PressReader - Landbou Vee: 2017-09-01 - Die rand en sent van se­lek­sie
Die rand en sent van se­lek­sie
Dank­sy streng we­ten­skap­li­ke boer­de­ry­me­to­des, doel­ge­rig­te se­lek­sie en die ak­ku­raat­ste veld­be­stuur denk­baar, weet mnr. Jo­han S­ty­ger, Sui­der-A­fri­ka se S­toet­te­ler van die Jaar vir 2016, pre­sies waar­heen hy op pad is: Die uit­voer­vleis­mark.
Landbou Vee - 2017-09-01 - Inhoud - NA­VRAE: Mnr. Jo­han S­ty­ger, e-pos: s­ty­[email protected]­sim­men­ta­lers.co.za; sel 082 460 8443.
As be­dryfs­lei­er wat aan die voor­punt van ge­ne­tie­se ver­be­te­ring staan en boon­op sy ken­nis mil­de­lik te­rug­ploeg, is mnr. Jo­han S­ty­ger nie om do­we neu­te be­kroon as Pick n Pay, Land­bou­week­blad en B­reed­plan se S­toet­te­ler van die Jaar vir 2016 nie.
Jo­han be­sit BTB Sim­men­ta­lers (Boe­ken­hout Trust Boer­de­ry) en boer op die plaas S­choe­mans­fon­tein tus­sen K­lerks­dorp en Hart­bees­fon­tein in Noord­wes, ter­wyl sy vrou, An­ne­ma­rie, ’n gas­te­huis in K­lerks­dorp het.
Prof. F­rik­kie Ne­ser, hoog­le­raar in die de­par­te­ment vee-, wild- en wei­ding­kun­de aan die U­ni­ver­si­teit van die Vry­staat en be­oor­de­laar in die kom­pe­ti­sie, be­skryf Jo­han as ’ n we­ten­skap-ge­o­ri­ën­teer­de boer wat daar­aan glo om din­ge reg te doen. “Jo­han glo aan saam­werk met we­ten­skap­li­kes van oor die wê­reld heen. Trou­ens, sy toe­pas­sing van teel­doel­wit­te en die ge­volg­li­ke ge­ne­tie­se nei­gings plaas hom op die voor­punt van ge­ne­tie­se ver- be­te­ring in Suid-A­fri­ka en laat hom toe om in­ter­na­si­o­naal mee te ding.”
Hy ploeg dié ken­nis te­rug en bied dik­wels kur­sus­se in prak­tie­se teling aan.
SE­LEK­SIE VIR WINS
Jo­han sê ’n dui­de­li­ke teel­doel­wit is die be­gin­punt van se­lek­sie vir wins. Om ’n teel­doel­wit te for­mu­leer, moet die boer haar­fyn weet waar die werk­li­ke kos­te in die boer­de­ry lê. “Die hou­kos­te van koeie wat nie kalf nie of moei­lik kalf, word dik­wels on­der­skat. Koei­kud­des se on­der­houds­be­hoef­tes word in me­ni­ge ge­val ook nie ak­ku­raat be­re­ken nie.”
Daar­om ken hy ge­wig­te toe aan die ver­skil­len­de rand-en-sent-ei­en­skap­pe, soos ver­koops­ge­wig, on­der­houds­kos­te en lang­le­wend­heid, om ’n wins­se­lek­si­ein­deks saam te stel. Dan ge­bruik hy B­reed­plan se Breed Ob­ject-sag­te­wa­re om die e­ko­no­mie­se ge­wig­te te be­paal en oor te dra aan die be­skik­ba­re teel­waar­des. Dit maak dan reg­streek­se wins­se­lek­sie moont­lik. Hier­die teg­no­lo­gie is al meer as se­we jaar in Suid-A­fri­ka be­skik­baar.
Jo­han het ná ma­triek ’n graad in si­vie­le in­ge­ni­eurs­we­se aan die U­ni­ver­si­teit van P­re­to­ria ver­werf. Na­dat hy hom as si­vie­le in­ge­ni­eur be­kwaam het, het hy in 1981 by ’n raad­ge­wen­de si­vie­le fir­ma op K­lerks­dorp be­gin werk en met­ter­tyd ’n ven­noot ge­word. In 2000 het hy sy eie raad­ge­wen­de fir­ma in dié stad be­gin.
