Die hipnose van die digkuns:
TT Cloete se versamelbundel Die baie ryk ure bevat ’n afdruk op die voorblad van die beroemde verlugte getyeboek-kalender van die hertog Jan van Berry, wat geleef het van 1340 tot 1416, Les tr�s riches heures du duc de Berry, met miniature van die broers Limburg. Die twee afdrukke is van die maande Maart en Junie.
In hierdie titel en voorblad word die essensie van Cloete se digkuns opgesluit, naamlik die gedig as afdruk of herskrywing, interteks, palinode; en die obsessionele, allesoorrompelende bedryf, die digkuns, waarin die hele lewe, sowel die verhewe as die banale, gekarteer word. Dit wat as die �hipnose van die digkuns� beskryf sou kon word.
In s� ’n ryk oeuvre sou die leser verskeie (allo)trope uit die digkuns kon beskryf. In hierdie gedenklesing, ook genoem ’n erelesing, word daar gefokus op die gesprekke, die afdrukke en hoe die digter telkens sy leefwyse met die digkuns versoen.
Die �dromende denke� van die digkuns gaan so ver terug as in sy doktorale proefskrif, waarin hy onder leiding van NP van Wyk Louw skryf oor Totius en DJ Opperman se digkuns, Trekkerswee en Joernaal van Jorik wat in 1953 verskyn het. In ’n brief aan Van Wyk Louw, 20 Februarie 1953, meen Opperman dat Cloete dikwels vir Totius oorskat en skryf ook: �Dan nog: verwikkeldheid en breedheid is nog nie skoonheid nie, is nog geen waarborg vir po�sie nie� (JC Kannemeyer: D.J. Opperman. ’n biografie, p 189).
Die �verwikkeldheid� en �breedheid� is dan juis dit waaroor Cloete se digkuns handel en die herhaaldelike bekronings deur die jare het alreeds die �waarborg� vir ons as lesers gegee.
Dit is dan juis hierdie verwikkeldheid van hierdie digkuns wat besonder boeiend is. Die jukstaposisie met ander digters, en die enorme tegniese beheer, val op. In die Afrikaanse digkuns is daar waterskeidende oomblikke aan te toon: �Winternag�, Totius, Leipoldt, die gebroeders Louw, Opperman, Peter Blum, Breytenbach, Wilma Stockenstr�m, ea. Met sy debuut, presies in 1980, is dit dan Opperman wat �Angelliera� loof as koningskos. In sy verslag, wat eweneens gedeeltelik opgeneem word in die Opperman-biografie, skryf Opperman oor die klank en spel met idees, die onverwagte wendinge, parallelismes, enjambement �met ’n kort oorstoot en opdammende slotbewegings� (p 415).
As Cloete verwys na die �dromende denke� (Leopold) van die digkuns, is daar dan ��n waarheid gelieg� ter sprake, omdat die digter en sy persoonlikheid nie in hierdie proses ontken kan word nie. Die intellektuele besinning van Cloete verskil van die religieuse ekstase van Sheila Cussons wat in haar �Christ of the burnt men� soos Thomas Merton die Katolisisme versoen met die Boeddhisme. By Cloete � soos by Totius � is die gesprek met God gevul met ryk ure, maar ook met metafisiese vrae en besinning. Die lykdig by Cloete is dikwels op die menslike leed, die banale ervaring van die dood, en die metafisiese aanvaarding gerig. ’n Digter van die en � en-konstruksie of jukstaposisie. Die afdruk wat staan in die plek van iets anders.
