Vlerke, waterweë en wiele
Hierdie artikel kan in samehang gelees word met onder meer ons artikels oor:
• die ontwikkeling van skeepvaart
• die ontstaan van die vliegtuig
• die verhaal van die stoomenjin
• die geboorte van die motor
In ons tyd van blitsige motors en treine, skeerbote, supersoniese vliegtuie en ruimtetuie is dit moeilik om jou 'n wêreld sonder moderne vervoermiddels voor te stel. Maar die lewe in die voorwêreldlike tye was baie anders. Die mense het geen lasdiere, voertuie met wiele, of paaie gehad nie. Hulle het te voet geloop en hul babas en besittings gedra, vasgegord aan hul rûe of koppe. Hieronder kyk ons na vervoer soos dit van die vroegste tye af tot die begin van die moderne tyd ontwikkel het...
ERVOER het stadig ontwikkel in die prehistoriese tyd, wat tot omstreeks 3000 vC geduur het. Met verloop van tyd het sleë in gebruik gekom, waarmee vragte op die grond langs gesleep is. Die sleë is gemaak van boomstompe, pale, ongebreide velle of enigiets wat 'n vrag kon vervoer en deur een of meer mense getrek kon word.
REGS: Ou foto van 'n waterbuffel wat 'n slee sleep op 'n Filippynse eiland.
In die laat prehistoriese tyd het mense sleë met lopers begin bou. Hierdie sleë het makliker oor die grond gegly, veral wanneer die lopers met 'n smeermiddel "vetgesmeer" is. In die verre noordelike streke is ligte sleë met lopers gebou om op sneeu en ys gebruik te word.
BO: 'n Moderne slee met honde op die sneeu in die Verre Noorde.
Foto: Rear Admiral Harley D. Nygren, NOAA Corps (ret.) / NOAA (gewysig)
Teen om en by 8 000 vC het handel begin ontwikkel, wat 'n vraag na beter vervoermiddels laat ontstaan het. Die esel en die os, wat vir plaaswerk getem is, het hierdie leemte help vul. Tussen omstreeks 5000 en 3500 vC is begin om esels en osse as pakdiere te gebruik. Hierna is tuie uitgevind sodat die diere sleë kon trek.
Watervervoer het ook in prehistoriese tye ontstaan. Mense het eers vlotte van houtstompe of riete gebou. Later het hulle geleer hoe om boomskuite en kano's te maak. Al hierdie vaartuie is met spane of pale voortgestu en op riviere en mere gebruik.
REGS: 'n Tradisionele kanovaarder.
Foto: U.S. National Park Service / Foto slegs vir opvoedkundige gebruik, kommersiële gebruik verbode (gewysig)
Die eerste wielvoertuie en seilbote het naby die einde van die prehistoriese tyd hul verskyning gemaak. Die wiel is rondom 3000 vC uitgevind, waarskynlik in Mesopotamië. Seilbote is omstreeks 3200 vC deur die Egiptenare uitgevind. In die eeue daarna het wielvoertuie en seilvaartuie 'n omwenteling in vervoer teweeggebring.
Die vroeë ontwikkeling van seilbote
Kyk ook omvattende artikel oor die ontwikkeling van skeepvaart
SEEREISE het regdeur die antieke tyd stadig en moeilik gebly. Die matrose het geen navigasie-instrumente gehad nie en gewoonlik naby die kus gevaar om die land gedu­rig binne sig te kon hou. Dit was ook moeilik om die vaartuie te stuur, want daar was geen roer nie. Een of twee roeispane by die agterstewe moes die vaartuig rig.
Die vroegste skepe het 'n enkele seil gehad, wat goed gewerk het as die wind van agter was, maar beroerd met die wind van voor en nutteloos wanneer daar geen wind was nie. Baie skepe het spanne roeiers gehad, wat moes oorneem wanneer die wind gaan lê het.
Die vroeë ontwikkeling van wielvoertuie
DIE Mesopotamiërs het, sover bekend, omstreeks 3500 vC die eerste wielvoertuie gebou. Maar sulke voertuie is eers ná 3000 vC op groot skaal gebruik. Die tegniek van wiele maak en wielvoertuie bou het stadig van Mesopotamië af versprei en Indië omstreeks 2500 vC bereik, Europa omstreeks 1400 vC en China teen om en by 1300 vC.
