Ku ta humelela yini?
Loko unwana a endle vugevenga p?
Loko mhaka yi hundziseriwa eka muchuchisi p.
Loko u vitaniwa ku va mbhoni eka vuchuchisi p.
Loko u fanele ku va mbhoni ekhoto p.
Endzhaku ko gweviwa p.
Loko ku gweviwa ku endliwa p.
Loko u lava ku pfuniwa p.
Mfanelo yo khomiwa kahle no hloniphiwa ka xiyimo xa wena na hi xihundla p.
Mfanelo yo nyika mahungu p.
Mfanelo yo amukela mahungu p.
Mfanelo yo sirheleriwa p.
Mfanelo yo pfuniwa p.
Mfanelo yo rihiwa p.
Mfanelo yo tlheriseriwa p.
Swiyimo swa Minimamu swa Mintirho ya Vaonheriwa va Vugevenga (Swiyimo swa Minimamu) i tsalwa ra mahungu, leri tumbuluxiweke ku endlela ku hlamusela timfanelo ta wena ku ya mahlweni leti kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ra Vaonheriwa va Vugevenge eAfrika Dzonga. (Tsalwa ra Timfanelo) ri endla timfanelo leti ti va ta ntiyiso. Tsalwa ra Timfanelo ta Vaonheriwa xikanwe na Swiyimo swa Minimamu, ri kongomisiwe ku ku nyika mahungu mayelana no tinyiketela ka mfumo eku antswiseni ka mphakelo eka vaonheriwa va vugevenga. Swiyimo swa Minimamu swi kongomana no hlamusela swiyimo swa minimamu eka mphakelo lowu nyikiwaka vaonheriwa va vugevenga. Swiyimo swa Minimamu a swi hlamuseli timfanelo ntsena kambe na timfanelo ta milawu, kambe swi tlhela swi hlamusela mahungu hi xitalo no pfuna vaphakeri va mintirho ku tlakusa timfanelo leti hlamuseriwaka eka Tsalwa ra Timfanelo, hi ku andlala swiyimo swa minimamu leswi u nga swi langutelaka ku suka eka muphakeri wa mintirho. Swiyimo swa Minimamu swi ta ku pfuna ku va unwana loyi a nga le ka endlelo ra vululami bya vugevenga ku va a ri na vutihlamuleri ku vona leswaku u amukela mpfuneko na mintirho leyi faneleke?
Loko u vika vugevenga no nyika vumbhoni ekhoto, u va u endla mhaka ya nkoka ku va u endla endlelo ra vululami bya vugevenga ku va na vutihlamuleri bya swilaveko swa vaaki no vona leswaku mudyohi u na vutihlamuleri. Hi hala tlhelo endlelo ra vululami bya vugevenga ri fanele ku yingisela wena hi vukheta no ku khoma hi nhlonipho wa xindzhuti na xihundla no fikelela swilaveko swa wena. Swiyimo swa Minimamu i ku ringeta ku vona leswaku leswi swa humelela, hi ku ku nyika matimba ya mahungu laya faneleke ku vona leswaku u tiyisisisa timfanelo ta wena.
Swiyimo swa Minimamu swi avanyisiwile hi mune wa swiphemu. Xiphemu xa 1 xi nyika nkomiso wa mahungu ya matimu hi timfanelo ta wena no andlala loyi a nga fikelelaka timfanelo. Xiphemu xa 2 xi hlamusela hi ku komisa mafambiselo ya endlelo ra vululami bya vugevenga na leswi nga ta ku humelela loko u wela hi khombo ra vugevenga no vika vugevenga emaphoriseni. Xiphemu xa 3 xi angarhela swiyimo swa minimamu eka mintirho leyi u nga yi langutelaka ku suka eka vahoxi va xandla va nkoka eka endlelo ra vululami bya vugevenga, hi ku langutisa eka mfanelo wunwana na wunwana lowu hlamuseriweke eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vaonheriwa. Lexi i xiphemu xa nkoka xa Swiyimo swa Minimamu, tanihi leswi xi endleriweke leswaku timfanelo leti longoloxiweke eka Tsalwa ra Timfanelo ku va ntiyiso. Xiphemu xa 4 xi andlala tindlela to endla swivilelo. Hambi leswi vahoxi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va nga ta kongomana no vona leswaku switandzhaku swa vugevenga a swi nyanyisiwi hi leswi humelelaka endzhaku, naswona va ta tiyimisela ku ku khoma hi malwandla na vukheta no ku nyika mintirho ya kahle loko swi tshika swi nga fambi kahle. U nga ti twa onge mphakelo lowu u wu amukelaka a wu fikeleli swiyimo leswi a wu swi languterile. Xiyenge lexi xi hlamusela hilaha u nga endlaka xivilelo no tlhela xi katsa nxaxamelo wa tikherefu leti nga na tinomboro ta nkoka to tihlanganisa?
Swiyimo swa Minimamu swi na xikongomelo xo endla vulangutisi bya mphakelo wa mintirho wu olova tanihi loko byi andlala swiyimo swa minimamu ehenhla ka leswi mphakelo wu nga ta pimisiwa xiswona. Mavandla laya faneleke, vayimeri na tindzawulo va ta langutisisa xikombelo xa timfanelo na swiyimo swa mintirho leswi vekiweke hi Swiyimo swa Minimamu na, tanihi xiphemu xa vulangutisi bya vona, vayimeri lava va nga tihlanganisa na wena. Mimbuyelo yinwana ya vulangutisi lebyi na endlelo ra vutihlanganisi swi nga kandziyisiwa?
