Treffend Afrikaans – die kinderskoene van ‘n taal | Die Vryburger
Toe Jan van Riebeeck in 1652 met ‘n klompie Hollandse amptenare in diens van die Hollands-Oos-Indiese Kompanjie in Tafelbaai aan wal gestap het om hier ‘n verversingspos te stig, het hy ook die Hollandse beskawingsvorm hier gevestig, dit wil sê die taal en die kultuur van die amptenare was Hollands.
Sekere taalkundiges wat hulle op die taalgeskiedenis toegespits het, beweer die wortels van Afrikaans was reeds teenwoordig in die 17de eeuse taalgebruik en in besonder die Suid-Nederlands van die Hollanders wat in die Kaap aangekom het. Uit hierdie Nederlands het Afrikaans aan die Kaap gegroei sonder enige beperkinge wat dalk nog in Nederland taalsake in toom kon gehou het.
Gedurende die eerste vyftig jaar het ‘n wonderwerk gebeur; die ontstaan van ‘n afsonderlike selfstandige taal, naamlik Afrikaans, het vorm begin aanneem.
Afrikaans het as inheemse spreektaal ontstaan en so gebly totdat die eerste bewuste poging in 1795 aangewend was om Afrikaans te skryf. Daarna het meer pogings gevolg wat Afrikaans geleidelik tot ‘n volwaardige skryftaal gevorm het.
Sedert Engeland die Kaap vanaf 1806 beheer het, het die regering doelbewus gepoog om die gebruik en ontwikkeling van Afrikaans te verhoed. Reeds in 1813 is maatreëls getref om die gebruik van Afrikaans in te perk sodat algehele verengelsing kon plaasvind. Verengelsing is in die kerk, in die howe en in die skole afgedwing, maar steeds het die Afrikaanse volk wat reeds vorm aangeneem het, met Afrikaans in hulle huise en ander gesprekke volhard.
Die toestand het egter ondraaglik begin word, in so ‘n mate dat C P Hoogenhout uitgeroep het: “Engels! Engels! Alles Engels! Engels wat jy siet en hoor; in ons skole, in ons kerke, word ons moedertaal vermoor. Hollands nog in sekere skole is bedrog, ‘n blote naam.”
Die tyd was ryp vir ‘n volksontwaking, vir ‘n stryd om die Afrikanervolk uit die wurggreep van verengelsing te bevry. Gesamentlike optrede het gevolg. Die Afrikanervolk wou sy siel bewaar en het Engels as die taal van slawe beskou. So sterk was die bewuswording van die Afrikanervolk dat hulle suiwer Afrikaans begin praat het en alle indringende Engelse woorde verwerp het. Hulle het trots geword op hulle selfstandige taal en daarmee saam hulle kultuur. Hulle het besef dat taal– en kultuurverwaarlosing tot hulle ondergang sal lei.
Dit laat ‘n mens dink aan die huidige toestand in ons skole, by regeringskantore, in howe en ook in kerke waar daar al hoe meer op listige wyse van ons taal, kultuur en Christelike geloof afgewyk word. Soos C P Hoogenhout kan ons ook sê, “Afrikaans nog in sekere skole is bedrog, ‘n blote naam”. Gelukkig begin Afrikaners hierdie fyn hantering van sake in al hoe groter getalle raaksien.
Ons voorouers het werk begin maak teen die verengelsingbeleid van die regering en het onafhanklike skole gestig waar Afrikaans, Afrikanerkultuur en godsdiensonderrig heringestel is (die CNO-skole). Weerstand is opgebou teen die regeringskole wat nie vir godsdiensonderwys voorsiening gemaak het nie. Dit was die taal van die Bybel en die gebed en ons voorouers het nie aan hul godsdiens laat torring nie. Hulle het dit beklemtoon dat taal en volksbestaan nie van mekaar geskei kan word nie. As die taal verlore gaan, gaan die volk verlore.