Die eerste wielvoertuie was vierwielkarre. Hulle is deur osse getrek of, ná omstreeks 3000 vC, deur eselagtige diere wat onagers of wilde-esels genoem word. Elke wiel aan 'n kar was 'n houtskyf wat van drie reghoekige planke gemaak was.
Om 'n wiel te maak, het 'n wielmaker die planke sy aan sy geplaas en met houtverbindings gelas om 'n vierkant te vorm. Die vierkant se hoeke is daarna rond gemaak om die skyf te vorm. Weens die driestuk-konstruksie kon die wiele nie volmaak rond wees nie. Die vroeë karre het met 'n slakkegang voortgestamp en moes waarskynlik kort-kort stilhou vir herstelwerk.
Eers het die Mesopotamiërs karre veral as begrafnisvoertuie gebruik. Ná 3000 vC het wilde-esels Mesopotamiese soldate in karre na die slag­veld getrek. Mettertyd is ook passasiers af en toe met karre vervoer, asook graan, sand en ander dinge.
Tussen 2000 en 1500 vC het die eerste speekwiele hul verskyning gemaak. Só 'n wiel het bestaan uit 'n velling, 'n naaf en speke. Met hulle het dit nie so stamperig gegaan as met die soliede wiele nie en hulle was ook ligter en vinniger.
Strydwaens met speekwiele was lig genoeg om deur twee of meer perde getrek te word. Perdestrydwaens het die vinnigste voertuie van die antieke tyd geword.
IN die jare 400 vC het Grieke­land die hoofmoondheid in die gebied by die Middellandse See geword. Die Grieke het die seehandel uitgebrei wat deur die Feniciërs begin is en was baanbrekers met die bou van tweemasvaartuie. Hulle het ook die getal seile van een tot vier vermeerder.
Namate die Griekse beskawing versprei het, het die skeepsverkeer toegeneem. Teen 400 vC was daar omtrent 300 hawens aan die Middellandse See, terwyl etlike duisende handelskepe van verskillende lande die see deurkruis het.
VAN die jare 100 vC tot die jare 400 nC was Rome die spil van die magtigste ryk van die antieke tyd. Om die ryk bymekaar te help hou, het die Romeine 'n hoogs gevorderde stelsel van paaie gehad.
Paaie is wel lank voor die Romeinse tyd gebou. Teen omstreeks 1000 vC het die Chinese paaie tussen hul vernaamste stede begin maak. Die Perse het in die jare 500 vC 'n soortgelyke padnet­werk gebou. Maar baie van die vroeë paaie tussen stede was weinig meer as grondspore.
Die Romeine het vir die eerste uitgebreide stelsel van geplaveide paaie gesorg. Dié het 'n fondament van verskeie lae gebreekte klip en gruis gehad en is met klipblokke geplavei.
Die Romeinse paaie is vir die vervoer van troepe en militêre voorrade gebruik. Maar hulle was ook belangrike kommunikasieskakels tussen Rome en sy provinsies.
Teen die jare 200 nC het meer as 80 000 km se geplaveide paaie Rome met byna elke deel van sy ryk verbind.
Die Romeine het ook die grootste vloot vragskepe van die antieke tyd gehad.
IN die Middeleeue was daar groot verbeterings in land- en watervervoer. Dit was grootliks die gevolg van drie merkwaar­dige uitvindsels:
Die borsplaat het om en by in die jaar 800 verskyn. Voorheen het perde 'n tuig gehad wat oor die nek gepas en die dier gewurg het wan­neer hy 'n swaar vrag gedra het. Die borsplaat het die gewig na die perd se skouers verskuif, waardeur hy vier of vyf keer meer gewig kon trek as vantevore.
Die hoefyster het rondom 900 sy verskyning in Europa gemaak.
LINKS: 'n Hoefyster.
Perde wat nie beslaan was nie se hoewe is dikwels beskadig. Hoefysters het hulle beskerm sodat die dier verder en vinniger kon beweeg.
Die swingel het in die 1000's sy verskyning gemaak en dit vir waens moontlik gemaak om deur spanne perde getrek te word. 'n Swingel is 'n dwarshout vooraan 'n wa wat gebruik word om die trekdiere se tuie aan vas te maak. Sonder so 'n toestel kan 'n wa se ewewig versteur word en hy selfs omval.
Hierdie uitvindsels het die perdevoertuie vinniger gemaak en die gebruik van waens vir die vervoer van passasiers bevorder.
