Terugblik: Smuts vat mynstakers vas | Netwerk24
Deur Fransjohan Pretorius 04 Julie 2018 08:43
Stakings is niks nuuts in ons ou landjie nie. Wat meer is, in die Randse mynwerkerstaking van 1922 was – miskien 'n vreemde gedagte – 90% van die stakers volgens die destydse minister van mynwese, Deneys Reitz, Afrikaners.
'n Wêreldwye ekonomiese insinking ná die Eerste Wêreldoorlog het ook Suid-Afrika en veral die goudmynbedryf getref.
Die saamtrek van die Newlands-stakerskommando. Let op die banier regs: "Workers of the world fight and unite for a white South Africa". (Foto uit: A.G. Oberholster, Die mynwerker-staking, Witwatersrand, 1922.)
Volgens 'n ooreenkoms van 1918 tussen die Kamer van Mynwese en die Mynwerkersunie is geskoolde en halfgeskoolde werk vir wit mynwerkers geoormerk en ongeskoolde werk vir sowel wit as swart mynwerkers. Maar in die spartelende ekonomie het die mynbase nou meer (laer betaalde) swart mynwerkers as oplossing gesien. Dit het 'n bedreiging vir ongeskoolde, wit, hoofsaaklik Afrikanerwerkers ingehou. Ná die Anglo-Boereoorlog was daar verstedeliking en 'n armblankeprobleem.
Op 28 Desember 1921 het die Kamer van Mynwese bepaal dat swart mynwerkers ook in halfgeskoolde posisies kon werk – sowat 2 000 halfgeskoolde wit werkers sou hul werk verloor. Op 10 Januarie 1922 het meer as 20 000 wit mynwerkers begin staak. Swart werkers is deur die Kamer van Mynwese huis (reservate) toe gestuur om uitgawes tydens die staking te verhoed.
Jan Smuts, eerste minister, wou nie die mynwerkers vervreem nie, maar die goudmynbedryf was 'n belangrike inkomste vir die staat.
Op 7 Maart het ongekende geweld aan die Witwatersrand uitgebreek. Swart werkers is aangeval en vandalisme en sabotasie was aan die orde van die dag.
Drie dae later het Smuts krygswet afgekondig. Hy het regeringstroepe en burgermageenhede opgeroep om die stedelike terreur te beëindig.
Selfs die lugmag is betrek. By Benoni het hulle 'n masjienge­weeraanval uitgevoer op 'n gebou waar die stakers hulle verskans het en vier bomme is oor die mynwerkersaal van Benoni losgelaat. Op 14 Maart het regeringstroepe die stakers se laaste vesting, Fordsburg, ingeneem.
Drie dae later het die vakbonde die staking afgelas. 43 troepe, 29 polisiemanne en 81 burgerlikes is gedood en 650 gewond.