Jo­han het reeds as stu­dent in 1977 saam met sy pa, Sam­pie, by Rooi­berg tus­sen Be­la-Be­la en Koe­does­kop be­gin boer. ’n Fa­mi­lie­lid het in 1965 Sim­men­ta­lers in­ge­voer toe die rand nog sterk was. Sam­pie het la­ter ook Sim­bras ge­teel en uit Na­mi­bië in­ge­voer om hul ge­ne­tie­se ba­sis te ver­breed.
Weens werks­druk het Jo­han die plaas S­choe­mans­fon­tein in 2003 ge­koop om na­der aan sy boer­de­ry­be­lan­ge te wees. Hy het op Sim­men­ta­lers be­sluit en boer van­dag nog met dié ras.
‘HAN­DE­LAAR IN GENE’
Jo­han noem hom­self ’n han­de­laar in gene. Die groot­ste klem is op die teel en ver­koop van bul­le; ui­ter­aard ook top­klas- vrou­li­ke die­re. Daar­om boer hy we­ten­skap­lik.
“Ek is nie ’n we­ten­skap­li­ke nie, maar het ’n ag­ter­grond as in­ge­ni­eur en pro­jek­be­stuur­der wat be­stuur­stel­sels ont­wik-
kel. Ek kan dus mo­ni­tor waar­mee ek be­sig is en weet waar­heen ek op pad is.”
Al­les be­gin by veld­be­stuur. Hy het hoof­saak­lik vier veld­ti­pes: V­leie, ge­meng­de, na­tuur­li­ke weiding; berg­veld; en aan­ge­plan­te smuts­vin­ger­wei­ding. El­ke ti­pe se pro­duk­sie­ver­moë is an­ders. Ge­volg­lik ver­skil die be­la­ding.
Hy werk die be­la­ding nie in groot­veeeen­he­de (GVE) per hek­taar uit, soos me­ni­ge an­der vee­boer nie, maar vol­gens die ak­ku­ra­ter be­la­ding van ki­lo­gram bees per hek­taar. Die hui­di­ge be­la­ding is so­wat 80 kg/hek­taar. Se­dert hy die veld­be­la­ding meer as agt jaar ge­le­de só be­gin uit­werk het, het sy plaas se pro­duk­sie- en dra­ver­moë met so­wat 15% toe­ge­neem.
“El­ke jaar, op 1 Ju­lie, be­kyk ons die plaas se toe­stand en be­sluit op meer of min­der ki­lo­gram per hek­taar. Die hui­di­ge be­la­ding is son­der die be­mes­ting van die aan­ge­plan­te wei­dings, maar ons mik­punt is om die be­la­ding te ver­hoog tot 120 kg/ha met die ge­deel­te­li­ke be­mes­ting van die aan­ge­plan­te wei­dings.”
Jo­han doen se­mi-in­ten­sie­we be­wei­ding. Die helf­te van el­ke veldtipe word om die beurt el­ke twee jaar vir ’n vol­le groei­tyd laat rus om weer vol­uit te groei.
“Die wins­be­pa­ler in bees­boer­de­ry is veld­be­la­ding. Dit kom neer op mak­si­mum vol­hou­ba­re be­nut­ting, maar be­slis nie oor­be­la­ding en oor­be­wei­ding nie.”
Dit is baie mak­lik om weiding te mo­ni­tor. As die gras op een helf­te van die plaas voor 1 Ju­lie op is, is daar te veel bees­te en ver­min­der hy hul­le. As daar teen 1 Ju­lie nog baie gras is, be­te­ken dit hy kan ek­stra speen­kal­wers uit­hou om as os­se groot te maak. Dit ver­hoog die in­kom­ste. Jo­han sê die in­kom­ste uit die ver­koop van os­se is deel van sy noods­paar­re­ke­ning vir on­voor­sie­ne uit­ga­wes.
Hy weeg op 30 A­pril al­le bees­te op die plaas om pre­sies te be­paal wat die kg/ha­be­la­ding is. Dan kyk hy of die veld ver­be­ter, wat ’n be­lang­ri­ke mik­punt is.
