Die dramatiese werk van NP van Wyk Louw: met volk-wees as inspirasie2002 - LitNet
Luc Renders 2007-06-13
Dit lyk my ons verset ons teen elke poging […] om ons te laat nadink oor die grondslae van ons volk-wees en ons volk-wil-wees. En hierdie verset het my al laat wanhoop wanneer ek telkens weer sien hoe 'n nas[ionale] Afr[ikaner] intellektueel hulpeloos en onbeholpe staan teenoor die vrae en bedenkings van teenstanders of bloot van 'n nuuskierige buitestaander. Omdat die Afr[rikaner] (sic) nooit diep oor die vrae rakende die gronde van sy nasionale voortbestaan nadink nie (l.w. ek praat hier van sy voortbestaan as volk, nie as individu nie), staan hy hulpeloos teenoor bedenkings oor sy grondslae. (Aangehaal in Steyn II 1998:1044)
In die dramatiese tekste van Van Wyk Louw kom die verskillende fases van volkswording aan bod: die voorgeskiedenis en die ontstaan in Dias, Die vonnis en Die eerste voortrek; die groei in Kruger breek die pad oop en Die pluimsaad waai ver of bitter begin; en die volle ontwikkeling in Koning-Eenoog of nie vir geleerdes, Berei in die woestyn, en onregstreeks ook in Germanicus, Die held en Dagboek van 'n soldaat. Asterion en Lewenslyn fokus op die eksistensiële onvrede van die mens en bring 'n verdere ontginning van die heersersmotief wat nie los gesien kan word van Van Wyk Louw se denke oor Afrikaner-nasionalisme nie. Eers sal Die dieper reg, wat handel oor die fundamentele bestaansreg van 'n volk, bespreek word; vervolgens sal ingegaan word op die dramatiese tekste waarin fasette uit die geskiedenis van die Afrikanervolk belig en die heersersproblematiek behandel word; en afsluitend sal gekyk word na Die val van 'n regvaardige man, 'n hoorspel oor reg en geregtigheid. Blomme vir die winter val, as 'n storie oor 'n onmoontlike liefde, buite hierdie tematiese raamwerk en sal nie verder bespreek word nie.
Die dramatiese tekste van NP van Wyk Louw weerspieël en weerkaats vir mekaar. Deur die gelyklopende tematiek ontstaan daar 'n hegte netwerk van relasies wat boeiende stof vir nadere ondersoek oplewer. 'n Analise van die ooreenkomste en verskille tussen die verskillende dramatiese tekste sal ons toelaat om die invulling wat Van Wyk Louw in dramavorm aan die konsepte "volk-wil-wees" en "volk-wees" gegee het, noukeuriger te bepaal en aldus bydra tot 'n skerper beeld van Van Wyk Louw se houding teenoor Afrikaner-nasionalisme. Dit sal dit ook moontlik maak om die meriete van die dramatiese werk van Van Wyk Louw beter te beoordeel en om die relevansie daarvan vir ons tyd noukeuriger in te skat.
'n Volk se bestaansreg
Die dieper reg met as ondertitel "'n spel van die oordeel oor 'n volk" is die eerste dramatiese teks wat Van Wyk Louw geskryf het. Die aanleiding was die eeufeesherdenking van die Groot Trek in 1938. Vir 'n volksfees georganiseer deur die Afrikaanse Kultuurraad van Pretoria na aanleiding van die hoeksteenlegging van die Voortrekkermonument op 16 Desember 1938, het Van Wyk Louw die versoek gekry om 'n kort stuk oor die Groot Trek te skryf. Die aard van die opdrag het ongetwyfeld ook die inhoud en die uitwerking daarvan beïnvloed. Soos die ondertitel aandui, staan nie die individu nie, maar die volk sentraal. In 'n voorwoord getitel "Inhoud" som die outeur die essensie van die stuk soos volg op:
Die trekkers noem hul lyding, maar eis hul reg, nié om die smart wat hulle verduur het alleen nie, maar om die daad self waarmee hulle die geloof aan hul bloedsbesef se waarde betuig het; en hulle vermoed dat ook daardie bloedsbesef die uiting van die wil van God is. Aan die einde klink die Stem van die Geregtigheid op om die sekerheid te gee dat die kragtige en eenvoudige daad van die Trekkers voor God regvaardig is, en dat hulle as volk in die land wat hulle verower het, sal bly bestaan (9-10).
Die versdrama poneer dat die voortrekkers in geregtigheid gehandel het. Die soeke na vryheid as 'n volk is 'n suiwer daad wat uit reine wil gebore is. Die verwesenliking van die volkstrewe is uitdrukking van die volksbloed wat 'n onweerstaanbare krag het. Dit het gepaard gegaan met opoffering, lyding en dood. Deurheen die drama word die klem gelê op die smart wat 'n inherente deel gevorm het van die Groot Trek. Die voortrekkers vergelyk hulle lyding met die kruisdood van Christus: "My God, my God, het U ons so verlaat, en was ons kruisiging verniet?" (30). Hulle is vas daarvan oortuig dat hulle God se wil uitgevoer het. Hul nederigheid, godsdienstigheid en kleinheid moet aan God welgevallig wees. Dit is die suiwer wil en die daadkrag van die voortrekkers wat hulle hul dieper reg verskaf om vir ewig te bly voortbestaan: "afsonderlik en trots en vry!" (39).
Van Wyk Louw interpreteer die soeke na vryheid van die voortrekkers as 'n dieper reg. Hy sien hul optrede as die verwesenliking van God se wil. Net die einddoel word voor oë gehou, nie die manier waarop dit bereik word nie. Sowel die religieuse verankering as die onthistorisering hou 'n onvoorwaardelike ondersteuning in van die Afrikaner se nasionalistiese aspirasies wat met die eeufeesviering van die Groot Trek 'n sterk impuls gekry het en deur Die dieper reg ongetwyfeld nog versterk is.
