Te midde van die amptelike erkenning van ’n rykdom van nasionale tale, insluitende Afrikaans natuurlik, en die amptelik aanvaarde plig om moedertaal-onderrig aan te bied, het die aantal enkelmedium Afrikaanstalige regeringskole sterk na1994 gedaal.Onderrig in die ander inheemse tale is tot die eerste drie jare te beperk. Engels word baie vinnig die opleidingstaal van die land, met al die gepaardgaande struikelblokke vir die miljoene nie-Engelsprekende, arm, landelike kinders in die land vir wie Engels ’n baie ingewikkelde en vreemde taal is. Verder het inskrywings by onafhanklike (privaat) skole onder alle etniese groepe die hoogte ingeskiet, met ’n 95% toename in onafhanklike skole tussen 1995 en 2002.
Franklin D. Roosevelt het op ’n keer die vanselfsprekende punt gemaak dat ’n regering nie beter kan vaar as die openbare mening wat dit ondersteun nie. Die burgery kry die soort regering wat hulle verdien, en die geskiedenis bewys ruimskoots dat openbare mening van die feilbaarste aanduidings van die doeltreffendheid van beleid kan wees. Roosevelt moes miskien bygevoeg het dat die regering se geesdriftigste ondersteuners ook sy ergste vyande kan wees, en dat sy ware vriende sy felste kritici is. Hierdie ironie kan dalk goed weerspieël word in alledaagse menings oor die toestand waarin openbare onderwys in Suid-Afrika verkeer. Ouers het natuurlike legitimiteit, maar hulle is nie noodwendig altyd reg nie.
So ’n opname kan miskien nie die absolute waarheid ontbloot nie, maar dit kan een baie groot vraag aanspreek -- hoe goed slaag die Suid-Afrikaanse kiesers, en die miljoene ouers onder hulle, om die regering te help om op die kernwerklikhede en duursame kriteria te fokus? Of sal hulle voortaan, soos in die verlede, die gebrekkige onderwys kry wat hulle politieke partydighede verdien?
Vir die projek het ons `n meningsopname laat doen van die houding van ouers oor die onderwys en die van die vlakke van tevredenheid oor die onderwys en oor kwessies soos Afrikaans as voertaal. Die steekproef is ’n gestratifiseerde ewekansige seleksie van 2250 huishoudings dwarsoor die land, van groot stede tot in die diepste landelike uithoeke. (Sien aanhangsel vir `n beskrywing van die tegniese aspekte van die opname.)
Hierdie vertolking van die bevindinge is daarop gemik om die beleidsimplikasies en opvolgmoontlikhede van die temas wat ondersoek is, te verken. Derhalwe word tegniese inhoud tot ’n minimum beperk. Die verslag is opgestel in ’n poging om die teenstrydighede op die gebied van onderwys te belig en om die inhoud van sekere onderwysvraagstukke van openbare belang aan die hand van die persepsies van ouers te verdiep. Twee vrae het as riglyne vir die ontleding gedien:
· Word daar aan die redelike verwagtinge van ouers in die algemeen in die voorsiening van onderwys voldoen?
· In watter mate hou die beleid, en in die besonder die beleid ten opsigte van die voertaal, rekening gehou met die wense van die ouers en gemeenskappe aangaande die vestiging van taal- en kultuuridentiteite?
Die evaluering van onderwys is ’n deurlopende plig van alle ouers en burgers in ’n land. In ’n baie basiese opsig is die openbare onderwys die verlengstuk van die gesin in sy vormingsfunksies. Hoewel die staat oral ter wêreld voogdyskap van kinders binne die onderwys oorneem en sowel opvoedkundige as ideologiese en ekonomiese doelwitte daarmee nastreef , het die ouer tog sekere “natuurlike” regte en verpligtinge wat nie binne enige demokratiese bestel deur ‘n regering toegeëien mag word nie.
Beduidende variasies word ook binne etniese groepe gemerk. In tabel 1 word die betekenisvolle variasies aangedui. Die duidelikste patrone kom na vore indien daar na die negatiewe afwykings kyk – die “taamlik” en “baie ontevrede” persentasies saam.
