Traangas en hongerstaking
Elke sel in die Sentrale Gevangenis het twee deure. Die een aan die binnekant kan beter as 'n rooster- of traliehek beskryf word. Die een is sowat sewe duim van die ander deur.
Toe die hoofbewaarder die buitedeur toeslaan, het ek geweet wat om te verwag. Om te voorkom dat ek in die nag oorval word, het ek 'n plan bedink . Ek het 'n stuk papier in water geweek. Die skottel water in die sel is gebruik vir was- en drinkdoeleindes. Met behulp van die skêrtjie het ek die nat papier stewig in die sleutelgat van die roosterhek gestamp.
Die volgende oggend is alle gevangenes gelas om die gebou te verlaat. Die buitedeur van my sel is wyd oopgemaak. Talle bewaarders het voor my sel in die gang saamgedrom. Een het met 'n lang redenasie begin. Ek moes verstandig wees en my vrywillig oorgee, het hy gesê.
Vir hom was verstand sinoniem met kruiperige lafhartigheid. Een bewaarder het dit gewaag om met 'n skroewedraaier in sy hand nader te kom. Hy wou blykbaar die slot van die roosterhek verwyder. Toe ek hom storm het hy vinnig padgegee.
"Kom uit daar!" het die opperbewaarder ewe manhaftig beveel.
"Jy praat nog," het ek woedend gesê en na 'n halfgevulde parafienbottel gegryp wat in die sel gestaan het. Met een sprong was die opperbewaarder buite sig. Hy is vervang deur 'n tweede opperbewaarder. F Burger, was vroeër jare saam met my instrukteur aan die SA. Polisiekollege. Hy was 'n besonder knap instrukteur. As opperbewaarder het hy kop en skouers bo die ander uitgestaan. Hy was deur iedereen gerespekteer. Hoewel ek nog nooit 'n verdediging of 'n teenwapen teen opregbedoelde sagte woorde besit het nie, kon niks my daardie oggend beweeg nie.
Opperbewaarder Burger moes sy plig doen. Die glashouer met bruingeel vloeistof is op my sel se vloer stukkend gegooi. Ek het geweet dat dit traangas was. Enkele tellings voor hierdie gebeure het drie, vier bewaardes in die gang rondgeparadeer. Hulle het gasmaskers aangehad en het gelyk kompleet nes jong olifantjies wat loop en wei.
Haastig het ek my sakdoek in die skottel water gedoop en styf om my oë gebind. Ek het geweldig begin hoes. Daar was genoeg gas in my selletjie om 'n hele regiment op loop te jaag. Terwyl ek op my kniee rondgekruip en na lug gesnak het, het ek my skoen beetgekry en nog 'n ruit stukkend gegooi. Voel-voel het ek my tafeltjie tot onder die venster gestoot. Ek het daarop geklim en die instromende vars lug probeer inadem. Dit het later gevoel of gloeiende ysters diep in my oogholtes ingedruk word. Ek was rasend van pyn.
"Gaan jy ingee? Gaan jy ingee?" het ek die bewaarders herhaardelik hoor roep. Ek het so geweldig gehoes dat ek nie eens kon antwoord nie. Ek het met my arm "voertsek" geswaai.
Hoe lank hierdie worsteling geduur het, kan ek nie met sekerheid sê nie. Ek het later bewusteloos ineengestort. Die slot van my sel se roosterhek is af­geskroef en ek is uitgesleep. By die ryswaterselle is weer 16 pond-kettings om my enkels en lyf geslaan.
"Luister," het ek aan die hoofbewaarder gesê. "Met gas, ja, traangas het julle my oorweldig, maar breek sal julle my nie. Ek is ook nie bereid om julle voedselbepalinge te volg nie. Geen voedsel in vloeibare of vaste vorm sal in hierdie een-en-twintig dae oor my lippe gaan nie!"
Die ryswaterselle is maar nege by vier voet. As gevolg van die gas in my longe het ek daardie nag byna verstik. Die volgende dag het dr. Van Druten beveel dat die buitedeur van my sel in die vervolg nie toegemaak moes word nie.
Op die een-en-twintigste dag van my hongerstaking in die ryswaterselle was ek nog sterk. Onderwyl ek daardie dag besig was met oefeninge het ek uitge­skreeu: "Hoe lyk dit nou? Ek dag hierdie kettinkies gaan my binne sewe dae omtrek?"
