Versindaba » Blog Archive Resensie: Die aarde is 'n eierblou ark (Susan Smith) : Versindaba
Resensie: Die aarde is 'n eierblou ark (Susan Smith)
Die aarde is 'n eierblou ark. Susan Smith. Protea Boekhuis. 2016. ISBN: 9781485307167 Prys: R160.00, Sagteband, 95 bladsye.
Groen reis deur 'n alomvattende heelomal
in werwelende ewewig gestel het;
Hierdie aanset tot die gedig "Credo van die vibrerende materie" sou ewe goed Susan Smith se tweede bundel kon open. Maar die knal word slim genoeg gebêre vir later.
Die bundel begin meer beskeie, sodat die leser met verdrag ingelyf word in iets van die "alomvattende heelomal" wat Smith onder woorde wil bring. Tree vir tree, vlug na vlug, neem die digter haar leser op 'n natuurreis van weidse omvang en diepte. Land, see en vleiland, plant, dier en ster word van naby en van ver bekyk en deurgrond, waardeur Smith haar belangstelling in die natuur en die ekologie op 'n verskeidenheid wyses illustreer. Hierdie tematiek word in 62 gedigte volgehou om 'n kumulatiewe effek te bereik wanneer leser en digter – en die oriëntasiepunte sal verskil – verstom staan oor die wonder van lewe om ons, in 'n skepping wat strek tot ver anderkant ons planeet, soos dit in "Patryspoort" verbeeld word. Inhoudsgewys is dit hierdie dialektiek van kenbaarheid-onkenbaarheid wat Smith se bundel so boeiend maak.
Getrou aan die tradisie, is die bundelmotto's sprekende wegwysers: die rykheid en alomvattendheid van die "trajek" moet gekoester word, soos blyk uit die woorde van Pablo Neruda:
En soos David Abram dit stel:
Opvallend hier is die pikante eggo's tussen die "ark" in die bundeltitel en "arkties" in die fragment hierbo, afgesien van die innoverende klankverwantskap tussen "arktiese" en "akkurate" (daar is meer), en daarby nog die ryk betekenislading van die gedig as geheel.
Die versameling van 62 korter en langer gedigte bied 'n vrugbare variasie en wissel van die vierreëlige "Vivipaar" (wat "lewendbarend" beteken) en die openingsgedig "Huls" met sy vyf versreëls, tot die gedig "Saad" wat 'n volle sewe afdelings beslaan. "Vivipaar" tref deur 'n bondige verpakking van 'n ryk gegewe, gesteun deur kundige beeld- en klankgebruik met 'n onverwagte eindrym:
'n konkawe vivipaar[.]
Daar is 'n skat aan treffende beelde, waarvan die presentasie van die aarde as 'n eierblou ark met groot sukses as bundeltitel gekies is. Nog 'n vonds is die silwer woordspaan as metafoor vir die kreatiewe proses, wat in wese ook 'n vaar-handeling is. In pas met die bundelkonteks keer die motief van "saad" telkens terug: in gedigtitels ("Saad" en "Kantblomsaad") en in verskeie gevalle geplant in die inhoud, onder andere in "Huls", "Tuin van mondings" en "Biogenese". Dit dra by tot die konkretisering van denkbeelde en werk ook metafories: die saad is sprekend van die ontstaan en uitsaaiing van die digterlike woord om die natuur op te roep, selfs aan te roep deur "'n alfabet van sade", maar saad dien ook as indeks van vrugbaarheid, siklisiteit en metamorfose. In "Knikkerneut" wys die digter byvoorbeeld op saad wat jare lank kan wag om weer tot lewe te kom, asook op die geheimenis van die bodem as moederskoot waarin die saad bewaar bly, en op die "droë boduinsand" as lokus van die hergeboorte. Dit is een van die gedigte waarvan nie slegs die inhoud aangryp nie, maar die vorm besonder geslaagd is. Die tweede strofe lui soos volg:
die sand het nie vergeet
hoe om vrugbodem te wees nie
die vreemdelingsade onthou
déúr sout van oseane en seestroomserpe
wat hulle roeping en belofte is[.]
