Rito ro rhanga hi Holobye wa Mfuwo, Vutshila, Sayense na Thekinoloji.
Rito hi xandla xa Holobye wa Mfuwo, Vutshila, Sayense na Thekinoloji.
Vurhumiwa bya palamende.
Nkomiso wa vafambisi-nkulu.
Matirhelo ya nongonoko..
Nkomiso wa nongonoko.
Xiviko xa Mafambiselo.
Lembe ximali ra 2002/2003 ku ve na ku engeteleka ko ndlandlamuka lokukulu ka mpimanyeto wa Vutshila na Mfuwo. ku engeteriwa ka ku ava timali leti kongomisiwaka eku hluvukiseni vumaki bya mfuwo, Pfhumba ra Freedom Park na ku hluvukisa vutshila bya le xitejini swi engeterile matimba ya Ndzawulo ku tirha ku ya hi leswi yi rhumiweke swona, ku nga ku hluvukisa vutshila na mfuwo eAfrika Dzonga?
Ndzi nga langutisa endzhaku hi ku tinyungubyisa eka swo tala leswi humeleleke, mapfhumba, minongonoko na leswi endliweke hi 2002/2003, kambe switsongo swi va erivaleni ku va swikombiso swa hi laha Ndzawulo yi tirhisaka mpimanyeto lowu yi nyikiweke wona hi tindlela to tisa ku hundzuka na vutihlamuleri.
Yinwe ya leswi i pfhumba ra Morgan's Bay Carnival leri khomiweke hi Nwendzamhala 2002. Pfhumba ri tise swiyenge swa mina swimbirhi-vutshila na mfuwo na sayense na thekinoloji-eka leswi humeleleke, leswi kombisaka matimba ya swona tanihi switirhisiwa swa dyondzo ku tlakusa vunwe bya ximunhu. Ntlangu hi woxe wu kombise talenta na matimba ya vana va le Morgan's Bay, naswona ndzi vi le na nkateko wo pfula ndhawu ya tikhompyuta ta rixaka leyi va nyikaka ku fikelela dyondzo hi ku tirhisa internet, mintlangu ya swa tidyondzo na nkateko wo tiva vuswikoti byo kota ku hundzuka ka thekinoloji ya mahungu. Hi nkarhi wa nkhuvo ndzi tlhele ndzi endzela pfhumba ro lwisana na vusiwana hi ku seketeriwa hi Ndzawulo, wu langutisisa talenta na ku tiyimisela ka vavasati va muganga na vanwavutshila, pfhumba ri nyika vuleteri eka vurhungi na yinwana mintirho yo xonga. Leswi endlelo ra ntswalo ro koteka ri tumbuluxiweke, goza leri landzelaka ku ta va ku engetela mpimo wo hluvukisa leswi fikeleriwaka na ku swi humelerisa, na ku tumbuluxa timakete leti fikelelekaka eka leswi kumiwa?
Eka xidorobana-ntsongo xo fana na Morgans bay, Ndzawulo yi swi kotile ku tirha tanihi muhatlisisi eka timhaka ta miganga, ku tsaka na ku nyikiwa matimba loku heleleke?
munyiki wa mahungu ya vutshila, swivandla swa vutshila, mintirho ya mavoko na swipfuni.
Xivumbeko xintshwa xa Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo xi sungula ku humelela naswona ku vile hi ntsako ku va ndzi amukele manana Buyelwa Sonjica tanihi Xandla xa Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, na Phurofesa Itumeleng Mosala, Mufambisi-Jenerali wa Vutshila na Mfuwo.
Xiviko xa Lembe xi nyika nkomiso wa swilo swo hlaya leswi Ndzawulo yi swi fikeleleke hi lembe ximali ra 2002/2003, naswona ndza tinyungubyisa ku xi nyiketa eka Palamende na Vanhu va Afrika Dzonga. Loko ndzi ri karhi ndzi endla leswi, ndzi tsundzuka ntirho wa nkoka lowu khale ka mutirhi-kulorhi, Holobye Brigitte Mabandla a wu endleke ku vona leswaku mphakelo wa mintirho leyi a ku kongomisiwe eka yona ya fikeleriwa exikarhi ka lembe laha a yi langutisiwa hi vuntshwa na malembe laya hundzeke yo hlaya.
Ku lahlekeriwa ka hina i ku vuyeriwa ka Xivandla xa swa Tiyindlo.
Hi 2002 ntirho wo pfuneta Holobye ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, Muchaviseki Dokodela Ben Ngubane wu hundziseriwile eka mina. Khale ka Xandla xa Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji u nyikiwe ntirho wo vona leswaku swikongomelo swa mfumo swo nyika tiyindlo leti ringaneke eka vaaka tiko swa fikeleleka, naswona ku va a endla ntirho lowo hlawuleka swi siye vangwa leri kulukumba leri faneleke ku siviwa.
Ndzi na ku hiseka lokukulu naswona ndzi tiyimiserile ku seketela no letela Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo eka swikongomelo swa yona swo tumbuluxa Afrika Dzonga laha vutshila, mfuwo na ndzhavuko swi ndlandlamukaka. Ndzi endla tano hi ku va na vutivi bya leswaku masungulo laya tiyeke yo hoxa xandla hi lava khumbhekaka, vatirhisani na vandla leri nga na mafumele laya hetisekeke ya andlariwile hi Muchaviseki Holobye Mabandla.
Xinwe xa swikongomelo-nkulu eka lembe leri hi yaka eka rona ku ta va ku ya mahlweni i ku tiyisisa nkoka wo tlakusa timhaka ta rimbewu no va ti longoloxiwa eka vutshila, ku vona leswaku vavasati va sungula mintirho ya vona leyi faneleke hi matlhelo hinkwawo ya ndzhavuko, vutshila na mfuwo. Ku engetela, swa boha leswaku Ndzawulo yi ya mahlweni yi seketela masungulo laya pfunetaka vatsoniwa eka timhaka ta vutshila. Hakunene, ku fikelela mhaka yo karhi i masungulo ya pholisi ya mafumelo. Ndzi ta tsakela ku vona ku engeteleka ko nghenisa xandla hi vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga eka ndzhaka ya mapfhumba ya Ndzawulo, laya nyikaka xivumbeko lexi fambelanaka na xivono xa ndzhaka eAfrika Dzonga. Ndzhaka ya hina yi na vuswikoti byo nghenisa xandla hi ku hetiseka eka ku aka rixaka. Hi xivangelo lexi fanaka, ku simekiwa ka Rimba ra Pholisi ya Ririmi ya Rixaka ku ta va ku ri eka xiyimo xa le mahlweni emiehleketweni ya mina haxawu. Hi tshembha leswaku Rimba ra Pholisi ya Ririmi ri ta pfuneta mfumo eka ku phakela vukorhokeri no endla leswaku pfhumba ra Batho Pele ri tirha?
A ndzo va xirho xintshwa ndzi ri ndzexe eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. I ntsako eka mina ku tirha na Mulawuri-Jenerali wa Vutshila na Mfuwo, Phurofesa Itumeleng Mosala. Khale ka xandla xa Muchanselara na Nhloko ya Thekinikon Nwalungu Vupeladyambu, Phurofesa Mosala u tisa vufambisi bya Ndzawulo na vuswikoti swa maendlelo leswi nga ta hi pfuna ku va hi ri ndzawulo leyi tiyeke?
Ndzi tisa tsalwa leri eka Palamende na vanhu va Afrika Dzonga ndzi ri karhi ndzi ba mandla eka ntirho lowu endliweke hi loyi a ndzi rhangeleke, no va na ku tshembha leswaku haxawu hi ta fikelela ku humelela ka 2002/2003.
Hi Mawuwani 2002, hi ku tirhisana na Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, Presidente u teke xiboho xo hlukanisa mintirho ya Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji (DACST). Tindzawulo timbirhi to hambana ti tumbuluxiwile; Ndzawulo ya Sayense na Thekinoloji (DST) na Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo (DAC), yinwana na yinwana yi rhangeriwa hi Mulawuri-Jenerali naswona yinwana na yinwana yi na matirhelo, mpimanyeto na vatirhi va yona. Xiboho a xi tshikilelangi Ndzawulo, hambiswiritano, ku pfumelela tindzawulo hi timbirhi ku vika eka Holobye Ben Ngubane na xandla xa Holobye Buyelwa Sonjica?
Xikongomelo nkulu xo hlukanisa a ku ri ku pfumelela ku tinyiketela ka le henhla ka matimba na ntokoto eka tindhawu leti ndzawulo yi tirhaka hi tona. Hi ku langutisa ku hambana ka mintirho ku ya hi swiyenge, eka khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, ku hlukana a ku vangi na ku kavanyeta ko karhi, ngopfu-ngopfu eka mintirho leyi hlengeriwaka. Xiyenge xo hambana xa mintirho, lexi vumbiwaka hi mbulavurisano, xiyenge xo thola, vufambisi bya timali na thekinoloji ya mahungu, swi khumbheke ngopfu hi ku cinca loku.
Kondletela, ku hlavutela no simeka mintwanano ya ntirhisano wa matiko eka vutshila na mfuwo.
Vona leswaku ku na vuyimeri bya vutshila na mfuwo wa Afrika Dzonga eka matiko ya le handle.
Fambisa ndzhaka na timhaka leti fambelanaka na swa tifilimi laha tikweni.
Tlakusa vutshila, mfuwo na xinkhubyana xo tlangela ndzhaka.
Seketela dyondzo yo ka yi nga ri ya ximfumo na vuleteri bya vuswikoti eka vutshila na mfuwo.
Seketela ku hluvuka no fikelela eka timhaka ta vutshila.
Seketela ntirho wa xiyimo xa le henhla na ku tiyisela eka timhaka ta vutshila.
Hlengeleta no hlayisa ndzhaka leyi hlayisiweke hi mafambiselo ya kahle no hlayisa tirhekhodo ta mfumo.
Phakela mintirho ya mimfungho ya mfumo.
Tlakusa mintolovelo ya vumaki hi ku tirhisana na swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo.
Nyika mintirho ya vahundzuluxi na vuhleri eka tindzawulo ta rixaka.
Tlakusa tindzimi ta laha tikweni.
Ku kunguhata timhaka ta ririmi na mintirho ya theminoloji.
Ndzinganiso no tsundzuxa matirhiselo ya kahle ya mavito ya tindhawu.
Fambisa no lawula tilayiburari ta rixaka na ndhawu yo hlayisa mahungu ya mfumo.
Xiviko xa Lembe lexi xi kombisa ntirho wa rhavi: Vutshila na Mfuwo xa khale ka DACST na Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yintshwa, laha switirhisiwa swa Afrika Dzonga swo antswisa vutomi swi vekisiweke kona. Vutshila i bya nkoka eku tumbuluxeni ka ntwanano wa ximunhu, no va xitirho xa nkoka eku akeni ka vunwe bya rixaka. Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yintshwa yi ta nghenisa xandla xa nkoka wo kondletela vahoxi va xandla ku vona leswaku vutshila na mfuwo swi hlayisa xiyimo xa le henhla eka vaaki?
Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji a yi nyikiwe mali leyi endzhaku ka xibalo a yi endla R5 wa mamiliyoni eka lembe ximali 2002/2003.
The Moral Regeneration Project leyi kumekaka e Yunivhesiti ya Zululand, yi amukele R400 000 yo simeka pfhumba hi ku tirhisana na tindzawulo ta xifundzha-nkulu xa Kwazulu-Natal ta Timhaka ta Xintu, Vuhlayiseki na Nsirhelelo, Dyondzo, Mintlangu na Mfuwo na mfumo wa muganga. Second Moral Regeneration Project ya vumbirhi leyi langutisaka timhaka ta HIV/Aids na ntirho wa mfuwo eku vuyiseleni nkoka wa timhaka ta ximunhu, yi kume R1 miliyoni?
Khale ka xandla xa Holobye ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, manana Brigitte Mabandla u vile mahlweni eka ku ringeta ku vuyisela masalela ya Sarah Baartmann loyi a nga hetelela a lahliwe hi siku ra Ndzhavuko 2002. hi ku pfuniwa hi Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya na hofisi ya Presidente, naswona eka tidyondzo ta xiyimo xa le henhla Phurofesa Phillip Tobias wa Yunivhesiti ya Witwatersrand, u nghenele minkanelo ya matimba swinene leyi eku heteleleni yi endleke leswaku masalela ya Sarah Bartmann ya vuyisiwa no ta lahliwa.
Vutshila na mfuwo yi tirhisa hi ku hetiseka eka ku fikelela ka nhluvukiso wa vanhu no nyika matimba eka ikhonomi no hluvukisa tiko, ku tlakusa ku ringana no sirhelela hinkwato tindzimi ta ximfumo ta 11, no hlonipha matimu ya hina hi ku hlayisa ndzhaka ya hina hi ku angarhela.
Ku fikelela ndzingano ku ya hi laha ku fikelela eka switirhisiwa swa vutshila, mfuwo, ndzhaka na ririmi swi nga ha kona.
Ku hluvukisa ku hambana ka tindzimi ta tiko ra hina tanihi xitirhisiwa eku nyikeni matimba vaaki va Afrika Dzonga hinkwavo eku hoxeni xandla ka swa ximunhu, politiki na vutomi bya ikhonomi swa tiko ra vona.
Ku seketela nhluvukiso lowu ringanaka, mburisano no tlakusa matimu ya hina hi ku angarhela, mimfungho ya rixaka, ndzhaka na tilayiburari.
Ku hluvukisa vukona bya Afrika Dzonga eka matiko ya misava hi ku tirhisa minongonoko leyi tirhisanaka ya matiko yambirhi kumbe yo tlula yambirhi.
Ku ndlandlamuxa vuswikoti bya ikhonomi na vutumbuluxi bya vutshila na mfuwo hi tlhelo ro dyondzisa no letela vutshila, no hunguta vusweti hi ku tirhisa vutshila na mfuwo tanihi hi masungulo yo tumbuluxa mintirho leyi tiyiselaka.
Vurhumiwa bya nawu bya Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo byi anamile, byi katsa tindhawu to hambana na ta nawu.
Unwana na unwana u na mfanelo yo vulavula a tshunxekile, lowu katsaka?
c ntshuxeko wo tumbuluxa vutshila; na d ntshuxeko wa swa dyondzo na ntshuxeko wa vulavisisi bya sayense?
Unwana na unwana u na mfanelo wo tirhisa ririmi no hoxa xandla eka timhaka ta ndzhavuko lowu va wu tsakelaka, kambe a ku na loyi a ta tirhisa timfanelo leti a nga endlaka hi ndlela yo ka yi nga fambelani na swilaveko swa Nawumbisi wa Timfanelo (xiyenge xa 30)?
Xiphemu xa A xa Xedulu xa 4 xa Vumbiwa xi kombisa leswaku timhaka ta ndzhavuko na ririmi ti tirhisiwa xikanwe exikarhi ka mfumo wa rixaka na wa xifundzhankulu?
Hi ku seketeriwa hi White Paper?
Nawu wa nomboro ya 59 wa 1995 wa Huvo yo angarhela ya tindzimi ta Afrika Dzonga.
Nawu wa nomboro ya 35 wa 1983 wa Ku tlakusiwa ka Mfuwo.
Nawu wa nomboro ya 119 wa 1998 wa Mavandla ya swa Mfuwo.
Nawu wa nomboro ya 18 wa 1962 wa Mimfungho ya tiko.
Nawu wa nomboro ya 43 wa 1996 wa ndhawu yo Hlayisa swa Rixaka.
Nawu wa nomboro ya 25 wa 1999 wa switirhisiwa swa Ndzhaka ya Rixaka.
Nawu wa nomboro ya 11 wa 1999 wa Huvo ya Ndzhaka ya Rixaka.
Nawu wa nomboro ya 73 wa 1997 wa Masungulo ya Filimi & Vhidiyo swa Rixaka.
Nawu wa nomboro ya 56 wa 1997 wa Huvo ya Vutshila ya Rixaka.
Mabindzu ya vutshila ya Afrika Dzonga (BASA).
Huvo ya Switsundzuxo swa Rixaka (NMC).
Masungulo ya Filimi & Vhidiyo swa Rixaka (NFVF).
Huvo ya Vutshila ya Rixaka NAC.
Hi ku landza vurhumiwa ku suka eka Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, na xileriso ku suka eka White Paper eka Vutshila, Mfuwo na Ndzhaka, Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo, hi ku landza nawu, mavandla na minongonoko, yi na xikongomelo xo hluvukisa vutshila, mfuwo na ndzhaka ya Afrika Dzonga. Hi ku endla leswi, Ndzawulo yi vona leswaku milawu ya Bathu Pele yo ringana, ku fikelela, mafumele ya kahle no vonakala swa tirhisiwa hinkwako eka minongonoko ya ndzawulo na mavandla lawa yi ya fumaka?
Mbulavurisano i endlelo leri tirhisiwaka leri ku nga xiphemu naswona yi fanele ku tirha eka minongonoko hinkwayo.
Vutshila, Mfuwo na Ririmi eka Minongonoko ya vanhu yi langutisisa ku tlangela, ku hluvukisa no hlayisa ku hambana ka ndzhavuko ka risuna wa Afrika Dzonga. Mintirho ya Rixaka ya Ririmi (NLS) yi le mahlweni hi ku hluvukisa 11 wa tindzimi ta ximfumo ta Afrika Dzonga, hi ku nyika vuhundzuluxi na mintirho ya theminoloji eka mfumo na swiyenge swinwana?
wa tindzimi ku ya mahlweni. Vutshila na Mfuwo eka muganga yi lawula mavandla yo hambana ya vutshila, lawa lembe leri ya nga hundzuluxiwa ku va tihuvo leti kotaka ku ti yimela, ku pfumelela mafumele ya endlelo ra kahle na vutihlamuleri lebyi nga na xivumbeko, dyondzo ya vutshila na timhaka ta ndzingano no fikelela. Ku yisa mahlweni nhluvukiso wa ntirho wa vanhu hi tlhelo ra vutshila na mfuwo, swa nkoka leswi humeleleke elembeni swi katsa ku simekiwa ka Moral Regeneration Movement (MRM), ku tumbuluxiwa ka ndhawu ya Vuhlanganisi bya Vutshila ya Muganga, no ya mahlweni ku seketeriwa minkhuvo leyi kombisaka titalenta ta vatsoniwa eka timhaka ta vutshila?
Nhluvukiso wa Mfuwo na nongonoko wa Vuxaka bya Matiko, yi nyikiwe ntirho wo hluvukisa miako ya mfuwo wa Afrika Dzonga no vona leswaku vutshila na Mfuwo wa Afrika Dzonga swa tiveka emisaveni hinkwayo, lembe leri ku vonake mapfhumba yo tala ya humelela. Manghenelo yantshwa eka ku hluvukisa mpfuneto wa timali ya vone ku tumbuluxiwa ka ku tirhisana loku tiyeke, xikombiso, Sweden leyi nga ta tlakusa ku tiyisela eka masungulo yo tumbuluxa hi ku landza Mpfuneto wo Hluvukisa wa Matiko ya le handle (ODA). Ku engetela, vanhu vo tala lava nga na vutshila va kumile nseketelo wa Ndzawulo ku kombisa titalenta ta vona ematikweni ya le handle. Hi ku tirhisana na Nhluvukiso wa Mfuwo, nhlengeletano ya INCD, leyi veke ya nkoka swinene ku kombisa ku laveka ka nsirhelelo wo hambana ka mimfuwo emisaveni hinkwayo yi vuye yi khomiwa. Ku hluvukisa mfuwo ku tirhisile minongonoko yo antswisa vusweti ku fikelela swivandla swo letela swa 10 000 wa vanhu na swivandla swa mintirho swa kwalomu ka 2700 wa vanhu. Maendlelo na mapfhumba laya sunguriweke ku suka eka Cultural Industries Growth Strategy ya tshama ya karhi ya kula. Xikombiso lexi tiyeke xa leswi ku vile ku humelela lokukulu ka National Craft Imbizo na Beautiful Things Exhibition leswi endlaka xiphemu xa World Summit on Sustainable Development (WSSD)?
