Mieliestronk: Hael en haelstorms
Ys wat uit die wolke stort -- hoekom dit gebeur
Nael, hier kom die
hael! ••• •• • • • •
Korrels en klonte ys val uit die lug en slaan die boer se gesaaides weg. Mens en dier skarrel na skuiling. Hoenders lê dood in die kampe. En die wit dood dans oor die landskap... stroop die bome kaal... kletter op die dakke. Binne minute is alles verby en al wat oorbly, is verslaentheid.
Op 'n nabygeleë dorp is die skade eens so erg...
AAR was 'n tyd toe mense in Europa gedink het dat hulle dalk haelstorms kon keer deur kanonskote af te vuur. Die feit dat dit nie meer gedoen word nie, is stellig genoeg getuienis dat dit nie gewerk het nie. Hoe ook al, elkeen wat al op die haaivlakte in 'n motor vasgekeer was terwyl die hael soos spierwit duiweltjies om jou dans, sal weet waarom die mens so 'n ontsettende vrees het vir daardie angswekkende "koue klippe wat uit die lug val".
Hael is weliswaar niks anders as ys en 'n vorm van neerslag nie (Engels precipitation, uitgespreek pre-sip-uh-tay-shun). Neerslag is water van enige soort wat deur middel van natuurlike prosesse vanuit die atmosfeer op die aardoppervlak beland. Ander vorms van neerslag is onder meer reën, sneeu en ysreën.
Neerslag is vanselfsprekend belangrik vir lewe op land, want sonder vog sal die grond mos in 'n dorre woestyn verander. Maar neerslag kan ook vernietigend wees, byvoorbeeld as dit te veel reën of sneeu. En dan kan hael natuurlik 'n boer ruïneer wanneer sy pragtige graanlande binne enkele minute deur die gewraakte yssteentjies tot op die grond verpletter word. Daarom is versekering teen haelskade so belangrik vir ons boere.
LINKS: Deursnee van 'n haelkorrel.
Hael kan as ysballetjies of ysballe beskryf word. Hulle is gewoonlik rond met 'n ruwe oppervlak. Daar is verskillende lae rondom 'n kern, wat aan die groeiringe van 'n boom herinner, wat duidelik toon dat die korrel stuk-stuk bo in die lug gevorm is en nie op een slag nie.
Haelkorrels verskil ook aanmerklik van sneeukristalle, wat een van die wonderwerke in die natuur is. Hoewel elke sneeukristal ses punte het, is geen twee kristalle ooit dieselfde nie. En dan is sneeu boonop veersag. Haelkorrels is kliphard.
Haelkorrels so groot soos ertjies en selfs soos duifeiers is niks ongewoons in die Suid-Afrikaanse binneland nie en is reeds verwoestend genoeg. Maar af en toe stort stene so groot soos tennisballe uit die hemel en val gate in motorbakke en slaan huise se vensters uit. Dit kan selfs mense doodval as hulle nie gou genoeg skuiling soek nie. Daar is seker baie aansprake op die wêreldrekord vir die grootste haelsteen wat nog geval het, maar 'n klont met 'n deursnee van 19 cm is al in Coffeyville, Kansas, in die VSA, gemeet.
Dis nie verbasend dat daar al baie oor die grootte van haelstene gespekuleer is nie. Dis immers omtrent 'n onbegonne taak om 'n groot, vallende haelsteen te vang en te meet voordat dit die grond tref en uitmekaar spat. Sulke haelstene is meestal saamgekoekte individuele haelkorrels wat maklik breek as hulle val. Op die grond word baiemaal ook groot stukke hael opgetel wat eintlik net klein stukkies fyn hael is wat saamgevries het nadat dit die grond getref het.
MAAR wat gebeur dan in 'n wolk wanneer hael gevorm word? Hierdie groot verwoester ontstaan in donderstormwolke -- in die bodeel van die wolk, sowat drie of meer kilometer bokant die grond, waar die temperatuur onderkant 0 grade Celsius is. Die haelstene word deur stygende en dalende lugstrome in die wolk op- en afgeslinger. In dié proses word die stene ál groter totdat hulle naderhand so swaar word dat die stygwind hulle nie langer kan dra nie. Dan stort hulle vinnig na benede.
Noukeuriger omskryf gebeur die volgende: Haelkorrels se vorming begin op dieselfde manier as waarop die yskristalle gevorm word wat gewoonlik as sneeu of reën na die aarde val. In die binnekant van 'n stapelwolk is daar (soos vliegtuigpassasiers terdeë weet) kragtige opwaartse lugstrome. Hierdie lugstrome voer die yskristalle terug na die yskoue bopunt van die wolk.
Die gevolg is dat waterdamp voortdurend rondom die kristalle kondenseer en vries en die yskorrels ál groter en swaarder word en dan begin val. Wanneer hierdie yskorrels, wat nou vir die tweede keer val, weer in 'n kragtige opwaartse lugstroom beland, word hulle nogmaals na die bopunt van die wolk gevoer, waar nog meer waterdamp aan die buitekant kondenseer en vries en hulle nog groter en swaarder word.
Hierdie proses van val en opvoer kan hom verskeie kere herhaal. En elke keer word die yskorrels groter. Maar uiteindelik word die korrels só groot en swaar dat die opwaartse lugstrome hulle nie meer in die lug kan hou nie en hulle as hael na die aarde val.
Alle haelstene bereik egter nie die grond as hael nie, omdat hulle deur warmer lug val en party van hulle smelt. Hulle val dan as groot reëndruppels op die aarde.
Hael verskil ook van ysreën (Engels sleet), wat wel soos klein haelsteentjies lyk, maar in werklikheid bevrore reëndruppels is. Anders as hael wat hoog bo in 'n wolk ontstaan, vorm ysreën in koue weer naby die grond. Ware haelstene ontstaan slegs in die begin van donderstorms en nooit wanneer die grondtemperatuur onder die vriespunt is nie.
Interessant genoeg, is die tipiese donderstorms van die Suid-Afrikaanse binneland almal potensiële haelstorms. Die gemiddelde getal haelstorms per jaar vir die binneland is vyf, maar party plekke kry tot tien haelstorms in een jaar, terwyl dieselfde plek in 'n ander jaar weer geen hael kry nie.
Maar kan die mens wel die natuur só beheer dat hy haelstorms kan voorkom? Dalk lag mense vandag oor die destydse proewe om haelstorms met kanonskote af te weer (meer as 'n eeu gelede in Oostenryk en Italië), maar vuurpyle is al wel hiervoor ingespan. Deur 'n vuurpyl waarvan die plofkop met silwerjodiet of koolstofdioksied gelaai is, in 'n potensiële haelwolk te laat ontplof, word waterdamp vinnig in reëndruppels verander voordat groot haelstene in die wolk gevorm kan word.