Selfs F.E.J. Malherbe was heel positief: "Hierdie poësie van Van Wyk Louw is dus geen terugval in die patriotiese digkuns van vroeër nie, maar in eie styl en in suiwer voortsetting van sy vorige digkuns [...] toon Van Wyk Louw hoe hy moderne digter kan wees, in subtiele skoonheid, en tog Afrikaner-getrou aan die 'bloedsbesef se waarde' - en dit is 'n dubbel oorwinning!" (Steyn I 1998:247).
Boondien ontbreek dit Die dieper reg aan oortuigingskrag, omdat daar nie 'n dramatiese konflik is nie. Die Aanklaer word nie die kans gegee om ernstige weerwerk te bied aan die argumente van Voorspraak nie. Sy opwerpings is nie onderbou en ook nie konsistent nie. Die stemme van die voortrekkers druk hom uiteindelik heeltemal na die agtergrond. Hierdie ongebalanseerdheid is seker onvermydelik as die dramaturg self so oortuig is van die gelyk van die voortrekkersaak. As ideëdrama is Die dieper reg te eensydig om geloofwaardig te wees. Dit is 'n geleentheidswerk wat nie kan ontkom aan die tand van die tyd nie.
Die begin van volkswording
Dias is 'n hoorspel wat die ontdekking van die rondvaart rondom die suidelike punt van Afrika deur Dias in 1487 beskryf. Dias is 'n man van die daad wat gedryf word deur sy eersug en trots om deur die ontdekking van die seeroete na Indië sy naam verewig te sien. Hy wil na die ronding van die Kaap bly aanvaar en hoop op 'n teken van God as bevestiging van en goedkeuring vir sy strewe. Maar uiteindelik is hy gedwonge om terug te draai. Die skeepsraad en die bemanning sien nie meer kans vir meer gevare en ontberings nie. Die opdrag van die koning is immers uitgevoer. Dias word deur sy eie mense gekortwiek. Teenoor Dias met sy eersug staan Johan Infante wat plig en redelikheid verteenwoordig. Dias voel verneder en teleurgestel. Hy het nie bereik wat hy wou nie. Boondien lyk die nuutontdekte land maar arm aan moontlikhede te wees:
Dias is 'n pleidooi vir nederigheid. Dit is boondien insiggewend dat Dias se motivasie 'n persoonlike een is: hy sien homself nie in die eerste plek as iemand wat vir sy nasie eer en glorie wil verwerf nie. Daar word volledig weggebreek van 'n nasionalistiese interpretasie van die dade van Dias: terwyl Johan Infante die bevele van die koning letterlik wil uitvoer deur terug te keer, wil Dias, gedryf deur sy eie eersug, verder vaar in die hoop om die seeroete na Indië te ontdek. God vergun dit nie vir hom nie. Die mens is 'n instrument in sy hand. Dias kan dan ook nie eers begin vermoed watter gevolge sy reis sal hê vir suidelike Afrika nie. Hy kan net bid dat God die nog onbekende land sal bystaan:
Inderdaad, "die hoop van die wat ná ons kom" (40) sal op die land gevestig word. Terwyl vir Dias die ontdekking van die Kaaproete nie 'n bekroning kon wees nie, was die trek na die binneland vir die voortrekkers wel 'n tog na 'n finale bestemming. Vir hulle was die onbekende binneland die land van hoop, die beloofde land, waarop die seën van God gerus het.
Die vonnis het 'n ligter aanslag as Dias. Tog sluit dit regstreeks by Dias aan in die sin dat dit ook handel oor teleurgestelde ambisie. Die jaar is 1665. Jan van Riebeeck is sekretaris van die Raad van Indië. Deur 'n trompetspeler wat baie vals speel, word hy herinner aan 'n anekdote uit sy Kaapse periode waarin korporaal Van der Laak hom skuldig gemaak het aan insubordinasie. Sy vonnis word deur Van Riebeeck omgeset in die opdrag om trompet te leer speel. Dit word vir almal 'n eindelose pyniging. Groot is dan ook Van Riebeeck se verbasing as Van der Laak by die besoek van 'n groot vloot uit Indië, foutloos die Wilhelmus speel. Hierdie klein voorval word 'n beeld van die potensiaal van die Kaap, soos ook die groentetuin en die wingerd. Van hierdie moontlikhede was Van Riebeeck hom as kommandeur maar bra onbewus.
'n Melancholiese stemming oorheers in die teks. Dit hou verband met die besef dat 'n lewe verbygegaan het sonder dat mens ingesien het wat belangrik was of hom bewus was van die vrugbaarheid van die werk wat gelewer is. Van Riebeeck kan net versug: "Miskien is die werk wat ek daar gedoen het, nie niks, nie niks nie …" (27). Hyself sal dit, soos Dias, natuurlik nooit weet nie.
Die hoorspel wys op die beperkte insig wat die individu het. In teenstelling tot Dias word hieraan geen religieuse invulling gegee nie. Sowel Dias as Die vonnis wys daarop hoe belangrik die rol van respektiewelik Dias en Van Riebeeck was in die ontwikkelingsproses van suidelike Afrika. Hulle lê aan die basis van alle verdere groei. Die twee tekste maak dit duidelik dat die individu, ondanks sy beperkte insig, tog 'n belangrike bousteen kan wees in die realisasie van iets groots. Implisiet word hierdeur die blanke kolonisasie van suidelike Afrika as positief voorgestel.
