Roepman by Jan van Tonder - Read Online
Hierdie gesins- en inisiasieroman speel af in ’n spoorwegkampgemeenskap in Durban in die sestigerjare. Die verteller is jong Timus, en saam met hom beleef ons sy inisiasie-prosesse in ’n grootmenswêreld, en sy waarnemings van die mense en lewe rondom hom. Timus is deel van ’n groot gesin wat dit nie breed het nie en waar die pa se beheptheid met die kerk ontstellende gevolge het. As jongste in die gesin is hy toegespin in sy eie droomwêreld en ook agter by sy portuurs oor die soet en duister dinge van die lewe. Hy het ’n sterk verbeelding en sy weergawe van insidente verleen ’n magies-realistiese gevoel aan die gebeure in die roman.
Publisher: Human & RousseauReleased: Sep 27, 2004ISBN: 9780798158961Format: book
Read More From Jan Van Tonder
Is weer sagie
Vir DEON VISSER
MY SUSTERS Magda, Ronél, Annette, Elna en Marietjie, by wie ek kleintyd stukkies lewe kon afloer en -luister. Vir DIE VROU wat destyds hoeveel jaar in ons huis gewerk het; aan haar dra ek die Gladys-karakter op om te vergoed vir die feit dat ek haar Zoeloenaam en -van vergeet het. En in die hoop dat dit met haar en haar mense goed gaan. Ook vir MARIETJIE COETZEE wat my al 20 jaar lank van my ergste darlings probeer red; vir TINEKE wat die manuskrip onvermoeid gelees en herlees het; vir SUZAAN wat my nie toegelaat het om aan Roepman te twyfel nie. Postuum vir MY BROER, Andries, wat ongelukkig nooit sy wonderlike stories neergeskryf het nie. So ook vir MY PA EN MA, Andries en Anna, wat ons almal met baie hulp van Bo grootgekry het.
Lesers wat meen dat hulle hulleself of ander persone in hierdie boek herken, misgis hulle. ’n Storie is nie die lewe nie.
Die lewe is nie ’n storie nie, Timus, hoeveel keer moet ek dit nog vir jou sê?
Mens kan sien Pa se voete is nie gewoond aan kaal wees nie. Sy tone probeer van die gras af wegkom. Hulle is amper so wit soos die gips aan my arm.
Timus, hoor jy my?
Wat het ek gesê?
Dat die lewe nie ’n storie is nie.
Kyk na my as ek praat!
Dis moeilik om na Pa te kyk as hy kwaad is. Sy oë is ligblou. Gewoonlik. Maar as hy kwaad is, kan mens amper nie sien waar die wit ophou en die blou begin nie. Ek verwag altyd dat sy een oog myne sal bly vashou terwyl die ander een my op en af kyk, op soek na nog iets om mee ontevrede te wees.
Dis erg genoeg om met jouself ontevrede te wees as jy in die spieël kyk. Die Here het my mos uitgekies om agter te bly. Al my maats is my voor. Myle. Gebreekte stemme, hare tot in die kieliebakke, baard, nét sulke peesters. Maar ek wil nie daaroor praat nie.
Hoekom jy dink ons jou nog oor enigiets moet glo, is vir my ’n raaisel. Die spul twak darem wat jy nou weer hier gestaan en kwytraak het … Ons lê snags wakker oor jou, Timus, ek en jou ma.
Pa is nie ’n man wat sal jok nie, maar dit glo ek nie: dat hy oor my wakker lê. Má, ja, maar nie hy nie. Jy kwel jou verniet, vrou, kinders word vanself groot, sê hy altyd as Ma nóg ’n bobbejaan agter die bult gaan haal. Sy sê hy slaap saans nog voor sy kop kussing raak, en hy word eers na die eerste sluk oggendkoffie wakker. Glo oor hy ’n rein gewete het.
Jy maak die lewe nie juis vir ons makliker nie, Timus.
Ek sê amper vir hom dit was Joepie se ma wat dit vandag vir ons moeilik kom maak het, nie ek nie. Sy het hier kom staan en ou koeie uit die sloot grawe.
