Kon ons maar begryp, sê die digter, wat Christus vir ons opgeoffer het, dan sal ons beter Christene wees, sal ons 'n lewe vol dankbaarheid voer. As die sondaars maar hulle sondes aan Sy voete wou lê, dan wag daar vir hulle 'n heerlike lewe hiernamaals
Omdat Jesus leef, vrees hy niks nie, nie eens die dood nie. Niks verskaf hom soveel vreugde as die gedagte: Jesus leef!
Ontwaakt gij die slaapt is 'n opwekkingslied, want die Christen moet gedurig waak in hierdie wêreld waar geen rus vir hom te vind is nie - elke oomblik moet hy gereed wees om sy Heer te ontmoet. Anders
In Die Gristens Roem (P. 9 Sept. 1881) word die ydelheid van die wêreldling se lewe gestel teenoor die volheid van die lewe van die Christen:
Dit is waar, die wêreldling het 'n mooi plaas, maar as hy sterf dan kan hy dit nie saamneem nie, terwyl die Christen 'n ewige erfenis in die hemel deelagtig word.
In elke vers, wat presies eenders gebou is, word iets anders genoem wat die wêreldling besit: 'n tuin, 'n huis, goud, vriende, ens., maar die Christen besit hulle ook, en nog veel meer: 'n skat in die hemel wat nie verganklik is nie: die ewige lewe.
Een van Cilliers se langste gedigte is Die Lydensgeschiedenis (P. 25 Maart 1881). Daarin gee hy 'n breedvoerige oorsig van wat met Christus gebeur het nadat Hy in die Hof van Gethsemane ingegaan het totdat hy aan die kruis op Gol-
gotha uitgeroep het: ‘Het is volbragt.’ Nadat Cilliers die sewe lydensweke berym het, gee hy nog 'n toepassing:
'n Tweede omvangryke gedig heet: 'n Peinzende Gedagte oor die Woord: Geluk (P. 9 Des. 1881). Almal slaaf om geluk, maar niemand ken die oorsprong nie. Ook die digter kon geen antwoord op sy vrae kry nie, totdat hy een nag lig kry en vier groot strome sien, wat saam die geluk vorm. Toe wou hy die oorsprong van die geluk ontdek, en ook daarin het hy geslaag,
As al Cilliers se gedigte uitgegee moet word, sal dit 'n paar boekdele moet vul, want hy het ontsaglik baie geskrywe - feitlik tot aan sy dood in 1922.
Jan Lion Cachet was een van die eerste voorstanders van die Afrikaanse taal en 'n getroue medewerker aan die Patriot en Ons Klyntji. Hy het vir hom blywende roem verwerf met sy novelles: Sewe Duiwels en wat hulle gedoen het, sodat hy as een van ons eerste en beste prosaskrywers bekend staan.
Nadat Cachet 'n paar jaar onderwys gegee het in Amsterdam, het hy teen die einde van die jaar 1860 met 'n seilskip na Suid-Afrika vertrek, waarheen sy broer Frans hom reeds vooruitgegaan het. In Kaapstad het hy ongeveer 'n jaar lank onderwys gegee en toe is hy na Natal (Ladysmith). Hier het hy besluit om uit die Ned. Geref. Kerk oor te gaan tot die Geref. Kerk en by wyle ds D. Postma te gaan studeer om predikant te word by die toe nog kleine en veragte Geref. Kerk. In 1869 is hy aangestel as dosent aan die pasgestigte Teologiese Skool op Burgersdorp. Daarna was hy werksaam as predikant op Philipstown (1875-1883) en Steynsburg (1883-1892). In 1892 is hy weer terug na Burgersdorp as waarnemende professor in die teologie totdat hy in 1894 sy vaste aanstelling gekry het. Hy is in 1912 oorlede op Potchefstroom.
Op politieke gebied het Cachet sy invloed kragtig laat geld in die Kaapkolonie. Hy was een van die oprigters van die Afrikanerbond, 'n party na sy hart. Sy politieke sienswyses het hy gelug in sy rubriek in die Patriot onder die hoof Zwarte Pilletjes, en hierdie pilletjies het vir meer as een pasiënt gehelp. Op onderwysgebied was hy 'n sterk voorstander van die Vrye Christelike Skool.
