Gare ga dikhunkhwane tše di hwetšwago dibjalong tša sonoplomo ke tše dingwe fela tšeo di ka hlaolwago bjalo ka disenyi. Dikhunkhwane tšeo di senyago sonoplomo di ja peu, sebjalwana se se melago, sebjalwana seo se tšweletšego mmung, sebjalo se se golago, medu le ge e ka ba dithorwana tše di enywago.
Taolo ya dikhunkhwane e theilwe kudu godimo ga dibolayakhunkhwane (dikhemikhale tšeo e lego mpholo go dikhunkhwane). Go na le dibolayakhunkhwane tše di ngwadišitšwego tšeo di ka dirišwago go lwantšha dikhunkhwane tšohle tše di hlaselago dibjalo tša sonoplomo. Mokgwa wo o kgontšhago bokaone wa go lwantšha dikhunkhwane ke taolo ye e logaganego - mekgwa ye e fapanago e kopantšhwa go gatelela palo ya dikhunkhwane le go fokotša tshenyo ye di e hlolago.
Go na le dikhunkhwane tša go fapafapana tšeo di jago peu le dibjalwana tše nanana, bjalo ka seboko sa lethale (wireworm), dibokwana tša khunkhwane ya "spotted maize beetle", sebokosegi, bj.bj. (go bolela di se kae fela). Dikhunkhwane tše di fokotša palo ya dibjalo tše di medilego mme ge di sa laolwe sonoplomo e tla swanela go bjalwa ka bofsa. Taolo ya kgonthe ya dikhunkhwane tše e theilwe godimo ga tirišo ye e nepagetšego ya dibolayakhunkhwane, kudu ka nako ya go bjala.
Go hlagola marega go ka thuša go laola bontši bja dikhunkhwane tše - lebaka la matšatši a 35 goba go feta ntle le dibjalo tše di ka phologago ka tšona, le tla fediša tše ntši.
Peu ye e tlogo bjalwa e ka alafša ka sebolayakhunkhwane goba se ka tšhelwa mokerong ka nako ya go bjala. Dibokosegi di ka laolwa ka go gašetša segoketšo godimo ga mmu reing. Tšhemo ya lehea le yona e ka gašetšwa ka sebolayakhunkhwane sa maleba.
Dibokosegi (Agrotis Segetum) le dikhunkhwane tša "spotted maize beetle" (Astylus Atromaculatus) tše di godilego, "doodhouertjie" (Protostrophus Sulcatifrons) le "harpalus beetle", di senya dibjalwana tše nanana kudu mme di ka fokotša palo ya dibjalo tše di medilego gabotse ka moo poelo ye kaone e ka se bego gona.
Sebokokgokolwana sa Afrika (African bollworm) (Helicoverpa Armigera) se senya hlogo ya sonoplomo mme se ka hlola phetelo ya malwetši a fankase a go swana le bja Rhizopus Microsporus. Dikhunkhwane tše di nwago matute a semela (sucking insects) tša go swana le Nysius Nataensis, le tšona di ka senya peu ye e tšwelelago ya sonoplomo.
Go na le dibolayakhunkhwane tše mmalwanyana tšeo di ngwadišitšwego go laola dikhunkhwane tša mehutahuta tšeo di gomarelago sebjalo. Le ge go le bjalo, go bohlokwa gore molemi a tsebe gabotse gore ke khunkhwane efe yeo e hlolago tshenyo le go diriša sebolayakhunkhwane sa maleba ka moo go nyakegago ka nako ya maleba. Se se ka fapana go ya ka mohuta wa khunkhwane le kgato yeo sebjalo se lego go yona bophelong bja sona.