Toe Pa-hulle nou die dag terugkom van die plaas af en sien my arm is gebreek, het Braam gou gesê: Gehol en geval, Pa. Braam is my broer. Hy is baie ouer as ek. Ma het haar kop geskud: Timus, jy sal my nog grys hare gee met jou wildgeit. Pa het gesê kinders se breekplekke groei gou aan, sy hoef haar nie te kwel nie.
Niemand het weer iets daaroor gesê nie, tot Joepie se ma vandag hier aangekom het, kopdoek oor die curlers en haar voorskoot nog om die lyf. Toe sy by die kleinhekkie inkom, het Ma haar net een kyk gegee en gesê daai vrou se tong jeuk seker weer vandag iets vreesliks. Dit was so goed sy sê ek mag maar gaan afluister.
Die tannie het nie eers gaan sit nie. Net dag gesê en begin praat: Ek kom doen net my Christelike plig, Abram. Jy weet ek is nie ’n vrou wat my neus in ander mense se sake steek nie, maar ek kon nie langer hierdie ding alleen dra nie. Twee weke nou al, vandat julle van die begrafnis af teruggekom het tot nou toe, loop ek met ’n gewetenswroeging wat my nie rus of duurte gee nie.
Toe vertel sy vir Pa hoe ek bebloed en vuil en met geskeurde klere en ’n af arm by die huis aangehardloop gekom het. Van die vlei se kant af. En wie weet wat my nie dalk alles daar oorgekom het nie. Dit nogal op ’n Sondag.
Pa klop met die kneukel van sy middelvinger teen my gips. Die enigste rede hoekom ek jou nie foeter nie, is omdat die Here jou klaar genoeg gestraf het. Wanneer gaan jy verantwoordelikheid begin aanleer, Timus?
Ek knip my oë. Weer ’n keer. Kan dit wees? Pa se een pupil bly doodstil staan en die ander een beweeg: af, af, tot by my voete, op na my gebreekte arm, en terug na my gesig toe. Hy het dit tóg reggekry, na al die jare.
Timus, sê hy, waar is jou gedagtes nóú weer?
Ek konsentreer op wat Pa sê.
Dat Pa ’n rein gewete het.
Wat? Hy lyk baie kwaad. Badkamer toe, lyk my ons is by praat verby.
Die badkamer beteken ’n pak slae. Ma sou gesê het there’s no two ways about it. En al wat ek gedoen het, was om die waarheid te vertel oor hoe ek my arm gebreek het, al wou ek nie eintlik nie.
Pa stuur jou badkamer toe en dan gaan spuit hy die gras nat terwyl hy dink hoeveel houe genoeg sal wees. Hy wil nie slaan terwyl hy kwaad is nie, sê hy. Terwyl jy wag, dink jy aan allerhande goed om te probeer vergeet waar jy is en hoekom, en na ’n láng ruk kom Pa en maak die deur agter hom toe en gaan sit op die lêwwetrie se deksel. Hy praat eers met jou, terwyl hy in jou oë in kyk. Dan slaan hy.
Jy kan skree soos jy wil, sy hart word nie sag nie – hy slaan soveel soos hy besluit het. Maar dié kere wat hy voor die tyd besluit het hy gaan jou nie slae gee nie, kyk hy jou en kyk jou tot jy wens hy wil liewer slaan en klaarkry. En as hy weg is, sluit jy die deur en sit ’n halfuur op die bad se rand, te skaam om uit te kom.
Die wag is altyd erg vir my. Almal in die huis weet wat kom, en hulle is stil soos mense by ’n begrafnis. Mens hoor die lokomotiewe en elektriese units by die loco en jy hoor ander kinders wat nie slae gaan kry nie in hulle eie jaarts lag, en partykeer kom Rankieskat teen jou bene skuur en hy weet nie eers hoe rooi hulle netnou geslaan gaan wees nie.
