Donkiekar - Alida Delport Online
Alida Delport OnlineSearch this site
My interestsMy familyPa JacobsMa JacobsGroot-grootjie BlanckenbergFamily RecipiesMy writing careerBooksThe Kitten and the AngelEssays / SketchesBrief aan McGyverDonkiekarI Run UbuntuSy SterfPoetryQuotes I likeQuotes I madeMy IT careerMy catsMy love for Tai ChiMy love for the Outdoors
I hang out hereFacebookLinkedinSTRIDENTTwitter
Voorwoord: In 2009 kry ek inligting per e-pos dat die Bloemfonteinse Skrywersvereniging (BSV) 'n skryfkompetisie hou. En so besluit ek toe om te gaan kyk. Geen van die onderwerpe geval my egter nie. Sulke regte ou sinnelose onderwerpe wat kinders op skool tydens ekamens die donner inmaak. "Hoekom", dag ek by myself, "is daar nie ruimte gemaak vir diegene soos ek wat nie in bokse WIL dink nie. Dis so asof diegene wat die onderwerpe kies se breine so geblik is dat hulle nie lateraal kan dink nie. Ek druk toe maar my oë toe, druk my vinger op die rekenaarskerm... en daar staan dit, wit op swart: "Op 'n donkiekar deur die Karoo". Ergste was later, nadat ek my vrek geswoeg het om die donkie aan die loop te kry en op die pad te probeer hou, dat ek toe ontdek die proses van indiening is nog erger uit die ark uit as die onderwerp van die essay. Geen elektroniese indiening word toegelaat nie, geen geregistreerde pos: slegs gewone poskantoorpos was aanvaarbaar. Hulle vrywaar hulle ook dat hulle erkenning van ontvangs doen nie. Verdomp! Wat 'n oop pot heuning vir korrupsie! Ek sal nou nooit weet of my donkiekar toe ooit in Bloemfontein aangekom het nie. Dis die dat ek besluit om hom maar hier te publiseer!
Net nog dit: toe ek vir 'n jeugdige vriendin wat ook skryf die sage vertel, deel sy my mee dat toe sy as skolier ingeskryf het vir 'n onderwerp "Die Rooi Deur", die BSV haar skool laat weet het sy moet verwys word vir sielkundige berading! Dus: as ek nou 'n e-pos kry oor BSV kompetisies, druk ek summier die "delete" knoppie. Nogtans was Die Donkiekar groot pret om te skryf: Dankie, BSV.
Op 'n donkiekar deur die Karoo
Skuilnaam: "Webkruipertjie" Totale
aantal woorde: 2,458. Totale aantal karakters: 13,673.
Word wakker. Hallo. Dis die jaar 2009.
Wie sou wou lees oor donkiekarre deur die Karoo? Meer nog: wie sou
daaroor wou skryf?
Tog, as mens in 'n skryfkompetisie
gekonfronteer word met 'n onderwerp soos “Op 'n donkiekar deur die
Karoo”, is die blote feit dat iemand op hierdie aardbol energie
spandeer het om so 'n titel as onderwerpkeuse uit te dink, genoeg
rede op sigself om aktueel daaroor te (probeer) besin.
Die slagyster is egter: om oor 'n
onderwerp te skryf, moet die skrywer weet waarvan hy praat. En dis
net hier waar die probleem inkom. Meeste mense in 2009 maak nie eens
plek in hulle brein lobbe om kennis oor donkiekarry te stoor nie,
want dis kennis wat nie waarde toevoeg tot hulle dag-tot-dag se
geswoeg om oorlewing nie.
Ek is effe meer gelukkig, want ek het
op 'n plaas grootgeword waar daar nog donkies was. Ons plaas was
weliswaar nou nie in die Karoo nie, maar in Wes-Transvaal. Ek is dus
gemaklik met donkies, want 'n donkie is 'n donkie is 'n donkie, maak
nie saak waar hy woon nie.
Wat die Karoo aanbetref. Ek is eerlik
as ek sê ek ken die Karoo hoofsaaklik van boekekennis soos in
Aardrykskunde, en van sien. Mens moet darem 'n ruk op 'n plek gewoon
het om hom regtig te ken.
deur die Karoo gery, ja: 'n paar maal. Per trein. Per motor. Selfs as
passasier agter op 'n motorfiets. Ek het al oor die Karoo gery, ja: 'n paar maal. Per vliegtuig. Maar nee: ek het nog nooit per donkiekar deur
die Karoo gery nie. En ek sal seker ook nooit. Waarom sou ek wou?
Waarom sou enigiemand wou, tensy jy daar woon en noodwendig 'n
Wat ek wel op ons plaas geleer het is
dít: as jy nie donkies ken
nie, moenie met hulle lol nie. Donkies is op hulle beste
onvoorspelbaar, dikwels befoeterd en is nie troeteldiertjies wat met
onkunde aangepak moet word nie. Hulle byt is seer en hulle skop kan
dodelik wees. Hulle is interessante diere en debatteerbaar
intelligent. Maar donkiekarry sit beslis nie in almal se broek nie.