Ndzhaka, Ndhawu ya vuhlayiselo bya mfuwo wa Rixaka na nongonoko wa Mintirho ya Rixaka ya Layiburari i vuhlayiselo bya leswi nga khumbhiwaka, leswi nga ka swi nga khumbhiwi, matimu na ndzhaka ya vutlharhi laha tikweni. Ku fambisa ndzawulo leyi hambaneke, nongonoko wu lava ku tlakusa mavandla ya ndzhaka laya nga kona, ku tumbuluxa mavandla yantshwa ya ndzhaka no vona leswaku ntirho wo hlengeleta no hlayisa matimu ya tiko na ndzhaka leyi kandziyisiweke. Swa nkoka eka nongonoko lowu swi katsa ku vuyisiwa ka masalela ya Sarah Bartmann endzhaku ka minkanerisano yo leha, ku tsundzuxiwa ka nyimpi ya mabunu (Anglo-Boer South African War) na ku ya mahlweni no hluvukisa pfhumba ra Freedom Park. Vahlayisi, hi ku landza migingiriko yo hambana leyi fikelelaka vaaki, va vone ku laveka ko fikelela rifuwo ra ndzhaka leyi hlayisiweke ku kula hi ndlela yo hlamarisa. Vahlayisi va tlhele va ya mahlweni no hundzuluxa vundzeni bya vuhlayiseri bya ndzhaka hi ku seketela no kondletela switirhisiwa swa matimu laya ku vulavuriwaka hi wona, yo ka ya nga hlayisiwanga helo laha tikweni. Ku nyikiwa swiboho swintshwa ro sungula hi 2002/2003 a ku ri mhaka ya nkoka eka Vahlayisi, ku fana na leswi va ngheniseke xandla eka pfhumba ro vuyisela Matsalwa ya Timbuktu ku suka eMali. Xiyenge xintshwa xa ntirho eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo i xo hlengeleta mahungu, leyi rhurhisiweke ku suka eka ndzawulo ya Sayense na Thekinoloji. Mafambiselo lamanene ya swilo swa nkoka leswi hlayisiweke hi layiburari ya rixaka ya voniwa leswaku ya famba kahle hi huvo leyi kondleteriweke leyi lawulaka ntirho wa tilayiburari ta rixaka?
Ku fambisa vufambisi hinkwabyo bya Ndzawulo no hangalasa mintirho hi ku ringana.
Ku antswisa, ku ondla no sirhelela vutshila na mfuwo laha tikweni, ku langutisiwa vuswikoti bya mavandla, tipholisi ta rimbewu, ku pfuxeta vunene na ku hambana ka ririmi, ku pfumelela hinkwavo vaaki va Afrika Dzonga ku hoxa xandla hi ku hetiseka eka vutomi bya vanhu, politiki na ikhonomi.
Ku tlakusa ku hambana ka mfuwo na vumaki bya mfuwo eAfrika Dzonga, tanihi ku tlakusa vuxaka bya mfuwo ematikweni hinkwawo.
Swiletelo, ku tiyisela no ndlandlamuxa ndzhaka, leswi hlayisiweke na tindhawu ta mahungu ku endlela mafumele ya kahle, ku cinciwa ka tindhawu no va ti fikeleleka eka hinkwavo.
Tanihi laha mbulavurisano ku nga endlelo leri tirhisiwaka, Hofisi-nkulu ya Mbulavurisano yi tirhisana na minongonoko hinkwayo eka Ndzawulo. Masiku hinkwawo loko mapfhumba ya mbulavurisano wa DAC ya kunguhatiwa, ku hambana ka mintolovelo ya vanhu va Afrika Dzonga ku tekeriwa enhlokweni. DAC yi na xikongomelo xo tihlanganisa hi ndlela yo va mahungu ya yona ya fika no twisisiwa hi vanhu lava ya kongomisiweke eka vona, no tiyimisela ku nyika mahungu laya faneleke hi ndlela yo koka mahlo no tsakisa. Hi ku tirhisa migingiriko ya Letsema, tinhlengeletano, tiindaba na tiimbizo leswi katsaka swiyenge hinkwaswo swa miganga, DAC yi tihlanganisa na vahoxi va xandla hi ku kongoma.
Swiyenge swo tokota swi tumbuluxiwile ku kongomana na vuhlanganisi. Xikombiso, Foramu ya Vateki va mahungu ya Vutshila yi vile leyi humeleleke. Yi kumeka eJohannesburg, Foramu yi vumbiwile hi 43 wa vateki va mahungu lava tirhaka eka miganga, ilekitironiki na mahungu laya kandziyisiwaka. Mapfhumba laya fanaka ya ta tumbuluxiwa eKwazulu-Natal na le Kapa Vupeladyambu.
Hofisi ya Vufambisi-nkulu yi le ka endlelo ro simeka swiyenge swa rona tanihi laha swi ringanyetiweke hi Xiviko xa Comtask.
Vuxaka bya mahungu lebyi langutisaka ku endlelo ro hluvukisa vuxaka bya fumelo ra mahungu ya rixaka leri nga na vutivi.
Makhaviselo, nkombiso na mbulavurisano wa matiko ku endlela nhluvukiso na nyika mahungu laya nga na nkoka.
Ku tihlanganisa na xifundzhankulu na vufambisi bya vahoxi va xandla ku vona leswaku ku na mphakelo wa mintirho lowu hlanganisiweke.
Swa nkoka leswi hlawuriweke swa lembe, leswi kambisisiwaka hi vuntshwa swi hlamuseriwa hi xitalo laha hansi.
Hi ku tirhisana na hofisi ya Presidente, Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi nghenise xandla eka malunghiselelo ya First New National Orders Awards Ceremony hi ti 10 ta Nwendzamhala 2002 erivaleni ra Union Buildings. Tanihi xiphemu xa nsimeko, khale ka xandla xa Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, manana B Mavandla, u endzele manana Noria Mabasa emugangeni wa Vuwani eLimpopo ku khensa ntirho wa yena lowu a wu endlelaka muganga?
Ndzawulo Ya Vutshila na Mfuwo yi kondletele ku simekiwa ka Moral Regeneration Movement hi ti 18 ta Dzivamisoko 2002. Varhumiwa vo ringana gidi ku suka eka swifundzhankulu hinkwaswo swa nkaye swa Riphabuliki ra Afrika Dzonga a va rhambiwile ku va kona eka ku simekiwa loku a ku khomiwe eWaterkloof laha ku tshamaka vuthu ra le moyeni ePitori?
Nhlangano wa Matiko ya Afrika (OAU) wu fike makumu hi ti 10 Mawuwani 2002, ku pfula ndlela yo simekiwa ka Vunwe bya matiko ya Afrika (AU). Nsimeko wa le Durban a ku ri nhlengeletano yo sungula naswona hi laha Presidente Mbeki a nga vekiwa ku va Mutshama xitulu wa AU?
Hi ku komberiwa hi Ndzawulo ya Timhaka ta Matiko ya le handle, Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi lulamisile nongonoko wa mfuwo ku tlangela ku simekiwa ka AU eDurban hi Mawuwani 2002. nongonoko a wu katsa?
ku yimbeleriwa ka risimu ra xikongomelo xa AU.
Nkhuvo wa vuyimbeleri bya vanhu, nkhuvo wa filimi na nkhuvo wa mintlangu ya le xitejini.
Ku tlanga vuyimbeleri ku endlela ku kuma minyikelo hi mintlawa ya mimfuwo yo hambana na minkombiso yo hambana.
Xibayani xa nyimpi.
Nhlangano wa Vuntlhanu wa Lembe na lembe wa Vaholobye wa Nhlanganelo wa Matiko eka Pholisi ya Mfuwo (INCP) wu ve kona e dorobeni ra Kapa e Hodela ya Radisson ku suka hi ti 12 ku fika hi ti 17 ta nhlangula 2002.
Nkhuvo wo pfula ntirho epurasini ra Vhinyo eStellenbosch.
Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi rhurhele nhlengeletano ya Terminology in Advanced Management (TAMA) ku suka hi ti19 ku fika hi ti 21 Nyenyenyana 2003 e hodela ya Indaba eJohannesburg. Nhlengeletano a yi langutise timhaka ta mafambiselo ya theminoloji, mahungu na vutivi eka nkarhi lowu thekinoloji yi tirhisiwaka ngopfu na hi ndlela leyi thekinoloji yi nga tirhisiwaka ku pfuna lava tirhaka hi ririmi eka swiyenge swa mfumo na leswi tiyimeleke, ku endlela ku tumbuluxa, ku fambisa no ringanisa theminoloji. Varhumiwa va laha tikweni na va le matikweni ya le handle na swivulavuri va nghenele nhlengeletano leyi pfuriweke hi manana B Mabandla?
Hi ku landza minkanelo yo leha, palamende ya Furhwa yi pasisile nawu hi Nyenyenyana 2002 lowu pfumelelaka ku vuyisiwa ka masalela ya Sarah Bartmann eAfrika Dzonga. Xinkhubyana xo nyiketa masalela ya a xi khomiwile eka yindlo ya vuyimeri bya Afrika Dzonga eParis hi ti 29 Dzivamisoko 2002.
Masalela ya Sarah Bartmann ya fikile eAfrika Dzonga hi ti 3 Mudyaxihi 2002 naswona hi ku landza swikombelo swa minhlangano ya vamanana yo hambana na yinwana minhlangano, xinkhubyana xo ambarisa Sarah xi endliwile hi ti 4 ta Mhawuri 2002 edorobeni ra Kapa. Xinkhubyana xo lahla ntsumbu xi vile kona hi Siku ra Vamanana 2002 eHankey eKapa Vuxa?
Ku tlangela Siku ra Ndzhaka hi 2002 swi endliwe eka Xikwere xa Mary Fitzgerald e Newtown, Johannesburg hi ti 24 ta Ndzhati 2002. Nkhuvo lowu a ku hlanganisiwile minongonoko ya mfumo wa rixaka na wa xifundzhankulu xa Gauteng wu tlangele mimfungho na mavandla ya rixaka ya Afrika Dzonga.
Mintirho ya Ririmi ya Rixaka i muhlayisi wa Pholisi ya Ririmi ya Rixaka. Hi ku yisa mahlweni swikongomelo swa pholisi, NLS yi nyika mintirho ya ku hundzuluxa na theminoloji eka tindzawulo ta mfumo na vahoxi va xandla.
PANSALB i huvo ya ririmi leyi vikaka hi ku kongoma eka Holobye.
Xikongomelo xa minongonoko-ntsongo i ku vona leswaku ku va na matirhelo ya kahle na ndzingano no fikelela vutshila na mfuwo swa seketeriwa, na leswaku nhluvukiso wa humelela eka swiyenge hinkwaswo swa vanhu. Dyondzo ya vutshila, vuleteri na nhluvukiso wa mintlawa leyi ku kongomisiweke eka yona yo fana na vavasati, vana, vantshwa na vatsoniwa swi fanele ku tekeriwa enhlokweni.
NAC i huvo leyi vikaka hi ku kongoma eka Holobye.
Vutshila na Mfuwo evanhwini leswi seketelaka, eka swinwana swilo, Huvo ya Vutshila bya Rixaka (NAC) na Bindzu na Vutshila by Afrika Dzonga (BASA)?
Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji u tivisile Rimba ra Pholisi ya Ririmi ra Rixaka (NLPF) hi ti 3 ta Nwendzamhala 2002. Xikongomelo nkulu xa NLPF i ku tlakusa ndzingano wa matirhiselo ya 11 wa tindzimi ta ximfumo hi ku langutisa ku kondletela ku fikelela ko ringana eka mintirho na mahungu ya mfumo. Hi ku landza leswi, ku tlakusiwa no hluvukisa ka tindzimi leti a ti languteriwa ehansi swi voniwa yi ri mhaka leyi bohaka. Rimba ra pholisi ri boha mfumo ku tumbuluxa vuswikoti lebyi yaka mahlweni bya minongonoko ya vuleteri na tiyuniti ta ririmi, ku fambisa masimekelo ya pholisi, ku hluvukisa vuswikoti bya vanhu na tindhawu eka xiyenge xa Thekinoloji ya Ririmi ra Vanhu (HLT), no tumbuluxa ntirhisano wa le ku suhi na tindhawu ta tidyondzo ta le henhla leti nyikaka minongonoko leyi amukelekaka ya SAQA eka ku tirha hi tindzimi?
Pulani ya masimekelo ku tiyisisa milawu ya NLPF yi mpfapfarhutiwile no kaneriwa eka tinhlengeletano ta tindzawulo ta mfumo wa rixaka na mintirho ya ririmi ya swifundzhankulu hi Nyenyenyana 2003. NLPF yi hetelele yi simekiwile hi Nyenyankulu 2003.
Pfhumba ra Ntirho wa vutoloki hi Riqingho eAfrika Dzonga (TISSA) ri sunguriwile hi kwalomu ka 2002, ku endlela leswaku vanhu va fikelela mintirho ya vaaki hi ririmi leri va ri tsakelaka. A ri kumeka eka switici leswi a swi hlawuriwile swa maphorisa etikweni hinkwaro na tikliniki ta doroba ra Tshwane exikarhi ka vhiki ku suka hi 08:00 ku fika hi 16:00.
TISSA i pfhumba ra mabula-ndlela leri kondletelaka ku fikelela ka mintirho ya vaaki ya vanhu va Afrika Dzonga hi ririmi leri va ri tsakelaka. Vatoloki va pfhumba va komisa vangwa ra ririmi exikarhi ka khasimende na lava phakelaka mintirho hi ku tirhisa ndhawu yo pfuniwa hi ku tirhisa riqingho (call centre). Xikongomelo xa vumbirhi xa pfhumba i ku tlakusa no hluvukisa ku tirhisiwa ka tindzimi ta xintu ta laha tikweni.
Pfhumba i nhlanganelo lowu sunguriweke hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo, Huvo yo angarhela ya tindzimi ta Afrika Dzonga (PANSALB), Ndzawulo ya Rihanyu na Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga (SAPS). Website leyi kongomaneke na Vutoloki bya Ririmi ra Swikoweto ri simekiwile e Bastion Centre e dorobeni ra Kapa hi Mhawuri 2003 naswona mbuyelo wu ta tivisa swiboho eka ku tirhiseka na ku durha ka pfhumba hinkwaro ra ntirho wo toloka hi riqingho wa mintirho hinkwayo ya vaaki va Afrika Dzonga?
Huvo yo Tsundzuxa Holobye hi mhaka ya thekinoloji ya Ririmi ra Vanhu (HLT) yi lavisisile no nyika xiviko eka endlelo ra magoza ya nharhu ku hluvukisa HLT eAfrika Dzonga. Ntirho wa huvo wu endle leswaku xiviko xa ku hluvukisa thekinoloji ya ririmi ra vanhu eAfrika Dzonga hi Ndzhati xi kula. Xiviko xi tirhe hi ku twisisa hi swiringanyeto mayelana na ku simekiwa ka endlelo ra HLT ra Afrika Dzonga no nyika xifaniso xa migingiriko hinkwayo leyi a yi endliwa hi huvo.
Xiyenge xa Tindzimi ta Matiko ya le handle xi kondleterile ku hundzuluxa hi 19 wa tindzimi, ku suka eka Arabic ku fika eka Shona. Ku hundzuluxiwa hi ririmi ra Xifurhwa, nakambe ku tlhele ku lavekaka swinene 59%, ku landzela hi Spanish 34.06%, Xiputukezi 2.83% na Jarimani 1.02%. Ku laveka ka ku hundzuluxiwa hi Spanish ku engetelekile hi 52% naswona ka Xiputukezi ku engetelekile hi 140%.
Ku laveka ka ku hundzuluxa swi vonakile na le ka tindzimi ta ximfumo ta Xintu.
Mintirho ya Ririmi ra Rixaka (NLS) yi tlhela yi tlakusa, no kurisa ku tirhisiwa ka tindzimi ta Xintu hi endlelo ro hluvukisa ndzinganiso wa theminoloji, naswona yi na vutihlamuleri byo kondletela mapfhumba ya le handle ya theminoloji.
NLS yi sungurile mapfhumba laya langutisaka ngopfu-ngopfu eka ku tumbuluxa tidikixinari ta xithekiniki ta swikolo eka tidyondzo to hambana. Sayense ya ntumbuluko (natural sciences) na Pfhumba ra Thekinoloji swi sunguriwile ku tumbuluxa mathema ya xithekiniki eka tidyondzo ta sayense ya ntumbuluko to fana na physical science, biology, chemistry, biochemistry na botany. Ku hluvukisiwa ka theminoloji ya swilo swintshwa swi ta pfuna ku nghenisiwa ka tindzimi ta Xintu tanihi leti ku dyondzisiwaka ha tona eswikolweni ku suka eka ntlawa wa 1 ku fika eka 6. Ku tumbuluxiwa ka theminoloji ya sayense ya vanhu na ya ikhonomi ku tlhela ku hoxa xandla xa nkoka eka ku hluvukisa tindzimi ta Xintu ta ximfumo ku fikelela xiyimo xa leswaku ti tirhisiwa tanihi tindzimi leti ti tirhiseriwaka swilo swo tala swa ximfumo. Pfhumba ri katsa tidyondzo to fana na matimu, geography, basic politics, elementary government administration, ikhonomi ya tisayense na mafambiselo ya tisayense?
Eka hinkwawo mapfhumba lawa NLS yi tirha hi ku pfunana na vupfuneti va vuleteri na va vuswikoti na vativi-nkulu va tidyondzo. Vapfuneti va huma eka Tikomiti ta Ririmi ta Swifundza (ti PLC), Tihuvo ta Ririmi ta Rixaka (ti NLB), Tiyuniti ta Lekizikhogirafi ta Rixaka (ti NLU), tindhawu ta tidyondzo ta le henhla etikweni hinkwaro, vadyondzisi na swirho swa vaaki.
Vutshila na Mfuwo eka vanhu i xiyenge xintshwa xa endlelo xa Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. Xikongomelo xa ndzawulo i ku tlhela xi langutisa hi vuntshwa ntirho wa vutshila na mfuwo eka ku pfuxa hi vuntshwa hi ku nyika maendlelo ya nseketelo eka tindhawu ta vutshila na minhlangano ya vutshila. Mhaka ya nkoka i ku hlanganisa mintlawa leyi ku kongomisiweke eka yona leyi katsaka vatsoniwa, vavasati, vantshwa na vana.
Pfhumba ra Flemish Community Arts Centre ri pfunetile ndzawulo hi ndlela yo hlamarisa swinene. Xo sungula a ku ri mbuyelo wa DAC wo hluvukisa endlelo ro twala ku pfuneta tindhawu ku tirha hi ku hetiseka, naswona pfhumba ra Flemish ri nyikile endlelo ro engetela switirho ku hangalasa minongonoko ya laha kaya hi ku tirhisa ti CAS. Pfhumba ri kongomana na swifundzhankulu swinharhu, leswi tirhisiwaka tanihi vamabula-ndlela ku ta tirhisiwa eka hinkwaswo swifundzha swa nkaye. Pfhumba ri engeterile vatirhi na vatokoti, naswona ri vile masungulo eka ku humelela ka minhlangano ya xifundzha ya Tindhawu ta Vutshila bya Muganga. Hi sungule ku fikelela ku tiyisela eka Tihuvo to Kombisa Vutshila. Theatre ya Mfumo yi pfule minyangwa nakambe, naswona minhlangano yinwana yi sungule ku tirha hi ku landza PFMA, hi tipulani ta endlelo ta lembe, vuhleri bya kotara na endlelo ra vutihlamuleri ra kahle ro sungula.?
Nongonoko wa Moral Regeneration wu lava leswaku hi kondletela National Moral Regeneration Imbizo na swirho swa vaaki. Mbuyelo ku vile ku tumbuluxiwa ka nongonoko wa rixaka wo langutisana na swilo leswi fambelanaka na mahanyelo, minkoka, vutitivi, na swinwana. Nongonoko wunwana lowu nga humelela ku vile nongonoko wa lembe lowu hi wu fambiseke na Huvo ya Federal ya Vatsoniwa leyi kombisaka vuswikoti na swilo swo fikelela vutshila bya vanhu lava tsoniweke?
