Waarom wit mense nie oor witheid praat nieErnst Roets. Argieffoto: Reint Dykema. Die voormalige sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies, Kofi Annan, het eendag gesê dat verdraagsaamheid, interkulturele dialoog en respek vir diversiteit belangriker as ooit is in ’n wêreld waarin mense al meer onderling verbind is. Daar is groeiende kommer oor die waarneming dat baie wit mense, die Afrikaner in besonder, verkies om nie aan openbare gesprekke oor ras deel te neem nie. Ek het ongeveer ’n maand gelede aan ’n paneelgesprek oor rassisme by die Universiteit van die Vrystaat (UV) deelgeneem. Daar was ongeveer vier wit mense in die vertrek, van wie twee paneellede was. En soos ek verskeie kere vantevore waargeneem het, is die wit mense skerp gekritiseer oor hul afwesigheid by dié gesprekke. Dit is nie te sê dat wit mense nie hul menings lug nie. Die onderwerp word gereeld om braaivleisvure en by sosiale byeenkomste bespreek, maar nie by openbare geleenthede waar die ware ideekonfrontasie plaasvind nie. Rassisme is uiteraard ’n saak wat ons almal belangrik ag. Die waarheid is egter dat verskeie wit mense hulle daarvan weerhou om aan gesprekke oor ras deel te neem omdat dié gesprekke dikwels só eensydig is dat dit geen ruimte vir opbouende deelname laat nie. Nadat ek byvoorbeeld by die UV-bespreking gepraat het (ek was ’n uitgenooide spreker), is ek beveel om stil te bly en te luister (“Shut up and listen!”), terwyl die blote feit dat ’n wit persoon uitgenooi is om voor swart mense te praat met aggressie bevraagteken is. Daar is ’n oorvloed navorsing om die idee te ondersteun dat rassisme nie Suid-Afrika se grootste probleem is nie, maar eerder ’n simptoom van ander, groter probleme. Dit beteken egter nie dat ons nié oor ras moet praat nie. Daar is verskeie redes waarom wit mense nie aan hierdie besprekings deelneem nie. Ek noem vyf hiervan: Swart rassismehandelaars argumenteer dat swart mense die enigste mense is wat ooit onderdruk is en dat dit weens dié rede vir enige swart mens onmoontlik is om ’n rassis te wees. Die idee dat swart mense nie in staat is om rassisties te wees nie, “net soos Jode nie in staat is om anti-Semities te wees nie”, skyn veld te wen onder die sogenaamde progressiewe kommentators. Die eis is duidelik van enige filosofiese denke gestroop en kan maklik weerlê word. My bekommernis is egter dat dieselfde mense wat dié opmerkings maak, te bang is om hul idees onder die loep te plaas en om dié rede op enige kritiek eenvoudig met verskerpte beskuldigings van rassisme reageer. Ongeveer ’n maand gelede het ’n swart studenteraadslid van die Universiteit van Pretoria sy wens in die openbaar uitgespreek om wit mense te vermoor. Dit het egter nie veel verontwaardiging tot gevolg gehad nie, want die hoofstroommedia en sosiale kommentators het eerder daarop gefokus om Pretoria Girls High weens die skool se “rassistiese beleid” oor haarstyle aan te vat. Kyk mens na die openbare verontwaardiging is dit blykbaar eksponensieel erger om meisies te verbied om Afros te dra as om mense aan te moedig om wit mense te vermoor. Die enigste narratief wat aanvaarbaar blyk te wees wanneer ras bespreek word, is een waarin swart mense die slagoffers is en wit mense die oortreders is. “Geregtigheid” het die gonswoord van die dekade geword. Bykans elke eis wat iets met ras te doen het, word met die belangrikheid van geregtigheid ingekleur, hetsy dit die onteiening van grond is wat deur wit mense besit word, die beskadiging van standbeelde, heldeverering van Adolf Hitler, die sluit van universiteite of die aanranding van wit studente. Natuurlik glo ons in geregtigheid. Wat egter gebeur het, is dat dié edele konsep geskaak is om anti-wit-rassisme en in sommige gevalle selfs misdaad te regverdig. Tydens ’n onlangse TV-debat oor rassisme bars ’n meisie van die #FeesMustFall-beweging amper in trane uit toe sy iemand die naam Nelson Mandela hoor noem. “Moenie daardie naam sê nie!” het sy uitgeroep. “Dit versmoor my. Ek kan nie asemhaal nie.” Sy het probeer verduidelik dat Mandela ’n uitverkoper was omdat hy te vriendelik met wit mense was. Die argument is dat geen wit mens ooit swart leed sal kan verstaan nie, en dat enige kritiek op enigiets wat deur swart rassehaters toegeëien word as ’n ontkenning van hul pyn gesien word. Daar is natuurlik nie iets soos wit pyn nie en sou mens daaroor praat, word dit onmiddellik as rassisme afgemaak – of só gaan die argument. Dit is uiteraard afbrekend vir dialoog. Dit is redelik maklik om Suid-Afrika se probleme te identifiseer. Dit is egter moeilik om oplossings daarvoor te vind. Neem byvoorbeeld die armoede- en werkloosheidskrisis. As ons doodeerlik moet wees, moet ons erken dat daar niks is wat ons vandag kan doen om die probleem op volhoubare wyse te laat verdwyn nie. Die enigste oplossing is onderwys en opleiding – om seker te maak dat mense toegerus is om die arbeidsmark te betree en aan die ekonomie te kan deelneem. Ondervinding het my geleer dat die diskoers tydens gesprekke weggestuur word van volhoubare oplossings na ’n gesprek oor silwer koeëls en kitsoplossings. Daar is geen silwer koeëls wat hierdie kwessies sal oplos nie, en voorgestelde silwer koeëls (soos onteiening sonder vergoeding) sal dié kwessies slegs vererger. In die lig van die huidige studente-onluste en hernude uitroepe tot radikale verandering is opbouende dialoog nou belangriker as ooit tevore. Die enigste wyse waarop dit bereik kan word, is deur openlike en eerlike besprekings waar ons inderdaad na mekaar luister met die doel om ons eie vooropgestelde idees te toets en volhoubare oplossings te vind.