Is dit net woorde? | Rosalind Franklin
Is dit net woorde?
Julie 21, 2008 in geskiedenis
Sleutelwoordw:afrikaans, Engels, steven pinker, taal, vloek, woorde
My ouma het botweg geweier om Engels te praat en as sy na die gehate taal verwys het, het sy ook van Ingils gepraat.
Sy het net gese, sy kan dit nie praat nie en sy verstaan dit nie. Rosalind was ‘n wilde kind, vol streke en gees. Ek het dus losgetrek met my Engels en onbesonne goed kwytgeraak, net om te toets of my Ouma regtig niks verstaan nie. Maar sy het, want haar gesig het dit verklap.
En soms as sy lus was vir saamspeel, het sy ‘n paar sinne in Ingils gese. Dit was met so swaar Afrikaanse aksent dat ek gelag het dat ek half gek wou raak. Dan het sy ook begin lag, totdat haar een oog so getraan het, sy moes die sakdoek uit haar bra haal. Die sakdoek wat na poeier geruik het.
Is Afrikaans net woorde? Ja en nee. Dit het onstaan hoofsaaklik uit Nederlands, maar ook uit baie ander tale. (Let wel, ek is nie ‘n taalkenner nie, net ‘n liefhebber).
Soos ons genetiese samestelling in Suid-Afrika spreek van ‘n hutspot van gene so is die taal ook ‘n reenboog.
Gamka, beteken leeu, in ‘n Khoi-taal. Ek smaak die woord. Dit pas by ‘n leeu. So ook gogga. Dan is daar boegoe, karee, dagga, koekmakranka, kambro, kanna, ghaap, noem-noem, kwagga, oorbietjie, geitjie, gogga, karos, abba, kamma, kamalielies, kamtig, kastig, hoeka, ga(ng), soe, aitsa, arrie, eina, gonna, kierie, hn’n, ghnarra, gorra, karkoer, koedoe – dit is afkomstig van Khoi-tale.
En ons het wyd geleen uit ander tale:
Maleier-woorde natuurlik (ons genetiese samestelling toon dat die meerderheid wit mense het Eurasiese of Asiese bloed, bitter min is suiwer Wes-Europees). “amper” van hampir, “baadjie” van badju, “baie” van badju en “piering” van piring. nartjie, blatjang, bobotie, borrie, sosatie, mebos, doepa, paljas, sieal, ramkie, nonnie, nonna, kierang, pamperlang, lieplapper.
Frans: pawee(-perske), sermyn(peer), bermotsersan(-peer). Let daarop dat meeste ander Afrikaanse woorde wat van Franse afkoms is eers in Nederlands opgeneem is en daardeur in Afrikaans beland het.
Portugees: bredie” van bredo, “kombers” van cobertas en “kraal” van curral.
Swart tale: donga, dagha (“klei” of “sement”), mopanie, maroela, moepel, kaboe(-mielies), tollie, mamba, tsetse(-vlieg), indaba, indoena, impie, loboloa, pasella, babalaas, haiköna, ietermagö, sakaboela, tamboekie(-gras) , kaia, marog, skokiaan, poetoe(-pap)
Al die bogenoemde (en daar is nog baie ander) kom uit en met dank aan: http://af.wikipedia.org/wiki/Afrikaans
So dit is seker nie net “ons” taal nie. Dit is ‘n huwelike tussen baie tale en kulture. ‘n Proses van ontwikkeling met sy eie storie oor op- en afdraand.
Baie wetenskaplikes glo dit is juis taal en die duisende dinge wat taal ons bied, wat ons onderskei van ander diere. Dit het soveel deure oopgemaak, maar ook gelei tot lelike dinge, soos die strategie om ander sistematies uit te wis, mense kan dit nie doen sonder taal nie. (Geen ander dier toon die kenmerk om ‘n ander sistematies uit te wis nie)
Het ons eerste woorde begin praat of begin sing? Daar is nog nie uitsluitsel daaroor nie. Want sulke spesifieke kultuur kan nie versteen nie. Die grom het dalk die woord geword. Of het die grom die middel C-klank geword. Wie weet.
Taal is egter ‘n besondere ding, dit is nie net ‘n middel van kommunikasie nie. Dit is ‘n bron van ons geheue. Ons gebruik dit ook in wiskunde.
Die katalisator van spraak was taal, tegnologie en geselligheid. Die mens moes gevorderd kommunikeer toe dit by die jag van diere gekom het. Hoe bepreek jy presies waarheen en hoe om ‘n dier te agtervolg sonder gevorderde taal? Om die spore van diere te lees en uitvoering te gee aan die jagproses is baie abstrak.