In die tabel is daar duidelik politieke en streekfaktore wat die patrone beïnvloed. Daar is ook ’n teenstrydige neiging in die sin dat terwyl stygende huishoudelike inkomste die ontevredenheid laat daal, die groot massas werkloses en blouboordjie werkers in die groot stede en die landelike stamgebiede redelik tevrede is. Dit is juis die meer suksesvolle werkers, die witboordjie werkers en die vaste formele sektor werkers wat meer ontevrede is, en dan die mense in klein dorpe en plaasgebiede. Breed gestel, is tevredenheid met onderwys gemiddeld tot hoog die hoogste in ’n stedelike en landelike stamgebied “lumpenproleteriaat” en ontevredenheid is op sy hoogste onder diegene wie se opleiding getoets sal word in mededingende arbeidsmark in die formele sektor of mense wat nie aan die stedelike “township konsensus” onderhewig is nie. Dit wil inderdaad voorkom of die swart meerderheid se aanvaarding van die huidige onderwysstelsel die produk is van ’n politieke konsensus of “kultuur”. Dit word dramaties uitgebeeld in die feit dat die miljoene stedelike en stamgebied werkloses redelik tevrede is met ’n stelsel wat hulle geensins gehelp het nie.
Die resultate in tabel 1b vir wittes toon eintlik minder variasies as die swart groep. Afgesien van die feit dat ontevredenheid styg met ouderdom en blootstelling aan markkragte, word die meeste van die ander verskille veroorsaak deur die persentasie Afrikaners in die subgroep. Die beduidendste verskil gaan gepaard met die etniese faktor is. Die Afrikaners het ’n onderwyskultuur wat hulle minder toegeeflik maak oor die onlangse veranderings in hul skole.
(Daar is te min Afrikaanse kinders in onafhanklike skole in die steekproef om iets te sê oor die privaat onderwys .)
Tevredenheid met onderwys al dan nie hou verband met persepsies of die onderwys in die afgelope tyd verbeter of agteruitgegaan het. In tabel 4 word die patroon van persepsies oor wendinge in die stelsel weergegee.
Weer eens is daar die patroon dat Indiër-ouers die negatiefste is met die Afrikanerouers `n kort kop agter en daarna, `n hele end agter, die Engelssprekendes, en veel verder agter die bruinmense. Selfs onder diegene wat tevrede is met die onderwys is daar beduidende persepsies van agteruitgang, soos volg:
Persentasies van die ouers wat tevrede is met die huidige onderwys maar wat nogtans agteruitgang oor die afgelope 5 jaar waarneem
Om die prentjie te verbreed, is daar die volgende tabel met persentasies van ouers wat ontevrede met die huidige onderwys, of pessimisties oor die rigting wat onderwys inslaan. Dit is dus die kumulatiewe negatiewe persepsies oor die onderwys:
Dit is inderdaad ‘n somber prentjie waar vier uit tien ouers in die land of ontevrede met die onderwys is of tevrede is maar ’n verslegting in die stelsel waarneem.
Dit moet beklemtoon word dat toe die menings van ouers oor spesifieke sake gepeil is, hulle probleme uitgewys het wat nie prominent in hul spontane antwoorde was nie. Dit is nie omdat hierdie probleme vir hulle minder belangrik is nie, maar eenvoudig omdat die respondente nie alles noem wanneer hulle spontaan die redes vir hul ontevredenheid aandui nie. Ouers skryf byvoorbeeld hoë vlakke van ontevredenheid met kinders se dissipline nie altyd aan die onderwysstelsel toe nie. Hulle sal dus miskien nie na hierdie spesifieke probleem in hul spontane antwoorde verwys nie.
Die verskillende probleme word uitgelig in die lys van items wat hier volg. Agter die item word die kategorie van ouers wat die probleem genoem het, gelys. Die gebrek aan werksgeleenthede word nie hier ingesluit nie, maar die vernaamste ander probleme word in die tabel uitgelig soos hulle deur die verskillende kategorieë van ouers wat die meeste ontevrede is genoem word
Items wat meeste ontevredenheid wek, gevolg deur kategorieë van ouers wat die meeste oor die bepaalde aangeleentheid getref word.
Sekere van hierdie uitslae is verrassend en ons moet veral daarop kommentaar lewer. Soos reeds gesien is Indiërs die ouers wat in die algemeen die meeste ontevrede is. ‘n Belangrike rede hiervoor is dat Indiër-ouers gedurende die apartheidsera baie tyd en baie energie in die opbou van hul skole bestee het. Die kwaliteit van hierdie skole het verbeter tot op ’n punt waar hulle amper gelyk was aan die standaarde van blanke skole.
