maart 2019). › Wat ook kan gebeur, is dat transgender mense self transfobies raak weens dit wat hulle in hul ouerhuise oor geloof en gender beleef (Elsabé Brits, Vrye Weekblad, 2 Augustus 2019).
transgemeenskap s.nw. [gewoonlik enkelvoud] gemeenskap van transgender persone: › Dit is onbeskof om mense oor hul transisie (die transgemeenskap verkies dié woord eerder as "oorgang") en/of enige snykunde uit te vra (Elsabé Brits, Vrye Weekblad, 2 Augustus 2019). | ENGELS: transgender community | trans community
KYK OOK: transgender
transgender b.nw. [soms verkort tot: trans] [attr. en pred.] van of met betrekking tot iemand wie se persoonlike gevoel van genderidentiteit nie ooreenstem met die geslag wat by geboorte by hom/haar waargeneem en gevolglik aan hom/haar toegeken is nie: › Die meeste transgender mense voel hulle is in die verkeerde liggaam gebore (Elsabé Brits, Vrye Weekblad, 2 Augustus 2019). › Om 'n transgender persoon te wees beteken die geslag waarmee jy gebore is en die een waarmee jy jou identifiseer (jou genderidentiteit), strook nie met mekaar nie (Elsabé Brits, Vrye Weekblad, 2 Augustus 2019). › 'n Kaapse meisieskool verwelkom eersdaags hul eerste transgender leerling in wat genderaktiviste as 'n stap nader aan geslagsgelykheid beskryf (Roshé Taka, Netwerk24, 9 Mei 2019). | SINONIEM(E): transseksueel | TEENOOR: cisgender | ENGELS: transgender
› transgender man persoon met 'n manlike genderidentiteit, maar wat by geboorte as vroulik geïdentifiseer is.
› transgender vrou persoon met 'n vroulike genderidentiteit, maar wat by geboorte as manlik geïdentifiseer is.
transgender-regte: › Sy is deesdae 'n aktivis vir transgender-regte (Roshé Taka, Netwerk24, 9 Mei 2019).
transisie s.nw. | transisies |
1 oorgang | verandering
2 (van transgender persoon) verandering van die liggaam om ooreen te stem met persoonlike gevoel van genderidentiteit: › Die feit dat manlike bevoorregting bestaan, is nêrens so glashelder soos wanneer 'n transgender persoon deur 'n transisie gaan nie. Jy gaan dit óf verloor óf bykry, maar dit sal 'n invloed op jou hê (Elsabé Brits, Vrye Weekblad, 2 Augustus 2019). › Dit is onbeskof om mense oor hul transisie (die transgemeenskap verkies dié woord eerder as "oorgang") en/of enige snykunde uit te vra (Elsabé Brits, Vrye Weekblad, 2 Augustus 2019).
1 wat oor landsgrense heen strek, of oor landsgrense heen aan mekaar verbind is: › Na raming verlaat sowat 23,000 mense jaarliks ons land. Die familielede wat in Suid-Afrika agtergebly het, is nou transnasionale ouers en grootouers (Sulette Ferreira, Vrye Weekblad, 29 Mei 2020). › transnasionale georganiseerde misdaad › Indien die ouers wel betrokke is by die besluitnemingsproses en selfs deel is van die voorbereiding [van kinders wat emigreer], kan hulle hulself voorberei op die ingrypende keuse en dus deel word van 'n transnasionale gesin (Sulette Ferreira, Vrye Weekblad, 20 Desember 2019). | ENGELS: transnational
2 met betrekking tot verskillende lande, of waarby mense van verskillende lande betrokke is: › Sakebedrywighede het transnasionaal geraak, en almal wat daarby betrokke is, het gevolglik oor die wêreld heen versprei (Netwerk24, 13 Oktober 2016). › Wat sou die rede vir die verskynsel van transnasionale ondersteuning en die "dislojaliteit" teenoor eie nasionale en plaaslike spanne wees? (Pieter Labuschagne, Netwerk24, 12 November 2019). | ENGELS: transnational
transpersoon s.nw. | transpersone | persoon wie se persoonlike gevoel van genderidentiteit nie ooreenstem met die geslag wat by geboorte by hom/haar waargeneem en gevolglik aan hom/haar toegeken is nie: › As 'n transpersoon uiteindelik vra vir hormone om hulle liggaam aan te pas by hulle genderidentiteit, moet hulle weet dat hulle veel sal verloor saam met dit wat hulle wen (Izak de Vries, LitNet, 3 September 2020). | SINONIEM(E): transgender persoon | transseksuele persoon | ENGELS: trans person | transgender person
♦ s.nw. | transseksuele | persoon wie se eie gevoel van genderidentiteit nie ooreenstem met die geslag wat by geboorte aan hom/haar toegeken is nie.