Die eerste voortrek is gesitueer in 1691 in die dae van die goewerneurskap van Simon van der Stel. Dit handel oor die verskillende ambisies van Willem en Abel, die twee seuns van 'n boer. Vir Abel besit die onherbergsame binneland 'n groot aantrekkingskrag. Hy sien dit as ideale skaapwêreld. Dis sy droom om die binneland mak te maak en so van die Kompanjie wat net op geld belus is, weg te kom. Daarom wil hy ook nie na sy vader luister en terugtrek Kaap toe nie: "Hier sal ons 'n groot volk word, ons sal 'n land hê soos Vader en die oumense nie van weet nie …" (38). Die vader sien ten slotte in dat dit die beste is. Maria is bereid om Abel se lewe te deel. Die rede is, betekenisvol, nie soseer Abel self nie, maar haar liefde vir die land en die skape.
Die vader hanteer uitsluitlik gesagsargumente om sy seun van sy plan te laat afsien: die eis tot gehoorsaamheid aan die wense van die vader, die wette van die goewerneur en die gebooie van die bybel. Vir Abel is sy droom so sterk dat die inroep van die blanke patriargale gesagsinstansies hom nie kan oortuig om dit te laat vaar nie. Sy drang tot selfverwesenliking laat hom nie aan bande lê nie. Abel slaan nie eers ag op sy vader se beroep op die bybel nie: "Julle sal wegtrek uit die land wat die Here vir ons gegee het. Julle sal gevare ingaan. En Hy sal Sy hand nie oor julle uitstrek nie. Daar sal bloed wees!" (38). In wanhoop vra die vader aan God om sy seun tot gehoorsaamheid te dwing. Abel gee egter nie in nie, waarop die vader aanvaar dat hy sy eie pad loop: "Só het ek teen goeie raad my vaderland verlaat. En dit moet ek sê: die Here was tot nou toe nog met my. Ons moet vra dat Hy vir jou ook sorg. En jy moet nie wild word nie" (42). As afskeidsgroet haal die vader Abraham se woorde aan Lot aan, waarmee hy te kenne gee dat hy verdere familie-onenigheid wil vermy en aandui dat nie net die Kaap nie maar die hele land deur God vir hulle bestem is.
Die bitter groei tot 'n volk
Kruger se perspektief domineer die drama. Dat ook Schoeman, een van die kwaaiste teenstanders van Kruger, van dieselfde argumente gebruik maak, naamlik 'n beroep op reg en geregtigheid en op die volksbelang, kry nie verdere aandag nie. Is dit Kruger se vertroue op God wat hom laat seëvier? Hoekom is Schoeman verkeerd en Kruger reg? Vir Van Wyk Louw is dit ongetwyfeld deurslaggewend dat Kruger se optrede tot volkswording gelei het. Kruger breek die pad oop is 'n sterk pleidooi vir eenheid onder die Afrikaners omdat dit in die belang van die volk is.
Sowel die noodsaak tot saamstaan as die ondergeskiktheid van die individuele aan die algemene belang soos verteenwoordig deur die wetlike gesag, word baie sterk benadruk. Vir hierdie saak word selfs die bloed van volksgenote vergiet. Kruger stel nadruklik dat die individu allereers die wet moet gehoorsaam en dat die oordeel oor die regmatigheid daarvan aan God moet oorgelaat word: "Die wetteloosheid moet uit hierdie volk uitgebrand word. Soos Sodom en Gomorra sal die vuur op ons moet val. Maar dis vir my verskriklik dat die Here my gekies het om dit te doen" (73). Kruger versaag nie: "dit is vir my volk, vir my volk se behoud dat ek hierdie werk moet doen …" (66). Hy slaag ook daarin: "Ons volk is klein. Aan weerskante lê gevaar. Maar nooit weer moet ons teen mekaar die wet in eie hande vat nie. Miskien sal daar dan seën kan kom" (76). Kruger stry sy stryd vir wet en orde onder die vaandel van God. Wetlikheid en geregtigheid val daardeur implisiet saam.
In Die dieper reg, Die eerste voortrek én Kruger breek die pad oop staan die ontwikkeling tot volk voorop. Dit is Van Wyk Louw se sentrale gegewe. Die argumentasie word telkens aangepas om die totstandkoming van die Afrikanernasie te regverdig. Vandaar dat, na gelang van die omstandighede, gebruik gemaak word van totaal ander argumente, wat mekaar herhaaldelik teenspreek. Van Wyk Louw neem telkens 'n pragmatiese standpunt in om die belang van nasiebou en volkwees te bevestig. As 'n gevolg van die teenstrydighede ontbreek 'n samehangende visie oor reg en geregtigheid en oor die manier waarop die dade van 'n individu en van 'n volk beoordeel moet word.
Die pluimsaad waai ver of bitter begin is 'n opdragstuk wat Van Wyk Louw geskryf het ter geleentheid van die Republiekfeesviering in 1966. Die drama fokus op die optrede van president Steyn tydens die Anglo-Boereoorlog. Reeds die keuse van hierdie onderwerp is veelseggend. Deur die verlies van die oorlog het die Afrikaner 'n Britse onderdaan geword. Die swaar beproewings van die vroue en kinders in die konsentrasiekampe en die vergeefse heldedood van die burgers in die veld is ná die oorlog aangewend om eenheid onder die Afrikanervolk te bewerkstellig, sodat dit as 'n hefboom tot politieke bemagtiging kon dien. Na die verkiesingsoorwinning van die Nasionale Party in 1948 word die herinnering aan die Anglo-Boereoorlog nog steeds opgeroep. Nou dien dit om die Afrikaner te waarsku dat hy die mag nie weer uit hande mag gee nie. Hy kan nie toelaat dat hy weer onderdruk word nie.