Hier is niks te doen in die badkamer nie. Vir Pa is dit maklik, hy staan buite met die tuinslang in die hand. As hy wil, kan hy sy vinger oor die punt hou en die water laat sprei sodat die son ’n reënboog daarin maak. Of kyk hoe ver hy gespuit kan kry. Ek weet hoe ver: verby die hoogste takke van die wildevy in ons agterplaas. Sulke sterk water het ek nog nooit op ’n ander plek gesien nie. Dis oor ons in ’n gat bly, sê Braam. As mens van ons af oploop tot bo waar Lighthouseweg by Bluffweg uitkom, en dan verder met Bluff aan teen die bult uit tot heel bo waar hy weer begin sak na Wentworth se kant toe, kom jy by die watertoring uit. ’n Grote ding wat ons van hier onder af kan sien. Die water kom daarvandaan in ’n dik pyp onder die pad langs af tot hier, en van die dik pyp af in dunneres na die huise toe. As mens ons tuinslang op die grond laat lê en jy draai die kraan heeltemal oop, spuit hy so erg dat hy heen en weer swaai en opstaan en neerslaan soos ’n ding wat pik.
Ons spring daaroor en koes en probeer om nie natgespuit te word nie, maar die tuinslang maak baiekeer ’n skielike draai en dan kry mens ’n koue skoot oor die lyf. As Ma dit sien, kom maak sy die kraan toe. Ook net mense wat nie hulle eie wasgoed was nie wat so in die water sal speel, sê sy dan.
Saans na ete kom haal Gladys warm water in die huis om mee te bad. Sy het net koue water in die shower van haar kaia. Sy kom haal eers haar kos en pak die skottelgoed in die oond om dit die volgende oggend te was, anders is haar dag te lank, sê Ma. Wanneer sy haar badwater kom haal, is dit al donker. Ek het haar een aand ingewag, en toe sy met die emmer water op die kop terugloop na haar kaia toe, het ek die kraan vinnig oopgedraai. Sjjjjj! het die tuinslang gemaak en Gladys het gaan staan. Die water het skielik gespuit en die tuinslang het heen en weer begin swaai. Gladys het gegil en die emmer laat val. Voor ek die kraan heeltemal toegedraai kon kry, het Ma in die agterdeur gestaan.
Ek het slae gekry daardie aand. Ma was baie kwaad. Dit kon kookwater in daardie emmer gewees het – wat dan?
Sy vat nooit kookwater nie, Ma.
Maak nie saak nie. Sy is ’n grootmens. As jy iemand wil skrikmaak, doen dit met jou eie portuur.
Ek het dit nie vir Ma gesê nie, maar nie Joepie of Hein of wie ook al sou so mooi soos Gladys geskrik het nie. Eendag is eendag, het ek myself belowe, dan laat ek haar weer onder haar badwater uit skrik.
Gelukkig was dit Ma wat my daai keer geslaan het. Sy word vir ’n mens kwaad en sy gryp ’n tamatiekasplankie en gee jou ’n klompie harde houe en alles is oor en verby. Nie Pa nie. Hy hou jou hande agter jou rug vas en hy slaan jou bobene met die plathand. En as daar ’n ding is wat hard is, is dit ’n operator se hande. Byna so hard as die gips aan my arm. Dís hoekom ek nou hier sit. Nie oor Pa se gewete nie, maar oor die gips.
Mense sien mos gips aan jou en dan wil hulle weet waar dit vandaan kom.
Hallo, Timus. En dáái gips?
Nie hoe gaan dit met jou, met my gaan dit nog goed, dankie, nie. Nee, dis altyd: En daai gips? Of: Is jou arm gebreek? Of: Must be quite hot under that cast of yours, Timus. Hoe sal dit nou nié wees nie? Durban is kaalarm al warm genoeg. En van die sweet en die badwater stink die watte onder die gips al byna soos die walvisstasie.
Braam sê ek moet sê nee, daar’s niks fout nie, ek het sommer lus gehad om nie te kan krap waar my arm jeuk nie, toe laat ek die gips aansit. Maar hy kan maklik praat; dis nie hy wat met so ’n stuk ding aan sy arm sal sit op Mara-hulle se paartie nie.