Loko u ke u nga va muonheriwa wa vugevenga, u nga langutela leswaku vahoxi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va ta endla leswaku timfanelo ta wena, tanihi leswi ti andlariweke eka Tsalwa ra Timfanelo, ta landzeleriwa na leswaku swiyimo swa minimamu swa mintirho leswi andlariweke eka tsalwa leri swa simekiwa.
Hi xikongomelo xa tsalwa leri, no landzelela nhlamuselo leyi vekiweke hi Xitiviso xa Masungulo ya Milawu ya Vululami bya Vaonheriwa va Vugevenga na Tlangisa Matimba swa Nhlangano wa Matiko (GA/res/40/30), laha Afrika Dzonga yi nga sayina, muonheriwa wa vugevenga u hlamuseriwa tanihi munhu la xanisekeke, ku vaviseka emirini kumbe emiehleketweni; ku vaviseka emoyeni; ku lahlekeriwa hi swa timali; kumbe ku onheriwa timfanelo ta yena, hikwalaho ka swiendlo kumbe ku tlula loku ku nga ku onhiwa ka nawu wa swa vugevenga. Thema ra muonheriwa ri tlhela ri katsa na, laha swi faneleke, vandyangu kumbe lava hlayisiwaka hi muonheriwa. Munhu a nga tekiwa tanihi muonheriwa swi nga langutiwi leswaku muonhi u tivekile, khomiwile, gweviwile kumbe ku gweviwa, no va ku nga langutiwi vuxaka exikarhi ka muendli wa nandzu na muonheriwa?
Swilaveko leswi kumekaka eka Swiyimo swa Minimamu swa endleka eka vaonheriwa hinkwavo ku nga langutisiwi rixaka, rimbewu, ku biha mirini, xiyimo xa vukati, ntumbuluko wa vuaka-tiko, muhlovo, nsusumeto wa swa masangu, vukhale, vulema, vukhongeri, ripfalo, ripfumelo, mfuwo, ririmi na ku tswariwa, tanihi leswi swi andlariweke eka Xiyenge xa 9 xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996).
Ku ta humelela yini?
Loko vugevenga byi endliwile, ku vika eka Mintirho ya Maphorhisa ya SA swi ta endla leswaku endlelo ra vululami bya vugevenga byi sungula ku tirha.
Ku suka eka nkarhi lowu vugevenga byi nga endliwa ku fika eka ku vika, i swa nkoka leswaku vumbhoni hinkwabyo byi hlengeletiwa no sirheleriwa hi ndlela leyi nga pfunaka vulavisisi bya mhaka no tengiwa. Ku vaviseka kumbe ku onhekeriwa loku humeleleke wena swi nga tirhisiwa ku endla vumbhoni ehenhla ka mumangaleriwa. Xiviko xa rihanyo xi fanele ku tatiwa no yisiwa laha swi faneleke.
Loko munhu a voniwe nandzu, mhaka yi hundziseriwa ekhoto laha muchuchisi a va ku na vutihlamuleri byo chuchisa eka nandzu lowu.
Muchuchisi u ta langutisa timhaka ta mhaka yinwana na yinwana hi vukheta. Muchuchisi a nga endla xin?
Muchuchisi a nga tekela ku navela ka wena enhlokweni loko a teka xinwe xa swiboho leswi naswona a nga cinca swihehlo, ku ya hi timhaka leti faneleke ta nandzu?
U nga langutela endlelo ra xihatla, leri nga ta vona leswaku nandzu wu tisiwa ekhoto hi xihatla.
U nga langutela leswaku muchuchisi u ta kombela mahungu hinkwawo laya faneleke eka mafambiselo ya beyili ku suka eka muofisiri wa ndzavisiso kutani a ya yisa ekhoto, ku vona leswaku xiboho xo nyika kumbe ku alela beyili eka mumangaleriwa hi lexi kutsakisaka no sirhelela miehleketo ya wena.
Mumangaleriwa, a nga si ti vona nandzu, muchuchisi u ta tekela enhlokweni ku tsakela ka wena na ku tsakela ka ndyangu wa wena.
Phorisa ri ta ku tivisa loko u fanele ku va kona ekhoto tanihi mbhoni. Milandzu yo tala yi tengiwa ekhoto ya majisitarata naswona milandzu yo chavisa yi tengiwa eka khoto ya muganga kumbe khoto ya le henhla.
Ku yisa nandzu ekhoto swa tika nyana, ngopfu-ngopfu loko swi khumbha vanhu vo tala. Lava tirhanaka na nandzu va ta vona leswaku wu tisiwa ekhoto hi xihatla.
Muofisiri wa ndzavisiso, muchuchisi-nkulu kumbe muyimeri wa Hofisi ya Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki u ta vona leswaku endzhaku ka ku xopaxopa na laha swilaveko swo karhi swi lavekaka, u vekiwa ehansi ka nongonoko wa nsirhelelo wa timbhoni loko u ri hansi ko chavisiwa.
Ku nyika vumbhoni ekhoto swi nga va na ntshikilelo. Lava khumbhekaka maphorisa, muchuchisi na mutirhi wa le khoto va ta ku seketela, ku lulamisa no ku nyika mahungu hi xitalo ya leswi nga humelelaka?
