a. Hierdie term is 'n neologisme, wat in die Skotse taal histories nooit gebruik is nie, maar in die ampstaal wél voorkom.
Die Unionistiese Ulster Banner op die voorgrond met 'n Republikeinse Ierse vlag op die agtergrond in Derry
Noord-Ierland beslaan sowat 'n sesde van die eiland Ierland. Dit word in die ooste deur 'n nou seestraat, die Noordkanaal (wat by sy nouste punt slegs 21 km wyd is) van Skotland geskei, die mees nabygeleë ander deelstaat van die Verenigde Koninkryk. Die Ierse See skei dit in die ooste en suidooste van die Verenigde Koninkryk se twee ander landsdele, Engeland en Wallis, terwyl dit in die noorde deur die uitgestrekte waters van die Atlantiese Oseaan begrens word.
Giant's Causeway, 'n kenmerkende basaltrots-formasie en toeristetrekpleister aan die noordkus van Antrim, word deur Unesco as wêrelderfenis gelys. Die National Trust het 'n besoekersentrum naby die formasie opgerig
Lough Neagh, 'n uitgestrekte meer met 'n oppervlak van 391 km², vorm die geografiese sentrum van Noord-Ierland. Dit is die grootste varswatermeer van die Britse Eilande. 'n Tweede uitgestrekte stelsel van mere word rondom die mere Lower en Upper Lough Erne in Fermanagh aangetref.
Erne-riviermonding naby Kildoney ná 'n reënbui. Die ongewone steen met 'n mensgemaakte gat in die middel dateer uit die antieke tydperk
Die graafskap Antrim in die noordooste staan bekend vir sy ongerepte kuslandskap noord van Belfast met kalk- en sandsteen- asook basaltrotse. Die ravyne of glens, wat in die rotsige kuslyn ingesny is, loop in oostelike rigting. Die bekendste besienswaardigheid in Antrim is Giant's Causeway, 'n basaltformasie wat uit sowat 40 000 simmetriese rotssuile van vulkaniese oorsprong bestaan. Hulle is sowat sestig miljoen jaar gelede tydens 'n vulkaanuitbarsting deur lawastrome gevorm.
In Tyrone is die grootste deel van die Sperrins geleë, 'n heuwellandskap met moerasgebiede en talle argeologiese vindplekke.
Die graafskap Fermanagh in die weste is rondom die tweelingmeer Upper en Lower Erne met 'n lengte van 80 km geleë. Die kalkplato in die weste van Fermanagh het 'n maksimale hoogte van 400 m bo seevlak.
Die bekendste toeristetrekpleisters in die graafskap Armagh is die gelyknamige historiese hoofstad, die heuwellandskap van die Drumlin Hills in die suide en Slieve Gullion, 'n bergpiek van vulkaniese oorsprong.
Die graafskap Down in die suidooste van Noord-Ierland word deur die Mourne Mountains in die suide, St. Patrick's Country in sy sentrum en die meerlandskap van Strangford Lough, 'n uitgestrekte see-inham en 'n voëlparadys in die noorde, oorheers.
Die historiese graafskappe dien tans nie meer as administratiewe eenhede nie. Hierdie funksie word deur 26 distrikte vervul waarvan die meeste rondom groter nedersettings geleë is en meestal is hulle ook na dié nedersetting genoem soos byvoorbeeld Coleraine Borough Council. Fermanagh District Council vorm 'n uitsondering; hierdie distrik strek grotendeels oor dieselfde gebied as die gelyknamige historiese graafskap.
Alhoewel graafskappe geen administratiewe funksie meer vervul nie, bly hulle steeds gewild om die geografiese ligging van 'n plek aan te dui. Hulle word daarnaas ook amptelik gebruik vir aansoeke om 'n paspoort van die Ierse Republiek aangesien die graafskap, waar 'n inwoner gebore is, in dié dokument aangedui moet word. Die skakelkodes is in 2000 geherstruktureer volgens 'n agtsyferstelsel (met uitsondering van Belfast) waarby die eerste syfer die graafskap aandui.