Hy het ook weiding on­der ’n spil­punt waar hy die ver­se voor­be­rei om op 14 maan­de ge­dek te word. Hier­die weiding be­staan uit drie meer­ja­ri­ge gras­soor­te, naam­lik kro­paar-, langs­wenk- en raai­gras, en twee soor­te kla­wer. “Dit is goed­ko­per om die bees­te na die gras toe te neem as om gras te sny, te baal en na die bees­te toe te bring,” sê Jo­han.
Hier­die weiding word vir agt maan­de van die jaar ge­bruik en die ver­se bly daar van­dat hul­le ge­speen is tot­dat hul dek­tyd van 42 dae ver­by is. Daar­na gaan hul­le as ’n groep na ’n kamp met na­tuur­li­ke weiding. Hul­le bly in die groep tot­dat hul­le ge­kalf het en vir die twee­de keer drag­tig is. Dan gaan hul­le na die vol­was­se koei­groep.
SE­LEK­SIE VIR VRUG­BAAR­HEID
Jo­han sê vrug­baar­heid is on­on­der­han­del­baar. El­ke vrou­li­ke dier moet jaar­liks ’n speen­kalf le­wer, an­ders word sy af­ge­rond en ge­slag.
Die tus­sen­kalf­pe­ri­o­de (TKP) is nie ’n ge­ne­tie­se maat­staf nie, maar net ’n maat­staf vir goeie be­stuur. Hoe­wel die ver­se twee we­ke voor die vol­was­se koeie kalf, is die TKP van die he­le kud­de van 180 vrou­li­ke die­re nog­tans ’n uit­ste­ken­de 381 dae.
Die kud­de be­staan uit 145 koeie en 35 ver­se. Dus word 35 koeie el­ke jaar met die bes­te ver­se ver­vang om die ge­ne­tie­se vor­de­ring te ver­snel, “want die nu­wes is mos be­ter as die ou­es”.
Hier­die streng se­lek­sie vir vrug­baar­heid be­gin nou wys in die teel­waar­de vir da­e­tot-ge­boor­te, wat die e­nig­ste me­to­de is om wa­re ge­ne­tie­se vor­de­ring te be­paal. Sy kud­de s’n be­gin nou “soos ’n k­lip val”, wat wys hy doen die reg­te din­ge. Die dae-tot-ge­boor­te-teel­waar­de tel die dae van­dat die dek­tyd be­gin tot­dat die koeie kalf. Hoe kor­ter, hoe be­ter. Dit ver­skil dus van die TKP, wat die dae tus­sen ge­boor­tes meet. Om weens die droog­te bul­le la­ter in die dek­tyd of selfs glad nie na die koeie te neem nie, kan die TKP erg be­na­deel.
Jo­han sê daar is nie nood­wen­dig on­vrug­ba­re koeie nie, maar koeie wat min­der vrug­baar is. “Jy moet in die eer­ste plek bul­le ge­bruik wat dog­ters teel wat baie vrug­baar is. B­reed­plan se ge­ne­tie­se stel­sel stel ’n boer in s­taat om ak­ku­raat daar­voor te se­lek­teer.”
Hy het on­langs ’n saad­aan­deel in ’n bul met een van die bes­te be­raam­de teel­waar­des vir dae-tot-ge­boor­te in Suid-A­fri­ka ge­koop: Sa­le­ri­ka Mi­lo. Dié bul is deur mnr. Jan Hat­tingh van De­la­rey­vil­le ge­teel en aan ’n kom­mer­si­ë­le te­ler, mnr. Mar­tin Swart van Lou­w­na, ver­koop. Die bul se be­raam­de teel­waar­de vir dae-tot-ge­boor­te (-4,7) is in die boon­ste 1% van dié ras in Suid-A­fri­ka.
Met dié teel­ma­te­ri­aal wil Jo­han sy kud­de se dae-tot-ge­boor­te vin­ni­ger ver­be­ter. Hy gaan sy bes­te vrou­li­ke die­re met Sa­le­ri­ka Mi­lo se se­men kuns­ma­tig in­se­mi­neer om ge­ne­tie­se vor­de­ring te ver­snel.
RE­PRO­DUK­SIE EN PRES­TA­SIE
Jo­han se­lek­teer sy bes­te bul­le en ver­se eers op 400 dae. Niks word dus voor­af uit­ge­skot nie, maar al­mal word vol­le­dig ge­toets en ge­meet op grond van ge­boor­te-, speen- en jaar­oud­ge­wig, kar­kas­ei­en­skap­pe, heup­hoog­te, leng­te van lyf en bul­le se skro­tumom­trek.
