10,728,036 members (69,026 online) CodeProject::Workspaces
Wow. woojja25-Apr-09 22:43 moonhyuk!!! Good~! Re: Wow. moonhyuk26-Apr-09 14:04 Thanks Last Visit: 31-Dec-99 18:00 Last Update: 13-Jul-14 2:58Refresh1 Gender Studies Professor of the Week! – nwugenderstudies
March 15, 2012 Nebraska Wesleyan Gender Studies Program	faculty, professor of the week, survey questions KABARET AS SOSIALE EN POLITIEKE KOMMENTAAR: N ONTLEDING VAN DIE AANWENDING VAN DIE KOMIESE, SATIRE EN PARODIE - PDF
Download "KABARET AS SOSIALE EN POLITIEKE KOMMENTAAR: N ONTLEDING VAN DIE AANWENDING VAN DIE KOMIESE, SATIRE EN PARODIE"
1 KABARET AS SOSIALE EN POLITIEKE KOMMENTAAR: N ONTLEDING VAN DIE AANWENDING VAN DIE KOMIESE, SATIRE EN PARODIE Annelie van Zyl Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad Magister in Drama aan die Universiteit van Stellenbosch Studieleier: Prof. M.S. Kruger Maart 2008
2 ii VERKLARING Ek, die ondergetekende, verklaar hiermee dat die werk wat in hierdie tesis vervat is my eie oorspronklike werk is en dat ek dit nie vantevore in die geheel of gedeeltelik by enige universiteit ter verkryging van n graad voorgelê het nie Handtekening Datum Kopiereg 2008 Universiteit van Stellenbosch Alle regte voorbehou.
3 iii OPSOMMING Hierdie studie ondersoek kabaret in Suid-Afrika en in die besonder die gebruik van n karakter in kabaret as sosiale en politiese kommentator. Kabaret gebruik n verskeidenheid komiese vorme wat saamspan om sosiale en politieke kommentaar te lewer. Die karakter verteenwoordig dikwels n gemeenskap se sosiale en politieke waardes en die kabarettis gebruik so n karakter om hierdie waardes te bespot en kommentaar op die gemeenskap te lewer. Temas soos die menslike natuur en die lewe word met behulp van die komiese, parodie en satire in die kalklig geplaas om swakhede en wanpraktyke te beklemtoon. Die karakter dien ook dikwels as n skild waaragter n kabarettis skuil en waarmee hy sodoende vryheid van spraak verkry met die doel om te kritiseer; dit dien as spreekbuis vir sosiale waardes en norme. Die kabarettis vermaak nie net n gehoor op komiese wyse nie, maar probeer ook om die gehoor van sosiale en politieke wantoestande bewus te maak. Die komiese, parodie en satire kom in verskeie vorme van vermaak en die literatuur voor, maar in kabaret word dit doelgerig as middel gebruik om sosio-politiese kommentaar te lewer. Die sukses van kabaret word gemeet aan elke kabarettis se unieke styl. Suid-Afrikaanse kunstenaars soos Pieter-Dirk Uys, Casper de Vries en Hennie Aucamp slaag daarin om hierdie middele aan te wend en sodoende hul gehore te vermaak en tot nadenke te stem. Die kabaret-karakter word met behulp van komiese vorme aangewend om die werklikheid teenoor die menslike ideaal op te weeg en aan gehore n ligter sy van die lewe te wys. Buiten dat kabaret en ook die komiese, parodie en satire moeilik gedefinieer kan word, oorvleuel hierdie vorme dikwels en word dit vir dieselfde doel gebruik, naamlik om te vermaak en kommentaar te lewer.
4 iv ABSTRACT This study examines cabaret in South Africa, and more particularly the use of a personation in cabaret. Cabaret employs a variety of comedic forms that combine to comment on social and political issues. The personation is often a manifestation of current social and political values, and the cabaretist uses such personation to deride these values and expose society. Themes such as human nature and life are foregrounded by means of comedy, parody and satire in order to highlighted weaknesses and malpractices. The personation often serves as a shield, affording the cabaretist the freedom of speech to assume a critical stance; it serves as a mouthpiece for enquiring societal mores and norms. The cabaretist not only entertains the audience in a comical way, but also strives to make audiences aware of social and political irregularities. Comedy, parody and satire are found in various forms of entertainment and literature, but in the cabaret genre it is purposefully applied to voice socio-political criticism. The success of cabaret is indebted to each caberetist s unique style. South African performers such as Pieter-Dirk Uys, Casper de Vries and Hennie Aucamp apply these means successfully to entertain their audiences and encourage reflection. The cabaret persona, drawing upon comedic devices, is used to present reality as opposed to the human ideal, while treating the audience to a lighter view of life. Apart from the fact that cabaret, like comedy, parody and satire, is difficult to define, these forms often overlap, as they serve the same purpose, namely to entertain and to comment.
5 v DANKBETUIGING My opregte dank en waardering aan prof. Marie Kruger, my studieleier, vir ahulp, leiding en geduld. My dank aan Mareli en Louis Pretorius vir hulle hulp. My dank aan my familie en vriende vir hul bystand en vertroue, asook vir al hul belangstelling en aanmoediging. Spesiale dank aan my Ma en Pa sonder wie hierdie mylpaal nie moontlik sou wees nie. Dankie vir die goeie voorbeeld wat julle aan my stel om altyd te volharden nooit moed op te gee nie. Ekstra spesiale dank aan Jaro Strauss vir sy volgehoue ondersteuning, vertroue en bystand vir altyd en ewig. My dank aan Casper de Vries wat nog altyd n inspirasie was en wat tyd afgestaan het om n onderhoud met my te doen. Dankie aan die Hemelse Vader dat hy Hettie Etikettie oor my pad gestuur het, sonder haar sou niks hiervan moontlik gewees het nie. Ek dra hierdie proefskrif op aan Hettie Etikettie en haar grootste bewonderaars, spesifiek Jacob Casper Kruger Strauss.