'n Rit met 'n wa was egter nog vreeslik stamperig. Wamakers het dit probeer verhelp deur waens met veerstelsels te bou wat die skokke in sekere mate geabsorbeer het. Maar net die rykes kon dit bekostig. Die meeste Middeleeuse mense het te voet of te perd gereis.
Skeepsontwerpe en skeepsbou het in die Middel­eeue baie verbeter. Die driehoekige latynseil het in die 500's sy verskyning gemaak.
Anders as vierkantige seile, het die driehoekseile goed gewerk wanneer skepe wind op geseil het. Die eerste skepe met 'n roer pleks van stuurspane by die agterstewe het teen om en by 1300 in Europa verskyn. In die jare 1400 het skepe vier keer groter as enige wat voorheen gebou is hul opwagting gemaak, almal met 'n roer en die meeste met drie maste en drie seile.
Verskeie belangrike instrumente is ook in die Middeleeue ontwikkel. Danksy die seekompas kon seevaarders hul skepe selfs op koers hou wanneer dit bewolk was.
REGS: 'n Kompas en sy houer. Omdat die magnetiese naald altyd noord wys, ongeag van hoe 'n mens die kompas draai, het dit die gevaar uitgeskakel dat seevaarders op die wye oseaan verdwaal.
Foto: U.S Library of Congress (gewysig)
Teen die laat 1400's was die skeepsbou en navigasiehulpmiddels al so gevorderd dat dit lang seereise help moontlik maak het.
Die era van oorsese uitbreiding
ONDANKS die groot verkenningstogte in die laat 1400's en 1500's en die verbeterde skepe het seereise stadig gebly en die oorsese handel slegs in die 1600's werklik toegeneem.
Skeepsbouers het ál groter vragskepe gebou om die toenemende handel te hanteer. Die groter skepe het meer seile gehad wat hulle vinniger help maak het. In die middel van die 1800's het die vinnigste handelskepe tot 35 seile gehad.
Die ontwikkeling van binnelandse vervoer
TEEN die 1600's het die meeste mense perdewaens gebruik om goedere plaaslik te vervoer. Waens is egter selde vir lang trekke gebruik omdat die paaie so beroerd was.
Tot die middel van die jare 1800 was bote en vragskuite wat deur perde getrek is die belangrikste binnelandse vervoermiddels. Die diere het op die rivier- en kanaaloewers voortgestrompel en was met toue aan die vaartuie gekoppel.
Honderde kanale is sedert die laat Middeleeue tot die vroeë 1800's in Europa gegrawe.
In die jare 1700 het Frankryk en Engeland die eerste goeie geplaveide paaie sedert die Romeinse tyd gebou.
Die basiese ontwerp van waens en koetse het van die laat Middeleeue tot in die 1800's min verander.
Die eerste stadkoetsdiens het in die 1660's in Parys begin. Dit was die voorloper van vandag se massavervoerstelsels. Die eerste lang, tussenstedelike koetsdiens het omstreeks 1670 tussen Engeland en Skotland begin opereer.
Die koetse het plek-plek onderweg stilgehou sodat perde geruil kon word en 'n vars span verder kon trek.
Kyk ook omvattende artikel oor die geskiedenis van die stoomenjin
DIE ontwikkeling van die stoommasjien deur Britse uitvinders in die 1700's was die begin van die grootste omwen­teling in vervoer sedert die uitvinding van die wiel en die seilboot.
In 1807 het die eerste kommersieel geslaagde stoombootdiens in Amerika begin, en in 1825 is die eerste geslaagde stoomtreindiens in Engeland ingestel.
Teen die laat 1800's het stoomskepe seilskepe reeds grotendeels op die wêreldseë vervang. Stoomtreine het egter die toonaangewende rol in die vervoeromwenteling gespeel.
Laat in die jare 1800 het stoomlokomotiewe al met snelhede beweeg wat nie­mand gedroom het moontlik sou wees nie—nagenoeg 100 km/h en vinniger. Hulle kon vragte vervoer wat honderde kere swaarder is as dié wat 'n span perde kan sleep. Teen 1900 was daar reeds spoorlyne regoor Europa en Noord-Amerika en in baie dele van Afrika, Asië, Australië en Suid-Amerika.