Van Wyk Louw het sy drama rondom president Steyn opgebou. Hy is die man wat deurheen die oorlog die sterkhouer van die Afrikaners was: "die siel van die vryheidstryd - die man wat moed gehou en die inspirasie gegee het wat mense gekeer het as hulle wou oorgee" (Steyn II 1998:1019). President Steyn word as 'n nuwe soort Afrikaner voorgestel: "Nie net plat Boer, soos ons sê nie … waarom moet 'n Boer plat wees, waarom? Nie net eenvoudig, gelowig sterk, aartsvaderlik nie - laat ek uitpraat! Ek het gevoel: hier het die Afrikaner wýsheid geword en intellek; gelyk of bo die Engelse se bestes, beskaafd; méér as hulle Milners en ander. Want ook nog goed van hart bý die wysheid en verstand" (25).
Steyn moet teen allerlei weerstande ingaan: generaals wat dapper is, soos Cronjé, maar deur hul koppigheid verkeerde militêre strategieë volg. Boere wat die stryd staak en selfs by die vyand aansluit, Bloemfontein wat beset word sodat die president tot voortdurende rondbeweeg verplig word, verkeerde keuses in verband met die Transvaalse myne en sy eie toenemende fisieke swakheid.
Steyn raak meer en meer in die nou, maar hy bly nietemin getrou aan sy belofte om nie die onafhanklikheid van sy republiek weg te teken nie: "Maar dan sal ons deur geen eed gebind wees nie. En as ons dag kom! As ons dag kom … dan is ons vry!" (78). Hy is rotsvas daarvan oortuig, al ken hy 'n paar momente van twyfel en moedeloosheid, dat die Afrikaner veg vir 'n regverdige saak. Op die ou end staan hy feitlik alleen, maar hy handel steeds in eer en gewete. Ondanks sy vasberadenheid raak hy nooit hoogmoedig nie. Hy is homself, in teenstelling tot Dias, deurentyd bewus van sy menslike beperktheid:
In die loop van die drama demitologiseer Van Wyk Louw die optrede van die Boere in die Anglo-Boereoorlog. Hy vestig veral die aandag op hul onenigheid en tweedrag, nie net oor die strategieë wat gevolg moet word nie. Daar is Boere wat die nut van die stryd glad nie insien nie of tou opgooi en hensoppers en joiners word, soos Jan Visser. Hulle word selfs as die verantwoordelikes aangewys vir die afbrand van die plase en vir die oprigting van die konsentrasiekampe. Ook Grootvader Visser, wat te oud is om self te gaan veg, pleit vir oorgawe aan die Engelse. Hy verdedig sy standpunt met bybelsitate. Dat sowel die voor- as die teenstanders van die voortsetting van die oorlog hul argumentasie op die bybel stoel, suggereer natuurlik dat die bybel geen uitsluitsel kan bied nie. Van Wyk Louw gaan, soos in Kruger breek die pad oop, nie verder hierop in nie. Visser word tereggestel weens hoogverraad. Ook oor die aanknoop van die vredesonderhandelinge bestaan daar geen eensgesindheid in die Boerekamp nie. Boondien gedra die burgers te velde hulle nie altyd soos helde nie. Hulle is baie gretig om die stryd te laat vaar en na hulle plase terug te keer.
Die Engelse moet selfs vir die Boere as voorbeelde dien: "Generaal, ek wil hê ons moet 'n volk wees soos één man, één wil, gehoorsaam, getrou tot die dood, gewillig om op te offer … So is die Engelse vandag. Ons nie" (40). Vir die dapperheid van Wauchope en Hannay het ook die Boere bewondering. Boondien is die Engelse soldate, soos die Boere, slagoffers van 'n vraatsugtige oorlogsmasjien: "Ons het 'n vyand van goeie mense - of, mense soos ons. Hulle word in hierdie oorlog gedryf soos geen volk nog ingedryf is nie. Hefoffers, toonoffers, brandoffers. Hulle én ons; vir wie? Die Here moet vir ons én vir hulle genadig wees" (38).
Die belangrikste strydpunt in die drama betref die voortbestaan as volk. Grootvader Visser en president Steyn neem hieroor radikaal teengestelde standpunte in. Vir Grootvader Visser bestaan die Afrikanervolk nie. Vir president Steyn gaan die oorlog oor die voortbestaan van die Afrikanervolk in vryheid. Uiteindelik besef selfs die Boeregeneraals dat verder veg sinloos is. Hulle wil die oorlog beëindig om die Afrikanervolk te red: "Ons moet ons volk red: wat oorbly van ons volk. Dis nie nou hensoppers wat praat nie …" (77). Alleen Steyn bly egter onwrikbaar staan op sy eis van volle vryheid vir sy volk. Hy neem dan ook die besluit om Grootvader Visser te laat teregstel.
Van Wyk Louw suggereer dat juis hierdie prinsipiële houding gelei het tot die eenwording en vrymaking van die Afrikanervolk. Die 1966-Republiekfees vorm die bevestiging en bekroning daarvan. Die begin was bitter, soos in Kruger breek die pad oop, maar die pluimsaad het uitgewaai, wortel geskiet en vermenigvuldig. Die pluimsaad waai ver of bitter begin is 'n pleidooi tot die Afrikaner om die verdeeldheid en bitterheid van die verlede te vergeet, om saam te staan en daardeur sterk te wees: "Maar: waar Steyn en De Wet was, het die republiek gelééf! Bestaan! Geleef! 'n Pluimsaad wat gewaai is om te groei" (66). Trouens, die drama is 'n vertelling aan die seun van Jan Visser. Vanuit die staanspoor hoor hy dat die Afrikaner altyd al meningsverskille vergewe het. Daar word boondien deur die verteller regstreeks aan die gehoor geappelleer: "julle wat ryk en rustig lewe, wéét julle hoe is daar gely vir ons eerste republieke? en kan julle self so ly as dit moet?" (43).