6 vi INHOUDSOPGAWE VERKLARING... I OPSOMMING... III ABSTRACT... III DANKBETUIGING...V 1. INLEIDING ORIËNTERING AFBAKENING VAN DIE STUDIEVELD NAVORSINGSVRAAG EN DOELWITTE NAVORSINGSMETODE EN STRUKTUUR VAN DIE STUDIE KABARET AS POLITIEKE EN SOSIALE KOMMENTAAR N ALGEMENE OORSIG VAN KABARET DIE KENMERKENDE ELEMENTE IN KABARET Travestie Parodie Karikatuur Ontmaskering Interaksie met die gehoor en gehoordeelname Die waarheid en die alledaagse lewe as tema DIE KABARETTIS SE UNIEKE STYL EN VERHOUDING MET SY GEHOOR SOSIALE EN POLITIEKE KOMMENTAAR EN DIE ROL VAN DIE KARAKTER Kommentaar as kenmerkende element Die rol van die karakter ten opsigte van kommentaar SAMEVATTING DIE ROL VAN DIE KOMIESE IN SOSIO-POLITIESE KOMMENTAAR DIE AARD VAN DIE KOMIESE KOMIESE VORME IN KOMBINASIE MET PARODIE EN SATIRE STEREOTIPES EN KOMIESE KARAKTERS KOMIESE TEMAS SAMEVATTING DIE ROL VAN PARODIE IN SOSIO-POLITIESE KOMMENTAAR DIE AARD EN VORM VAN PARODIE MET BETREKKING TOT SOSIO-POLITIESE KOMMENTAAR PARODIE EN DIE KARAKTER SAMEVATTING... 61
7 vii 5. DIE ROL VAN SATIRE IN SOSIO-POLITIESE KOMMENTAAR DIE AARD EN VORM VAN SATIRE MET BETREKKING TOT SOSIO-POLITIESE KOMMENTAAR SATIRE EN DIE KARAKTER SAMEVATTING SAMEVATTING EN GEVOLGTREKKINGS BIBLIOGRAFIE ADDENDA A: Onderhoud met Casper De Vries te Stellenbosch op 14 September 2007 B: Hettie Etikettie VISUELE ADDENDUM A: Die lewe is snaaks genoeg uit Snaaks genoeg B: Suid-Afrikaanse filmbedryf uit Dimensie C: Jurie Els uit Snaaks genoeg D: Laat daar lag wees uit Laat daar lag wees E: Mense lag vir negatiewe dinge uit Snaaks genoeg F: Koperholle tussen Rose uit My Wêreld G: Fok jou my ou meisietjie uit Laat daar lag wees H: Stoot vir Stoot uit Wetter I: Nataniël parodie uit Dimensie J: Ons mag nie sê ons het n dom president nie uit Dimensie K: Patience April en Oom Kallie Marie uit Snaaks genoeg L: Montelle en Danie Botha uit Snaaks genoeg M: Gizelle Serfontein lees die nuus uit Snaaks genoeg
8 1 1. INLEIDING 1.1 Oriëntering As genre betrek kabaret n wye veld van teater en literêre vorme wat saamspan om n gehoor te vermaak, asook om n spesifieke boodskap oor te dra. Kabaret is n uiteenlopende genre en die grense tussen kabaret en ander genres soos revue, skerpskertsery en verskeidenheidskonsert is soms baie vaag. Kabaret kan dus meer as een vorm aanneem. Pretorius ( in Hauptfleisch & Steadman 1994:68) verwys met reg na kabaret as n glibberige term weens die wye verskeidenheid definisies wat daarvoor bestaan. Bronner (2004:453) gee n verklaring vir kabaret se konnotasie met en die geredelike verwysing daarna as revue en konsert: Cabaret began with high literary ideals and creative exploration that lampooned artistic and social conventions of the time and reflected the struggles and urges of life s elements. Cabaret s heyday occurred in Berlin during the Weimar republic. Between the World Wars, cabaret artists combined political daring, creative artistry, and even nudity, to reflect the world around them and to attract audience. After World War II cabarets re-emerged in the forms of frivolous revues,variety shows and nightclubs. McAllister (1987:108) verwys juis na kabaret, revue en konsert wat onder andere elemente van skok en onbelemmerde kontak met die gehoor bevat, as gelyksoortig: Call it satirical revue, konsert, boerekabaret. They all major in shock tactics and audience contact unhampered by sets and costumes. They re fractious, barbed and humane in the best cabaret tradition. They also thrive on laughter. In die Suid-Afrikaanse konteks val die gebruik van verhoogkarakters as sosiale en politiese kommentators in kabaret, revue en skerpskertsery (hetsy as aanverwante vorme van kabaret of as deel van die verskeidenheid daarvan) sterk op, soos veral gesien kan word by kunstenaars soos Pieter-Dirk Uys en Casper de Vries.
9 2 1.2 Afbakening van die studieveld Alhoewel die diversiteit van kabaret as n genre dikwels in gesprekke rondom kabaret ter sprake kom, word daar vir die doel van hierdie ondersoek aanvaar dat kabaret grootliks n generiese term is en dat verskeidenheid ten opsigte van vorm en inhoud onlosmaaklik deel van die genre is. Die fokus val in hierdie ondersoek op kabaret en die middele wat aangewend word om dit vermaaklike sosiale en politieke kommentataar te maak. Omdat kabaret plek- en ook tydsgebonde is (soos in die studie aangedui sal word) en daarom tot n bepaalde gehoor gerig word, sal daar van Suid-Afrikaanse voorbeelde (veral uit die werk van Hennie Aucamp, Pieter-Dirk Uys en Casper de Vries) gebruik gemaak word. 1.3 Navorsingsvraag en doelwitte Die vraag ontstaan op watter wyse die kabarettis gebruik van kabaret- karakters om op vermaaklike wyse sosiale en politieke kommentaar te lewer. In n praktiese en deels teoretiese verkenning van kabaret as deel van die gestruktureerde modules van die M Dram-opleidingsprogram is vasgestel dat kabaret onder andere komies, satiries en parodieёrend van aard is. Die vraag is egter in hoe n mate die kabarettis die kabaret asook van karakters gebruik en watter invloed sodanige gebruik op die trefkrag van die sosiale en politiese kritiek en die karakters het. Uit bogenoemde navorsingsvraag vloei die volgende doelstellings: Om te ondersoek op watter wyse die kabaret-karakter die kabaret as sosio-politiese kommentator aanvul; Om die moontlikhede van die kabaret-karakter as kommentator te ondersoek; Om die bydrae van die komiese, satire en parodie tot die kabaret en veral tot die kabaret-karakter as vermaaklike sosiale en politiese kommentator te bepaal. 1.4 Navorsingsmetode en struktuur van die studie Eerstens sal kabaret as genre deur middel van bronnestudie verken word om die moontlikhede van die kabaret-karakter as sosiale en politieke kommentator te bepaal. Daarna sal die moontlikhede vir die aanwending van die komiese in kabaret as vermaaklike kommentaar ondersoek word, waarna satire en parodie ondersoek sal word as middele tot sosiale en politieke kommentaar. Hierdie ondersoek sal deur middel van literatuurstudie asook voorbeelde uit verskeie kabarette en vertonings met
10 3 kabareteienskappe gedoen word. Die teoretiese beskouing sal aangevul word met voorbeelde uit die kabarette van Hennie Aucamp en voorbeelde uit die werk van Pieter- Dirk Uys en Casper de Vries (soos aangedui in 1.1), asook verwysings na die kandidaat se selfgeskepte kabaretteks, Hettie Ettikettie, wat in November 2005 as finale praktiese eksamen aangebied is met die kandidaat as Hettie Ettikettie.