U ta nyikiwa samanisi, leyi hlamuselaka nkarhi na ndhawu laha ku tengiwa swi nga ta humelela kona. xibukwana lexi hlamuselaka leswi nga ta humelela ekhoto xi ta kumeka xikanwe na samanisi eka timhaka tinwana. Loko u ya eka khoto ya majisitarata naswona u ri na swivutiso swihi kumbe swihi hi siwtirhisiwa swa khoto, u nga tihlanganisa na muofisiri wa ndzavisiso wa nandzu kumbe, laha ku nga na mupfuni wa muonheriwa na muofisiri wa malunghiselo, loyi a nga ta ku hundzisela eka munhu la faneleke loyi a nga ta ku hlanganisa nakhoto?
Loko u fika ekhoto, u nga kuma mimfungho yo va rivaleni ku pfuneta ku kuma ndlela.
Muchuchisi u ta endla hilaha a kotaka ha kona ku vona leswaku wa vitaniwa ku ta nyika vumbhoni. Muchuchisi la tirhanaka na nandzu wa wena, laha swi faneleke u ta tihanganisa na wena u nga si nyika vumbhoni. Hambi swi ri tano, nkarhi wunwana swi nga hlwela. U fanele ku vona leswaku u fika ka ha ri na nkarhi. U fanele ku hlamusela muchuchisi loko u ta hlwela kumbe loko u ta hluleka ku ta ekhoto?
Loko u fanele ku nyika vumbhoni, u nga kombela munghana kumbe museketeri loyi u nga ta famba na wena ekhoto. Loko u ta va u nyikile vumbhoni u ta hlamuseriwa loko u fanele ku famba. U nga yingisela milandzu yinwana loko u swi tsakela?
Nawu wu pfumelela swilavelo leswi landzelaka loko u ri karhi u nyika vumbhoni.
Eka swiyimo swo karhi, u nga nyika vumbhoni hi ku tirhisa khamera leyi tumbeleke (leswi swi vula leswaku a wu nge vi eka khoto xikanwe na mumangaleriwa, kambe eka kamara yinwana)?
Loko u ri hansi ka 18 wa malembe naswona muofisiri wa khoto (xik. majisitarata kumbe muavanyisi) a ri na mavonelo ya leswaku loko u nyika vumbhoni ekhoto swi ta ku tshikilela kumbe ku ku karhata, u nga pfuniwa loko u ri karhi u nyika vumbhoni eka khamera leyi tumbetiweke.
Loko u ta nyika vumbhoni ekhoto, eka swiyimo swinwana ku nga tirhisiwa khamera (leyi tumbetiweke)?
Vumbhoni bya xiyimo xa le henhla bya laveka loko munhu unwana a nga si voniwa nandzu. Muchuchisi u fanele ku khorwisa muhehliwa leswaku u na nandzu naswona swi nga kanakanisi. Leswi swi nga vula leswaku unwana loyi u tshembhaka leswaku u na nandzu, a kumeka a nga ri na nandzu. Leswi a hi vuavanyisi eka wena, kambe swi le henhla ka vumbhoni bya nandzu hinkwawo?
Muchuchisi u ta vitana timbhoni ta mfumo ku seketela mhaka ya wena eka muhehliwa wa nadzu wo karhi.
Loko muhehliwa a voniwa nandzu, vuchichisi na vuyimeri byi nga rhangela vumbhoni no hlamusela khoto hi xigwevo lexi nyikiwaka. Khoto yi nga tlhela yi herisa xigwevo eka swiyimo swinwana, ku katsa loko muhehliwa a ta ku hakela. Muchuchisi a nga yisa xitatimende xo kumisisa ntshikilelo kumbe a yisa mahlweni vumbhoni byo seketela eka xigwevo lexi faneleke laha swi kotekaka kumbe swi nga fanela?
Ku nga si hundzisiwa xigwevo, muofisiri, muchuchisi kumbe muyimeri a nga kombela leswaku muofisiri wo tshunxa vabohiwa xigwevo xi nga si hela kumbe mutivi unwana a lulamisa xiviko eka wena kumbe muhehliwa. Xiviko xi nga katsa ntshikilelo lowu vangiweke hi vugevenga ehenhla ka wena. Mahungu ya nga tekiwa ku suka eka xitatimende lexi u xu nyikeke emaphoriseni, kumbe muchuchisi a nga yisa xitatimende xa muonheriwa kumbe a yisa vumbhoni ku seketela xigwevo lexi faneleke?
Loko u tshembha leswaku xigwevo i xa ntwela vusiwana, u nga kanela na Muchuchisi-Nkulu loyi a nga tekaka xiboho xo hundzisela nandzu eka Mulawuri wa Vuchuchisi bya Vaaki la faneleke. Mulawuri wa Vuchuchisi bya Vaaki a nga endla xivilelo ehenhla ka xigwevo eka khoto leyi nga yingiselaka. Xivilelo xi fanele ku tekeriwa enhlokweni eka nkarhi wo karhi.
Muhehliwa a nga endla xivilelo ehenhla ka xigwevo lexi tekiweke hi khoto. Loko xivilelo xi endliwa, u nga vutisa muchuchisi wa nandzu, kumbe muavanyisi wa mfumo la tirhanaka na swivilelo, ku tshama a ri karhi a ku tivisa hi leswi humelelaka eka nandzu, xikombiso, siku leri vekiweke ku yingisela xivilelo, loko muhehliwa a nyikiwile beyili na mbuyelo wo yingisela xivilelo.
Loko ku ri na xivilelo hi vuhlayiseki bya wena kumbe bya mbhoni ya mfumo, maphorisa, muchuchisi kumbe muyimeri ku suka eka Yuniti ya Vusirheleli bya Timbhoni va ta ku tsundzuxa hi leswi faneleke ku endliwa. Va ta ku pfuna hilaha va nga kotaka ha kona.