Ku cinca lokukulu ku vile ku simekiwa ka Nawu wa ku Hundzuluxiwa ka Milawu ya Xintu lowu laveke leswaku tindhawu ta mfuwo hinkwato leti seketeriwaka hi timali h Ndzawulo ku va tihuvo leti ti tiyimeleke. Leswi swi vula leswaku Holobye u thola mutshama-xitulu wa huvo yinwana na yinwana. Swi tlhela swi tiyisisa leswaku PFMA yi wela ehansi ka milawu leyi.?
Ku engetela eka ku ya mahlweni ku hluvukisiwa vuxaka na tindhawu ta swa mfuwo, ku hluvukisa tidyondzo ta vutshila, vutsoniwa na tindzawulo tinwana, ku na tindhawu timbirhi letintshwa. Yinwe i nongonoko wa mintirho ya vaaki leyi ndlandlamukeke leyi tivisiweke eka Samiti ya Mintirho, yi kombisa leswaku vutshila na mfuwo swi na ntirho wa nkoka lowu swi nga wu endlaka eku akeni kumbe ku antswisa miako. Lerinwana i pfhumba ra vuswikoti ra Ndzawulo ya Tiyindlo ku nghenisa vakhavisi, vayimbeleri na vativi vanwana va mfuwo eka endlelo ro langutisa hi laha vutshila byi nga nghenisaka xandla eka ku pfhumba ra tiyindlu ta nxavo wa le hansi.?
Hi ku katsakanya ntirho wa Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo ku sukela hi 1995, swiyenge swo hlaya swi seketeriwile eka lembe ximali ra 2002/2003.
Tikhamphani ta xikalu xa le henhla ta vutshila.
Xiphemu xa nseketelo xi katsile ku hundzuluxiwa ka tindhawu leti ku tlangeriwaka switori ku va tihuvo leti ti tiyimeleke ehansi ka Nawu wa Tindhawu ta Mfuwo.
Nwexemu ku voniwile ku tumbuluxiwa no seketeriwaka ka ntsevu wa mintlawa yo tumbuluxa tihuvo (ti SGB). Vativi ku suka eka tidyondzo to hambana va vona ku ringanisiwa ka mathwaselo ya dyondzo ya vutshila eka swiyenge swo hambana no kumisisa vuswikoti eka swiyenge swo hambana?
Eka lembe rero ku vonakile masungulo ya ntirhisano na maendlelo swi tumbuluxiwa eka Ndzawulo ya Dyondzo (DoE). Hi ku leteriwa hi xiyenge xo fananisa ntirhisano wa tindzawulo, minongonoko yo fana na Baswa le Meetse yi simekiwile. Baswa le Meetse i pfhumba ra mfumo leri rhangeriweke hi Ndzawulo ya Mati na Swihlahla (DWARF) eswikolweni, leswi tirhisaka vutshila ku tumbuluxa pfhumba ro lemukisa nkoka wa mati.
Timhaka leti yelanaka no hoxa xandla hi vatsoniwa eka vutshila swi wela ehansi ka vutshila, Dyondzo na Vuleteri. Eka lembe leri hundzeke, DAC a yi khome Nhlengeletano yo Tsundzuxana hi Vutsoniwa, leyi pfuleke ndlela ya pholisi ya vutsoniwa. Ku fikelela ka Holobye eka sagwati ra Vutshila ri nyikiwile Visual Arts and Craft Academy (VACA) eka ntirho wa vona wa xiyimo xa la henhla wo fambisa no hlanganisa vanwavutshila na vadyondzi lava tsoniweke. DAC yi tlhele yi tlangela Siku ra Vatsoniwa emisaveni hinkwayo hi ku pfunana na Hofisi ya Presidente eKimberly?
Ku na swiyenge swimbirhi swa tindhawu ta vutshila eAfrika Dzonga. Nongonoko wo pfuxa hi vuntshwa na nhluvukiso lowu tumbuluxiweke hi DAC exikarhi ka 1996 na 2000, na Tindhawu ta Matimu ya Vutshila bya Muganga, leti nyikeke dyondzo ya vutshila na vuleteri ku nga si fika nhlawulo wa xidimokirasi wa 1994.
Ndzavisiso wa tindhawu ta vutshila ba muganga bya RDP wu endliwile hi DAC hi ku pfunana na Huvo ya Vulavisisi bya Sayense ya Vanhu (HSRC). Ndzavisiso wu langutisa ntlhontlho lowu langutaneke na tindhawu na ku tivisa ndlela yo hluvukisa. Ndlela ya nhluvukiso yi vumbiwile hi tinhlengeletano (workshops) timbirhi to letela hi Dzivamisoko na Nhlangula 2002, laha DAC yi nyikeleke R960 000 ku seketela minongonoko eka Tindhawu ta Vutshila ta Vaaki hi 2002/3.
Tindhawu ta khale ta muganga ti hoxe xandla eka ku hluvukisa endlelo ra tindhawu ta vutshila bya muganga. DAC yi tumbuluxe ntirhisano na tindhawu ta khale ku vona leswaku ku na ku aka vuswikoti na ku nyika matimba eka lavantshwa. Hi ku seketeriwa hi DAC nhlangano wa Tindhawu ta Vutshila bya Muganga wu simekiwile hi Nyenyankulu 2003.
Ku ya mahlweni ku tiyisiwa tindhawu ta vutshila, DAC yi endle xiboho xa ntwanano wa malembe manharhu na mfumo wa Flemish ku aka vuswikoti no phakela nongonoko eKwazulu-Natal, Limpopo na Free State. Dac yi tiyimiserile ku kurisa pfhumba leri ku ya eka swifundzhankulu swa ntsevu leswi seleke.
Hi ku ringeta ku nghenisa mavonelo ya tindzawulo to hambana eku tumbuluxeni no fambisa minongonoko ya moral regeneration eka mfumo, Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo yi kondleterile ku hoxa xandla ka swiyenge hinkwaswo swa mfuwo wa xifundzha na wa muganga. Ndzawulo yi nyiketile R5 wa mamiliyoni eka MRM ya miako na mintirho, na ku nyika mintirho ya vufambisi eka migingiriko ya yona?
Samiti ya Moral Regeneration leyi lulamisiweke hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo a yi khomiwile hi ti 18 Dzivamisoko 2002?
Nongonoko wa maendlelo wa rixaka.
Endlelo ro vumba ntirhisano na minhlangano ya mahungu leyi kombisiweke tanihi leyi nga ya nkoka eka muganga hi ku angarhela.
Nongonoko lowu sunguriweke wa ntirhisano lowu kongomisiweke eka ku simekiwa ka endlelo ro twisiseka leri angarhelaka.
Hi ti 31 Sunguti 2003, Chata ya Matikhomelo ya Afrika Dzonga yi simekiwile naswona nhlengeletano (workshop) ya pulani ya endlelo yi khomiwe hi ti 28 Nyenyenyana ku fika hi ti Nyenyankulu 2003 ku humesa pulani ya bindzu leyi andlalaka swileriso swa MRM, ku katsa pulani ya mbulavurisano na xivono na xitatimende xa xikongomelo. Tinhlengeletano (workshops) ta xifundzha to ringanisa tindhawu na vakondleteri, leti andlalaka endlelo ra maxavelo ti tumbuluxiwile.
Nhluvukiso wa tindhawu ta mfuwo wu langutisiwile tanihi ndhawu ya nkoka yo kurisa ikhonomi no tumbuluxa mintirho. Hi ku hlamusela, ku tlakusa na mpfuneto wa timali lowu kongomeke, Ndzawulo yi lava ku seketela vukhavisi bya filimi, vuyimbeleri, vukandziyisi, vuvatli na swiyenge swa vutshila leswi voniwaka.
Hofisi-nkulu ya Vuxaka bya Matiko yi tiyimisele ku vona leswaku vutshila byi kuma ku vuyeriwa loku heleleke ko va xiphemu xa muganga wa matiko hinkwawo, ku vumba ndlela yo tirhisana na vapfuneti hi timali va matiko no seketela ku nghenelela ka Afrika Dzonga eka leswi endliwaka ematikweni ya le handle i swa nkoka eka ndzawulo leyi.
National Film na Video Foundation i huvo leyi tiyimeleke leyi tihlamulelaka hi ku kongoma eka Holobye wa Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji.
Nongonoko wo antswisa vusweti wu langutisa vusweti hi ku kongomisa eka vuvatli, vuyimbeleri, ndzhaka na swiyenge swa vupfhumba bya swa mfuwo. Nongonoko wa wo letela vuswikoti i pfhumba ra malembe manharhu leri seketeriweke hi timali hi Ndzawulo ya Vatirhi, hi ku nyika vuleteri eka vuvatli, vukhavisi, vutshila lebyi vonakaka, ndzhaka, vuyimbeleri na swiyenge swa tifilimi.
tlakusa vuxaka bya mfuwo ematikweni.
Nhluvukiso wa Mfuwo.
Xa nkoka lexi fikeleriweke nwexemu a ku ri National Craft Imbizo leyi a yi ri na vuxaka na World on Sustainable Development (WSSD), na hi ku nghenisa xandla hi nkaye wa swifundzhankulu hinkwaswo. Xinwe xa ku vuyeriwa ka xiyimo xa le henhla a ku ri ku lemukisa ko ya emahlweni ka ka vuvatli na vuswikoti exifundzheni nkulu ku tirha na xiyenge xa vuvatli. Xavumbirhi a ku ri ku andlala ra makumu CREATE SA leyi sungulaka mapfhumba no sungula ku nyika mpfuneto eka ntirhisano na Vuhaxi, Vunavetisi, Vukandziyisi, ku paka na Vukandziyisi (MAPPP) SETA na Ndzawulo ya Vatirhi.?
Xinwana xa nkoka ku vile ndzavisiso lowu tekiweke eka ku hambana ka ndzhavuko. Afrika Dzonga a yi rhurhele INCD no rhanga mahlweni ku kombisa xiyimo xa mavonelo yo hluvukisa matiko ku ya xitirho lexi ringanyetiweke ku sirhelela ku hambana ka mfuwo. Xa vumune i ku tiyisa nongonoko wa vusweti lowu nga le ka lembe ra vunharhu ro pfunetiwa hi timali. Mapfhumba yo tala ya sungule ku kombisa mihandzu ya ntirho lowu endliweke eka swifundzhankulu hinkwaswo swa nkaye.?
Ku ya hi bindzu ra vuyimbeleri hi sungule ku vona swiringanyeto swo hlaya swa Music IndustryTask Team swi hundzuluka swi ya eka tindzawulo ta mfumo ku hlamusela swipimelo swa bindzu ra vuyimbeleri. Xikombiso, Ndzawulo ya Vatirhi yi hlamusele mhaka ya vatirhi va nkarhi-nyana hi ku langutisa Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi (LRA). Huvo ya Mpfuneto hi swa Nawu yi tile na nongonoko wo letela vayimeri eka xiyenge lexi. Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki yi kombisile ku cinca eka Performers Royalty Act xikanwe na ku cinca ka nhlayo ya vayimbeleri eka timhaka ta vuhaxi. National Film na Video Foundation yi tirha kahle na swona yi tiyisiwile hi ku sunguriwa ka Feature Film Fund. Hi 2002, Sithengi Film Market yi kondleterile ku hlangana ka vumaki bya tifilimi tanihi xiyenge xa kahle xa mbulavurisano.?
Ku na mapfhumba yo hlaya tanihi ku kombisa minongonoko ya vusweti no gangisa mpfuneto wuntshwa wa timali na ku andlala no simekiwa ka nongonoko wa CREATE SA no vona leswaku yi phakela leswi yi languteriweke ku swi endla. Hi ta sungula makete wa vuyimbeleri wo fana na Sithengi ku tumbuluxa nhlangano lowu kongomeke wa hinkwavo lava hoxaka xandla eka vumaki. Hi fanele ku sungula manghenelo laya kondleteriweke eka xiyenge xa vuvatli. Hi ta va hi endla ndzavisiso wa switirhisiwa swa xiyenge xa vuvatli no langutisa leswaku hi nga aka switirhisiwa leswi ku va nhlanganiso lowu tirhisekaka. Vumaki bya tifilimi byi ta vona ku funghiwa ko hlayanyana ka ntwanano wa nhlengelo na Ireland na Italy. Eka mapfhumba yanwana, hi ta tlhela hi andlala Feature Film Fund ku lunghisela 2004 laha Afrika Dzonga yi nga ringanyetiwa tanihi ndhawu ya nkoka ya Cannes Film Festival eFurhwa.?
Cultural Industries Growth Strategy (CIGS) hi 1998, na Music Industry Task Team (MITT) hi 2000. Ndzavisiso wa CIGS wu kumisisa swiendlo swa nkoka leswi faneleke ku endliwa ku vonisisa vuswikoti bya xiyenge xa vuyimbeleri ku hoxa xandla eku kuleni ka ikhonomi. MITT yi endle 37 wa swiringanyeto leswi a swi tekiwa swi ri swa nkoka ku hlula swirhalanganyi leswi nga kona eka vumaki. Matsalwa hi mambirhi ya vona mfumo wu ri na ntirho wa nkoka lowu wu faneleke ku wu endla eku kondleteleni ku fikelela ka swivandla swa ikhonomi eka vumaki bya swa mfuwo?
Swinwe na tinwana tindzawulo ta mfumo na tihuvo leti tiyimeleke, DAC yi simeka mapfhumba yo hambana laya kongomeke eka ku hluvukisa vumaki. Lawa ya landzelaka i mapfhumba ya nkoka lawa Ndzawulo a yi ri na vutihlamuleri hi lembe ximali ra 2002/2003?
SA Music Industry Directory i nongonoko wa migingiriko (directory) wa lembe na lembe lowu nga na vuxokoxoko byo tihlanganisa na mahungu laya pfunaka ya vahoxi va xandla va nkoka eka vumaki. Yi vona leswaku tindlela ta mbulavurisano ti pfulekile eka unwana na unwana loyi a nga na ku tsakela eka vumaki bya vuyimbeleri bya Afrika Dzonga. Ndzawulo yi nyike nseketelo wa pfhumba eka malembe ya nharhu laya hundzeke?
Vhiki ra Vuyimbeleri bya Afrika Dzonga i pfhumba ra lembe na lembe leri khomiwaka eku heleni ka Mhawuri, pfhumba ro hlanganela exikarhi ka Ndzawulo na Huvo ya Vutshila bya Rixaka (NAC). Vhiki ra Vuyimbeleri ra 2002 a ri tlangeriwile ku suka hi ti 24 ta Mhawuri ku fika 31 ta Mhawuri. Nkhuvo wu kondleteriwile no simekiwa hi nkwama wa Music Industry Development Initiative (MIDI) naswona hi xona xiyenge lexikulukumba xo hluvukisa vumaki bya vuyimbeleri lebyi kandziyisiwaka na lebyi yimbeleriwaka entshungwini bya Afrika Dzonga hi ku tirhisa vuhaxi. Hi nkarhi wa Vhiki ra Vuyimbeleri bya SA vuhaxi byo hlaya byi engeterile nhlayo ya vuyimbeleri bya vayimbeleri va Afrika Dzonga, byi nyika vayimbeleri va laha kaya masungulo yo xavisa vuyimbeleri bya vona na mbuyelo hi xivumbeko xa timali leti kumekaka loko va xavisile vuyimbeleri bya vona. Nkhuvo wa 2002 a wu kongomisa eka vuyimbeleri lebyi endleriwaka ntshungu, ku tumbuluxa mintirho ya vayimbeleri, vathekiniki na mabindzu yanwana laya fanaka?
Tinhlengeletano ti khomiwile exikarhi ka DAC, Huvo ya Mpfuneto hi swa Nawu (LAB) na Yuniyoni ya Vuyimbeleri bya Afrika Dzonga (MUSA).
gqweta leri thwaseke na magqweta ya mbirhi laya ha kamberiwaka va ta thoriwa ku tirha na ntlimbano wa timhaka leti tisiweke eka Ndzawulo hi Yuniyoni ya Vuyimbeleri bya Afrika Dzonga (MUSA).
Pfhumba ra masungulo ra malembe ya mbirhi ri ta kondleteriwa eGauteng naswona ku ta pfuriwa hofisi eNewtown.
Pfhumba ri ta sungula ku tirha hi Hukuri 2003.
DAC yi ta ya mahlweni yi tihlanganisa na Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya (DHA), Ndzawulo ya Mintirho (DOL) na Mintirho ya Xibalo ya Afrika Dzonga (SARS) ku kanela ndlela yo ya mahlweni ya maphepha ya ntirho eka vumaki bya vuyimbeleri. Ku ya mahlweni na ku tsundzuxiwa swi ta endliwa na vahoxi va xandla hinkwavo eka lembe ximali ra 2003/2004.
Ndzawulo yi averile NFVF hi endlelo rintshwa ro pfuneta hi timali ku tumbuluxa Feature Film Fund leyi nga na nkoka wo ringana R35 wa mamiloyini eka 2002-2005 hi nkarhi wa MTEF. Mali yi ta endla leswaku NFVF yi vona leswaku Afrika Dzonga yi na xiphemu lexikulu xa vuvekisi eka tifilimi tintshwa to leha no pfuneta ku lomba timali to engetela ku suka eka vavekisi va laha tikweni na va le handle. Ntirhisano wa nkoka wu tumbuluxiwile na tindzawulo ta mfumo to hambana, ngopfu-ngopfu Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki na ya Mbulavurisano. Vatirhisani lava va sungula ku andlala pholisi, swiyenge no humelerisa leswi nga ta tirha tanihi swikhenso swo humelerisa tifilimi laha tikweni. NFVF yi andlarile endlelo ra pulani ku tlakusa vumaki bya tifilimi ta Afrika Dzonga?
Hi 2002/2003 xinwe xa mapfhumba laya humeleleke a ku ri Imbizo ya Vuvatli bya Rixaka eka World Summit on Sustainable Development. Kasi Beautiful Things Exhibition a yi yimela xiphemu xa Imbizo, tlhelo leri kulukumba ra vukona bya Ndzawulo a ku ri Imbizo, leri a ri vumbiwile hi mathendhe ku suka eka hinkwaswo swifundzankulu swa nkaye na thendhe ra vukhume leri a ri kombisa ntirho wa mapfhumba yanwana yo antswisa vusweti ya DAC. Endlelo ri tumbuluxiwile ku vona leswaku ku na ku nghenelela ka le henhla hi xifundzha, xikombiso xa ku pfunana ku fuma hi ku hlangananela?
Nkhuvo wu humelerile hi ndlela yo hlamarisa, hi kwalomu ka 380 wa mapfhumba laya hoxaka xandla na mbuyelo wa le henhla ka R2 wa mamiliyoni laya kumekeke eka 10 ra mathendhe. Nkombiso wu kumeka eBus Factory nkarhi hinkwawo eNewton, Johannesburg. Ndhawu leyi yi tirha tanihi ndhawu ya nkoka ku hlayisa vuvatli bya Afrika Dzonga.
Tindhawu ta nkoka ta migingiriko ya DAC eka xiyenge xa vuvatli ta tivisiwa hi CIGS. Tindhawu ti katsa: ku kondletela xiyenge, ku fikelela timakete to tiyelela ta laha tikweni na ta le matikweni ya le handle, ku fikelela switirhisiwa swo tumbuluxa vuvatli, vuleteri na nhluvukiso wa swikumiwa na ku khavisa ku fikelela timali ta vuvatli bya SMME.
DAC yi nyike kontiraka eka Huvo ya Sayense na Ndzavisiso wa Vumaki (CSIR) ku endla ndzavisiso lowu kotekaka eka ku tumbuluxiwa ka switirho swa vumaki bya vuhlalu bya nghilazi eAfrika Dzonga. Ndzavisiso wu kume leswaku xitirhisiwa lexi xa koteka, naswona DAC, CSIR na Nhlangano wo Hluvukisa Vumaki (IDC) yi rhurhele xiviko laha ku kumeka loku ku tivisiweke. Vayimeri va vumaki lava nga na ku tsakela va rhambiwile ku tisa tipulani ta bindzu eka IDC. Universal Crystal Glass yi nyiketile xiringanyeto lexi humeleleke. Tanihi ku va xiphemu xa endlelo ra masungulo ra bindzu, vayimeri vambiri va Universal Crystal Glass va leteriwile ku fambisa muchini wo vumba vuhlalu bya nghilazi e Riphabuliki ra Czech hi Nyenyankulu 2003. Afrika Dzonga yi ta sungula ku tumbuluxa vuhlalu bya nghilazi ro sungula hi 2003.