11 4 2. KABARET AS POLITIEKE EN SOSIALE KOMMENTAAR n Algemene indruk wat uit die Europese kabarettradisie spruit, is dat kabaret geassosieer word met n klein rokerige teater, n geselsende en laggende gehoor, en singende en dansende kabarettiste wat die lot van die lewe uitbulder. Aucamp (1984: 1) verduidelik dat die tipiese kabaret venue in Frankryk, Holland en Duitsland n kroeg (meestal in die voorportaal van die teater) en tafeltjies tussen die stoele in die ouditorium het, sodat die gehoor drank kan saamneem na die vertoning. Dit sorg vir n ontspanne atmosfeer wat groter aktiewe meelewing by die gehoor aanmoedig. Die lokaal is gewoonlik klein, so ook die verhoog, wat ideaal is vir die struktuur van kabaret. Kabaret dien as n spreekbuis vir kunstenaars om kommentaar te lewer op bestaande werke, gebeure en mense. Elke kabaret, soos elke kabarettis, het sy eie unieke styl, struktuur en doelstellings. 2.1 n Algemene oorsig van kabaret Daar is nie n vaste definisie vir kabaret as genre nie en dit kan slegs aan enkele kenmerke uitgeken word. Die meeste menings oor kabaret draai daarom dat kabaret gekenmerk word aan die ruimte waarin dit aangebied word eerder as dit wat die kunstenaar op die verhoog uitbeeld. De Vries 1, bekende Suid-Afrikaanse skerpskertser ( stand-up comedian ), het in n onderhoud genoem dat daar al van sy studentedae op Stellenbosch n debat is oor wat presies kabaret is en hoe dit gedefinieer kan word: Daar was n hele akademiese debat oor literêre kabaret met te diep verwysings en n kommersiële kabaret wat volgens die akademici nou weer n revue was. Ek het myself heeltemal daarvan onttrek en besluit ek doen n one-man show. Op die einde van die dag het dit eerder vir almal gegaan oor die definisie as wat jy doen. Volgens baie akademici wat realiteit met die publiek daar buite verloor het, gaan dit meer om waar jy dit doen as wat jy doen, met ander woorde in daardie tyd was 1 Casper de Vries se loopbaan as komediant en skerpskertser het in 1986 begin. In 1997 het hy n tradisie begin waarmee hy jaarliks n eenmanvertoning (stand-up show) aan sy gehore bied. Dit sluit in Walgwors (1997), Wetter (1998), Toet en Taal (1999), Laat daar lag wees (2000/2001), Dimensie (2002), Snaaks genoeg (2004), My wêreld (2005) en Mondig (2007). Hy het ook twee reekse op televisie geskep genaamd Die Casper Rasper show en Haak en steek. De Vries spot oor alledaagse gebeure, mense en tendense in die Suid-Afrikaanse gemeenskap. Hy doen ook gereeld vertonings oorsee in Londen by die Palladium en het onlangs met My wêreld ook na Kanada en Holland getoer.
12 5 n kabaret by tafeltjies met wyn en dan sit jou gehoor en kyk na n show en dit is dan n kabaret. Al sing jy n Jurie Els-nommer is dit dan kabaret, want dit is waar jy sit en kyk. My uitgangspunt van die begin af is dit is wat jy doen, nie waar jy dit doen nie (De Vries: Sien addendum A). Volgens Aucamp 2 (1984: 4, 5) weet ons reeds dat die ruimte waarin kabaret afspeel wel belangrik is vir die struktuur en dat n ingeperkte ruimte vir groter wisselwerking tussen die kabaretkunstenaar en die gehoor sorg. Daarmee saam is die verhouding tussen die kabaret en die publiek dikwels onstuimig en teer dit op spanning tussen die burgerlike en die vrysinnige. Hy noem ook dat dit, òf dit nou romanties òf realisties getint is, teen die loue middelmaat en selftevrede kleinburgerlikheid rebelleer, en in der waarheid n sterk morele inslag het. Aucamp slaag dus daarin om ruimte en inhoud met mekaar te verbind. Wat kabaret uniek maak en as genre van die tradisionele teater skei, is dat dit n meer bytende en uitgesproke soort humor toelaat as vermaak wat op massagehore ingestel is (Taylor in Aucamp 1984:1). Kabaret verbreek byvoorbeelddie eeue oue teatertradisie van die verhoog en die vierde muur. n Belangrike element is juis dat die gehoor direk aangespreek word en soveel as moontlik aan die vermaak deelneem. Die idee van kabaret is onder meer dat die gehoor ontspanne met n drankie sit en die verrigtinge op die verhoog geniet deur deel te neem en kommentaar te lewer. Juis daarom maak kabaret soveel staat op die gehoor se reaksie. Die sukses van n kabaret wissel van gehoor tot gehoor. Wim Ibo (1981:13), kenner van die tradisionele Nederlandse kabaret, omskryf kabaret soos volg: Cabaret (-atistique) is oorspronkelijk een Franse aanduiding voor (kunst-)kroeg, later de algemene omschriving voor professionele, literair-muzikale theateramusementskunst, waarvan de realistische en\of romantische inhoud het best tot zijn recht komt in een intieme omgeving voor een intelligent publiek. 2 Hennie Aucamp is sedert 1963 n suksesvolle Suid-Afrikaanse skrywer, digter, dramaturg en akademikus, en het al n hele reeks kortverhaalbundels en kabarettekste gepubliseer, onder meer Met permissie gesê en Slegs vir almal. Hy het ook talle literêre toekennings verower onder meer die ATKV-dramaprys (1974), die Hertzog-prys (1982) en die Fleur-de-Cap-toekenning in 1987.
13 6 Hierdie uniekheid van kabaret word daarin weerspieël dat dit uit soveel variëteite bestaan. Om die universele essensie en diversiteit van kabaret te illustreer sê Pretorius (in Aucamp 1986: 6): kabaret is n mengeling van randteater, satire, music hall, skouspel, die visuele kunste, erotiek, die joernalistiek en nog vele ander kuns- en denkvorme. Hierdie verskynsel, die unieke styl en aanslag van elke kabaret en die feit dat dit nie noodwendig struktuur het nie, maak die genre vir menige kabarettis aanloklik. Oorspronklik het cabaret verwys na n kroeg waar chansons, scetches, songs, satires, groteske en parodieë opgevoer is met die doel om op grappige en selfs sarkastiese wyse kommentaar te lewer op sosiale, politiese en kulturele toestande (Grebe in Blumer 1995:54). Dit bewys die belangrikheid van kommentaar wat deur kabaret gelewer word. Cloete (1992: 190) bestempel kabaret as n alternatiewe vorm van vermaak wat nie net die gehoor laat lag nie, maar hulle ook direk aanspreek en deelmaak van die gebeure aangesien dit die gehoor skok en baie betrokkenheid van hulle verg. Kabaret het die vermoë om die gehoor met n sosiaal-relevante tema te boei. Juis daarom is dit so suksesvol in die doel om nie net n gehoor te laat lag nie maar hulle ook te laat dink. Op so n wyse dring die kabaret deur na n gehoor, fokus dit die aandag op die uitgesprokenheid in terme van die onderwerpe en skep dit n geleentheid vir die kabarettis om op enigiets kommentaar te lewer. Die kabaret degenereer gou tot blote skouspel en vermaak as die woord uit sy magsposisie gedwing word. Aan die ander kant versaak die kabaret wat hom totaal losmaak van vermaak, en eksplisiete propaganda of moralisasie word ook sy heil, want dit beweeg buite die perk van literatuur en vermaak ( Aucamp 1984: 8). Appignanesi ( in Cloete 1992:192) definieer kabaret weer as a form of performance which can span the intellectual, the artistic and the popular while providing a vehicle for living satire. Dit lewer dus kommentaar op die politieke en sosiale stand van die huidige en die kabarettiste spreek sodoende blatant hul menings uit en lewer op satiriese wyse met n tong-in die-kies aanslag kommentaar. Kabaret volg nie reëls nie en brei die grense uit deur komiese vorme wat tot die uiterse gebruik word om die mens as die uiteindelike tema deurlopend te ontbloot. Dit is dan die ware sin waarna Pretorius (in Aucamp 1986: 6) verwys as hy sê: Die dekadente moet oorheers word sodat die ware sin gestalte kry.