♦ b.nw. | transseksuele | [soms verkort tot: trans] → transgender
transseksualiteit: › Daar is bitter min studies of statistieke oor transseksualiteit in Suid-Afrika, en geen amptelike raming van hoeveel mense as trans identifiseer nie (Delia du Toit, Rapport, 22 Maart 2020).
transtaling s.nw. [geen meervoud] die gebruik van verskillende tale in 'n onderrig-leer-situasie om vir die leerders, in hul eie tale, sleutelkonsepte duidelik en verstaanbaar te maak: › In hierdie artikel word die praktyk van transtaling ondersoek binne die konteks van 'n akademiesegeletterdheidsmodule (Adelia Carstens, SPiL plus, 2017). | ENGELS: translanguaging
trapklip s.nw. | trapklippe | trapklippie |
1 klip wat 'n entjie bokant die grond of bo water uitsteek, waarop 'n mens trap sodat jy droogvoets van een plek na 'n ander kan stap: › Die oudste "brûe" was waarskynlik boomstompe en slingerplante wat versigtig gelê is oor waterstrome wat so diep of breed was dat 'n mens nie daardeur kon loop of daaroor kon spring nie. Dit kon gevolg het op 'n gebruik om groot trapklippe in waterstrome só te spasieer dat 'n mens die strome kon oorsteek sonder om daardeur te waad (Mieliestronk.com). › Deesdae is trapklippe 'n gewilde dekoritem, aangesien lae instandhouding en droogte-bestandheid 'n belangrike vereiste vir vandag se tuinier is (Lizelle van Jaarsveld, Beeld, 2 November 2007).
2 (figuurlik) gebeurtenis, middel of handeling wat iemand nader aan die verwesenliking van 'n bepaalde doel/oogmerk bring: › Ek het groot respek vir P. en ek wou nie sy naam misbruik as 'n trapklip ter bevordering van my eie loopbaan nie (Beeld, 9 Augustus 1990). › Hy wil graag in die toekoms 'n wedstryd begin wat vir 'n jong haarkapper/stilis 'n trapklip kan wees om 'n loopbaan te vestig (Martie Swanepoel, Beeld, 16 November 1999). › Moet ook nie tydens die onderhoud openlik te kenne gee dat jy eintlik net in die pos belang stel as 'n trapklip na iets beter nie (Karen Nelmapius, Beeld, 12 April 2000). | SINONIEM(E): stapklip | ENGELS: stepping stone
♦ struikelblokke in trapklippe verander
trein s.nw. | treine | treintjie |
♦ 'n Trein loop maar net op sy spoor 'n Kind ontwikkel in ooreenstemming met hoe sy/hy opgevoed word: › (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).
trek s.nw. | trekke | verhuising; migrasie
› die nuwe Groot Trek migrasie van (veral wit) Suid-Afrikaners wat Suid-Afrika verlaat en hulle in ander lande vestig: › Maar honderdduisende mense soos hulle het al die land verlaat, 'n groot klomp is besig om voor te berei om te emigreer en 'n mens vermoed dat nog baie meer vandag graag sou wou trek as hulle kon. Dis 'n nuwe Groot Trek (Max du Preez, Vrye Weekblad, 12 Julie 2019).
