Pabalelo ya mabu a rena - re ka dira eng?
Kgogolego ya nagatemego ye bohlokwa mono Afrika-Borwa ke molato wa batho bao ba sa šetšego le gona ba sa dirišego naga ka tshwanelo. Go bohlokwa gore batšweletši ba ithute ka botlalo ka ga kgogolego ya mmu le taolo ya meetse a pula (run-off control), le go amogela boikarabelo bja go ineela go mekgwa ya pabalelo yeo e ka bolokago lefase.
"Ge batho ba palelwa ke go hlama le go tiiša mekgwa ya go babalela lefase, seo se tlogo boloka mothopo wa bophelo, gona re ka letela nako yeo e ka bago e sa le kgole, eupša e bonagalago gabotse, yeo ka yona batho ba tlogo nyamelela lefaseng ka baka la tahlego ye ba e hlodilego ka go senya bohwa bja bona." Moprofesa N.S. Shaler wa Yunibesithi ya Harvard, 1896.
Mantšu a a ngwadilwe ka ngwaga wa 1896; lehono ga re sa kgona go gana bothata bjo. Dalai Lama o dumela gore kgogolegommu ke bothata bjo bogologolo, eupša le ge go le bjalo rena batho ga re ešo ra lemoga bošoro bja bjona ka botlalo.
"Tšhošetšo ya dibetša tša nyuklea le bokgoni bja batho bja go fediša tikologo bo boifiša e le ruri. Le ge go le bjalo, go na le diphetogo tše dingwe tšeo di sa bonagalego gabonolo. Ke gopola tapišo ya methopotlhago ya rena, kudu kgogolego ya mmu, yeo mohlomongwe e lego kotsi go feta tše re di boletšego, gobane ge re thoma go lemoga khuetšo ya yona, nako e tla be e re šiile." (Letlakala la 144 pukung ya Dalai Lama ye e bitšwago Little Book of Inner Peace. London: Element Books, 2002).
Kgogolegommu ke tshepelo ya tlhago, eupša bothata ke gore ditiro tša batho gantši di akgofiša tshenyego go feta ka moo e diragalago tlhagong. Ge mmu o tloga mašemong goba polaseng, o sepela le dilo tše bohlokwa tša go swana le phepo, monontšha, dibolayasenyi le dibolang. Batšweletši ga ba kgone go dumelela tahlego ya tšhelete le ge e ka ba khuetšo ye mpe ya tikologo ka go hlokomologa mmu wo o tšewago ke meetse goba phefo.
Dinyakišišo di bontšha gore mmu wo o lahlegago mono Afrika-Borwa ka ngwaga e ka ba ditone tše dimilione tše 300 - 400, e lego ditone tše e ka bago tše tharo godimo ga hektare! Mohola wa phepo le monontšha wo o gapelwago lewatleng ke dinoka tša Afrika-Borwa ka ngwaga, o akanywa go ba dimilione tše di sa balegego tša diranta. Mabapi le tone ye nngwe le ye nngwe ya dibjalo tše di tšweletšwago tša go swana le lehea, korong, mabelethoro le swikiri, Afrika-Borwa e lahlegelwa ke palogare ya ditone tše 20 tša mmu. Mokgatlo wa Dijo le Temo wa Amerika o akanya gore tahlego ya nagatemego lefaseng ka bophara ka baka la kgogolegommu e ka ba dihektare tše dimilione tše tlhano go ya go tše di šupago ka ngwaga. (Enviro Facts, Yunibesithi ya Kapa-Bodikela).
Afrika-Borwa e ka hlalošwa bjalo ka naga ye e lego gare ga ye e omeletšego le ye e sego ya omelela (semi-arid country). Meetse a a hlwekilego ke mothopotlhago wa rena wo o hlaelago go feta ye mengwe. Go hwetšagala ga meetse lehono le ka moso go sepelelana kudu le klimate, tirišo le taolo ya meetse le ge e ka ba mekgwa ya go diriša naga. Ka ge meetse a hlokega kudu go bohlokwa go feta gore batšweletši ba diriše mekgwa ye e nepagetšego ya go a boloka ka moo go kgonegago. Pula ye e nago ka maatla motheogeng ofe kapa ofe e hlola mekero (menga ye e sobeletšago bokagodimong bja tšhemo), yeo gape e hlolago kgogolegommu e šoro le ge e ka ba go tšhaba ga meetse.
Temo ya methapalalo (contour farming) ke mokgwa wo o dirišwago ka kakaretšo mašemong a a lego motheogeng fao go bjalwago dibjalo tša ngwaga le ngwaga. Ke mokgwa woo ka wona motšweletši a bopago mepopotlo le mekero ge a lema le ge a bjala, ka nepo ya go laola meetse ka moo go kgonegago gore a putle motheoga bakeng sa go ela le wona. Mokgwa wo wa go lema o šitiša meetse go tšhaba ka bontši ka ge direi le ge e ka ba mekero e putla motheoga bakeng sa go sekama le wona. Direi tše di putlago motheoga ka tsela ye, di thuša go šitiša go tšhaba ga meetse ge pula e nele mme se se fa mmu sebaka sa go hupa meetse a a bohlokwa.
