Selakant -- verhaal van fossiel wat lewend geword het
Rare kalant van 'n selakant... die grootste visstorie wat nog ooit vertel is
-- die fossiel wat lewend geword het
• Hierdie wonderbaarlike "vierpotige" oervis se ontdekker, dr. Marjorie Courtenay-Latimer, is in Mei 2004 op die rype leeftyd van 97 jaar in Oos-Londen oorlede. Net enkele dae tevore was die selakant self weer in die nuus toe aangekondig is dat nog drie van hierdie oervisse in die ondersese canyons aan die Suid-Afrikaanse noordooskus gevind is.
• Volgens 'n verklaring deur die African Coelacanth Ecosystem Programme (Acep) het dit die getal bekende selakante in die see by SA op 25 te staan gebring. Al die nuwe vondste is gedoen met 'n duikbootjie wat spesiaal toegerus is om die verspreiding van selakante in die Groter St. Lucia-vleilandpark te monitor.
• Danksy 'n ruim toewysing van R10 miljoen deur die regering word dié uiters skaars "lewende fossiel" deesdae met groot geesdrif "gejag" -- nie om hulle te vang nie, maar vir navorsing.
• Maar presies wat se vis is hierdie "Ou Vierpoot" eintlik en waaroor gaan al die opgewondenheid? En wie was dr. Courtenay-Latimer?
Orde: Crossopterygii (voorheen Actinistia)
Familie: Latimeriidae (voorheen Coelacanthidae)
Genus en spesie: Latimeria chalumnae
LMAL dog hy's reeds miljoene jare morsdood en gefossileer -- Ou Vierpoot die selakant, die oer-agtige kalant. Maar daar was hy in lewende lywe, die blink-blou sensasie uit die diepsee. En om alles te kroon was hy so fris soos... nou ja, 'n vis!
Wel, nou nie eintlik nie. Die eerste selakant wat in 'n net uit die see gehaal is, het wel 'n hele rukkie verbete bly leef, maar het vanselfsprekend naderhand nes die ander vangste in die visserskuit gevrek. Tog was die klinkklare bewys daar: die selakant bestaan steeds en het toe nie lank gelede net soos die dinosourusse uitgesterf soos voorheen gedink is nie.
Dr. Marjorie Courtenay-Latimer (1907-2004)
En as daar een van hom was, moes daar mos meer wees. 'n Mens sou net moes soek om sy broers en susters ook te vind...
DIE verhaal begin nog voor die Tweede Wêreldoorlog, in 1938 by Oos-Londen. Marjorie Courtenay-Latimer, kurator van die stad se museum, het met ene kapt. Hendrik Goosen van 'n vistreiler ooreengekom dat sy sy vangste kon deursoek om vreemde visse vir haar museum te vind.
Op 'n dag is sy toe weer af see toe om 'n vangs te gaan deurkyk. Kapt. Goosen het volgens een bron 'n bytmerk aan sy hand gehad -- veroorsaak deur een van die visse, wat nogal 'n aanmerklike tyd lank bly leef het nadat hy gevang is, maar toe reeds gevrek het.
``En daar sien ek hierdie vis met die mooiste blou glinsterende skubbe,'' sou dr. Courtenay-Latimer (toe reeds in haar negentigs) 'n tyd gelede nog haar fantastiese belewenis aan 'n joernalis beskryf. Die reuse-vis was sowat anderhalwe meter lank. Die vonds was, soos dit later genoem is, die selakant Latimeria chalumnae, waarmee Courtenay-Latimer se naam ook in die wetenskap verewig is.
Meer as honderd jaar vroeër, in 1836, is die eerste selakant-fossiel geëien, maar daarna is altyd geglo dat die vis 70 miljoen jaar gelede uitgesterf het.
Courtenay-Latimer het die vooraanstaande viskenner dr. J.L.B. Smith [LINKS] van die Rhodes-universiteit in Grahamstad van die vonds verwittig, maar weens omstandighede kon hy nie gou genoeg by haar uitkom nie en moes sy die vis monteer. Die binnegoed is weggegooi.
