N lyste van die top-twintig invloedrykste mense van die afgelope millennium moet altwee se name noodwendig verskyn: Adam Smith én Karl Marx. Want albei kon in die geskiedenis reken op ’n geweldige aanhang—al het hulle totaal uiteenlopende sienings gehad oor hoe ’n volmaakte samelewing geskep kan word waarin elke mens gelukkig is.
Die Skot Adam Smith, ’n politieke ekonomiese filosoof wat in 1723 gebore is, het hom beywer vir die volmaakte vryheid van alle enkelinge deur middel van die kapitalistiese benadering.
Smith se utopie was ’n stelsel van natuurlike vryheid waarin elke mens—mits hy nie die wette van geregtigheid oortree nie—volmaak vry is om sy eie belange op sy eie manier na te streef. Hierdie eiebelang is die dryfkrag van die vrye mark.
Volgens hom sou die enkelinge, in ’n gegewe stabiele stelsel van koop-en-verkoop, reageer op die aansporing om meer te verdien deur spesialiste te word in dit wat hulle produseer.
Lynreg in stryd hiermee het Karl Marx, ’n Duitse denker van Joodse afkoms wat in 1818 die eerste lewenslig aanskou het, geglo aan die vryheid van die individu in ’n sosialistiese heilstaat—wat volgens hom noodwendig uit die puinhope en anargie van ’n proletariese revolusie sou verrys omdat die kapitalisme irrasioneel en tot mislukking gedoem sou wees.
ADAM SMITH (1723–1790) was ’n Skotse morele filosoof en ’n baanbrekende politieke ekonoom. Hy was een van die sleutelfigure van die intellektuele beweging wat as die Scottish Enlightenment bekend staan. Smith het in Skotland gewoon en onder meer aan die Universiteit van Glasgow gestudeer, waar hy hom ingeskryf het toe hy slegs veertien jaar oud was. Later sou hy self ’n dosent aan hierdie universiteit word.
Sy vroeë kindertyd (hy is gebore sowat ’n halwe jaar nadat sy pa oorlede is) is deur een dramatiese gebeurtenis ontwrig: Toe hy vier jaar oud was, is hy deur ’n bende sigeuners ontvoer, maar gelukkig het sy oom hom gou gered en hom aan sy ma terugbesorg.
Die laasgenoemde verhandeling was Adam Smith se invloedrykste werk. Dit word as baie belangrik beskou in die skepping van die studieveld van die ekonomie en dié se ontwikkeling tot ’n outonome stelselmatige dissipline. Trouens, dit word in die Westerse wêreld beskou as een van die mees gesaghebbende boeke wat ooit oor hierdie onderwerp verskyn het. Die boek is ook die eerste uitvoerige verdediging van die beleidsrigtinge van die vrye mark.
“Dit is nie deur die liefdadigheid van die slagter, die brouer of bakker dat ons ons ete kan verwag nie,” het hy gesê, “maar deurdat hulle hul eie belange in ag neem.”
Hy het hom heftig uitgespreek teen die verouderde regeringsbeperkinge van sy tyd wat hy as ’n hindernis vir nywerheidsgroei beskou het. Wat meer sê, hy was gekant teen die meeste vorms van regeringsinmenging in die ekonomiese proses.
Adam Smith was, na vertel word, ’n terughoudende mens, wat ’n stil en beskutte lewe gelei het. Sy verstrooidheid was berug en hy was glo gedurig besig om oor abstrakte dinge te mymer. Hy het by sy ma gewoon (wat gelewe het tot sy negentig was) en nooit getrou nie. Sy studente het wel baie van hom gehou en mense het van ver af gekom om te luister wat hy te vertel gehad het.
Maar ook in Afrika het sy leringe 'n diepgaande invloed gehad, iets wat ons eie landsgeskiedenis ten nouste sou raak. Trouens, hoe die twintigste eeu sonder die Marxisme sou gelyk het, kan niemand op aarde weet nie.
Sy boek Das Kapital in Duits (Die Kapitaal in Afrikaans), wat deels deur Friedrich Engels geredigeer is, is ’n uitgebreide verhandeling oor die politieke ekonomie. Dit is onder meer ’n kritiese ontleding van die kapitalisme en sy praktiese ekonomiese toepassing. Das Kapital se eerste volume het in 1867 die lig gesien.
Marx is in die Duitse stad Trier gebore as die seun van ’n Joodse regsgeleerde, maar sy pa het hom in 1824 by die Lutherse Kerk aangesluit en sy hele gesin Protestants laat doop. Karl se studentejare aan die Universiteit van Bonn en dié van Berlyn (hy het in 1841 ’n doktorsgraad in die filosofie verwerf) het met ’n tydperk van groot maatskaplike omwentelinge in Europa saamgeval.
Sy kommunistiese ideologie is later aangegryp deur militêre diktature—waarvan die Sowjet-Unie s’n by uitstek die ewewig in die wêreld sou versteur. Maar hoe het hierdie magtige moondheid dan tot stand gekom?
Wladimir Iljitstj Lenin (1870-1924), Russiese dissipel van Marx, was die stigter van die sogenaamde Bolsjewisme en die vernaamste krag agter die totstandkoming van die Sowjet-Unie. Die radikale Bolsjewiste het in 1903 ontstaan met ’n skeuring in die Russiese Sosiaal-Demokratiese Werkersparty, wat toe in Londen vergader het.
Hul teenstanders was die meer gematigde Mensjewiste, wat ’n Russiese regering in die lewe wou roep wat die weg moes baan vir ’n geleidelike oordrag van mag aan die werkers. (Bolsjewis beteken inderdaad “meerderheid” en Mensjewis “minderheid”).
Die Bolsjewiste het die mag gegryp in die Russiese Revolusie van Oktober 1917 en, met Lenin aan die stuur, in die Kommunistiese Party ontwikkel. Die Kommunistiese Party was van 1922 tot 1991 aan die bewind in die Russies-beheerde Sowjet-Unie en het sy mag wêreldwyd laat geld.
Eers in die vroeë jare negentig met die ontbinding van die Sowjet-Unie (wat uit verskeie deelstate bestaan het) het die Russiese Federasie, as sy vernaamste erfgenaam, en ander gewese deelgenote die juk van die kommunisme afgewerp.
Maar nêrens is die mislukking van die kommunistiese stelsel so treffend bewys as in Duitsland nie. Die vrye, westelike deel van die land was ’n vooruitstrewende en hoogs gemeganiseerde welsynstaat.
Die oostelike deel, waar ’n wesenlike popperegering onder Sowjet-beheer sedert die einde van Tweede Wêreldoorlog bestaan het, was in sy voorkoms en infrastruktuur duidelik tientalle jare agter die westelike deel.