Genesis is 'n boek vol verhale, tonele en karakters. Die boek "vra jou om toe te laat dat die karakters in Genesis jou lewensruimte betree, om die gebeurtenisse wat daar beskryf word, in terme van jou eie lewenservaring te sien" (Vosloo). Esterhuyse noem die verhale "singewende stories".
Genesis 1-3 is die voorwoord tot die inleiding (Gen 4-11) van die geskiedenis van Israel. Dit open 'n perspektief op wat in die res van die Ou Testament vertel gaan word. Dit is soos 'n handvatsel waarmee die deur tot die verstaan van die geskiedenis oor mense oopgemaak word. Genesis 1 gee 'n wye skoot op die fisieke werklikheid waarin die geskiedenis gaan afspeel, terwyl Genesis 2-3 as 't ware op die akteurs van die geskiedenis naamlik God en die mens, in fokus ("zoom") (Deist).
Genesis 2-3 word as besinnende verhaal gelees. "Wie is die mens? Hoe is die mens? Wat is die mens", is die vraag wat die verhaal wil beantwoord (Deist). Dié verhaal het 'n tydlose karakter. "Omdat ons almal mense is . . . Dit is 'n verhaal oor en vir elkeen van ons" (Deist). Daar bestaan buite-Bybelse verhale byvoorbeeld die Gilgamesj-epos uit Sumerië wat baie na dié verhaal klink en die teks miskien minder uniek maak maar beslis nie irrelevant nie. Dalk meer outentiek en gee juis meer gesag.
Die sterk tematiese band tussen die Bybelse en buite-Bybelse stories is literêre en godsdienstige uitdrukkings-vorme van die mens se soeke na lewensin in die aangesig van verganklikheid, tydelikheid, gebrokenheid, lyding, sterwe en dood (Esterhuyse). "Genesis 2 is nie kosmologiese geskiedenis nie. Dit is primêr 'n verhaal oor verhoudings . . . Dit gaan primêr nie oor die oorsprong van die skepping nie, maar oor die toekoms daarvan. En oor die mens se rol in dié toekoms" (Esterhuyse).
4"Moses het toegelaat dat iemand 'n skeibrief opstel en skei," het hulle geantwoord.
5Toe sê Jesus vir hulle: "Dit is oor die hardheid van julle harte dat hy hierdie bepaling vir julle gemaak het. 6Maar van die begin af, van die skepping af, 'het God hulle man en vrou gemaak.' 7'Daarom sal 'n man sy vader en moeder verlaat en saam met sy vrou lewe, 8en hulle twee sal een wees,' sodat hulle nie meer twee is nie, maar een. 9Wat God dan saamgevoeg het, mag 'n mens nie skei nie."
"Hierdie keer is dit
een uit myself, een soos ek.
Daarom sal sy 'vrou'
24Daarom sal 'n man sy vader en moeder verlaat en saam met sy vrou lewe, en hulle sal een word.
Flam 184 "Ons is almal hier tesaam" of
Ek groet julle in die Naam van die Drie-Enige God: Genade en vrede vir elkeen van ons.
Flam 24 "As ek U hemel aanskou (nav Psalm 8)" of
Voorganger: Ons het berou oor ons sonde en bid dat U ons sal vergewe:
Van alle afgode wat on in u plek stel…
V: Van alle ontrou teenoor U…
V: Van elke misbruik van u Naam…
V: Van ons onvermoë om tot rus te kom…
V: Van ons opstand teen gesag en teen almal wat oor ons gestel is…
V: Van alle haat en afguns teenoor ander mense…
V: Van elke gedagte en daad waardeur ons die huwelik aantas…
V: Van elke benadeling van ons naaste deur selfsug en eie belang…
V: Van alle kwaadpratery en valse getuienis…
V: Van alle begeertes wat sonde voortbring…
G: Hoor ons, o Heer.
Vergeef ons, o Heer.