Die digterlike geboorte van Cloete, soos hy bely in die openingsgedig �Die ryk ure� in sy versamelbundel, word soos volg beskryf:
Dit is dan die aankondiging van sy geboorte as digter, ’n onbewustelike en primordiale proses waaroor die digter verslag lewer; en wanneer die digterskap gelees word vanuit uit hierdie blikhoek, word ’n nuwe digter gebore, soos daar in die programgedig aangekondig word. By die keuse van ’n honderd van Cloete se gedigte was Charles Fryer, Heilna du Plooy en ekself onafhanklik betrokke. Die soeke na die beste of mees verteenwoordigende in hierdie digkuns, die 100 uitgesoekte gedigte, het desondanks sterk ooreenkomste vertoon. Fryer het, as Cloete se redakteur, uiteraard oor ’n periode van bykans vyf en twintig jaar die digter van raad bedien, terwyl die twee ander lesers ’n meer akademiese benadering tot sy gedigte gevolg het. Tog kan die enorme impak van Cloete se kreatiwiteit en sy digterlike proc�d� nie op ’n hele geslag jong digters in tagtig ontken word nie: Johann de Lange, Johann Lodewyk Marais, Johann Myburg, Heilna du Plooy, en die latere Krog, om enkele name uit te sonder. Die sterk vormvastheid, die gebruik van wit spasies wat versre�ls ’n funksie van gelyktydigheid gee, en die gesprekke met �n herskrywings van ander digters, kan as Cloete se �handtekening� beskou word. Wat my egter tans interesseer in hierdie ryk oeuvre, is die bewustelike gesprek ��r en m�t die digkuns. In hierdie verband is ’n gedig �die gedig as refleks� (uit Driepas, 1989) ’n sentrale gedig:
en in di� woord hoor
die oor ineen ineens die hele teks van die versamelde gedig
s� soos die spiere by flink spel
van gloeiende astero�ede stof. (Die baie ryk ure, p 54)
Ook in �Leopold� word die belang van die digkuns besing (uit Idiolek, 1986, Die baie ryk ure, p 47): Leopold
die ligte en die vergesigte
water ploe� ou bome
die ganse heelal is daar ter wille van ’n taalkristal
En in �God die digter�, na aanleiding van Neruda se uitspraak: �God is deur ’n digter gemaak� (uit Driepas 1989, Die baie ryk ure, p 58) dig hy:
Twee seminale gedigte uit Jukstaposisie is �Slaan toe� en �Die afspraak� (pp 70 en 71):
het hy Ronsard verheerlik in sy vers Die ouderdom is een saam en pervers
wou kies moet dan bedro� tandekners
jy stil gebo� voor die vuur jy bewe
slaan toe wie weet ons of nog m�re lewe Die afspraak
ek weet dit nie die o� neus en mond
Hierdie �dromende denke� van die gedig speel in op Ronsard se vers. Die tweede gedig, �Die afspraak�, is kennelik ’n afspraak met die muse via Verlaine. Daar word in die kuns groot gewag gemaak van �oorspronklikheid�, en invloed/be�nvloeding word as negatief of minder ervaar. Nou onlangs is Munch se �Die gil� gesteel en skynbaar verbrand; tog is dit paradoksaal nog met ons deur afdrukke � (’n straatlegende, natuurlik).
By Cloete gebeur iets volledig anders. Hy gee erkenning aan die digter via ’n naam en dan begin hy sjamanisties inbeweeg in hierdie digter se w�reld. Die �dromende denke� is dan as �t ware ’n toestand van hipnose of beswyming1. Die digter is dus nie by sy positiewe nie en soos ’n pasi�nt wat onder hipnose bepaalde feite erken aan die psigoanalis, word gerepresseerde en dus pynlike inligting herhaal. Een digter gaan ook hier in die onbewuste van ’n ander in. Leon Rousseau, die biograaf van Die groot verlange, het al bely dat Eug�ne N Marais ’n geweldige impak op sy lewe gehad het. By geleentheid het hy sekere inligting oor Marais na ’n koerant versend. Hy was oortuig daarvan dat hy die gekorrigeerde stiffie gestuur het, maar dat die verkeerde teks in die koerant verskyn het. Die skrywer meen dat hy gepla word deur Marais (Martiens van Bart in �Spook Eug�ne Marais hier rond?� By, 16 April 2005)2. Hierdie ekstreme geval van psigiese energie wat as �t ware oorgeneem kan word deur ’n ander party, word ook in CG Jung se studies behandel. Jung het onder meer geskryf oor die verskynsel van kriptomnesia, dit wil s�, wanneer ons oor inligting beskik waarvan ons nie bewustelik weet nie. By Cloete is hier egter ’n tendens om sowel van die hipnotiese of spook-element gebruik te maak as om met kriptomnesia te werk. Met ander woorde, die digter speel asof hy ’n soort medium is vir hierdie digters. Maar eintlik is hy nie. Dit is alles o�verblindery, omdat hy vir ons die naam onderaan gee wat ons na die digter moet lei. Nou sal ’n mens jou kan afvra: Watter gedig of wat van die digter se lewe het Cloete aangespreek? ’n Mens sou goedskiks die digter kon kontak, maar so ’n oproep of e-pos sou die hele siening van die hipnose van die digkuns ondermyn. Boonop maak dit eintlik nie saak na watter spesifieke gedig die digter verwys nie. Dis eerder ter sake om te besef dat al sou hy dink hy verwys na ’n herkenbare gedig, hy meer doen as om dit te beskryf, herskryf of te vertaal. As Freud gemeen het dat waar ego is, sal id wees, is Lacan se siening van die onbewuste eerder van toepassing: �Ek dink waar ek nie is nie, daarom is ek waar ek nie dink nie.�
Waarom twee Franse digters, en meer spesifiek Ronsard en Verlaine? Beide hierdie digters, soos ons weet in die literatuurgeskiedenis, het, soos Cloete, ’n waterskeidende invloed op die digkuns gehad, Ronsard oa deur sy gebruik van die vaste vorme soos die villanelle en Verlaine deur sy beeldspraak. Verlaine is ’n simbolistiese digter, ’n spesifieke digterlike stylfiguur3. III
M van den Berg se bydrae �N.P. van Wyk Louw en die simbolistiese verse van Rainer Maria Rilke (1875�1926)� is ’n bydrae wat uiters verhelderend is in die beskouing oor die aard van die Simbolisme. In hierdie essay word die belangrikste stylverskynsels van die Simbolisme verduidelik,
