’n Komitee vir Openbare Veiligheid word in April 1793 gevorm om enige moontlike teenrevolusie te onderdruk. ’n Tyd van talryke politieke teregstellings, bekend as die Skrikbewind, duur tot Julie 1794. Die Komitee vir Openbare Veiligheid probeer Frankryk hervorm ooreenkomstig sy eie fanatieke idees van menslikheid, maatskaplike idealisme en patriotisme.
Intussen duur die oorlog voort. Militêre nederlae in 1793 veroorsaak dat veertien nuwe leërs op die been gebring word deur verpligte krygsdiens in te stel. Dit is die eerste keer in die geskiedenis dat algemene diensplig ingevoer word.
TOE die Skrikbewind eindig, is Frankryk se probleme egter nog lank nie opgelos nie. Die oorlog is nog aan die gang en ’n sterk regering is nodig. Uit reaksie teen bloedvergieting en diktatuur skryf die Nasionale Konvensie ’n nuwe grondwet, waarkragtens die uitvoerende mag in die hande van vyf mense, die sogenaamde Directoire of Direktorium, geplaas word.
Maar toe die grondwet in September 1795 van krag raak, begin sekere van die mense wat hul daarteen verset met ’n opstand in Parys. Die toestand lyk hopeloos toe die gepeupel, soos in die dae van die Bastille, die parlementsgeboue begin aanval.
Toe word die hulp ingeroep van die jong generaal Napoleon Bonaparte, ’n gebore Korsikaan en een van die jong soldate wat tydens die Skrikbewind deur die Jakobyne bevorder is. Napoleon laat die kanonne op die gepeupel losbrand en binne ’n ommesientjie is die strate van Parys skoon. Hiervoor word Napoleon tot hoof van die binnelandse leër bevorder.
Maar in die voortslepende oorlog onderskei die Franse hulle steeds op die slagvelde, vasbeslote om die oorlog in hul guns te beklink. Die einste Napoleon Bonaparte word gestuur om soveel Oostenrykse troepe as moontlik in Noord-Italië besig te hou—’n gebied wat nog deur Oostenryk besit word—terwyl ’n hoofaanval deur Duitsland geloods word.
Dis ’n moeilike taak vir Napoleon, want sy troepe is swak toegerus, omdat die beste leërs vir die hoofaanval gebruik word. Nogtans slaag hy daarin om die Oostenrykers oral te verslaan en hulle tot naby hul hoofstad Wenen te agtervolg. Napoleon raak beroemd in Frankryk vanweë sy Italiaanse veldtog.
Oostenryk en Sardinië sluit vredesverdrae met Frankryk. Die Direktorium besluit dat die tyd nou ryp is om Brittanje te pak, die enigste oorblywende vyand van die vyf wat Frankryk in 1793 byna oorrompel het.
Terwyl Napoleon in Egipte is, hoor hy dat die Direktorium onder meer weens wanbestuur op die punt is om ineen te stort. Hy laat dus sy leër in Egipte agter, vaar met ’n klein skippie tussen die Engelse oorlogskepe deur, wat dag en nag na hom soek, en land veilig in Frankryk.
In Parys beëindig ’n staatsgreep op 9-10 November 1799 die beheer van die Direktorium. ’n Groep van drie Konsuls word aangestel, met Napoleon as Eerste Konsul aan die spits van die regering.
’n Groot deel van die Franse volk, wat hom as ’n oorlogsheld beskou, verwelkom hom met ope arms. Of hy nou met diktoriale magte beklee word of nie, is hulle in elk geval mateloos moeg vir revolusie.
En die verhaal van die staatman Napoleon, die geniale veldheer wat keiser van die Franse sou word, sorg vir ’n heel nuwe hoofstuk in die wêreldgeskiedenis...
Koningin Marie Antoinette het haar nie van stryk laat bring het nie. Daar is vertel dat, toe aan haar gesê is dat die armes geen brood het nie, sy sou geantwoord het: “Laat hulle koek eet.’’ Daar is geen bewyse dat hierdie staaltjie waar is nie, maar dit het oor die jare bly steek as ’n skrynende aanklag teen Marie Antoinette en ’n aanduiding van hoe sy deur die Franse geminag is.
Nadat die Franse Revolusie in 1789 uitgebreek het, het Marie Antoinette haar by die onversoenlikes in die koninklike hof geskaar wat gekant was teen enige ooreenkoms met die gematigde revolusionêre. Boonop het sy die hulp gevra van haar broer, die Heilige Romeinse keiser Leopold II.
Die monargie is in 1792 omvergewerp. Koning Lodewyk is in die openbaar deur ’n valbyl onthoof en sy koningin Marie Antoinette is die volgende jaar deur die revolusionêre tribunaal (geregshof) weens verraad ter dood veroordeel.
As een van die bekendste vroue in die geskiedenis sou sy dan ook op verskillende maniere onthou word. Sy was bes moontlik die produk van haar opvoeding. Trouens, party historici dink vandag dat Marie Antoinette ’n naïewe, enghartige koninklike was wat nie werklik die toestande in die destydse Frankryk kon deurgrond nie, eerder as ’n losbol wat haar eie plesier bokant medelye gestel het.