Namate die stoomskepe en stoomtreine toegeneem het, het reisgeld en vervoerkoste afgeneem. Die goedkoper tariewe het reise laat toeneem, die handel bevorder en stede laat groei.
Boonop het baie mense gewoond geraak aan die haas­tige pas en vinnige veranderings. Die versnelde lewensritme het 'n vraag na steeds vinniger vervoer geskep.
Die begin van moderne vervoer
Kyk ook omvattende artikels oor die ontstaan van die vliegtuig en
die geboorte van die motor
REGS: Daar kom die wa... 'n Ou foto van 'n perdewa, geneem in 1906 toe die motor reeds goed op pad was om hom te verdring.
DIE eerste elektriese treine en trems het in die 1800's hul verskyning in Europa en Amerika gemaak. In die dekade van 1890 het die Duitse ingenieur Rudolf Diesel die masjien ontwerp wat later na hom genoem is. Mettertyd het diesel-masjiene die stoommasjiene in baie skepe en die meeste treine vervang.
Maar van alle uitvindings in die 1800's was dit die petrol-masjien wat vir die verreikendste veranderings in vervoer gesorg het.
Duitse uitvinders het die eerste petrolmasjiene gebou en hulle gebruik om fietse aan te dryf. In die 1890's het Franse ingenieurs met die eerste petrolaangedrewe motors vorendag gekom.
Die eerste petrolbusse en -vragmotors is in die 1890's in Duitsland gebou. In 1903 het twee Amerikaanse fietsbouers, Orville en Wilbur Wright, 'n petrolenjin gebruik om 'n vliegtuig aan te dryf wat hulle gebou het. Die Wright-broers se vliegtuig was die eerste wat 'n mens in die lug geplaas en met welslae gevlieg het.
Die eerste kommersiële lugdienste het in 1919 in Europa begin opereer, en in die jare twintig van die twintigste eeu in baie dele van die wêreld. Teen die laat jare dertig het die wêreld se lugdienste reeds 3,5 miljoen passasiers per jaar vervoer. Alle vliegtuie het skroewe ("propellers") en petrolmasjiene gehad.
In die laat jare dertig het Duitse ingenieurs die eerste vliegtuie met straalmotore gebou. Al die vroeë stralers was oorlogsvliegtuie. Die eerste kommersiële stralers was in die vyftigerjare in bedryf.
Die rasse skrede waarmee die vervoerwese in die twintigste eeu gegroei het, het enorme ver­anderings in mense se lewens gebring. Lang reise het roetine geword, terwyl goedere wat eenmaal glad nie in sekere gebiede beskikbaar was nie, weens verbeterde skepe en koelgeriewe vandag wêreldwyd versprei kan word.
Die ontwikkeling van die motor het tot uitgestrekte voorstede rondom groot stede gelei. Baie voorstedelikes is afhanklik van hul motors om inkopies en ander persoonlike sake te doen.
Sonder hierdie gerieflike private vervoermiddel sou dit trouens vir baie mense onprakties of onmoontlik gewees het om ver van hul werk af in die voorstede te woon.
TREINE kan goedere of passasiers vervoer, en gevolglik kry ons goederetreine (vragtreine) sowel as passasierstreine. Andersins word treine dikwels ingedeel op grond van die soort kragbron waarmee hulle op die spoor voortgestu word.
• 'n Stoomtrein is 'n trein waarvan die lokomotief stoom as energiebron gebruik. Die stoom word meestal verkry deur water met brandende steenkool te verhit. Stoomtreine was oorheersend op treinspore die wêreld oor van die begin van die negentiende eeu tot diep in die twintigste eeu, waarna hulle grootliks deur diesel- en elektriese treine vervang is.
BO: 'n "Noagtrein" met 'n tregteragtige skoorsteen, wat kenmerkend was van sekere van die ou stoomlokomotiewe van weleer.
Foto: U.S. Union Pacific Museum Archives ("Public Domain, Old")
Daar was verskillende uitvindsels op die pad na 'n werkbare stoomlokomotief, maar die man wat die aangesig van die wêreld in hierdie verband sou verander, was die Engelsman George Stephenson. Hy het op 27 September 1825 sy eie lokomotief bestuur op die spoor van sowat 40 km van Stockton na Darlington. Sy lokomotief het omtrent 35 waens met passasiers en steenkool getrek, altesaam 90 ton in gewig, en 'n snelheid van tot nagenoeg 24 km/h bereik. Dit was die eerste keer dat passasiers en goedere vervoer is op 'n openbare spoor en getrek deur 'n lokomotief—'n groot dag in die geskiedenis van die spoorweë.