DAC yi seketerile Indaba ya lembe na lembe ya Vukhavisi bya Matiko eka malembe mambirhi laya nga hundza. Nkhuvo lowu hi wona wu ri woxe wa vukhavisi eAfrika Dzonga no va lowukulu ku tlula hinkwato ematiko ya le dzongeni (Southern Hemisphere), lowu tisaka vakhavisi ku suka emisaveni hinkwayo ku avelana miehleketo na minkoka ya maendlelo ya kahle yo khavisa. Hi ku seketeriwa hi DAC, nkhuvo wu rhurherile 850 wa varhumiwa hi 2002. Pfhumba ro hlawuleka ra swichudeni swa vukhavisi swa vantshwa va vantima ri humelerile hi ku pfunetiwa hi CREATE SA.
Hofisi ya Nhluvukiso wa Mfuwo yi vona leswaku Afrika Dzonga yi hoxa xandla eka pfhumba ra INCP ro hluvukisa xitirho xa matiko xa ku hambana ka mfuwo. Phepha ra timhaka leti langutaneke na matiko laya ha hluvukaka ku ya hi ku angarhela, mfuwo na bindzu ri endliwe leswaku matiko ya ri kanela. Phepha leri ri rhendzelekisiwile eka matiko laya ha hluvukaka leswaku va veka mavonelo ya vona no hlayiwa eka nhlengeletano ya INCP leyi a yi rhurheriwe hi Afrika dzonga edorobeni ra Kapa.
Ndzawulo yi thorile HSRC ku langutisa eka xiphiqo xo tshembha nhlayo ya timhaka ta mfuwo na swikombiso no ringanyeta endlelo ro thola ndzavisiso lowu yaka mahlweni. Leswi va swi kumeke swi kombisa leswaku swikombiso leswi nga kona a swi kombisi ntiyiso wa xiyimo xa vumaki bya mfuwo wa Afrika Dzonga. Pfhumba ra mimbhurisano na swiyenge hinkwaswo leswi khumbhekaka swi ta endliwa hi lembe ximali ra 2003/2004.
Pfhumba ro Antswisa Vusweti ra DAC leri sunguriweke hi 1999 ri nyikile mintirho eka vanhu vo ringana 2700 no letela 10 000 wa vanhu. Vavatli na lava a va tlanga exitejini vo tala va vuyeriwile ku suka eka vuleteri bya bindzu. Nhluvukiso wa swikumiwa ku vile xiyenge xa nkoka, laha mbuyelo wa kona ku tekiweke swikumiwa ku suka eka mapfhumba yo hlaya lawa ya hlawuriweke ku va eka Craft Imbizo ll eka World Summit for Sustainable Development leyi a yi khomeriwe Johannesburg hi 2002.
Tanihi leswi khonsati ya free music yi humeleleke leyi a yi khomiwe tanihi xiphemu xa nongonoko wa Vuyimbeleri eka Tindhawu ta Vanhu eGauteng, nkwama wa MIDI wu engetela nongonoko eka hinkwaswo swifundzhankulu ku va xiphemu xa ku tlangela Vhiki ra Vuyimbeleri hi Ndzhati 2003. khonsati leyi e yi khomeriwe edorobeni ra Kapa yi kombise ku va leyi dumeke ku fikela laha nhlayo ya khonsati yi veke hi ka mbirhi, ku suka eka mune hi 2001 ku ya eka nhungu hi 2002?
Pfhumba ra Boardwalk ePort Elizabeth ri xavise vuvatli byo ringana R176 000 eka tinhweti tinharhu. Pfhumba ra Khayalethu eAlexandra ri humelerile ku kuma kontiraka yo phakela switolo swa Pick n Pay hi minkwama ya tiphekisi. Hikwalaho ka vuxaka exikarhi ka Khumbula-Zulu na Sothebys, vavatli va tirhe va ri karhi va tiva vumundzuku bya vona naswona vo tala va nga leteriwa ku phakela ku laveka loku nga kona?
Khomani Kapa N?
Pfhumba ro letela nhluvukiso wa vuswikoti eka vumaki bya vutumbuluxi ri tumbuluxiwile hi ku tirhisana na MAPPP SETA na Ndzawulo ya Vatirhi. Pfhumba leri ri seketeriwile hi timali hi Nkwama wa Vuswikoti wa Rixaka no fambisiwa hi pfhumba ra MAPPP SETAs CREATE SA. Minongonoko yo hluvukisa yi le ku simekiwa eka nkarhi wa sweswi eka tidyondzo to hambana, ku katsa ku humelerisa vuvatli, bindzu ra vuvatli, nhluvukiso wa xikumiwa, bindzu ra vuyimbeleri na thekinoloji ya vuyimbeleri?
Ku leteriwa loku sunguriweke ka ha ya mahlweni ku simekiwa hi ku tirhisana na minhlangano eka vumaki. Pfhumba leri sunguriweke ra mafambiselo ya vuyimbeleri ri kondleteriwile eKapa Vuxa, Kapa Nwalungu na Kapa Vupeladyambu. Eka xifundzhankulu xinwana na xinwana vayimbeleri va nghenele vuleteri bya vhiki bya vufambisi na vuleteri bya bindzu ra vuyimbeleri. Pfhumba ri simekiwile hi Showbusiness Foundation na Nkwama wa Vuyimbeleri wa Zakheni (2001/2002). Kwalomu ka 500 wa vayimbeleri va hoxe xandla eka nongonoko lowu. Nkwama wa Vuyimbeleri wa Zakheni wu ya mahlweni na nongonoko eka lembe ximali ra 2003/2004?
DAC yi tlhela yi seketela Nhlangano wa Roadies wa Afrika Dzonga tanihi rinwana ra mapfhumba yo hlavutela nhluvukiso wa vuswikoti. Ku sukela loko yi sunguriwile hi 1992, nhlangano a wu hoxa xandla eka ku nhluvukiso wa vaxithekiniki lavantsongo va ku tirha hi mpfumawulo, rivoni na timhaka ta xiteji. Nhlangano wu na swirho swa 350 leswi leteriwaka na vaxithekiniki na monongonoko yo cincana na Furhwa, Denmark, Holland, USA, Ireland na Norway?
INCP a hi nhlengeletano ya doroba ra Kapa ntsena, kambe pfhumba hinkwaro leri katsaka Holobye loyi a rhangeleke vurhumiwa bya INCP ku hlangana na Mulawuri-Jenerali wa UNESCO. Mhaka yo hluvukisa tinxaka hi ku rhangela nkanerisano hi mhaka ya pholisi ya mfuwo emisaveni hinkwayo yi rhumela mahungu layanene emisaveni. Ntirho lowu DAC yi sungulaka ku hoxa xandla eka xiyenge xa mfuwo wa matiko i wa nkoka. Afrika Dzonga yi hundzukile ra matiko laya ha hluvukaka naswona hi ringeta ku kuma matiko laya ha hluvukaka yo hlaya ku nghenisa xandla eka migingiriko ya INCP. Xikombiso, eka African Carribbean Pacific forum, Afrika Dzonga yi kote ku kuma xitulu eka xiyenge xa sub-Saharan Afrika ku ringana lembe, na ku cinca ka vufambisi bya SADC, xiyenge xa mfuwo xi katsiwile eka Xiyenge xa Vumunhu hikwalaho Afrika Dzonga na matiko yanwana ya SADC ya bohe ku rhanga mahlweni hi nkarhi wa nhlengeletano ya vaholobye eAfrika Dzonga, hi ku tirhisa nhlengeletano tanihi ndhawu yo kanela ku ya mahlweni ka mfuwo emigangeni.?
Hi tlhele hi longoloxa swikongomelo swa hina ku endlela leswaku nkoka lowu nga kumekaka ku suka eka vuxaka bya matiko. Hi sukile eka endlelo ro amukela tinyiko ku ya eka vuxaka lebyi fambelanaka na ntirhisano. Ntirhisano wo sungula, Nkwama wa Swedish International ku vile mabula-ndlela hikuva wu kotile ku hlengeleta timali ku suka eka ntlhanu ku fika eka khume wa malembe no tumbuluxa muxaka lowu kotekaka ku endliwa. Muxaka lowu wu vona matlhelo hi ya mbirhi ya hoxa xandla eka nkwama kutani ya hluvukisa mapfhumba xikanwe. Manghenelo lawa ya ta hlayisa ku tiyisela. Hi tirhise manghenelo lawa naswona hi vile na ku humelela ka kahle na Flemish, laha ntirhisano wu langutisiwaka hi tlhelo ra mapfhumba, ku kongoma ro sungula eka nkarhi wo leha wo tumbuluxa mintirho?
Hi na ntirho wa nkoka lowu hi faneleke ku wu endla eka NEPAD naswona ku endla leswi hi fanele ku veka mfuwo exikarhi no kombisa nkoka wa vumaki bya mfuwo eku tiyiseleni no tlakusa ku hambana ka mfuwo.
Ntirhisano wa nhlanganelo wa tindzawulo wu va wa nkoka. Hi ta tlhela hi vona nkoka lowu Afrika Dzonga ri wu endlaka eka minhlangano ya le tlhelo yo hlaya, hikuva a hi si mpfapfarhuta vuandlalo ku ya hi ku endla vuxirho eka mintirho ya minhlangano ya le tlhelo ya tiko, naswona hi fanele ku nghenisa switirhisiwa swa vuswikoti hi ku langutisa tindhawu leti hi pfunanaka na tona. Ku hlangana ko nghenelela ka swiyenge i ndhawu yinwana leyi nga ta langutisiwa hi ku kongoma ku endlela leswaku hi ta hlohlotela swiboho leswi nga ta va na ntshikilelo eka mfuwo.?
Pfhumba ri kulukumba ku ta va ku tlangela ka lembe ra vukhume ra xidimokirasi eAfrika Dzonga ematikweni ya le handle, naswona ku ta va ntlhontlho mayelana na ku va kona ka switirhisiwa. Hi ta va hi langutisa eka swikongomelo swo tlangela no tirhisana na Komiti ya Nhlengelo wa Vaholobye ku tirhisa nkarhi lowu ku tlakusa tiko no kombisa ku hambana na mfuwo lowu nga na mafulufulu. Switirho swinwana leswi nga ta tirhisiwa i ku tlangela masiku ya rixaka.?
Xiyenge xa Nkoka xa 1: Mintwanano leyi kongomisiweke na maendlelo yan?
Eka nkarhi wa sweswi Ndzawulo yi hlayisa 32 wa mintwanano, ku katsa mintwanano ya matiko ya mbirhi, mintwanano ya minhlangano nyingi ya le tlhelo, tikomiti to tirha swinwe na ku tirhisana ka minongonoko (POC). Ntwanano wunwana na wunwana i mbuyelo wa ndzavisiso na minkanerisano yo leha ku vona leswaku tikontiraka ti fikelela nhluvukiso lowu tsakelaka hi matlhelo ya ri mabirhi. Leswi landzelaka hi swin?
Khabinete yi pasisa Nkwama wa Mfuwo wa nhlengelo wa Swedish-SA, lowu nga ta vona Afrika Dzonga yi tirhisana na Swedish eka nkarhi ntlhanu ku fika eka khume wa malembe. Mpimanyeto wa mali wu ta va kwalomu ka 30 wa mamiliyoni hi lembe.
Nongonoko wo tirhisana eka malembe ya 2003-2005 wu pfumelelanile no funghiwa eka BNC eBrussel.
Nhlengeletano exikarhi ka Holobye Ngubane na la ringanaka na yena hi ntirho wa mu-Furhwa, Holobye Aillagon a yi khomiwile eParis hi Nyenyenyana 2003 ku kanele ku tiyisa mfuwo wa nhlanganelo wa ma-Afrika Dzonga na ma-Furhwa. Furhwa ri tiyimiserile ku kurisa ntirhisano ku katsa masungulo ya ku suka eka mfumo wunwana ku ya eka wunwana. Tindhawu leti ringanyetiweke ta ntirhisano I ta nhluvukiso wa makete ya vuyimbeleri ya Afrika Dzonga, ku khavisa, vuleteri bya ndzhaka, vutshila bya maribye, thekinoloji ya ririmi ra vanhu, vuyimbeleri na timhaka ta vunwinyi?
Ndzawulo yi amukerile vurhumiwa bya mfumo wa Flemish tanihi xiphemu xa vumbirhi xa minkanerisano ku kuma nseketelo ku suka eka mfumo wa Flemish eka nkarhi wo ringana malembe ya nharhu ku hluvukisa dyondzo ya vutshila na vuleteri, vutshila bya muganga na swiyenge swa vuvatli eKwazulu-Natal, Limpopo na Free State.
Xiyenge xa Nkoka xa 2: ku tlakusa, switirhisiwa no kondletela ntirhisano exikarhi ka lava khumbhekaka eka vutshila na mfuwo eAfrika Dzonga na misava hinkwayo.
Mpfuneto wu nyikiwile Oppikoppi ku rhumela mintlawa yimbirhi ya Afrika Dzonga ku ya nghenela nkhuvo wa Pukkelkop.
Vicky Doesebs ku suka eKwaZulu-Natal a seketeriwile hi timali ku nyika xiviko hi nkoka wa vutshila eka ku lemukisa no sirhelela AIDS eka nhlengeletano.
Libya Ntlawa wa vacini va Afrika Dzonga a va rhumeriwe eIndonesia ku ya cina eka ku tlangela Siku ra Afrika Dzonga leri a ri lulamisiwile hi yindlu ya Muambasara wa Afrika Dzonga eLibya.
Nkhuvo wa Mimfuwo yo hambana eCanberra.
Nkhuvo wa tifilimi wa mavhiki ya nharhu wa ma-China a wu khomeriwe ePitori, doroba ra Kapa na Johannesburg hi Hukuri 2002.
China a byi rhurheriwe hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo ku ringana 10 wa masiku. Tinhlengeletano a ti lulamisiwile ePitori na le dorobeni ra Kapa.
Afrika Dzonga yi rhurhele nhlangano wa vaholobye wa vuntlhanu wa Ntirhisano wa Matiko eka Pholisi ya Mfuwo ku sukela hi ti 14-16 Nhlangula 2002 edorobeni ra Kapa. Nhlengeletano a yi ngheneriwe hi makume mbirhi-nwe wa matiko naswona UNESCO a ku ri mulangutisi?
Hi Nyenyenyana 2003 Holobye Ngubane na ntlawa wa vaholobye va ICNCP va hlanganile eParis na Mulawuri-Jenerali wa UNESCO, nkulukumba Matsuura, ku kaneriwa hi malunghiselelo ya nhlangano wa matiko hi timhaka ta ku hambana ka mfuwo eka UNESCO. Swirho leswi rhumiwiweke swi le ku tirhaneni na mpfampfarhuto wa xitirhisiwa eka malembe ya mbirhi laya hundzeke.
Mbhurisano wa nhlengeletano hi ku hambana ka mfuwo wu hetelele wu pasisiwile ku nghenisiwa eka nongonoko wa nhlengeletano ya mani na mani ya UNESCO hi Ndzhati 2003. Vaofisiri va DAC va nghenele tinhlengeletano ta ntlawa lowu tirhaka ta INCP eNorway na UK ku lunghisela nhlengeletano wa Vaholobye, no rhurhela nhlengeletano wa ntlawa lowu tirhaka eJohannesburg hi Mudyaxihi 2002. SA na Senegal va rhangele dyondzo ya INCP eka nhluvukiso wo tumbuluxa switirho swa nawu na swa timali leswi seketelaka ndzhavuko lowu nga khomekiki wa laha tikweni na le matikweni ya le handle, xileriso lexi amukeriweke eka nhlengeletano ya Vaholobye edorobeni Kapa hi 2002.
Ndzawulo yi nghenise xandla eka General Assembly ya UNESCO hi 2002 na le ka mintlawa ya vatirhi va ndzhaka leyi hluvukisaka ku cinca nsirhelelo wa ndzhaka leyi nga khomekiki. DAC na yona a yi yimeriwile eka nhlengeletano ya vuntlhanu ya ntirhisano exikarhi ka Japan na Afrika Dzonga na nhlengeletano yo sungula ya ACP ya Vaholobye va Vutshila eDakar, Senegal?
Nkwama wa Mfuwo lowu hlengeriweke hi Swedish na SA.
byi endzerile SA ku suka hi ti 14 ku fika hi ti 17 ta Dzivamisoko 2003.
Dzonga hi NAC, leyi ku nga yona ndhawu leyi rhurhelaka timhaka ta nkwama eAfrika Dzonga. Nkwama wu languteriwe ku hetisisiwa eku heleni ka 2003.
Norway Vurhumiwa bya DAC byi yile eNorway hi Hukuri 2002 ku tumbuluxa swiyenge swa ntwanano ku lulamisela ntirhisano lowa ha taka, no kanela vumundzuku bya nkwama wa Vuyimbeleri bya Mmino.
Italy Vurhumiwa bya DAC byi yile eItaly hi Hukuri2002 ku veka masungulo ya nongonoko wa ntirhisano exikarhi ka SA na Italy.
Belgium Vurhumiwa bya Afrika Dzonga byi endzerile Belgium hi Sunguti 2003 ku lavisisa nhluvukiso wa pfhumba rintshwa ro tumbuluxa Pholisi ya Vutshila na Mfuwo eka xiyimo xa mfumo wa muganga.
Hungary Rendzo ra ndzavisiso ra le Hungary ri kondleteriwile ku kumisisa tidyondzo tintshwa to cincana. Hambileswi a ku ri na Nongonoko wa Ntirhisano, ku fikeleriwile tindhawu tintsongo ta tidyondzo.
Caribbean Rendzo ro ya eCaribbean Jamaica, Trinidad na Tobago, St Kitts na Nevis, Guyana na Cuba leri kondleteriweke hi Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo tanihi pfhumba ro tiyisisa vuxaka exikarhi ka migingiriko leyi tiyimeleke na ya vanhu. Leswi a swi endleriwa ku kumisisa loko swikoteka ku cincana ka mfuwo na swivandla swo xavisa eka vumaki bya mfuwo na ku tlhela ku lavisisiwa loko swi nga endleka ku tumbuluxa mitirhelo ya ku cincana ka mimfuwo no humelerisa xikan?
Australia Hi nkarhi wa nkhuvo wa mimfuwo-nyingi eCaribbean, Australia, tinhlengeletano ti khomiwile na vaofisiri va mfumo ku kanela swiyenge leswi nga kotekaka ku tirhisana no cincana ka mimfuwo.
Xikongomelo xa dyondzo a ku ri ku sungula ku vulavurisana exikarhi ka 80 wa varhumiwa ku suka eka matiko yo hambana no dyondza hi Taiwan.
Laha tikweni, minkanelo yi khomiwile na mulawuri wa vuyimeri bya mfuwo wa Furhwa etikweni ra le handle ku endlela leswaku ntirhisano wu fikeleriwa hi xihatla. Eka nhlengeletano exikarhi ka Goethe Institute, DAC na tindhawu ta mimfuwo to hlayanyana, a ku twananiwile leswaku Goethe Institute yi ta va na ntwanano wo koma ku fika ka wa nkarhi wo leha na DAC kumbe NAC ku tlakusa swiyenge leswi tsakeriwaka. Tinhlengeletano to hlaya ti tlhele ti khomiwa na Hofisi ya Vuhlanganisi bya Pro Helvetia ya Afrika Dzonga ku veka masungulo ya ntirhisano mayelana no hlanganisa swifundzhankulu swa Afrika Dzonga na Swiss cantons eka 2003/3004.