1.	Die vers libre wat gesien kan word as die mees betekenisvolle bydrae.
2.	Die skep van ’n po�tiese werklikheid waarin die simbole die w�reld suggereer.
3.	Die �l�art pour l�art�-benadering, waarin politieke en sosiale onderwerpe vermy word.
4.	Die vooropstelling van die subjektiewe of private emosie. Musikaliteit en suggestiwiteit speel ’n groter rol as die verstaanbaarheid daarvan. Die raaiselagtige �chiffres� is hier tersaaklik.
5.	Die droom en die onbewuste word as belangrike bronne gesien vir die skep of komponeer van po�sie.
6.	Die natuur en refleksie word ook uitgesonder, omdat daar ’n soeke is na ’n ander transendente werklikheid. Die natuur word dikwels ook ’n refleksie van die innerlike belewenis van die digter. Baudelaire se �correspondances�, of die teorie van universele analogie�, is tersaaklik.
7.	Die taal van die digter werk met simbole. Dit is nie konkrete objekte nie, maar dit verwys na ’n transendentale werklikheid.
8.	Die ontginning van die magiese krag van die woord (Rimbaud se �l�alchimie du verb�) en die digter wil loskom van die vasgevriesde konnotasies van die woord; arga�smes/sleng/bargoens/neologismes is opvallend van hierdie digterlike benadering waarin die eksterne werklikheid los staan van die gedig.
9.	Dood en verganklikheid is belangrike temas, en die skryf van die onverganklike vers waarin die dood oorwin sal word. Die digter is nie onsterflik nie, maar word deur die kuns onsterflik.
10.	Dekadensie en ennui is eweneens opvallende lewensbeskouings waar die natuurwetenskaplike denke verwerp word.
11.	Ook is die skoonheidsideaal opvallend, met ’n soeke na die paradysideaal waarin die verlore kindertyd beskryf word (pp 145 � 158).
TT Cloete skryf in �Simboliek in Totius se werk�, wat eweneens in hierdie bundel verskyn, verhelderend oor hierdie proses in Totius se digkuns. Hy wys daarop dat die simbool �vanself en onmiddellik kommunikeer� (p 350) met die leser, en skryf in sy slotopmerking soos volg oor hierdie proses: Hoe ons die simbool presies begryp, is nie baie duidelik nie. Dit is moontlik dat die sielkunde ons hier iets kan leer van die kollektiewe, on- of onderbewuste begryp, die argetipiese begryp, wat dalk dan tog ’n soort dieper begryp is, ’n omvangryker een, maar oergerig, atavisties. Die simboliese begryp is waarskynlik soos Totius in �Die digter as siener� s� �onmiddellik�. Deur die kollektiewe begryp van die simbool word die digkuns dalk tog die terrein waar ons as mense saamdink, en al praat ’n digter van homself, praat hy tog nie sy eie praat nie. Die digterlike ek is ’n simboliese ek (p 356). Verder het hierdie leser eers op Totius se uitspraak afgekom na die formulering van die �hipnose van die digkuns� wat ons dan stuur na die Freudiaanse proses van die �unheimliche�. Die digkuns is ’n atavistiese, primordiale proses met die digter as ’n vertolker van die simbole waaraan die leser deelneem.
In ’n belangwekkende essay, �Simbolisme: ’n poging tot defini�ring�, lei J van der Elst die lesers na belangrike aspekte van die Simbolisme, soos die sterk indiwidualistiese aard van hul digkuns en die opvallende antitradisionaliteit van hul digkuns � om (in Van der Elst se woorde) te beweer dat dit ’n dryfkrag sou wees om anders te wees as d�t wat hulle voorafgegaan het (p 79). Profeetskap en afsondering is ook kenmerkend van hierdie stylfiguur met die droom as toevlug of uitkoms, die okkulte. Ook is die rol van kleure, klanke, blomme en diere opvallend en die vrou word ook misties vereer. Vanwe� die �culte du moi� is spie�ls ’n simbool van introspeksie, die selfgesprek (pp 80-81). ’n Mens sou ook kon byvoeg dat die hele gedig as �t ware ’n spie�l word van die innerlike proses. Van der Elst som die stylfiguur soos volg op: Die spanningsveld waarin simbolistiese kunstenaars verkeer, is gele� in die verwoording van ’n transendente of ide�le w�reld. Die verwoording hou in dat woorde en taal gebruik moet word om daardie ide�le, essensi�le w�reld anderkant ruimte en tyd (by A Roland Holst die Elisium) te suggereer en om uiteindelik die diepte van die eie sielelewe uit te beeld (p 82).
