My ma het nooit grappe verstaan nie. Dit het haar so geïrriteer dat van haar vriendinne vir niks sommer aan die lag kon gaan nie. Sy't maar net haar kop geskud en gesug: "Sy wat laaste lag, lag laaste." Dus vra ek nou: het almal 'n sin vir humor?
Voorbeeld Een: Wie onthou die Duif van Vryheid? Na 'n deurmekaar geskiedenis van hoop en verwagtings, het die Afrikaner uiteindelik in 1961 sy droom sien verwesenlik . 'n Republiek van Suid Afrika . Onafhanklik van 'n vreemde Britse troon. Selfbeslissing oor wat ons wil, wat ons kan en wat ons moet.
Kom ek neem julle terug na Bloemfontein op 'n warm stil Saterdag laat-oggend. Almal wat iemand is in die hierargie van die Nasionale Party is daar. Die blink swart Pontiacs en De Sotos en Chryslers staan in rye. Die lang Staats Cadillac van die leier staan opsy, meer belangrik as al die ander. Hy staan op die podium voor die mikrofoon, voor die land, voor die wêreld. Almal is alreeds verwelkom. Daar was al FAK liedere gesing. Die hoog-geplaasdes sit op die podium in 'n ry agter die argitek van ons drome. Mevrou alte deftig in haar geel jas en hoed, handskoene en handsak; Doktor, soos altyd, netjies in grys pak met donker blou das, sy silwer hare amper soos 'n krans om sy kop. Nou weer gesond na die vreeslike aanval op hom deur David Pratt, daardie besete wit man met sy geweer. Ja-nee, die engele van Afrikanerdom het ons Eerste Minister beskerm.
Hasie en ek was in die ry stoele net onder die podium, tussen die gode op die Olympus van ons wit demokrasie en die paradegrond waar die militere dissiplines soos 'n oorlogsbalet opgevoer is. My man was op die hoogste vlak van sy loopbaan: met twee portfeuljes in Dr Verwoerd se kabinet: Minister van Swart Behuising en Minister van Waterwese. En Hasie — slim Hasie – het sy twee departemente saamgesmelt deur 'n swart woonbuurt binne in 'n dam te bou.
Die hooftoespraak uit die mond van ons Nommer Een was vol deenis, vol sagte waardering vir wat die Volk reggekry het deur al die jare van loop en swoeg, hoop en ploeg. Die nuwe Republiek sou vir 'n duisend jaar bestaan. Vrede in die land. Almal gelukkig met huis, paleis; geen pondok of varkhok. Die swart tuisland-roos was amper reg om te blom. Afsonderlike ontwikkeling was die logiese stap vorentoe sonder verskoning, sonder verduideliking, sonder die Ingelse.
Die oomblik het aangebreek. Die simbool van vryheid en 'n sterk Christelike toekoms is versigtig tot op die podium gedra deur twee jong Suid-Afrikaners, wit seun en blas dogter. Tussen hulle die draadhokkie waarin die wit duif van vrede sit. Hulle staan voor Doktor Verwoerd. Hy glimlag. Die nuwe kuiljie in sy wang in die plek waar Pratt se koëel ingedring het, laat hom jonger lyk. Hy sit albei sy hande in die hokkie, vou hulle om die warm lyfie van die duifie, lig dit uit en hou dit omhoog. Almal jubel en skree: "Ons Land! Ons Volk! Ons Toekoms! Ons Voël van Vrede!"
Dramaties gooi Doktor die duif in die lug, waar hy met flappende vlerke hoog oor die menigte sou seil in viering van die oomblik, ja, die simbool van 'n goeie toekoms vir almal. Ek het egter die geveerde tydbom in Doktor se hande fyn dopgehou. Ek het nooit van duiwe gehou nie en sou altyd onthou hoe een van hulle in Kaapstad by die opening van die Parlement oor my gevlieg het en met 'n druppende naarheid my pragtige wit hoed fataal bevlek het! Ek het gewonder of hierdie wit duif miskien familie was van daardie vorige koerende terroris. En wragtig, skaars is die gedagte koud in my kop, of die droom word die nagmerrie!
Die astrante duif gaan sit wragtig op die paradegrond! Almal hyg uit skok en vernedering. Ek sien Doktor se o"e rek groter as wat hulle gerek het toe Pratt hom geskiet het. Tannie Betsie laat haar handsak val. Dit gaan oop en 'n paar suiglekkertjies rol uit en val een vir een plop-plop-plop by die trappies af. Dit het geklink soos geweerskote. Die duif staan en kyk rond. Eers op na Dokter, toe na die waperende oranje-blanje-blou vlae teen die helder Vrystaatse lug. Toe kyk hy my aan met daardie klein rot oë, stip in myne asof om te sê: Amandla!
Boer maak 'n plan! Ek is met drie groot tree vorentoe, reg op die duif af. Sonder om eers te dink, met my regte voet, gee ek 'n sterk skop onder sy dik agterent. Met 'n kwaai koer en geflap van vlerke tuimel die lui voel die lug in, strek sy vlerke uit en seil oor die menigte. Die applous en luide gejuig het my laat voel ek het die rugby wêreld-beker met 'n strafskop gewen!
Soos branders in die see het die gelag uit die gepeupel gekom en gegaan. In retrospek, glad te lank. Die vraag is nou: het almal vir dieselfde ding gelag? Ja. Sommige deeglike burgers het met ons gelag. Sommige met liberale houdings het vir ons gelag. Groot verskil!
