’n Belangrike punt wat Walker opper, is die oorbeklemtoning van landelike grond ten koste van stedelike behuisingskwessies. Twee temas kom na vore in die projek van herstel: die trauma wat gepaard gaan met verskuiwing en verlies; en die belofte van herstellende geregtigheid deur toekomstige teruggee van die grond. Walker onderstreep die feit dat die verlies van grond met meer as ’n fisiese verlies gepaard gegaan het; daar was ook sosiale, ekonomiese, politieke en psigologiese verlies. Ek sien hierdie verlies ook as ’n epistemologiese, ontologiese en ruimtelike verlies. Dit is egter die fisiese verlies wat die sterkste onthou word en ’n kragtige sentrale narratief skep in nasiebou en gedenkprojekte. Walker verwys daarna as ’n effektiewe “politieke fabel” wat vir vele mense beteke-
In ’n bundel opstelle wat die uitkoms is van ’n kongres in 2013 ter herinnering aan die 1913-Wet op Grond opper Krog haar misnoeë met die wyse waarop daar oor grond gepraat word.1 Sy beskryf die diskoers as verbeeldingloos en uitsigloos. Daarby meen sy dat die deelnemers aan die diskoers onkundig is oor die mate waartoe die “menslike verhouding tot grond” moet verander.
Sy ondersoek die eeueou problematiese verhouding met grond in Suid-Afrika deur na ’n aantal gedigte in Afrikaans, Xhosa, Sepedi en Khoi(//Xam) te kyk. Sy wys uit hoe boerdery en “baasskap” en ’n sekere verstaan van vryheid sterk na vore kom in meeste van die tekste. Verdere temas wat uit die samekoms van boerdery en ‘baasskap’ spruit, is manlikheid, patriargie en mag. In ’n analise van ’n gedig deur ’n Xhosa-digter, St. J. Page Yako, wys sy uit hoe die gedig dieselfde gedagte van manlikheid en mag koppel aan grond as sekere Afrikaanse gedigte. Sy merk ook die gedagte op dat grond nodig is vir menslikheid om na vore te kom, wat aan die een kant getuig van ’n dieper omgaan met grond wat sy waardeer. Terselfdertyd reageer sy ook krities op hierdie opvatting en vra of dit dan nie moontlik is om dieselfde menslikheid te bekom in ’n stad of in ’n woonstel nie? Myns insiens kan hierdie vraag in dieselfde lig geplaas word as Walker se kritiek op die oorbeklemtoning van landelike herstel van grond ten koste van stedelike kwessies. Daar is ’n essensialisme wat kleef aan vele Suid-Afrikaanse verhoudings met grond.2 Krog (2015:215) voer aan dat ons grond wil besit omdat dit een of ander essensie vasvat eerder as wat ons toelaat dat die grond ’n aanspraak op ons maak, en sorg en verantwoordelikheid oproep.
In ’n analise van Krog se werk aangaande die poësie van die Khoi opper Dan Wylie (2014:219) die problematiek daarvan oor hoe om werklik begrip te kry van ’n ander kultuur, sonder om toe te laat dat mens se eie agenda jou verstaan daarvan beïnvloed. Hy vra hoe dit moontlik is om ’n skryfstyl te kry wat tot ’n “werkbare leefwêreld” sal bydra sonder om te approprieer. Alhoewel my lees van Krog is dat sy in haar poging om te verstaan altyd tentatief is, opper Wylie ’n belangrike punt vir enige refleksie aangaande diverse epistemologieë en ontologieë. Sy kommer is dat menige pogings om met byvoorbeeld die leefwêreld van die Khoi om te gaan, die fout maak om ’n eendimensionele siening van sowel Khoi (“Bushmen”) en moderniteite weer te gee. Hy is van mening dat samelewings op ’n sekere manier uitgebeeld word en verskille met die “Westerse” samelewing gekonstrueer word bloot omrede so ’n skrywer haar/sy eie samelewing wil kritiseer. Sy insig is belangrik ook vir die omgaan met Afrikareg, waarvan juis die dinamiese en buigsame aard verstaan moet word, eerder as om dit vir eens en altyd saam te vat in ’n definisie. Wylie (2014:224) wys hoe Krog se omgaan met die tekste van die //Xam dikwels die interafhanklikheid en samekoms van moderniteite tussen Westerse en nie-Westerse leefwêrelde aantoon. Die temas van ontworteling en verplasing wat sy vind in die gedigte van die //Xam is temas wat ook as eie aan die Westerse moderne ervaring gesien kan word. Daar word dikwels ’n onderskeid getref tussen ’n “Westerse” en “Afrika”-opvatting van die reg waar eersgenoemde se sekerheid en laasgenoemde se buigsaamheid beklemtoon word, maar kritiese regsteoretici argumenteer al vir jare dat ook die Westerse reg onbepaalbaar en veranderlik is.