Van der Elst wys skerpsinnig daarop dat die swane en poue soos akteurs figureer in simbolistiese po�sie. By Roland Holst is die seemeeu so ’n duidelik aanwesige simbool.
FIJ van Rensburg ondersoek eweneens die Simbolisme (�Van Wyk Louw Simbolis?�) en wys op die individualiteit en selfs solipsistiese aard van die Simbolisme. Verder is die tipies Simbolistiese gedig �versluierd� (p 496). Ofskoon Louw nie as Simbolis tipeer kan word nie, is daar wel Simbolistiese trekke in sy digkuns aantoonbaar. Dit sou ook vir die leser van Cloete se po�sie dan relevant wees om te verwys na simbolistiese trekke juis omdat ’n beweging wat binne ’n bepaalde kultuuropset plaasgevind het, boonop in die �fin-de-si�cle� nie goedskiks getransponeer kan word op ’n ander kultuurtydperk of -beweging nie. Ook wys Van Rensburg tereg daarop dat ’n beweging dikwels helderder omlyn oorgedra word, omdat die k�non en nie die randeiers van sodanige beweging aan skrywers bekend word (p 497).
Dieselfde geld onder andere die modernisme en die hiermee gepaardgaande beweging, die postmodernisme. Bewegings kom dan nie tot abrupte eindes nie (Van Rensburg, p 498) en die Afrikaanse digkuns absorbeer myns insiens eras of modes veel later en ook op ’n unieke manier. Van Rensburg se siening is op S Dresden se uitsprake gebaseer en vir Van Rensburg is daar ��n bewussyn van ’n ander, verborge, versluierde werklikheid, hetsy ’n objektiewe (’n Syn agter die synde), hetsy ’n subjektiewe (’n dieper of ware ek, by name die siel)�. Hierdie twee staan in ’n magiese verbintenis met mekaar en die verborge werklikheid moet gewek word. Die simbool word aan die digter gegee sodat hierdie twee werklikhede as �t ware onthul en verduidelik kan word (p 508).
Veral Cloete se vertalings en gesprekke met ander digters wys op ’n unieke hantering van die Simbolisme in ’n postmoderne tydvak: die chiffre, of die soeke na die tekens of dit wat aan die digter openbaar moet word, spruit nie uit die werklikheid nie, maar uit ander tekste �
In hierdie opsig is die kritiese essay van Anna-Marie Bisschoff in hierdie versamelbundel, �T.T. Cloete � Transformasies van die Simbolisme in Driepas en Angelliera�, eweneens uiters tersaaklik. Bisschoff is krities oor die toe-eiening en transformasie van die Simbolisme in Cloete se werk. Tog het ek met die lees van haar skerpsinnige essay besef dat die titel Angelliera ’n eiesoortige prosedure aankondig: van teks na teks, eerder as van teks wat soek na die �heilige� waarheid. Bisschoff betrek die ars poetica; die kuns as ’n soort religie; die onttrekking van die w�reld (asketisme); die kunstenaar as onaantasbare wese; die correspondances; dubbelsinnighede; die sogenaamde ander w�reld; kernsimbole; drome; mitologiese verwysings; die vrou; blomme.
’n Mens kan aantoon dat al hierdie aspekte aanwesig is by Cloete, maar in ’n aangepaste vorm. Die mees opvallende afwyking is dat God die grootste digter is vir Cloete.
Die Baudelaireaanse �correspondances� word by Cloete die jukstaposisie, die soeke na die simbool, die teken word ook veelvuldig ontgin. Bisschoff meen die werkwyse vertoon Simbolistiese trekke eerder as dat dit volledig as Simbolisties gesien moet word.
Sy het gelyk hier, want Cloete dig binne ’n ander klimaat. Die Simbolisme is premodernisties, terwyl Cloete debuteer in 1980 in die tyd van politieke onrus, en hiermee saam, die postmodernisme soos dit bedryf is binne die Afrikaanse digkuns met palinodes, gesprekke, parodie� en intertekste. Ook het hierdie digter ’n besondere tegniese beheer vanaf die debuut vasgel� en hierdie invloed het, soos reeds uitgewys, in jonger digters se werk geresoneer.
�Impasse� - ik weet het niet?