9 thoughts on “Treffend Afrikaans – die kinderskoene van ‘n taal”
Jakhals June 28, 2016 at 1:05 pm
Prof. Edith Raidt van Wits het in haar navorsing aangetoon dat Afrikaans uit die dialek van Noord-Holland, d.w.s Amsterdam en omstreke, ontwikkel het. Daar is uit die aard van die saak ook taalvorme uit ander Nederlandse dialekte in Afrikaans te bespeur. Haar metodiek was om in die Kaapse Argief amptelike dokumente van die VOC te bestudeer. Dit het hofverslae en amptelike briefwisseling behels. Hofverslae was uiteraard in Nederlands, maar die getuienis is opgeteken in die taal van die getuies. Wat amptelike korrespondensie betref, het amptenare Nederlands gebesig, maar die burgers het geskryf soos hulle praat. Hieruit kon prof. Raidt stapsgewys ‘n duidelike beeld van die ontwikkeling van Afrikaans vorm.
Henkst June 28, 2016 at 1:55 pm
Is Afrikaans werklik eers in 1919 deur die Nederduitse Gereformeerde Kerk in gebruik geneem? Of het Afrikaans in 1652 nog Nederduijtsch geheet en was dit die spreektaal van die eerste blankes aan die Kaap? Nederduijtsch is ook die naam wat deur die VOC (Vereenigde Oost-Indische Compagnie) aan die taalvorm gegee is. Die eerste gemeente wat aan die Kaap gestig is, het dan ook die Nederduijtsche Gemeente van die Gereformeerde Kerk geheet.
Die Nederduitse Gereformeerde Kerk het in 1571 in die stad Emden ontstaan. Emden wat tans in die Duitse deelstaat Nedersakse geleë is, was destyds deel van Oos-Friesland. In 1579 was dit die staatskerk van die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande. In 1795 het dit onder die Franse oorheersing opgehou om as offisiële staatskerk te bestaan, maar dit kry in 1816 van koning Willem I ŉ nuwe reglement en die naam Nederlandse Hervormde Kerk. Die term Nederduits in die naam dien as ŉ voertaal onderskeiding van ander gereformeerde kerke, soos die Nederlandse, die Waalse, die Skotse, die Hoogduitse en die Engelse gereformeerde kerke. Deesdae word die taalkundige term “Niederdeutsch” i.p.v. Nedersaksies in Duitsland gebruik.
A.Willemse June 28, 2016 at 2:02 pm
Baie van ons ou Afrikaanse vanne kom uit Friesland in die Noorde van Holland. Volgens die Oera Linda boek van Adriaan Snyman kom heelwat van ons ideomatiese uitdrukkings en uitsprake ook meer ooreen met Oud-fries as met Hollands. Daaruit kan mens aflei dat die vryburgers moontlik toe reeds Fries gepraat en die ampstaal geskryf het soos tot in die negentiende eeu toe die spreektaal so gevestig geraak het dat Afrikaans ook as skryftaal selfstandig uitgeblom het. Die eerste van my ou voorgeslag het so ‘n paar dekades na Van Riebeeck uit Leeuwaarden in Friesland hier aangekom.
Boertjie June 28, 2016 at 6:20 pm
Die onderskeiding Noord-Hollands en Suid-Hollands kan in die volgende uiteensetting aan die hand van ‘n hedendaagse kaart nogal in ‘n ‘grensgeval’ ontaard.
“Uit watter 17e-eeuse Nederlandse taalvorm het Afrikaans dan ontwikkel? Daarvan gee die oorspronklike naam van ons taal ‘n aanduiding, naamlik Afrikaans Hollands . In die benaming Afrikaans Hollands was Afrikaans oorspronklik ‘n byvoeglike naamwoord met die betekenis “van Afrika”; dus “Hollands van Afrika”.
Die Holland waarvan hier sprake is, dui veral op die heel westelike strook van Nederland, van Amsterdam suidwaarts. Hier, met name in die onmiddellike omgewing van Amsterdam, lê die bakermat van Afrikaans. Hier is die dialek van Nederlands gepraat wat Hollands heet. Ek moet beklemtoon dat die term Hollands in die uiteensetting wat volg nie sinoniem is met Nederlands nie. Hollands is die dialek van die Nederlandse provinsie Suid-Holland.” (uit: Die oorspronge van Afrikaans deur Fritz Ponelis tydens Klein Karoo Nasionale Kunstefees in 1999).
Sodra ‘n kaart bekyk word hoe Nederland vandag lyk dan is dit duidelik dat Amsterdam inderdaad heel suid van die provinsie, Noord-Holland is, en amper onmiddellik suid is die provinsie, Suid-Holland.
In hierdie ‘grensgeval’ kan volstaan word by akademici wat aanvoer dat Afrikaans uit 17de eeuse Hollands kom.