Ndzawulo ya Mintirho ya Makhotso yi ta vona leswaku swigwevo swi tirheriwa hi ku landza nawu. Loko ku tshunziwa ka muhehliwa swi endliwa, Ndzawulo ya Timhaka ta Makhotso yi ta langutisa hi vukheta ku kamberiwa ka munhu la tshunxiweke nkarhi wa xigwevo wu nga si hela.
U nga kombela ku ya yingisela eka Nkambelo wa Vabohiwa na Huvo yo Tshunxo vabohiwa nkarhi wu nga si fika. Loko u tsakela ku ya, u ta tivisiwa hi siku naswona Huvo yi ta tekela ku vilela ka wena enhlokweni loko yi ta teka xiboho xo tshunxa muhehliwa nkarhi wu nga si fika.
Eka nandzu wunwana na wunwana laha muhehliwa a tshunxiwaka nkarhi wu nga si fika, Huvo yo Tshunxa nkarhi wu nga si fika yi ta namarheta swipimelo, loko swi languteka swi leswi u swu tsakelaka?
Endzhaku ko tshunxiwa, loko muhehliwa o tikhoma hi ndlela leyi kombisaka leswaku u ta va nghozi eka vaaki, kumbe ku tlula swiyimo leswi namarhetiweke eka papila ro tshunxiwa, a nga tlhela a khomiwa leswaku a hetisa xigwevo xa yena ekhotsweni.
Tindzawulo to hlaya ta mfumo ti ta ku pfuna. Maphorisa ya ta ku pfuna hi ku nghenelela; ku ku hundzisela eka mpfuneko wa swa mirhi na miehleketo; ku hlamusela matirhelo ya maphorisa; ku ku nyika mahungu ya timfanelo ta wena; ku ku hundzisela eka minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo na ya miganga (tiNGO na tiCBO) kumbe mintirho ya nseketelo leyi kumekaka emigangeni; ku vona leswaku u na vuhlayiseki laha vugevenga byi humeleleke kona; ku hlayisa vumbhoni; na ku ku tsundzuxa hi ku sivela vugevenga.
Loko ku ri na ku chavisiwa endzhaku ka xigwevo, wena, muofisiri wa ndzavisiso kumbe muchuchisi u fanele ku tihlanganisa na hofisi ya Yuniti ya Nsirhelelo wa Timbhoni.
Ndzawulo ya Mintirho ya Vaaki na vaphakeri va mintirho ya vaaki vanwana, loko va ri kona va nyika mintirho ya nseketelo wo va u tshoveke moya na mintirho leyo tolovelekiweke, leyi nga katsaka malulamiselo ya minongonoko ya khoto?
Vatirhi va nhlayiseko wa rihanyo va ta vona leswaku timfanelo ta wena, tani hi laha yi kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vavabyi, ta hlayisiwa.
Ndzawulo ya Dyondzo yi ta vona leswaku minongonoko yo nghenelela yo fana na ku khansela, maendlelo yo hundzisela kunwana na ya nseketelo, yi va kona aeka vaonheriwa eka minongonoko ya swa dyondzo?
U nga langutela leswaku vahoxi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va ta ku khoma kahle, hi ku hlonipha xiyimo xa wena na hi xihundla, naswona hi ndlela yo olova.
Loko nandzu wu mangariwile emaphoriseni, u nga langutela leswaku?
u ta vutisiwa hi ririmi leri u ri twisisaka, naswona loko munhu la vulavulaka na wena a nga vulavuri ririmi leri u ri twisisaka, u nga kombela ku tolokeriwa; naswona u nga kombela ku vutisiwa hi xirho xa maphorisa loyi a nga wa rimbewu rinwe na wena, naswona loko a ri kona xikombelo xa wena xi ta pfumeriwa?
u ta vona leswaku mafambiselo ya nandzu ya famba hi ndlela leyi nga onheki timfanelo ta wena to khomiwa kahle no hlonipha xiyimo na xihundla xa wena.
u ta teka magoza, ngopfu-ngopfu eka milandzu ya timhaka ta masangu na madzholonga ya le mindyangwini, ku vona leswaku laha swi kotekaka, nandzu wu khomiwa hi muchuchisi wun?
xirho xa vatirhi va khoto xi ta ku hlamusela leswaku u na mfanelo yo hakeriwa mali ya tendzo na swinwana eka nkarhi lowu u wu heteke ekhoto u ri karhi u nyika vumbhoni, naswona xi ta tlhela xi ku nyika mahungu no ku pfuna ku endla swikoxo?
Vatirhi va khoto?
pfumelela leswaku ku va na munhu loyi a ku seketelaka (munghana kumbe wa ndyangu) ku famba na wena ekhoto; no ku pfumelela loko u kombela, naswona loko switirhisiwa swi ri kona ku tirhisa kamara rinwana u nga vi eka ndhawu yinwe na vamangaleriwa kumbe timbhoni?
Ku suka eka vaphakeri va mintirho ya vaaki u nga langutela leswi?
u nge sukeriwi ku lwisana na mhaka leyi u ri wexe. Loko u nga si mangala nandzu emaphoriseni, muphakeri wa mintirho ya vaaki u ta ku pfuna leswaku u pfula nandzu; naswona loko u ri muxanisiwa wa timhaka ta masangu, maphorisa ya nga lava mpahla ya wena ku va vumbhoni laha u nga kombelaka mutirhi wa kwalaho ku ku nyika mpahla yo cinca.
