LitNet | Die igloe op Buffelskop: ’n Persoonlike terugreis (I)
Druk dit/Print it Etienne van Heerden het die eerste Gees van Schreiner-fees in die Karoodorp Cradock, waar hy grootgeword het, bygewoon, en lewer ’n persoonlike verslag van die fees en die Karoo van sy kinderjare. Menán van Heerden het die foto’s geneem. Laatnag in die winter op die pad tussen Willowmore en Graaff-Reinet kloof die motor se ligte ’n gleuf oop. Weerskante is die bosse donker en blits rooi aalwyne verby. Ek ry behoedsaam, want sedert die winter-jagseisoen geopen het, het twee mense reeds op hierdie pad weens springkoedoes gesterf. Die groot gevaar is die stuiptrekkende, rukkende koedoe in die motor nadat hy deur die voorruit gebars het. Die horings en hoewe rig dan die grootste skade aan die passasiers aan.
Klein wolkies asem is op almal se lippe. Ons trap rond om die ergste koue af te weer. Dis ’n helder oggend; die tekstuur van die dag is iets waarop jy jou vinger nie kan lê nie: Oos-Kaapse Karoo, Cradock, frontier town. Geskiedenis het by die mure ingetrek en jy lees verhale van armoede en hoop af in die gesigte van werkers wat by ons verbystap en groet. Daar is onder die lede van ons geselskap by die voertuie ’n stil, skaam vrou wie se blou oë onverwags onder ’n strooihoed uitblits wanneer iets interessants gesê word oor Olive se swaarkry. Sy is van Bloemfontein en wy haar dae aan navorsing oor die vrou wat op die berg begrawe lê. Sy spits haar ore wanneer twee mediese dokters oor Olive se asma en die allergene in die kenmerkende geel bloeiselpoffies van die doringbome bespiegel. Vir my is sy die argetipiese Schreiner-pelgrim.
Vir my, wat op ’n persoonlike pelgrimstog is om uit te pluis aan my verseëlde kinderjare in hierdie vallei (afgesluit met my pa se dood in 1969), is die plaasborde vol “mooiklinkende name”, en in my leeswerk vooraf het ek weer al die bekende vanne uit my kinderjare aangetref: Eers is daar die Barbers, die vakansieplaas-eienaars by wie ons in die jaar van my geboorte Beulah met sy rondawels en rye gastekamers gekoop het sodat ons merino-stoetramme in die rondawels kon aanhou – ’n ondersteuningsboerdery vir ons familieplaas, Doornbosch, teen die Toorberg anderkant Graaff-Reinet. Ons het Beulah nooit as vakansieplaas bedryf nie, maar was dikwels poste restante Halesown die ontvangers van nostalgiese poskaarte uit Engeland waarin verlangende vakansiegangers na hul wittebrode – soms jare tevore – of hul jeugvakansies op die kikoejoe tussen die rondawels terugverlang het. Dit was mooi, poëtiese poskaarte, en ek onthou van die handskrifte nog goed – dinge wat my roman Kikoejoe ingegee het.
Summer drought came hard that year Our herd grazed the land so bare Me and my dad had to blowtorch the thorns off the prickly pear And Mother, your hand slipped from my hair.
In my geheue galm die Visriviervallei nog met die klank van stoomtreine wat van Golden Valley en Kookhuis in die suide verby Halesowen (Olive en Samuel Cartwright-Schreiner se “station of choice”) en Cradock dreun na Baroda en Conway en die verre noorde. Drie strepe energie loop deur hierdie vallei waaroor die sarkofaag waak. So dink ek terwyl ons Cradock uitry en die pad suid vat. Aan die westekant loop die treinspoor wat in my kinderjare gekreun het onder stoomlokomotiewe wat hier by Halesowen kom water suip het. Die destydse stasiemeester, ’n meneer Wagner, het altyd gesê: “Olaf Schneider, ja, hy lê mos met sy hond daar bo begrawe.” Aan die oostekant van die vallei lê die Port-Elizabeth-Cradock-snelweg, waarna ek as kind gestaar het snags terwyl waterlanterns soos vuurvlieë in die landerye bons. Ons het die karre getel: met Pase een elke drie minute, ’n duiselwekkende bedrywigheid.
Ons twee Grahamstadders arriveer vroegoggend by die Masonic Hotel, waar die TV-span tuis is. Karel is egter soek. Oplaas sê Oom Guy: “He will be with Sandra.” Die TV-regisseur bel na Sandra Antrobus se huis. Daar’s ’n probleem, inderdaad: Karel weier om na die helikopter te gaan, wat reeds op die sportterrein wag daar waar ek as kind volksdansies voor die Republiek se eerste Staatspresident, die rysige CR Swart, gedoen het. Die feit dat die helikopter vanuit die Baai gehuur is vir x rand per uur (“and rising”), verleen – so begryp al die aanwesiges - ’n sekere dringendheid aan die situasie wat ver bo die literêre uitstyg. “Let me speak to him,” sê oom Guy met al sy High Corner-selfvertroue. Maar koppig steek die biograaf vas: ons kan maar sonder hom opvlieg Buffelskop toe.
Etienne van Heerden en Guy Butler by Olive Schreiner se klip-igloe, 1991Foto’s: TJ Lemon
Tot vandag toe wonder ek watter stelling Schoeman, wat sulke mooi romans oor die onvoorspelbaarheid van die verlede en die onagterhaalbaarheid van ons gisters geskryf het, met daardie gebaar wou maak – of is hy maar net bang vir vlieg? (Vervolg) Lees Deel II hier! Teks: Etienne van Heerden