Daar is baie gedigte oor die Afrikaanse taal gemaak, maar een van die mooiste is geskryf deur Cachet: Di Afrikaanse Taal (O.K., April 1896). Dis bekoorlik om die kinderlik-opregte toon, om die gees van ware nasieliefde wat daaruit
Cachet gee ons 'n allegoriese beskouing oor die afkoms en ook die toekoms van die Afrikaanse taal, en hierdie allegorie hou hy dwarsdeur vol:
Dan vertel die Afrikaanse taal dat hulle haar vir 'n ‘Hotnots myd’ uitskel, maar sy gee nie om nie, want almal kan sien uit watter geslag sy kom. Hollands probeer verniet om baas te speel, want sy sal tog nie in Suid-Afrika bly lewe nie. Engels hou haar astrant en lok baie jongkêrels, maar saans kom hulle na die Afrikaanse taal:
As die ware digter maar eers kom, word hy nog koning van die land, want as Afrikaans, die moedertaal, algemeen erken sal word.
Die eerste lesing van hierdie gedig kom voor in 'n manuskripboek wat gedateer is 10 Junie 1869. Daar is nog 'n lesing, 'n verbeterde, wat egter ook aanmerklik verskil van die Ons Klyntji-lesing.
So het hulle in die oue tyd gesing, en daarvan hou hy: hy is bang vir die nuwe liedjies (Engelse?) wat nou in die land kom. Hy gaan van huis tot huis, en as hy welkom is, dan sing hy met nuwe moed.
Dit is waar, hy het gesing tot eer van God, soos sy Morge Liid (O.K., Julie 1896) getuig. Hier is hy die predikant wat aanspoor tot werk en stryd in die krag van God, die egte predikant-digter:
Op Die Nuwe Jaar is ook sterk godsdienstig, soos die teks bo-aan wel aandui. Die digter peins oor die jaar wat verby is met sy ‘blydskap, droefheid, smart en druk.’ Hy dink aan hulle wat hierdie lewe verlaat het,
Hy het alreeds 'n pragtige plekkie uitgesoek waar hy hulle huisie sal bou; vee en geld is volop, en sy sal geen gebrek ly
nie. Soms droom hy in sy slaap dat Jan Modder haar kry, en dan skrik hy wakker met 'n skreeu, ‘en brul dan nes 'n jonge leeu.’ Sy ma dwing al om hom kasterolie te gee! As die niggie tog maar net wil ja sê:
Hoewel Cachet dan nie baie gedigte geskryf het nie, is hy tog een van ons beste digters uit die vorige eeu, omdat hy dikwels onder inspirasie geskryf het, die tegniek taamlik goed beheers het en nie altyd op soek was na 'n gepaste rymwoord nie.
Cachet word gewoonlik onthou om sy Sewe Duiwels, maar tog het hy ook twee Nederlandse historiese romans geskryf: Het Huisgezin van den Hugenoot, en Getrouw tot den Dood. Met die laaste twee boeke is hy 'n tipiese verteenwoordiger van die ou historiese romankuns.
Vir die Hugenote het Cachet 'n besondere belangstelling gehad. Hy het dan ook 'n diepgaande studie van hulle geskiedenis gemaak en dit te boek gestel. Dit het eers in die Patriot van 1885 verskyn, en die volgende jaar in boekvorm met 'n oplaag van duisend eksemplare. Die boekie het egter ook in Nederlands verskyn (1886) - die handskrif wat nog bestaan is juis in Nederlands gestel. As skuilnaam vir Die Geskiedenis van die Hugenote van die jare 1521 tot 1698, het Cachet gebruik ‘Pastor.’
Die boekie is populêr geskrywe en moes dien tot opwekking en ook tot waarskuwing. Die skrywer skroom nie om sy lesers direk aan te spreek soos 'n predikant sou doen nie, maar soms kan hy so lewendig vertel dat hy ons ademloos boei. Tussenin verstrek hy ook leersame kennis omtrent die toestande in Frankryk eeue gelede, maar is altyd onderhoudend, want hoe simpatiek en ywerig vertel hy ons nie van die vervolging wat die Hugenote ter wille van hulle geloof moes verduur nie.
Cachet se hoofwerk is Sewe Duiwels en wat hulle gedoen het, 'n werk wat sy naam vir altyd gevestig het in die Afrikaanse letterkunde, en 'n werk wat sal bly lewe, ook om sy letterkundige verdienstes.