In die algemeen neig Noord-Ierland as gevolg van sy heuwelagtige terrein en die nabyheid van die Atlantiese Oseaan om meer bewolk as Engeland te wees. Desondanks het die kusgebied van Down 'n gemiddeld van meer as 1 400 sonskynure per jaar – 'n waarde wat gunstig vergelyk met baie kusstreke in Engeland en Wallis, behalwe vir plekke langs die Suidoos-Engelse kus met jaarliks 1 750 sonskynure. Langer periodes van bewolkte toestande kom veral in die bergagtige streke in die noorde en weste voor waar jaarliks 'n gemiddeld van minder as 1 100 sonskynure aangeteken.
Sneeu val gewoonlik net wanneer die kwik tot 4 °C of laer daal. Die getal dae met sneeuval en 'n sneeukleed weerspieël die topografie van 'n gebied en neig om hoër te wees in bergagtige streke in die noorde van die land. Sneeu val selde in gebiede wat op seevlak geleë is, maar gereeld in hoër geleë landsdele. So styg die gemiddelde getal dae met sneeuval van tien in die oostelike kusgebiede tot meer as 35 in die berggebiede van die Sperrins, Antrim en Mourne. Kusstreke word voor Desember en ná Maart nouliks met 'n sneeukleed bedek. Die gemiddelde getal dae met 'n sneeukleed varieer tussen minder as vyf in kusgebiede tot meer as 30 in bergagtige streke.
Die jaarlikse getal dae met sneeuval en 'n sneeukleed varieer grootliks. Op baie plekke is gedurende die afgelope vyftig jaar in baie winterseisoene hoegenaamd geen sneeuval aangeteken nie, terwyl daar in die winters van 1962/1963 en 1981/1982 op meer as dertig dae sneeu geval het, insluitende kusstreke, en groot dele van die land in 'n sneeukleed gehul was.
Noord-Ierland kry meer wind as baie ander gebiede in die Verenigde Koninkryk. Die winderigste plekke is hoër geleë streke en die kusgebiede van Antrim en Down. Sterk winde waai wanneer laedrukgebiede oor of naby die Verenigde Koninkryk beweeg. Hierdie weerstoestande kom veral gedurende die wintermaande voor.
Wanneer Atlantiese depressies oor die Verenigde Koninkryk beweeg, waai winde aanvanklik uit suidelike of suidwestelike rigting. Later draai die wind wes of noordwes sodra die laedrukgebied van die Britse Eilande wegbeweeg. In laer geleë dele van die binneland waai winde dwarsdeur die jaar hoofsaaklik uit 'n suidwestelike rigting. Gedurende lentetyd draai die wind egter dikwels noord, noordoos en oos.
Noord-Ierland se plantlewe deel baie kenmerke met dié van Noordwes-Brittanje. Opvallend is die gebrek van bome, 'n gevolg van eeue-lange boerderypatrone in 'n gebied wat grotendeels vir akkerbou en veeteelt gebruik en gedreineer is. Selfs die grond in ruwe bergterreine, wat nie geskik is vir die verbouing van gewasse nie, word as weiveld vir intensiewe veeteelt gebruik. Bergplantegroei is beperk tot die hoogste terrein. Tans is net vyf persent van Noord-Ierland se oppervlakte bebos, waarby die meeste bome deur staatsliggame aangeplant is. Jonger bosaanplantings, waardeur die plaaslike landskapsvorme gediversifiseer is, het geen ekonomiese waarde vir die klein plaaslike bosboubedryf nie en word eerder vir ontspanningsdoeleindes gebruik.
Die Rooms-Katolieke bevolking het in 1688 in opstand teen die Engelse heerskappy gekom en die stad Derry beleër. Twee jaar later, op 12 Julie 1690, is hulle deur Willem van Oranje in die Slag van die Boynerivier verslaan – 'n gebeurtenis wat tydens die jaarlikse marching season in die somer deur die Protestantse Orde van die Oraniërs herdenk word. Die oorlewende Katolieke troepe het na die buiteland gevlug en as soldate van die Franse leër 'n oorwinning oor die Engelse in die Slag van Fontenay behaal.