14 7 2.2 Die kenmerkende elemente in kabaret Kabaret word nie net gekenmerk aan die soort gehore wat dit bywoon of die ruimte waarin dit aangebied word nie, maar ook aan die belangrike elemente wat dit van tradisionele teater onderskei. Daarby het elke kunstenaar in die kabaretgenre n spesifieke styl en gebruik elkeen sekere elemente wat kabaret omskryf. Pretorius 3 (in Aucamp 1986: 6) meen ook dit is onmoontlik om n presiese omskrywing te gee van wat die kabaret alles behels daar is soveel definisies as wat daar kabaretkunstenaars is, en elkeen het n plekkie in die son. So is dit goed, want dit dui op die lewenskragtigheid van die medium. Juis omdat kabaret soveel vorme aanneem en veral omdat dit geen grense het en geen reëls handhaaf nie, is dit verrykkend vir n kunstenaar omdat hy sy unieke styl kan gebruik sonder om binne die perke van voorskrifte te bly. Die kabaret het n losse struktuur en elke kunstenaar se unieke styl bepaal die struktuur en ontwikkeling van sy eie kabaretvertoning: Kabaret is episodies. Die nommer in n program word gewoonlik net losweg deur n oorkoepelende titel verbind of deur n tema (argument) saamgehou. Individuele nommers duur dikwels net enkele minute en het uiters die lengte van n kort eenakter. Deur hierdie organisatoriese eienaardigheid en los nommers wat aanmekaar geryg is, word kabaret essensieel onderskei van die teater, opera en film, en word dit gestel langs die variété, die poppeteater en die sirkus. Die kabaret het nie tyd vir eksposisie nie; geen tyd om dramatiese verwikkelinge voor te berei nie. Hy gryp direk na die strot. In die kabaret kan die teaterganger nie omslagtig met inligting gevoer word nie, die kabarettis moet teer op die inligting wat die teaterganger reeds besit, wat hy saamgebring het teater toe (Pretorius in Aucamp 1986: 7). Reeds hier word aangedui dat die kabaretgehoor kennis moet dra van die spesifieke onderwerp waarmee gespot word om satire en parodie, woordspelings, ironiese verwysings en komiese nabootsings te laat slaag. Die kabaretskrywer speel met woorde en verwag dus van sy publiek n breë verwysingsveld en dwing die gehoor om kennis te neem van tydgebonde of universele probleme (Pretorius in Aucamp 1986: 7). 3 Herman Pretorius fokus ook op politieke protesteater en kabaret in sy D.Phil-proefskrif, getiteld Apartheid en verset: Die ontwikkeling van die politieke protesteater in Suid-Afrika tot Soweto 1976, wat in 1995 aan die Universiteit van Pretoria voltooi is.
15 8 Anders as revue, waarmee kabaret gereeld verwar word, bied kabaret nie ontspanning nie, maar n literêre en kultuuruiting en eis dit die aktiewe medewerking van die gehoor (Pretorius in Aucamp 1986: 7). Die deelname van die gehoor kan wissel van die kennis wat hulle saambring na die teater tot die menings wat hulle vorm en uiter na afloop van n kabaret. Daarom is kabaret meer oortuigend in die uiting en mededeling van opinies en kommentaar as wat dit simpatie by n gehoor soek. Dit vermaak wel die gehoor, maar laat hom nie toe om in emosie te swelg nie (Pretorius in Aucamp 1986: 7). Volgens Pretorius (in Aucamp 1986: 11, 12) is daar drie besondere elemente in kabaret, genaamd satire, erotiek en sentiment. Satire het n morele onderbou wat die regstelling van die kwaad beoog en in kabaret kom dit meestal voor in die vorm van bevegting en aggressie. Erotiek bevat bedekte of onomwonde verwysings na prostitusie, aborsie en eksperimentele seks en beide erotiek en satire besit sentimente en emosies. Kontrasstelling is n gewilde en belangrike element van kabaret en word dikwels as tegniek deur kabarettiste en komediante gebruik. Dit word gebruik as twee onversoenbare idees of beelde wat plotseling met mekaar in aanraking gebring word en dit het latente plofkrag (Pretorius in Aucamp 1986:12). Die kabarettis gebruik hierdie tegniek met meer as net blote vermaak of lag in gedagte. Temas word met behulp van kontrasstelling aan n gehoor voorgehou en sodoende kan die kabarettis kommentaar lewer op verskille wat daardeur uitgewys word. Dit is net soos parodie, wat die verskille tussen twee betrokke gebeure of werke beklemtoon en die ideaal teenoor die werklikheid opweeg. Die algemeenste elemente wat met behulp van kontrasstelling in kabaret gebruik word, sluit die volgende in: travestie (verkleding), parodie, karikatuur en ontmaskering (Henningsen in Aucamp 1986: 12) Travestie Travestie in kabaret is n element wat spruit uit die tradisionele Duitse kabaret en hou ten nouste verband met die vervreemdingstegniek (verfremdung-tegniek soos in die Brechtiaanse termonologie) in die sin dat n man in vroueklere of n vrou in mansgewaad optree: n Man wat n vrou voorstel, sonder om hom met haar te vereenselwig, maak die bekende skielik vreemd (Pretorius in Aucamp 1986: 12). Die doel hiervan is om die illusie en die distansiëring van die normale te skep om die
16 9 boodskap van die kabaret duidelik te laat deurskemer. n Kontras tussen dit wat werklik is teenoor dit wat uitgebeeld is, word dus geskep. In die Suid-Afrikaanse kabaretkonteks kan n mens hierdie tegniek duidelik sien in die werk van Pieter-Dirk Uys 4 met Evita Bezuidenhout. Uys sien homself egter nie as n transvestiet nie, maar gebruik hierdie tegniek bloot omdat dit kenmerkend is van die karakter wat hy voorstel. Hy fokus op die vorming van die karakter en die intensie daaragter eerder as op die tegniek om n man in vroueklere voor te stel. Dit volg egter dieselfde beginsel en die gehoor reageer steeds op dieselfde wyse teenoor die karakter bloot omdat hulle weet dat die karakter Evita Bezuidenhout 5 deur n man vertolk word. In n onderhoud op die literêre webtuiste Litnet sê Uys: Mense sê dikwels vir my: Jy doen drag. Dit is nie drag nie. Ek weet wat ek doen. Ek doen n karakter. (Uys in Black 2007: 3). Dit is die gehoor se reaksie op en mening van hierdie soort tegniek wat dit toelaat om die kabaret te verryk. Dit werk om travestie te gebruik omdat dit die gehoor se aanvaarde idees vervreem: Die gehoor het vooropgestelde idees, veral wat geslagsrolle betref, ten opsigte van spraak en handeling wat gepas is en wat nie maklik van man tot vrou (en andersom) oordraagbaar is nie (Pretorius in Aucamp 1986: 13). Konflik is dus as t ware geskep tussen die twee voorstellingsmetodes wat normaalweg van mekaar geskei is en dit veroorsaak verwondering, bevreemding en lag (Pretorius in Aucamp 1986: 13) Parodie In die volgende hoofstuk word parodie volledig bespreek, insluitend die doel daarvan en die rol wat dit in die skep van n karakter in kabaret speel. Pretorius (in Aucamp 1986: 13, 14) noem dat die algemene persepsie van parodie grappige namaak of oordrewe 4 Pieter-Dirk Uys is een van Suid-Afika se meer diverse kunstenaars en is reeds van 1960 bekend as skrywer, regisseur, akteur en vervaardiger. Hy het al n reeks toekennings ontvang, onder meer die Suid-Afrikaanse Waarheids-en-Versoeningstoekenning wat hy in 2001 verwerf het. Met sy vertonings toer hy die wêreld oor en het hy reeds in Engeland, Denemarke, Duitsland, Holland, die VSA en Kanada naam gemaak. Hy is ook n aktivis vir MIV/vigs in Suid-Afrika en skep bewustheid oor die epidemie met behulp van n vigsbewusmakingsprogram waarmee hy Suid-Afrikaanse skole en tronke besoek en mense deur middel van komiese vermaak bewus maak van dié ernstige siekte. 5 Die karakter Evita Bezuidenhout is n Afrikaner vrou en ambassadeur vir haar land Bapitikosweti. Sy is standvastig in haar beginsels en het polities korrekte waardes.