�Waaroor, Kokkie, wil jy dat ek moet skryf,
kom s� so ongeveer in die bestek
kom s� wat w�l jy h�?� ��n Strak sonnet,
dat jy my ni� moet irriteer nie � vir my
ook g��n Latyn nie, net wat moeiteloos
’n veer wat prettig oppervlakkig kielie.�
Die gedig tree in gesprek met Nijhoff se �Impasse� en lewer ook felle kritiek op die resepsie van Afrikaanse po�sie, en meer spesifiek op die bundel Angelliera (1980) deur Cecile Cilliers wat beswaar gemaak het teen Cloete se gebruik van neologismes en vreemde woorde. Trouens, ’n bekende Latynse frase is verkeerdelik as ’n neologisme aangesien.
Cloete se gedig word ’n manjifieke manifestasie van sy dubbel-blik op alles. Enersyds gebruik hy die bekende Nederlandse gedig as uitgangspunt om andersyds ’n boodskap oor te dra, en meer nog, satiriese kritiek te lewer op die letterkundige sisteem van die tyd.
Nuwe wyn in ou sakke dus. Bykans soos die metafoor wat bestaan uit die �tenor� en �vehicle� wat saam iets nuuts presteer. Die bundel-titel Jukstaposisie dui ook op dit wat as simbolisties gesien kan word, te wete die saam-beleef van opposisies, soos die banale en die verhewe, die foto en die werklikheid, historiese werklikheid en die digkuns, en so meer.
Ook deur sy intertekste skep hy dus ’n nuwe verbintenis met die ou teks. Sy aansluiting by bekende Franse digters � soos die reeds genoemde Franse Simboliste en Baudelaire veral � sou ten beste beskou kan word as ’n hipnotiese staat. Die digter word deur ’n ander digter gehipnotiseer sodat sy ware aard paradoksaal juis in hierdie gehipnotiseerde staat na vore kom. Soos die gehipnotiseerde dikwels toertjies sal uithaal wat hy andersins nie sou kon of wou doen nie, is die digter wat gehipnotiseer word deur ’n groter digter, totaal betower en verlam, of doen hy iets onmoontliks of anders. By Cloete is dit altyd laasgenoemde. Hy word nooit deur sy voorgangers verlam of verlei nie. Hy skep ’n nuwe ruimte waarin die oorspronklike teks as �t ware bego�l word. Nou onlangs is die Afrikaanse letterkunde geskud met ’n plagiaat-aanklag teen ’n bekroonde digter. Vir die gewone leser was dit gewoon onvergeeflike letterdiefstal; vir die psigoanalitiese leser beslis iets m��r: sy is verlei deur haar interteks in so mate dat sy in ’n verlamde en selfs verblinde stasis ingegaan het en die teks, in vertaling, as haar eie aangebied het. Ek weerhou my van ’n morele uitspraak oor die insident. Vir die letterkundige speurder was dit ’n oortreding, ’n onvergeeflike fout. Skrywers het in die algemeen hul weerhou van verdoemende uitsprake hieroor, juis omdat alle skrywers klassieke modelle ken, palinodeer, verander, verbuig, vervoeg, parodieer. Trouens, daar is geen digters nie, net ’n digkuns, aldus Neruda en Sheila Cussons. En boonop is God vir Cloete die grootste digter wat in al die paradoksale en konflikterende groot(s)hede van die natuur, die lewe, uitsonderlike po�sie skryf.
’n Hele digtergenerasie is deur Cloete be�nvloed en sy invloed op die tegniese aspekte van die digkuns is alreeds uitgewys, oa sy heraktivering van rym in Afrikaans, die semantiese uitbuiting van die ellips en wit-eindes in die gedig en sy gebruik van die simbool.
Om Cloete se invloed op ander digters te wys, bespreek ek vervolgens sy Marilyn Monroe-gedigte. Ek plaas die verse soos wat dit in Brink se verseboek verskyn, met die wete dat Cloete eerste was, dan Hambidge, Peter Louw, Gouws en Spies. Cloete se pakkende gedig praat telkens die sterkste in elke digterlike antwoord. Elke antwoord word as �t ware deur ’n soort poltergees van die oorspronklike vers be�nvloed. Die �hipnose van die digkuns� sou goedskiks iets te make h� met A Roland Holst se studie Over den dichter Leopold, eweneens aangetref in die Hertzogkamer van ons gebou. Leopold se gedig �De Molen� wat Cloete s� inspireer dat dit sy denke vorm, is aan die basis van hierdie gesprek. Cloete het ook in die sewentigerjare aan die Vrije Universiteit ’n kursus oor hierdie digter se werk aangebied.