Tirišo ya dibolayasenyi e ka fokotša tahlego ya poelo, eupša di a tura mme motšweletši o swanetše go lemoga ditshenyegelo tše di sepelelanago le taolo ya disenyi. Kgato ya tshenyego yeo go yona go bago bohlokwa go laola sesenyi e akantšwe - ke nako yeo ka yona go bago bohlokwa go ntšha tšhelete ya go laola sesenyi, go sego bjalo tshenyego ya dibjalo e tlo feta ditshenyegelo mabapi le go fediša sesenyi seo.
Go gašetša dibolayakhunkhwane dibjalong fao tlhaselo ya sesenyi e sego ya ba ya fihla boemong bjo bobe, ga se mokgwa wo o nyakegago. Lebaka ke gore manaba a tlhago a sesenyi seo a bolawa ka tsela ye mme sesenyi seo se ka thoma go lwantšha sebolayakhunkhwane.
Go hlagola tšhemo pele ga ge go bjalwa ke mokgwa wo o atlegilego wa taolo ye e šitišago ya dikhunkhwane. Le ge go le bjalo maemo a tlhaselo a swanetše go lekolwa ka bokgauswi go kgonthiša gore sesenyi se laolwa pele ga ge se hlola tshenyo ye kgolo.
Go na le dibjalo tšeo ka tlhago di kgonago go lwantšha dikhunkhwane tše di itšego - se se na le mehola ya lebakakopana (short-term benefits): ga go sa hlokega gore dibjalo di gašetšwe ka sebolayasenyi; le mehola ya lebakatelele (long-term benefits): lebakeng le letelele palo ya dikhunkhwane e a fokotšwa.
Ka kakaretšo go bohlokwa go laola disenyi ka mokgwa wo o logaganego - diriša mokgwa ofe kapa ofe woo e lego wa maleba ka nako ye e itšego mabapi le sebjalo se se itšego. Taolo ya dikhunkhwane dibjalong ke ntlha ye bohlokwa kudu taolong ya dibjalo ka ge e na le khuetšo ye bohlokwa mabapi le poelo le gona mabapi le mohola wa seekonomi wa tšweletšo ya dibjalo.
Malwetši a dibjalo a fokotša poelo le boleng bja tšona mme a ka hlolela diruiwa le batho bao ba phelago ka tšona mathata mabapi le maphelo. Malwetši a dibjalo a hlolwa ke difankase, dipakteria le divirase. Tšona di ka huetša dikarolo tšohle tša sebjalo - medu, dithito, matlakala le mafela. Malwetši a a fapafapanago a tšwelela mabakeng a a fapanago.
Bolwetši bo ka tšwelela fela ge mabaka a tikologo a swanela, ge sebjalo seo se bo šireletšago (host plant) se le gona, le ge bolwetši bo le gona. Dintlha tše tharo tše di ka bitšwa khutlotharo ya phetelo ya bolwetši. Ge e tee ya dintlha tše e se gona, bolwetši bo ka se tšwelele. Bolwetši bjo bo tšwelelago sehleng se se itšego lefelong le le itšego bo ka hlokega tikologong yeo sehleng se se latelago, fela ka ge mabaka a tikologo ao a nyakegago a se gona. Ka baka la ditshenyegelo tša godimo tša pšalo (high input costs) tšweletšong ya sonoplomo, ka tlwaelo ga go na mohola go laola bolwetši sekhemikhale ka ge ditshenyegelo di oketšega go fetiša. Malwetši a mangwe a ba gona ka mehla eupša ga a golele pele ka ge lehlakore le lengwe la khutlotharo ya bolwetši le hlokega. Tirišo ya dikgato tše di šitišago e laola malwetši a. Go na le dintlha tše mmalwa tšeo di ka elwago hloko mabapi le taolo ye e šitišago ya bolwetši.
Go na le dikhalthiba tše dingwe tšeo di tšweleditšwego le bokgoni bja go lwantšha bolwetši. Le ge go le bjalo, bokgoni bjo bo ama twantšho ya bolwetši bjo bo itšego fela, e sego malwetši ka kakaretšo. Go bohlokwa gore khalthiba ya maleba e kgethwe mola bolwetši bjo bo tšwelelago ka mehla bo hlaotšwe pele.