Aangesien geen mens een-en-twintig dae sonder vloeistof kan lewe nie, het die tronkowerheid tot besinning gekom. Hulle het geweet dat ek my lippe nie aan ryswater sou sit nie. Ek is derhalwe toegelaat om water te drink. Hulle was toe reeds terdeë bewus van die feit dat ek eerder sou sterwe as om te ka­pituleer.
Om 'n herhaling van die hoedepisode te voorkom, is ek na die gevangenis­hospitaal as magasynmeester oorgeplaas. By die hospitaal was daar geen Sondag-parade nie.
Onverwags het daar een oggend 'n lys met name verskyn. Al die sogenaam­de eerste-oortreders sou oorgeplaas word na die Baviaanspoort-gevangenis­kamp. Al die name van lede van die O.B. was daarop. Ook dié van talle moordenaars en verkragters. My naam was nie daar nie.
Op 2 Junie 1947 het ek 'n ultimatum aan die Minister van Justisie gestuur waarin ek onder andere geskryf het: "Regulasie nommer 418 van Wet 13 bepaal en omskrywe die behandeling van politieke gevangenes. Wat het beur? Ek is ingeskakel onder die regulasies soos vasgestel vir misdadigers. Wat die behandeling egter betref, was ek 'n uitsondering op elke reël.
"Die verkragting van reg en geregtigheid in hierdie land moet nou einde kry. In dier voege gee ek u tien dae tyd om reg aan my te laat geskied, om twaalfuur die middag van 12 Junie 1947. Ek sal dan oorgaan tot hongerstaking. Dit is oorbodig om hier te meld wie en wat ek is. Die skrif van my dade getuig vir my. Een ding is egter seker en dit is dat niks daartoe in staat is om die fanatieke gees waarmee ek besiel is, te vermurwe nie.
"Enige leuenagtige persverklaring dat ek na aanvang van my hongerstaking voedsel in enige vorm geneem het, sal derhalwe as belaglik voorkom."
Op die vasgestelde uur en datum het ek geen antwoord van die Minister ontvang nie. Ek het onmiddellik oorgegaan tot 'n hongerstaking.
Die prestasievermoë van die vesel van die liggaam word grotendeels bepaal deur die voedsel wat die mens nuttig. Dit is derhalwe logies dat my liggaam na vyf-en-'n-halwe jaar van louter laegraadse tronkkos nie in staat sou wees om veel weerstand teen honger te bied nie, veral wanneer dié beproewing in die winter sou geskied. Aangesien die liggaamshitte deur die koue geabsorbeer word en ek geen voedsel geneem het om dit te vervang nie, het ek na agtien dae begin swak voel.
Op daardie dag het my susters Ray en Regina my kom besoek. In die loop van ons gesprek het hulle in trane uitgebars. Lank ná my hongerstaking het hulle aan my vertel dat ek toe reeds begin yl het, en hulle bevrees was vir die ergste.
Op versoek van my susters het die goedige dr. Jack van Druten my spesiaal kom ondersoek. Hy kon nouliks my pols voel. Die volgende dag het reuse-opskrifte in die koerante verskyn: Leibbrandt Se Toestand Emstig. Gaan vinnig Agteruit.
Verder: "Daar was gister 'n onnatuurlike glans in Robey se oë terwyl sy geheue swak was en hy besonder swaar van spraak was. Sy geneesheer vrees dat die ergste binnekort kan gebeur indien hy nie begin eet nie.
"Leibbrandt het gister te kenne gegee dat hy nie die minste van plan is om sy hongerstaking te beëindig nie. Hy het gesê dat hy met 'n doel daarmee begin het, en dat hy sal aanhou totdat hy die doel bereik het, of andersins bereid is om die gevolge te dra."
Banieropskrifte in die koerante het soos volg gelui: Ontsteltenis Bruis op By Publiek, Leibbrandt Sink Al Verder Weg, Leibbrandt se Toestand Bedenklik; Leibbrandt Verloor Soms Bewussyn.
In Die Transvaler het 'n insiggewende hoofartikel verskyn. Dit is bekend dat dr. H.F. Verwoerd dié jare redakteur van Die Transvaler was. Dit is ook be­kend dat ek, as deeglik opgeleide politieke soldaat, reeds meermale na dr. H.F. Verwoerd verwys het as 'n gebore leiertipe. Hieruit moenie afgelei word dat hierdie hoofartikel my houding jeens die huidige Eerste Minister bepaal het nie. Het dr. Piet van Nierop dan nie in 1946 deur sy moedige optrede in die Parlement ontsaglik veel bygedra tot verligting van my lyding in die Sentrale Gevangenis nie?