Ook in Die pluimsaad waai ver of bitter begin ontbreek 'n breër historiese perspektief. Vandaar dat president Steyn nie tot 'n tragiese karakter kan uitgroei nie. Was sy beginselvastheid immers die juiste keuse? Was dit inderdaad die kiemsaad wat tot die ontvoogding van die Afrikaner gelei het? Juis die verdere ontwikkeling van die Afrikanervolk moes Van Wyk Louw bewus gemaak het van die relatiwiteit van die standpunt wat Steyn in hierdie geleentsheidsdrama inneem. Van Wyk Louw gee doelbewus 'n welbepaalde interpretasie van die Anglo-Boereoorlog om 'n nasionalistiese boodskap te kan oordra. Hierin lê ook die fundamentele verskil met die meeste hedendaagse werke oor die Anglo-Boereoorlog. Die demitologisering wat daarin plaasvind, is uitdruklik bedoel om die nasionalistiese ideologie volledig te ontkrag en radikaal af te wys. Van Wyk Louw se drama, daarenteen, is 'n oproep om die geledere te sluit en beginselvas op te tree, want alleen daardeur kan die belange van die Afrikanervolk gedien word. En dis nog altyd nodig:
Dit kan egter nie beskou word as 'n ernstige besinning oor die sosiale en politieke probleme waarmee Suid-Afrika in die begin van die sestigerjare gekonfronteer was nie; daarvoor is dit te miopies gerig op die belange van die Afrikanervolk. In sy toespraak tot die Volksraad by die uitbreek van die oorlog lê Van Wyk Louw president Steyn die volgende woorde in die mond:
Ek praat met elkeen in Suid-Afrika, met Engelse ook, met bruin en swart: as hierdie mag wat nou dreig om die Afrikaner neer te slaan, finaal gaan wen - as die goud-lus wat oorgegaan het tot moordlus - as daardie mag finaal wen, dan sal elkeen in hierdie land, blank, bruin en swart die slawerny voel toesak. Óns is maar die dyk teen die vloedgolf. Miskien is ons die kind wat aan Molog geoffer word. (17)
In sy historiese dramas belig Van Wyk Louw verskillende fases uit die Afrikanergeskiedenis om aan te toon hoe moeilik die pad na volkswording is. Hulle is doelbewuste pogings om tot hierdie proses by te dra en is daardeur in die eerste plek refleksies oor sy eie tyd waarin ook die noodsaak van saamstaan teen die bedreiging van verskillende eksterne en interne vyande baie sterk gevoel is. Die gebrek aan nuansering en kritiese afstandname waarmee die proses van volkswording bespreek word, maak hierdie dramas baie eensydig. Is die propagandistiese instelling van Van Wyk Louw ook die rede hoekom sy tekste telkens geïsoleerde episodes uit die verlede behandel en nooit 'n breër perspektief aanbied nie? 'n Omvattender Suid-Afrikaanse en historiese invalshoek sou onvermydelik 'n ander kyk op volkswording genoodsaak het.
Die volle ontwikkeling van 'n volk
Die komedie Koning-Eenoog of nie vir geleerdes is in 1963 uitgegee. Dit handel oor Bokkh, 'n meesterbedrieër-kunsskilder wat in 'n klein universiteitstad 'n skare bewonderende aanhangers vind. Bokkh buit die swak kante van die mens, en veral sy verwaandheid, tot sy finansiële voordeel uit: "... klein skoolgeld vir u akademiese ydelhede, here. Sulke volwasse, vol-in-die-blom kampioen-ydelhede het ek nog nie by … kunstenaars gesien nie. Ek is die aasvoël wat aas op julle ydelheid. My soort sal daar wees solank as jou soort bestaan" (57). Hy deursien almal en koester net simpatie vir Massie, die niggie van die rektor, wat haar eie ongekunstelde self is. Sy is die enigste een wat nie toneel speel nie. Al die ander het spelers in hulle eie lewens geword en het, in teenstelling tot Bokkh, vergeet dat daar ook 'n ander lewe is: "eg, uit die hart, 'n héél lewe, nie 'n legkaart nie" (58). Bokkh is verplig om die hasepad te kies. In die universiteitstad gaan die lewe gewoon verder.
As sinnespel is Berei in die woestyn nie oortuigend nie, omdat die figure nooit tot lewe kom nie. Boondien is die skielike mentaliteitsverandering as gevolg van droogte en hongersnood glad nie geloofwaardig nie. Daar is 'n oormaat van bekeringsdrif in hierdie allegoriese drama. 'n Religieuse argumentasie word daarby geënt op 'n ekologiese een.
Van Wyk Louw het dit uitsluitlik oor die relasie mens/Boer-grond. Die uitputting van die grond is natuurlik onder andere die gevolg van die droom van Abel in Die eerste voortrek om met kuddes skape wat "so wit uitvlek teen die rant" (33) te boer. Die relasie koloniseerders en gekoloniseerdes, basies ook 'n grondkwessie, kom glad nie ter sprake nie. Berei in die woestyn getuig van 'n ekologiese bewussyn avant la lettre, maar bly vasgevang binne die grense van die Afrikaner-leefwêreld. Word in die natuur die Suid-Afrikaanse werklikheid ontvlug?
Soos in Die dieper reg, staan ook in Germanicus daadkrag en lewe in geregtigheid voorop. Germanicus is die antiheld wat tot daadloosheid gedoem is. Wat in Die dieper reg nog veroordeel word as die "dieper smaad van dadeloosheid" (14), is vir Germanicus 'n leefwyse. Waar die voortrekkers in die daad self geregtigheid gevind het, is dit vir Germanicus onmoontlik om daadkragtig op te tree, ondanks die feit dat hy oor die vermoë beskik om die wêreld tot 'n beter plek te maak, soos Clemens aandui:
hier is 'n meester, leier vir die wêreld,
Germanicus sien in dat die Ryk van Rome op fondamente van klei gebou is, op "die haat en bitterheid van ons volke, slawe …" (80). Hy besef dat Rome hierdeur ondergrawe word en op die ou end sal moet ineenstort:
totdat húl aan ons kele gryp?, en dán
Die helderheid waarvan Germanicus die vergestalting is, kan net ideëel of artisties bly. Sodra mens tot die daad oorgaan, raak korrupsie onvermydelik.