17 10 imitasie is en dat dit tot goeie effek van die kabarettis gebruik word, aangesien die interpretasie van die imitasie belangriker is vir die skep van effek as die imitasie self Karikatuur Karikatuur is kragtiger en growwer as parodie, maar swakker as travestie en ontmaskering aangesien die latente plofkrag van n Jode-neus, Hitler-snor of Koornhoff-ore relatief onskadelik is volgens Pretorius (in Aucamp 1986:14). Henningsen (in Aucamp 1986: 13) sê die volgende oor die karikatuur: Die karikatuur is basies n oordrewe verwringing van n wesenlike eienskap of kenmerk van iets of iemand. Daardeur ontstaan n wanverhouding, n wanstaltigheid: een skakel in die toeskouer se vooropgestelde verwagtinge of begrip van die werklikheid word daardeur vergroot, sodat die oorblywende skakels nie langer op gewone wyse daarby geïntegreer kan bly nie. n Karikatuur word op dieselfde wyse snaaks gevind as n man wat op n piesangskil gly en val ( n algemene vorm van hansworsery, dit wil sê slapstick ) of n komediant wat n bekende persoon naboots (soos in parodie). Die enigste verskil is dat karikatuur meer oordrewe is, soveel meer oordrewe dat die karakter byna onherkenbaar raak of byna n ander karakter word. Uys het met die meeste van sy parodiëring van politieke figure eerder n geneigdheid tot die skep van karikature. Hy stel Hendrik Verwoerd 6 met n varksnoet voor en Piet Koornhof 7 is byna onherkenbaar as n mens weens die grote van sy neus en ore. In daardie sin is karikatuur dus belangrik in die lewering van kommentaar op byvoorbeeld politieke figure of selfs stereotipe karakters. Deur middel van oordrywing beklemtoon dit onder meer prominente liggaamsdele wat kenmerkend is aan n ras of persoon byvoorbeeld Jode se neuse wat n spesifieke vorm het of Saartjie Baartman se groot boude. Dit is baie suksesvol in terme van politieke figure: dit lyk nie net snaaks nie, maar bespot ook die oorspronklike vorm. Wanneer n karakter byvoorbeeld n snor soos Adolf Hitler het, word daar dadelik n assosiasie met daardie 6 Hendrik Verwoerd was n belangrike politieke figuur in Suid-Afrikaanse geskiedenis. Hy was van 1958 tot 1996 die Eerste minister van Suid-Afrika en n groot voorstander van apartheid en die sogenaamde tuislandontwikkeling. Die varkneus waarmee Verwoerd voorgestel word, dui op sy politieke oortuigings en dit dui daarop dat Uys hom as n politieke vark beskou. 7 Piet Koornhoff was onder andere die Suid-Afrikaanse Minister van Bantoe/ Plurale Sake en Sport en Ontspanning. Uys oordryf die natuurlike porporsies van Koornhof se neus en ore dat dit karikatuuragtig word.
18 11 soort persoon (diktator) gemaak. So word ook kommentaar op rasse gelewer deurdat n gehoor dadelik n karakter se herkoms of ras kan identifiseer en onmiddellik vooropgestelde idees van daardie tipe het Ontmaskering Ontmaskering word ingespan om die gehoor bewus te maak van n menslike gebrek en om die waarde, geloofbaarheid of aansien van iemand te vernietig. Dit sluit meestal botsings tussen geestelike prestasies en liggaamlike behoeftes in en laat toe dat n bekende struktuur in duie stort (Pretorius in Aucamp 1986:15). Aucamp gebruik ontmaskering in Slegs vir almal. Die verteller (Mefisto of die satansfiguur wat as verteller optree) sit op die verhoog in n pynblok en vertel van n speletjie wat hy as kind moes speel. Die speletjie, wat as straf gedien het, heet: Soveel voete diep in die put en die soen van n vrywillige persoon was die enigste redding uit die put. Die straf van die skuldige word dan n las van die vrywillige. In die volgende toneel, Een voet diep in die put word verskeie karakters in die pynblok gedwing, waarna hulle smekend om hulp roep en deur n ander karakter met n soen verlos word. Die Queen (verwyfde Bruinman) word deur n Voortrekkervrou gesoen en sodoende bevry en die Voortekkervrou word weer deur n Swartman verlos. Daarna word die Swartman onderskeidelik deur n Jood, die Jood deur n Bruinvrou, die Bruinvrou deur n Engelse dame en die Engelse dame deur almal behalwe die Voortrekkervrou uit die pynblok verlos met behulp van soene. Elke karakter verteenwoordig n spesifieke ras of gemeenskap. Deur middel van ontmaskering word elke karakter (ras of gemeenskap) se magteloosheid en ondergang beklemtoon en word elkeen verlos uit die put deur n teenstrydige karakter (met ander woorde vyandige ras of gemeenskap in die samelewing). Hierdie teenstrydige karakters is n verwysing na verhoudings tussen rasse en gemeenskappe in die Suid-Afrikaanse geskiedenis en die gehoor het sodoende reeds kennis van die verhouding tussen die karakters, asook vooropgestelde idees daaroor. Die Voortrekkervrou, byvoorbeeld, pleit om hulp en wanneer n Swartman haar uit die pynblok verlos, kom hulle nie tot versoening nie, maar verag mekaar steeds: VOORTREKKERVROU: Hier staan ek. Soos n ander groot gees moet ook ek sê: Ek kan nie anders nie. Ek, wat die land help skoonmaak het van wildebees en