Dit is hierdie siening van die Realiste wat Van der Walt verder ontwikkel vir die Suid-Afrikaanse konteks. Die raakpunte met die werk van Deleuze en Guattari lê in die wegbeweeg van ’n eenduidige, of dan wel penwortelstelsel, na ’n siening wat die gedagte van die risoom, bywortel, omhels. Van der Walt, soos Krog, voel sterk oor die noodsaak om te transformeer, om die sentraliteit van tradisionele mag te verplaas, om diegene wat nog altyd tot die marges verdryf of heeltemal uitgesluit is op ’n etiese wyse aan te spreek. Ek het hierbo reeds verwys na Van der Walt se werk Property on the margins waarin hy die reg op eiendom so ontwikkel dat dit ’n belangrike rol kan speel in die transformasie van nie net eiendomsreg en grondbesit nie, maar die transformasie van die samelewing as sodanig. Die wye benadering tot eiendomsreg sluit aan by die siening van eiendomsreg vir die marge – dit is ’n verplasing en ’n ommekeer van die tradisionele siening en kan ’n radikale transformasie van die besit van eiendom tot gevolg hê.
Ek het hierbo na Walker verwys wat die diskoers rondom grond as ’n meesternarratief beskryf. Van der Walt se werk onderstreep dat die tradisionele siening van eiendomsreg in presies so ’n meesternarratief vervat is. Die narratief rondom grond waarna Walker verwys – wat gedurende die tagtigs na vore tree as deel van die stryd teen apartheid, en voortduur gedurende die negentigs en die nuwe millennium en onlangs weer nuwe energie gekry het – is gewoon ’n spieëlbeeld van die tradisionele meesternarratief. Myns insiens kan die gedagtes rondom mineurwording, die risoom en ontrafeling soos ontwikkel is in die werk van Van der Walt aangaande eiendom ’n werklike bydrae maak ten opsigte van dit waarvoor Krog vra, naamlik ’n fundamentele verskuiwing, sodat ons op ’n nuwe manier kan dink oor verhoudings en prosesse aangaande grond oftewel eiendom.
Die Naturellen Grond Wet 27 van 1913 het die fondasie gelê vir landelike apartheid en was ’n perfekte voorbeeld van diskriminerende wetgewing. 2013 was 100 jaar sedert die promulgasie van die wet.
Hierdie essensialisme kom ook na vore in veral die Afrikaanse letterkunde deur byvoorbeeld die oneweredige fokus wat op die plaasroman geplaas word. My dank aan die anonieme keurder wat hierdie punt uitgewys het.
Die Amerikaanse Realiste was ’n groep regsgeleerdes wat in die 1930’s na vore gekom het met ’n sterk kritiek op regsformalisme, naamlik die geloof in die reg as ’n objektiewe, neutrale en allesomvattende sisteem. Van der Walt betreur die feit dat die sienings van die Realiste aangaande eiendom nooit werklik in Suid-Afrika posgevat het nie. Bykomend tot hul siening van eiendom as ’n bondel van regte het hulle eiendom ook beskou as ’n uitvloeisel van magsverhoudinge tussen mense en as ekonomiese effektiwiteit. Sienswyses van die Realiste het later herleef as kritiese realisme wat ook in die konteks van Suid-Afrikaanse grondwetlike reg na vore gekom het. Sien Davis en Klare, 2010:435-449.