Die tipe redenasies vereis komplekse taal. Die mense moes op “speaking terms” met mekaar gewees het om te oorleef. Om gunste met mekaar te ruil is die rede hoekom daar sosiale verbande tussen mense bestaan het, wat nie aan mekaar verwant is nie.
En ons vloek om klem te le op sekere goed, om aandag te trek tot die dringendheid van ‘n saak. Dit word ook opsetlik gedoen om mense of groepe te beledig.
Dit maak sommige mense vies, meen die eksperimentele sielkundige Steven Pinker, omdat hulle nie kan kies om vloekwoorde te hoor en te verstaan nie, mens hoor dit wel want die brein verwerk dit outomaties. Die vloekwoord dwing jou om emosioneel betrokke te raak by die situasie. Dit aktiveer die regterhemisfeer van die brein in ‘n area wat met negatiewe reaksies te doen het, of jy wil of nie.
Wat is in ‘n woord?
Soms soveel en soms so min.
Julie 21, 2008 at 17:13
Baie interessant. Ek het al gewonder waar kom die woord `lekker’ vandaan?
Julie 21, 2008 at 17:27
Dankie en welkom hier flippiefanus. Ek tob baie oor die ontstaan van woorde. As mens gaan krap, dit is is ver krap, is dit soms verstommend om te sien woorde is soms honderde jare oud en hom van oer-oue tale. Min woorde is uniek aan jong tale soos Afrikaans.
Julie 21, 2008 at 19:27
Ek het ook al soveel keer gewonder oor woorde! Hoekom is hoekom, hoekom? Daardie tipe ding. Ek hou ook baie van die manier wat mense met woorde kan speel, baie interessante inskrywing Rosie. Soos altyd. 😉
Julie 21, 2008 at 20:02
Wel hier is ook `n vloek woord om aandag te trek, Fokkit maar jys `n interessante mens, en diep.Ek het die een regtig geniet en jy het bietjie navorsing gedoen.Ek dink ek moet ook `n posting op Die Werf doen oor Afrikaans.Rosalind knapgedaan.
Julie 21, 2008 at 20:04
Wel hier is ook `n vloek woord om aandag te trek, Fokkit maar jys `n interessante mens, en diep.Ek het die een regtig geniet en jy het bietjie navorsing gedoen.Ek dink ek moet ook `n posting op Die Werf doen oor Afrikaans.Rosalind knapgedaan
Julie 21, 2008 at 20:38
Afrikaans bly maar ‘n maar pragtige taal… Woorde soos “goggatjie” en “genadetjie” en “grote griet” laat my Ingelse seun altyd vreeslik “giggel”, seker maar die G-klank 🙂
Julie 21, 2008 at 20:47
Ek is versot op woorde; die kleur, klank, betekenis en die uitspraak daarvan, veral die vrolike trillende klank en vibrasies van RRRR woorde soos karkoer. Dit proe lekker in my mond.
Sommige sangers se RRR uitspraak kan my ore soen tot binne in my hart…hehe sammBRReeeel.
Dan is daar woorde soos heuning; (ŉ baie beter woord vir ‘liefde’) wat ruisend uit die longe opgestoot word, soet, glad en sag oor die tong streel. Hehe, veral as die heu wat so titseltjie langer en dieper draal.
Dankie Rosatjie ek het die kuiertjie gate-uit geniet!
Julie 21, 2008 at 21:28
Pikke: Die post het begin omdat ek al vir dae lank wonder, waar kom die woord “turd” vandaan. Regtig.
Ek onthou nog van skooldae die storie oor bobotie, kerrie en ken uit my werk die storie Dwyka. (Dwyka is ‘n geologie rotsformasie meer as 200 miljoen jaar oud).
Maxie: Gogga is ‘n wonderlike woord. Ek stem
Mefri: ja dit proe soos kos. Jy beskryf dit perfek.
Die Brein: Bly jy het dit geniet. Daar is soveel te skrywe oor Afrikaans.
Julie 21, 2008 at 22:03
Iemand vra vandag op haar blog is daar in engels so goeie woord soos kotslelik! Sy is met ‘n Yankee getroud en het iets leliks gesien. Sy kon nie ‘n ordentlike woord kry om die lelik in engels te beskryf nie. Pukeugly, val nou nie juis mooi op die oor nie. 😆 Afrikaans bly die mooiste taal!
Ek moet jou ego bietjie streel 😉 Ek het jou inskrywing baie geniet!
My regterhemisfeer van my brein is vanaand geaktiveer. Ek lees nou net hier dit gebeur of ek nou wil of nie…. ek neem aan julle sal my “verbale diaree” op my blog, dan verskoon? Ek kon dit nie verhelp nie 😉
Julie 22, 2008 at 08:20
Baie interessant! Nog ‘n interessante onderwerp is natuurlik die herkoms of is dit nou afkoms (watookal), van idiome in Afrikaans. Baie interessante program jare terug gesien daaroor, maar moet my nie nou iets daaroor vra nie. My brein is moeg en wil nou net vakansie hou!
