Natuurlik weet ek van geskiedenis – het oom Schalk Lourens gesê – dis die goed wat kinders in die skool leer. Dit was net nou die dag, by Thys Lemmer se poskantoor, dat Thys se klein seuntjie uit sy geskiedenis boek gelees het van ’n man met die naam Vasco da Gama wat die Kaap besoek het. Dadelik het Dirk Snyman vir jong Stoffeltjie begin vertel van die keer toe hy self die Kaap besoek het, maar die jonge Stoffel het hom nie veel aan Dirk Snyman gesteur nie. En Dirk Snyman het gesê: “Daar het jy dit nou.”
Toe het Manie eendag in die Kerkbode ’n artikel oor ’n musikant gelees wat gesê het dat hy meer van musiek af geweet het as Napoleon. Daarna – ná hy eers ’n ander artikel gelees het om uit te vind wie Napoleon was – was Manie Kruger ’n ander persoon. Hy kon oor niks anders praat as sy plek in die geskiedenis en van sy loopbaan in musiek nie.
Geen bosvelddans was volmaak sonder Manie Kruger se konsertina nie. Wanneer hy ’n vastrap gespeel het, kon jy nie jou voete stilhou nie. Maar ná hy besluit het om daardie soort musikant te word wat in die geskiedenis boeke sou beland, was die manier wat Manie Kruger verander het, vreemd. Een ding wat hy gesê het, was dat hy nooit weer op ’n dans sou gaan speel nie. Daaroor het ons almal baie treurig gevoel. Daar sou perskebrandewyn in die kombuis wees, en in die voorkamer sou die voete van die dansers deur die stappies van die schottische en die polka en die wals en die mazurka gaan, maar op die riempiesbank in die hoek waar die musikante gesit het, sou daar geen Manie Kruger wees nie. En hulle sou “Die Vaal Hare en die Blou Oge” en “Vat Jou Goed en Trek Ferreira” gespeel het, maar dit sou iemand anders se vingers wees wat oor die knoppieklawers van die konsertina gevee het. En dan, met die gedansery en die perskebrandewyn, sou die jongkêrels uitroep: “Dagbreek toe,” en dan sou dit nie Manie Kruger se kop wees wat met die applous knik nie.
En af en toe het Manie sulke vreemde dinge gesê. Een keer het hy gesê dat wat hy moes doen om in die geskiedenis te kom, was om in die arms van ’n prinses aan tering te sterf, soos ’n ander musikant van wie hy gelees het. Maar dit was moeilik om aan tering in die Marico te sterf, want die klimaat dáár was so gesond.
Hoewel Manie opgehou het om sy konsertina op danse te speel, het hy op ’n ander manier dikwels gespeel. Hy het begin om, soos hy gesê het, uitvoerings te gee. Ek het verskeie van hulle bygewoon. Hulle was indrukwekkend.
By die eerste uitvoering wat ek bygewoon het, het ek gesien dat daar in die voorste deel van Manie se voorkamer twee rye banke en stoele geplaas is. Dit het hy van sy bure geleen wat nie omgegee het om hulle etes op kersbokse en omgekeerde emmers te geniet nie. Aan die verste kant van die voorkamer is ’n wye groen gordyn aan ’n stukkie lyn opgehang. Toe ek ingekom het, was die plek vol. Ek het daarin geslaag om op ’n bank tussen Jan Terblanche en ’n jong dametjie met ’n blou kappie op, in te skuif. Jan Terblanche het probeer om die jong dametjie se hand vas te hou.
Manie Kruger het agter die groen gordyn gesit. Hy was alreeds daar toe ek ingekom het. Ek het geweet dit was Manie aan sy velskoene wat onder die gordyn uitgesteek het. Lettie Steyn het voor my gesit. Af en toe wanneer sy omgedraai het, kon ek sien dat daar ’n blos op haar gesig en ’n uitdrukking van groot opwinding in haar oë was.