Hierdie outydse studie van Holst neem my opnuut terug na Freud se ingewikkelde verhouding met hipnose, wat volgens die meeste kommentare die voorstudies was vir vrye assosiasie, een van sy tegnieke waarmee die terapeut as �t ware die onbewuste kan bereik. In die versamelde Pelican-reeks van Freud (volume 3), Studies on Hysteria (Joseph Breuer and Sigmund Freud), word hipnose skerp omlyn. In sy analise van Frau Emmy von N, ’n persoon wat aan kompulsiewe paramnesia ly, skryf Freud op ’n sluwe wyse oor die invloed en effek van hipnose. Trouens, dit is duidelik dat Frau Emmy twee stories te vertelle het. In ’n tweede hipnotiese staat vertel sy die storie duideliker en helderder. Dieselfde geld die digkuns van Cloete: die eerste staat van hipnose is Cloete en Leopold se verhouding; die tweede staat van hipnose is Cloete en ander digters. Opnuut dan ook die invloed terug van hierdie digters in gesprek met Cloete. Be�nvloeding, intertekstualiteit, gesprekke tussen tekste, Freud versus Frau Emmy von N is nie ’n enkellynige proses nie. Dit is ’n proses van simultane�teit: die oomblik wanneer die tweede gedig of antwoord geskryf word, het dit ’n invloed op die wyse waarop die eerste of oerteks gelees word. Ons begryp Leopold beter en duideliker deur Cloete se po�tika. Die vele Marilyn Monroe-tekste aktiveer die ironiese, en passant-opmerking van die gedig dat ’n bysaak soms ’n hoofsaak word. Wat is die bysaak waarop hierdie gedig draai? Simone de Beauvoir en die feministiese en nonfeministiese kommentare wat hierdie gedig al ontlok het. Van beide genders. Lina Spies verset haar teen die �geswymel�, maar skryf onder Cloete se hipnotiese invloed ’n vers wat die seksuele dimensie aktiveer. Vir die duur van die gedig (’n onbewuste glip-van-die-tong) swymel sy wel oor Monroe, maar fynlees laat die leser besef dat die �duur van die gedig� eintlik verwys na die magistrale, oorspronklike vers van Cloete wat haar moveer om hierdie huldeblyk aan sowel Marilyn Monroe as Cloete te skryf. Hoe ironies dat die gedig van Hambidge eindig met �die dood is net ’n droom� waarin die �dromende denke� hom netjies inpas! Op �haar naakte beste onverle� praat Tom Gouws weer saam met Cloete wat by herhaling die dood as ’n verleentheid beskryf en dat ’n lyk in wese verle� ding is. �Die po�sie laat hom geld met delikate geweld,� skryf Cloete in �Zeus vandag� (Driepas, p 14).
Net soos ’n groot digter soos Cloete hom laat geld met delikate geweld, en ’n mens sou fyner speurtogte kon onderneem na invloede op Johann Myburgh, Johann Lodewyk Marais, en selfs by Krog invloede kon uitwys.
En ’n klein belydenis: hierdie gedig van Cloete het my so geraak dat ek met erns begin verse skryf het.
Lina Spies (geb 1939) Marilyn Monroe: foto in goud
van seesand by �n somersee:
� la Botticelli se Venus
�n paar los hare vee tot teen
onder die bre� wenkbrouboog.
is soos van �n kind wat inslaap
�Dit is maar skyn dat ek poseer:
mooi is ek � lewensbly en eg.�
maar nou meteens deur di� een foto geraak,
� wat met die dood flankeer,
met slaappille speel en met die see �
besef: voor die blond gebleikte prikkelpop � groot geverfde mond, beauty spot, pendun wenkbroue �
was jy �n goue meisie rossig in die son.
(Die skaduwee van die son. Human & Rousseau, Kaapstad. 1998.)
een jonge dame draagt haar lippen op haar mond � PIERRE KEMP
in �n volstrek
is �n vliesdun vel
� die kop hang geluidloos effens laggend agteroor �
hou sy �n le� glas in die linkerhand vas
gewelf soos �n gekoesterde soet kriewelige wond
� met �n omweg kan bysake die aandag trek
op hoofsake � is slegs die een skoen uitgetrek
huid en haar weet nie van lieg nie (Angelliera. Tafelberg, Kaapstad. 1980.)
I Silhoe�t van Beatrice
� e ciascuna con instinto a lei dato �
van die neuspunt, buig dan trug en weer op sag in die welwende bolip.
Soos �n klein watergolf puil
trug na die ken met die klein kuil en oorgaan in �n volronde kaaklyn. �n Kruik
in �n effe boog wat stadig gestrek plooi
D�t is soos die frontlyn golwend afstrek.
en is daar �n soepel wonder
� Tussen die baie dwalinge s� vervul
II Mooi Marilyn Monroe foto in rooi
n� pur le creature che son fore
d� intelligenza, quest�arco saetta,
ma quelle c�hanno intelletto ed amore
sy l� diagonaal op ’n plooi
blosend tot teer gesproet soos die vag	van ’n abessynse kat diep tyk
die lewende omtrek tref di� nofret
met haar silhoe�t
fundamenteel perfek	’n fenomeen liefderyk
skrander van skedel tot skeen (Idiolek. Tafelberg, Kaapstad. 1986.)
vanaand �n gedig
besluit: t� dramaties
my onvermo� word nou
net �n oomblik lank
wanneer ek met �n skok
jou kop skalks weg �fgedraai
die dood is net �n droom. (Hartskrif. Human & Rousseau, Kaapstad. 1985.)
