Uit al die skadu kom daar tog 'n brokkie son | Netwerk24
Deur Jana Luther 16 Julie 2021 08:04
'Sol et umbra." Son en skaduwee.
In baie Afrikaanse woorde sit daar 'n stukkie Latyn. Om die ontstaansgeskiedenis van sulke woorde na te speur is soms maklik, soms nie, maar die wetenskap wat die geskiedenis van woorde bestudeer – die etimologie – is altyd interessant.
Karteer ons van die oudste bronne in die oorspronklik taal deur al die tussenstadiums tot vandag, skyn die Latynse "son" nog in woorde soos "solêr" (wat met sonkrag werk) en "solariseer" (belig). 'n Solarium is 'n sonnige balkon of terras, of 'n vertrek met sonlampe; 'n solder is 'n sondeurdrenkte boverdieping. Minder algemeen is "solstitium", 'n term afgelei van "sol" plus "sistere" (om stil te staan), wat na die somer- en wintersonstilstand verwys: Wanneer die aarde op sy naaste punt aan die son is, beleef die Suidelike Halfrond sy langste dag en kortste nag. In die hart van die winter, daarteenoor, is die nag op sy langste.
Van "umbra" (skaduwee) word in Laat Latyn die verkleinwoord "umbrella" (in Italiaans "ombrello") gevorm – in moderne Engels die naam van die koepelvormige dakkie ("skaduweetjie") wat ons saamdra om ons teen son en reën te beskerm. In sommige lande in die Ooste en in Afrika word so 'n "brolly" as 'n simbool van waardigheid beskou. Figuurlik kan dit ook 'n oorkoepelende liggaam of organisasie aandui: iets wat verskillende of uiteenlopende sake of groepe saambind.
Van "sombra" – en 'n verwante Ou Portugese woord, "sombreiro", vir iets wat skaduwee gee – kom die naam van die kenmerkende breërandhoed wat oorkant die Atlantiese Oseaan tradisioneel in Spaans-Amerikaanse lande, veral in Mexiko, gedra word: die sombrero.
Weens die gereelde gebruik van die vaste verbinding "sol et umbra" vloei "lig" en "skadu" mettertyd ineen. In Spaans soos ons dit in die titel van die bundel sketse en artikels sien wat Uys Krige in die 1930's in Spanje skryf (en waar hy in die voorwoord sê: "Dit was in Spanje dat ek vir die eerste maal bewus geword het van die skoonhede van Afrikaans"): Sol y sombra.
In die mikstuur tale wat in 17de en 18de eeu hier duskant gepraat word, verander die uitspraak gaandeweg. Via Maleis word die Portugese "sombreiro" in Vroeë Kaapse Afrikaans "sombareel", "sommareel", "sommereel" en uiteindelik "sambreel", wat teen 1844 die Engelse "umbrella" en die Hollanders se "paraplu" (vir reën) en "parasol" (vir son) in die skadu stel.
Maar skadu bied nie nét beskutting nie. Waar die son lank nie skyn nie verskyn skadufigure.
'n Skaduwee, sê die WAT, is nie meer die aktiewe, gesonde persoon van vroeër nie, maar iemand wat swak geword het; nie meer die goeie van gister nie, maar iets negatiefs, ongunstigs, wat dikwels die gevolg is van iets anders, iets onaangenaams, nadeligs, wat dreig om te gebeur.
In 'n land wat "subumbrare" ("sub", onder; "umbra", skadu) is, dui "sombra" ook op "somberheid". Op koue, donker, somber dae; 'n wintersonkeerpunt.