Ku suka eka vatirhi va nhlayiso wa rihanyo u nga langutela?
va ta vona leswaku mahungu ya swa rihanyo ya katsiwa eka rhekhodo ya nandzu lowu; naswona u ta pfuniwa hi xihatla hi ku landza timfanelo ta wena leti kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ta vavabyi.
Ku suka eka vatirhi va Mintirho ya Makhotso u nga langutela leswaku?
loko u va kona eka Huvo ya Xigwevo xa le handle naswona u fanele ku nyika mavonelo ya wena, u nga kombela munhu unwana na unwana ku famba na wena; naswona loko u va kona eka Huvo ya Xigwevo xa le handle, ku ta endliwa hi tindlela hinkwato ku ku sirhelela leswaku u nga tshikileriwi emoyeni?
hi nkarhi wa vulavisisi bya nandzu u nga langutela leswaku?
b. loko u nga koti ku hlaya u fanele ku tivisa phorisa, laha ri nga ta ku hlayela xitatimende kutani a ku kombela leswaku u pfumelelana na xona hi ku sayina kumbe hi ku tshikilela hi rigutsu ra wena; naswona c. naswona loko ku ri na ntoloki u nga kombela leswaku xitatimende xa wena si hlayiwa hi ririmi leri u ri twisisaka u nga si sayina, ntoloki yi ta tirhisiwa eka mhaka leyi.
U ta komberiwa ku tivisa mulavisisi wa nandzu loko muhehliwa a nghenelela kumbe a ringeta ku nghenelela eka vulavisisi bya mhaka, loko a ta swi kota ku ya ekhoto kumbe loko u chavisiwa hi yena.
Muchuchisi u ta?
exikarhi ka swin?
tihlanganisa na wena ku nga si hungutiwa xigwevo no ku hlamusela hilaha vugevenga byi tshikileleke wena na ndyangu wa wena. Hi nkarhi lowu u ta va na nkarhi wo paluxa vuxokoxoko byo lahlekeriwa kumbe ku vavisiwa loku veke kona hi xivangelo xa vugevenga. Muchuchisi u ta tekela swiyimo leswi enhlokweni a nga si teka xiboho xo vevukisa nandzu. Ntshikilelo lowu vugevenga byi veke na wona eka wena na ndyangu wa wena swi ta paluxiwa ekhoto kumbe u ta nyikiwa nkarhi wo nyika vumbhoni ekhoto, kumbe xiviko xi ta lulamisiwa hi mutivi kutani xi yisiwa ekhoto hi nkarhi wa xiyenge xo gweviwa; naswona hi nkarhi wo tihlanganisa na wena, u ta ku kombela ku engetela leswi u nga swi katsangiki eka xitatimende xa wena. Loko swi ri swa nkoka, muchuchisi u ta boxa mhaka leyi loko ku tengiwa swi nga si sungula.
vatirhi va mintirho ya vaaki?
loko swi ri swa nkoka, va ta ku vutisa swivutiso naswona loko ku kuma vumbhoni bya swa rihanyo swi ri swa nkoka swi ta endliwa, naswona hilaha swi kotekaka, va ta vona leswaku ku yiwa mahlweni no ku nyika mintirho ya vaaki leyi a wu yi kuma kumbe ntirho wo tinyiketa ku suka hi nkarhi lowu u mangaleke nandzu ku fikela loko nandzu wu fika emakumu.
vatirhi va nhlayiseko wa vaaki?
loko khoto (muchuchisi kumbe majisitarata) a va kombela ku endla tano, u ta nyika khoto tirhekhodo ta swa rihanyo na mahungu manwana laya nga ya nkoka eka mhaka leyi lawa ua va nyikeke wona?
Vaofisiri va Mintirho ya Makhotso va ta?
pfumelela ku tsala xikombelo eka Mutshama-xitulu wa Vulanguteri bya Makhotso na Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle ku va kona naswona Mutshama-xitulu u ta ku tivisa hi nkarhi, siku na ndhawu laha ku nga ta yingiseriwa kona; naswona loko u ta va kona eka ku yingisela eka Vulanguteri bya Makhotso na Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle u ta pfumeleriwa ku nyika mavonelo ya wena kumbe u ya tsala kunene.
a. Ku khomiwa ka muehleketeriwa b. Loko u ta fanela ku ta eka nxaxamwlo wo komba xigevenga na siku ra kona c. Nomboro ya nandzu d. Masiku yo yingisela beyili e.
f. Magoza ya vulavisisi na ku chuchisiwa ka nandzu g. Xiboho xihi kumbe xihi xo herisa nandzu na swihehlo h.
Siku ro tenga na mbuyelo wo hetelela j. Siku ra xigwevo na mbuyelo k. Loko muhehliwa a endle xivilelo ehenhla ka xigwevo na mbuyelo wa xivilelo l. Siku na ndlela leyi nhundzu yi nga ta tlherisiha ha rona m.
Vatirhi va khoto va ta?
endla leswaku u vona kamara ra khoto nandzu wu nga si sungula loko u ta va u komberile, leswaku u ta tiva leswi u swi languteleke; naswona vona leswaku ku na mimfungho na swikoweto leswi kumekaka eka khoto leswi ku kongomisaka ekamareni ra khoto. Tafula ra mahungu ri nga ku pfuna hi ku ku nyika mahungu la kamara ra khoto laha u nga nyikaka vumbhoni bya wena.
u ta tirhana na swivutiso swa wena na mafambiselo, loko ku ri na ku hlwela u ta ku byela swo tala hi nkarhi lowu u nga ta yima u nga si nyika vumbhoni.
ku sirhelela eka ku vavisiwa no vutisiwa swivutiso swo chicha xiyimo; no ku tivisa hi mbuyelo wa nandzu na loko kuri na xivilelo lexi endliweke ehenhla ka xigwevo.