Indien die resultate van die oefening hierbo met die redes wat ouers self vir hulle ontevredenheid aanbied bymekaar gebring word, dan blyk die volgende faktore die heel beduidendste te wees in die veroorsaking van ontevredenheid met die onderwys onder ouers: tabel 8.
In besonder is daar onder die oorwegend laer middelklas/middelklas groepe (wit Afrikaners, Engelse, Indiërs), ’n gemeenskaplike bekommernis oor standaarde (ietwat minder onder Afrikaners). Die ouers is in feite angsbevange dat hulle kinders ’n agterstand sal ontwikkel wat hulle toekoms-moontlikhede sal belemmer. Teen die agtergrond van hierdie sensitiwiteit het Uitkoms Gebaseerde Onderwys hulle diep geskud.
Die beplanners is wel oortuig van die voordele van UGO, en dit het wel voordele in die sin dat die geroetineerde tradisionele benaderings kinders nie tot selfstandige denke en die toepassing van wat geleer word op die werklike lewe gestimuleer het nie. In die tipiese middelklas skool met kinders wat in hul gesinsverband gestimuleer word, is daar ’n mindere behoefte aan UGO. Selfs in die ou stelsel sou ’n goeie onderwyser met wakker leerders talle geleenthede gevind om buite die leerplan die kinders se belangstelling te wek. Geen werklik goeie leerkrag sou homself of haarself laat vasbind deur ’n leerplan nie.
Die ironie van die saak is dat hoewel die middelklas skole die nuwe stelsel nie altyd verwelkom het nie, hulle leerkragte met veel groter gemak die nuwe stelsel kan hanteer as wat die geval by die arm skole is. Uiteindelik sal UGO die verskille in skoolprestasies tussen die middelklas en arm skole verbreed.
Die vrese oor minder gekwalifiseerde leerkragte hou veral verband daarmee dat skole al hoe minder keuse het oor wie aangestel sal word, veral waar die ouers nie self die salaris betaal nie.
Met die oog op die toekoms is dit nodig om hierdie vraagstuk ’n bietjie verder te verken. In tabel 9 word die antwoorde of ’n vraag oor die belangrikheid van moedertaal onderrig uiteengesit.
Die vraag wat ons gestel het, is egter ’n waardestelling, en die antwoorde daarop kan of baie ernstig of oppervlakkig wees. Ons merk in die tabel dat die sprekers van inheemse Afrikatale ook aansienlike waarde aan hul moedertale heg maar in die resultate in die vorige hoofstuk het slegs enkeles die beperkte geleenthede vir moedertaal-onderrig op senior vlak as ’n probleem genoem, net soos die geval by Afrikaners. Die antwoorde in tabel 9 skyn dus wel baie oppervlakkig te wees.
In tabel 10 word die reaksies op ’n opvolgvraag oor die redes vir die belangrikheid van moedertaal-onderrig weergegee.
Die antwoorde is interessant in die sin dat Indiërs blykbaar groter waarde heg aan hul kultuurerfenis as ander groepe ondanks die feit dat die Indiese tale redelik min deur die jonger en middeljarige geruik word. Die eintlike “moedertaal” is vandag Engels, maar wel met ’n bepaalde idiomatiese vorm. Verder gee die antwoorde min aanduiding van die faktore agter die antwoordpatrone tot dusver.
’n Mens moet dus die hipotese maak dat, hipoteties gesproke, slegs die Indiërs baie intens voel oor ’n taalkwessies in die onderwys, en dit is waarskynlik omdat Indiërs onder druk geplaas is deur ’n toestroming van Zulu-sprekende leerders na hul gemeenskapskole toe. Afrikaners en die Engelssprekende witmense voel ongeveer ewe toegewy aan die moedertaal, ondanks die feit dat Afrikaans onder baie meer ernstige bedreiging as Engels verkeer. Relatief baie min mense sou geldelike opofferings maak vir die behoud van moedertaal-onderrig.
Daarom is daar hieroor ’n vraag in die opname gestel – daar is direk gevra waarom die onderwys minder gewild as loopbaankeuse word. Die reaksies op die vraag verskyn in tabel 13a en b.
Die reaksies toon dat daar ‘n baie sterk mening posgevat het dat daar tans ’n ooraanbod van leerkragte op die mark is. Dit is wel die geval met onderwysers wat mindere kwalifikasies het of beperkte vakke kan aanbied, en dit is veral ’n probleem in die swart gemeenskap. Daar behoort dus veel meer publisiteit gegee te word aan die tekorte aan leerkragte in wiskunde, wetenskap en sekere ander spesifieke vakrigtings, insluitende sekere tale soos Afrikaans.
In die lig van die reaksies van die departement op die onlangse looneis-aksies van die onderwysvakbonde kan daar seker min algemene verligting van die salariskwessie in die nabye toekoms verwag word. Daar is egter ’n behoefte om tekorte aan sekere soorte onderwysers aan te spreek, en daarom behoort aandag aan die moontlikheid van spesiale aanpassings vir sekere gespesialiseerde onderwysers gegee te word.
Regerings oor die hele wêreld heen vind dit moeilik om die versoeking te vermy om onderwys te gebruik vir take wat wyer uitkring as die spesifieke take van skoolonderwys, naamlik nasionale ontwikkeling, nasiebou en soms die vorming van toekomstige burgers rondom bepaalde ideologiese of idealistiese doelstellings. Ouers aan die ander kant voel dat die ideologiese vorming van hul kinders suiwer hul eie saak behoort te wees.
In die inleiding is F.D.R. Roosevelt aangehaal oor die implikasie dat onkritiese volgelinge in die politiek gewoonlik die gehalte van regering kry wat hulle naïewiteit ryklik verdien. Dit is inderdaad ’n wesenlike gevaar in ‘n opset waar die regering twee-derdes of meer van die steun in verkiesings wen. Regerings wat onder die indruk verkeer dat ’n meerderheid agter hulle staan, is natuurlik geneig om teenkanting as ‘n afwyking te sien, of in ons geval, as verskuilde of openlike rassisme. In hierdie verband is ons bevindinge baie belangrik.
Die opname toon dat daar wel ‘n gevoel van tevredenheid oor die onderwys by die meerderheid van die bevolking is. Oppervlakkig gesien is dit ’n weerspieëling van die breër politiek. Verdere ontleding het egter getoon dat daar baie mense is wat wel nog tevrede is maar wat meen dat die onderwys besig is om te versleg. Indien hierdie mense by die ontevredenes gevoeg word, blyk dit dat 40% van die hele bevolking voorbehoude het oor die onderwys.
Die ANC regering is al oor baie aspekte van sy breë benadering in die politiek gelukgewens. Een van die kenmerke wat ons ook gerusstel is die feit dat die regering nie geneig is om oppervlakkige populistiese ondersteuning te soek nie, en dat hulle by tye die moed gehad het om ongewilde maar nodige besluite te neem. Ons sal graag dieselfde benadering ten opsigte van die onderwys wil sien.
Die word het egter versprei dat die regering nie alleen die koste van die onderwys vir arm mense wil verlig nie (’n baie goeie doelstelling) maar dat hy ook nie huiwer om soveel plekke as moontlik vir arm kinders by middelklas skole te vind nie. In die openbare stelsel is dit juis die ou Model C-skole wat die suksesvolle kandidate onder alle rasse in Hoë Graad wiskunde, wetenskap en tale lewer. (In die Wes-Kaap lewer hierdie skole 99% van die suksesvolle swart kandidate in hierdie vakke.)
Die skole kan maklik oorlaai word en die skade aan die leerklimaat en kultuur sal uiteindelik die ekonomie baie skade aanrig. Dit is ook die “inprop” van leerders in doeltreffende skole wat baie van die klagtes van ouers veroorsaak. In die mate wat dit gebeur, kom dit neer op ’n populistiese gebaar met ernstige implikasies vir die doeltreffendste dele van die stelsel.
Die resultate van die ondersoek dui daarop dat indien die regering sou besluit om die middelklas skole nie maksimaal maar optimaal te gebruik om sy diens te verbreed, met respek vir die leerklimaat en die taalbehoeftes van die bestaande leerders, heelwat van die onsekerheid oor die onderwys onder kritici verlig sou word. Die resultate van die opname wys terloops ook daarop dat baie swart leerders oor die algemeen gelukkig in Afrikaanse skole is –die invoer van Engelse klasse hoef nie noodwendig op integrasie te volg nie. Indien so ’n benadering met minder drastiese herstrukturering van leerplanne en stelsels gepaard sou gaan, sou baie van die huidige teenkanting deur minderhede begin afneem.