trend s.nw. | trends | (Engels) neiging; modeneiging; (mode)gier; tendens: › Om reg te eet vir jou liggaam en gees sal in 2021 'n trend wees (Huisgenoot, 8 Januarie 2021 ). › [Ontrommel is] toenemend 'n trend […]: Ál meer mense woon in kleiner plekke. En, soos almal weet, as jou pakplek knap raak, is daar net een oplossing: Pak reg en gooi weg! (Tuis, 13 Januarie 2020). › 'n Natuurlike, stralende vel is hoogmode in die skoonheidswêreld. Die […] trend het al verlede jaar beïnvloed hoe ons ons algehele grimeervoorkoms benader sodat ons gelaat vlekkeloos en glansend lyk asof dit lig soos glas reflekteer (Suanné Mulder, Sarie, 17 Januarie 2020). › Maak seker jy bly nie in die duister nie. Hier is die grootste trends in die kombuis en die onthaalkamer (Carmen Petersen, Huisgenoot, 3 Januarie 2020). › Top-trends vir pragtige tuine (Tuis, 13 Januarie 2020).
trendy b.nw. (Engels) modern en in die mode: › Weef 'n trendy sitplek! (Tuis, 8 Mei 2020). › Bridgette het hoeka die resep uit hom uit gekry sodat Rosie iets trendy kan bak wanneer haar vriendinne kom vir ete (Carmen Niehaus, Huisgenoot, 15 November 2019).
2 skelmstreek: › "Nou gaan ons daar na jou kantoor toe loop, jy voor, ek agterna, half intiem, so styf teenmekaar, hoop nie jy gee om nie, maar ek kan nie eintlik die vislyn skiet gee nie, want dan gaan jy met jou trieks begin" (Chris Karsten, Anderman se vrou, 2019). | ENGELS: trick
trigologie s.nw. [geen meervoud] studie van die hare en kopvel: › Dr. Elma Titus, Suid-Afrika se eerste en enigste trigoloog, [het] 'n driejaarkursus in trigologie in Australië gevolg (Kuier, 3 Junie 2015). | ENGELS: trichology
trigoloog s.nw. | trigoloë | kundige wat probleme van die kopvel en hare ondersoek en behandel: › Al gehoor van 'n trigoloog? 'n Trigoloog staan ook as 'n haarkundige bekend wat siektes en kwale van hare en die kopvel bestudeer (Suanné Mulder, Sarie, 21 Julie 2020). | SINONIEM(E): haarkundige | haardeskundige | ENGELS: trichologist
trofeejag s.nw. [geen meervoud] jag van wilde diere as vorm van ontspanning en vermaak waarby 'n opgestopte deel, of 'n foto of video, van die dier wat geskiet is as trofee dien waarmee die jagter ná afloop van die jagtog mee kan spog: › Sommige akademici en jagdrukgroepe voer aan dat trofeejag tot voordeel van natuurbewaring is én 'n stewige finansiële inspuiting vir Afrika-lande bied (Vrye Weekblad, 24 Mei 2019). › Hy dink trofeejag is nie die oplossing vir Botswana se probleme met die konflik tussen die olifante en boere nie (Angus Begg, Vrye Weekblad, 14 Junie 2019). › Trofeejag sal net die situasie vererger deurdat die stropers en jagters op die bulle met groot tande sal fokus (Angus Begg, Vrye Weekblad, 14 Junie 2019). | ENGELS: trophy hunting
Trojaan s.nw. | Trojane |
1 (Grieks, mitologie) burger, inwoner of iemand wat gekom het van die antieke stad Troje.
2 → Trojaanse perd :1
3 (rekenaar) → Trojaanse perd :2
Trojaanse perd woordgroep | Trojaanse perde | Ook Trojaan
1 (a) iets wat bedoel is of wat gedoen word om 'n vyand of teenstander te ondermyn: › Toe die kwessie van die nasionalisering van die bank die eerste keer bespreek is, het die Reserwebank dit as 'n Trojaanse perd beskou (Elvira Wood, Netwerk24, 5 Junie 2019). (b) iemand wat in die geheim 'n vyand of teenstander omver wil werp: › Diegene vir wie die ou kennis nie meer werk nie, en hulle daaroor uitspreek, word maklik as verdag en [as] gevaarlike Trojaanse perde beskou, veral in die kerk (Chris Jones, Rapport, 2 Junie 2019 ).