Gekonfronteer met die onderwerp “Op
'n donkiekar deur die Karoo”, begin ek toe soek na 'n donkiekar.
Een om op te klim en deur die Karoo te ry. Die voorhandliggende sou
wees om 'n imaginêre donkiekar te soek met 'n Sampie en Saartjie
daarop, getrek deur 'n Vaaltuin en 'n Jakob, 'n lekker sopstorie oor
hulle op te maak, en daar gaan ons! Hoe vervelig voorspelbaar.
Dis toe dat ek besluit: vra die orakel
Google. So het dit dan gekom dat ek 'n virtuele donkiekar rit deur
die Karoo begin op die ses-en-twintigste dag van April, in die jaar
twee-duisend-en-nege voor my rekenaar, in Kaapstad. Ek vra die
internet orakel, huiwerig en sonder veel verwagting, vir “donkiekar”.
Net so: “donkiekar”. In Afrikaans. Sonder “Karoo”.
Ek werk uit: dis presies
357 jaar en twintig dae nadat Jan van Riebeeck voet aan wal gesit het
in die Kaap. Toe was daar nie eens sprake van donkiekarre in
Afrikaans nie, wat nog te sê donkiekarre wat spesifiek deur die
Karoo moet reis. Maar, kan jy glo: die orakel vind vierduisend ses
honderd en vyftig verwysings na Afrikaanse donkiekarre in die
sterrehemel van die internet! Voorwaar merkwaardig, sou Jan van
Riebeeck beslis gemeen het as hy dít
sou kon sien.
Ek is skielik die ene oë: gretig om te
lees wat die orakel gevind het oor een-en-twintigste eeuse Afrikaanse
donkiekarre. My virtuele reis het begin. Die leisels is in mý hande. Ek sal moet hokaai as dit moet, sambok gee waar nodig, en stop vir rus en kos langs die pad.
Ek lees van 'n veertienjarige seun wat
net vier dae voor mý
donkiekarrit se begin, op sý
donkiekar doodgery is toe hy voor 'n trein beland het. Weliswaar nie
in die Karoo nie: dit was by Eendracht naby Leandra in Mpumalanga. En twee jaar tevore is 'n dertienjarige donkiekardrywer van die Verre
Noorde dood toe sý donkiekar
buite beheer geraak, teen 'n boom gebots en omgeslaan het. Hy is op
slag dood toe hy onder die donkiekar beland het. Daar is ook 'n storie van 'n aspirant
boekhoudster wat in 2002 van 'n donkiekar afgeval het nadat 'n motor
in die donkiekar vasgery het. Dit was naby Carolina in Mpumalanga. Sy
het een en 'n half miljoen Rand van die Padongelukfonds fonds
Inderdaad: donkiekarry kan
Die orakel vind heelwat skilderye en
fotos van donkiekarre. Donkiekarre, met een, twee of drie
insittendes. Op plekke soos die Kalahari, Karoo en selfs een met
Tafelberg in die agtergrond.
die skuilnaam “Donkiekar” hang 'n hele webwerf aan die uitspansel
van die internet. “Donkiekar” toon 'n duidelike affiniteit vir 'n
swart agtergrond en klein, moeilik-leesbare, blou lettertjies. Ek
stop, en vergroot die klein letters maksimaal om behoorlik te kan
sien en lees: “Hierdie tuiste is vir diep mense, dromers,
sprokie prinse en prinsesse en gebroke harte.” Ek vertoef en
lees 'n paar van die gedigte. Roerend mooi, maar dan onthou ek, ek
moet aanbeweeg: my fokus is op 'n donkiekar deur die Karoo.
Tot my groot vermaak meld die orakel 'n
ene Bob leBlanc. Bob leBlank is 'n jong Amerikaanse ouditeur wat
vroeër vanjaar sowaar op 'n
donkiekar deur Namibië wou reis!!! Van “Oranje tot Kunene”,
lui sy webwerf. 'n Afstand van twee duisend kilometer. Hy het ses
maande aan sy voorgenome avontuur beplan. Net om deur Langoor ore
aangesit te word! Na slegs drie weke op pad, moes hy tou opgooi.
Bob leBlanc skryf voor sy tog: “Die
Donkie Avontuur is vir my niks meer as ’n uiters astrante poging om
iets te verkry wat nie op ‘n winkelrak te koop is nie, wat nie van
die internet afgelaai kan word nie of by ‘n vriend geleen word nie.
