Cholera -- skrikdood ná die besoedelde water
Die doodsmaaier van die besmette waters
REGS: Besoedelde water kan dood en ellende beteken... en die massiewe cholera-epidemie in ons buurland Zimbabwe noop 'n mens om meer as die gewone aandag aan hierdie gevreesde siekte te gee.
LINKS: 'n Sombere illustrasie uit 'n ou Franse tydskrif (Le Petit Journal) toon "Die Dood" wat weens cholera onder 'n skare mense maai.
Krediet: Histories ("PD Old")
Dit het die verskriklike einde van tienduisende mense gekos om die Londense stadsowerheid te laat besef wat hierdie siekte eintlik veroorsaak: liederlike, onhigiëniese toestande en die stad se besmette water...
IT is 'n verskrikking wat sporadies toeslaan oor die wêreld, veral in die Ooste, maar ook in Afrika en in ons eie land—'n siekte so kwaadaardig dat 'n pasiënt teen sonop springlewendig kan wees en teen sononder in die lykshuis kan lê. Dit begin met braking, koors en buikloop, wat die liggaam met geweld ontwater.
As die besmetting onbehandeld en noodlottig is, verander die pasiënt se vel en verkleur dit spoedig tot 'n blouerige grys. Hy begin stuiptrekkings kry, sy oë sink weg in hul kaste en sy liggaam word koud. Sy polsslag verflou. Hy sterf.
Hierdie siekte is die gevreesde Asiatiese cholera, ook bekend as spasmodiese cholera van Indië, waar dit die eerste keer waargeneem is.
'n Verwoestende epidemie in 1817 in Bengale het Europese dokters se aandag die eerste keer daarop gevestig. Oor die volgende dekades het dit ver en wyd oor die handelsroetes versprei en die aarde se eerste werklike wêreldwye siekte geword, wat duisende mense van China tot Europa en Amerika afgemaai het.
Dokters het aanvanklik min van dié aaklige siekte begryp, maar dit het 'n vernuftige Engelse dokter gekos om die oorsaak daarvan vas te stel en uit te werk hoe om dit te voorkom. Die wêreld is 'n groot dank verskuldig aan dr. John Snow en sy baanbrekerswerk met cholera. Sy verhaal begin baie jare gelede in die oorbevolkte Londen wat deur die Industriële Revolusie geskep is...
BO: 'n Kunstenaar se voorstelling van die dodelike cholera-epidemies van die negentiende eeu.
Bron: U.S. National Institutes of Health
BO: Cholera is die eerste keer in Indië waargeneem. Hier is juis 'n ou foto van verpleegsters wat naby Kalkutta in Indië met die noodbehandeling van cholera-pasiënte besig is. Die pasiënte word teen ontwatering behandel—een van hulle sommer op die vloer.
HOLERA het Engeland in Oktober 1831 getref en spoedig regoor die land versprei. Binne twee jaar was duisende mense in hul graf. Iets meer as anderhalwe dekade later, in 1848, het 'n tweede epidemie tussen 50,000 en 70,000 lewens in Engeland en Wallis geëis. In 'n daaropvolgende epidemie in 1854 is 30,000 mense net in Londen oorlede.
In daardie ontsettende jare van paniese skrik het onkundige dokters hul pasiënte probeer red deur bloedlating of met konkoksies soos laudanum ('n opiumtinktuur) en brandewyn—dikwels vrugteloos. Wat, om hemelsnaam, kon tog die verwekker van hierdie pes wees? Dat dit vuil water was, sou min mense blykbaar kon raai.
REGS: As humor 'n lag met 'n traan is, word dit seker goed geïllustreer deur hierdie karikatuur uit 1832 wat blykbaar die knoeiwerk van Londense dokters rondom 'n cholera-pasiënt uitbeeld. Hulle het eintlik geen benul gehad hoe om hom te hanteer en te behandel nie.
Uit Images from the History of Medicine (IHM) / National Library of Medicine / U.S. National Institutes of Health. Illustrasie gewysig deurdat onleesbare skrif bokant die figure verwyder is wat aandui wat elk van die dokters konsuis sou sê..
In die eerste helfte van die 1800's het Londen 'n ongekende bevolkingsontploffing beleef wat sy getal inwoners hemelhoog tot 2,5 miljoen laat styg het. Die stad het een van Europa se toonaangewende handel- en fabriekstede geword en hordes plattelanders het—saam met hul vee—op die Engelse hoofstad toegesak. Dikwels sou agt, nege mense 'n kamer in 'n deelhuis met hul diere deel.
Londen, soos ander groot stede van destyds, kon die geweldige toevloei van nuwe inwoners hoegenaamd nie hanteer nie. Saam met die steeds toenemende mensemenigte het die ontsettende stank vermenigvuldig van meer as 200,000 vuilputte en die vullis wat in elke sloot en steeg opgehoop het. Boonop het die vuilgoed met die herhaalde reënstorms of met hoogwater van die Teems in die huise ingespoel en die markpleine oorstroom.
BO: 'n Gedrang by Covent-Garden Market in die destydse Londen.
Uit Rudolph Ackermann se Microcosm of London, or, London in Miniature, met graveerwerke deur Augustus Pugin (argitektuur) en Thomas Rowlandson (figure). Uitgegee in 1808-1811, 3 volumes.
Intussen het die dronkgeslane dokters steeds probeer antwoorde soek vir die dodelike cholera. Daar is selfs gereken dat dit deur die inaseming van giftige gasse veroorsaak word. 'n Mens kan jou die groot vrees voorstel, want hoe kan 'n mens nou ophou om lug in te asem?