2 Ook Trojaanse virus (rekenaar) weggesteekte funksie in 'n program wat 'n gebruiker op sy/haar rekenaar installeer, waardeur stelselindringers tot die rekenaar toegang kan verkry, skade kan aanrig en/of private inligting van die gebruiker kan bekom: › Dit is 'n sogenaamde Trojaanse perd, wat in alledaagse gebruike, soos 'n aangehegte Word-dokument in 'n e-pos of in 'n kwaadwillige skakel in 'n e-pos skuil […] Sodra jy op die skakel of aanhangsel kliek, word sagteware op jou rekenaar afgelaai wat die virus toegang tot jou toestel gee en toelaat om nog indringerware te installeer (Petrus Malherbe, Netwerk24, 1 Maart 2019). | ENGELS: Trojan horse
Na die verhaal in die Griekse mitologie van die hol houtbeeld waarin Griekse soldate hulle versteek het om in die antieke stad Troje te kom.
Trojaanse virus woordgroep | Trojaanse virusse | (rekenaar) Ook Trojaan, Trojaanse perd weggesteekte funksie in 'n program wat 'n gebruiker op sy/haar rekenaar installeer, waardeur stelselindringers tot die rekenaar toegang kan verkry, skade kan aanrig en/of private inligting van die gebruiker kan bekom: › 'n Trojaanse virus is 'n tipe rekenaarvirus wat 'n kwaadwillige stukkie kode op 'n toestel installeer sonder die eienaar se medewete (Petrus Malherbe, Netwerk24, 28 Augustus 2019).
KYK OOK: Trojaanse perd
trolfabriek s.nw. | trolfabrieke | (internet) groep internettrolle wat in die sosiale media fopnuus versprei en politieke besluitneming en die vorming van akkurate menings stelselmatig in die wiele probeer ry: › Die BBC het al 'n paar jaar gelede onthul dat die Russiese regering 'n "trolfabriek" in St. Petersburg het waar 'n paar honderd werknemers onder valse name aan meningswisselings op sosiale media deelneem om die Russiese regering in 'n goeie lig te stel en twyfel oor die Weste te saai (Leopold Scholtz, Netwerk24, 16 November 2017). | SINONIEM(E): trolplaas | fopnuusdiens | ENGELS: troll factory
trolplaas s.nw. | trolplase | (internet) groep internettrolle wat in die sosiale media fopnuus versprei en politieke besluitneming en die vorming van akkurate menings stelselmatig in die wiele probeer ry: › Dit is nou al algemene kennis dat lande soos Rusland, Iran en Noord-Korea "trolplase" of "trolfabrieke" gebruik om disinformasie op groot skaal te versprei en verkiesings in demokrasieë te manipuleer (Max du Preez, Vrye Weekblad, 22 Januarie 2021). | SINONIEM(E): trolfabriek | fopnuusdiens | ENGELS: troll farm
trolvegter s.nw. | trolvegters | (sosiale media) iemand wat daarvoor bekend is dat hy/sy internettrolle aan die kaak stel en op hulle plek sit.
Trompie s.nw. (informeel, neerhalend, skertsend)
1 [geen meervoud] bynaam van Donald John Trump (1946 –), 45ste president van die Verenigde State van Amerika (Januarie 2017 – Januarie 2021): › Trompie blaas die aftog en stuur sy bende huis toe. Maar hy lieg so dat Twitter vir die eerste keer nie eers toelaat dat sy twiet gedeel, gelike of dat daar kommentaar op gelewer kan word nie (Jean Oosthuizen, Facebook, 7 Januarie 2021). › Ek geniet dit ook om soms net te 'stir', veral rakende aktuele sake. Soos nou in die VSA met Trump (Trompie) wat soveel mense se gal behoorlik opjaag (Wannie Carstens, Facebook, 14 November 2020).
2 | Trompies | [ook met kleinletter] bynaam vir 'n ondersteuner van die Amerikaanse oudpresident Donald Trump: › Koebaai, Trump. Maar dit gaan nog 'n ruk neem om die breingespoelde trompies te genees. Wees sag op hulle (Charles Smith, Facebook, 21 Januarie 2021). › Daar is op hierdie oomblik steeds hordes Trompies wat vas, vas glo hul meester is die een wat vir 'n tweede termyn ingehuldig gaan word. Dis party dae om van gek te word, met sulke massale werklikheidsverwerping wat gaande is (Piet Muller, Facebook, 19 Januarie 2021). › Soos mens sukkel om vandag Hitler- en Stalin-volgelinge te kry, so sal mens binnekort al hoe minder Trompies kry. Die Covid-19-ontkenners sal ook uitgesterf het (Jean Terblanche, Facebook, 10 Januarie 2021).