Ek vertrou dit (die reis) sal my vervul met dieselfde sensasie van
opgewondenheid, frustrasie, hoop, terneergedruktheid, vreugde, vrees,
eerbied en verwondering wat soveel avonturiers in die geskiedenis
Ja, meneer leBlanc, jy is reg: dit was 'n uiters astrante poging van
'n nuwe-wêreld mens wat met ou-wêreld se goed wil speel en dink dit
sal maklik wees juis omdat dit uit die oude doos is. Ek glo nie jy
sou enigsins beter gevaar het as jy eerder met 'n donkiekar op jou
eie deur die Karoo wou reis nie. Die vraag bly: wie, behalwe so 'n
astrante persoon soos Bob leBlanc sal in die hede van vandag deur
die Karoo met 'n donkiekar wil ry?
Die orakel neem my verder en ek kom op
'n gedig af wat die vraag antwoord in mooier, skerper woorde as wat
ek ooit self sou kon uitdink . Die digter is Naas Woes en hy skryf:
“Drie paar oë
kyk na vore
Soek die toekoms in die pad
Waarheen lei die
Waarheen wil die tyd hul vat? “
Ek maak die som met drie paar oë
en werk uit dat Naas se donkiekar net die drywer op het. Die drywer
met sy twee donkies ry en ry en ry, sonder visie, soos die pad hulle
vat. Mense wat só aan hul
gemaksones gebind is, se toekoms sit op hulle neuspunte. Die
mens-donkie-band tema is universeel: kan in die Karoo wees, kan enige
plek wees. Ek ken baie sulke mense wat maar net van dag tot dag
agter hulle neuse aanfoeter en diesulkes het my nog nooit
Ek is skielik nie meer lus om deur die res van die orakel se
soekresultate te blaai nie, maar as wetenskaplike is ek is gebonde
tot my voor-af opgestelde doel. Ek verfyn dus my soeke na “Karoo”
en vind 'n advertensie van 'n plaas waar gaste naby Oudtshoorn ritte
op 'n donkiekar kan neem vir slegs vyf Rand. Ek wonder wat sal dit
kos om die betrokke donkiekar te huur vir 'n hele rit deur die Karoo.
As Bob leBlanc dié advertensie voor die tyd kon sien en oorweeg het, sou sy avontuur dalk 'n gelukkige einde kon hê. As ouditeur moes hy kon somme maak oor die
risiko van sy eie “do-it-yourself” poging teenoor 'n kundige
Oudtshoorn-donkiekar wat kompleet kom met donkies, tuie en ervare
donkiekardrywer. Bob sou beslis baie meer van Afrika kon leer, en
steeds by sy New York vriende kon roem oor sy donkiekar-chauffeer se
Ek reis virtueel verder en kom af op 'n
foto van 'n donkiekar wat by Riemvasmaak onderstebo lê met sy wiele
in die lug. Op sy bak is die woorde “No storys” met die hand
geverf in onegalige, groot, kinderlike letters. Geen stories. Ja.
“No storys” vertel sy eie storie van wat gebeur as mense wat
donkiekar in Riemvasmaak ry hulle bure in Engels wil beïndruk.
Uiteindelik gee die orakel 'n storie
wat sak-pas op die tema van “Op 'n donkiekar deur die Karoo”. Dis
'n berig oor 'n ene Koos Baartman, 'n propperse donkiekardrywer wat
vir vier-en-veertig jaar lank op 'n donkiekar deur die Karoo
tuinvullis weggery het. Oor so 'n berig sou mens dalk 'n
verbeeldingsvlug kon neem om 'n storie te skryf. Tog, Koos Baartman se storie eindig vir my in 'n vreemde antiklimaks. 'n “Gelukkige
einde” op die oog af, maar diep-diep agter dit sien ek 'n vreemde
soort hartseer-hoop: die hartseer-hoop van die nuwe Suid-Afrika. Koos Baartman, lui die berig in Oudtshoorn se plaaslike koerant, “De
Hoorn”, van 7 Junie 2007, het uit die bloute 'n splinternuwe
donkiekar en tuie ter waarde van R9 500 ontvang as geskenk. Die
weldoener was die De Rust Donkiekarprojek, wat poog om die
lewensgehalte van donkies te verbeter, onder meer deur tuie van
gehalte en ligte, stewige donkiekarre aan donkiekar eienaars te
Volgens die koerant het Baartman se
twee donkies, Bloubok en Swartland, aanvanklik gesukkel om met die
nuwe wa aan die loop te kom. Hulle was gewoond aan ’n swaar las op
hul lywe en kon nie die nuwe, ligter wa agter hulle voel nie. Die
arme donkies. Voor die ontvangs van die nuwe wa was Baartman
herhaaldelik deur Oudtshoorn se Diere-beskermingsvereniging van die
pad getrek. Die Dierebeskermingsvereniging het dus in die openbaar
onderneem om ’n oog te hou oor Baartman, sy donkies en die nuwe
kar. Baartman, wat saam met sy twee kleinseuns die wa in ontvangs
geneem het, het aan die koerant vertel dat hy sedert 1963 donkiekarre
bestuur en dat die nuwe wa hom rede gegee het om nog lank te bly leef
en donkiekar te ry.