*) Die sogenaamde Heilige Romeinse Ryk was ’n ryk wat in die jaar 800 n.C. tot stand gebring is deur Karel die Grote deurdat hy sekere lande in Wes- en Sentraal-Europa in een politieke entiteit saamgevoeg het. Dit moet natuurlik nie verwar word met die antieke Romeinse Ryk van vroeër nie. Ook hierdie ryk was egter bestem vir ondergang. Met die verloop van tyd het die keiser se mag ál meer simbolies geraak, terwyl die eintlike mag by verskillende plaaslike heersers berus het. En toe die laaste Heilige Romeinse keiser in 1806 van sy titel afstand doen, was die gebied lank reeds wat die Franse skrywer Voltaire so sprekend beskryf het as "nòg heilig, nòg Romeins, nòg ’n ryk".
“De la Rey,’’ sing Bok van Blerk. “Jy moet die Boere kom lei, De la Rey, De la Rey.” En baie is al in sy woorde ingelees wat Bok stellig nooit so bedoel het nie. Want eintlik sing hy bloot oor ’n halfvergete episode in die geskiedenis van die Afrikaner… ’n tyd toe die Boere hul heel donkerste uur beleef het en gesmag het na iemand wat hulle daaruit kon verlos. Trouens, by die Nasionale Vrouemonument in Bloemfontein word die nasate van die Boere eweneens fel herinner aan daardie dae—soseer dat hulle nooit durf vergeet wie hulle is en waar hulle vandaan kom nie…
Die oprigting van die monument het destyds plaasgevind te midde van groot verdeelheid onder Afrikanerleiers oor wat hulle as in die beste belang vir die land geag het. Die een groep het noue bande met die veroweraar, Brittanje, gepredik. Vir hulle was die nuwe Unie van Suid-Afrika immers ook ’n deel van die sogenaamde Britse Gemenebes. Die ander groep het gevoel dat Boerevolk (Afrikaners) steeds sy eie heil weg van Brittanje moes uitwerk.
Die Vrouemonument was egter die één samebindende faktor… want niemand kon die oë sluit vir die skreiende onreg wat die Boere deur die destydse Britse militêre aangedoen is met hul hoogs omstrede beleid van “verskroeide aarde” nie. Toe die Britte bemerk dat hulle die Boerekrygers nie tot oorgawe kon dwing nie, het hulle ’n drastiese plan in werking gestel. Hulle het naamlik besluit om die Boere se plase af te brand en hul vroue, kinders, bejaarde mans en werkers kamma “vir hul eie beskerming” in konsentrasiekampe aan te hou.
As die kampe behoorlike geriewe gehad het, kon die Britse militêre miskien nog hul optrede vergewe gewees het. Die ontsettende teendeel was egter waar…
BRITTANJE het besef dat die oorlog teen die Boere-guerrillas van die destydse Vrijstaat en Zuid-Afrikaansche Republiek (Transvaal) veel langer voortsleep as waarvoor hy ooit voorsiening gemaak het. Toe moes die Boere reg in die hart bygekom word. Plaashuise moes verbrand word, gesaaides en veestapels vernietig word, alles wat oor geslagte opgebou is, moes weggeruk word uit die hand van die Boer. Ook almal wat vir hom dierbaar was, moes weggeneem word om so te ly dat hy sou knak: sy vrou, sy kinders, sy ou mense, sy werkers.
Selfs ’n Britse kommissie van ondersoek het bevind dat van die huisvesting, soos hulle dit gestel het, skaars geskik vir varke was.
Want vir swart en wit was daar nie net hopeloos te min kos in die gevaarlik oorvol kampe nie, maar die kos wat daar was, veral vleis, suiker en meel, was aanvanklik van ’n swak gehalte. Boonop was daar geen groente, vrugte en ander noodsaaklike kosse nie. Gevolglik het die kampbewoners, veral die kindertjies, binne maande tot lewende geraamtes weggeteer.
’n Britse kampdokter het hom gedwonge gevoel om te rapporteer dat ''veral die kinders weens die gebrek in die dieet vermaer en baie min krag het om teen siekte weerstand te bied''.
DIT was Marthinus Theunis Steyn, gewese president van die Vrystaat, wat die oproep gedoen het dat ’n monument opgerig moet word ter nagedagtenis van die vroue en kinders wat in die konsentrasiekampe dood is. In Februarie 1907 is die eerste konferensie hieroor in Bloemfontein gehou, en daar is besluit om £10 000 vir die oprigting van ’n gedenknaald in te samel.
REGS: ’n Skare op die rantjies by die Vrouemonument die dag voor die onthulling op 16 Desember 1913.
Ook M.T. Steyn was glad nie meer gesond tydens die onthulling nie. Hy het dit wel bygewoon, maar sy boodskap moes voorgelees word. Diep ernstig het hy sy mense daaraan herinner dat dit nie baat om monumente vir die dooies op te rig terwyl die lewendes toegelaat word om in armoede en ellende te versink nie. Hy het ook gewaarsku dat die Afrikaner sou ophou bestaan as hy volhard met sy verdeeldheid. (Dit was ’n klaarblyklike verwysing na die verskille in die destydse politiek en die breuk in Afrikanergeledere—kort daarna het die Nasionale Party tot stand gekom.)
’n Entjie van die monument is ’n sementblad met wawielspore, wat daar aangebring is tydens die Simboliese Ossewatrek van 1938. Om die Groot Trek van honderd jaar vroeër te gedenk, was daar in 1938 weer verskillende geselskappe wat met ossewaens deur die land getrek het en daarom is dit die “Simboliese Ossewatrek” genoem. Ontleders sê hierdie eeufees het ’n besondere rol gespeel om die Afrikaners as ’n volk te herenig.