19 12 kakiebos; van heiden en addergebroedsel, ek moet nou self rysmiere eet en boetebossies kou. (Sy sing tragies) Ek-kologie is onhoudbare taal Dis diep uit die Id en die Ego gehaal! Ek is vier voet diep in die klei wie sal my kom verlos? (Swartman op) SWARTMAN: Hini na le, Ounooi, wat jy soek hom in die blok?(tersyde) Yinto yabelungu leyo abahlali bengenangxaki. VOORTREKKERVROU: (uit pynblok) As skepsels begin preek, het die Armageddon gekom.hy sê stel jou voor hóé hans hy sê: Dis nou maar van die witmense. Hulle is nie gelukkig sonder n probleem nie. Maar nou ja, nood leer bid en armoede bene kou. En die lam en die leeu sal saamlê: dit staan in Jesaja. (Swartman gee Voortrekkervrou n klapsoen. Sy steier agteruit en loop brommend af terwyl sy haar mond met n kakiesakdoek afvee.) (Swartman nou in pynblok hy sing n oorlogslied) SWARTMAN: Qula kwendini Qula kwendini kabawo Khanize naye Mfondini Mabhongo Mfondini kabawo (praat gedrae voort) En nou moet ek wat eenmaal regop was my trotse hande uitsteek na dié wat ek verag het. Ek moet op my óú knieë rondkruip tussen onbesnedenes en bedel: Ek is drie voet diep in die put, wie sal my uit die dagha kom verlos? (Aucamp 1986: 97, 98). Ontnugtering hou ten nouste verband met ontmaskering en sodra n gehoor n ontnugtering beleef, dink hulle na oor die intensie en die boodskap wat agter die ontmaskering skuil. Dit laat dan die kabarettis toe om sy doel te bereik deurdat hy
20 13 kommentaar lewer oor iets spesifiek en dan deur middel van ontnugtering tot sy gehoor deurdring. Al hierdie tegnieke/elemente word gebruik om n gemeenskaplike doel te bereik, naamlik om botsings in die vooropgestelde bewussynstrukture van die toeskouer te bewerk (Pretorius in Aucamp 1986: 15). Hierdie botsings word op verskillende maniere bewerkstellig deur hierdie vier gelyksoortige metodes: Hulle word van mekaar onderskei bloot deur die manier waarop hulle hierdie botsings veroorsaak: deur kontras (travestie), deur imitasie (parodie), deur verwringing (karikatuur) en deur wegneming (ontmaskering) (Pretorius in Aucamp 1986: 15). Al hierdie metodes in kombinasie met tegnieke soos distansiëring dra by tot die uniekheid van kabaret, aangesien dit geen begeerte het om suiwer vorme na te jaag nie (Pretorius in Aucamp 1986: 15) Interaksie met die gehoor en gehoordeelname Die gehoor word ingetrek in die wêreld van die kabarettis, n wêreld waarin hy geen verskonings maak vir sy optrede nie. Dis n mengelmoes van visuele, musikale, komiese en selfs absurde konsepte wat saamgevoeg word om die boodskap van die kabarettis duidelik aan sy gehoor oor te dra. Gevaarlike temas word sonder skroom aangeraak soos politieke, sosiale en persoonlike gebeure binne n huidige konteks wat die gehoor beide skok en vermaak. Harrington (2000: 15) is van mening dat die sukses van die kabaret net soveel afhang van die gehoor se deelname as die afbreking van die vierde muur: all art involves an audience but cabaret acknowledges it. Interaksie met die gehoor is een van die belangrikste elemente van kabaret. In sekere gevalle besluit gehore selfs om hul eie kommentaar uit te skree om n reaksie by die kabarettis en die ander gehoorlede uit te lok. Die kabarettis probeer ook doelbewus om met die gehoor te kommunikeer en hulle te laat besef dat hulle in n teater sit en na n informele vertoning kyk. Juis daarom kan die essensie van kabaret geïdentifiseer word as bewusmakend en die lewering van kommentaar ongeag of dit van die kabarettis of die gehoor kom.
21 14 Hettie Etikettie 8 spreek byvoorbeeld haar gehoor direk aan en lewer op elkeen spesifiek kommentaar. Sy lok haar gehoor uit, forseer hulle om ter vermaak van hul medegehoorlede te reageer op haar kommentaar. Sy lewer blatant en persoonlik kommentaar op hul kleredrag en haarstyle wat volgens haar onvanpas en uiters smaakloos is. Voel u, jonge heer, dat u paslike kleredrag aan het vir hierdie geleentheid? (rig vraag aan persoon met die verkeerde klere aan)... en u, dame? Wat n goeie voorbeeld... voel u dat daardie aardige kapsel geskik is vir u ietwat bleek gelaat? Voel u dat u weet wat om te doen wanneer n kêrel u op n afspraak neem?... en wanneer nie? Is u seker dat u tafelmaniere onberispelik is? Dat u bewus is van die korrekte handligtegniek wanneer u n drankie nuttig... en wanneer om maar liewer nie meer die hand te lig nie? (Sien addendum B). En dan herstel sy die wanorde deur die gehoor gerus te stel en hulle te verseker hul enigste uitweg is om die raad van Hettie Etikettie te volg. So verseker sy ook haar gehoor dat die bogenoemde uitsprake net nodig was om die gehoor te help en haar doelstellings te bereik: Wel moet u nie bekommer nie, en as u my dan nou weer sal toelaat om myself aan te haal: Hettie Etikettie is hier met Etiket vir elke geleentheid (te koop by enige boekwinkel landwyd)... om te help vir elke gier! (Sien addendum B) Die waarheid en die alledaagse lewe as tema Die alledaagse lewe en die waarheid of werklikheid is n gewilde tema in kabaret, aangesien dit die mens en sy omgewing bespot. Die lewe self dien as n tema. Sosiale kommentaar kan op enige manier gelewer word, maar kabaret is die spreekbuis vir die kabarettis waardeur hy die waarheid aan sy gehoor voorhou. De Vries gebruik meestal die lewe as hooftema vir sy vertonings en soos hy in Snaaks genoeg sê: Die lewe is snaaks genoeg (De Vries 2004: Sien visuele addendum A). 8 Hettie Etikettie is die karakter wat ek geskep het in die gestruktureerde modules van die M Dramopleidingsprogram. Sy is n welwillendheidskonsultant en ag dit haar plig om die Afrikaner te dissiplineer en op te voed. Haar kleredrag is ouderwets en sy praat hoogdrawende Afrikaans. Sy bied etiketlesings aan met reëls en beginsels uit 1975 en lewer kommentaar op haar gehoor se gedrag en maniere, huidige sosiale toestande en politieke gebeure. Sy het ook twee selfgeskrewe handleidings genaamd Etiket vir elke geleentheid en Jou ma se etiket vir elke geleentheid gepubliseer.