Dank­sy vol­ge­houe me­tings, we­gings en se­lek­sie is daar ’n merk­ba­re ge­ne­tie­se nei­ging dat ge­boor­te­ge­wig daal son­der om die ge­mak van ge­boor­te ma­ter­naal te be­na­deel. Hy sê ge­boor­te­ge­wig is reg­streeks aan ge­boor­te­ge­mak ge­kop­pel, maar ’n koei se ver­moë om mak­lik te kalf, is ne­ga­tief met ge­boor­te­ge­wig ge­kor­re­leer.
“Kalf­ge­mak is be­ter met klei­ner kal­wers, maar die vrou­li­ke die­re wat in die kud­de ag­ter­bly, het waar­skyn­lik ’n klei­ner bek­ke­n­o­pe­ning om­dat hul­le self klein kal­wers was.
“Ons kan nie roe­ke­loos ge­boor­te­ge­wig na­jaag son­der om te kyk na die ver­moë van die vrou­li­ke die­re om mak­lik te kalf nie. As jy nie ver­sig­tig se­lek­teer nie, kan jy klei­ner kal­wers kry, maar ge­boor­te­pro­ble­me kan met­ter­tyd in die kud­de be­gin voor­kom. Om kor­rek te se­lek­teer, ge­bruik ek B­reed­plan se se­lek­sie-in­dek­se, wat ’n e­ko­no­mie­se op­we­ging van al­le be­skik­ba­re teel­waar­des is.”
Hy ge­bruik ge­volg­lik Sim­men­ta­ler­voer­kraal­in­dek­se wat ge­boor­te­ge­mak, ge­wig op 400 dae en klei­ner koeie be­voor­deel. Ná die 400 dag-af­sny­punt haal so­wat 10% van die ver­se nie die paal op fe­no­ti­pe nie, maar die be­lang­rik­ste se­lek­sie is dat die ver­se bin­ne ’n dek­tyd­perk van 42 dae (twee hit­te­si­klus­se) op 14 maan­de drag­tig moet raak. Ver­se wat dit nie reg­kry nie, word uit­ge­skot.
TOETS VIR SAG­TE VLEIS
Bul­le word in ’n in­ten­sie­we fa­se D-toets op die plaas of in die bees­ge­no­mi­ka­pro­jek se RFI-toets in die bul­toets­sen­trum op Ar­moeds­vlak­te ge­ë­va­lu­eer.
On­ge­veer 50% van die bul­le word fe­no­ti­pies uit­ge­skot en 10% op e­ko­no­mie­se in­dek­se. Bul­le wat nie die paal haal nie, word in ’n voer­kraal af­ge­rond en dan ge­slag om ak­ku­ra­te kar­kas- en groei­da­ta te be­kom en die voer­om­set­tings­ver­hou­ding te meet so­dat Jo­han sy klan­te kan ad­vi­seer oor hoe­veel meer wins sy teel­ma­te­ri­aal vir hul­le kan maak. Selfs die bul­le wat uit­ge­skot word, speel dus ’n rol in die ver­sa­me­ling van da­ta.
Jo­han sê daar is s­legs een ma­nier om vleis­sagt­heid en eet­ge­hal­te te meet, en dit is om die kar­kas te toets. Daar­om het hy ’n oor­een­koms met ’n slag­plaas wat be­reid is om sy kar­kas­se te ver­koop waar­van ’n ge­deel­te van die oog­spier uit­ge­sny word. Hier­die vleis­mon­ster word dan na die Land­bou­na­vor­sings­raad se vleis­la­bo­ra­to­ri­um ge­stuur, waar die mar­me­ring, sagt­heid en eet­ge­hal­te be­paal word.
Met dié in­lig­ting tot Jo­han se be­skik­king kan hy voor­spel wat­ter van sy teel­bul­le se na­ge­slag die bes­te vleis­ge­hal­te teel.
Die bul­le wat as teel­bul­le of vir ver­koop aan an­der te­lers ge­se­lek­teer word, word op 400 dae met ’n ul­tra­so­nie­se toe­stel ge­skan­deer om in­lig­ting oor die oog­spier­op­per­vlak­te, mar­me­ring en rib- en rug­vet­be­dek­king te kry.