(nav Eks 20:1-17. Uit Handleiding vir die Erediens, Bybelmedia 2010)
Flam 5 "Daar is geen grens" of
Flam 184. "Ons Is Almal Hier Tesaam"
Oorspronklik: We Have Come Into His House
Teks & Musiek: Bruce T. Ballinger
Afr teks: A.P. van der Colf; Verwerking en alternatiewe teks: F Esterhuizen & Retief Burger, 2004
As Jesus Christus, die Heer…
Flam 24. "As Ek U Hemel Aanskou"
Flam 5. "Daar Is Geen Grens"
Here, skenk aan ons uit u genade:
lig waar ons net donker sien
moed waar ons vrees
hoop waar ons wanhoop
vrede waar ons gemoed stormagtig is
vreugde waar ons hartseer is
krag waar ons swak is
wysheid waar ons verward is
sagtheid waar ons bitter is
liefde waar ons haat
vergifnis vir ons sonde
Uself in die plek van myself.
Here, Here, skenk my van Uself.
(Richard Foster, aangehaal in Gebedeboek met liturgiese voorstelle)
Skriflesing: Genesis 2:18-24
Dit is 'n goeie tyd om op die wonder van die huwelik te fokus, en ouers met hulle kinders te laat gesels oor God se rol in hulle verbintenis aan mekaar. As julle mense in jul gemeente het wat op 'n besondere manier ontmoet het, laat hulle die storie vertel. Gee kans dat ouers vir hul kinders vertel hoe hulle ontmoet het.
Verduidelik dat die Here ons geskape het om saam te wees. As jy kan kitaar speel (of enige snaarinstrument), wys vir die kinders die verskil tussen net een snaar en 'n klomp snare wat sáám speel.
Of jy kan die storie vertel van "Swemmertjie", 'n klein swart vissie wat goed kon swem. Hy het saam met 'n skool rooi vissies geswem. Een vreeslike dag is die hele skool vissies deur 'n groot vis gevang – net Swemmertjie het weggekom. Hy was aanvanklik baie bang, maar het gou verwonderd geraak oor al die wonderlike dinge wat hy in die see sien: seewier, 'n kreef, 'n jellievis. Dan sien hy in 'n skeur 'n skool rooi vissies, presies soos sy vorige skool. Hy nooi die vissies om saam met hom te swem en al die wonderlike dinge te sien, maar hulle is te bang dat die groot visse hulle sal vang. Swemmertjie maak 'n plan – hy wys vir al die vissies hoe om in die formaat van 'n groot vis te swem. Hy swem as die oog. Die vissies swem heerlik so rond, terwyl die groot visse bang vir hulle weg swem.
Ons ken almal die verhaal van Robinson Crusoe, wat alleen op 'n eiland uitspoel. Dadelik begin hy soek na iemand, 'n medemens. Op 'n baie diep vlak weet Crusoe hy kan dit nie alleen maak nie.
Die fliek "Cast Away" (uit die jaar 2000), met Tom Hanks as die Crusoe-figuur, is 'n meer onlangse voorbeeld van die alleenheid-verhaal. Hanks se karakter is 'n amptenaar van FedEx wat homself fisies en emosioneel moet transformeer nadat hy deur 'n noodlanding op 'n verlate eiland beland.
Op sy verlate eiland is daar net twee dinge wat hom bewaar van kranksinnigheid: die piepklein foto van sy verloofde, wat hy op 'n rots probeer oorteken. En Wilson, die wit sokkerbal, met die gesig wat hy met sy eie bloed daarop geteken het. Sy verloofde word net 'n vae herinnering en motivering hoekom hy wil teruggaan na die wêreld. Al geselskap wat oorbly, is Wilson. Aan die begin pla dit hom en word hy woedend dat Wilson nie terugpraat nie. Later pla dit hom nie meer nie, solank Wilson net daar is, kan hy maar praat.
Soos die storie vorder, en dit duidelik word dat Wilson net maar 'n voorwerp is, 'n skepping van 'n alleen-mens, word die alleen-man (Hanks) al meer soos 'n dier, verloor hy al meer sy menswees. Daar is nog net een ding wat hom sy sinne op 'n manier laat behou: die ander mense, iewers anderkant die horison. Op 'n stadium oorweeg hy selfmoord, maar besluit dan daarteen omdat daar nie ander mense sal wees wat van sy dood sal weet nie – en dit daarom sinloos sal wees.
Daar is net een sinvolle ding oor om te doen: hy bou 'n vlot met die hoop om in die diepsee opgepik te word. Want iewers is daar (weer) lewe… want daar is ander mense! Met die "morele steun" van Wilson se teenwoordigheid kry hy dit reg. Toe Wilson iewers in die see losraak en wegdryf, is sy smarte groot. Hy is nou man alleen. En op 'n manier weer mens, meer mens as die dier wat hy geword het. Want nou het daar net een hoop vir hom voorgelê… ander mense. Medemense.