Tog was daar een dokter, John Snow, wat nie wou byt aan die storie van die vuil lug nie. Die gevaar kan nie in die lug wees nie, het hy geredeneer, want hoekom tas dit dan nie die longe aan nie?
REGS: Dr. John Snow (1813-1858).
Snow het 'n ander teorie gehad—dat cholera deur besmette kos of water veroorsaak word. Hy het die teorie reeds in 1849 gepubliseer, maar dit was eers met die epidemie van 1854 dat hy dit kon bewys. Hy het die plekke gekarteer waar mense aan die siekte dood is en aangedui dat besmette water die sondaar was. Snow het gevind dat cholera veral gewoed het aan 'n sekere deel van die Teems, die rivier wat deur Londen loop, wat erg deur stadsriool besoedel is.
Snow het die stadsowerheid ingelig, maar die wiele van die burokrasie maal stadig. Teen die somer van 1858 was die stad gehul in die sogenaamde "Groot Stank." Die Teems het so verskriklik begin stink dat duisende Londenaars uit die stad uit gevlug het. Selfs die parlement moes naderhand as gevolg van die stank sluit.
Die herhaalde uitbrake van siekte en ondraaglike reuke het die stadsvaders gedwing om nuwe riole te bou en die stad se water te beskerm. Die enorme herontwerpte rioolstelsel van Londen het die cholera-epidemies tot 'n einde gebring. Dit het ook as model gedien vir stadsbeplanners regoor Europa, Amerika en elders. Hoewel epidemies en oorbevolkte agterbuurte die dryfveer was, het Engeland die leier op die gebiede van stedelike beplanning en openbare gesondheid geword.
In 1876 is die kommavormige bakterie wat cholera veroorsaak, onder 'n mikroskoop ontdek deur die Duitser dr. Robert Koch. Daarna sou almal weet wat cholera werklik is—'n akute aansteeklike dunderm-infeksie, wat veroorsaak word deur die inname van kos en water wat met die bakterie Vibrio cholerae besmet is, gewoonlik deur menslike ontlasting.
BO en ONDER: Vibrio cholerae-bakterieë soos waargeneem deur die elektronmikroskoop.
Foto bo: Janice Carr / U.S.Centers for Disease Control and Prevention
Foto onder: Lawrence Livermore National Laboratory / U.S. Department of Energy
LINKS: Die Duitser Robert Koch (1843-1910), wat die cholera-verwekker Vibrio cholerae onder sy mikroskoop ontdek het.
INTLIK word cholera nie deur die genoemde bakterie self verwek nie, maar deur 'n gifstof (enterotoksien) wat deur die bakterie geproduseer word. Ná 'n inkubasietyd van ses uur tot twee dae ontwikkel daar skielik 'n waterige diarree, met braking kort daarna. Die gevolg is 'n hewige ontwatering waardeur die liggaam liters vog kan verloor. Dit kan noodlottig wees, maar sterftes kan deur vinnige en korrekte behandeling voorkom word.
Behandeling behels die inname van rehidrasie-vloeistof per mond (om ontwatering teen te werk) en moontlik antibiotika. Indien die pasiënt nie die vloeistof kan sluk nie, moet dit binneaars toegedien word.
Cholera-sterftes kom meestal voor onder babas, verswakte bejaardes en ondervoede mense. Sowat 'n miljoen Vibrio cholerae-bakterieë moet deur 'n gesonde volwasse ingeneem word voordat hy cholera opdoen, maar dit kan minder wees by byvoorbeeld mense met verswakte immuunstelsels.
Interessant: volgens die web-ensiklopedie Wikipedia (die Engelse weergawe) is met onlangse genetiese navorsing vasgestel dat daar 'n verband bestaan tussen mense se vatbaarheid vir cholera (en ander soorte diarree) en hul bloedgroep. Mense met bloedgroep O is die meeste vatbaar. Diegene met groep AB het die meeste weerstand en is feitlik immuun. Tussen hierdie twee uiterstes is bloedgroepe A en B, met groep A wat 'n groter weerstand as groep B het.
Cholera kom hoofsaaklik in die Ooste voor, maar is endemies in Afrika. Dit steek ook gereeld kop uit by arm gemeenskappe op die Suid-Afrikaanse platteland, veral in die provinsies Mpumalanga, Limpopo, die Oos-Kaap en die noorde van KwaZulu-Natal. Mosambiek is baie kwesbaar—en op die oomblik veral Zimbabwe vanweë die tragiese ineenstorting van ons buurstaat se gesondheidsdienste en totale infrastruktuur.
Vir mense wat na gebiede reis waar cholera endemies is, is voorkomende anticholera-inspuitings noodsaaklik. 'n Entstof wat van dooie bakterieë gemaak word, bied gedeeltelike beskerming vir 'n tydperk van drie tot ses maande ná immunisasie.
Reisigers word ook vir hul eie veiligheid gevra om op higiëne te let en lig te loop vir rou kos en water wat dalk besoedel kan wees.
REGS: 'n Mikroskopiese beeld van 'n cholera-draende diertjie. Navorsing deur dr. Rita Colwell, 'n gewese direkteur van die Amerikaanse National Science Foundation, het die verband in Bangladesj aangetoon tussen uitbrake van cholera en klein skaaldiertjies van die diereplankton-familie. Dormante cholera-bakterieë skuil in die plankton totdat die omstandighede blykbaar reg is om seisoenaal te ontwaak en mense aan te val.
Krediet: Vergunning dr. Rita Colwell en Anwarul Huq / Vergunning US National Science Foundation
Hoofbron vir geskiedenis van cholera: National Geographic: Cholera: Tracking the First Truly Global Disease