BO: Die gebruik van stoom in treine, wat eenmaal so algemeen was, is grootliks deur die veel skoner elektriese aandrywing vervang.
Foto: U.S. National Institute of Standards and Technology
• 'n Elektriese trein is 'n trein waarvan die lokomotief elektrisiteit as energiebron gebruik. Die elektrisiteit wat die lokomotief laat beweeg, word meestal verkry uit kragkabels wat bokant die spoorlyn hang. Die eerste elektriese lokomotief is—sover bekend—in 1837 deur 'n Skot, Robert Davidson van Aberdeen in Skotland, gebou. Dit is deur batterye aangedryf.
BO: 'n Dieselaangedrewe trein vir pendelaars in Wenen, Oostenryk.
Foto: Wolgang Glock,
• 'n Dieseltrein is 'n trein waarvan die lokomotief diesel as energiebron gebruik. Rudolf Diesel (1858-1913) was die Duitse meganiese ingenieur wat die dieselenjin uitgevind het. Dit is 'n binnebrandmasjien waarin die brandstof ontsteek word deur hitte wat van saamgeperste lug verkry word. Dit is soortgelyk aan die petrolenjin in sy konstruksie en werking, maar het geen vergasser ("carburetor") of vonkproppe nie. Die diesel wat as brandstof gebruik word. is 'n vloeistof wat hoofsaaklik saamgestel is uit koolwaterstowwe afkomstig van petroleum. Die grootste dieselenjins is so kragtig soos groot stoomenjins en sekere stoomturbines. Ook skepe ter see word deur dieselenjins aangedryf.
Interne stedelike sneltreine (moltreine)
• Groot wêreldstede soos Londen in Engeland, Parys in Frankryk, Rome in Italië en ander het interne sneltreinstelsels waar treine in 'n netwerk ondergronds en partykeer bogronds tussen verskillende stasies binne-in die stede rondblits. Die treine werk met elektrisiteit—stoom uit steenkool en die dampe uit ander kragbronne soos diesel sou die ondergrondse gange onleefbaar gemaak het. Hierdie soort treine word dikwels moltreine genoem, omdat hulle baiemaal soos "molle" onder die grond opereer! Suid-Afrika se eerste interne stedelike sneltreine is dié op die Gautrein-trajek in Gauteng.
• Tussenstedelike sneltreine is eweneens baie vinnige elektriese treine wat met 'n snelheid van tot omtrent 200 kilometer uur tussen stede of dorpe voortspoed en kom veral voor in die lande van die ontwikkelde wêreld in Europa, Japan en Amerika.
Die Franse TGV (Train à Grande Vitesse) is die vinnigste konvensionele trein op aarde, wat met kragmetaalwiele op metaalspore voortbeweeg. Die TGV het in 2007 'n nuwe snelheidsrekord van 574.8 km/h opgestel.
Die Japanse JR-Maglev is die vinnigste nie-konvensionele trein ter wêreld, wat reeds 'n topsnelheid van 581 km/h op 'n magnetiese sweefspoor gehaal het. Magnetiese swewing, magnetiese levitasie, maglev of magnetiese suspensiese beteken dat 'n voorwerp gesuspendeer word ("hangend" is) met geen ander steun as magnetiese velde nie. Die elektromagnetiese krag word gebruik om die uitwerking van swaartekrag teen te werk. In só 'n "sweeftrein" word 'n menige magnete vir die stygkrag en voortdrywing gebruik. Sulke treine is egter stadig as vliegtuie, wat veel hoër in dunner lug kan vlieg en dus minder remkrag ondervind.
BO: 'n Japanse JR-Maglev, die vinnigste nie-konvensionele trein ter wêreld, wat op 'n magnetiese sweefspoor voortblits.
Detail van 'n foto deur Yosemite,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web uitgeplaas het en kopiëring, verspreding en/of wysgiging vergun ingevolge die bepalings van die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word
Deur BO: 'n Franse TGV, die wêreld se vinnigste konvensionele trein.Phil Scott (
Foto: Phil Scott Our Phellap,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web uitgeplaas het en kopiëring, verspreding en/of wysgiging vergun ingevolge die bepalings van die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation