Versindaba een hart Archives : Versindaba
Posts Tagged 'een hart'
Digstring: Johannes Prins. man diesel
Hoe kom 'n vers
en sê nee ek weet werklik nie
wees om te gaan wyn koop
'n vers by 'n man diesel
en 'n hand so groot
en skielik knip hy sy pierpont-knipmes toe
en 'n kind kyk grootmond op na 'n appelskil langer as hyself
(c) Johannes Prins (Uit: een hart, 2009: Lapa Uitgewers)
Wanneer het jy dié gedig geskryf, Jo? Hoe het dit ontstaan?
Seker so ses maande voor die publikasie van een hart.Ek ry gereeld in Hendrik Potgieterrylaan aan die Wes-Rand Makro se kant toe om te gaan wyn koop. Wyn koop is vir my effe van 'n ritueel – ek kan 'n uur of langer daar tussen die rakke staan en niks koop nie. Óf 'n kis of twee – afhangend van die finansies & die behoefte…
Dit was op pad terug van só 'n ekskursie (op Vrouedag) dat ek die grote Man Diesel-trok langs die pad sien staan het – daar waar dit deur die metropolisie afgetrek is. Op my eie – maar die gesprek in my kop was dié van 'n vroeëre vraag wat my vrou my eenkeer gevra het: "Hoe kom 'n vers na jou toe?"
En, soos dit in die vers uitkom, weet ek dikwels nie hóé dinge inmekaar val nie. Maar die ryery – soos bestuur met my maak – stem my dikwels tot skryf. En skielik het ek dié groot ou met die boeppens by die trok sien uitklim, en daar staan my oorle oupa voor my. 'n Groot man van Adelaide in die Oos-Kaap wat ek dink beter Xhosa as Afrikaans kon praat.
In 'n oogwink staan ek daar langs my oupa op die rooi stoep in Millstraat 1, Adelaide. Die ou groot huis agter ons met die silwer sinkdak wat neerbuig op wit pilare terwyl sonbesies die stofstrate se hitte besing.
En my oupa wat met sy geliefde sakmes 'n appel sit en skil & dan die skil so langs my op hou om te wys "dis langer as jy!".
Die laaste twee reëls het aanvanklik heeltemal anders gelyk (in vorm). Maar die res het redelik vinnig gekom.
Dit was vir my baie belangrik om daai twee reëls "reg" te kry, want dis die laaste woorde in dié gedig wat die sluiting van die hele bundel moes bewerkstellig.
Al's is gegee – gelukkig. Maar die laaste twee reëls – soos hierbo gesê – het bietjie tob & 'n glas of wat Thelema Shiraz geneem…
Geen ordeningsbeginsel nie, nee. Toe die laaste twee reëls se wending vir my werk, toe werk hy.
Gewys ja, maar nie bespreek nie. My vrou sien meeste van my gedigte & ek hang nuwe verse gewoonlik teen die muur langs my rekenaar by die werk. Dan daag daar soms mense op & sê iets daaroor.
Van die verse in een hart is vir vriende in Kaapstad & Pretoria gestuur. Maar meer as reaksie op 'n e-pos eerder as 'n "kan ons die vers bespreek". Natuurlik is die gevolg kommentaar op die vers waaraan ek my gewoonlik steur.
In een só 'n e-pos het ek die slot van die inka-vers "melkweg" by Joan gekry.
Verskeie vroue figureer in die bundel – meeste van hulle is geken in die saak. Ek dink net een nie… dalk twee.
Spesiaal vir een hart geskep – hoewel ek dit nie toe geweet het nie.
Die gesprek in my kop in die vers is heeltemal fiktief – dit het nooit gebeur nie.
Die herinneringe aan die stoep en my oupa-hulle en Adelaide is heeltemal gesien deur die filter van my jeug. Fiksie voorop!
Metapoësie; kommunikasie; kreatiwiteit; vertaling van 'n realiteit; transportasie; herinneringe – dis wat by my opkom.
Beslis ja. Dikwels spreek ek iemand spesifiek aan oor wie die gedig gaan of wat by die ontstaan daarvan betrokke is. Ander kere is dit 'n meer algemene leser ingedagte om insae te gee waarheen ek met die bundel gaan.
By een voorlesing by die Stoep in Nelspruit so maand of wat gelede, het ek agtergekom dat brugspelers (natuurlik!) dié bundel meer toeganklik vind. Hulle verstaan die taal – hulle kliek net.
Deesdae wanneer ek voorlees begin ek met: "Wie van julle speel brug?" By die Stoep was die gesprek tussen my en die gehoor soos 'n brughand self.
Net twee verse in die bundel is "poësiebeskoulik" soos Bernard (Odendaal) daarna verwys het: die eerste een & die laaste een.
Hier wou ek sluiting bewerkstellig wat aansluit by baie verse (wat tussen hakkies is) & die hart én selfs die "a" van die hart op die voorblad. Om uit die hart te praat en om úít te praat (uit 'n spesifieke konteks) & om dit verstaanbaar & op 'n kreatiewe manier aan te bied.
Dalk die knipmes en die appelskil, maar ek verstaan oupa's elders (in Argentinië byvoorbeeld 😉 doen ook sulke goed.
Dis waarskynlik eerder 'n landelike verwysing as tipies Suid-Afrikaans.
Nee, ek dink die vers werk.
Baie ja. Meeste mense het daarvan gehou.
Minstens twee resensente se reaksie was vir my baie interessant.
Met verwysing na "verse" (die eerste gedig in die bundel) en dié een, het Bernard gesê:
"Dat twee puik poësiebeskoulike verse juis die begin- en slotposisies in die bundel inneem, is tekenend van die strewe om sodanige integrasie van uiteenlopenhede ook poëtiese vergestalting te laat vind."
Wat Bernard ook tereg sê is dat ongewone beelding nié een van die opvallende kwaliteite van een hart is nie – want my poësie vermoed ek sluit aan by Fado (wat met die alledaagse werk, die werking van dit wat is).
In Beeld (7 Desember 2009) skryf Marius Crous weer (oor die genoemde twee verse):
"En terwyl hierdie gedig ('verse') geslaag is, vind ek die slotgedig 'man diesel', minder geslaag en effe geforseer."
Uiteenlopende reaksie dus.
Op dees aarde – nee glad nie.
Johannes Prins is op 30 April 1969 in Pretoria gebore. Hy studeer aan die Universiteit van Stellenbosch en behaal die grade BPhil in Joernalistiek asook 'n MA in Afrikaans en Nederlands.
Hy reis veral in Oos-Afrika en het Kilimandjaro uitgeklim. Hy woon later twee jaar lank in Londen en werk onder meer as 'n aanlyn-aandeleverkoper. Met sy terugkeer na Suid-Afrika werk hy as joernalis vir Primedia in Johannesburg en in 2000 sluit hy aan by die redaksie van die dagblad Beeld in Johannesburg. Hy word in 2006 bekroon as rubriekskrywer van die jaar.
In 2001 debuteer hy as digter in Tafelberg se Nuwe stemme 2. Hy dra ook by tot As die son kom oogknip, die tydskrifte Karapaks en Spilpunt, die "Winternag"-gedenkbundel Honderd jaar later en Ons Klyntji.
In 2009 word hy bekroon as rubriekskrywer van die jaar in die ATKV se Mediaveertjies vir gedrukte media/koerante.
Prins se debuut, een hart, verskyn in 2009 by Lapa.
Tags: een hart, Johannes Prins, man diesel
Een hart. Deur Johannes Prins. Lapa Uitgewers. ISBN 978-0-7993-4509-4.
Johannes Prins, kwekeling van Stellenbosch en bekroonde joernalis by die Johannesburgse dagblad Beeld, het in 2001 as digter op die voorgrond getree met 'n elftal gedigte in Tafelberg-uitgewers se Nuwe stemme 2. Met een hart is hy die sewende van die debutante in daardie bloemlesing wat met 'n solobundel vorendag kom.
Dit bevat skaars 40 gedigte, maar lewer 'n boeiende en meermaals ontroerende leeservaring op.
Die bundeltitel is ewe bedrieglik in sy bondige eenvoud. In die eerste plek roep dit die belangrike liefdesgegewe in die bundel op.
'n Hele paar liefdesgedigte is gemik op die verhouding met 'n vriendin en latere huweliksmaat, soos dit gekenmerk word deur hartstogte én (aanvanklike) onsekerhede en spanninge. Vergelyk:
'n begrafnisdiens van 'n vriend van 'n vriend
van jou in worcester lok ons uit die paarl
met dreunende sonbesies pak ons die tog deur
du toitskloof aan – hitte walm van die teer op
en jy sit en sweet in jou swart rok
wil jy ons ook nou dood hê vra jy soos ek die draaie
van die pas sny – agter skuif jou vriend met 'n blink gesig rond
in die kerk kraak houtbanke terwyl die sin van 'n motorongeluk
oorweeg word – die skielike-heengaan-trooswoorde
van 'n jong dominee hang in die lug
deur loodwerkvensters vermeng die son kleure op die vloer,
'n druppel loop agter jou oor in jou nek af
tussen die laaste gesang en die amen herinner ek my dat dit
'n sekslose somerdag sal wees – een waar jy die aand stil sal rook
en later na 'n glas wyn jou onderlyf teen my kom vasdruk[.]
Later, wanneer die nuus van 'n eerste swangerskap vreugdevol ontvang is, verdwyn die spanninge en verloop 'n motorrit byvoorbeeld op liefderik-speelse wyse:
"yo veo un letrero" sê jy op die langpad
agter die spaanse les in die cd-speler aan
"ja ek sien ook 'n padteken en ek weet ons
moet seker hier afdraai of hoe?"
"sí señor," sê jy met 'n breë glimlag en pomp
my in die ribbes – ons draai af na paternoster
"ek verstaan nie die geslag-ding in dié taal nie," sê ek.
hoekom is 'n motor manlik en vragmotor vroulik?
"miskien omdat 'n mens meer in 'n vragmotor kan laai
en motors gewoonlik groter ego's onder die enjinkap het?"
"en in chinees" dink ek hardop oor die drumpel by ons huis,
"is die karakter vir vrede 'n kombinasie van 'dak' en 'vrou'"[.]
Liefdevolheid, hoewel nie ongekompliseerd nie, kleur ook die spreker se verhouding met die Boland en die Karoo. Die treffende "juwelier" suggereer die deernis waarmee die spreker sowel die gesinslewe as die Karoo betrag:
wanneer die aandvoël
en die plaaslyne
sug die huis 'n warm sug
die gang verlang
na karookinders met amandeloë
wat vroeër die dag
luidkeels stille nag op
blokfluite geblaas het
en nou droom
en wanneer twee
polisiemanne uit die bloute
opdaag om jou
goudregister na te gaan – een
druk selfs sy hande
in die suur – sê jy:
"elke ons is hier meneer,
elke kind is hier."
'n "Bolandse" gedig soos die volgende roep bekende terugkeer-na-die-vader-toe-verse van W.E.G. Louw en Breyten Breytenbach in herinnering:
Ek sal doodgaan
so met die hand
op my bors
ek sal nie wellington
toe gaan nie –
met 'n bordienghuis nie
ek sal een oggend
my arm oplig
en in die spieël sien
die bloed sal in my slape klop
die hart sal skuurloop
soos 'n huurder –
voor die nag
in dorpstraat óp dros
waar sneeubedekte pieke
met kranse die blou
uit die hemel hengel[.]
Hiermee word 'n volgende belangrike tematiese veld aangeraak wat ook al deur die bundeltitel geaktiveer word: siekte en sterflikheid. Blykens gedigte soos "hart", "basiskamp" en "diefstal" is die digter se familie aan vaderskant hartsiektelyers, terwyl sy moeder weens kanker gesterf het. Hy vrees dat 'n soortgelyke lot hom sal tref, wat gevoelens van selftwyfel en weerloosheid aanwakker ("trapmeultoets","toewens", "basiskamp", "malaria", ensovoorts).
Die ouderdom 33 word meer as een maal te berde gebring ("nasedit", "drie-en-dertig"), telkens in verband met dood of doodsvrese. Christus se sterfouderdom word sodoende gekonnoteer.
Kaartspel blyk volgens die gedig "brugrubriek" egter die primêre vindplek van die bundeltitelkeuse te wees.
soos ek kan onthou was dit 'n baie helder,
nugter oggend – geen voorbodes
of swanger afwagtings
met my by-die-deur-uitstap het hy
dié dag se roepery begin – dit was duidelik
en ondubbelsinnig: een hart
Assosiasies van waagspel, onsekerheid, onbeslistheid, huiwering, teenstrydigheid, tussenstandigheid en kwesbaarheid word derhalwe óók deur die bundeltitel geaktiveer – en sodanige lewensgevoel word, tot naby die einde van die bundel toe wanneer die geluk van die eie gesinsverband oorheers, die dominante in die bundel. Die digter se nering as joernalis hou met hierdie lewensgevoel verband. Daardeur word hy genoop tot 'onpartydigheid' en groter 'objektiwiteit', selfs tot 'n sekere onthegtheid. Daar is 'n diepe besef van die voorlopigheid en relatiwiteit van oortuigings en stande van sake , juis ook in die lig van die misdadighede en geweld wat die Suid-Afrikaanse aktualiteit deurspek.
want god is net nog
– só begin en eindig die gedig "nuusredakteur", ietwat sinies opgedra aan die fundamenteel Christelik-religieuse digter T.T. Cloete.