Julie 22, 2008 at 08:23
Ek lê toe nou laasnag en oordink jou inskrywing en dit val my by dat Afrikaans nie net Afrikaans is nie, daar is soveel dialekte selfs in ons taal. Verskillende maniere van uitspraak in verskillende dele van die land. Ek begin toe te lag, want waar ons heen trek praat die mense van êk, plêk en vrêk… My arme kinders!!! 😆 😆 😆
Julie 22, 2008 at 08:33
Afrikaans bly besonders! Ek dink ek het die woord koekmakranka laas op skool gehoor! 😆 – dat die grom middel C geword het…
Julie 22, 2008 at 09:27
Ek se mos vloek is nie lelik nie. Dis net woorde.
Die mens het die konnotasie daaraan verleen. Soos die konnotasie dat ‘n blikbeker met soet, swartkoffie om ‘n vuurtjie ‘n lekkerte uitbeeld, beeld fokit iets heeltemal anders uit.
Maar ek en jou ouma is in dieselfde bootjie, ingils is nie my gunsteling manier van kommunikeer nie. Ek praat eerder nonsens!
Julie 22, 2008 at 10:34
Ek het ‘n vermoede dat die Ingilse die woord “shit” uit die Afrikaanse woordeskat gekry het…
Julie 22, 2008 at 11:00
Ja Johannes hulle het shit gehoor toe oom Paul vir Vickie gesê sy moet nie op die lendelam stoel sit nie.
Julie 22, 2008 at 14:29
O MY DONIR, daai is ‘n goeie ene Blixer. Tussen al die shit in my dag, het jy pas ‘n smile op my gesig gekry.
Dankie vir daai!
Julie 22, 2008 at 15:22
Die was nou rerig ‘n lekker lees, baie interressant.
Ek bly in die vreemde en is met ‘n Amerikaner getroud en soms wil ek myself net uitdruk in Afrikaans!
Daar is soveel wonderlike woorde en gesegdes wat ek aan hom moet vertaal en verduidelik.
Baie dankie vir die pos.
Julie 22, 2008 at 15:26
Ek het k*kpraat tot ‘n taal vervolmaak.
Ek wonder altyd oor pynappel/pineapple. ‘n Pynappel het nogal die vorm van ‘n dennebol. En dit is tog nie regtig pynlik om te pluk nie. Het iemand in sy wysheid nie pine na pyn vertaal nie? Klink naby mekaar.
Soos julle kan sien, my eerste sin is nie ‘n lieg nie.
Julie 22, 2008 at 15:35
Kak is baie beter as shit….okay?
Wippie: Ek kom streel jou ego nou-nou 🙂 As mens nou akademies wil wees kan jy daai woord altyd “bekotsenswaardig” maak.
Kaalvoet: Jy is reg, elke idioom het sy eie unieke storie. Dis regtig juwele om na te vors.
Pikke: Laat my dink aan die Polka-advertensies.
Skoor: Is waar is waar. Ek laaik ook nonsens . . .
Blixer: LOL, lekker ene.
Johannes: Tja die kakies.
Eilandkind: Welkom hier, bly jy het kom kuier.
Julie 22, 2008 at 15:36
Adrie: is seker oor party mense die pynappel begin eet het voor hulle hom geskil het, het jy dit al probeer?
Julie 22, 2008 at 16:06
Ek het jou inskrywing baie geniet!
Leer baie hier 🙂
Julie 22, 2008 at 17:25
Dankie vir die inloer Paula
Julie 22, 2008 at 19:22
Ek lyk dom, ek is nie dom nie. Het hulle gedink dat hulle varke is?
Julie 22, 2008 at 19:38
Adrie. Ek dink nie jy is dom nie. Ek weet ook nie hoe jy lyk nie. Wie het gedink hulle is varke, ek verstaan glad nie, belowe.
(Ek weet regtig van iemand wat ‘n pynappel net so probeer eet het en baie siek geword het)
Julie 22, 2008 at 20:14
Ek kan dit darem nie glo nie. Was hulle uitlanders of net lus om te beproef?
Re varke – hulle eet alles soos wat dit voorkom en kom nie juis iets oor nie.
Ek het jou ‘n posduifie gestuur.
Julie 22, 2008 at 21:01
Terug vir ‘n wyle – na my blog se heengaan wou wordpress my vokof naam nie weer vir my teruggee nie, so nou is ek van voor en van agter dieselle.
Hallo wille loot. Sien jy praat nog lustig voort.