Germanicus is 'n ideëdrama waarin Germanicus aan homself getrou bly. Hy tree konsekwent, tot die dood toe, op. Die spankrag van die drama is geleë in die botsings van standpunte, in die genuanseerde weergawe van onversoenbare visies oor die samelewing en in die aanduiding van die verantwoordelikheid van maghebbers. Die drama lewer daardeur indirek kommentaar op die politieke optrede van die Afrikaner in 'n Suid-Afrikaanse konteks. Dit plaas die Afrikaner vir sy maatskaplike verantwoordelikheid, maar ontkrag tegelykertyd die moontlikheid tot daadwerklike optrede. As elke daad deur besoedeling aangetas is, word dadeloosheid die enigste eerbare opsie. Dis futiel om iets te probeer verander. Germanicus lyk daardeur te berus in 'n politieke status quo. Dit skets 'n baie pessimistiese beeld van die mens, van die lewe en van die maghebbers se vermoë om 'n menswaardiger maatskappy tot stand te bring.
Die hoorspel Dagboek van 'n soldaat kan as 'n teenhanger van Germanicus beskou word. Dit is 'n opdragstuk wat op 4 Augustus 1961 deur die SAUK uitgesaai is. Die hoofkarakter is kaptein Gerardo de Torres. Hy hou 'n dagboek by oor sy betrokkenheid by die poging om sy eiland van die diktator Lobos te bevry. Gerardo is in diens van die versetsmagte. Die opstand is ingegee deur idealisme, naamlik om vir die bevolking geluk en vryheid te bring: "Die geluk van hierdie taak is byna groter as wat ek kan dra. Láát hulle bomme gooi! Ons sal die harte, die mense wen, en dáárná hulle bomme vernietig!" (4). Die opmars van die bevrydingsleër word gestuit en hulle word omsingel in die hawestad Vera Cruz, waar hul situasie al hoe desperater raak. Gerardo beskou homself as skoon. Die bevrydingsleër voer geen propagandaslag nie. Lobos, daarenteen, het sy mag gekry deur geweld, leë beloftes en leuens.
Onder die invloed van Maria kom hy egter weer tot inkeer. Sy is 'n Katolieke meisie (sy wil selfs 'n non word) op wie Gerardo verlief geraak het. Sy glo in God en in die waarde van die gebed: "Maar dis tog eenvoudig: ons moet aan God glo, nie aan onsself nie - wat feilbare en sondige mense is …" (25). Sy is daarvan oortuig dat die individu die wêreld beter kan maak. Mens moet net aan God gehoorsaam wees: "Net God kan sê: jy moet aan My gehoorsaam wees, wát ook al" (32). Sy wys verder daarop dat iets gedoen moet word: "Dit is dit juis: ons moet doen" (43). In die daad werk God deur die mens. Maria neem self die inisiatief deur voor die vuurpeloton te gaan staan om onskuldige lewens te probeer red. Sy word doodgeskiet. As Gerardo dit verneem, verander sy lewe: "Klaar is die haat. Klaar is alles wat nie liefde is nie" (50). Vanuit hierdie oortuiging rebelleer hy 'n tweede keer. Alonso word geskiet. Gerardo is nou reg om vir Lobos aan te vat: "Lobos ek hóór jou. Nou kan ek veg - nou dat ons weer skoon staan. Vir 'n saak wat skoon is, kan ek alles verduur, alles waag, alles gee. Maria!" (57).
Dagboek van 'n soldaat roep onteenseglik eggo's van Germanicus op. Waar Germanicus egter aandui dat elke vorm van totale mag noodsaaklikerwys korrup is en suiwerheid net behou kan word deur geen mag na te strewe nie en geen daad van opstand te stel nie, pleit Dagboek van 'n soldaat vir daadwerklike optrede. Net deur betrokkenheid kan die wêreld verbeter word, selfs al beteken dit verset teen die wetlike gesag. Die heerser en die humanis word in Dagboek van 'n soldaat verenig.
Die held het verskyn in 1962. Dit handel oor 'n episode uit die Tweede Wêreldoorlog. Louis Girod, 'n inbreker, word deur die Duitsers verkeerdelik op verdenking van versetswerk in hegtenis geneem. Hy beken dat hy tot die verset behoort en word tot die dood veroordeel. In die oë van sy vrou groei hy uit tot 'n held wat teen die besetter gestry het vir die vryheid van Frankryk. Girod besluit om te sterf om op hierdie manier vir sy kinders 'n toekoms te gee: met 'n inbreker as vader kan hulle net uitvaagsels word. Hy offer homself op vir sy gesin. Deur sy dood word hy in almal se oë 'n versetsheld.
Die problematiek wat in die inleiding aangeroer word, naamlik dat Girod gely het aan "'n siekte van ons land en van ons eeu, 'n siekte waaraan ons almal siek is" (1), wat waarskynlik dui op die stereotipering van mense waardeur hulle nie meer kanse kry nie, en die vraag na die noodsaak van huldigings: "Moet ons aanhou met huldig, elke jaar, elke dag, sodat ons ons eie hart kan ondersoek na wat heldhaftigheid of die waan, die dwaasheid is?" (1), word nie verder uitgewerk nie. Die intrige en die karakters is onoortuigend en die punt wat gemaak word, onduidelik. Die verteller eindig soos volg: "Die heldedom, so lyk dit my, is, soos van die heiligheid gesê word: 'n vreemde ingewikkelde ding. As ons trou is … Wááraan is ons trou? Of maak dit saak?" (39). Is Girod deur sy opoffering vir sy gesin genoeg van 'n held? Wat is die verband tussen sy daad en die nasionalistiese interpretasie daarvan? Die dokter wat hom bygestaan het, sluit, geïnspireer deur Girod se daad, by die weerstandsbeweging aan. Girod figureer vir hom as 'n voorbeeld van iemand wat bereid is om sy lewe vir sy medemens op te offer.