Marilyn eet �n melkontbyt
maar skuins-af styg vanuit �n plooi
�n bre� dybeen, sak �n kuit.
sy gly verby die le� skinkbord:
sy sit �n voet op die tapyt.
(Tantalus. Tafelberg, Kaapstad. 1989.)
op �n smal tafel l� sy oop en ongetooi
sou kon raai dat dit marilyn m. di� is? nie
en warm liggaam gestreel het, sal haar s�
met net �n ligte jassie van parfuum haarself onbedek
die o� bly gesluit. geen bykomstigheid of frille
hier en nou, just marilyn, op haar naakte beste onverle�.
vir di� huiwerende oomblikke so binne bereik
(Troglodiet. Human & Rousseau, Kaapstad. 1995.)
Wat presies is die Idiolek van Cloete? Waarskynlik veral die inskryf teen ander tekste. In ’n gedig soos �Amalgaam van ’n gedig� (p 99) verwys die digter soos volg na die werklikheid:
is daar ter wille van ’n taalkristal (p 63). Die �idiolek� is dan ook gelyk te stel aan Paul Ricoeur se �ipse� beskryf in Time and Narrative (1992) wat by Cloete manifesteer as die self gedefinieer in en deur ander tekste. In die postpostmoderne leesbenadering is die versplintering van die self in al sy konsekwensies ’n tekstuele proses, ��n skemerende herfsgedig�. Die palimpses is dan ook hier ter sprake en die terugbeweeg in Leopold se �dromende denke�, oftewel dan die hipnose van die digkuns waar alles sig aanbied vir die taalkristal. Talle verse by Cloete huiwer of weifel tussen die droom en die uiteindelike direkte belewenis van die lewe.
Identiteit in Latyn is �being the same� (idem) � oftewel, �oneself as self-same� (p 165). Dit wat die digterlike persoon dus vir ons presenteer, die storie wat hy weergee, is sy ipse. Vanselfsprekend kan dit verander. Of dit kan ook ’n konstante bly binne die karakter wat geskep word. Daar is dan idem/ipse-identiteite in ’n karakter wat herken of ge�dentifiseer kan word. Tereg wys Rensia Robinson in �Die �wellus van die vorm� as ’n po�tologiese ori�ntering� op die �dromende denke� nie alleen as ’n gesprek met Leopold nie, maar ook na die Freudiaanse stramien by Cloete, te wete die �Traumgedanken�. Vir Robinson is die �dromende denke� se uitkoms die metavers en sy bewys hierdie stelling deur sowel Leopold as Cloete te betrek in haar argument. Cloete bly dus getrou aan sy aard met sy voortdurende inbeweeg op ander digters, gedigte en oertekste, ook tekste wat hy self geskep het.
�O goedheid gods hier nooit volprese� kan ’n mens skryf oor ’n digterskap wat soveel tekste uit ander letterkundes op ’n nuwe wyse vir ons aanbied. Die nuwe wyn in ou kruike. En hier dink ’n mens ook aan die Amerikaanse teoretrikus Harold Bloom se The breaking of the vessels en die Hebreeuse siening van die kruik wat moet breek sodat iets nuut geskep kan word. VII Freudiaanse hipnose was ’n tegniek om die pasi�nt tot heling te bring, net soos gesprekke met ander digters � heen en terug � die digterlike proses verryk en verruim. Moderne psigoanalise ontken dat die analis ’n bevoorregte posisie b� die analisant beklee, net soos wat die digterlike �antwoord� die oorspronklike teks se betekenis kan verander en verruim.
Die epogmakende studie or Anton Rupert, Anton Rupert � ’n lewensverhaal deur Ebbe Dommisse in samewerking met Willie Esterhuyse, bring my vanaand by die slotopmerkings, ’n post scriptum tot hierdie erelesing: Hoe sou ’n biografie oor die digter TT Cloete daar uitsien? By ’n voorste sakeman kan ’n mens die lewe aanstip: hoogtepunte, oorwinnings binne die politiek, ontmoetings met bekendes en beroemdes, raadgewer, beskermheer van die kunste.
Die afgelope paar jaar het belangwekkende biografie�, onder andere oor Leipoldt, Uys Krige en Jan S Rabie (deur JC Kannemeyer) verskyn. Verder terug is daar Leon Rousseau se Die groot verlange oor Marais, en JC Steyn se twee bande oor Van Wyk Louw.
