Vaar saam op die wêreld se langste rivier… van die stomende trope in Midde-Afrika en die vogtige Ethiopiese hooglande tot in die milde waters van die Middellandse See. En kry ’n blik op die mensdom se veelbewoë verlede soos jy dit selde elders op ons planeet sal vind…
S lewensaar het die Nyl ’n baie lang geskiedenis... hierdie veel geroemde rivier waarlangs die ou Egiptiese beskawing millenniums gelede gebloei het. Daarom is dit nogal eienaardig dat geen bootvaarder, sover bekend, deur al die eeue ooit die hele rivier van sy oorsprong af tot by sy monding bevaar het nie. Die Nyl is eers in 2004 deur ’n ekspedisie onder leiding van ’n Suid-Afrikaner “oorwin”.
Hierdie waagmoediges sou dus leer wat ’n “heilige” respek vir die Nyl eintlik beteken. Maar dan het die antieke Egiptenare mos baie, baie eeue gelede reeds geweet!
Maar vanaf die begin in Burundi van die langste voorstroom—die Luvironza-river, ’n sytak van die Kagera-rivier wat in die Victoria-meer invloei—is die Nyl ’n yslike 6695 km lank. Die rivierbeken strek oor sowat 3 350 000 vk km en die gemiddelde afvloei is meer as drie miljoen liter per sekonde. Duiselingwekkend, om die minste daarvan te sê.
Dooies van gister—en tog verteenwoordig die Nyl steeds die lewe self vir die mense aan sy oewers, soos hy reeds duisende jare lank gedoen het. Aan sy walle is die verstommende oud-Egiptiese kultuur gevorm wat selfs geleerdes vandag maar net begin begryp.
REGS: Die Nyl, die Egiptiese piramides en die Groot Sfinks van Giza is vir baie mense ’n verstrengelde eenheid... alles deel van ’n kultuur waarsonder die verlede van die mens onberekenbaar anders sou gewees het.
Van die vroegste tye af het die waters van die Nyl, wat vanweë die moesonreëns in Ethiopië tot ’n bruisende watermassa uitgeswel het, elke jaar tussen Junie en September die oewers na die noorde oorstroom. Die kosbare water en vrugbare slik wat op hierdie wyse periodiek oor die landerye gegiet is wanneer die rivier oor sy walle gebars het, was die lewensbloed van die ou Egiptenare. Dit is dan ook nie vreemd dat die Nyl ’n besondere invloed op hul denkwyse gehad het nie.
Daar is nie mooi besef waar die groot water werklik vandaan gekom het nie, en Herodotus (ca. 484-425 v.C.), die groot Griekse geskiedkudige, het oor die Nyl geskryf: "Die rivier styg uit homself, benat die landerye en sink dan terug; daarna besaai elke man sy land en wag vir die oes." Herodotus het Egipte selfs digterlik die geskenk van die Nyl genoem.
Die naam Nyl kom juis van die Griekse woord neilos, wat eenvoudig ’n vallei of riviervallei beteken. Maar omdat die rivier op sy noordwaartse tog jaarliks sy swart slik oor die landskap gewerp het, het die antieke Egiptenare self die rivier Ar of Aur genoem, wat swart beteken. Dit was einste hierdie boere wat onder die eerste mense was wat grond met ploeë bewerk het.
Maar tot die middel van die 1800’s was die oorsprong van die Nyl steeds een van die wêreld se groot geheimenisse. Dit was eers toe die Britse ontdekkingsreisiger John Hanning Speke (1827-1864) die eerste keer die Victoria-meer as die oorsprong uitgeken het, dat die raaisel so min of meer opgelos is.
VERSKILLENDE riviere voed die magtige Nyl, maar daar is twee groot takke: die Wit Nyl wat, soos ons gesien het, in die ekwatoriale Oos-Afrika ontspring, en die Blou Nyl wat in Ethiopië begin. Altwee hierdie reuse-takke het aan die westekant van die Oos-Afrikaanse Skeur ontstaan, wat die suidelike deel van die Groot Skeurvallei is.
Die wit en blou hou verband met die kleure van die waters van die verskillende sytakke. As die Blou Nyl in vloed is, is hy wel modderig van die slik wat van die berge van Ethiopië kom, maar in die droë maande, van Maart tot Junie, is die water helder en lyk dit inderdaad blouerig.
Waar die Nyl die Victoria-meer aan sy noordekant by Jinja verlaat, staan hy bekend as die Victoria-Nyl. Die rivier het oorspronklik oor die Owen- (of Ripon-)waterval gestort voordat hy na die Albert-meer koers gevat het, maar die waterval is deur die Owen-watervaldam verswelg. Nagenoeg 480 km ver snel die Nyl oor ’n gebied van stroomversnellings en katarakte, eers noordwes en dan wes, totdat hy in die Albert-meer invloei.
DIE Blou Nyl van nagenoeg 1530 km kry sy meeste water van die Tana-meer in die Ethiopiese hooglande. Die oorsprong is geëien as ’n fontein wat van 2150 meter bokant die seevlak af in die meer invloei. Die Blou Nyl vloei wes en dan noord totdat hy en die Wit Nyl uiteindelik mekaar by Khartoem in die Soedan ontmoet.
REGS: ’n Ruimtefoto van die Tana-meer. Die kleur wat ons hier sien, kan ’n mens egter verwar. Is dit dan nie die meer waaruit die Blou Nyl vloei nie? Hoekom lyk dit dan groen?!
VAN Khartoem af vloei die Nyl noordoos, en loop sowat 320 km onderkant Khartoem saam met die Atbarah-rivier. Die swart slik wat deur die Atbarah en Blou Nyl meegevoer is, het vroeër op die oewers langs die benede-Nyl neergeslaan en die wêreld daar baie vrugbaar gemaak. Maar nie meer nie.
Maar die hoë stuwal het ook ’n duidelik negatiewe invloed op die omgewing gehad. Omdat die Nyl getem is, dam die kosbare slik in die Nasser-meer op en moet kunsmis op die landerye ondertoe die verlies vergoed. Sowel in Egipte as die Soedan moes hele gemeenskappe en kosbare antieke plekke as gevolg van die opdamming van die water verskuif word.
Van sy samevloeiing met die Atbarah maak die Nyl twee draaie deur die Nubiese woestyn. Daar is ses watervalle tussen Khartoem en Aswan.
Die Nyl verdeel in die verspreidingstrome Rosetta en Damietta wat in die Middellandse See invloei. Dit word die Nyl-delta genoem—delta omdat die driehoekige vorm soos die Griekse letter delta lyk. Dit was ook die Griekse geskiedkundige Herodotus, met wie ons vroeër in hierdie artikel kennis gemaak het, wat dit destyds gebruik het om die vurk by die monding van die Nyl te beskryf. Vandag word alle soortgelyke riviermondings deltas genoem.