Wie bestuur die motor? Leierskapstyle in ’n krisisDr. Pieter Mulder. (Argieffoto: DoC) In die jongste regulasies reguleer minister Patel watter klere nou gekoop en watter nie gekoop mag word nie. “Kortmoutruie wat onder ’n ander trui gedra word,” is volgens die regulasies in. “Langmouhemde wat onder ’n ander kledingstuk gedra word,” is ook in. Hoe gek. Waar wil hy eindig? In reaksie hierop skryf iemand tereg op sosiale media: “Grootleier Kim Jong-Patel het so pas oor ons nuwe wintermodes besluit. Daar is egter ’n probleem. In sy sosialistiese modevoorskrifte vir hierdie winter het hy nie ’n regulasie uitgevaardig oor watter kleur hy verkies hierdie klere moet wees nie. Moet die klere grys of kakie wees? Ons wag vir die regulasie.” Terwyl jy die gekhede lees, vergeet jy dat dit eintlik metodes is om die virus te beveg. Die ANC-regering beveg die virus nou met voorskrifte oor kort- of langmouklere. Ek dink skielik aan die grappie van die man wat motor bestuur. Sy vrou en skoonma gee aanhoudend advies oor hoe hy moet bestuur. Hy vra ergerlik: “Wie bestuur hierdie motor? Jy of jou ma?” Hoekom dink ek daaraan? Omdat ek minister Patel se gekhede lees en wonder waar is president Ramaphosa. Omdat ek na minister Nkosazana Dlamini-Zuma op televisie kyk. Sy verduidelik waarom rook steeds verbode is. Eintlik sê sy Ramaphosa was daaroor verkeerd. Dit ondermyn die president se gesag, is die onmiddellike indruk na buite. Soos die motorbestuurder hierbo vra Suid-Afrikaners: Wie bestuur hierdie krisis? Minister Nkosazana Zuma of minister Patel of die ondeursigtige geheime bevelsraad? Waar pas Ramaphosa in? Ná die kritiek op minister Dlamini-Zuma het Ramaphosa haar later ondersteun en verduidelik dat die rookverbod ’n gesamentlike besluit van die bevelsraad is. Dit is baie lojaal van hom en illustreer ’n demokratiese leierstyl. Maar weersprekings tussen leiers in ’n krisistyd lei onmiddellik tot gerugte. Gerugte waarmee mense die weersprekings vir hulself probeer verduidelik. Dit is die ideale teelaarde vir samesweringsteorie. Een so ’n verduideliking: “Ek het ’n binnekring-kabinetsbron. Hulle het klaar van Cyril ontslae geraak. Mev. Zuma is nou in beheer. Die aankondiging kom binnekort.” Hierdie is ’n vals storie wat tans versprei word. Volgens betroubare bronne staan Ramaphosa tans sterker in die ANC binnekring. Na buite lyk dit egter nie so nie. In ’n krisistyd soek mense ’n leier met gesag. ’n Leier wat in beheer is en wat met hulle oop kaarte speel. Ons het dit te verloor. Ramaphosa het 20 dae laas op die TV Suid-Afrika toegespreek. ’n Goeie leier moet sy leierskapstyl kan aanpas. In ’n organisasie wat met vrywilligers werk in normale tye, is ’n deelnemende styl goed. So verseker jy almal se deelname. “Sal ons plastiek op die strand gaan optel of bome plant om die omgewing skoner te kry? Wat stel julle voor?” Almal bespreek dit, kry konsensus en pak die taak gesamentlik aan. In ’n krisis is daar nie tyd vir so ’n deelnemende styl nie. Die gebou brand. Moet die leier nou almal bymekaar roep en vra: “Wat dink julle? Moet ons die brand met emmers vol sand of met water blus? Wat stel julle voor?” In ’n krisis verstaan mense dat ’n leier sy styl verander, meer outokraties word en bevele gee om die gebou te red. Pres. Cyril Ramaphosa. (Foto: Elmond Jiyane,/GCIS) Ramaphosa moet alleen, maar meer gereeld, mediakonferensies hou. Tans kry elke minister geleentheid om op televisie sy vermoë, en dikwels onvermoë, uit te stal. Meeste van die gekhede en misverstande kom van hierdie mediakonferensies af. Ministers interpreteer regulasies sommer so in die gesels. Gekookte kos is uit en kinders mag nie tussen geskeide ouers vervoer word nie. Dit staan in geen regulasie nie. Die volgende dag word vinnig regulasies gemaak om die ministers se beeld te red. Geen regering kan ’n ingewikkelde samelewing en ekonomie op alle vlakke reguleer nie. Volgens my telling het ons reeds sowat 91 dokumente met regulasies wat 1 034 bladsye lank is. Trek die voorblaaie en wit spasies af, dan eindig jy met nog 900 bladsye se regulasies. Geen landsburger of wetstoepasser kan met soveel regulasies tred hou nie. Gee breë riglyne, maar moet nie in kort- en langmouregulasies verval nie. Ramaphosa moet onthou, ’n krisis kan ’n leier maak of breek. Die geskiedenis bewys dit. Neville Chamberlain is oor sy hantering van die Tweede Wêreldoorlog as ’n mislukte Britse eerste minister uit die politiek gestoot. Churchill het die krisis gebruik om as ’n held na vore te tree. Voor die inperkingsmaatreëls het 56% van alle Suid-Afrikaners gedink Ramaphosa doen goeie werk. In die eerste weke ná inperking het dit tot 74% gestyg. Waar trek dit tans? Beslis baie laer. Ons wil gerusgestel word oor wie die motor in hierdie krisistyd bestuur. Hopelik nie minister Patel of minister Dlamini-Zuma nie wat onlangs met Fidel Castro, haar held, se plakkaat in haar hande duur Kubaanse dokters op die lughawe ingewag het nie.