22 15 n Goeie voorbeeld van die gebruik van die lewe as tema is in De Vries se eenmanvertonings, waarin hy oënskynlik eerder met sy gehoor gesels as om aan hulle n gestruktureerde teks en vertoning voor te hou. Buiten dat hy ook n reeks karakters vertolk (wat op hul eie gehore vermaak met hul herkenbare, dog bespotlike voorkoms, persoonlikheid en stemme) verskyn hy heel op sy gemak man-alleen voor n gehoor en gesels hy oor die weer, sosiale en politieke veranderings en die land waarin hulle woon. Hy raak onderwerpe aan wat op een of ander wyse relevant is tot elke gehoorlid se lewe. In sy jongste eenmanvertoning, Mondig, begin hy deur te gesels oor n alledaagse verskynsel in die mens se lewe, naamlik die oorgangsjare en middeljarekrisis. Dit vat hom terug na sy kinderdae wat hy deur middel van foto s herleef, asook die musiek en televisieprogramme wat hy en die meeste gehoorlede herken uit die sestiger- en sewentigerjare. De Vries se gesprek vloei van een onderwerp na n ander en hy slaag daarin om die spot te dryf met bekende mense en hedendaagse gebeure sonder dat sy gehoor hom verkwalik oor wat hy kwytraak. Sodoende lewer hy blatante kommentaar en vermaak sy gehoor terselfdertyd. Dat hy nie grappe vertel nie, maar bloot dinge oplet wat elke dag om ons gebeur, bewys aan sy gehore dat die komiese uit die alledaagse lewe spruit. Dit bevestig dat die fokus van kabaret op die ontbloting van die waarheid, die lewe en dus die mens as tema gerig is: Die kabaret weerspreek die gesonde volksgevoel wat vir die regeerders so belangrik is, dit vat taboe s aan, maak gelowigheid belaglik (Pretorius in Aucamp 1986: 10). De Vries noem ook in n onderhoud dat mense hom dikwels vra waar hy aan al sy snaaksighede kom. Hy antwoord dan verontwaardig dat hy niks waarmee hy spot uit sy duim suig nie. Vir hom is dit ook baie belangrik om nie kontak met sy gehoor te verloor nie en hoewel die lewe om hom sy werk sterk beïnvoed, waak hy daarteen om nie te vasgevang te bly in sy eie werklikheid nie en ook te kyk na wat sy gehore elke dag raak: Dinge waarmee ek myself besig hou, wat ek sien of wat ek lees en my lewensfilosofie kom definitief in n show voor, maar mens moet net versigtig wees wanneer jy so iets doen dat jy nie jou audience verloor nie. So, jy moet jou een voet ook hê waar hulle beweeg, met wat hulle interesseer, ens. en dis n baie
23 16 belangrike aspek, anders staan jy daar op jou eie op n verhoog en mense weet nie wat jy sê nie (Sien addendum A). Deur middel van kabaret word die werklikheid in die kalklig geplaas en die mens gebruik die geleentheid om te lag vir dit wat snaaks is, te huil oor dit wat tragies is en kommentaar te lewer op alles waaroor hulle n mening het. Die kabarettis laat n gehoor lag vir die belaglikheid van die werklikheid waarin elkeen lewe. 2.3 Die kabarettis se unieke styl en verhouding met sy gehoor Die kabarettis is eerlik en oop met sy gehoor en laat die gehoor in sy wêreld toe wat tot gevolg het dat kabaret soveel meer persoonlik as tradisionele teater is. Nie net is die vierde muur afwesig gedurende kabaret nie, maar die kabarettis en gehoorlid verkeer in n intiemer spasie met mekaar deurdat die kabarettis soms sy gehoor direk aanspreek. Sodoende is die gehoor bewus van die manier wat kabaret aangebied word en dat dit verskil van tradisionele teater. Dit vermaak nie net die gehoor nie, maar raak ook temas aan waarmee hulle moontlik kan identifiseer. Die kabarettis het dus ook sekere verwagtinge van sy gehoor: Die kabarettis speel: hy speel met alles wat die gehoor saam na die teater bring: gelykte oortuigings, beginsels, verwagtinge, vooropgestelde idees. Die kabarettis werp die teaterganger terug op homself, hy dwing die pasiënt om terselfdertyd ook die geneesheer te wees en dit veronderstel n mondigheid by die teaterganger (Pretorius in Aucamp 1986: 9). Die gehoor moet bereid wees om deel te neem, om saam met die kabarettis op die verhoog te lag of te huil en om na te dink en te besef wat die werklike boodskap agter die kabaret is. Harrington (2000:16, 17) sê in hierdie verband: Cabaret demands attention, demands involvement and demands emotional response en It s a unique performance style designed to engage the audience intimately in the performance itself. Om die gewenste uitwerking te kry, volgens Pretorius (in Aucamp 1986: 10), soek die kabarettis die swakhede en barste in die teaterganger se vooropgestelde idees en verwagtinge, en speel hy daarmee om sodoende die bestaande orde uit te daag. Bestaande bewussynstrukture word uit hul sekerheid geskok en daar bly spore van die
24 17 nuwe ervaring agter sodra die herstelproses begin. Net soos wat die deelname en reaksie van n spesifieke gehoor die aard van sy vertoning beïnvloed, speel die kabarettis se unieke styl en struktuur ook n groot rol. Die kabarettis verpersoonlik byvoorbeeld die gebeure en sing nie net n mooi liedjie nie, maar vertel die gehoor dikwels van n persoonlik ervaring. Hy moet ook sekere vaardighede hê om die gehoor te boei en te beïnvloed. Pretorius (in Aucamp 1986: 15) noem die volgende in hierdie verband met heelwaarskynlik die literêre kabaret in gedagte: Kabaret doen n beroep op elke faset van die toneelspeler se toerusting. Hy moet kan praat en sing, en in die sang moet die mededeling net so suiwer as in die spraak wees; hy moet as toneelspeler, mime-kunstenaar en danser kan beweeg; hy moet n soepelheid van gees hê wat hom toelaat om van rol tot rol te spring; en terselfdertyd moet hy n persoonlikheid hê wat n gehoor kan vasgryp en boei. Kabaret as genre en die materiaal wat in kabaret gebruik word, is divers en so moet die kabarettis ook divers kan wees en veel meer as net een rol kan vertolk of een item kan lewer. Die kabarettis moet volgens Pretorius (in Aucamp 1986: 18) voortdurend op verskillende rolle en bewussynsvlakke kan konsentreer. Die teaterganger het dikwels n stereotipiese beeld van die kabarettis, naamlik iemand wat gewaagde dinge kan sê, vermaaklik is en nie te ernstig opgeneem moet word nie. Dit kom voor asof die kabarettis onbetrokke en gedistansieer is, maar in der waarheid lok hy betrokkenheid by sy gehoor uit. Die ideaal vir die kabarettis is om sonder skroom te sê wat hy wil, met ander woorde om sy eie werk op n verhoog op direkte en blatante manier oor te dra en nie n spreekbuis te wees vir die kabaretskrywer in die geval waar die skrywer en kabarettis nie dieselfde persoon is nie (Pretorius in Aucamp 1986: 20). 2.4 Sosiale en politieke kommentaar en die rol van die karakter n Belangrike kenmerk van kabaret is dat dit n medium vir protes en n spreekbuis is vir kommentaar (Pretorius in Aucamp 1986: 8). Dit is protes, nie in die sin dat kabaret rebelleer teen wat reg en verkeerd is nie, maar juis dat kabaret teen alles kan protesteer, maak nie saak watter gesag dit teengaan nie. Aucamp (1977: 8) noem in n