Go godiša tsenelo ya meetse.
Mekgwa ye mengwe ya pabalelo e a tura, eupša koketšo ya poelo ka baka la methapalalo yeo e bolokago mobugodimo le meetse a bohlokwa, e bušetša tšhelete ye e lahlegilwego lebakengkopana go se gwa feta mengwaga ye mebedi goba ye meraro. Dinyakišišo di bontšhitše gore methapalalo e ka okeletša poelo ka 5% - 10%, mola ditshenyegelo mabapi le tirišo ya metšhene di fokotšega ge di bapišwa le tša fao go lengwago ka go ya godimo le tlase motheogeng.
Ditsebi tša pabalelo di hlohleletša temo ya methapalalo bjalo ka wo mongwe wa mekgwa ya go rarolla bothata bja kgogolegommu bjo bo golelago godimo. Bokaakang bja mmu wo o lahlegago o sepelelana le lenaneotemo leo le dirišwago ke motšweletši. Diphetho tše kaone di hweditšwe fao go dirišwago mokgwa wa go se leme (no-till): mo bokaakang bja mmu wo o lahlegago le bokaakang (diphesente) bja meetse a a tšhabago ke bjo bonyane ge bo bapišwa le bja mafelo ao go lengwago. Fao go sa lengwego, mmu ga o šišinywe mme peu ya sehla se sefsa e bjalwa khupetšong (mulch) le ge e ka ba mašaleding a puno ya sehla se se fetilego.
Go molaleng gore mekgwa ye e dirišwago e swanetše go beakanywa gore e swanele mašemo a a itšego polaseng ye nngwe le ye nngwe; go feta fao lenaneopabalelo le lengwe le le lengwe le swanetše go thekga dinepo tša motšweletši yo a itšego. Mekgwa ya pabalelo ya go swana le temo ya methapalalo e dumelela tlošo ye e lotegilego ya meetse a a fetago tekanyo mašemong goba tšhireletšo go diphefo tše di senyago. Le ge go le bjalo, leano le lebotse la pabalelo le swanetše go akaretša le tirišo ye bohlale ya menontšha (e ka ba ye e rekwago goba mmutedi), tirišo ya dibolayasenyi ka go hlokomela, tiišo ya bodulo bja tlhago bja diphoofolo, le tlhokomelo ya dinagameetse (wetlands). Pabalelo e tlo šireletša naga le go kaonafatša boleng bja tšweletšo ya yona. Go feta fao pabalelo e godiša mohola wa naga.
Ga go na pelaelo gore peakanyo le tiišo ya mathomo ya methapalalo e nyaka botsebi le ge e ka ba bokgoni bja boentšenere bja temo.
Mellwane gare ga methapalalo e bopša kang Mehlala: mepopotlo, mekero goba temana ya phulo ye e bjetšwego?
Re swanetše go boledišana le bao ba re thekgago mmušong, ba Kgoro ya Temo le balemiši bao ba swanetšego go thuša batšweletši ka go ba maatlafatša ka tsebo le bokgoni mabapi le tlhokomelo ya naga.
Bjalo ka batšweletši re swanetše go amogela boikarabelo bja rena bja go ba bahlokomedi ba lefase le methopotlhago ye bohlokwa ya naga ya rena. Re swanetše go akanya tšeo re di ntšhago lefaseng le khuetšo ye e hlolegago ka tsela ye mabapi le methopotlhago. Karabo Phele, yo mongwe wa batšweletši ba ba atlegilego tikologong ya Tlhabane (Rustenburg), o ile a fetola motho yo a boletšego gore o na le mahlatse ka ge a kgona go tšweletša sonoplomo ka katlego mašemong a seloko se seso seo se hwetšwago fao, ntle le go diriša monontšha, ka go re: "Ge o ntšha se sengwe mmung ngwaga le ngwaga wa se bušetše selo, ga go na taba ge e le mmu wa maamušo a mabotse, o a o fokodiša, mme wena goba lešika la ka moso le tlo lemoga gore lefase ga le sa kgona go tšweletša tšeo le kilego la di tšweletša."
Mašemo a maemo a godimo a a tšweletšago dibjalo a lahlegelwa ke mobugodimo wo bohlokwa mme poelo ye e ka bago gona mašemong ao e a fokotšega, ka fao motšweletši o goga boima go phethagatša poelo ye kaone go ona. Sephetho sa kgogolego le tahlego ya monono ke lehu la mmu! Ga se tlhago ye e bopago leganata, ke batho. Pabalelo ya methopo ya rena ya mmu le meetse e bohlokwa kudu mabapi le tšwelopele ya ekonomi le phologo ya batho!