Ek is geen huigelaar en ook geen kruiper nie. In hierdie sin moet ook my houding teenoor gent. Smuts vertolk word. Alles wat ek sê, sal ek onweerleg­baar bewys.
Mag ek die wens uitspreek dat dr. Verwoerd die Suid-Afrikaanse volk net so goed leer ken as wat hy kennis dra van die sielkunde van die mens. Die Transvaler se hoofartikel het soos volg gelui: "Hierdie koerant het hom tot dusver nog nie in sy inleidingskolomme uitgelaat oor die hongerstaking van Robey Leibbrandt nie. Hy wou dit vir die Regering so maklik moontlik maak om 'n onbesonne besluit van sy amptenare te herroep deur nie die openbare mening te sterk te vertolk nie. Namate die toestand in twee opsigte dringen­der word en die Regering koppig bly, is dit egter nie gewens om langer te swyg nie. Die een opsig is dat Leibbrandt fisies skielik vinnig agteruit begin gaan het. Die tweede is die haatdraendheid veral in briewe in die Regerings­pers wat miskien die Regering onder die indruk kan bring dat dit die gevoel is waarmee hy die meeste rekening moet hou!
"As hy dit nie weet nie, dan is dit noodsaaklik dat nou aan die Regering - en sowel veldm. Smuts as min. Lawrence moet veral hiervan kennis neem - vertel word dat daar 'n latente gevoel van stygende misnoeë onder die hele publiek aanwesig is. Eersdaags sal dit miskien uitbars in telegrafiese aandrang of op ander maniere. Maar is dit nodig dat die volk druk uitoefen voor ver­standig opgetree word?
"Adv. J.G. Strijdom se dringende beroep op die Minister van Justisie toon hoe sterk die aandrang sou gewees het indien die Volksraad in sitting was. Die eenvoudigste feit is dat Suid-Afrika nie meer Jopie Fouries wil hê nie, en dat die prestige van 'n Minister of amptenaar nie iemand se dood werd is nie, so oordeel die publiek. Is die volhou met die weiering om Leibbrandt gelyk met die ander politieke gevangenes te behandel deur enigiets anders as oor­weging van prestige gemotiveer? Die publiek daarbuite kan dit nie glo nie.
"Die feite is immers dat die gevangenisowerheid erken dat Robey hom kalm en gehoorsaam gedra het. Hulle erken dat hy 'n man van sy woord is, en as hy 'n eed neem om nie te ontsnap of moleste te veroorsaak nie, hy dit nie sal doen nie. Daarby kom dat sy vader finansiële waarborge wil verskaf, en dat sy susters aanbied om as gyselaars te dien ingeval hy sou ontsnap. Iedereen weet dat Robey met sy temperament en eergevoel daarna nooit 'n dwase daad sal begaan nie. Waarom wil die Minister onder hierdie omstandighede dan nie die proefneming onderneem om Leibbrandt te behandel soos die ander polittieke gevangenes nie? Sou hy hom in Baviaanspoort nie goed gedra nie en strenger optrede moet volg, sal hy die publieke simpatie verbeur. Nou het hy dit ongetwyfeld.
"Dit is nie in die geaardheid van die Suid-Afrikaanse volk om 'n persoon goedsmoeds te laat verhonger omdat hy in opstand is teen 'n onreg en ongelyke behandeling hom aangedoen is nie. Die Minister hoef ook nie te vrees dat hy deur lankmoedigheid as gevolg van 'n hongerstaking 'n beginsel toegee wat die verloop van die gereg moeilik sal maak nie. Dit is immers alleen politieke gevangenes wat ly vir 'n beginsel waaraan hulle fanatiek glo, wat die innerlike krag het om tot die dood toe hulself te kruisig. Die geskiedenis toon dit en die gewone misdadiger het nog nooit dié voorbeeld gevolg nie.
"Grootmoedigheid sal min kos, en die Regering kan die versekering neem dat dit nie teen hom gebruik sal word nie, terwyl hardkoppigheid en 'n man se dood hom nooit vergeef sal word nie."
Toe ek voel dat die dood nader kruip, het ek met behulp van my dapper sussie Regina onderstaande brief uit die gevangenis gesmokkel. Dit was aan die pers gerig.