Nseketelo wa muonheriwa kumbe vaphakeri va mintirho ya vaaki va ta?
loko swi koteka va ta famba na wena ekhoto leswaku u ta yi tolovela; no ku nyika nseketelo no ku khansela kumbe u hundziseriwa eka mukhanseri wa xiphurofexini na mintirho ya nseketelo.
Loko mutirhi wa nhlayiso wa rihanyo a nghenelela eka nandzu wa wena u ta?
ku nyika tirhekhodo ta swa rihanyo loko u komberile; naswona tivisa loko ku ri na mintirho ya nseketelo na tinomboro ta tiqingho ta mpfuneto.
vatirhi vo suka eka mintirho ya swa dyondzo va ta?
tivisa hi mintirho ya mpfuneto leyi kumekaka eka ndhawu ya ka nwina?
tivisa hi minongonoko leyi tumbulukaka, leyi muhehliwa a faneleke ku va eka yona ku antswisa mahanyelo ya yena.
Loko nandzu wu mangariwile emaphoriseni?
loko u nghenisiwile eka Nongonoko lowu, u fanele ku landzelela milawu hinkwayo leti vekiweke eka ntwanano.
loko u nyikile vumbhoni, u ta nyikiwa xitiviso lexi nga ta ku hlamusela leswaku u ta susiwa eka Nongonoko hi nkarhi lowu nga hetiki mbilu; naswona u nga tihlanganisa na mulavisisi wa nandzu wa wena exiticini xa maphorisa kumbe muchuchisi-nkulu wa vaaki ku kuma mahungu hi xitalo ya Nongonoko wa Nsirhelelo wa Timbhoni.
mutirhi la nga na vutihlamuleri u ta vona leswaku nhundzu ya wena leyi khomiweke hi xikongomelo xo va vumbhoni, yi ta hlayisiwa ku va eka xiyimo xa kahle no tlheriseriwa eka wena hi xihatla loko yi nga ha laveki; naswona loko u ri mumangari eka madzholonga ya le mindyangwini, naswona swi tikomba eka phorisa leswaku ku na swivangelo swo twala swo kombisa leswaku u nga va u xaniseka hi xivangelo xa ku tlula xileriso xa nsirhelelo?
u nga yisa tsalwa ro tiyisisa (affidavit) emaphoriseni u hlamusela swiyimo swo tluriwa ka ntwanano na muhehliwa; naswona hi xihatla phorisa ri ta khoma mumangaleriwa ku va a tlule swipimelo leswi vekiweke ehenhla ka yena ehansi ka Xiyenge xa 7 xa Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini, wa nomboro ya 16 wa 1988.
Muchuchisi u ta?
ku tivisa leswaku eka swiyimo swinwana khoto yi nga sivela ku kandziyisiwa ka mahunu manwana (ku katsa no tivisa mumangari kumbe mbhoni) mayelana na ku tengiwa kumbe xiphemu xihi kumbe xihi lexi khomiweke laha ku tumbetiweke; naswona ku tivisa laha swi faneleke leswaku munhu wihi kumbe wihi la nga ta kandziyisa mahungu swi nga ri nawini a paluxa vito ra wena, u ta voniwa nandzu naswona a nga tengisiwa?
vaphakeri va mintirho ya vaaki va ta?
teka magoza ku vona leswaku wena na ndyangu wa wena a mi vi enghozini.
vika kumbe ku hundzisela mhaka yinwana na yinwana eka maphorisa laha va ehleketaka leswaku ku na vugevenga lebyi endliwaka?
Mintirho ya Makhotso loko u kombele ku tshama u ri karhi u tivisiwa hi xigwevo xa muhehliwa, Mintirho ya Makhotso va ta ku tivisa loko muhehliwa a balekile ekhotsweni na loko a yisiwe ekhotsweni rinwana na vuxokoxoko bya kona; naswona eka milandzu yo pfinya na ya timhak ta masangu, Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle yi nga katsa swipimelo eka muhehliwa loko swi tikomba swi ri swa nkoka ku nwi sivela ku tihlanganisa na wena?
U nga langutela maphorisa ku va ya ku pfuna hi?
Ku ku hundzisela eka vaphakeri van?
hi ku ku nyika xitsundzuxo eka ku sivela vugevenga; na ku yimisa madzolonga eka ndhawu leyi ku humeleleke vugevenga.
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku?
u nga kanela nandzu na muyimeri loyi u n?
muofisiri u ta ku tivisa leswaku muhlanganisi loyi u ta ku hlamusela xivutiso xinwana na xinwana lexi vutisiwaka, handle ka loko khoto yi lerisa hi ndlela yin?
loko muhlanganisi a thoriwile muofisiri u ta lerisa leswaku u nyika vumbhoni eka ndhawu yihi kumbe yihi leyi?
c. yi pfumelela khoto kumbe munhu wihi kumbe wihi la nga kona eka mafambiselo ku vona no yingisela hi ku kongoma kumbe hi ku tirgisa xitirhisiwa xa gezi hi nkarhi wo tenga?
milandzu leyi khumbhaka vaonheriwa lava hlulekaka ku tilwela yi ta languteriwa hi xihatla;naswona loko ku ri na thelevhixini leyi tumbeleke (CCTV) yi ta tirhisiwa hi nkarhi wa khoto, muchuchisi u ta hlamusela hilaha xitirhisiwa xi tirhaka ha kona, laha swi kotekaka u ta pfumelela wena kumbe vatswari va wena ku vona hilaha xitirhisiwa lexi xi tirhaka ha kona.