Dit is wat Genesis 2 vir ons wil sê: so is ons regtig gemaak. Met die behoefte aan mense. Medemense. 'n Gemeenskap. En in besonder: 'n medemens. Iemand wat ons regtig kan help, regtig kan terugpraat. Saam met ons kan dink, kan voel, kan speel, werk, lag, die lewe in God se wêreld kan geniet. Iemand vir wie ons kan liefhê en iemand deur wie ons liefde ontvang. Ons eie skeppings, kunswerke, handewerk, kan net dien om ons in ons soeke na 'n regte mens van dierlikheid en kranksinnigheid te bewaar. Ons lewe word behou, sinvol, deur mense. Daardie spesiale mens, waarvan ek op die ou end kan sê God het ons vir mekaar gemaak. Ons leer dit by die Cast Away. Dit is ook wat Genesis 2 vertel…
Alleen is nog nie klaar nie
Dit is nie goed dat die mens alleen is nie. Die mens is geskep vir verhoudings. Daarom sê die Here "Ek sal vir hom iemand maak wat hom kan help, sy gelyke" (sy eweknie). Die Hebreeuse woord vir hulp (ezêr) beteken nie 'n slaaf of minderwaardige hulp nie, maar word in baie psalms gebruik vir die Here. Die Here is my Helper is wat my help waar ek nie self kan regkom nie. In ons teks word "helper" gekwalifiseer met "sy gelyke" (kenegdo). Neged is letterlik "teenoor", in die sin van gelykstaande aan, aanvullend (maar nie minder of meerderwaardig nie). Die mens kort 'n helper wat as ewemens hom kan aanvul in sy taak.
Die diere deug nie
Die Here maak dan diere en bring hulle na die mens toe om te sien wat hy hulle sal noem. Om 'n naam te gee, beteken meer as net 'n etiket of 'n benoeming. Naamgewing stel ook 'n verhouding daar. Dit is ook 'n interpretasie van die doel waarvoor dit wat benoem word, bestaan.
Daar is egter tussen die diere nie een wat die mens se alleenheid kan ophef en die mens in sy mens-wees voltooi nie.
Verse 21 – 24 vertel dat God die vrou maak. Ferdinand Deist beskryf dit so: "En wanneer Hy haar na Adam bring, herken Adam sy eie mensheid in haar en sing hy sy liefdesliedjie van 'been van my been en vlees van my vlees' en van 'man en vrou,' of soos dit in Hebreeus. lui: van isj en isja (23). En, lewer die verteller kommentaar, dié twee sal één wees (24). Manlik én vroulik maak eers menslik".
Die vertelling dat sy uit die man se rib gebou is, was nie vreemd nie. Daar was in die ou wêreld allerlei skeppingsverhale, waar die metode en materiaal wat God/die gode gebruik het, baie gewissel het. Genesis neem moontlik van hierdie verhaalelemente oor om God se aksie te openbaar. Die vertelling dat die man uit die aarde (grond, stof) gemaak is, hang saam met die bogenoemde woordspelings, terwyl die skepping van die vrou uit die man se rib die aandag wil vestig dat die vrou deel was en is van die man (en andersom).
Augustinus se opmerking is nog altyd van pas: God het die vrou nie uit die man se kop gemaak dat sy oor hom moet heers nie; ook nie uit sy voete dat hy oor haar moet heers nie, maar uit sy sy, die deel naaste aan sy hart, sodat sy langs en naas hom kan staan. Die Afrikaans "naaste" druk dit goed uit.
Hierdie skeppingsverhaal het beslis baie vir die huwelik te sê. Man en vrou is in die huwelik saam mens. Man en vrou is as mense mekaar se gelyke. Die oorheersing van die een geslag oor die ander is buite God se bedoeling vir die verhouding binne die huwelik. Die huwelik is 'n vennootskapsverhouding waar aanstellerigheid en teorieë van vanselfsprekende hoofskap en oorheersing geen plek het nie.
Hier is geen sprake van een geslag se minderwaardigheid of onderdanigheid nie. Dit is 'n eenheidsverhoudings van diens. Die wonderlike misterie dat die twee een sal wees, word ook deur Paulus (Ef. 5:31-32) en Jesus (Matt. 19:4-6) beskryf.