Ku vona leswaku ndzhaka ya Afrika Dzonga yi kombisa rifuwo ro hambana ra khale ka swilo swa tiko i xinwe xa nkoka lexi karhataka DAC. Ku hlayisa ndzhaka lowu hanyaka no lulamisa leswi a swi nga tekeriwi enhlokweni eka vuyimeri bya ndzhaka i swa nkoka eka ntirho lowu?
Vuhlayiselo bya Rixaka byi vona leswaku ndhawu ya timhaka ta ndzhaka ta tiko yi lulamisiwile kahle, yi hluvukisiwile no fambisiwa kahle. Hi ku tirhisiwa hi tindzawulo hinkwato ta mfumo, ndhawu ya vuhlayiselo i ndhawu ya nkoka ya vulavisisi, vaendli va pholisi na lava khumbhekaka no va ndhawu ya nkoka eku hlayiseni miehleketo ya rixaka na timfanelo ta vumbiwa ta vaaki ku fikelela mahungu ya mfumo.
Tanihi Huvo leyi tiyimeleke ya Vuyimeri bya Switirhisiwa swa Ndzhaka ya Afrika Dzonga (SAHRA) yi vika hi ku kongoma eka Holobye.
Mintirho ya Layiburari ya Rixaka yi vumbiwa hi switirho swa nkoka swa layiburari ya rixaka ku vona leswaku ndzhaka ya vutlharhi bya tiko ya fikeleleka eka hinkwavo vaaki va Afrika Dzonga.
Eka xiyenge xa mapfhumba ya ndzhaka, ku vuyisiwa ka Sarah Bartmann ku vile nkhuvo wa matimu. Hofisi ya Mulawuri-nkulu yi endle ntirho wa nkoka eku vuyiseni ka masalela ya ntsumbu wa Sarah Bartmann na nkhuvo wo ambarisa ntsumbu no tlhela wu lahliwa hi vuntshwa. Ku ya hi Huvo ya Mavito ku ya hi Tindhawu ya Afrika Dzonga hi fikelele swo tala ku ya hi ku hlayisa mahungu ya rixaka na xilaveko xo fikelela mintirho ya ilekitironiki lexi nga ta hunguta ntlimbano wa mavito ya 57 000.?
Eka ndzhavuko lowu nga khomekiki hi sungule mapfhumba laya longoloxiweke eka endlelo ra hina ra 2002. Hi tirhisana na swiyenge swa tidyondzo ta le henhla ku sungula mapfhumba yanwana.?
Ku ya hi tindhawu ta ndzhaka a hi vulavula hi ku hundzuka. Hi swi kotile ku kuma timali ku kota ku hundzuka ku suka hi 2002/03 na ku ya mahlweni. Swikombiso swa matirhelo swa nkoka (key performance indicators, (KPIs))swi tumbuluxiwile leswi a swi tivisa swiringanyeto swa pfhumba. Ti KPI leti a swi hundzuluxiwa ngopfu hi ku landza nhluvukiso wa xiyenge xa matholele, minkombiso leyi a yi kombisa ku hambana loku nga kona eAfrika Dzonga, tindzimi-nyingi no tirhisa ku hambana ka dyondzo ya tindzimi. Hi tlhela hi ringeta ku antswisa ku fikelela naswona xitirho xinwe lexi nga tirhisiwaka ku vona leswaku ku fikelela vutivi na mahungu hi leswaku mahungu ya fanele ku kumeka hi ririmi ra muganga laha tindhawu ti kumekaka kona. Tindhawu leti ti tlhele ti komberiwa ku langutisa timhaka leti khumbaka vutomi bya vanhu na HIV/AIDS, na ku nghenelela eka miganga, ku endlela leswaku va pfuna hi switirhisiwa swa muganga, xikombiso endlelo ra vutivi bya tindzimi. Hi tshemba leswaku hi ndlela miganga yi ta kokeka ku tirhisa tindhawu leti. Hi ta va hi langutisisa matirhelo laya kondleteriweke hi xikongomelo xo tivisa ku pfuniwa hi timali eka nkarhi lowu taka.?
Hi kumisisa swivandla swinwana eka White Paper ya Vutshila, Mfuwo na Ndzhaka. Ndlela leyi hi nga tirhana na ku cinca ka mpimanyeto, xikombiso, ku kombisa hi laha pholisi yi nga kurisiwaka ha yona. PFMA yi tise ku cinca eka mbangu wa tindhawu ta tidyondzo. Yi lava leswaku tindhawu leti ti nyika xiviko no va na vutihlamuleri hi mpimanyeto ya tona. Leswi swi antswisa mafumele, naswona a swi siveli vutumbuluxi, hi hala tlhelo maendlelo yo tifuma a ya kavanyetiwi kambe va fanele ku va na vutihlamuleri. Loko ku langutiwa eka pfhumba ra ndzhaka, ntokoto wu hi byela leswaku Ndzawulo yi lava swiyenge swa miganga ku simeka mapfhumba lawa eka rimba ra pholisi leyi voakaka, leswaku hi ta hatlisisa mphakelo?
Xiyenge xinwe lexi xi faneleke ku tekeriwa enhlokweni i ku langutisa ku hluvukisa pholisi eka ku vuyela ndzhaku. A ku vangi na minkanelo ya rixaka eka timhaka to tala, xikombiso, ku lahliwa ka lava lahlekeriweke hi vutomi hi nkarhi wa mikitsikitsi na hi laha Afrika Dzonga yi faneleke ku tirhana na leswi. Hi ta tlhela hi langutisa eka ku landzelerisa hi xihatla ka mapfhumba ya ndzhaka no tirhisa miganga ya tiko. Hi tlhela hi langutisa ku antswisa vuxaka bya hina na tindhawu ta ndzhavuko, xikombiso, ku aka vuswikoti, ku pulana mapfhumba no tsala swiringanyeto swa mapfhumba eka tindhawu ta ndzhaka.?
Ndzawulo yi ta tlhela yi hlavutela wa ndzhaka ya nkoka, hi ku landza milawu ya matiko. Ndzhaka leyi nga khomekiki a yi tekeriwi enhlokweni ematikweni hinkwawo ya misava, naswona Afrika Dzonga yi nghenisa xandla eku mpfapfarhuteni ka milawu yo sirhelela ndzhaka ya nkoka. Ndzhaka ya nkoka yi ta va xitirhi lexi pfunaka hi tlhelo ro hluvukisa, mali leyi kumekaka, ku pfuxa vumunhu na vupfhumbi.?
Endzhaku ka malembe yo humelerisa ku lulamisa ka matsalwa, Afrika Dzonga yi le ndleleni yo va ya nkoka eka nhlengeletano ya UNESCO eka ku yirisiwa ka xava no rhumela swilo swa mfuwo eka matiko ya le handle, nhlengeletano wa ku sirhelela swilo swa mfuwo hi nkarhi wa mpfilumpfilu vanhu va hlomile, tanihi nhlengeletano ya swirho swa International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property (ICCROM). Palamende na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu (NCOPO) yi amukerile matsalwa hi 2002. Matsalwa laya kumekeke ya hundziseriwile eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya (DFA) ku ya funghiwa naswona ya ta nyikiwa Mulawuri-Jenerali wa UNESCO. Ku cinciwa ka tinhlengeletano leti swi veka vutihlamuleri bya matiko hinkwawo eka Afrika Dzonga hi ku angarhela na xiyenge xa ndzhaka hi ku kongoma, no pfula xivandla xikulukumba xo letela na swa ntirhisano wa matiko?
Tipholisi eka ku vuyisela masalela ya munhu, eka ku vuyisela mimfungho no xavisa nhundzu ya leswi khumbhaka vaaki ti mpfapfarhutiwile naswona ti ta ya mahlweni ti hluvukisiwa hi ku tirhisa vaaki na endlelo ro kombela ku pfuniwa hi lava khumbhekaka swi ta endliwa hi Huvo ya Ndzhaka ya Rixaka leya ha ku thoriwaka (NHC).
Nkarhi wa hofisi ya huvo leyi fumaka swifundzhankulu swa nkaye swi tiyisise tindhawu ta ndzhaka ya mfuwo na tindhawu leti khumbhanaka na yona wu fike emakume hi 31 ta Nyenyankulu 2003. Ku rhambiwile nhlawulo wa swirho swa huvo yintshwa hi ku tirhisa vuhaxi bya mahungu hi ntsevu wa tindzimi ta ximfumo na swona a ku ri na ntlawa lowu vumbiweke ku tsundzuxa hofisi ya Holobye eka ku thoriwa ka vanhu lava ringanyetiweke eka huvo yintshwa. Swirho swa huvo ku suka eka khume ra tindhawu swi thoriwile. Ku tala ka lava khumbhekaka, vuswikoti na ntokoto leswi yimeriweke eka tihuvo letintshwa swi veka xiyenge xa ndzhaka eka xiyimo xa kahle xa mafumele, ku entisa masungulo ya ku cinca ka xiyenge na ku seketela swileriso swa nhluvukiso wa rixaka.
Huvo yintshwa ya Ndzhavuko wa Rixaka (NHC) yi thoriwile naswona yi vekiwe ximfumo hi Mhawuri 2003. Huvo leyi yi ta pfuna hofisi ya Holobye eku kondleteleni ka ku simekiwa na ku hluvukisa pholisi swirho swo hambana eka xiyenge xa ndzhaka. NHC yi ta hetisisa ku hluvukisa ka tipholisi leti mpfapfarhutiweke leti tivisiweke laha henhla no tsundzuxa hofisi ya Holobye eka masimekelo.
Pfhumba ro tumbuluxa tindhawu to lawula switirhisiwa swa ndzhaka ta swifundzhankulu (PHRAs) ri nyikiwe matimba hi dyondzo (workshop) leyi a yi kondleteriwe hi Ndzawulo ku seketela Vuyimeri bya switirhisiwa swa Ndzhaka ya Afrika Dzonga (SAHRA) na tindzawulo ta swifundza hi ntirho lowu. Hi ku landza dyondzo (workshop), ti PHRA ti tumbuluxiwile eka mune wa swifundzhankulu, laha xifundzhankulu xa nga kombela mavito ya lava yimeleke ku hlawuriwa naswona leswi nharhu swa ha ta hetisisa maendlelo.
Ndzawulo yi vekile mali yo ringana R6.5 wa mamiliyoni yo hundzuluxa tindhawu ta ndzhaka. Xikongomelo xa mpimanyeto lowu a ku ri ku pfuneta eku rhangeleni ka ku hundzuka no va xikombiso xa kahle eka timhaka leti yelanaka na bindzu. Ntlawa wu vumbiwile hi Holobye ku tsundzuxa Ndzawulo hi laha yi nga hangalasaka mali leyi vekiweke. Eka 15 wa tindhawu ta ndzhavuko wa rixaka, nkaye wa tona ti endle xikombelo xo pfuniwa hi timali, naswona mune wa tona ti kumile ku pfuniwa. Tindhawu leti ti ta simeka mapfhumba laya nga ta langutisisa tindzimi-nyingi, ku lemukisa hi swa AIDS, ku hluvukisa swikombiso swintshwa leswi yimelaka ku hambana ka tinxaka ta vaaki va Afrika Dzonga, ku vuyisela ntirho wa vutshila wa Afrika Dzonga, ku tumbuluxa ntirhisano exikarhi ka tindhawu ta ndzhaka, ku seketela minongonoko ya swa dyondzo no tumbuluxa ndhawu ya mahungu ya masirha ya lava loveke hikwalaho ka mpfilumpfilu. Hi lembe ximali ra 2003/2004 R8.3 wa mamiliyoni ya ta va kona ya ku hundzuka loku nga ta kongoma timhaka leti yelanaka na ku hluvukisa xiyenge xo thola, ku hluvukisa vayingiseri no pfuxeta tindhawu ta nkombiso.
Nkombiso wa Freedom to Freedom i pfhumba leri hlanganeleke hi mfumo wa Afrika Dzonga na mfumo wa Canada na tindhawu ta ndzhavuko. Nkombiso wu valanga matimu yo leha yo hlangana exikarhi ka vanhu vo hambana hi mimfuwo eAfrika Dzonga, ku sukela eka vumbhoni byo sungula bya vutomi bya munhu eka khale ka le dzongeni wa matiko-nkulu ku fika eka Afrika Dzonga endzhaku ka xihlawu-hlawu. Ku vika timhaka leti vonaka ti ta langutisa ntirho wa vutshila, leswi fambelanaka na swirho swa munhu, matsalwa na mahungu laya twiwaka ku pfumelela vaendzi eka ku va xiphemu xo tlangela moya wa ntshuxeko lowu katsiwaka eka Vumbiwa bya Afrika Dzonga. Ndzawulo yi endle leswku ku va na mali yo hluvukisa mhaka leyi, ku khavisa ka nkombiso na ku hluvukisa nongonoko wa dyondzo. Nkombiso wu languteriwile ku pfuriwa edorobeni ra Kapa eka Castle hi Nyenyenyana 2004.
Ehansi ka vusirheleri bya pfhumba ra ndzhaka, mapfhumba yo hlaya ya muziyamu yantshwa ya sunguriwile, leri kulukumba i Freedom Park Project. Timuziyamu ti ta yisa mahlweni xikongomelo xo hluvukisa vuyimeri bya xiyenge xa ndzhaka etikweni.
Yi tiyisisiwile hi ku engetela METF, ndzima yi endliwile eka pulani ya miako na ntshikilelo wa nkambelo wa mbangu. Mphikizano wa matiko wa vukhavisi wu pfuriwile, naswona vukhavisi byi ta hlawuriwa no avanyisiwa hi Mawuwani 2003.
Nwexemu masalela ya Sarah Bartmann ya vuyisiwile ku suka eFrance endzhaku ka minkanelo yo leha. Ntlawa wa vatsundzuxi wu vumbiwile ku tsundzuxa Ndzawulo hi malahlelo ya ntsumbu hi ti 4 ta Mhawuri 2002. Ku twananiwile leswaku ku fanele ku endliwa nkhuvo wo ambarisa ntsumbu ku vuyisela xichavo ndzhaku ka loko a vile eka nkombiso a nga ambalanga no tirhisiwa tanihi nchumu lowu vanhu va sayense va nga dyondzaka. U vuye a lahliwa eka nkhuvo wa vaaki hi ti 9 Mhawuri 2002 (siku ra va manana) eHankey, Kapa Vuxa. Presidente u fungha ndhawu leyi a nga lahliwa kona tanihi ndhawu ya ndzhaka ya rixaka. Ndzawulo yi le ku tirheni swinwe na xifundzhankulu, masipala na SAHRA ku tumbuluxa pulani ya mafambiselo yo hlayisa sirha ra yena leyi onhekeke hikwalaho ka timpfula ta matimba?
Nongonoko wa ku tsundzuka nyimpi ya Afrika Dzonga exikarhi ka mabunu na manghezi wu sunguriwile hi 1999, no fikelela ku tlangela ko funghiwa ka Peace Treaty of Vereeniging hi ti 1 ta Khotavuxika 2002, lowu katseke ku tiyimisela ko katsiwa Xitsundzuxo xa Rixaka eka nyimpi ya Afrika Dzonga ya mabunu na manghezi, no pfuriwa ka ntsariso.
Lembe ra 2002 ku vile na ku rhurheriwa ka nhlengeletano eKwazulu-Natal eka ku nghenelela ka vantima eka nyimpi, ku langutisisa tikamba leti a ti manyanile swi endliwile no tsundzuka nyimpi ya Holkrans/Mthashana eVryheid, Kwazulu-Natal hi ti 5 ta Mudyaxihi 2002.
Ku tumbuluxiwa ka Huvo ya Mavito ya Tindhawu ta Afrika Dzonga hi 1999 ku nyikile kaya ra endlelo ro cinca mavito ya tindhawu etikweni ku kombisa xidimokirasi xintshwa. Ntirho wa Huvo wu katsa ku langutisa mapeletelo ya mavito no endla vulavisisi byo kumisisa mavito ya khale ya tindhawu. Hi ku langutisa vukona bya ntlimbano wa 57 000 wa mavito, Huvo yi ta tirhana na wona ku vona leswaku ntlimbano lowu wa hela hi 2005. Ku kondletela pfhumba leri vuhlayiseri bya mahungu ya mavito hi ku angarhela byi tumbuluxiwile.
Ku fambisa no langutisisa mavito ya tindhawu ta rixaka.
Ku nghenisa mavito yantshwa ya tindhawu eka vuhlayiseri bya mahungu ya mavito ya tindhawu ta rixaka.
Ku langutisisa no kondletela mafambelo ya ntirho ku ya hi swikombelo.
Vuyimeri byi kulukumba bya vuhlayiseri bya mavito ya tindhawu ta rixaka.
Ku kondletela swiviko swa mafambiselo ya mahungu.
Ku antswisa vuhlayiselo bya mahungu no pasisa mahungu.
Ku fikelela tigazete leti nga kona.
Ku pompola mbulavurisano lowu kondleteriweke wa matlhelo hinkwawo.
Mbuyelo wa xiilekitironiki no vikela vaendli va swikombelo.
Mavito laya landzelaka ya cinciwile eka lembe ximali leri nga hundza.
Xiyenge xa Nkoka xa 8: Ndzhaka ya Nkoka.
Hi 2002/2003 Ndzawulo yi yile mahlweni ku seketela Zindala Zombili, ncino wa rixaka wa xintu wa rixaka wa lembe na lembe na nkhuvo wa vuyimbeleri ehansi ka vulawuri bya Nkwama wa Ndzhavuko wa Mfuwo wa Afrika. Nkhuvo hi laha ku kombisiwaka no hluvukisa rifumo na tinxaka ta mincino ya xintu na vuyimbeleri bya Afrika Dzonga. Nkhuvo wu vumbiwile hi 22 wa mimphikizano ya muganga na nhungu wa mimphikizano ya xifundzhankulu leyi fikeleleke eka Nkhuvo wa Rixaka. Nkhuvo wu katsa 600 wa vacini na vayimbeleri eka swiyenge swo ringana 28.
Ndzawulo, hi ku tirhisa ndhawu ya Vuhlayiseri bya timhaka ta Rixaka, yi seketele Nkwama wa Ndzhaka ya Afrika ku endlela ku tumbuluxa rhekhodo ya vuhlayiseri bya xiilekitironiki tanihi xiphemu xa pfhumba ra masungulo yo hlayisa mfuwo wa xintu. Xikongomelo xa pfhumba i ku tumbuluxa tindlela to nghenisa xandla eku kumeni hi vuntshwa rifumo ra ndzhaka na mfuwo wa xintu wa tiko hi ku tumbuluxa masungulo yo hlengeleta, ku kandziyisa, ku paka, ku hlayisa hi ndlela ya xiilekitironiki no hangalasa vundzeni bya mahungu, ku tlakusa na timhaka ta mabindzu.
Eka lembe ximali leri hundzeke, Holobye u pasisile nseketelo wa mali eka ndzavisiso wa vuyimbeleri bya xintu na matimu yo runguriwa wu ta kondleteriwa hi khale ka tiyunivhesiti tinharhu ta Afrika Dzonga, tiyunivhesiti ta Fort Hare eKapa Vuxa, Zululand eKwazulu-Natal na Venda eLimpopo. Tiyunivhesiti leti ti ta lavisisa swiyenge hinkwaswo swa vuyimbeleri bya xintu, ku katsa vuyimbeleri, swichaya-chayana na matimu yo runguriwa laya fambisanaka na xiphemu xa ndzhaka lexi a xi nga tekeriwi enhlokweni, swinwana swa kona leswi nga le ku suhi no nyamalala?
Matimu yo runguriwa ya vile ya nkoka eka ku hundzuluxiwa ka vundzeni bya Vuhlayiselo. Hi 2000 hi sungule nongonoko wa Matimu yo Runguriwa ya Rixaka na pfhumba ro sungula no letela vatirhi va ndhawu ya vuhlayiselo eka maendlelo yo hlengeleta matimu yo runguriwa. Hi nkarhi lowu fanaka ntlawa wa vativi wu vumbiwile ku tsundzuxa Holobye eka endlelo no phakela swiletelo hi laha Matimu yo Runguriwa ya faneleke ku fambisiwa etikweni hinkwaro. Eka nkarhi wa sweswi ku na kwalomu ka 20 wa mapfhumba lawa Ndzawulo yi wa seketelaka hi timali naswona leswi kumiwaka hi mapfhumba lawa swi tisiwa eka Vuhlayiselo naswona swi tsarisiwa eka vuhlayiselo bya mahungu bya National Register of Oral Sources (NAROS), ku endla leswaku mahungu ya kumeka hi ku olova. Ndhawu ya Vuhlayiseri bya ndzhaka ya rixaka yi sungule web site ya yona nwexemu naswona hi ya mahlweni no antswisa tindlela ta xithekinoloji ta mahungu.?