Aansluitend hierby is daar ander deurlopende motiewe soos peule, water, blare en netwerke; die voorplat suggereer laasgenoemde, om voortgesit te word in passasies soos "die ultraligte vlerknetwerk/ van vliese en vlerkare" in "Rooinerfie-hangvlerknaaldekoker". Lesers sal meer vertakkinge van hierdie en ander leitmotiewe in die bundel herken en by die digter se voorstelling hul eie AHA-oomblikke beleef. Die verwysings na 'n onderwaterwêreld ("onderwater", "onderwatertuin", "onderwaterrimpels", "onderwatersterre), insluitende "wat die water herhaal", roep Louis Esterhuizen se bundels Die Onderwaterweg (1996) en Wat die water onthou (2010) in herinnering, soos Smith ook by wyse van woorde, frases en gedagtes sekere momente uit die werk van Sheila Cussons, T.T. Cloete, N.P. van Wyk Louw, Elisabeth Eybers, Ina Rousseau, Hennie Nortjé, S.P. Naudé en ander digters en skrywers aktiveer. 'n Mens kan dit as intertekste lees, doelbewus deur die digter gehersirkuleer, of bloot as resonanse van voorgangerstemme wat die digter-dosent soos saad in haar geheue omdra tot dit onwillekeurig in haar eie gedigte ontkiem.
'n Ernstige voorbehoud ten opsigte van die verskonstruksie is dat 'n groot aantal van hierdie gedigte, of gedeeltes daarvan, nie werklik soveel beskrywende elemente en klankspel benodig as dié wat wel aangewend word om 'n bepaalde effek te verkry nie. Deur die woordseleksie en soms gesogte woordsamestellings te beperk en klankverbande, selfs beeldtaal, minder oorvloedig en opsigtelik in te voer, sou 'n goeie gedig soos "Mangliet" met sy "druipende sterkandelaar" en "drifselbehangde houtkatedraal" nog sterker kon staan. Oortollighede en tekens van geforseerdheid bring onvermydelik mee dat van die gedigte aan hul potensiële verrassingswaarde inboet.
Dieselfde geld vir verse waar die digter waarskynlik die weligheid van die omgewing en plantegroei ("Tuin van mondings", "Hortus conclusus") of 'n wemelende oseaan ("Wildekus", "Oseaan") by wyse van ewe welige taal en oorvloedige detail wil demonstreer. Eksesse kan as 'n stilistiese truuk fungeer, maar oorkoepelend gesien sou hierdie digter tog haar ryk instrumentarium van idees, indrukke en poëtiese middele meer gedissiplineerd kon benut. "Landmeter" is nog so 'n voorbeeld, waarvan slegs een strofe hier aangehaal word:
aan die ander kant word ek saamgedra
in die nerwatuur van 'n duinebruidsbos se elliptiese blaar
aan die kartelrand van 'n fonteingraspeul
in 'n kinkelbos se viervlerkvrug
ingevou in die pluisklosspies van 'n kwas silwergaargras[.]
Tegniek, styl en presentasie is 'n persoonlike kwessie ten opsigte van sowel die digter se gekose aanpak as die lesersresepsie. Die eie stem en werkwyse van die digter moet gerespekteer word, maar uit 'n literêr-kritiese oogpunt dra vele gedigte onnodig swaar aan woorde, veral aan nuutskeppings en soms ook aan vakwetenskaplike terminologie en stoffering wat, verstegnies gesproke, die opbou, vloei en vaart van die gedig ondermyn. Anders gestel: 'n oormaat aan feitelike gegewens, uitgebreide beskrywings en persoonlike waarnemings staan soms die estetika van vormgewing in die weg. Die gevaar van die oorversadigde vers is dat dit 'n eie swaartekrag ontwikkel wat dreig om die eindproduk uit sy baan te laat spring.
Die digter se soepel aanwending van strofebou en die behendige manier waarop daar sonder enige punktuasie en hoofletters met die teks omgegaan word, dui op 'n geoefende hand. Maar steeds word die verse gerem deur woordherhalings en so ook deur die uitbou van 'n gedagtegang wanneer daar reeds genoeg gesê is. Aansluitend hierby sou die digter met vrug kon sny aan reeds genoemde oormaat aan woordsamestellings wat effekbejag lyk en op die duur steurend raak. Enkele voorbeelde van hierdie stylhebbelikheid sluit in: waterdeurdronge, sondeurspieëlde, banneling-ysdiere, seestroomserpe, dodemars-kavalkade, bloedblomklokke en meester-seestroomnavigeerder. Hiervan sou die navorser en student 'n lang lys kon maak om te redeneer oor die toepaslikheid of geslaagdheid van die onderskeie samestellings.