Vaphakeri va mintirho ya vaaki, laha swi kotekaka no va kona?
a. mpfuneto hi ku tihlanganisa na ndyangu na vanghana b. mpfuneto loko u r na swikombiso swa ntshikilelo c. nhlamuselo ya endlelo leyi nga ta landzela d. mpfuneto eku vulavuleni na Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga na muchuchisi e. ku hundzisela eka mintirho ya vukhanseri ya xiphurofexini loko u ri na ntshikilelo f. ku fikelela mahungu na mintirho, ngopfu eka tindhawu laha mintirho leyi kumekaka yi fikaka eka Nseketelo wa Khoto ku katsa?
ku ku hlamusela lava nga ta va ekhoto na leswi va nga ta swi endla, no ku pfuna ku kuma khoto; no iv. ku lulamisela ku nyika vumbhoni ekhoto no tlakusa ku hlangana na muchuchisi.
ku suka eka vatirhi va Mintirho ya Makhotso u nga langutela leswaku?
va ta kondletela muahluri exikarhi ka wena na muhehliwa loko swi laveka; naswona loko u endla xikombelo kumbe laha swi faneleke, xikombiso loko u ri muonheriwa naswona u ri khotsweni kumbe loko swi humelela eka ntshamo wa Huvo leswaku u lava nseketelo, u ta hundziseriwa eka vaphakeri va mintirho lava faneleke ku kuma ku khanseriwa kumbe nseketelo.
U ta langutela leswaku mutirhi wa nhlayiso wa rihanyo u ta vona leswaku?
laha swi faneleke, xitifikheti xa rihanyo xo xwa exikolweni kumbe entirhweni u nyikiwa xona.
Ku rihiwa swi vula ntsengo wa mali leyi khoto yi ku nyikaka yona loko u lahlekeriwe kumbe ku onhakeriwa hi nhundzu (ku katsa mali) hi xavangelo xa vugevenga kumbe ku onheriwa hi munhu loyi a hehliweka ku va a endle vugevenga. Sagwati ro riha ri lava ku vuyisela la rikumaka eka xiyimo lexi a ri eka xona loko a nga si lahlekeriwa?
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku?
eka milandzu yin?
muchuchisi kumbe muofisiri xik.
muofisiri u ta ku tivisa leswaku loko wo hluleka ku ala sagwati kwalomu ka makume tsevu wa masiku, u nge endli xikombelo xo rihisiwa eka muhehliwa; naswona loko u endla xikombelo ekhoto xo rihiwa eka timali ta swa rihanyo loko u vavisekile hi xivangelo xa vugevenga lebyi, mutirhi wa nhlayiseko wa rihanyo loyi a ku kambeleke u ta swi kota ku seketela xikombelo xa wena hi ku nyika vumbhoni ekhoto no nyika mahungu la ya faneleke ekhoto, ku katsa xiviko xa swa rihanyo.
Tlherisela swi vula laha khoto, endzhaku ko nyika xigwevo yi lerisaka muhehliwa ku tlherisela nhundzu leyi a yi tekeke swi nga ri nawini kumbe leyi onhiweke swi nga ri nawini, ku endlela ku vuyiselo xiyimo laha a xi ri kona ku nga si endliwa vugevenga?
Loko nandzu wu ya ekhoto u nga langutela leswaku muchuchisi u ta?
ku tivisa leswaku leswi tlherisiwaka swi ta katsa nhundzu leyi onhiweke kumbe leyi nga si ku onhiwaka; naswona u ta tlhela a ku tivisa leswaku xikombelo xa wena xi ta tiyisisiwa hi khoto leswaku eka mhaka yinwana u ta pfumeleriwa ku yisa xikombelo lexi tsariweke ekhoto?
Tindzawulo hinkwato, mavandla na vayimeri lava khumbhekeka eka nandzu lowu va tiyimisele ku endla ntirho wa xiyimo xa le henhla, kambe nkarhi wunwana swilo a swi fambi kahle. Loko swi nga fambi kahle, tindzawulo, mavandla na vayimeri va ta lava ku tiva leswaku ku humelele yini?
b. mahungu lawa u ya amukeleke; kumbe c. swiboho leswi endliweke.
U nga endla xivilelo hi phorisa, pholisi ya mintirho ya maphorisa, maendlelo, hi ku tsalela Khomixinara wa Xitici xa xitici xa maphorisa lexi khumbhekaka.
Loko xivilelo xa wena ku ri mayelana na nhundzu leyi lahlekeke kumbe yi onhiweke loko yi ri mavokweni ya maphorisa, u nga rihiwa. Kongomisa swivutiso eka Khomoxinara wa Xitici; kumbe loko u nga enerisiwi, u nga tlhela u tihlanganisa na Khomixinara wa Ndhawu wa xitici xa maphorisa na vuxokoxoko bya wena. Loko xivilelo xi nga langutisisiwi ku ya hi ku enela ka wena, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleri wa Nhundzu.