Hi tumbuluxile xiyenge xo kota ku fikelela naswona xivandla xo tirhana na leswi xi tumbuluxiwile. Hi nkarhi hi tumbuluxa pulani ya xiyenge xo kota ku fikelela lexi nga na ku hiseka no koka vana va xikolo na lava tshikeke xikolo eka ntirho wo hlengeleta ndzhaka ya tiko. Film, Video na Sound Archives yi rhamba vanhu ku ta vona leswi hlengeletiweke, xikombiso hi Siku ra Timfanelo ta Vanhu (21 Nyenyankulu) va vile na nkombiso eTembisa laha a ku tele swinene. Hi ku tirhisa mapfhumba laya sunguriweke ma-Afrka Dzonga va sungula ku lemuka leswaku va na yindlo ya vuhlayiselo ePitori.?
Eka xiyenge xa 5 xa Vumbiwa bya Riphabuliki ra Afrika Dzonga swi tivisiwile leswaku tindhawu ta vuhlayiselo ti na vuswikoti eswifundzheni-nkulu. Ku tumbuluxa tindhawu ta vuhlayiselo bya ndzhaka eswifundzheni-nkulu i pfhumba leri kulukumba. Swifundzhankulu swinharhu, Free State, Kwazulu-Natal na Kapa Vuxa swi tumbuluxile tindhawu ta swona. Ku na ntlhanu wa swifundzhankulu ehansi ka mfumo lowuntshwa leswi faneleke ku sungula ehansi, ku nga Gauteng, Kapa Nwalungu, Limpopo, Nwalungu Vupeladyambu na Mpumalanga. I vutihlamuleri bya Vuhlayiseri bya Ndzhavuko ya Rixaka ku vona leswaku tindhawu ta vuhlayiseri bya ndzhavuko ta tumbuluxiwa. I swa xihatla leswaku ku tumbuluxiwa vuswikoti byo hlayisa ndzhavuko eka swifundzhankulu.?
Hi 1999 Afrika Dzonga yi komberiwile ku rhurhela Round Table ya International Council of Archives hi Nhlangula 2003. Nhlengeletano yi ta khomeriwa edorobeni ra Kapa naswona i pfhumba leri kulukumba ra 2003/2004. Afrika Dzonga yi ta va kona tanihi mhaka ya nkoka leyi nga ta kaneriwa, ngopfu-ngopfu mayelana no kuma matsalwa ya Khomixini ya Ntiyiso na Ndzivalelano. Pfhumba leri nga yisiwa eswifundzheni-nkulu i ra nkoka naswona i ra nkarhi lowo leha, leri vumbarhaneke na pfhumba ra aka vuswikoti.?
Minongonoko yo kota ku fikelela yi ta engeteriwa, naswona pfhumba ra Matimu yo Rungula ya ta ya mahlweni hikuva ku na timhaka to tala leti nga si ku tsariwaka eka matsalwa eka nkarhi wa sweswi. Mimfungho yo engetela ya rixaka yi ta nghenisiwa lembe leri naswona hi ta tirha hi tiyimisele ku endla mfungho wu va wu nga ngheneli hi timhaka ta matiko ya le handle no wu endla wu ri wa xi-Afrika hi laha swi nga ta koteka ha kona.?
Hi nkarhi lowu ku nga le ku langutisiseni hi vuntshwa 212 wa vanhu va endzerile Ndhawu ya vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka. Eka vaendzi lava, 77a ku ri machudeni ku suka eswikolweni swo fona na xikolo xa le henhla xa J. Kekane, Yunivhesiti ya Afrika Dzonga, Yunivhesiti ya RAU, Yunivhesiti ya Witwatersrand na ya Pitori. Vaendzi vanwana va katsa vatirhi va Ndzawulo ya Tiyindlo ya Xifundzhankulu, vaaka tiko va Iran, Egypt na Canada, valavisisi, vadyondzisi na valeteri. Tanihi xiphemu xa nongonoko wo kota ku fikelela tiawara to hlaya hi muqivela wa vunharhu eka nhweti yinwana na yinwana ti engeteriwile?
Nongonoko wo fikelela vaaki wu endzerile swikolo endhawini ya Pitori ku endlela ku dyondzisa vadyondzi na vadyondzisi hi nkoka wa ndhawu yo hlayisela ndzhavuko emugangeni wa hina. Tendzo leti ku vile xiphemu xa nongonoko wo fikelela vaaki ku kandziyisa migingiriko ya ndhawu yo hlayisela ndzhavuko eka vaaki va Afrika Dzonga. Swin?
Vadyondzisi eMamelodi a va rhambiwile ku endzela ndhawu yo hlayisela ndzhaka naswona 15 wa vadyondzisi lava nga xiphemu xa ntlawa wa komiti ya matimu va tile.
Endzhaku ko tendzo to hlayanyana eswikolweni eSoshanguve, vatirhi va nongonoko wo fikelela vaaki a va rhambiwile eka kamba ya matimu leyi a yi lulamiseriwele vadyondzi na vadyondzisi eRoodeplaat. Kwalomu ka madzana manharhu wa vadyondzi va nghenerile kamba. Vatirhi va nongonoko wo fikelela vaaki va nyikile xiviko eka mintirho ya ndhawu yo hlayisela ndzhaka. Vadyondzi va hoxile xandla no vutisa swivutiso swo tala.
Xiviko xi endliwile eka swichudeni swa dyondzo ya Sayense ya Mahungu eYunivhesiti ya Afrika Dzonga (Sunnyside Campus).
Ndhawu ya Mimfungho ya tiko yi tlakusa no hlavutela ku hlonipha no twisisa mimfungho ya tiko. Ndhawu yi nyika mintirho yo tsarisa mimfungho ya tiko na tibeji, no pasisa swivutiso swo hlaya lembe na lembe mayelana na mimfungho ya tiko ra Afrika Dzonga. Eka lembe leri a swi ri eku kambisisiweni ndhawu ya nhlayiselo wa mimfungho yi humelerile eku tumbuluxeni no simekiwa ka mimfungho ya masagwadi ya tiko ya nharhu, lawa a ya nyikiweke ro sungula hi Presidente hi Nwendzamhala 2002?
Masagwati ya nharhu yantshwa ya tiko ya nyikiwile hi Presidente Thabo Mbeki eka vaaka tiko lava swi va faneleke na vayeni vo huma eka matiko ya le handle eka xinkhubyana hi ti 10 Nwendzamhala 2002. Mimfungho ya tiko i masagwati ya xiyimo xa le henhla laya nga nyikiwaka munhu eAfrika Dzonga kumbe varhangeri va matiko ya le handle na vumunhu lebyi Afrika Dzonga yi tsakelaka ku byi fundzha?
Sagwadi ra Mapungubye ri nyikiwa vaaki va Afrika Dzonga lava fikeleleke leswa kahle..
Sagwadi ra Boaboa ri nyikiwa vaaki va Afrika Dzonga eka mintirho ya xiyimo xa le hanhla ehandle ka leyi va tholeriweke yona. Ri nyikiwa lava hoxeke xandla hi ndlela yo hlamarisa eka ku lwela xidimokirasi na timfanelo ta vanhu, ku aka tiko na mintirho ya miganga, ku rhula na nsirhelelo.
Sagwati ra Vunghana (companion) kumbe OR Tambo ri nyikiwa varhangeri va matiko na vanhu vanwana lava tlakusaka mhaka ya ku rhula, ku tirhisana na vunghana na Afrika Dzonga?
Ndhawu yo Hlayisela Ndzhaka ya Malawi yi rhambile Ndhawu ya Vuhlayiselo bya Ndzhaka na Mintirho ya Tirhekhodo ya Afrika Dzonga ku pfuna ku tumbuluxa pfhumba ra matimu yo rungula. Ku engetela, tanihi xiphemu xo aka vuswikoti bya xifundzhankulu, rendzo ri vile kona ro ya endhawini yo hlayisela ndzhaka eUmtata ku kambela switirhisiwa no pfuneta hi malulamiselo yo rhurhela eka muako wunwana?
Mintirho ya vuhlayiselo yi endla migingiriko yo fana na vufambisi bya nhlayiso, byo kondletela (binding), byo humelerisa mpfumawulo eka khompyuta, tifilimi letintsongo na makhombo. Yi tlhela yi nyika ndzetelo wa xithekiniki wa mintirho yo fana na minkombiso, ku fambisa mbango, vuhlayiselo bya matsalwa, ku lomba timali na ku hlayisa ndyangu swa ntolovelo.
Pfhumba ro humelerisa mpfumawulo eka khompyuta ra Afrika Dzonga ri sunguriwile naswona Vuhlayiselo bya Ndzhaka i xirho no va ndhawu ya vuhlayiselo. Leyi lawuriwaka yi ri kule. Maphepha laya nga nghenisiwa eka khompyuta ya hlayisiwa eka disiki ya khompyuta, leti rhumeriweke eka tihofisi-nkulu ta DISA. Nhlayo hinkwayo yi vile 80 wa maphepha hungu laya nga na kwalomu ka 18 wa mapapila ya kandziyisiwile.
Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka yi le ku pfunaneni na Pfhumba ra Presidente ku vuyisela no hlayisa matsalwa ya Timbuktu. Nongonoko wa mahlayiselo ya matsalwa lawa wu endliwile no nyika xiviko eka pfhumba leri swi endliwile eka Holobye E Pahad wa hofisi ya Presidente na xandla xa Holobye Mabandla.
Hi ku tirhisa vuhlayiselo bya ndzhaka ya rixaka ya Afrika Dzonga, tiko ri ta pfuna Mali eku vuyiseleni ka xitirhisiwa xa vutlharhi bya Africa-Matsalwa ya Timbuktu. Matsalwa lawa ya khale i xiphemu xa ndzhaka ya Afrika naswona yi tlhela yi nyika mahungu ya matimu ya tikonkulu na ndzhaka ya mfuwo.
Matsalwa ya na vukhale byo sukela hi minkarhi ya malembe-xidzana ya 13th, naswona ya tsariwile hi xi-Arabic. Nchumu wunwe wa nkoka hi matsalwa hi leswaku ya kombisa ndlela ya xintu leya kahle yo tirhisa marito laya tsariweke eka ku kandziyisa ndzhaka, ku engetela eka rifumo ra xintu xo rungula lexi xifundzhankulu xi tiviwa hi swona?
Tanihi leswi nga tsariwa ephepheni, matsalwa yanwana ya sungula ku hlakala, naswona vativi va Afrika Dzonga eka timhaka ta mahlayiselo ya ndzhavuko va laveka. Vatirhi va ndhawu ya vuhlayiselo va ta avelana vutivi bya vona na lava ringanaka na vona hi ntirho va le Mali ku ta va ku ri pfhumba ra nkoka leri nga sunguriwa hi NEPAD. Presidente Thabo Mbeki u nyiketile Presidente ya Riphabuliki ra Mali matsalwa yo sungula laya kumiweke hi 2002?
Vuhlayiselo bya ndzhaka ya rixaka yi le ku pfuneteni eka pfhumba ro lwisana na vusweti, leri nga ta letela swirho swa vaaki eka ku hlayisa na maendlelo. Leswi swi endliwile hi ku tirhisana ka Muziyamu wa Pilgrims Rest na Yunivhesiti ya Witwatersrand?
Hi 2002/2003 Mintirho ya Rhekhodo ya Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka yi pfunete hi timali makume-mbirhi wa mapfhumba ya matimu yo runguriwa.
Swiringanyeto swa matimu yo runguriwa leswi a swi nga seketeriwangi hi timali hi lembe ximali ra 2002/2003 swi ta tekeriwa enhlokweni eka lembe ximali leri taka.
Matafula laya landzelaka ya kombisa nxaxamelo na nhlamuselo ya ndhawu ya vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka.
Khoto yo Thalana ya le Xikarhi.
Mahungu hi mahungu yanwana i xiyenge xa nkoka lexi langutisiwaka timhaka ta mintirho yinwana ya layiburari na mahungu (LIS), eka lembe leri a ri ri ku kambisisiweni hi vuntshwa, xiyenge-ntsongo xa vufambisi bya mintirho ya mahungu hi mahungu yanwana byi susiwa ku suka eka Ndzawulo ya Sayense na Thekinoloji ku ya eka Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo. Endlelo ra mahungu hi mahungu yanwana ya Rixaka eAfrika Dzonga ri endliwile hi tinxaka to hambana ta tilayiburari minhlangano yinwana ya mahungu naswona yi pfumelela hi rimba ra palamende. Minhlangano leyi yi nghenisa xandla eka ku tumbuluxa xivumbeko xa rixaka xa LIS, lexi pfumelelaka tinxaka tinwana ta tilayiburari ku nyika mintirho ya mahungu eka miganga ya tona?
Mintirho ya mahungu hi mahungu yi khumbheka ngopfu-ngopfu hi Layiburari ya Rixaka ya Afrika Dzonga (NLSA), Layiburari ya Afrika Dzonga ya Mabofu (Blindlib), Nhlangano wa Vatirhi va Mabofu va Afrika Dzonga (SABWO), Komiti yo Vekisa Timhaka ta Nawu na tilayiburari teto na tindhawu ya vuhlayiselo bya ndzhaka leti tirhaka tanihi tindhawu to vekisa swa nawu. Xiyenge xi khoma timhaka ta mafumele laya kondleteriweke ya NLSA, Blindlib na SABWO, leyi kumaka nseketelo wa timali wa lembe ku suka eka Ndzawulo no tlhela yi tirha tanihi matsalana wa huvo ya Komiti yo Vekisa Timhaka ta Nawu (LDC) na Huvo ya Layiburari ya Rixaka na Mintirho ya Mahungu (NCLIS).
no tlhela yi va vuhlayiselo bya layiburari ya rixaka ya Afrika Dzonga khamphasi ya doroba ra kapa. Hi lembe leri a ri ri ku kambisisiweni, muako wuntshwa wu pasisiwile wa khamphasi ya Pitori, leyi nga ta dya R119 wa mamiliyoni naswona yi ta tirha tanihi ndhawu ya rixaka ya mahungu ya vanhu va Afrika Dzonga. Hi lembe leri a ri ri ku kambisisiweni, ndhawu leyi a yi tirha hi ku tinyiketa eka mapfhumba laya sunguriweke yo tlakusa ku dyondza ku hlaya no tsala. Holobye u tlhele a pasisa ku engeteriwa ka timali ta mpfuneto to seketela vatirhi va ndhawu leyi.
Blindlib Blindlib yi hangalasa matsalwa hi xi-Braille na tikhasete thwii vatirhisi va minkandziyiso ya mabofu na vanwana vatsoniwa etikweni hinkwaro. Swivandla swinharhu swa mintirho leswi veke kona eka Huvo ya Blindlib swi siviwile hi lembe rero. Mulawuri wuntshwa wa Blindlib, mulawuri wo sungula loyi a nga bofu u thoriwile hi Hukuri 2002?
Braille matiko hinkwaro. Hi lembe leri, khale ka DACST yi nyike SABWO timali to engetela ku endlela leswaku ku yiwa mahlweni no kandziyisa hi xi-Braille eka matsalwa ya mfumo.
Layiburari ku endlela ku olovisa nhluvukiso wa muganga hi ku tirhisa swilaveko swa mahungu laya faneleke. Pfhumba ro tumbuluxa NCLIS ri hetisiwile hi lembe lero naswona swirho swi ta thoriwa eka xiphemu xa vumbirhi xa 2003.
LDC Xikongomelo xa LDC i ku kondletela nsimeko wa Nawu wa Vuhlayiselo bya mathema ya nawu, 1997. Nawu wu vona leswaku khopi yinwe ya tsalwa rinwana na rin?
Natal Society Library na mintirho ya layiburari ya Mangaung (Bloemfontein).
Vhidiyo na Vuhlayiseri bya Mpfumawulo ePitori. Nawu lowu wu vona leswaku minkandziyiso ya ndzhaka wa Afrika Dzonga wa ya hlayisiwa no va vaaki va ta ya kuma.
Hi lembe leri, komiti yi hlanganile ka mbirhi, na komiti-ntsongo ya xithekiniki.
Mbulavurisano wu tirha tanihi muhlanganisi exikarhi ka vaaki na Ndzawulo ya Vutshila na Mfuwo, minkhuvo leyi kondleteriweke, ku kandziyisa matsalwa no tihlanganisa na va mahungu i ntirho wa kona wa nkoka.
Mintirho ya vufambisi bya timali i vutihlamuleri bya Nawu wa Mafambiselo ya Timali ta Vaaki. Ntirho lowu wu vona leswaku ku tirha ku nga ri na ku tumbela, vutihlamuleri na ntirhiseko swi tekeriwa enhlokweni eka mintirho hinkwayo ya timali leyi endliwaka hi Ndzawulo.
Xiyenge xa Mintirho ya swa Nawu yi nyika mpfuneto hi tlhelo ra swa nawu eka Ndzawulo. Xivandla xa thekinoloji ya mahungu xi vona leswaku xiyenge xa nhluvukiso wa thekinoloji ya mahungu, xa nhlayiso no tirhisiwa xi fambelana na pholisi na xikongomelo xa mfumo.
Vufambisi bya Xiyenge xa Matholelo byi vona leswaku nawu wa Mintirho ya Vaaki wu simekiwa hi ndlela leyinene. Tanihi xitirhisiwa xa nhluvukiso, mphakelo wu vona leswaku maendlelo ya vufambisi lebyinene ya landzeleriwa.
Ndzawulo yi seketela tiphurojeke leti nga ni xikongomelo xo tlakusa/hluvukisa vutshila ni mfuwo, leswi ku nga ntirho wa nkoka wa Vuhlayiselo bya Ndzhaka ya Rixaka (National Archives) na ririmi. Ku fikela sweswi, Ndzawulo yi nyika tigiranti eka mavandla, tihuvo, swihubyana, ni minhlangano yinwana ya mfumo kumbe vaaki. Swihubyana swo hambana swa Ndzawulo swi kambela makungu ya tiphurojeke yo huma eka vatirhisani vo hambana no endla mintwanano ni mintlawa endzhaku ko endla xiboho xo pfuneta hi timali phurojeke yo karhi?
Ndzawulo eka lembe-ximali ra 2002/2003 yi tumbuluxe Komiti yo Kambela hi ku fambisana na Nawu wa swa Mafambisele ya swa Timali ta Mfumo (PFMA), 1999, na Swinawana swa Mutameri wa Timali (TRs) leswi humesiweke ku fikelela swilaveko swa yona. Mutshami wa xitulu wa Komiti yo Kambela a ku ri Mr S Kajee, Mufambisi eka Mintirho ya Ntirho wa Nhlangano wa Gobodo. Swirho leswin?
Ku ta thoriwa Komiti yo Kambela yintshwa enkarhini lowu nga exikarhi ka 1 Dzivamisoko ku fikela 31 Nyenyankulu 2004.
Yuniti yo Kambela ya le Ndzeni yi endle nkambelo wa khombo wa Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji ku kota ku lulamisa swilaveko swa Ndzawulo yintshwa ya Vutshila ni Mfuwo laha ku amukeriweke pulani yo kambela ya lembe ya le ndzeni.
Pulani yo lwisana ni vuxisi ni endlelo swi tumbuluxiwile ku kota ku tirhisa tindlela to sivela vuxisi no tumbuluxa vutivi bya vuxisi. Ku sunguriwile nomboro ya riqingo yo vika hi loko ku ri na vuxisi tanihi xiphemu xa endlelo lexi.