“Goeie moe­der­ei­en­skap­pe en re­pro­duk­sie is hoogs ge­kor­re­leer met goeie rib­vet­be­dek­king, maar ne­ga­tief ge­kor­re­leer met uit­slag­per­sen­ta­sie. Hoe meer vet aan die rib­bes, hoe meer kar­kas­vet word af­ge­sny, wat die uit­slag­per­sen­ta­sie en karkas­ge­wig ver­laag.
“Die e­nig­ste ma­nier om met ons se­lek­sie­pro­gram voor­uit­gang te maak, is met ’n se­lek­sie-in­deks om hier­die ne­ga­tie­we kor­re­la­sie te be­stuur en dus die mid­de­weg te hand­haaf,” ver­dui­de­lik Jo­han. Daar­om is me­tings, we­gings en al­ge­me­ne, ak­ku­ra­te re­kord­hou­ding be­lang­rik.
Hoe­kom meet hy heup­hoog­te? Jo­han sê in Suid-A­fri­ka word se­lek­sie vir groei­ei­en­skap­pe in die al­ge­meen oor­be­klem­toon, wat tot groot, plat bees­te lei. Hy meet ge­volg­lik die heup­hoog­te vir in­lig­ting om kor­rek te se­lek­teer ten ein­de die raam­groot­te te be­perk.
Die A­me­ri­kaan­se Angus-bees­te­lers­ge­noot­skap het só daar­in ge­slaag om die heup­hoog­te te ver­laag son­der om die koei­ge­wig te laat daal. Die koeie is dus nou bre­ër. Dit is die ti­pe bees wat be­ter in veld­toe­stan­de re­pro­du­seer, wat ’n groot uit­da­ging in Sui­der-A­fri­ka is.
In die for­mu­le van ge­ne­tie­se vor­de­ring is re­pro­duk­sie-ou­der­dom be­lang­rik. Daar­om ge­bruik Jo­han be­lo­wen­de bul­le reeds op 14 maan­de vir dek­king, en die ver­se kalf op 23-24 maan­de om die ge­ne­tie­se vor­de­ring te ver­snel.
“Die eer­ste­kalf­koeie wys die pad waar­heen ek ge­ne­ties on­der­weg is.”
Oor sy vi­sie vir die toe­koms ver­tel Jo­han dat die mark baas is. Om as bees­boer in Sui­der-A­fri­ka te oor­leef, moet vleis uit­ge­voer word. Hier­die uit­voer­mark­te ver­eis eg­ter gro­ter kar­kas­se as waar­aan SuidA­fri­kaan­se bees­boe­re ge­woond is om­dat die mees­te kar­kas­se ont­been word so­dat die snit­te in ’n kar­ton­hou­er ver­pak en ver­koop kan word.
“Daar­om boer ek met Sim­men­ta­lers, die i­de­a­le bees om die voer­kraal-karkas­groot­te te ver­hoog son­der om uit­slag­per­sen­ta­sie weens oor­vet bees­te in te boet. Ek slaag daar­in om my bees­te se karkas­groot­te met se­lek­sie-in­dek­se en die be­skik­ba­re ge­ne­tie­se in­stru­men­te te laat toe­neem son­der om die koeie gro­ter te maak. Dit be­hels dub­be­le kur­we­knak­kers (die ver­an­de­ring van ’n ras se stan­daard­groei­kur­we waar­deur pro­duk­sie ver­hoog word son­der om die be­gin- en eind­ge­wig te ver­hoog).
“Ek se­lek­teer dus vir ’n hoë per­sen­ta­sie vleis wat be­mark kan word,” sê hy.
Sim­men­ta­ler­ver­se by die spil­punt waar­mee mnr. Jo­han S­ty­ger sy aan­ge­plan­te weiding be­sproei so­dat die ver­se in guns­ti­ge toe­stan­de kan uit­groei. Die aan­ge­plan­te weiding be­staan uit ver­skil­len­de meer­ja­ri­ge gras­soor­te, naam­lik kro­paar-, langs­wenk- en raai­gras, en twee soor­te kla­wer. Be­heer­de be­wei­ding word deur skok­dra­de toe­ge­pas.
Twee Sim­men­ta­ler­koeie en -kal­wers in die veld. Die koeie bly heel­jaar op die veld.