Trumpiet s.nw. (informeel, neerhalend, skertsend) | Trumpiete | [ook met kleinletter] bynaam vir 'n ondersteuner van die Amerikaanse oudpresident Donald Trump: › Soos ons in die reaksies ná laas week se skok-aanval [op die Kongresgebou] gesien het, is nie al 74 miljoen Republikeine wat vir Trump gestem het, keiharde Trumpiete nie (Max du Preez, Vrye Weekblad, 15 Januarie 2021). | SINONIEM(E): Trompie
Trumpspoedig b.nw. | Trumpspoedige | (informeel, skertsend) wat as 'n direkte gevolg van optrede deur Donald Trump as 45ste president van die VSA (2017–) ellende, ongeluk en/of teëspoed (= rampspoed) tot gevolg het: › Dit gaan nie minder Trumpspoedig word nie (Vrye Weekblad, 12 Julie 2019). | ENGELS: Trumpastrous
Kombinasie van Trump en rampspoedig.
tsek tussenwerpsel [verkorting van: voertsek] (informeel, sleng) Ook 'tsek uitroep om iemand weg te jaag; gebruik om aan te dui dat iemand moet weggaan, dat jy nie verder van hom/haar wil hoor nie; gaan weg: › Sies. Ek skaam my absoluut morsdood. Tsek! Almal van julle! (Madeleine Barnard, Facebook, 26 April 2019). › Vir dié wat die twak aan my verkoop het, het ek een lekker ou Suid-Afrikaanse woord: Tsek! (Sophia Kapp, Facebook, 17 Februarie 2018). | ENGELS: voertsek | voetsek
=tsoenami woorddeel [gewoonlik enkelvoud] (figuurlik) Ook =tsunami, =tsoenamie
1 groot aantal/hoeveelheid van wat vooraf genoem word; 'n stortvloed …: › 'n inligtingtsoenami
2 groot aantal/hoeveelheid van wat vooraf genoem word, met 'n verwoestende gevolg: › 'n misdaadtsoenami › infeksietsoenami
3 iemand/iets wat vir 'n vooraf genoemde stortvloed en/of gepaardgaande verwoesting verantwoordelik is: › 1996 was dit 'n kolftsunami genaamd Brian Lara wat die span uitgeknikker het (Deon Gouws, Vrye Weekblad, 12 Julie 2019).
=tsunami woorddeel → tsoenami
tsundoku s.nw. [geen meervoud] (Japannees) kompulsiewe aankoop en opgaring van boeke waarvan die meeste nooit gelees word nie
tuisblyvakansie s.nw. | tuisblyvakansies | tuisblyvakansietjie | → tuisvakansie
tuis-isolasie s.nw. [gewoonlik enkelvoud] vorm van (vrywillige of verpligte) isolasie waartydens iemand wat 'n infeksiesiekte het, of iemand wat bekommerd is dat hy/sy 'n infeksiesiekte kan opdoen, tydelik in sy/haar woonplek in afsondering bly. | SINONIEM(E): selfisolasie | ENGELS: self-isolation
tuisvakansie s.nw. | tuisvakansies | tuisvakansietjie | Ook tuisblyvakansie | tuisblyvakansies | tuisblyvakansietjie | vakansie wat 'n mens tuis, by jou eie huis en in jou onmiddellike omgewing, deurbring: › Kikker jou tuisvakansie op met dié 10 idees (Esma Marnewick, Weg, 29 November 2016). › 'n Tuisblyvakansie hoef nie vervelig te wees nie (Goeie Huishouding). | ENGELS: staycation
twala ww. | het getwala | (Xhosa) → thwala
twansie ww. | het getwansie | (informeel, streektaal) meegee; in duie stort; instort; omval: › Daar is ook 'n prentjie van iemand wat lyk soos die Pous in een van Vader Trommelbach se skilderye, en 'n geraamte met 'n sens. En dan is daar 'n ou wat aan sy een voet hang, en 'n toring wat lyk of dit gaan twansie (George Weideman, Draaijakkals). › En met die leunery voel hy dat die ou karretjie allervreesliks rittel en beef. En hy dag nog iets is nie heel reg gestel nie en dat dit die oorsaak van die swaar