Mara en Rykie word een van die dae een en twintig. Hulle is ’n tweeling. Mara wil paartie hou, dis al waaroor sy praat. Maar vir Rykie is dit nie so ’n groot ding nie. Wat háár pla, is dat sy pregnant is. Dit was ’n vreeslike ding in ons huis gewees, Rykie wat in die ander tyd is. Pa het begin maak asof sy nie meer bestaan nie. Niemand kon haar naam meer voor hom noem sonder om afgejak te word nie. Toe sê die meisiekinders, as ons dan nie daaroor mag praat nie, dan lag ons maar daaroor.
Hoe dink julle gaan ek lyk met ’n pens op my twenty-first? vra Rykie wanneer iemand iets oor die paartie sê.
Dit laat my beter voel oor my af arm, want ek sal nie die enigste een wees met iets wat niemand sal kan miskyk nie.
Aag wat, daar gaan anyway nie meisies wees nie. Seker net Mara-hulle se pelle en boyfriends en goed. Joon seker ook. Pa sê al doen Joon die nederigste werk, sal hy wat Abram Rademan is enige tyd een van sy dogters met hom laat trou, want Joon is ’n godvresende jong man wat nog baie mense die regte pad gaan aanwys.
Joon is ’n roepman. Dis hy wat moet sorg dat almal betyds wakker word vir hulle shifts. In sy trapfiets se carrier knyp hy ’n boek vas waarin almal se name geskryf staan: stokers, drywers, shunters, kaartjiesondersoekers, wielkloppers. Hy weet hoe laat elkeen moet inval. Wanneer hy iemand wakker geklop het, gee hy die boek sommer deur die kamervenster aan, dan moet daardie een by sy naam teken. Wie dan sy shift mis of laat opdaag, kan nie kla dat Joon nie vir hom kom sê het dis tyd om te gaan werk nie.
Ma sê as roepmanne nie hulle werk doen nie, sal die hele SA Spoorweë en Hawens gaan staan. Maar die spoorweë kan gerus wees – Joon is ons roepman.
Hy is ant Rosie se seun. Ant Rosie wat van die môre tot die aand straatop en straataf loop en klippe optel. Sy het ’n sak wat aan ’n strap oor haar skouer hang en sy sit die klippe daarin. Party mense spot met haar in die verbygaan: Tel op, antie, tel op, sê hulle. Ma raas met my as sy hoor ek doen dit ook. Sy sê ant Rosie tel seker die klippe op sodat ander mense mekaar nie daarmee moet gooi nie. Maar niemand weet regtig hoekom nie. Mens kan haar ook nie vra nie, want sy is stom.
Partykeer wens ek ék was stom, dan sou ek my minder in die moeilikheid ingepraat het. Ek sou nie nou in die badkamer gesit het as ek my mond gehou het nie.
Anyway, ant Rosie is Joon se ma en Joon is skeel. Nie skeel soos ander mense nie – hy moet sy kop eintlik agteroor hou om te kan sien waar hy gaan. Dis hoekom mense wat nie van hom hou nie, hom Sterrekyker noem. Ek weet nie hoe hy op die paartie gedans gaan kry sonder om op meisies se tone te trap nie.
Maar of ons ooit by ’n dansery gaan uitkom, moet ons nog sien, want Pa het gesê nie onder sy dak nie. Hy sê ’n mens kan jonk wees op ’n mooi manier, sonder om te dans. Mara sê in daai geval was sy lank genoeg jonk op ’n mooi manier. Een van die dae is ek so oud soos Pappie en dan sal ek ook nie meer lus hê om te dans nie en dan sal dit vir my ook maklik wees om te sê dis sonde.
Sy is vies vir Rykie ook, oor sy nie saam met haar teen Pa wil opstaan oor die dansery nie.
Asof hy hom aan ons sal steur, het Rykie gesê.
Maak nie saak nie, ons moet mekaar ondersteun!
Dis anders vir my as vir jou, Mara. Dit sal half simpel wees vir ’n swanger vrou om te twist en te rock ’n roll.
Nou’s jy skielik ’n vrou. Gmf. Ek praat nie net van die paartie nie, man. Wat van die spul reëls in dié huis? Hoe lank werk ek en jy al, Rykie, en as iemand by ons kom kuier, moet hulle tienuur loop – ek skaam my elke keer dood vir Pa.