Daarenteen is dit 'n wins dat die digter minder bekende woorde invoer of laat herleef. Voorbeelde hiervan is lamelle, vivipaar, platboomvlet, bomer, nerwatuur, sikloiëd, kurwatuur, diafane, ellipsoïed, kambries, ens., asook plante- en dierename soos makoro, kigelia en kormorant, en steenformasies soos tafoni, kwartsveld, skalie en glassmalt. Dit dra alles by tot die sfeer, outentisiteit en kleur, maar ook hierin skuil die gevaar dat veelheid kan oorloop in oordaad en selfs vertoon. Die relatiewe onbekendheid van sekere woorde en die verpligte verposings om kodes te ontsyfer, is deel van die leser se ontdekkingsreis, maar te veel strikke op die pad mag weerstand wek. In "Skulpgrysgruis" bestaan die hele gedig uit 'n enumerasie van grys tinte, en in "Velddagboek" uit plantname – nie 'n nuwe tegniek nie, maar in hierdie gevalle funksioneel in die lig van die bundeltitel wat die idee van 'n ark vooropstel, en by implikasie ook die diverse en bonte inhoud daarvan.
Die aarde is 'n eierblou ark is as bundeltitel besonder treffend en tersaaklik, deurdat dit die dobberende, beweeglike veelheid van die planeet oproep en die onderskeie gedigte saamsnoer. Tog gaan dit hier om meer as die aarde as objek, want direk of indirek vra die bundel ook aandag vir die mens in sy verhouding tot die aarde en die skepping. In etlike gedigte is daar 'n kosmiese bewussyn wat herinner aan "De bruid" van die Nederlandse digter Hendrik Marsman, waar hy sy klein aardse bestaan relativeer. 'n Fragment uit dié vers is sprekend:
naar alle velden van den horizon […]
de schaduwen van blinken witte wolken
bespelen mij en overzeilen mij
mijne diepte […]
Dit is die soort ervaring wat in 'n meer eietydse en eiesoortige idioom ook in Smith se werk sigbaar en voelbaar gemaak word: die spreker wat binne en uit 'n beperkte, aardgebonde ruimte waarneem, maar tog een voel met die onmeetlike, die Mysterium tremendum, en terselfdertyd met die "sterrekaroo […] tot in haar skaamste haarlynkrake". Dit is wat aan talle verse in hierdie versameling, gedagtig ook aan die simboliek van 'n "eierblou" skakering van die bundeltitel en -omslag, tesame met ander blouerige tinte elders, 'n mistieke karakter gee.
Om jou met die lees van Smith se nuwe gedigte in haar wêreld te verbeel, is nie moeilik nie. Haar keuse vir 'n eenheidsbundel wat uitsluitlik op die natuur in sy vele fasette (en die invasie daarvan) fokus, is inhoudsgewys nie alleen aktueel nie, maar toon 'n besondere sensitiwiteit vir die genialiteit en skoonheid van die skepping, meer as genoeg om die leser te prikkel en die bewussyn te verruim. Die toon is nie ekstaties en emosioneel nie, en by tye selfs saaklik en besinnend. Paradoksaal genoeg het die gedigte tog in 'n sekere sin 'n liriese ondertoon wat die leser intrek in die staat van verwondering. Waar Smith op haar beste is, in die meer getemperde gedigte, is dit asof sy in en deur die artefak 'n derde oog laat oopgaan, asof digter en leser en stof mekaar in die oë kyk – 'n ideale ontmoetingspunt in die genre van die poësie.
Die goed afgewerkte "Ghoenavy" word hierna in sy geheel aangehaal, as voorbeeld van 'n gelaaide gedig wat nie ongebreideld wemel en sier nie, maar waar beeld, klank en vorm in balans gebring word:
blind en geel gestuif
reis Aristaeus se houtkapperby
deur die taai kroon
van die pers heelal
deurkruis 'n sterrestelsel van stempels
en stampers waarheen hy onverpoosd
aan die koningspels van sy lyf
die oorlewing van die aarde dra[.]
"Missa Gaia: 'n hooglied van die kompos" sluit die bundel op 'n sinvolle wyse af en voeg 'n welkome skeutjie ironie toe, want dit is onthutsend om te dink dat soveel skoonheid en betekenis in 'n komposhoop skuil – die "fleurs du mal" van Baudelaire word verplaas na die verruklike verrotting, die molmwording van tuinreste in 'n smeulende gat. Maar Smith lig haar vers in die fynste besonderhede toe met behulp van versreëls wat aan Bybelse taal herinner, en daarmee die "hooglied"-gedagte van die gedigtitel bevestig. Enkele reëls uit die gedig lui so:
[…] Ons bemin
van nagskoflarwes […].
In die geheel gesien is die beste verse in hierdie bundel tekenend van 'n digter se ontwikkeling. Hier word 'n nuwe terrein ontgin, anders as dié in die vrougerigte In die aanwesigheid van sin waarmee Smith in 2012 gedebuteer het nadat van haar verse reeds in die Nuwe Stemme-reeks en Groot Verseboek opgeneem is. Alle lesers, insluitende die natuurwetenskaplikes, sal deel word van die borrel en gis in hierdie versameling uit die oesjaar van 2016.