Edith Raidt is ‘n akademikus wat haar onderskei het, en honderde eerstejaars moes haar wonderlike boek oor taalgeskiedenis bestudeer.
Henkst June 28, 2016 at 11:40 pm
In Nederland praat die meeste mense Algemeen Beskaaf (Nederlands), maar daar is verskillende uitsprake as gevolg van die baie dialekte. In Friesland is dit Fries en Bildts. Dit is baie moeilik om Fries te verstaan, maar die Bildts klink amper soos Afrikaans. Die rede hiervoor is waarskynlik omdat dit in ‘n mate ‘n soortgelyke ontstaansgeskiedenis het as Afrikaans.
Bildts is ‘n dialek wat in die sewentiende eeu in die westelike gedeelte van Friesland ontstaan het. Die Friese bevolking het in daardie stadium oor die algemeen uit boere bestaan. Hulle wou graag ‘n gedeelte van die Noordsee inpolder, maar hulle het nie die kennis gehad wat nodig was om land van die see te herwin en droog te lê nie. Die nodige kennis is verkry deur mense vanuit Rotterdam, Zeeland en Amsterdam te versoek am hulle met die inpoldering van die gebied te gaan help. Met die inpoldering van die gebied het ‘n dialek ontstaan wat bestaan het uit sewentiende eeuse Nederlands en Fries. Die Rotterdamse, Amsterdamse en Zeelandse dialekte van Nederlands het weer ‘n invloed uitgeoefen op die uitspraak van die woorde.
Die gebied waar die taal ontstaan het, staan bekend as Het Bildt. Die mense wat Bildts gebruik, is baie trots op hul taal. Die taal het behoue gebly vanweë die taaltrots en ook omdat die gebied in ‘n mate taamlik geïsoleer was.
Afrikanus June 29, 2016 at 9:02 am
Prof. Edith Raidt – bestaan daar ‘n boek oor die onstaan van Afrikaans?
Afrikanus June 29, 2016 at 9:14 am
Probleem opgelos – het die boeknaam hierso gevind:
DuP du Plessis June 29, 2016 at 9:50 am
Baie dankie aan Taalstryder vir die insiggewende artikel, maar baie dankie ook aan die kommentators wat dit nog verder toegelig het met lieflike brokkies geskiedkundige inligting.
Ons Afrikaanse taal van slegs 360 jaar oud, is inderdaad nog in sy kinderskoene in vergelyking met die grond-tale waaruit sy ontstaan het, maar hier op Afrika bodem het Afrikaans ook al deur ‘n paar ontwikkelingsfases gegaan. Vergelyk maar net die taal wat deur die Wes-Kaapse kleurlinge gepraat word, teenoor die taal van die Noord-Kaap en dan die Boeretaal in Transvaal en die Oranje Vrystaat. Selfs die Afrikaans wat deur die meeste swartes gepraat word, verskil tans merkbaar van die oorspronklike Afrikaans-Hollands wat hier ontstaan het. Hierdie verskillende vorms (dialekte) van Afrikaans het in die mond van sy verskillende gebruikers ontstaan, en daaroor glo ek dit sal ook die gebruikers daarvan wees, wat dit sal laat groei, of sal toelaat dat die taal sterf.
Standaard Afrikaans as skryftaal, regs-taal en tegniese taal het sy bestaan te danke aan die waarde-toevoeging van die Suid-Afrikaanse Akademie oor die afgelope eeu, ongelukkig gaan dit nou tot ‘n einde kom, tensy ons as gebruikers self toesien dat ons weer ons eie akademiese instellings herskep en ons onttrek uit die Kommunistiese eenheidstaat.
Boertjie June 30, 2016 at 6:02 am
In antwoord op Afrikanus se navraag: daardie boek van Edith Raidt waarmee menige student in Afrikaans te doen gekry het, is getiteld: Afrikaans en sy Europese verlede (tweede uitgawe 1980). Uitgegee destyds deur Nasou.
Op die goeie ou Puk van desjare moes ons sommer met die intrapslag die boek aankoop en begin bestudeer.
Dit was ‘n baie aangename kennismaking en vriendskap oor ‘n paar studiejare, want dit is een van daardie tydlose boeke wat verskyn het danksy ‘n Duitse vrou se deeglike studie van Afrikaans.