Die toejuiging gedurende sy optrede was wonderbaarlik. Aan die einde van elke stuk, het Joel die gordyne voor Manie toegetrek en ons moes vir ’n paar minute sit en wag totdat die gordyne weer oopgetrek is. Maar ná die eerste keer was daar nie weer gelag oor dié handelswyse nie. Die voordrag het vir omtrent ’n uur en ’n half aangehou, en die applous aan die einde was selfs groter as aan die begin. En gedurende daardie negentig minute het Manie net een keer opgestaan. Dit was toe daar een of ander probleem met die gordyn was, en hy opgestaan het om vir Joel ’n skop te gee.
Aan die einde van die voordrag het Manie nie vorentoe gekom om met ons hande te skud soos ons verwag het nie. In plaas daarvan het hy agter die groen gordyn weggeglip kombuis toe, en vir ons laat weet dat ons hom daar agter kon besoek. Ons het eers gedink dat dit ’n bietjie snaaks was, maar Lettie Steyn het gesê dat dit só reg was. Sy het verduidelik dat in ander lande al die groot musikante en verhoogkunstenaars hulle bewonderaars agter die verhoog ontvang het. Jan Terblanche het gesê dat as daardie akteurs hulle kombuise gebruik het om hulle besoekers in te vermaak, het hy gewonder waar hulle hul kokery gedoen het.
Nietemin het die meeste van ons agter na die kombuis toe gegaan, en dit terdeë geniet om Manie geluk te wens en met hom blad te skud. En Manie het baie te sê gehad oor sy musikale toekoms, en die segetogte wat hom in die groot stede van die wêreld sou beval, en hoe hy voor die gordyn sou staan en in erkenning van die toejuiging sou buig.
Daarna het Manie nog ’n paar ander uitvoerings gegee. Hulle was almal ook net so besonder uitstekend. Maar omdat hy die heel dag moes oefen, kon hy nie veel aandag aan sy boerdery gee nie. Met die gevolg dat sy plaas tot niet gegaan het en hy in die skuld geraak het. Die balju het gekom en beslag gelê op die helfte van sy beeste terwyl hy besig was om vir sy vierde voordrag te oefen. En hy was besig om vir sy sewende voordrag te oefen toe hulle gekom het om sy ossewa en muilwa te vat.
Uiteindelik, toe Manie Kruger se musikale loopbaan daardie stadium bereik het dat hulle sy ploeg en die laaste van sy beeste gevat het, het hy wat oorgebly het van sy besittings verkoop, die bosveld verlaat en die pad gevat na daardie groot stede toe waarvan hy so baie gepraat het. Die afskeidsgeleentheid was ’n pronkerige affêre. Beide die predikant en die lid van die volksraad het toesprake gelewer oor hoe trots Transvaal was op hulle vermaarde seun. Toe het Manie daarop geantwoord, maar in plaas daarvan om sy gehoor te bedank, het hy begin om ons van voor tot agter sleg te sê en uit te kryt as ’n klomp boewe en siellose Filistyne, en gesê hoe hy ons verafsku het.
Maar altyd wanneer Lettie Steyn van Manie gepraat het, was dit soos ’n kind wat van ’n droom gepraat het, so half hunkerend, en altyd, met die stem van ’n verlangende kind, het sy my vertel hoe hy eendag, eendag sou terugkeer. En menigmaal het ek haar met sononder op die stoep sien sit, al starende uit oor die veld tot laat in die aand. Sy het in die stowwerige pad afgekyk na waar dit deur die doringbome en anderkant die Dwarsberge verdwyn het – al wagtende vir die minnaar wat nie weer na haar toe sou terugkeer nie.
Dit het lank geneem voor ek Manie Kruger weer gesien het. En toe was dit in Pretoria. Ek het daarheen gegaan om ’n onderhoud te voer met die volksraadslid oor ’n verkiesingsbelofte. Ek het Manie heel per ongeluk gesien. En hy het die konsertina gespeel – en ek het gedink dat dit net so mooi soos altyd was. Ek het gou weggegaan.