Die Ned. Geref. Kerksaal, Uitenhage – Afrikanergeskiedenis
Die Ned. Geref. Kerksaal, Uitenhage
White House of Haweraadgebou, Port Elizabeth
"The Look-out", dist. Uitenhage
Skaars 32 km van Port Elizabeth is die dorp Uitenhage geleë; en in sy breë hoofstraat staan dié sierlike ou kerksaal.
Op 7 Februarie 1804 het kommissaris Van Uitenhage de Mist die suidoostelike hoek van die Kaapkolonie tot 'n nuwe distrik geproklameer. Die Bataafse owerheid het teen 'n vergoeding van R2000 die leningsplaas van die weduwee Scheepers oorgeneem en daarop die administratiewe setel van die nuwe distrik aangelê. Aan hierdie nuwe dorp het goewerneur Janssens dan ter ere van De Mist die naam Uitenhage gegee.
Die aanlê van so 'n nuwe drosdy is gewoonlik al dadelik deur die stigting van 'n gemeente gevolg. Uitenhage het egter baie langsaam ontwikkel en dit was nie voor 11 Desember 1817 dat hier 'n Ned. Geref. gemeente tot stand gekom het nie. Twee maande later, op 12 Februarie, het die destydse landdros, kapt. Jacob Cuyler, wat besonder belang gestel het in die ontwikkeling van die dorp, 'n plan vir 'n kerkgebou aan die kerkraad voorgelê. Op 'n vergadering van die kerkraad gehou op 1 Maart 1821, is die tender van C.F. Pohl vir die bou van die kerk vir 32 000 rds. of R4 800 aanvaar.
Elf maande na die aanname van die tender het Pohl eers met die bouery begin en al dadelik was daar moeilikheid. Die fondamente is nie tot bevrediging van die kerkraad gelê nie, en die bouer het botweg geweier om iets daaraan te verander. Die een hofsaak op die ander het gevolg en dit het byna 'n kwarteeu geduur voordat die kerk in gebruik geneem is. Dit het plaasgevind op Sondag, 27 Augustus 1843. Hierna het dit, met enkele kleinere veranderings, as kerk gedien tot 1927 toe dit deur 'n groter gebou vervang is. As kerksaal het dit egter in gebruik gebly.
Piëteit vir hierdie ou tempel, waarin die evangelie byna 'n eeu aan soveel mense verkondig is, het die kerkraad beweeg om die Historiese Monumentekommissie te versoek om dit deur proklamasie vir die nageslag
Foto: G. Duff • Die Kerksaal, Uitenhage • Africana-museum, Johannesburg
Bron: Oberholster, J.J. 1972. Die Historiese Monumente van Suid-Afrika. Kaapstad: Die Kultuurstigting Rembrandt van Rijn, pp. 136-137.