Die digkuns van Cloete, en die hipnotiese invloed daarvan, bevat dikwels teenstrydighede met die lewe van die hoogleraar. Juis omdat die digterlike proses iets karteer wat buite woorde l�: die onsegbare, die stilte, die chora (Lacan/Kristeva). Om ’n biografie van die digter Cloete te skryf, sou dus ’n ander lewensloop neem as die lewe van die akademikus.
Dit sou iets veraai van die �baie ryk ure�, die onstuimige gemoed van die �dromende� denker, van die digter wat in gelyktydigheid by ’n vakansiehotel die gil van ’n jong vrou koorsagtig verwoord en beaam.
Juis hierom is die hele digterlike oeuvre alreeds ’n komplekse, teenstrydige, briljante (outo)biografie gevul met baie ryk ure, vol hipnotiese verse. Inderdaad is die hele lewe daar vir sy taalkristalle. In haar jongste studie oor die digkuns, Break, Blow, Burn, bring Camille Paglia hulde aan Harold Bloom, haar mentor. Hy was die enigste een wat haar studieveld begryp het en hy was dan ook die promotor vir haar Sexual personae. Hierdie erelesing is dan my huldeblyk aan die digter en kritikus TT Cloete, wetend-onwetend my digterlike mentor. *
Joan Hambidge is direkteur van die Skool vir Tale en Letterkundes aan die UK. Sy is gereelde resensent en polemikus, en behartig weekliks 'n reisrubriek, "Wegkomkans", in Die Burger. Bibliografie Bloom, Harold: The breaking of the vessels. University of Chicago Press, Chicago. 1982.
�	Angelliera. Tafelberg, Kaapstad. 1980.
�	Die baie ryk ure. Tafelberg, Kaapstad. 2001.
�	Driepas. Tafelberg, Kaapstad. 1989.
�	Idiolek. Tafelberg, Kaapstad. 1986.
�	Jukstaposisie. Tafelberg, Kaapstad. 1982.
�	Met die aarde praat. Tafelberg, Kaapstad. 1992.
� Uit die hoek van my oog. Tafelberg, Kaapstad. 1998.
� �Simboliek in Totius se werk� in Steenberg, D.H. (red): Simbolisme in die Afrikaanse digterlike tradisie. Wetenskaplike bydraes van die PU vir CHO. Reeks A: Geesteswetenskappe, nr. 81. Potchefstroom, 1993.
Dommisse, Ebbe. Anton Rupert � ’n lewensverhaal. Tafelberg, Kaapstad. 2005.
�	Sexual personae. Art and decadence from Nefertiti to Emily Dickinson. Penguin, Londen. 1990.
Ricoeur, Paul. Time and Narrative � Volume 3. University of Chicago Press, Chicago. 1988.
Artikels Bisschoff Anna-Marie. �T.T. Cloete � Transformasies van die Simbolisme in Driepas en Angelliera� in Simbolisme in die Afrikaanse digterlike tradisie. Wetenskaplike bydraes van die PU vir CHO. Reeks A: Geesteswetenskappe, nr. 81. Potchefstroom, 1993.
Robinson, Rensia: �Die �wellus van die vorm� as po�tologiese ori�ntering�. Internet: http://academic.sun.ac.za/afrndl/tna/robinson98.html.
Van den Berg, M. �N.P. van Wyk Louw en die simbolistiese verse van Rainer Maria Rilke (1875�1926)� in Simbolisme in die Afrikaanse digterlike tradisie. Wetenskaplike bydraes van die PU vir CHO. Reeks A: Geesteswetenskappe, nr. 81. Potchefstroom, 1993.
Van der Elst, J. �Simbolisme: ’n poging tot defini�ring� in Simbolisme in die Afrikaanse digterlike tradisie. Wetenskaplike bydraes van die PU vir CHO. Reeks A: Geesteswetenskappe, nr. 81. Potchefstroom, 1993.
Van Rensburg, F.I.J. �Van Wyk Louw Simbolis?� in Simbolisme in die Afrikaanse digterlike tradisie. Wetenskaplike bydraes van die PU vir CHO. Reeks A: Geesteswetenskappe, nr. 81. Potchefstroom, 1993.
Endnote 1.My dank ook aan Wilhelm Jordaan vir sy skerpsinnige opmerkings by die lees van die lesing. Hy gebruik eerder die term �hipnogogiese toestand van beswyming�.
Die hipnogogiese toestand bedui �being lost under the spell of the text�. Dieselfde simptome eie aan die toestand van hipnose word vertoon.
2.Reza de Wet, 16 April 2005, By (Die Burger). �Spook Eug�ne Marais hier rond?� Internet: http://152.111.1.251/argief/berigte/dieburger/2005/04/16/BY/11/01.html.
3.Evan Goodwin, "little blue light - Paul Verlaine", Littlebluelight (May 30, 2003 Edition), Evan Goodwin (ed.) Internet: http://www.littlebluelight.com/lblphp/intro.php?ikey=29.