REGS: Seëls wat by geleentheid uitgegee is om die eerste selakant-vonds te gedenk. Op die 30c-seël is vermoedelik Smith en Courtenay-Latimer by die selakant.
Smith het uiteindelik die gemonteerde vis te sien gekry en hy het dit dadelik as 'n selakant herken. Die wêreld sou daarna die sensasionele nuus hoor dat 'n dier uit die oertyd "weer lewend geword het''. Daar is selfs vertel dat dit een van die grootste ontdekkings van die eeu was -- 'n prestasie soos om 'n lewende dinosourus te vind!
Miskien 'n bietjie dik vir 'n daalder, maar die "lewende fossiel'' was inderdaad merkwaardig. Mense het hom "Old Fourlegs'' (Ou Vierpoot) begin noem, vanweë sy ekstra, ledemaat-agtige vinne, wat 'n mens nogal aan pote herinner. Dit was vir sommige kompleet asof hy daarmee uit die see wou kruip om saam met andere van sy soort die droë land te gaan bevolk!
Hy is immers 'n oeroue werweldier. Volgens wetenskaplikes kon spesifieke soorte in sy klas sowat 300 miljoen jaar gelede soms uit die water klim en buite op die land oorleef.
LINKS: 'n Voorstelling van ondersese verkenning uit 'n duikboot.
Daarby raak selakante dragtig soos baie landdiere en lê hulle nie eiers soos die meeste gewone visse nie. Uit latere navorsing het geblyk dat die wyfies tot 26 kleintjies kan dra. Hulle is sowat dertien maande dragtig.
Die visse is meestal snags aktief en kruip bedags in grotte op die seebodem weg. Hulle het unieke wit merke aan die lyf, waardeur hulle byna soos met vingerafdrukke individueel uitgeken kan word. Hulle vreet ander visse, wat hulle as 't ware bespring en daarna na die grotte sleep.
HOE ook al, met die eerste vonds by Oos-Londen was al sulke feite nog nie bekend nie, en Smith was vasbeslote om 'n tweede, dié slag ongeskonde selakant vir verdere navorsing te vind. Hy het selfs 'n beloning van honderd pond aangebied vir wie ook al vir hom nog 'n voorbeeld kon bring. Maar hy moes veertien jaar lank wag.
Eindelik is die Comore-eilande, noordoos van Mosambiek, as ten minste een van die boerplekke van die selakant uitgewys. Nog -- moontlik nagenoeg honderd -- is sedertdien in die Indiese Oseaan gevang. Trouens, dit lyk of lede van die plaaslike bevolkings hulle al jare lank gevang het. Die mense het selfs dié visse se skubbe gebruik om die binnebande van fietse te skuur voordat hulle lekke in die bande toegelap het!
Vir die wetenskaplikes is daar egter nog baie onbeantwoorde vrae omtrent die selakant. Maar met die ruim hulp van die regering beleef die navorsers opwindende tye en word steeds meer geleer omtrent Ou Vierpoot.
En die mense aan wie ons die groot vonds van jare gelede te danke het? Smith is in 1968 dood. Kapt. Hendrik Goosen is oorlede pas ná die vyftigste herdenking van die ontdekking in 1988. Nou het die geroemde Marjorie Courtenay-Latimer ook die tydelike met die ewige verwissel -- en is daar geen oorlewende hooffigure meer oor van die grootste visstorie wat nog ooit vertel is nie.
+ Marjorie Courtenay-Latimer
• Marjorie Courtenay-Latimer is op 24 Februarie 1907 gebore en in Mei 2004 in die St. Dominic-hospitaal in Oos-Londen oorlede nadat sy 'n week tevore met longontsteking daar opgeneem is.
Hierdie wêreldberoemde viskundige het van kleins af van museums gehou en het in Augustus 1931 die kurator van die Oos-Londense Museum geword. Die Rhodes-universiteit het haar in 1971 met 'n eredoktorsgraad vereer.
Die Oos-Londense Museum het in 'n verklaring gesê dat sy nog in haar laaste dae in die museum belang gestel het en gereeld oor die selakant deur oorsese rolprentmaatskappye verfilm is. "Sy het talle besoekers ontvang en was 'n ambassadeur vir die stad."