Taolo ya sekhemikhale e akaretša tirišo ya dihlare tše di ngwadišitšwego go fediša malwetši a a itšego ao a hlolwago ke difankase le dipakteria, mabakeng a a itšego. Theko ya sehlare e swanetše go elwa hloko ka mehla pele ga ge se dirišwa.
Go lema go ka ba bohlokwa taolong ya bolwetši - mašaledi a puno (metlang) tšhemong a šireletša malwetši a mangwe mme lenaneo la go lema le swanetše go ela malwetši a go fapafapana ao a dulago a le gona hloko.
Nepo ya phetošopšalo ke go beela mašaledi a dibjalo lebaka le lebotse la go bola. Go bohlokwa go nyakišiša gore ke dibjalo dife tše di šireletšago malwetši afe go kgonthiša gore bothata bjo bo fedišwa ka phetošopšalo ye e itšego.
Nako ya go bjala le yona e huetša go ba gona ga bolwetši bjo bo itšego - go bjala pele goba morago ga nako go ka fokotša kgonagalo ya go tšwelela ga bolwetši bjoo.
Go na le dintlhatlhobaelo (stress factors) tše di itšego tše di ka huetšago malwetši a dibjalo. Dintlha tše di hlolago tlhobaelo ya dibjalo di akaretša monola (wo montši goba wo monyane), phišo, botšididi, phepo ya go se lekanele, esiti mmung le tshenyo ye e hlolwago ke dikhunkhwane. Taolo ye kaone ya bolwetši e nyaka go tloša ga lehlakore le tee goba go feta la khutlotharo ya bolwetši. Se se kgonwa bokaone ka go diriša lenaneo le le logaganego la taolo ya bolwetši.
Ka tlwaelo "dikemola" tšeo di hlolwago ke Septoria di tšwelela matlakaleng fela. Bolwetši bja Altenaria bo tsebja ka "dikemola" tše di fifetšego tše di tšwelelago dithitong, matlakaleng (leaf ribs) le bokamoragong bja hlogo ya sonoplomo.
Ditlolatlakala (leaf hoppers) di phatlalatša virase ye e hlolago bolwetši bjo mme e tloga e le bothata bjo bogolo lefelong la Nagatlase le fao go tšweletšwago korong. Dibjalo di hlaselwa ge di seno tšwelela mmung mme ga di golele godimo (become stunted) le gona di ka se tšweletše mabele.
Gare ga malwetši ao a lego bohlokwa mabapi le kgwebo, mohlamongwe bolwetši bjo ke bjona bo senyago kudu mme bo laolwa ka phetošopšalo.
Go bola ga dithito go fokodiša dikarolo tše kgolo tša thito fao e tšwelelago mmung mme go ka dira gore dibjalo di obege le go wela fase ge phefo e foka ka maatla. Ge di wetše fase dihlogo di kgoma mmu mme se se ka hlola phetelo ye nngwe gape ya fankase pele ga ge go bunwa.
Dihlogo di senyega go fetiša mme tlhaselo ye kgolo ya bolwetši bjo e ka dira gore tšweletšo ya sonoplomo e hloke mohola.
Bolwetši bjo bo ka tšwelela nako ye nngwe le ye nngwe mo sehleng mme bo fetišetšwa thitong ke marotholodi a meetse. Dibjalo tše di hlasetšwego di a fokola mme ga di enye ka tshwanelo.
Bolwetši bjo bo hlotše ditahlegelopoelo tše kgolo mengwageng ya kgauswana le gona bo dira gore dibjalo di wele fase (lodging).
Sebontšhi se se tlwaelegilego sa bolwetši bjo ke mmala wo motsothwa bokamoragong bja hlogo ya sonoplomo fao e bolago.