Voorbeeld Twee: malfapoeding. Dit was nie veronderstel om oorspronklik 'n geliefde nagereg te wees nie. Die unieke smaak van malfapoeding is destyds in die ou dae in die laboratorium van DENEL ontdek. Blykbaar het hulle daardie taai vloeistof gebruik om die vlerke van die vegvliegtuie waterdig te hou. Iemand het seker 'n druppeltjie geproe en gedink: "Hel, dis lekker, maar seker giftig!" Hy's toe gelukkig nie dood nie, net met 'n baie taai mond huis toe gegaan! Na weke se werk het die slim manne by DENEL die perfekte balans gevind — 'n heerlike taaierige smakie net reg vir die soet palet.
Julle onthou natuurlik van CODESA en die maande van stry en argumenteer, saamstem en uitloop tussen die ANC en die NP-regering? Hoe sou ons al die verskillende passies in ons politiek onder een dak kry om behoorlik en kalm die toekoms van ons land uit te werk tot almal se tevredenheid? En in die middel van die spanning, kom Eugene Terre-blanche en sy dikbeboude AWB nogal in 'n geleende Jeep sommer dwarsdeur die glasventers van die sentrum waar ons almal vergader! Maggies, dit kon 'n gemors afgegee het. Hulle was gewapen. Maar meer gevaarlik – hulle was boereseuns sonder brein, vies, kwaad, miskien ook dronk. Vinnige en deeglike gepraat uit die geledere van die Nasionale Party en Constand Viljoen se Konserwatiewe Broeders het die rowwe goggas in toom gehou. Die NP en die ANC het maar weer gaan sit – en stadig maar seker is die CODESA-ossewa-op-soek-na-die-lafenis-van-'n —demokratiese-grondwet weer aan die loop. Behalwe vir die PAC.
Wie onthou die Pan Africanist Congress? Nou is hulle net 'n vae vergete briefhoof. Maar toe was hulle luidrigtig en morsig met hul gegil en gedans oor sogenaamde regte. Die reg om onluste te maak? Ja, vryheid van uitdrukking en spraak is goed en wel, maar hierdie lot het al die verrigtinge op hol gehad. En natuurlik daar was hulle voorbok, Patrica de Lille. Liewe aarde, ek kyk vandag na ons waardige, elegante Burgemeester van ons Moederstad en sien geen tekens van die oproermaker van destyds se dae nie. Maar as die mondstuk en bekfluitjie van die PAC het sy haar oproeriges chaoties gelei. Elke gesprek tussen die waardige Mandela en koelkoppige FW is ontwrig deur die PAC se gekekkel en geskree.
Meneer Mandela en Meneer de Klerk kom toe na my, moedeloos en moeg. "Evita, doen iets!" pleit FW in 'n fluister. "Hoe kry jy 'n oproerige bende kinders stil?" Geld? Gewere? Nee, kos! Soos 'n bliksemstraal uit die hoogtes kom die idée: malfa poeding! Maar nie die beroemde resep uit my eie kookboek nie. Waar was die oorsponklike kombinasie wat destyds in DENEL se werkswinkels aangepas is? Ek bel toe my man Hasie se hartsjirurg, Dokter Wouter Basson. "Waar kry ons daardie kombinasie, Dokter?"
Hy was 'n man van min woorde, maar snelle dade. Hy faks my die geheime resep. Ek berei dit toe voor agter geslote deure.
"Patricia!" roep ek toe. "Kos is op die tafel!"
Soos 'n swerm springkane pak die honger PAC-jeugdiges die bakkies malfa nagereg, nou ons wapen van massa ontwapening. Ek, Meneer Mandela en Meneer de Klerk kruip weg agter 'n swaar gordyn en hou hulle dop. Toe hulle elkeen twee, tot drie bakkies verslind het en ook tipies die le"e bakkies in hulle plastiese supermark sakke gebêre het, was daar 'n oomblik van tonge wat klap, lippe wat afgelek word. En toe geen geluid verder. Net 'n gemompel!
"Amandla," sug Meneer Mandela.
"Alla wereld," hyg Meneer de Klerk.
"Dankie Wouter, jou ou kabouter," flits deur my kop. Die ekstra-taai malfa poeding het al die lede van die oproerige bende se Bulgaarse valstande aanmekaar laat vassit. Vir drie dae was daar nie 'n woord uit die monde van die PAC nie. Tot Patricia was tjoepstil! Die ANC en die NP kon nou saam met die ander partye in vrede sit en werk. En so, danksy daardie oomblik in ons geskiedenis toe malfapoeding die toekoms van ons land so radikaal verander het, sit ons vandag met daardie unieke grondwet wat die hele wêreld bewonder.
En jy vra: het almal 'n sin vir humor? Al wat ek kan antwoord is, ja-nee — almal lag. Sommige lag vir iets; ander lag met iets. Dis so demokraties soos die stemreg. Onthou dit hierdie jaar. Gebruik jou sin vir humor en stem vir wat jy wil hê. En so ook wat jy nie wil hê nie.
Toe my man Hasie weer moes gaan vir sy hart ondersoek, het ek net gefluister: "Hasie skat, as daardie Dokter Basson jou iets aanbied om te eet, sê maar liewers nee dankie. Met 'n glimlag, hoor, anders is jy ook eersdaags iemand se nagereg!"