Ook hierdie episode uit die Tweede Wêreldoorlog word nie binne 'n groter raamwerk gesitueer nie. Die voorval word nie binne 'n spesifieke historiese konteks gesitueer nie. Die held word daardeur 'n abstrakte besinning oor die aard van die heldedom. Die slotsom bly egter baie onduidelik en problematies. Die verhaalontwikkeling is baie ongeloofwaardig en die ironie in verband met die teregstelling van Girod word nie uitgewys nie. As gevolg hiervan vind geen kritiese besinning plaas oor helde en die heldedom nie, nóg word die diskussie deurgetrek na die geskiedenis van Suid-Afrika wat tog ook sy magdom aan helde opgelewer het.
Die hoofkarakters uit Lewenslyn en Asterion vertoon 'n sterk verwantskap met die absoluteheersersfigure uit die ander dramas van Van Wyk Louw in hul uitdagende, niemand en niks ontsiende ongenaakbaarheid. Lewenslyn is 'n "elckerlyck"-drama oor die verwagtings van die mens oor die lewe. Esme wil die hoogste bereik. Sy is nie tevrede met die deurdeweekse nie. Sy wil absoluut lewe. Iets bereik. Sy maak alles en almal aan haar wil ondergeskik. Sy wil ook hê dat mense volledig aan haar toegewy moet wees. Is dit nie die geval nie, dan dryf sy hulle die dood in. Sy is gewetenloos. As die mense van haar sirkuswêreld haar in die steek laat, het sy nie 'n ander keuse as om haar eie lewe te neem nie. Lewenslyn is 'n drama oor menslike versugtings wat nie vervul word nie: "Ek wou skoon, hoog, ek wou rein, ek wou heilig gelewe het. Nie só eindig … nie so, so verskriklik in die niks en die wrok eindig nie!" (11).
Lewenslyn is ook 'n drama oor die onvermoë van die mens om wesentlik te verander. Sy lewenslyn lê onherroepelik vas. Lewenslyn gee aan dat daar nie eintlik iets soos 'n vrye wil bestaan nie: "Ken jy die ou grap van die man wat gesê het: Aai, die diere het tog goeie name, regte name gekry; kyk, 'n buffel is mos sommer 'n buffel; en 'n vark is mos sommer 'n vark; en 'n wielewaal is 'n wielewaal … en 'n koester is sommer niks anders as 'n koester nie; en 'n elsbek: is hy nou iets anders as 'n elsbek? Heerlike gedagte. Al begryp niemand niks nie" (39). Hierdie voorstelling gaan lynreg in teen Dagboek van 'n soldaat waarin Maria deur haar geloof volledig vry is.
Asterion is 'n libretto vir 'n radiofoniese opera. In die "Opsomming van die verhaal" skets die skrywer die inhoud daarvan. Die kern is die onvergenoegdheid van die prinses en haar hofhouding met hulle eentonige en vervelige lewens. Op hulle versoek vir 'n nuwe wonder skep die ou magiër 'n homunculus, 'n nuwe magiër, wat homself as volmaak beskou en die hele wêreld perfek wil maak. Hy wil soos 'n god wees. Die prinses besef ten slotte dat die nuwe magiër die lewe self onmoontlik maak en dat hy moet verdwyn. Volmaaktheid is onleefbaar. Die magiese is eintlik die lewe en die mens self:
Die opera is oorlaai met simboliek en simboliese karakters. Dit word daardeur 'n bloedlose ideëdrama. In die figuur van Asterion gee Van Wyk Louw weer eens gestalte aan die tipe heersersfiguur wat vir niks of niemand ontsag het nie - hy onderwerp almal aan sy wil. Sy teenstanders is karakters wat die beperkings van menswees as die wesenskenmerk van die lewe aanvaar.
Volk en samelewing
Ook Die val van 'n regvaardige man hou geen verband met die Afrikaner se geskiedenis nie. Maar deur die aandag vir die problematiek van reg en geregtigheid sluit dit direk aan by die hoër besproke dramatiese tekste. Die hoorspel illustreer boondien wat die fundamentele probleme met die dramatiese werk van NP van Wyk Louw is, naamlik die gebrek aan 'n prinsipiële standpuntinname en die vaagheid van die standpunte wat ingeneem word.
Die val van 'n regvaardige man het 'n baie hoë Dias-gehalte. Die hoofkarakter is 'n man wie se dogtertjie van nege verkrag en vermoor is. As die regbank die beskuldigde by gebrek aan bewyse vryspreek, skiet die vader die aangeklaagde dood om geregtigheid te laat seëvier. Hy word self veroordeel, maar verneem in sy tronksel dat die ware dader in hegtenis geneem is. Die skok dat hy verkeerd was, laat hom 'n sondige mens voel: "hierdie klein sel: dít is die juiste maat van my vryheid: so klein is ek. Die Here het dit pasklaar gemaak vir my: dit pas my soos 'n goei pak. Hy wou my nederig maak: vol vrees vir Hom, 'n eenvoudige van gees, 'n wurm voor Sy Aangesig" (40). Die vader is, soos Dias, verneder omdat hy God wou wees. Hy kom tot insig en gee homself heeltemal aan God oor, in teenstelling tot die ware Skuldige wat hom bo alles verhewe voel.