Ek vra die orakel meer oor Baartman. Ek wil graag weet: dis nou
byna twee jaar later. Was daar enige opvolg berig oor Baartman?
Behandel hy nou sy donkies goed? Gaan sy kleinseuns aan met die
Maar die orakel swyg oor Koos Baartman en neem my na Saartjie
Baartman. Saartjie het in Gamtoos vallei gewoon, en ek wonder of sy
en Koos dalk familie kan wees.
Ek volg dus die orakel en lees meer oor Saartjie Baartman. Ek
lees, met respek en deernis, dat haar alombekende groot sitvlak die
gevolg was van 'n genetiese toestand genaamd “steatopygia”. "Steatopygia" veroorsaak die neersetting van vetweefsel op
die boud area. Dit begin reeds kleintyd en ontwikkel ten volle tydens
'n eerste swangerskap. Dit gaan gewoonlik gepaard met die vorming van
verlengde skaamlippe wat soveel as 4 sentimeter onder die vagina kan
uithang. Hierdie verskynsel het histories bekend gestaan as
"hottentotsvoorskoot". Volgens die orakel was die
“hottentotsvoorskoot” ook Saartjie se voorland, maar genadiglik
is dit nie ten tentoongestel tydens haar hartseer lewe nie.
Die donkiekarrit deur die Karoo raak nou te rof vir my. Ek besluit
om die orakel te verlaat. Die virtuele reis op 'n donkiekar deur die
Karoo het my op plekke geneem wat ek nie in my wildste drome kon
voorsien nie. Maar vir eers is dit genoeg.
Ek span uit.
Wat sê al die stories nou eintlik? Beteken dit iets vir die moderne
mens? Wat het die abstrakte landskap en reis van die orakel
My virtuele reis op 'n donkiekar deur
die Karoo waarsku dat 'n outydse aanslag in 'n moderne wêreld gevaar
inhou, ongeag van waar: donkiekar teen trein, donkiekar teen motor.
Maar terselfdertyd, om vas te hou net aan outyds vrywaar ook nie
gevaar nie: donkiekar teen boom.
My virtuele donkiekar reis bevestig dat
donkies en donkiekarre steeds, na al die eeue, goeie teelsaad is vir
verskeie genres van die kreatiewe kunste: dig, skryf, fotografie,
skilder. Die mens se wese klou aan sy oer-ankers.
Ek het begin verstaan dat donkies en
donkiekarre so 'n stukkie geloof en sekerheid saam met hulle dra:
geloof in die verlede. Hulle kom vandaan waar daar nog góéd
is. Die aarde. Die Karoo. Jesus se intog in Jerusalem. Daar waar die
mens wéét van die verlede en
van sy ankers.
My virtuele reis het my ook insig gegee dat 'n stukkie hoop, gegrein
in nostalgie, saam met elke donkiekarrit gaan. Tog, onbewustelik vir
die moderne mens, is dit 'n hoop wat beskaamd word deur apatie. Naas
Woes se woorde het so raakgevat: “Drie paar oë
virtuele donkiekar reis het ook ander reisigers ontmoet. Bob leBlanc
en Koos Baartman. Elk van hulle versinnebeeld, op hulle eie unieke
manier, 'n aspek van liefde. 'n Liefde met haat as antitese. Bob,
weens sy liefde vir avontuur, het donkiekar kom ry uit vrye keuse en
sy alie gesien. Koos is donkiekardrywer omdat dit hóm
gekies het. Is Koos regtig lief vir donkiekarry? Sou hy anders kies
as hy kon?
En Saartjie. As Saartjie Baartman noord
gery het op 'n donkiekar deur die Karoo, sou niemand meer vandag van
haar geweet het nie. Maar júís
omdat sy nie het nie en eerder noord gery het op 'n skip op soek na
baie geld, is daar vandag 'n monument by Hankey, en is haar naam
Sê die Bybel: “En nou bly geloof,
hoop en liefde, maar die grootse hiervan is die liefde”. My
virtuele reis op 'n donkiekar deur die Karoo het my laat verstaan dat
elke mens 'n Karoo het waardeur hy of sy moet ry. Dat ritte wat
sonder geloof aangepak word sukkel met die konsep van hoekom. Dat
ritte wat sonder hoop aangepak word sukkel met die konsep van visie.
En dan ritte wat sonder liefde aangepak word, sukkel met die konsep
van die hede. Want waar daar liefde en deernis is, gaan dit om die
reis, ongeag die uitkoms daarvan. This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 Unported License.