Vergelyk in die verband maar wanneer Alfred Issendorf in Nooit Meer Slaap Nie die top van die berg Vuorje bereik en opeens die beperkte area besef waar die mens kan bestaan. Teenswoordig is só ’n visie op die mens nie meer ongewoon nie. Ek dink maar aan die twyfelende dominee in Koos Kombuis se Raka, die roman.
’n Skrywer wars van heersende modes en werkende in die verwikkelde konteks van die naoorlogse Europa, is Hermans sowel geprys (verskeie pryse is aan hom toegeken waarvan hy sommige van die hand gewys het) as gekritiseer (soos vir sy destydse besoek aan Suid-Afrika en verskeie ander polemieke). Wat kan hedendaagse skrywers en lesers leer by die voorbeeld van Hermans?
Dikwels waarskynlik omdat hulle daarsonder ’n baie moeiliker lewe sou gehad het. Hermans het daarteenoor Marxisme uitgewys as ’n doktrine wat heeltemal teen die menslike aard ingaan en dus nie kan werk nie. Ook sy besoeke aan die nagenoeg “verbode” Spanje onder Franco en Suid-Afrika onder apartheid en selfs ’n ontmoeting met Arafat moet in hierdie lig gesien word — van ’n houding om self waar te neem. En waarna hy gekyk het, was dan opnuut mites wat deur mense opgebou is en nie sou standhou nie.
Hy huiwer egter ook nie om die hegemonie direk uit te daag nie. ’n Ware skrywer was vir hom iemand wat nie herhaal wat die publiek graag wil hoor nie, maar juis sê wat die publiek wel in die geheim weet, maar nie durf uit nie. Hiervoor gebruik hy soms byvoorbeeld antipatieke romankarakters, karakters wat die leser afstoot. Vir ’n Afrikaanse skrywer in ’n samelewing wat ten sterkste politieke korrektheid afdwing terwyl dit terselfdertyd die skyn van vryheid van meningsuiting voorhou, sal so ’n benadering uiters gevaarlik wees.
Die skrywer disoriënteer die leser op ’n wyse soortgelyk aan dit wat met die karakters in hul omstandighede gebeur. Dit verg egter ’n groot mate van narratiewe beheer vir so iets om te werk. Is dit by hom ’n bepaalde strategie en wat wou hy daarmee sê? Jou kommentaar.
Ek het self ook akademiese artikels daaroor gepubliseer. Dit is nie uniek aan Hermans nie, maar in sy geval staan dit anders as by die meeste ander “gebruikers” in diens van ’n filosofiese onderlaag. Hy laat sy karakters ly onder die onkenbaarheid van die werklikheid, maar bou verhale so op dat die leser self vergissings maak en die onkenbaarheid al lesende ervaar.
’n Taamlik vereenvoudigde beskrywing van die steeds terugkerende tematiek in sy werk, is dat dit aantoon dat die werklikheid nie ordelik is nie, maar uit chaos bestaan. Die mens probeer dit egter in sy ervaring te omvorm tot orde en glo selfs dat dit so te begryp is. Dit is ’n patetiese denkfout waarvoor die lewe eintlik straf uitdeel in die vorm van kleiner en groter vergissings wat selfs fataal kan wees. Een van die basiese foute in hierdie verband is die mens se onwillekeurige aanname dat die werklikheid “geken” en dat lewensinisiatiewe daarvolgens ingerig kan word. Alfred Issendorf is van die begin af iemand wat probeer om alles korrek te doen met die veronderstelling dat dit die verwagte resultate gaan oplewer.
Soms duik daar sake op wat hom moed gee. Ander kere beweeg hy verby dinge wat moontlik die tese vir sy doktorsgraad sou kon onderskryf sonder om dit te besef. ’n Voorbeeld is wanneer sy uitstekende kompas hom in die steek laat en hy nie besef dat die nabyheid van ’n meteoriet so ’n uitwerking sou kon hê nie. Dit is trouens so nog iets wat nie in die roman uitgespel word nie. Die resultaat is ’n vreeslike desillusie.
Ek vermoed ’n mens sou by nabetragting nogal kon verskil met sommige van sy wysiginge. Hy skryf self trouens teen die einde spottend oor kunstenaars wat beroemd geword het en hulle dan enigiets kan veroorloof. Desondanks wys dit op ’n skrywer wat nie maklik tevrede was met sy eie werk nie.
Jy skryf in ’n artikel Hermans het etlike plaaslike uitgawes van sy romans in Suid-Afrika laat publiseer. Wat was die uitwerking hiervan op die studie van die Nederlandse letterkunde in Suid-Afrika?
Afrikaanssprekendes is na my gevoel langtand om vertalings te lees. Dit is vir my bitter jammer. Elke roman of verhaal wat ’n mens lees, neem jou na ’n alternatief vir jou eie lewenservaring. Eintlik kry ’n mens die geleentheid om ander af te loer en onwillekeurig bring dit vergelyking mee met jouself en jou omgewing. Hoe verder daardie lewensituasies is van joune, hoe uitdagender is die vergelyking en hoe meer kan dit jou as mens verruim.
Die lees van vertalings van byvoorbeeld romans uit ander samelewings en selfs ander historiese periodes, is daarom ’n belangrike manier om ’n kritiese samelewingsgesprek aan die gang te hou. Al is dit ’n halfeeu ná die eerste verskyning van Nooit meer slapen bevat dit gedagtes wat baie Afrikaanssprekendes se hare sal laat rys. Ek wens hulle dit van harte toe.