Tanihi leswi Ndzawulo yi rhurhisaka xidzana xa le henhla xa bajete ya yona ku ya eka minhlangano ya vaaki, no va Holobye a ri na vutihlamuleri byo kambela ku landzeleriwa ka PFMA hi ku ya hi xiyenge xa 63 , ku sunguriwile yuniti yinwana ku kambela ntirho wa nhlangano, kambe hikwalaho ko pfumaleka ka vuswikoti yi ta sungula ku tirha hi 2003/2004?
Ndzawulo yi thorile Mukhomeri wa Muofisirinkulu wa swa Timali ku sukela hi Nhlangula 2002 endzhaku ka loko Ndzawulo yintshwa yi sungurile ku tirha yi ri yoxe. Ku ni ntshembo wa leswaku ku ta thoriwa Muofisirinkulu wa swa Timali eka xiyimo xa Mulawuri-nkulu hi Khotavuxika 2003.
Ku tirhisiwa ka Nawu wa Mafambisele ya swa Timali ta Tiko, wa 1999 (Nawu nomboro ya 1 wa 1999) na Swiletelo swa Mutameri wa Timali ta Tiko (TRs) leswi humesiweke hi ku landza swiyenge swa 76 na 77 swa PFMA, i swa nkoka eka Ndzawulo. Vurhumiwa eka xiyimo lexi bya pfumeleriwa naswona byi le ku tirhisiweni. Hambileswi ku nga va ni ku humelela ka kahle eka swivandla swinwana, swinwana swa swona swi ta lava ntirhisano wa kahle eka lembe-ximali ra 2003/2004?
Tanihi laha swi laviwaka hi PFMA, tirhekhodo ta xiviri ta timali ti nyiketiwile eka vatirhisani vo hambana hi nkarhi.
Ehandle ka swilaveko swa milawu, Ndzawulo nakambe yi na sisiteme ya kahle yo vika ni mafambisele ya swa timali. Leswi swi tikomba hi nhlayiso wutsongo lowu veke kona enkarhini lowu wo vika (handle ka tiphurojeke ta timali leti Ndzawulo yi nga riki na vulawuri hikwalaho ka nkucetelo wa vaaki ni vakontiraka).
Hikwalaho kova Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi tumbuluxiwile hi Mhawuri 2002, a yi vangi na Mimpimanyeto ya Tirhiselo ra timali ta Tiko wa lembe-ximali ra 2002/2003, kumbe Pulani ya Matirhele enkarhini wa 1 Mhawuri 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003. Minongonoko ta yona a ti fanele ku tlhela ti lulamisiwa ku suka eka Nkumbetelo wo Lulamisa wa 2002/2003, leswi endleke leswaku ku vika ka ximfumo hi ku landza swikongomelo swokarhi leswi nga eka Minkumbetelo ya Timali ya Rixaka na Pulani ya Matirhele swa khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji swi tika ngopfu. Leswi swi nyanyisiwile hi mhaka yo va vutihlamuleri bya swa timali, tisisiteme ta muholo swi sungule ku tirha hi siku ra 1 Hukuri 2002. Kambe hambiswiritano, tisisiteme ta matirhele leti tumbuluxiweke hi khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji ti hlayisiwile eka tinhlengeletano ta mafambisele ni swiyimo swinwana swo kambela ku ya emahlweni swo fana na Vukamberi bya le Ndzeni ni maendlelo yo kambela Tikomiti ta Vukamberi. A ku vangi na tindlela to kambela ta le handle leti tirhisiweke ku tiyisisa mahungu ya matirhele (maendlele) ehandle ka vukamberi bya ntolovelo bya Mukamberi-Jenerali (Auditor-General)?
Switatimende swa timali swa lembe leswi kumekaka eka tipheji ta 67 ku fikela 90 swi amukeriwile hi Muofisiri loyi a nga na Vutihlamuleri (Mulawuri-Jenerali).
Switatimende swa timali leswi kombisiweke eka tipheji ta 67 ku fika eka 90, swa nhungu wa tinhweti leti heleke hi 31 Nyenyankulu 2003, swi kamberiwile hi ku landza xiyenge xa 188 xa Vumbiwa bya Afrika-Dzonga, 1996 (Nawu No.108 wa 1996), loko xi hlayiwa swinwe ni swiyenge swa 3 na 5 swa Nawu wa Mukamberi-Jenerali, 1995 (Nawu No. 12 wa 1995). Switatimende leswi swa timali, ku hlayisiwa ka tindlela ta kahle to lawula no swi fambelanisa na milawu ni swinawana i vutihlamuleri bya muofisiri loyi a nga na vutihlamuleri. Ntirho wa mina i ku kombisa mavonele ya mina eka switatimende leswi swa timali lama simekiweke eka vukamberi?
Vukamberi byi endliwile hi ku landza Mimpimo ya Vukamberi ya Switatimende swa Afrika-Dzonga. Mimpimo leyi yi lava leswaku ndzi pulana no endla vukamberi ku kuma ntiyisiso wa leswaku switatimende swa timali a swi na swihoxo.
vukamberi hi ku tirhisa swikambelwana, vumbhoni lebyi seketelaka mintsengo ni tinhlamuselo eka switatimende swa timali, ku kambela milawu ya vutihlamuleri leyi tirhisiweke na minkumbetelo ya nkoka leyi endliweke hi mafambisele, na ku kambela minyiketo ya switatimende swa timali hinkwayo.
Nakambe, vukamberi byi katsa ku kamberiwa hi ku tirhisa xikambelwana ku kambela vumbhoni lebyi seketelaka ku landzeleriwa hi tindlela hinkwato swinwe ni milawu ni swinawana leswi faneleke leswi ndzi swi voneke naswona swi tirhisiwaka etimhakeni hinkwato ta timali?
Ndzi tshemba leswaku vukamberi byi nyika masungulo ya kahle ya mavonele ya mina.
Hi ku vona ka mina switatimende swa timali swi kombisa xiyimo xa timali xa Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo (ndzawulo) enkarhini wa tinhweti ta nhungu leti heleke hi 31 Nyenyankulu 2003 ni mimbuyelo ya mintirho ya yona ni tirhisele ra swa timali enkarhini lowu hi ku fambisana ni maendlele ya vutihlamuleri lama lerisiweke?
Eka swiyimo swinwana ku hakeriwa ka timali a ku nga seketeriwi hi matsalwa lama eneleke?
Swipimelo swokarhi a swi nga ri erivaleni eka tikontiraka.
Ku thoriwile mutsundzuxi ku lavisisa ku landzeleriwa ka swinawana hi mayelana ni xipfuno xa R2.4 miliyoni leyi hakeriweke eka Windybrow Theatre. Xiviko xo sungula yi tiyisisile leswaku ku veni ku tsandzeka ko landzelela swinawana ni swihoxo swinwana. Loko ku tsariwa xiviko lexi vulavisisi a byi nga si hetiseka?
Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo yi hambanisiwile ni ku suka eka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji hi siku ra 1 Mhawuri 2002. Ku sukela loko tindzawulo ti hambanisiwile a ku si tumbuluxiwa pulani ya vukamberi bya le ndzeni ya ndzawulo ku fikela enkarhini lowu nga ku kamberiweni naswona a ku na vukamberi bya le ndzeni lebyi hetiweke enkarhini lowu. Hikwalaho ka leswi a ku na swiviko swa vukamberi bya le ndzeni leswi tekiwaka swi ri swa ntiyiso.
Hikwalaho ko hambanisiwa ka khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji, ndzawulo a yi fanele ku lulamisa nongoloko wa tiasete ni swikweleti. Leswi a swi fanele ku rhurhiseriwa eka tindzawulo leti tintshwa. Hi ku ya hi xiyengentsongo xa 42 xa Nawu wa Mafambisele ya swa Timali ta Tiko, 1999 (Nawu No. 1 wa 1999) nongoloko wu fanele ku sayiniwa hi vaofisiri lava nga na vutihlamuleri (Valawuri-Jenerali) va tindzawulo leti rhurhisaka ni leti amukelaka.
Nongoloko lowu a wu nyiketiwangi leswaku wu kamberiwa leswi vangeke leswaku ku va ni ku tsandzeka ko tiyisisa tiasete leti rhurhisiweke.
Hi nkhensa ndlela leyi vatirhi va ndzawulo va hi pfuneke hi yona enkarhini wa vukamberi.
I ntsako eka hina ku mi nyiketa xiviko xa hina xa lembe-ximali leri heleke hi 31 Nyenyankulu 2003.
Komiti yo kambela yi vumbiwa hi swirho leswi longoloxiweke laha ehansi naswona yi hlangana kambirhi hi lembe ku ya hi swipimelo swa yona leswi amukeriweke. Elembeni leri ku ve ni tinhlengeletano timbirhi.
Komiti yo Kambela yi vika leswaku yi landzelerile vutihlamuleri hinkwabyo lebyi humaka eka xiyenge xa 38 (a) xa PFMA ni Swiletelo swa Mutameri wa Timali ta Tiko 3.1.13. Komiti yo Kambela yi tlhela nakambe yi vika leswaku yi amukerile swipimelo swa ximfumo leswi amukeriweke tanihi ntwanano wa yona, yi lawurile timhaka ta yona hi ku landzelela ntwanano wa yona no tirhisa vutihlamuleri bya yona hinkwabyo lebyi kumekaka eka ntwanano lowu.
Sisiteme ya vulawuri bya le ndzeni yi va kahle tanihi swiviko swo hambana swa Vakamberi va le Ndzeni, Xiviko xa Vukamberi xa Switatimende swa Lembe swa Timali, timhaka leti tshikeleriweke na papila ra mafambisele ra Mukamberi-Jenerali a swi kombisangi ku kala ku nga landzeleriwi ka tipholisi ni maendlele leswi lerisiweke leswi nga vaka ni mbuyelo wo biha.
Nkoka wa mafambisele ya lembe ni swiviko swa nhweti leswi nyiketiweke hi ku landza Nawu na Mpandzo wa Nawu wa swa Timali ta Tiko?
Komiti yi enerisiwile hi vundzeni ni nkoka wa swiviko swa nhweti leswi lulamisiweke no nyiketiwa eka Muofisiri loyi a nga na Vutihlamuleri (Mulawuri-Jenerali) ni Ndzawulo elembeni leri nga ku kamberiweni?
Kamberile ku hundzuluxiwa ka nkoka loku nga va kona hikwalaho ka vukamberi.
Komiti yo Kambela yi pfumelelana no amukela swiboho swa Mukamberi-Jenerali eka switatimende swa timali swa lembe naswona yi na miehleketo ya leswaku switatimende swa timali swa lembe swi amukeriwa no hlayiwa swinwe ni xiviko xa Mukamberi-Jenerali?
Switatimende swa timali swi lulamisiwile hi ku landzela tipholisi leti landzelaka, leti tirhisiweke minkarhi hinkwayo hi tindlela hinkwato, handle ka loko swi hlamuseriwile hi tindlela tinwana. Kambe hambi swi ri tano laha ku nyikiweke mahungu yo engetela lama faneleke ku antswisa ku tirhisiwa ka switatimende swa timali no landzelela swilaveko swa nawu swa Nawu wa Mafambisele ya swa Timali ta Tiko, Nawu No.1 wa 1999 (tanihi laha wu hundzuluxiweke hakona hi Nawu No. 29 wa 1999), Swinawana swa Mutameri wa Timali ta Tiko swa Tindzawulo ni Mavandla ya Vumbiwa leswi humesiweke hi ku landza Nawu wa Mpandzo wa swa Timali ta Tiko, Nawu No. 5 wa 2002?
Switatimende swa timali swi lulamisiwile hi ku tirhisa endlelo ro tirhisa mali leri hundzuluxiweke, handle kaloko swi tivisiwile hi tindlela tinwana. Xiyenge xo nyika xiviko xi le ku hundzukeni hi ku tirhisa timali ta khexe ta vutihlamuleri byo vika eka endlelo ra nhlengelo ra vutihlamuleri. Ehansi ka endlelo ro tirhisa mali ya khexe, minxavelano ni swiendleko swinwana swi tekiwa loko mali yi amukeriwa kumbe yi hakeriwa. Ehansi ka endlelo ro hlengeleta ra vutihlamuleri bya minxavelano ni swiendleko swinwana leswi amukeriwaka ku nga ri loko ku amukeriwa kumbe ku hakeriwa mali?
Timali leti komberiwaka i timali leti nyikiwaka ndzawulo hi ku landza mpimanyeto wo hetelela leyi tiviwaka tanihi Minkumbetelo leyi Lulamisiweke ya Tirhiselo ra Timali ta Tiko/Xifundzankulu. Timali leti amukeriwaka ti nga languteriwangi ti nyiketiwa eka Nkwama wa Mali ya Tiko/Xifundzankulu.
Mintswalo ni swiavanyisiwa leswi amukeriwaka swi tekeriwa enhlokweni loko ku amukeriwa timali, naswona a ku na nhlengeleto lowu endliwaka eka ntswalo kumbe swiavanyisiwa leswi amukeriwaka eka siku ro hetelela ku fikela eku heleni ka nkarhi wo vika. Yi tekiwa tanihi timali ta tiko eka switatimende swa timali swa ndzawulo kutani yi rhurhiseriwa eka Nkwama wa Mali ya Tiko/Xifundzankulu.
Tirhiselo leri nga kona sweswi ra amukeriwa eka xitatimende xa mali leyi amukeriweke loko hakelo yi endliwa.
ku tirhisa mali yo tlula leyi komberiweke kumbe ya xiyenge xa nkoka endzeni ka vhoti; kumbe tirhiselo leri nga endliwangiki hi ku landzelela xikongomelo xa vhoti, kumbe eka xiyenge xa nkoka, handle ko landzelela xikongomelo xa xiyenge xa nkoka.
Tirhiselo leri nga hava mpfumelelo ri tekiwa tanihi asete leyi nga kona eka papila ro ringanisa (balance sheet) ku fikela loko mali yoleyo yi kumeka ku suka eka ntlawa wunwana kumbe ku hakeriwa ku suka eka timali leti komberiweke emalembeni lama nga ta landzela?
Tirhiselo ro homboloka swi vula tirhiselo, leri nga riki ro pfumala mpfumelelo, leri vaka kona hi ku tlula kumbe ku kala ku nga landzeleriwi xilaveko xin?
Nawu wa Huvo ya Tithendara ta Mfumo kumbe swinawana swinwana leswi endliwaka hi ku landza nawu, kumbe nawu wun?
Tirhiselo ro homboloka ri tekiwa tanihi mali leyi tirhisiweke eka xitatimende xa muholo.
Tirhiselo ro kala ri nga pfuni nchumu swi vula tirhiselo leri endliwaka handle ka mbuyelo leri a ri tava ri siveriwile loko ku tekiwile magoza lama faneleke. Tirhiselo ro homboloko ri fanele ku tlheriseriwa ku suka eka mutirhi loyi a nga ni vutihlamuleri (ku fanele ku sunguriwa akhawunti ya swikweleti), kumbe eka vhoti loko ku nga ri na vutihlamuleri.
Swikweleti swa suriwa loko swi voniwile leswaku a swi nge tlheriseki. A ku na swipimelo leswi vekiweke eka mintsengo leyi nga tlherisekiki.
Tirhiselo ra timali ra swilo swa xiviri leswi a swi ri kona hi siku ra 31 Nyenyankulu 2003 leswi nga ta tirhisiwa elembeni leri nga ta landzela, swa suriwa hi ku hetiseka loko swi amukeriwa no hlamuseriwa eka xitatimende xa muholo xa tirhiselo ra timali. Tiasete ta xiviri (tiasete leti nga fambeki ni tiasete leti fambaka) leti amukeriweke ta hakeleriwa yi ta suriwa eka xitatimende xa muholo loko ku endliwa hakelo.
Vuvekisi lebyi nga maketiwaka byi xavisiwa hi ku tirhisa mimpimo ya timakete. Mimpimo ya timakete yi khakhuletiwa hi ku yi yelanisa eka micincelano ya timali leyi tshahiweke eka minxavo yo xavisa eku heleni ka siku eka papila ro ringanisa.
Vuvekisi bya (non-current) ku nga ri vuvekisi lebyi nga maketiwaka byi kombisiwa eka minxavo ni ku hundzuluxiwa ku endliwa ntsena loko valawuri va vona vuvekisi byi nga vuyerisi. Laha vuvekisi byi nga vuyerisaki, byi tekiwa tanihi hi ku hakeleriwa enkarhini lowu ku lahlekeriwa ku voniwaka hi wona.
Ku engeteleka eka ntsengo wa ku maketiwa ka vuvekisi lebyi longoloxiweke ehansi ka tiasete leti nga riki ta nkarhi wa sweswi (non-current assets) ku nghenisiwa leswaku ku tlhela ku kamberiwa ni le ka tirizevhe tinwana eka minkavelo ya vini va tixere. Ku ya ehansi loku hambanaka ni ka ndziriso (offset) ku engeteleka ka nkarhi lowu nga hundza ka vuvekisi byo fana lebyi nga maketiwaka ku chajiwa eka xitatimende xa muholo. Ku engeteleka/ku ya ehansi ka ntsengo wa vuvekisi lebyi faneleke ku maketiwa lebyi longoloxiweke ehansi ka tiasete leti nga kona ka nghenisiwa/chajiwa eka xitatimende xa muholo?
Endzhaku ko hangalasiwa ka vuvekisi, ku hambana exikarhi ka (net disposal proceeds) ni ntsengo lowu yaka emahlweni ka chajiwa kumbe ku nghenisiwa eka xitatimende xa muholo. Eku hangalasiweni ka vuvekisi lebyi longoloxiweke tanihi asete leyi nga riki ya nkarhi wa sweswi, mintsengo leyi nga ku kamberiweni na tirizevhe tinwana leti yelanaka na ku maketiwa ka vuvekisi byolebyo ti rhurhiseriwa eka miholo leyi hlayisiwaka?
Vuvekisi eka mabindzu lama i mabindzu lama vikaka lama nga ni vuswikoti byo endla mintirho yin?
Ku lawula timfanelo to vhota hinkwato kumbe ta swirho swo tala enhlengeletanweni ya bindzu ya swirho hinkwaswo.
Vuvekisi eka mabindzu lama lawuriwaka ya kombisiwa eka minxavo.
Tihakelo a ti tali ku kombisiwa eka mali ya khexe ya vutihlamuleri. Kambe hambiswiritano tihakelo leti katsiwaka eka papila ro ringanisa ti huma eka tihakelo ta khexe leti nga tlherisiwaka hi ntlawa wunwana?
Tihakelo ta mintirho leti endliwaka a ti kombisiwi eka papila ro ringanisa tanihi tiasete leti nga kona kumbe tanihi hi muholo eka xitatimende xa muholo, hikuva switatimende swa muholo swi lulamisiwa hi ku tirhisa mali ya khexe eka vutihlamuleri, kambe ta paluxiwa hi ndlela yo hambana eka tinoto ku tlakusa ku tirhiseka ka switatimende swa timali.
Swikweleti a swi tali ku kombisiwa ehansi ka vutihlamuleri bya khexe. Kambe hambi swi ri tano, swikweleti leswi kombisiwaka eka papila ro ringanisa swi huma eka tirhisiti ta khexe leti faneleke ku hakeriwa hi Nkwama wa swa Timali ta Tiko/Xifundzankulu kumbe ntlawa wunwana?
Xipimelo i xikweleti xa tihakelo leti nga languteriwangiki. Swipimelo a swi tali ku kombisiwa ehansi ka vutihlamuleri bya khexe kambe swa paluxiwa hi ndlela yo hambana eka tinoto to tirhiseka ka switatimende swa timali.
Tikontiraka ta vulombisi enkarhini lowu saleke ku suka eka siku ra vutihlamuleri ku fikela emakumu ka kontiraka yo lombisa bya paluxiwa tanihi hi tinoto eka switatimende swa timali. Tikontiraka leti a ti tekeriwi enhlokweni eka papila ro ringanisa tanihi xikweleti kumbe tirhiselo ra timali eka xitatimende xa muholo tanihi leswi switatimende swa timali swi lulamisiwaka hi ku tirhisa vutihlamuleri bya khexe.