Ek sou ook as ek hulle was. Tienuur saans roep Pa uit die kamer uit: Daar sal geslaap word! En na vyf minute staan hy in sy pajamas in die sitkamerdeur en wag daar tot die kêrel by die voordeur uit is. Dan’s daar nie eers kans vir ’n good night kiss nie.
As ons saamstaan teen hom, het ons ’n kans, sê Mara.
Rykie het haar hand op haar bors gesit. Ek sal tog nooit weer vry nie.
Nou moet ek ly omdat jy jou bene blerriewil …
A-ta-ta-ta-ta! het Ma gewaarsku en ek kon nie verder hoor nie. Mara was rooi in die gesig. Rykie het begin huil.
Die twee meisiekinders was lankal nie meer vir mekaar kwaad nie, toe is Mara nog vir Pa vies, en hy die ene donderweer, hoe Ma ook al die vrede probeer bewaar. Toe bel iemand gelukkig om te sê oupa Chris is dood, en Mara se paartie was vir eers vergete. Maar toe is ék weer dikbek omdat hulle my nie wou saamvat vir die begrafnis nie oor dit skooltyd was. Toe Oupa nog geleef het, het ons elke jaar by hom en ouma Makkie op die plaas gaan kuier. In die Klein-Karoo. Ladismith. Elke keer wanneer Ma kleinkoekies bak vir saamvat op die trein, sê sy sy wens sy kan net een keer in haar lewe gaan vakansie hou – nie kuier by familie nie. Maar vir my is die plaas die beste plek op aarde, en die treinry soontoe net so lekker. Dit vat drie dae en drie nagte met die trein om daar uit te kom. Die beste deel is die geluid van die Oranje Snel se 16E-lokomotief in die nag. Bongolo, noem die mense hom. Donkie. Gladys sê mens moet eintlik sê imbongolo. Maar die 16E klink nie soos ’n donkie nie. Daar’s nie nog ’n lokomotief met so ’n beat nie. Die tweede aand kom mens by Kimberley aan, waar tannie Toeks en oom Neels bly. Tannie Toeks is Ma se suster, sy dra mooi klere en haar hare is altyd gedoen. ’n Geleerde vrou, tannie Toeks. Sy en oom Neels bring altyd vir ons lekker eetgoed stasie toe en hulle staan en gesels by ons kompartement se venster. Dan ry die trein weer en Ma vee die trane uit haar oë.
My ander tweelingsusters, wat nog op skool is, Erika en Martina, het dit lekker gehad: een van hulle twee kon saam begrafnis toe, en hulle kon self kies wie, solank daar nie ’n bakleiery van kom nie, het Pa gesê. Wie ook al sou saamgaan, kon haar werk by die ander een inhaal. Maar later het Pa van besluit verander: Erika moes saam, want sy en Salmon is te verlief om te weet wat goed is vir hulle. Mara en Bella en Rykie het agtergebly oor hulle al werk en nie meer op Pa se vrypas kan treinry nie.
Braam wou sy eie kaartjie betaal, maar Pa het gevra dat hy moet bly, want daar moet darem ’n man in die huis wees.
Ek het Pa gesmeek om te kan saamgaan, maar verniet. Oor my skoolwerk. As ek nou so daaraan dink, is dit eintlik Pa se skuld dat ek nou gaan slae kry. Oor hy my by die huis gelos het.
Jy is klaar agter genoeg met jou dromery, is al wat hy gesê het.
Ek het rede gehad om ontevrede te wees, want dit was nie my skuld dat ek nie soos die ander een van ’n tweeling is nie. Ek weet hoe dit gekom het ook. Ek het Ma dit hoor vertel. Tannie Hannie het die dag by haar gekuier en ek het eenkant sit en speel. Tannie Hannie en oom Stoney het toe nog net ’n rukkie in die huis agter ons gebly, sy en Ma het mekaar nog nie so goed geken soos nou nie.
Eers was dit Mara en Rykie, toe Braam en Bella, toe Erika en Martina. Êrens moes dit stop, Hannie, jy weet nie hoe voel dit nie.
Ek wil ook nie, Ada.