Die novelles het apart verskyn in die Patriot onder die skuilnaam ‘Neef Jan wat Versies maak.’ Die eerste novelle heet Di Geldduiwel (1882), en is gevolg deur Di Drankduiwel (1882), Di Liegduiwel (16 Maart tot 24 Mei 1883), Di Praatduiwel (1884) en Di Spogduiwel (1892). As herdrukke het hulle ook afsonderlik verskyn. In Ons Klyntji het nog twee ‘duiwels’ die lig gesien: Di Afgunsduiwel in die jaargang 1897 en Di Baasduiwel, 1898 tot 1899. In 1907 is hulle almal gebundel onder die naam: Sewe Duiwels en wat hulle gedoen het, deur Ou Oom Jan. Sindsdien het die boek al baie herdrukke belewe.
In die Sewe Duiwels het ons die begin van die realisme in die Afrikaanse letterkunde - al kan ons dit nog nie suiwer realisme noem nie. Die novelles is realisties in dié sin dat hulle toneeltjies uit die werklike lewe skets. Ou Oom Jan het 'n oog gehad vir die tipiese in die lewe van die boer en die dorpsbewoner, want hoe treffend beskryf hy nie die nagmaalsdrukte op Praatville, en veral in ou Telheim se winkel nie. Hierdie realisme vind ons in ongeveer al die novelles, bv. die beskrywing van die fortuinsoekers in Di Liegduiwel, die lawaai op die werf as blank en gekleurd besope is in Di Drankduiwel. Kleurig beskrywe in hierdie novelle is ook die toneeltjie in die kantien as die drinkebroers feesvier en Hendrik 'n dronkemansliedjie sing:
Di Spogduiwel en Di Afgunsduiwel is wel in Afrikaans geskrywe, maar as ons die handskrifte met die gedrukte uitgawes vergelyk, sal ons merk dat daar nog baie aan die taal gedokter is, omdat die handskrifte vol storende foute in Hollands-Afrikaans was. Dit is waarskynlik die rede waarom die taal van die Duiwels nie altyd ewe fris is nie.
Ons het die styl sober genoem, want met weinig omhaal van woorde plaas die skrywer ons direk in die midde van 'n toneeltjie - met 'n paar woorde sê hy alles. Ook die dialoog is fris en sprankelend, bv. die gesprek tussen Oom Andries en Willem op die kar oor Willem se groeiende liefde vir die drank.
Ou Oom Jan skryf sober, maar met al sy soberheid wek hy dikwels 'n intense spanning by sy lesers, byvoorbeeld Willem se laaste en byna bomenslike stryd teen die drankduiwel, die ongeluk in die drif, en as Oom Jan weer agter sy baadjie aan in die water spring, of as Oom Diederik vir Lieg Hans met die sambok agtervolg.
Wat die novelles besonder verdienstelik maak, is dat die skrywer daarin slaag om met skynbaar nietige dinge 'n stem-
ming te wek en 'n atmosfeer te skep. Hy sou egter 'n veel hoër kunspeil bereik het as hy al hierdie novelles in een besondere omgewing laat wortel het. Dan sou die werk as geheel 'n veel groter nasionale karakter gedra het. Nou hang hulle te lossies saam.
Die opset van elke verhaal is taamlik breed; van elkeen kon die skrywer 'n roman gemaak het, en hier lê die swakheid. Daar is 'n menigte besonderhede, en nog kom die karakters nie tot hulle reg nie. Daar is 'n dunheid van gang sodat dit net by 'n verhaal bly.
Ou Oom Jan het 'n vooropgestelde doel gehad met sy Sewe Duiwels. Hy het hom verdiep in die daaglikse lewe, maar die lewe het hy betrag deur die bril van die evangeliedienaar, wat wil leiding gee. Daarom tree by hom op die voorgrond 'n bewuste strewe na ‘nutte lering,’ en hiermee staan hy direk onder invloed van die Nederlandse moralis Cremer.
Die gevolg van hierdie strekking is dat Ou Oom Jan nie werklik ‘lewende’ mense skep nie. Die mens as geheel word verwaarloos, en daar word net op één (slegte) eienskap gehamer totdat ons oplaas 'n sekere voorstelling kry - 'n gevoel dat ons met tipes, met beliggaamde eienskappe, te doen het. Dié gebrek is 'n direkte uitvloeisel van die skrywer se strewe na ‘nutte lering.’