25 18 artikel in die Sondagkoerant Rapport dat kabaret n soort beskaafde protes is en dat dit op artistieke wyse bereik wat baniere, stakings en geweld nie kan regkry nie. Hierby sluit die gebruik van satire en parodie in kabaret aan deurdat satire op die mees kru, brutale en blatante manier teen die aanskyn van die werklikheid protesteer en dat parodie die bewustheid van aanskyn skep. Ibo (1974: 10) beskryf dit akuraat wanneer hy sê: Want de cabaretartiest heeft ons altijd iets te zeggen; wat hij ook doet en hoe hij dat ook doet, hijn protesteerd, niet alleen tegen wantoestanden, maar ook tegen wansmaak. Dit is een van die kabarettis se doelstellings om te protesteer. Die personsie is die kabarettis se spreekbuis en deur middel van die karakter word die vryheid om te protesteer vergroot. Aucamp maak in sy kabarette gebruik van stereotipiese karakters wat herkenbaar is in n samelewing om sodoende kommentaar te lewer op die gemeenskap wat deur die stereotipes verteenwoordig word. Sy karakters dien ook as skild wat die kabarettis vryheid van spraak gee sonder dat die kabarettis homself as protesteerder blootstel Kommentaar as kenmerkende element Ongeag die kommentaar wat die kabarettis lewer, bly kommentaar in een of ander vorm n uiters belangrike element van die kabaret, of dit nou Hettie Etikettie is wat haar gehoorlede oor die vingers tik oor slegte maniere of Evita Bezuidenhout wat die gehoor bewus maak van die wanpraktyke in die land, en die regering en die parlement bespot. Elkeen lewer kommentaar met n spesifieke doel en dit word spesifiek gerig op n bestaande verskynsel in n gemeenskap. Elke kabarettis wil n indruk maak op sy gehoor en n opinie gee om n reaksie uit te lok. Die gehoor word vermaak en terselfdertyd dink hulle na oor wat die kabarettis gesê het. Ibo (1974: 2) noem in hierdie verband dat Cabaret kan niet anders dan progressief sijn en moet dus een linkse indruk maken. Een behoudend cabaret is onvoorstelbaar. Op sosiale gebied word kommentaar gelewer op gebeure, norme, waardes en gebruike asook alledaagse menslike foute en die menslike natuur. Sosiale kommentaar word nie net gelewer om n gehoor te skok nie, maar dit word meestal gebruik om te vermaak en om die gehoor bewus te maak van n meer ernstig saak. Uys sê in n onderhoud met Marguerite Black op Litnet (2007: 5) dat die gehoor meestal vir hul vrese lag en dat sy
26 19 humor liewer hul vrese projekteer as om dit uit te spel, maar nie omdat dit hulle bang maak nie. In Hettie Etikettie word sosiale kommentaar gelewer deurdat die waardes en norme van die Afrikaner-gemeenskap uit n ander era teenoor die huidige geplaas word. Hettie Etikettie beskou die etiket van 1975 as die waardes en norme vir die huidige Afrikaner-gemeenskap sonder om in gedagte te hou dat die land, sy mense en hul behoeftes verander het. Sy lewer dus sosiale kommentaar op hoe Afrikaners in 1975 geleef het teenoor hoe hulle vandag omgaan. Sy lewer byvoorbeeld kommentaar op vroue wat rook: Dit is uiters smaakloos vir n dame om te rook, maar indien u wel rook, neem n sigaret, laat die heer dit vir u aansteek en sê beleef dankie. (neem n sigaret by die man) (...dankie!) (Teug aan die sigaret,verstik aan die rook en begin hoes vreeslik) Moet egter nooit besluit om te rook indien u nog nooit vantevore gerook het nie, onthou: n stikkende dame is allesbehalwe mooi! (Sien addendum B). In die laaste toneel van die vertoning keer Hettie Etikettie terug as ou vrou wat moed opgegee het, sy laat vaar haar pogings om mense bewus te maak van haar etiketreëls en sy skep n ABC van etiket met die oog daarop om die verskil tussen die twee eras se waardes en gebruike te beklemtoon. Wat rook betref, sê sy dan: Rook Daar is n ongesproke reël dat alles wat mens kan rol, gerook moet word. As ons klein babatjies kon rol, sou ons hulle sekerlik ook gerook het (Sien addendum B). Bogenoemde is n voorbeeld van hoe sosiale kommentaar op n gemeenskap en hul waardes en gebruike gelewer word. Daar word ook kommentaar gelewer op die feit dat mense en tye verander en dat enigiets in die samelewing, asook die land se struktuur, die gemeenskap beïnvloed. Die sosio-politieke toestand in n land skep altyd n geleentheid vir iemand om kommentaar te lewer, juis omdat n land se regering en politieke oriëntering so n algemene teiken vir kommentaar is. Die toestand waarin n land is en die manier wat die land regeer word, het n direkte invloed op die landsburgers en sodoende elke gemeenskap wat deel is van die land. Die burgers van so n land is dikwels beterweterig en lewer kommentaar op dit wat n ander doen of nie doen nie en voel dan ook dat hy/sy alles beter kan doen as die een wat dit oorspronklik aangepak het. So het die
27 20 burgers en politici van n land altyd verskillende menings. Kabarettiste poog om daardie verskille uit te buit en sulke landskwessies tussen die landsburgers en politici te gebruik om kommentaar te lewer vir redes van vermaak asook om opskudding te veroorsaak. Pretorius (in Aucamp 1986: 6) verwys soos volg na die kabarettis en die politiek: Dit is moeilik om te glo dat daar wedersydse, vriendelike pligplegings tussen politici en kabarettiste kan wees, of dat kabarettiste lojaal teenoor die algemeen aanvaarde norme van die establishment sal wees. Uys probeer nie net aan sy gehore sy mening oor politieke toestande en sosiale gebeure lug nie, maar hy vind dit ook verrykend om gehore bewus te maak van wanpraktyke in sy gemeenskap asook die oorsake daarvan. Hy voel baie sterk oor politieke situasies in Suid-Afrika en die hantering van ernstige probleme soos byvoorbeeld Vigs: Political correctness is a major take-up. It is stupid and dangerous and destroys opinion. If people don t have opinion, there is no democracy. And democracy is opinion. It s rubbish, I destroy it all the time. Because frankly, in die ou Suid-Afrika was alles politically correct. Dis so maklik: let s rather be correct and not have an issue here. Let s not confront it (Uys in Black 2007: 8). Jelavich (1993: 2, 3, 5) verduidelik dat politieke en sosiale kommentaar reeds van die vroegste tye kabaret beïnvloed het deur middel van kommentaar wat kunstenaars gelewer het op wat in hul land aan die gang was en hul lewe op elke manier moontlik beïnvloed het: Cabaret dealt with themes that were not addressed in most types of popular music or theatre: prostitution, homosexuality, lesbianism. They dealt in satirical or parodistic manner with topical issues: sex, commercial fashions, cultural fads and politics. In this sense cabaret was something of a tease: it simultaneously satirized and sustained the erotic energy of the day. Kabaret en kommentaar is dus onlosmaaklik verbind en hierdie kommentaar word dikwels by monde van n karakter gelewer.
BIBLIOGRAFIE. Ferreira, J. M Afrika-elemente in die Musiek van Jeanne Zaidel-Rudolph. MMus-verhandeling. Universiteit van Pretoria: Pretoria.
BIBLIOGRAFIE Catterall, L. 1997. The Soweto String Quartet: traditional and contemporary ethnic elements in Zebra Crossing. Ars Nova, 29: 24-33. Clough, P. 1987. A Survey of the Younger Generation of South
PROGRAMME PROGRAMMES DOKUMENTASIESENTRUM VIR MUSIEK (DOMUS) DOCUMENTATION CENTRE FOR MUSIC MUSIEKBIBLIOTEEK MUSIC LIBRARY VINDLYS FINDING AID Saamgestel deur / Compiled by Margot Müller MUSIEKDEPARTEMENT
Language Limits: The dissolution of the lyric subject in experimental print and performance poetry
Language Limits: The dissolution of the lyric subject in experimental print and performance poetry Annel Pieterse Dissertation presented for the degree of Doctor of Philosophy in the Department of English