As gevolg van hierdie politieke onluste, wat sowel Ierland asook Brittanje geraak het, is in 1695 die sogenaamde Strafwette (Penal Laws) ingestel, wat in verskillende mate teen alle godsdienste – behalwe vir die Anglikaanse Kerk – gerig was. Katolieke het in die tydperk tussen die 18de en vroeë 19de eeu die meeste van hulle politieke en ekonomiese regte kwytgeraak. Die Rooms-Katolieke bevolking van Ulster is besonder swaar deur hierdie maatreëls getref, aangesien hulle net in die noorde van Ierland 'n minderheid gevorm het en nuwe nywerhede byna steeds hier gevestig is. Die Anglikaanse burgery se magsposisie het sodoende aansienlik versterk.
Die nywerheidsomwenteling het Ierland se drie suidelike provinsies nouliks geraak, maar dit het Ulster vanaf die middel van die 19de eeu ingrypend verander. Ierland was vanweë die gebrek aan steenkoolvelde en ystervoorrade allesbehalwe 'n geskikte terrein vir industriële ontwikkeling. Maar die ooste van Ulster was 'n merkwaardige uitsondering.
Teen die einde van die 19de eeu het die proses van Ierland se politieke, ideologiese en kulturele skeiding van Groot-Brittanje begin. Dit het aan die begin van die 20ste eeu 'n voorlopige hoogtepunt bereik. As deel van die Ierse onafhanklikheidsbeweging is 'n aantal organisasies soos Sinn Féin (1905) gestig.
Pogings om deur middel van parlementêre wette, die sogenaamde Home Rull Bills, Ierland se onafhanklikheid te bereik, was onsuksesvol. Ná die Eerste Wêreldoorlog en die Ierse Paasopstand van 1916, wat deur Britse troepe neergeslaan is, het dit duidelik geword dat daar moontlik geen vreedsame oplossing vir die Ierse konflik sou wees nie.
Bogside-kunstenaars in Derry het die veertien slagoffers, wat op die Bloedige Sondag deur Britse troepe doodgeskiet is, op 'n muurskildery uitgebeeld
Pogings is onderneem om orde en stabiliteit te herstel deur 'n hervormde stelsel van selfregering vir Noord-Ierland. Voorstelle is gemaak vir 'n nuwe wetgewende vergadering of 'n alternatiewe oplossing deur magsdeling tussen Protestantse Unioniste en Rooms-Katolieke Nasionaliste in 'n gemeenskaplike regering. Nogtans is meer as 'n kwarteeu lank geen politieke skikking bereik nie. Noord-Ierland het in 'n voortdurende toestand van burgeroorlog verkeer wat eers met die Goeie Vrydag-ooreenkoms op 10 April 1998 beëindig is.
Die ooreenkoms maak voorsiening vir die vorming van 'n Noord-Ierse streeksparlement (Stormont) en 'n streeksregering met wetgewende bevoegdhede. Volgens die model van 'n konkordansie-demokrasie sal politieke partye van albei etnies-godsdienstige konflikpartye in die regering verteenwoordig wees wat deur 'n Protestantse eerste minister en 'n Rooms-Katolieke adjunk-eerste minister gelei word.
Met die Uniewet, wat in 1801 in werking gestel is, is die Ierse parlement in Dublin afgeskaf en voorsiening gemaak vir Ierse verteenwoordiging in die Britse Parlement. In die laat 19de en vroeë 20ste eeu het Ierse selfregering of Home Rule weer 'n brandende kwessie in die Verenigde Koninkryk geword.
Skots, die Skotse sustertaal van Engels, is met die vestiging van Skotse setlaars gedurende die Plantation-tydperk in die vroeë 17de eeu in Ulster gevestig. Sy status as omgangstaal van 'n aansienlike deel van die Noord-Ierse bevolking is sowel deur latere migrasiegolwe asook die noue maatskaplike en ekonomiese bande met Skotland bevestig.