vat was, toe twansie die kas. Toe's dit al die tyd die lendelamheid van die kas wat vir die onvastheid verantwoordelik was (Jan Spies, "'n Mis-gissing", https://bit.ly/3091dJR). › Terwyl ek in Upington gewoon het, het mense dikwels die woord "twansie" gebruik. Dit is baie wyd aangewend. Bv ... "my bakkie se vergasser het getwansie". Verder ... "my bankrekening is besig om te twansie ...". Ken iemand dit en indien wel, is die woord afgelei van iets anders? (Bennie Jordaan in die groep "Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!", Facebook, 7 Mei 2019). › "Twasie" is Nama vir iets wat gekalf het soos in 'die gees gegee' ... As ek dit nie mis het nie word dit sonder die "n" geskryf maar effe nasaal uitgespreek ... (Marius Visser in die groep "Argaïese Afrikaanse uitdrukkings is cool!", Facebook, 7 Mei 2019). | ENGELS: collaps | cave in | fall down
Twitterstorm s.nw. | Twitterstorms | (sosiale media) beroering/opskudding op die sosialemediaplatform Twitter, gekenmerk deur 'n stortvloed twiets wat met 'n bepaalde nuusgebeurtenis of saak verband hou: › Verlede Woensdag, 17 April, ontwaak ek midde die oog van (nog) 'n Afrikaanse Twitterstorm (Gerhard van Huyssteen, "Die Land: Dis 'n storm in 'n glasie water", VivA, 26 April 2019). › Zille se postverkiesing-Twitterstorm oor wit en swart bevoorregting is inderdaad 'n vorm van "slaan terug", die Vryheidsfront Plus se slagkreet wat dié party soveel stemme besorg het (Max du Preez, Vrye Weekblad, 24 Mei 2019). | ENGELS: Twitterstorm
KYK OOK: mediaherrie
Twittertirade s.nw. | Twittertirades | uitbarsting op die sosialemediaplatform Twitter waarin iemand in 'n reeks agtereenvolgende plasings (= twiets) iemand of iets anders skerp aanval: › Max du Preez ontleed Helen Zille se nuutste Twittertirade (Vrye Weekblad, 23 Mei 2019).
Twittertrol s.nw. | Twittertrolle | iemand wat gedurig op die sosialemediaplatform Twitter skoorsoek.
Twitterviroloog s.nw. | Twitterviroloë | (informeel, skertsend) leek wat ten tyde van die bestryding van 'n infeksiesiekte, op Twitter raad uitdeel en maatreëls en advies deur kenners kritiseer.
tydsverloopvideo s.nw. | tydsverloopvideo's | reeks foto's wat met gereelde tussenposes geneem en dan saamgevoeg en teen normale spoed vertoon word, wat die indruk skep dat tyd vinniger verloop: › Het jy al ooit 'n tydsverloopvideo geneem? Hoe meer funksies [van jou kamera] jy kan gebruik, hoe meer kreatief kan jy raak met jou foto's (Sam Reinders, Weg, 25 November 2016). › Om 'n tydsverloopvideo af te neem moet jy weet hoe lank die totale gebeurtenis is, bv. 'n sonsopkoms wat 2 uur duur (7 200 sekondes), asook hoe lank die voltooide video moet wees, bv. 20 sekondes. (Die aanbevole raamkoers vir die tydsverloopreeks is 24 raampies per sekonde – dis die standaard vir PAL-videosisteme) (Weg, 26 Maart 2019). › Giliomee skilder vier eeue in amper 300 bladsye. Om soveel saamvattende geskiedenis in te neem laat jou voel of jy na 'n tydsverloopvideo kyk: As jy dophou hoe water op 'n rots drup, is daar niks anders te sien as druppels water nie, maar as jy die proses oor 400 jaar dophou, merk jy gou dat verandering weliswaar geleidelik dog onafwendbaar is (Bruce Clark, Rapport, 8 Maart 2020). | ENGELS: time-lapse video