"Nieteenstaande die onbetwisbare feit dat ek, soos deur my dade getuig, heel my liggaam, met heel my hart, met heel my siel en met heel my verstand aan die Afrikanervolk en aan niemand anders behoort nie, is die hongerstaking waarmee ek op 12 Junie om twaalfuur begin het, onder geen omstandighede 'n politieke wapen om die een of ander duistere doel te bereik nie, maar alleen 'n protes teen die skreiende onreg my as idealis aangedoen; en om in die stryd vir reg en geregtigheid selfs 'n hongerdood te sterwe, is beslis geen skande nie, maar 'n groot eer.
Ek is niks, my volk is alles! God met die Afrikanervolk! Lewe, Blank Suid-Afrika! Die Vierkleur hoog!"
In een koerant het my suster Ray se foto verskyn. Die byskrif het soos gelui:
"Mej. Ray Leibbrandt het die afgelope paar dae reeds hemel en aarde probeer versit om die lewe van haar broer te red. Sy en Regina, haar jonger suster, voer 'n tydswedloop teen die dood. Robey se toestand is bedenklik".
Op die twee-en-twintigste dag van my hongerstaking het die oggendblad soos volg berig:
Leibbrandt se Toestand Sorgwekkend. Minister Stem In Tot Ondersoek. Samesprekings Beëindig.
Die dag daarop verskyn die volgende in die koerant:
"Toe Robey se suster hom besoek het om die tyding aan hom te bring, was hy besonder swak, maar steeds doodkalm en gewillig om die stryd tot aan die bitter einde vol te hou.
"Robey het in die bed gelê met 'n katjie in sy arm."
Dit het meer as 'n halfuur geverg om my te oortuig dat die Minister sy woord gestand sou doen en my wel na Baviaanspoort sou stuur. My susters praat vandag nog met lof van adv. Harry Lawrence. Hy was altyd baie beleefd en ridderlik teenoor hulle.
Die ou Fort in Johannesburg dateer terug uit vervloeë dae. Dit is later in 'n gevangenis omskep. Ná my hongerstaking in die Sentrale Gevangenis is ek hierheen oorgeplaas. My behandeling was baie goed. Alles is gedoen om my verblyf so aangenaam moontlik te maak. Een keer per week het ek besoek ontvang van 'n staatspsigiater. Hy moes probeer vasstel wat die uitwerking van die jarelange ghetto-metodes op my gemoedstoestand was.
Die gevangeniskamp op Baviaanspoort was 'n proefneming. Voorsorg moes getref word om dit nie te verongeluk nie. Daar was 'n groot vraagteken agter my naam. Wat sou my reaksie wees indien ek nie daar na wense behandel word nie? Die staatspsigiater was opgesaal met hierdie bykans onmoontlike taak. Na vyf, ses weke in die Fort, het ek tot uitbarsting gekom.
"Hoe lank gaan ek nog getrakteer word op dieselfde vrae? My antwoorde was konsekwent dieselfde. Nou stel ek aan u die vraag: Herhaal in chrono­logiese volgorde die stappe wat ek gesê het ek sal doen indien ek meëdoen­loos uitgetart word in Baviaanspoort?"
Toe die psigiater geen bevredigende antwoord kon gee nie, het ek woedend geskree: "Net soos u besig was om my geestestoestand te toets ooreenkomstig my antwoorde op u vrae, het ook ek u geestestoestand getoets ooreenkomstig die vrae wat u aan my stel. Vandag kan ek al u vrae noukeurig herhaal. Ek gee u nou 'n laaste kans. Wat was my antwoorde?" Ek het voortgebabbel en die geneesheer feitlik geen geleentheid gegee om te praat nie. Op 'n bodem­lose belediging het hy sag, byna weemoedig gevra:
"Dink jy werklik so, Robey?"
"Ek dink nie so nie; ek weet dit," het ek venynig geantwoord. Vandag nog voel ek jammer, bitter jammer oor hierdie onbesonne optrede van my. Hierdie dokter is reeds oorlede. Tog weet ek dat hy my vergewe het. Eendag het ek hom weer in Johannesburg raakgeloop. Hy het my vriendelik gegroet.
Daardie oggend in die Fort was ek egter soos 'n ongetemde dier. "Ek gee u en die verantwoordelike Minister drie dae tyd om my na Baviaanspoort te stuur. Ek sal dan weer oorgaan tot 'n hongerstaking. Hierdie keer sal niks my beweeg om voedsel te neem nie." Ek het uitgestap en die deur agter my toe­geslaan.
Enkele ure na hierdie voorval is my suster na Pretoria. Die Minister het haar laat haal. Twee dae later is ek na die muurlose tronk op Baviaanspoort geneem.