Jou ouma was ‘n wyse vrou! Die ingilse is op hulle beste maar gaga.
Julie 22, 2008 at 21:56
Wou jou al sê, Roos: dis vir my besonders hoe jy (en darem ‘n paar ander bloggers ook) almal se kommentaar individueel beantwoord 🙂 Dit laat veral ons nie-bloggers nogal welkom voel, dankie!
Julie 22, 2008 at 23:36
Ek is mal oor woorde – om hulle te hoor en te sê. En ek word so hartseer as sekere woorde in onbruik begin verval, ek gebruik hulle sommer dan aspris.
My pa sê altyd as dit vreeslik koud is: “Weë die jakkals wat nie vanaand ‘n egtand het om agter te skuil nie”. Dis vir my so mooi om te hoor.
Julie 23, 2008 at 09:24
jy bedoel seker “kakkies”…?
Julie 23, 2008 at 09:34
Ek hou meer van kaka…so ‘n lekker dubbel-plof klank 😆
Julie 23, 2008 at 09:48
Dit was nou lekker! Ek het dit sommer hardlop gelees.
Julie 23, 2008 at 16:15
Lekker om hier te kom kuier, soos altyd, ta. 😉
Ek het ‘n tannie geken wat wanneer dit bewolk en winderig was, altyd gesê het “die weer is donnerrrrs droewig.” Dit is vir my so beskrywend!
Julie 23, 2008 at 19:06
Adrie, dankie sal gaan loer. Was nog hele dag uit. Die pynappel-eet was ‘n “dare”.
Vokov!!!!!!! Jinne ek is bly om jou te sien, ek het weer ‘n blog sodat ek jou kan opsit op my blogroll en jou geduring kan teister met comments? Ek is hel-bly om jou te sien.
Maxie: Ek hou van terugantwoord, want dan voel dit vir my soos praat. 🙂 (Jy moet saam met ons kom blog as jy lus het eendag!)
Johannes: Ek verwys na die engelse soos ons in volksmond van gepraat het as Kakies. 😉 kan seker kakkies ook wees.
Bertus! Dankie, van die woorde se so lekker in die mond.
Demoerin: Ek is gek oor al die verwerkings van kak…
Dellie: rrrrr, maak lekker dinge.
Netjane: Dis nou ‘n heerlike se-ding van jou pa. Ek hou ook van ou woorde en spreekwoorde en idiome.
Julie 24, 2008 at 17:49
een van my gunsteling vakgebiede is “taal sosiologie”. hulle sê dat taal werklikheid skep. blou is blou omdat ons dit blou noem. blondines is dom omdat ons hulle so roep. mans is alles omdat alles “hy” is. en dies meer. (dis eintlik baie ingewikkelder, want ons sê so.) dié dat die dekonstruksie so waardevol kan wees.
en dan is daar die wonderlike mense wat woorde in semantiese velde rangskik – om dit beter te verstaan, my kind.
Julie 24, 2008 at 19:02
Maeree: ja taal is ‘n wonderlike ding. dit skep ruimte, tyd en konteks.
die elemente van, wat beteken dit alles regtig. mmmm.
Julie 25, 2008 at 08:51
ons is amper weer trug by “bollie”…
Julie 25, 2008 at 09:59
Julie 26, 2008 at 19:54
Afrikaans die mooiste taal. Ek het nie besef lieplapper kom so ver pad nie.
Julie 27, 2008 at 15:02
Lewies, lekker om jou weer hier te sien. Soveel woorde is bitter oud.
Julie 29, 2008 at 13:58
“Gamka, beteken leeu, in ‘n Khoi-taal.”
Ek het gewonder hoekom hulle die dorpie waar my skoon-pa gebore en getoë is, Leeu-Gamka genoem het. Nog nooit enige leeus daar gesien nie…
Julie 29, 2008 at 14:06
ICE; die dorpie beteken dis eintlik nou, leeu-leeu. Hier was destyds baie leeus gewees, selfs aan die voet van Tafelberg. Dit was ons met ons gewere en ons jaglus wat hulle kom uitskiet het.
Julie 29, 2008 at 17:52
Ja, en nou is daar niks oor nie, ons sal maar moet wag tot 2009 vir die Britse Leeus, sodat die Bokke hulle kan jag! 😉
Julie 29, 2008 at 19:06
Ice: jaag? ons moet hulle vreet!
Julie 29, 2008 at 20:47
Augustus 6, 2008 at 13:44
min tale sê dit so goed soos latyn.
lank lewe latyn! :p
Maart 3, 2009 at 15:57
Oktober 24, 2011 at 04:51
Might be this blog’s greatest read around.
Thank god some bloggers can still write. Thank you for this article!!
Julie 27, 2013 at 09:34
Die Skoolsuster! »