Ntsengo lowu wu yimela nhundzu/mintirho leyi endliweke kambe ku ri hava swikomba-xavu swo huma eka muphakeri eku heleni ka lembe, KUMBE xikomba-nxavu xi amukeriwile kambe xi nga hakeriwi ku fikela eku heleni ka lembe. Minstengo leyi a yi kombisiwi eka papila ro ringanisa tanihi xikweleti kumbe tirhiselo ra timali eka switatimende swa muholo tanihi switatimende swa timali leswi lulamisiwaka eka vutihlamuleri bya khexe, kambe hambiswiritano swa paluxiwa.
Tihakelo ta swipfuno swa mutirhi swa xinkarhana ta kombisiwa (nghenisiwa) eka xitatimende xa muholo enkarhini wo vika lowu hakelo yi endliwaka hi wona. Swipfuno swa mutirhi swa xinkarhana swi hundziseriwa emahlweni ku fikela loko swi pimanisiwa kutani swi hakeriwa. Vuxokoxoko bya swipfuno leswi ni swikweleti leswi nga vaka kona swa kombisiwa (paluxiwa) tanihi tinoto eka switatimende swa timali naswona a swi kombisiwi eka switatimende swa muholo.
Ku herisiwa ka swipfuno ka kombisiwa no hakeleriwa ntsena loko ku endliwa hakelo.
Ndzawulo yi nyika swipfuno swo wisa ku tirha eka vatirhi va yona hi ku tirhisa kungu ra swipfuno eka vatirhi va mfumo. Swipfuno leswi swi hakeleriwa hi tihakelo ta muthori na mutirhi. Tihakelo ta muthori eka nkwama ti hakeleriwa loko mali yi hakeriwa eka nkwama. A ku na swipimelo leswi nga kona swa swipfuno swo wisa ku tirha eka switatimende swa timali swa Ndzawulo. Swikweleti leswi nga tshukaka swi va kona swa paluxiwa eka switatimende swa timali swa Nkwama wa swa Timali wa Tiko/Xifundzankulu ku nga ri eka switatimende swa timali swa Ndzawulo leyi tholaka.
Ndzawulo yi nyika swipfuno swa rihanyu eka vatirhi (vanwana/kumbe hinkwavo) hi ku tirhisa tipulani ta swipfuno leti hlamuseriweke. Swipfuno leswi swi hakeleriwa hi muthori na/kumbe minhlengo ya mutirhi. Minhlengo ya muthori eka nkwama yi tirhisiwa/hakeriwa (expensed) loko mali yi hakeriwa eka nkwama. A ku na swipimelo leswi vekiweke swa swipfuno swa rihanyu eka switatimende swa timali swa Ndzawulo?
Swipfuno swa rihanyu swo wisa ku tirha swa swirho leswi wiseke ku tirha swa hakeleriwa loko ku endliwa hakelo eka nhlengo.
Rizevhe ya timali yi yimela ntsengo lowu ringanaka ni nkoka wa vuvekisi na/kumbe tiloni ta timali leti nga nyikiwa, kumbe tidiphoziti leti hakeriweke hi ku yimela vatirhi lava tirhaka etikweni rimbe, ro sungula eka lembe-ximali leri hundzeke. Eku hangalasiweni, tihakelo/kumbe ku tlheriseriwa koloko, mintsengo yoleyo yi rhurhiseriwa eka Nkwama wa Mali ya Tiko.
Mali ya tiko leyi nga tlhelaka yi kumeka yi yimela tihakelo leti endliwaka no kombisiwa eka xitatimende xa muholo tanihi hakelo ya malembe lama hundzeke leyi enkarhini wa sweswi yi faneleke ku tlheriseriwa ku suka eka mukoloti hikwalaho ko tsandzeka ku endla ntirho hi ku landza ntwanano. Tihakelo ti rhurhiseriwa eka Nkwama wa Mali ya Tiko loko ku amukeriwa tihakelo.
Mintirho leyi yelanaka ni vutshila ni mfuwo yi rhurhiseriwa eka ndzawulo yintshwa ya Vutshila ni Mfuwo ku suka eka khale ka Ndzawulo ya Vutshila, Mfuwo, Sayense na Thekinoloji leyi yi nga hetelela ku va kona hi siku ra 31 Mawuwani 2002. Kutani-ke, xiviko xa Ndzawulo i xa tinhweti ta nhungu ntsena laha ku nga hava tinhlayo to pimanisa?
Tinhlayo ni mahungu lama hangalasiweke eka xiphemu lexi xa xiviko xa lembe ya laveka hi ku landza Kavanyisa ka 1, Xiphemu xa III J.3 xa Swinawana swa ntirho wa Mfumo, 2001 naswona swi vekiwile hi Holobye wa Mafambisele ni Ntirho wa Mfumo. Matafula ya tinhlayo ya nyika mahungu ya xiyimo xa le henhla etimhakeni ta nkoka ta vatirhi. Mahungu ya ni xikongomelo xo nyika matimba vaendli va milawu, swihangalasa-mahungu, vaaki ni vatirhisani van?
Ti fikelela swilaveko swa nkoka swa rixaka leswi tumbuluxiweke hi Khabinete xikombiso, ndzinganiso wa ntirho.
Swiviko swa lembe swi humesiwa eku heleni ka lembe-ximali. Leswi swi tano ku antswisa vutihlamuleri bya tindzawulo eka vatirhisani va nkoka.
Matafula lama nga eka xiviko lexi ya pfuxetiwa minkarhi hinkwayo hi Ndzawulo ya Mafambisele ni Ntirho wa Mfumo (DPSA). Loko u lava mahungu man?
Ku tiyisisa leswaku nkarhi wo ringana wa kumeka ku kambela no katsa swibumabumelo swa wena, u komberiwa ku tiyisisa leswaku minyiketo hinkwayo yi nyiketiwa hi siku kumbe ku nga si fika siku ra 31 Mhawuri.
Loko u lava nhlamuselo leyi nga ni vuxokoxoko hi mayelana na theminoloji leyi tirhisiweke eka xiyenge lexi xa xiviko, u komberiwa ku tihlanganisa na vuhangalasi bya le ka DPSA lebyi thyiweke Xiletelo xo twisisa xiviko xa vulanguteri xa swiviko swa lembe swa tindzawulo. Khopi ya xiletelo ya kumeka eka tindzawulo hinkwato kumbe yi nga kumeka eka webusayiti ya DPSA www.dpsa.gov?
Mimpimanyeto ta tindzawulo hi ku ya hi minongonoko leyi hlamuseriweke kahle. Matafula lama landzelaka ya komisa matirhisele ya timali lama kamberiweke hi nongonoko (Tafula ra 1.1) na tibende ta muholo (Tafula ra 1.2). Kahle-kahle ya nyika xikombiso xa ntsengo lowu tirhisiweke eka miholo ya/tihakelo ta vatirhi hi ku ya hi nongonoko wunwana ni wunwana kumbe swiyimo swa muholo endzeni ka ndzawulo?
Tafula ra 1.1?
Tafula ra 1.
Matafula lama landzelaka ya nyika nkomiso ku ya hi minongonoko Tafula ra 1.3 na tibende ta muholo Tafula ra 1.4 wa tirhiselo ra timali leri veke kona hikwalaho ka miholo, ku tirha nkarhi wo tlula nkarhi wa ntirho, swiengetelo swa tindlu ni swipfuno swa rihanyu. Eka xiyimo xinwana ni xinwana, tafula ri nyika xikombiso xa xidzana xa bajete ya vatirhi leyi tirhisiweke eka swilo leswi?
Tafula ra 1.3?
Tafula ra 2.4?
Matafula lama landzelaka ya komisa swivandla swa ntirho leswi nga kona, nhlayo ya vatirhi lava nga kona, mpimo wa mintirho na loko ku ri na vatirhi vanwana vo engetela lava nga kona?
Nongonoko Tafula ra 2.
Xiyimo xa muholo (Tafula ra 2.2) ni mintirho ya nkoka (Tafula ra 2.3). Tindzawulo ti vone mintirho ya nkoka leyi faneleke ku languteriwa. Tafula ra 2.3 ri nyika mahungu ya mintirho leyi nga kona ni swivandla swa mintirho ya nkoka swa ndzawulo. Mpimo wa swivandla swa mintirho wu kombisa xidzana xa tiposo leti nga si tatiwaka.
Tafula ra 2.
Tafula ra 2.2?
Tafula ra 2.3?
Mahungu eka xiyimo xinwana ni xinwana ya kombisa xiyimo hi siku ra 31 Nyenyankulu 2003. Loko u lava ku yelanisa ku cinca ka maendlelo ya vatirhi elembeni leri nga ku kamberiweni, u komberiwa ku yelanisa eka xiyenge 4 xa xiviko lexi?
Swinawana swa Ntirho wa Mfumo, swi sungurile ku kamberiwa ka ntirho tanihi ndlela yo tiyisisa leswaku ntirho wo ringana wu hakeriwa ku ringana. Ehansi ka rimba ra rixaka, valawuri va nga kambela ntirho wunwana ni wunwana eka nhlangano wa vona. Hi ku ya hi Swinawana swivandla hinkwaswo leswi nga eka tilevhele ta muholo ta 9 ni ku ya ehenhla swi fanele ku kamberiwa loko swi nga si tatiwa. Leswi swi seketeriwile hi xiboho xa Holobye wa Mafambisele ni Ntirho wa Mfumo leswaku mintirho hinkwayo ya SMS yi fanele ku kamberiwa ku nga si fika siku ra 31 Nwendzamhala 2002?
Tafula leri landzelaka (Tafula ra 3.1) ri komisa nhlayo ya mintirho leyi kamberiweke elembeni leri nga ku kamberiweni. Tafula ri tlhela nakambe ri nyika tinhlayo ta tiposo leti tlakusiweke kumbe leti yisiweke ehansi.
Tafula ra 3.1?
Tafula leri landzelaka ri nyika nkomiso wa nhlayo ya vatirhi lava swiyimo swa miholo ya vona swi tlakusiweke hikwalaho ko tlakusiwa ka tiposo ta vona. Nhlayo ya vatirhi yi nga hambana ni nhlayo ya tiposo leti tlakusiweke hi mhaka yo va ku nga ri vatirhi hinkwavo lava amukeriwaka eka tiposo tintshwa naswona tiposo tinwana leti tlakusiweke swi nga endleka ti ri hava vanhu?
Tafula ra 3.2 Xihlaya xa vatirhi lava swiyimo swa vona swi tlakusiweke hikwalaho kova tiposo ta vona ti tlakusiwile, 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003.
Tafula leri landzelaka ri komisa nhlayo ya swiyimo leswi swa muholo leswi tluleke gireyidi leyi bohiweke hi ku kambela ntirho. Swivangelo swo hambuka swi nyikiwile eka xiyimo xinwana ni xinwana?
Tafula ra 3.3 Vatirhi lava swiyimo swa vona swa muholo swi tlulaka gireyidi leyi bohiweke hi ku kamberiwa ka ntirho, 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003 hi ku landza PSR 1.V.C?
Tafula ra 3.4 i nkomiso wa vaamukeri lava nga laha ehenhla hi ku ya hi rixaka, rimbewu na ku lamala.
Tafula ra 3.4 Xihlaya xa vatirhi lava swiyimo swa muholo swa vona swi hundzeke gireyidi leyi bohiweke hi ku kamberiwa ka ntirho, 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003 hi ku ya hi PSR 1 V.C?
Nhlayo hinkwayo ya vatirhi lava miholo ya vona yi hundzeke tigireyidi leti bohiweke hi ku kamberiwa ka ntirho hi 2002/03.
Xiyenge lexi xi nyika mahungu ya ku cinca ka ntirho elembeni-ximali. Mimpimo ya miholo (yo thola no tshika ntirho) yi nyika xikombiso xa tindlela eka xihlaya xo thola xa ndzawulo. Matafula lama landzelaka ya nyika nkomiso wa mimpimo ya ntholo no tshika ntirho hi ku tirhisa tilevhele ta muholo (Tafula ra 4.1) ni mintirho ya nkoka (Tafula ra 4.2). (Mintirho leyi ya nkoka yi fanele ku ringana ni leyi longoloxiweke eka Tafula ra 2?
Tafula ra 4.
Mimpimo ya ntholo ni ku tshika ntirho hi ku ya hi tilevhele ta muholo ta nkarhi wo sukela hi 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003.
Levhele ya Muholo hi ku ya hi levhele (band) hi 1 Nhlangula 2002.
Tafula ra 4.2 Mimpimo ya Ntholo ya lembe loko yi pimanisiwa na mintirho ya nkoka enkarhini wa 1 Dzivamisoko 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003.
Tafula ra 4.
vuhomboloki 1 4.
Ku wisa ku tirha 2 9.
Ku rhurhela eka Tindzawulo tin?
Ntsengo wa vatirhi lava sukeleke tanihi xidzana (%) xa ntsengo wa ntholo/ntirho 5.
Tafula ra 4.
Tafula ra 4.
Matafula lama nga eka xiyenge lexi ya simekiwile eka swivumbeko leswi lerisiweke hi Nawu wa Ndzingano wa Ntholo, 55 wa 1998.
Ku khutaza matirhele ya kahle, ndzawulo yi nyike masagwadi ya matirhele lama landzelaka elembeni leri nga ku kamberiweni. Mahungu ya nyikiwile hi ku ya hi rixaka, rimbewu ni ku lamala (Tafula ra 6.1), swiyimo swa muholo (tafula ra 6.2) ni mintirho ya nkoka (Tafula ra 6.
Tafula ra 6.1?
Hi ntlawa (R000) ku ya hi mutirhi (R?
Hi ntlawa (R000) ku ya hi mutirhi (R?
Matafula lama nga laha ehansi ya komisa ku thoriwa ka vatirhi vo huma ematikweni ya le handle eka ndzawulo hi ku landza swiyimo swa muholo ni mintirho ya nkoka. Matafula ya tlhela ya komisa ku cinca eka nhlayo hinkwayo ya vatirhi vo huma ematikweni ya le handle eka xiyimo ya muholo yinwana ni yinwana ni le ka ntirho wunwana ni wunwana wa nkoka?
Tafula ra 7.
Tafula ra 7.
Ku tirhisiwa ka livhi enkarhini wo sukela 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 N?
Khomixini ya Ntirho wa Mfumo yi vonile xilaveko xo langutela kahle livhi ya vuvabyi eka ntirho wa mfumo. Matafula lama landzelaka ya nyika xikombiso xa ku tirhisiwa ka livhi ya vuvabyi (Tafula ra 8.1) na livhi yo lamala (Tafula ra 8.2). Eka swiyimo hi swimbirhi, tihakelo leti kumbeteriwaka ta livhi leyi ti nyikiwile na tona.
Tafula ra 8.1 Livhi ya vuvabyi, 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 N?
Tafula ra 8.2 Livhi yo lamala (nkarhinyana ni hi ku hetiseka), 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 N?
Tafula ra 8.3 ri komisa ku tirhisiwa ka masiku ya livhi ya lembe. Ntwanano wa muholo lowu sayiniweke ni minhlangano yo yimela vatirhi eka PSCBC hi 2000, wu lava leswaku ku lawuriwa livhi ya lembe ku sivela swiyimo swa le henhla swo hakela masiku ya livhi lama nga tirhisiwangiki eku tshikeni ntirho.
Tafula ra 8.3 Livhi ya Lembe, 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nwendzamhala 2002?
Tibende ta Muholo Ntsengo wa Masiku ya Livhi lama hlengeletiweke Nhlayo ya Avhareji ya Masiku lama tekiweke hi mutirhi unwana ni unwana Avhareji ya Livhi leyi hlengeletiweke hi mutirhi hi unwe ku sukela hi 31 Nwendzamhala 2002?
Matafula lama landzelaka ya komisa tihakelo leti endliweke hikwalaho ka livihi leyi nga tirhisiwangiki.
Tafula ra 8.5 Tihakelo ta Livhi enkarhini wa 1 Nhlangula 2002 ku fikela 31 Nyenyankulu 2003?
Hakelo ya Livhi ya 2002/2003 hikwalaho ko kala ku nga tirhisiwangi livhi ya nkarhi lowu hundzeke.
Tafula ra 9.1 Magoza lama tekiweke yo hunguta khombo ra mavabyi ya le ntirhweni?
Tiyuniti/tikhategori ta vatirhi lava voniweke ku va va ri khombyeni ro tluleriwa hi HIV na mavabyi yo yelana (loko ma ri kona).
Ku tirhisiwa ka kahle ka tineleta na xihefemurisi xikanwe na vhelefu yo humesa mati ya le xifuveni na neleta p?
Tafula ra 9.2?
Xana ndzawulo yi hlawule xirho xa SMS ku tirhisa swilaveko leswi nga eka Xiphemu xa VI E xa Kavanyisa ka 1 ka Swinawana swa ntirho wa Mfumo, 2001?
Xana ndzawulo yi na yuniti leyi tirhanaka kumbe vatirhi vo karhi lava nyikiweke ntirho wo antswisa rihanyu ni vuhlayiseki (well being) bya vatirhi va yona Loko swi ri tano kombisa nhlayo ya vatirhi lava khumbekaka eka ntirho lowu ni bajete ya lembe leyi va nga na yona ku endla ntirho lowu?
Xana ndzawulo yi sungurile Nongonoko yo Pfuneta Vatirhi kumbe yo Antswisa Rihanyu eka vatirhi va yona?
VTC na ntirho wo tsundzuxa wa hinkwavo.
Xana ndzawulo yi tumbuluxile komiti (tikomiti) tanihi laha swi tivisiweke hakona eka Xiphemu xa VI E.5 (e) xa Kavanyisa ka 1 ka Swinawana swa Ntirho wa Mfumo, 2001 Loko swi ri tano, u komberiwa ku nyika mavito ya swirho swa komiti ni vatirhisani lava va va yimelaka?
Xana ndzawulo yi kamberile tipholisi ta yona ta ntholo ni maendlele ku tiyisisa leswaku leswi a swi hlawuri vatirhi hi ndlela yo kala yi nga ri yona hi ku ya hi xiyimo xa vona xa HIV Loko swi ri tano, longoloxa tipholisi ta ntholo/maendlele lama kamberiweke?
Xana ndzawulo yi sungurile tindlela to sirhelela vatirhi lava nga ni HIV kumbe lava ehleketeriwaka ku va ni HIV leswaku va nga hlawuriwi Loko swi ri tano, longoloxa swilo swa nkoka swa tindlela leti?
Xana ndzawulo yi khutaza vatirhi va yona ku Tihlawulela ku Tsundzuxiwa no Kamberiwa Loko swi ri tano longoloxa mimbuyelo leyi mi yi fikeleleke?
X Vanhu votala lava tsundzuxiwaka ro sungula a va tali ku endla swikambelo. Vanharhu lava kamberiweke a va landzangi mbuyelo wa vona.
Xana ndzawulo yi hluvukisile tindlela/swikombiso swo langutela no kambela nkhumbo wa phurogireme ya yona yo antswisa rihanyu Loko swi ri tano, longoloxa tindlela/swikombiso leswi?
Mintwanano leyi landzelaka yi endliwile hi minhlangano yo yimela vatirhi endzeni ka ndzawulo.
Tafula ra 10.1?
Tafula leri landzelaka ri komisa mbuyelo wa mintwiwo yo tshinya leyi endliweke endzeni ka ndzawulo elembeni leri nga ku kamberiweni.
Tafula ra 10.2?
Magoza yo tshinya?
Ntsengo hinkwawo wa R?
Tafula ra 10.7?
Tihakelo ta ku yimisiwa R?
Xiyenge lexi xi kombisa migingiriko ya ndzawulo hi mayelana na ku hluvukisiwa ka vutshila.
Tafula ra 11.
Vudyondzela-ntirho Minongonoko ya vutshila ni tikhoso to koma tinwana Vuleteri byin?
Tafula ra 11.
Matafula lama landzelaka ya nyika mahungu ya nkoka hi ku vaviseka entirhweni.
Vuxokoxoko byo Tihlanganisa: Tindzawulo ta Swifundzankulu ni Mavandla Man?