En die twee buitenste strofes van "glo" lui:
maar net soms
ek kan glo
dat alles nie tot niks
Die woord "nomade" word meer as een keer in die bundel gebruik in verband met die spreker en sy geliefde, terwyl half-gepakte en -uitgepakte kartondose herhaaldelik vermeld word om hulle tussenstandige posisies te beklemtoon. Enkele verwysings na die Boeddha-figuur bring 'ontheemdheid' as bestaanservaring – voordat uiteindelike 'verligting' en rus gevind word – verder ter sprake.
Myns insiens moet die hoofsaaklike vryer versvormgewing in die bundel met sodanige belewing van onbeslistheid en voorlopigheid in verband gesien word. Dit wissel van (oënskynlik) minimale digterlike ordening (met die kroegtoneeltekening in "koedoe-steaks in nieu-bethesda", wat funksioneel in dié verband uitstaan) tot wel tog sterker graderings van tipografiese reëlmatigheid (soos uit van die hierbo aangehaalde verse behoort te blyk).
Relativering en onvoldongenheid word in 'n sekere sin ook vooropgestel deur die opvallende benutting van omvangryke parenteses in 'n aantal gedigte ("jy", "malaria (ii)", "glo" en "melkweg"). Ek het reeds die begin- en slotstrofes van "jy" aangehaal. Die drie binnestrofes daarvan lui:
(dat ek só
skoorsoekend en kwaad
en verward kan bid
en hoekom dat
om deur daai boek
en 'n vers te soek
en hoop –
nogal weet jy
om hande te vat
en die seën te vra
en te weet
dit kom van elders
dankbaar te wees
want iewers hou iemand
Laastens wil ek die titel een hart ook sien as indikasie dat al bovermelde, uiteenlopende ervarings en sienings in één gemoed setel.
Vandaar die bundelordening sónder bundelafdelings (maar waarin 'n min of meer chronologiese lewensverloop merkbaar is). Reekse gedigte oor bepaalde temas volg mekaar ongeskei op; trouens, soms oorvleuel 'reekse' kennelik in bepaalde gedigte. Ter versterking van die vervlegtheidsindruk van die verwoorde belewings duik motiewe soos die liefde, lewensdreiging en onbepaaldheid telkens op verskillende plekke in die bundel op.
Die Taoïstiese jinjang-simbool aan die begin van die bundel is 'n teken dat dit om die harmoniëring van polêre manifestasies gaan.
Voorts: Dat twee puik poësiebeskoulike verse juis die begin- en slotposisies in die bundel inneem, is tekenend van die strewe om sodanige integrasie van uiteenlopenhede ook poëtiese vergestalting te laat vind.
Die slotgedig, met sy treffende ironieë en sterk sentrale beeld, lui:
en 'n kind kyk grootmond op na 'n appelskil langer as hyself[.]
Juis die treffendheid van die man-in-blou-overallbroek-beeld in dié slotgedig laat 'n mens besef dat ongewone of vindingryke beelding nié een van die opvallende kwaliteite van een hart is nie (waar dit byvoorbeeld die hartklop van die poëtiese effekte in Danie Marais se twee bundels uit onlangse jare is). Trouens, in gedigte soos "brugrubriek" en "Jasus klim uit die water (i) & (ii)", waar daar hard gewerk word in die rigting van uitgebreide simbolisering of allegorisering, voel ek 'n mate van onnoodwendigheid en geforseerdheid aan.
Maar in die geheel gesien, hoef Prins nie die kritiese toets te vrees waarop hy in die openingsgedig, "verse", skimp nie:
my verse is uitgelewer[.]
[E]en hart is 'n sterk debuut. Dat ek ryklik daaruit in hierdie resensie aangehaal het, behoort my plesier by die lees daarvan te bewys.
Dit verdien ook 'n pluimpie vir Lapa, wat maar eers in onlangse jare tot die uitgee van poësie oorgegaan het. Met bundels soos dié, ook met byvoorbeeld Ilse van Staden se Fluisterklip en Johan Myburg se aangrypende Kamermusiek in die afgelope jaar of twee, bewys Lapa sy ernstige intensies op klinkklare wyse.