Loko xivilelo xa wena xi nga si langutisiwa ku ya hi ku enela ka wena, u nga tihlanganisa na Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo, kambe tiva leswaku hofisi leyi ku ga tihlanganisiwa na yona ntsena hi swivilelo swa milandzu ya matikhomelo ya vugevenga kumbe matikhomelo yo ka ya nga ri kahle ehenhla ka swirho swa Mintirho ya Maphorisa ya Metro na swirho swa Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga, lava hlulekaka ku endla mintirho ya vona.
Khoto leyi nandzu wu tengiweke kona yi nga tirhana na swivilelo swo tala.
Loko xivilelo xa wena xi va xi nga si langutisisiwa, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki. Tiva leswaku hofisi leyi ku nga tihlanganisiwa na yona ntsena hi timhaka leti fambelanaka na mafambiselo. Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki, hi ku landza nawu a yi nge lavisisi swiboho swa khoto.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na matikhomelo ya muofisiri, u nga tsala ku endlela ku vonana na Nhloko ya Vululami ya xifundzha. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga.
Loko u nga enerisiwi hi nhlamulo yo huma eka Nhloko ya Vululami ya Xifundzha u nga vonana na Nhloko ya Vululami ya Nhlenhgelo wa xifundzha xo karhi.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na khoto ya xifundzha, u nga tsalela ku endlela ku vonana na Presidente wa Khoto ya Xifundzha eka ndhawu leyi khumbhekaka. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na Qgweta ra khoto, u nga tsalela ku endlela ku vonana na Presidente Qgweta wa Xiyenge lexi khumbhekaka. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga kumbe khoto-nkulu.
Loko u nga enerisiwi hi nhlamulo, u nga tsalela Khomixini ya Majisitarata loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na khoto ya majisitarata kumbe Khomixini ya Mintirho ya Vululami loko xivilelo xi yelana na khoto-nkulu. Loko xi nga si ololoxiwa, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na vatirhi va khoto, xikombiso vamatsalana kumbe vatoloki, u nga tsalela ku endlela ku hlangana na mininjhere wa khoto. Loko u nga si enerisiwa hi nhlamulo ya mininjhere wa khoto, u nga tsalela ku hlangana na mulawuri wa vufambisi wa mintirho ya khoto kumbe mulawuri-enerali.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki, u nga tsalela eka nhloko ya hofisi leyi khumbhekaka, xikanwe na Hofisi ya Tiko?
Loko u nga si enerisiwa hi nhlamulo leyi u yi kumeke ku suka eka muofisiri wa mfumo, u nga tlhela u tihlanganisa na Huvo ya Xiphurofexini ya Mintirho ya Vaaki kumbe Hofsi ya Musirheleri wa Vaaki.
Loko u nga enerisiwi hi mintirho leyi nyikiwaka hi mutirhi wa nhlayiseko wa rihanyo eka xiyenge xa rihanyo ra vaaki, u fanele u sungula u endla xivilelo eka munhu loyi a ku pfuneke. Hambi swi ri tano, loko xivilelo xa wena xi nga ololoxiwi, u nga xi kongomisa eka nhloko kumbe mininjhere wa rihanyo ra vaaki laha u kamberiweke kona.
Loko u nga amukeli nhlamulo kumbe u nga eneriseki hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi khomiweke ha yona hi nhloko kumbe mininjhere wa ndhawu yeleyo, u nga hundzisela xivilelo xa wena eka Ndzawulo ya Rihanyo ya Xifundzha. Loko u nga eneriseki hilaha Ndzawulo ya Rihanyo ya Xifundzha yi khomeke xivilelo xa wena, u nga kombela huvo ya xiphurofexini leyi faneleke, yo fana na Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga, ku lavisisa mhak ya wena.
Loko xivilelo xa wena xi khumbha mutivi wa dyondzo kumbe xirho xinwana xa vatirhi va xikolo xo karhi kumbe vandla ra swa dyondzo, u nga tihlanganisa na nhloko ya xikolo xexo kumbe vandla ra swa dyondzo. Loko xivilelo xi ri henhla ka nhloko ya xikolo, u nga tihlanganisa na Xifundzha xa Dyondzo kumbe Mininjhere wa Xifundzha?
Loko u nga eneriseki hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi khomiweke ha kona, u nga tihlanganisa na Nhloko ya Ndzawulo ya Dyondzo eka xifundzha xexo.
Loko xivilelo xa wena xi nga si ololoxiwa ku ya hi ku tsakela ka wena, tihlanganisi na MEC wa Dyondzo kumbe Ndzawulo ya Dyondza ya Tiko.
Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na mutirhi wa makhotso, u nga tsalela Khomixinara wa Tiko wa Mintirho ya Makhotso kumbe Qgweta ra Vulavisisi. Loko ku amukeriwa xivilelo xa wena lexi tsariweke, Khomixinara u ta rhumela hofisi leyi faneleke leswaku yi swi langutisa.
a. Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki b. Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga c. Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo d. Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu e. Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga f.
Tsalwa ra Swipimelo swa Minimamu swa Mintirho ya Vaonheriwa ri tumbuluxiwile hi Hofisi ya Rimbewu eka Ndzawulo ya vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa, hi ku tirhisana na Tindzawulo ta Nhluvukiso wa Vaaki, Mintirho ya Makhotso, Dyondzo na Rihanyo xikan?
Ndzawulo ya Vululami na Nhlluvukiso wa Vumbiwa yi amukela ku nghenisiwa ka xandla loku endliweke eku tumbuluxeni ka tsalwa hi minhlangno yo hambana yo ka yi nga ri ya mfumo.