Die einde van die gedeelde visie oor die 1994-skikkingFlip Buys, die voorsitter van die Solidariteit Beweging. Foto: René Roux. Dit blyk uit verskeie gebeure in 2017 dat die gedeelde visie oor die betekenis en vertolking van die historiese 1994-skikking soos genotuleer in die Grondwet, nou vinnig tot ŉ einde kom. Die onderliggende rede is die botsende sienings oor wat die grondwetlike bewoording werklik beteken. Die eertydse NP-regering het die kern van die skikking as die verruiling van meerderheidsregering vir minderheidsbeskerming gesien. Vir hulle was die Grondwet ŉ onderhandelde ooreenkoms om die konflik in die land op te los, en die eindpunt van ŉ proses wat ŉ nuwe demokrasie gevestig het waarin almal se regte gewaarborg is. Die pilare hiervan was die regstaat en onafhanklike regbank, die verskansing van die markekonomie en eiendomsreg, ruimte vir Afrikaans en kulturele vryheid, en die Handves van Menseregte wat almal sou beskerm. Afrikaners wat bekommerd was dat hulle grondliggende belange nie doeltreffend beskerm was nie, is gerusgestel dat dit in die omstandighede ŉ wonderwerkskikking is, met die beste Grondwet in die wêreld as uitkoms. As redes hiervoor is aangevoer dat Afrikaans een van die amptelike tale is, dat moedertaalonderrig beskerm is en dat daar selfs vir enkelmedium opvoedkundige instellings voorsiening is, dat grondwetlike instellings geskep is om taal- en kultuurgemeenskappe te beskerm, dat gelykheid in die werksplek gewaarborg is, en dat daar selfs vir selfbeskikking ruimte geskep is. Daarteenoor het die ANC die grondwetlike skikking eerder as ŉ onderhandelde rewolusie gesien – ŉ belangrike beginpunt eerder as die eindpunt van die omwenteling. President [Nelson] Mandela het betekenisvol gesê dat daar nog nie vryheid is nie, maar dat die vryheid verkry is om vry te word. Waar die NP die skikking as die einde van die politieke omwenteling gesien het, het die ANC dit as die begin van die omwenteling gesien. Vir die ANC was die kern van die ooreenkoms dat hulle die politieke mag bekom het, en dit nou gebruik moet word om die ongelykhede in die samelewing gelyk te maak. Hulle moes weens die betreklike magsewewig tydens die Kodesa-onderhandelinge toegewings maak om die mag te kry, en wou nou daardie mag gebruik om hulle doelwit van gelykmaking te bewerkstellig. Namate die ANC sy mag landswyd gevestig het, het hulle hierdie mag gebruik om hul eie vertolking van die Grondwet in werking te stel. Die kern van hierdie grondwetlike beskouing is reeds in 2009 deur die voormalige adjunkhoofregter [Dikgang] Moseneke verwoord, en in 2017 opnuut deur hoofregter [Mogoeng] Mogoeng beklemtoon. Dit is dat die Grondwet vereis dat die ongelykhede daadkragtig aangespreek word deur die radikale transformering van die totale samelewing. Hierdie siening van omvattende radikale transformasie as kern van die grondwetlike opdrag, is die basis van die wye ideologiese ooreenstemming van die land se wetgewende, uitvoerende én regterlike gesag. Apartheid word as die oorsaak van alle ongelykhede gesien, en die verdoemende verlede is volgens die grondwetlike hof selfs genoegsame regverdiging om Afrikaners se grondwetlike regte aan te tas. Hierdie gedeelde siening van omvattende radikale transformasie vind uitdrukking in regeringsbeleid, hofuitsprake en die omskepping van die hele samelewing. Dit kan gesien word in beleidsrigtings soos onteiening sonder vergoeding, radikale ekonomiese transformasie, hofuitsprake wat Afrikaans by openbare universiteite afskaf en ouerbeheerliggame se magte oor skole afvat, die instelling van ŉ radikale sosialistiese welsynstelsel, radikale rassewetgewing in die werksplek en sakesektor, en die uitbreiding van staatsmag oor die hele samelewing. In kort, radikale transformasie kom neer op die vestiging van die ANC se oorspronklike rewolusie, net met wette in plaas van wapens. Die politieke burgeroorlog in die ANC gaan nie oor verskille oor radikale transformasie nie. Dis ‘n stryd tussen korruptes wat hulself in die proses wil verryk, en diegene wat glo dat die korrupte staatskapers radikale transformasie ondergeskik aan hulle eie belange stel. Ons land staan weer by ŉ kloof en ŉ kruispad. Hierdie keer word grondwetlike ruimtes deur die regerende ideologie van radikale transformasie verstop. Vir Afrikaners is dit ŉ verbreking van die 1994-ooreenkoms, vir die regerende magselite is dit die inwerkingstelling van daardie ooreenkoms. Waar die veranderinge vir ons die Grondwet verbreek en gevoel word dat die ANC en die howe die 1994-ooreenkoms moet respekteer, voel hulle dat ons aan apartheid en bevoorregting wil vasklou. Hierdie botsende sienings word bemoeilik deurdat die omstandighede nie nou bestaan vir ŉ nuwe gesprek en die bereiking van nuwe verstandhoudings oor die toekoms van die grondwetlike bepalings nie. Afrikaners sal gevolglik nuut en skeppend oor oplossings moet dink. Vir ons is die enigste uitweg uit hierdie doodloopstraat van radikale transformasie, om uitgebreide kulturele selfbestuur met sterk gemeenskapsinstellings te vestig.