Die vader het, hoewel hy nie heeltemal onbesproke is nie, 'n daad gepleeg waarvan hy gedink het dis 'n daad van geregtigheid. Die erkenning deur die skuldige maak dit egter tot 'n onreg. Sou die vader se daad sonder die skuldbekentenis van die dader regverdig gewees het? Die titel lyk dit in elk geval te suggereer. Moes die vader hom nie neergelê het by die uitspraak van die regbank nie? Doem die erkenning van die mens se beperkte insig die individu tot dadeloosheid? Hoe weet die mens trouens wat God se wil is? Die hoorspel roep meer vrae as antwoorde op. Dit wys op 'n volstrekte onduidelikheid in die verwoording van die problematiek.
Wat vir Die val van 'n regvaardige man geld, is van toepassing op die hele dramatiese oeuvre van Van Wyk Louw. Steeds rys 'n hele aantal vrae op waarop geen afdoende antwoorde gegee word nie. Hoekom is die voortrekkers, Paul Kruger, president Steyn, Abel en kaptein Gerardo reg? Hoekom is Dias en die vader verkeerd? Is dit net omdat die eersgenoemdes hulself as sondige mense oorgee aan die genade van God? Kan iemand se geloof sy dade verskoon? Het die geskiedenis dan nie die dade van die voortrekkers, van Paul Kruger, van president Steyn en van Abel as problematies of selfs as verkeerd bewys nie? Is dit nie omdat Van Wyk Louw hulle uit hul breër historiese verband gelig het dat hulle 'n selfregverdigende onaantasbaarheid gekry het nie?
Van Wyk Louw gee, na gelang van die situasie, telkens ander antwoorde op die vraag hoe 'n volk of 'n individu in reg en geregtigheid kan lewe. Hy hou die ideaalbeeld voor van 'n skoon, regverdige en menslike wêreld waarin 'n volk tot volle ontwikkeling kan kom en die individu vryheid en geluk kan geniet. Hy neem egter nie 'n duidelik geformuleerde en prinsipiële moreel-etiese standpunt in oor die vraag hoe om hierdie ideale wêreld te realiseer nie. Van Wyk Louw gee wel aan dat die mens sy vertroue in God moet stel, maar dit lei in verskillende situasies tot telkens ander antwoorde. As gevolg hiervan word die dramatiese tekste van NP Van Wyk Louw nie deur 'n eenheid van visie saamgesnoer nie. Hulle fungeer as afsonderlike tekste. Dis eers uit die vergelyking tussen die dramas dat die onduidelikhede, inkonsekwenthede en teensprake duidelik na vore kom.
As iemand sê ek is 'n vrot skrywer, haal ek my skouers op - wie is ek om te oordeel? Maar as my Afrikanerskap in twyfel getrek word, kan dit nog seer maak, bitter seer … As gevra word om jonger digters wat eg nasionaal sing, kan een maklik sê: 'Wat het gebeur met Van Wyk Louw, wat dit al dertig jaar probeer doen?' (Aangehaal in Steyn II 1998:1046)
Juis omrede van Van Wyk Louw se maatskaplike en politieke aktivisme is dit verwonderlik dat hy nie vashou aan 'n vaste eties-morele kode nie. Sy wisselende standpuntinnames het te make met sy nasionalistiese oortuiging. Volkswording is dan die finale toetssteen, nie die eis van 'n eties-morele optrede nie. Dit verklaar ook hoekom Van Wyk Louw geen oog het vir die interne kontradiksies in sy tekste nie: die opponerende partye wat hulle op dieselfde God en volk beroep om hulle gelyk te probeer haal. Hy kies steeds die kant van die kragte wat volkswording in die hand werk. Die reg op volk-wees val vir Van Wyk Louw saam met 'n dieper reg, sodat daar in sy oë in feite geen breuk ontstaan tussen die eis tot eties verantwoorde optrede en die strewe na volkswording nie. Tog word in Germanicus en in Dagboek van 'n soldaat die problematiek van 'n eties verantwoorde optrede sentraal gestel en losgekoppel van 'n nasionalistiese strewe. Die twee tekste gee totaal teengestelde antwoorde.
Van Wyk Louw se dramatiese tekste hou aan die Afrikanervolk 'n spieël voor. Hulle wys voortdurend op die moeilikhede op die pad na volkswording. Sy dramatiese werk is geskryf vanuit 'n nasionalistiese perspektief oor temas wat net vir die Afrikanergemeenskap relevant is. Dikwels speel die handeling hom op 'n abstrakte vlak af, of is dit gesitueer in 'n ander plek of tyd. Die antwoorde wat aangereik word, is vaag, dubbelsinnig en soms teenstrydig. Van Wyk Louw se dramas handel nooit regstreeks oor die akute maatskaplike probleme van sy tyd, soos die rasseverhoudinge of die demokratiese regte van die ander bevolkingsgroepe, nie.
Presies omdat die dramatiese werk van Van Wyk Louw fokus op die maatskaplike en politieke verantwoordelikheid van die maghebber en op die individu se relasie met die gesagsinstansies, is dit haas onbegryplik dat hy nie ook die breër Suid-Afrikaanse samelewing en die Afrikaner se verhouding met en behandeling van die ander bevolkingsgroepe in sy dramas betrek het nie. Dit lyk asof Van Wyk Louw se nasionalistiese simpatieë hom blind gemaak het vir die groter Suid-Afrikaanse realiteit. Of was hierdie problematiek net te delikaat om in alle openheid binne die Afrikanergemeenskap behandel te word?
Die politieke terughoudendheid, die beperking van die fokus tot hoofsaaklik die Afrikanergemeenskap, die inhoudelike vaagheid, die onaanvaarbare stellinginnames, die afwesigheid van 'n koherente visie, die tekort aan interne dinamiek, die gebrek aan spankrag, die dikwels onbevredigende opbou en die simboliese vormgewing lei daartoe dat die dramatiese werk van Van Wyk Louw baie verouderd aandoen en deesdae eintlik onopvoerbaar is. Die literêre verdienstes van Van Wyk Louw lê definitief nie in sy dramatiese oeuvre nie.