Ulster-Skots, wat ook Ullans of Braid Scotch genoem word, is 'n variant van Skots, die inheemse Germaanse taal van Skotland wat deur die digter Robert Burns vir baie van sy gedigte gebruik is en vandag steeds in die Lowlands, die laer geleë streke van Skotland, gebesig word.
Baie van Noord-Ierland se stedelike nedersettings en groter dorpe dateer uit die 17de eeu toe Londense maatskappye die Irish Society gestig het. Die nedersettings, wat deur hulle beplan en gebou is, het rondom 'n sentrale vergaderplek, die sogenaamde diamond (diamant), ontstaan. Dit is gewoonlik deur twee strate gekruis, terwyl die padstelsel op 'n ruitpatroon uitgelê is. Elke nedersetting het oor 'n markhuis beskik en is met 'n stadsmuur versterk. Limavady en Coleraine in die graafskap Londonderry is uitstekende voorbeelde van hierdie vroeë stadsuitleg.
Groter markdorpe word deur hul lang en breë hoofstrate gekenmerk. So is die hoofstraat in Cookstown in die graafskap Tyrone 1,25 myl lank en 130 voet wyd. Lurgan in die graafskap Armagh is 'n ander goeie voorbeeld vir hierdie soort dorpsuitleg. Gegewe die landelike karakter van die meeste Noord-Ierse streke is daar 'n relatief groot aantal markdorpe.
Dikwels word die Bannrivier as 'n politieke en ekonomiese grenslyn in Noord-Ierland beskou wat die digbevolkte, meer welvarende ooste van die ylbevolkte, minder welgestelde weste skei. Min stede en dorpe wes van die Bann het 'n bevolking van meer as 10 000 soos Derry, die grootste nedersetting in Noord-Ierland se weste.
Die Noord-Ierse ekonomie het in die verlede swaar op vervaardigingsnywerhede soos skeepsbou, tou- en tekstielvervaardiging en landbou gesteun, maar vanaf die 1980's in die rigting van 'n dienste-gebaseerde ekonomie met 'n sterk openbare sektor begin ontwikkel. Tans is groot- en kleinhandel, vervaardiging en dienste die belangrikste sektore. Die inligtings- en kommunikasiebedryf, toerisme en finansiële dienste is nuwe groeisektore met 'n belowende potensiaal.
Die huidige toestand weerspieël 'n verskeidenheid politieke, ekonomiese en sosio-kulturele faktore, waaronder die erfenis van drie dekades van gewapende konflik wat te bowe gekom moet word, die demografiese struktuur en Noord-Ierland se afgeleë geografiese ligging. Die opswaai in sektore soos die boubedryf en handel word eerder as 'n soort normaliseringsproses ná die burgeroorlogsjare beskou.
Die sterkste punte van die plaaslike ekonomie, waarop in die toekoms voortgebou kan word, is Noord-Ierland se relatief jong en goed opgeleide bevolking, laer arbeidskoste as in die res van die Verenigde Koninkryk (VK), 'n uitstekende infrastruktuur met vervoerverbindings na die VK en die Republiek Ierland, 'n breëband-internet met 100-persent-dekking, beter opleidingsgeriewe en laer misdaadsyfers as in die res van die VK. Die natuurskoon van die land bied 'n groot potensiaal vir die ontwikkeling van 'n sterk toerismesektor.
Sokker is die enigste van die gewilde sportsoorte waar Noord-Ierland oor 'n eie nasionale sokkerspan beskik en nie met die suidelike deel van dié eiland 'n gemeenskaplike Ierse sokkerspan vorm nie. Die Noord-Ierse nasionale sokkerspan kon tot dusver drie keer vir die FIFA Sokker-Wêreldbeker kwalifiseer (1958, 1982 en 1986) en het twee keer die kwarteindrondte bereik (1958 en 1982). Tydens die Europese Sokkerkampioenskap 2016, die eerste deelname vir Noord-Ierland by 'n UEFA Europa-beker ooit, het die nasionale sokkerspan tot die agste eindrondte deurgedring, maar teen die Britse buurland Wallis verloor. Interessant genoeg het die Ierse nasionale sokkerspan ook vir dié toernooi gekwalifiseer en die agtste eindrondte bereik.