As vennote help huweliksmaats mekaar en staan mekaar by.
Oor die breër samelewing
Dit gaan in hierdie gedeelte ook oor meer as die verhouding tussen man en vrou. Die intieme band tussen man en vrou het ook impak op die sosiale samelewing.
Ook in die breër samelewing is ons helpers vir mekaar, almal mense of gelykes. Die teks raak dus nie net die verhouding tussen een man en een vrou (binne die huwelik) nie. Ook nie net die verhouding tussen die geslagte nie. Dit gaan ook om die onderlinge verhoudings binne 'n gemeenskap.
Hier word vertel van die eerste mensegemeenskap, as voorbeeld van mensegemeenskap in die algemeen (Gen. 1-11), en die Israelitiese geloofsgemeenskap wat geroep is ter wille van die groter wêreldgemeenskap (Gen. 12-50). Die verteller spreek die gemeenskap aan op baie persoonlike vlak; elke hoorder moet weet: jy is die man . . . of: jy is die vrou. Jou doel is om in verhoudinge 'n helper te wees.
Die Genesisgebeure wil vandag nog vir ons sê wat die verhouding tussen God, mens en wêreld kan en behoort te wees. Dit draai rondom wat die filosoof Martin Buber beskryf as die drie kardinale verhoudings in die mens se lewe; die ek-God-, die ek-jy-, en die ek-dit-verhouding.
Ons teks maak ook 'n venster oop op die karakter van God. Wie is die Skepper?
God is die goeie Vader wat vir die mens sorg. Die Here praat met mense, Hy is die metgesel-God. Hierdie sosiale God se honger na verhoudinge word aangevul deur die mens met wie God in verhouding tree. As Verhoudingswese skep God die mens – na sy beeld – as 'n wese wat self behoefte aan gemeenskap het – met sigself, met God en met die naaste. (Buber) Die skepping van die diere en die vrou is deel van die goeie van God se lewensruimte, lewensgrense (gebod) en lewenstaak. Die man en vrou deel in al die voorregte en verantwoordelikhede.
Mag en verantwoordelikheid
Genesis 2 is nie 'n idilliese prentjie nie, maar 'n storie wat ons met onsself konfronteer. Dit lê ons eie strewe na mag en beheer oor ander – tot ons eie voordeel – bloot.
Die mag om te heers vra uiteindelik rekenskap, aanspreeklikheid en verantwoordelikheid. Leon Fouché skryf hieroor: "Die gemeensaamheid van die mens wat geïllustreer word in die man en vrou, mag nie idillies uit Genesis 2 gepreek word, sonder die aaklige moontlikheid én werklikheid van die kwaad waarvan die tweede deel van die verhaal vertel nie. Die wonderlikheid van die mens se saamwees loop uit op die oortreding van God se gebod en hulle gesamentlike skuld. Deur dit alles blyk God die goeie God te wees, wat goeie gawes gee, wat die mens bly opsoek en wat straf ter beskerming."
Wanneer mens Genesis 2 soos 'n bril opsit, sien jy skielik soveel ellende in die samelewing raak. Hierdie ellende is die gevolg van die miskenning van God se goeie bedoelinge vir die mense wat God maak.
Die misbruik van die ander is deel van die sonde, van die begin af. Genesis 3 vertel dié verhaal.
Ons teks help ons fokus op geslagsongelykheid, die misbruik van mag deur een geslag oor 'n ander, en talle vorme van gesinsgeweld. Alle vorme van mede-menslikheid wat nié in die ander God se hulp, 'n godgegewe vennoot, 'n gelyke raaksien nie, is nog nie volwasse medemenslikheid nie.
Gelukkig bly God vir ons goed. Hy gee ons weer 'n helper, 'n medemens, een soos ons. Een uit die mens, wat 'n broer vir ons geword het. Hom nie geskaam het om ons broer genoem te word nie, al het Hy al die rede daartoe. Hy vat ons, my, skuld op Hom. Hy sterf soos God beveel het. Maar Hy lewe weer, as die middelaar tussen ons, die gom wat ons saambind. Sodat ons nou as vriende, as huweliksmaats, as gesin, as kollegas, kan leef as 'n geloofsgemeenskap. Met die herinnering en die hoop op die paradys.