Totempale van Suidoos-Alaska
Vir Westerlinge wat die eerste keer met hulle kennis maak, is die totempale van Suidoos-Alaska duister en drakonies... bisarre beelde gekerf in hout wat lyk of hulle al die booshede van die duiwelskunste versinnebeeld. In der waarheid is hulle kosbare kultuurskatte van ’n ewe interessante groep mense, vertel FREDDIE BURGER, wat in Alaska woon, in hierdie artikel wat hy spesiaal vir Mieliestronk geskryf het...
Foto’s deur die skrywer
LASKA is bekend vir sy koue, gletsers, ysberge en baie sneeu. Dit is ’n land waar die son soms nooit ondergaan nie en in die winter glad nie sy gesig wys nie. Baie min mense weet dat daar op die kusstrook van hierdie einste koue Alaska ’n digte reenwoud is. Hierdie reënwoud bedek ook die honderde eilande wat langs die kus lê. Dit beteken dat daar baie water, bome en digte bosse in die woud is.
Sommige van die bome is honderde jare oud. Die sederboom kan tot duisend jaar oud word. In hierdie woud woon daar bere, takbokkies, wolwe, voëls en natuurlik baie visse in die strome. Daar woon ook al baie eeue lank mense in hierdie woud.
Die mense, of Indiane soos hulle soms ook genoem word, bou hulle dorpies langs die riviermondings waar dit maklik is om vis te vang. Hierdie mense is bekend daarvoor dat hulle baie kunstig is. Die bewys daarvan is orals in die woud te sien. Deel van hulle kultuur is die buitengewone totempale wat hulle op verskeie plekke oprig.
Totempale lyk na regte skrikmaakgoed. Hulle lyk vreemd, geheimenisvol en bo alles, onverstaanbaar.
BO: Genoeg om enige niksvermoedende besoeker die skrik van sy lewe te gee.
Ek kan my goed voorstel dat die eerste Westerlinge wat hier in Suidoos-Alaska voet aan wal gesit het, hulle boeglam moet geskrik het toe hulle vir die eerste keer ’n totempaal deur die digte bosse sien loer het. Vir die Westerse oog lyk die diere wat op die pale uitgekerf is na drogbeelde wat vir hulle grynslag. Mens kry sommer allerhande gedagtes van bose geeste en ander bonatuurlike magte. Dit is dan ook geen wonder dat die eerste sendelinge wat hier aangekom het, dadelik begin het om die totempale te vernietig nie. Die waarheid is egter dat totempale nie soos afgode aanbid word nie.
Totempale speel ’n belangrike rol in die kulturele en geestelike lewe van die Indiane en word met die nodige respek en eerbied behandel. Dit is deel van hulle kosbare kultuurskatte. Totempale is eintlik bobaas-storievertellers. Hulle vertel interessante verhale van die dade van mense en diere en verbind die mense aan hulle verlede. Dit is ŉ manier om kontak te behou met belangrike gebeurtenisse en persone in hulle verlede. Totempale word gewoonlik voor belangrike mense se huise en geboue opgerig. Hierdie gebruik het gelukkig herleef.
BO: Totempale... die ou gebruik het soos ’n feniks uit die as herrys.
Die opening van ŉ nuwe gebou, soos byvoorbeeld ŉ kliniek, word gevier met die oprigting van ŉ totempaal voor die gebou. Die oprigting van ŉ totempaal is ’n waardige gebeurtenis wat met feesvieringe gepaard gaan.
Vir die maak van totempale word ’n mooi sederboom, wat volop in die reënwoud van Alaska is, afgekap. Hierdie kaal boomstompe word nou met kunstige hande omskep in van die mees besondere verskynsels wat in die woude van Alaska gesien kan word. Dit kunstenaar begin nie sommer na willekeur figure uitkerf nie, o nee, daar moet eers bepaal word presies wat die gedenkpaal aan die verbygangers gaan vertel. Dan word die belangrikste karakters se posisie op die totempaal vasgestel. Die belangrikste figuur in die verhaal word gewoonlik heel bo-op die totempaal geplaas.
In die hande van die kunstenaar word enige voorwerp die verlengstuk van sy vingers wat die uitvloeisel van sy innerlike oog vir ander sigbaar te maak. Hy tel ’n skerppuntige klip op en maak van hom ’n beitel en met die skerp punte van die takbokhoring kerf hy mooi en fyn gelaatstrekke. Selfs ’n skulp het plek in die gereedskapkis. Ook ’n gebreekte stuk been sny mooi en fraai in die hout. Die natuur voorsien natuurlik ook op onverwagte wyse, mits jou oog die praktiese dinge in die natuur raaksien. Kyk net na die Amerikaanse bewer met daardie twee voortreflike tande waarmee hy sommer in ’n japtrap ’n groot boom kan plattrek. Hierdie tande maak voortreflike beitels vir houtsneewerk. (Die arme bewer moet sy hele lewe aanhou met kou om sy tande binne perke te hou. ’n Bewer se tande hou aan met groei en as hy nie aanhoudend knaag nie, gaan hy naderhand oor sy eie tande struikel.) ’n Sielvolle kunstenaar het altyd ’n oog van hoe die natuur te werk gaan en boots dit dan na.
Nadat die houtsneewerk voltooi is, wat vir ŉ 18meter-paal vyf tot ses maande kan duur, word die gesigte op die paal in helder kleure geverf. Die kleure wat meestal gebruik word, is swart, rooi, bruin en blou-groen. Voordat mense verf in die winkels kon koop, het hulle hul eie kleure gemeng. Die verfmengsels was houtskool, koperoksied, ysteroksied en kwikoksied wat met salmeiers, seewater en die gal van robbe gemeng is om verf te maak. Al hierdie kleurstowwe is in die natuur beskikbaar. Die eindproduk was ’n helderkleure kunstige houtsneewerk wat sommer ’n lekker storie kon vertel.
Die storie wat die totempaal vertel, hang af van die geleentheid waarvoor dit gemaak is. ŉ Totempaal voor iemand se huis vertel dat daar ŉ belangrike persoon woon. Dit vertel iets van die familie se afkoms, waar hulle vandaan kom, asook tot watter stam en familiegroep hulle behoort. Dit is nes ŉ familiewapen waarop die mense baie trots is.
Ander totempale vertel weer stories oor troues, groot gebeurtenisse, moord en ander gebeure. Baie interessante totempale is die skandepale. Wanneer iemand ’n onreg gepleeg het, nie sy woord gehou het nie, of nie sy skuld betaal nie, word daar ’n totempaal opgerig om aan die hele wêreld te vertel dat die persoon ’n skandemaker is. Totempale met dierebeelde daarop vertel sommer baie mooi stories. Diere speel ’n baie belangrike rol in hierdie Indiane se lewens. So word vertel dat die Raaf, wat maar familie van die ou swart kraai is, die hele wêreld gemaak het. Raaf was ook ’n opperste karnallie. Daar word vertel dat Raaf sy stem en gedaante kan verander om soos mense of ander diere te klink en te lyk. So het hy al menige mens en dier gefop en uit iets waardevols gekul. Raaf is sommer baie gewild op totempale.
BO: Grou gedaantes strak en braaf...
en bo-oor alles troon die Raaf.
Totempale is ook gebruik soos grafstene wat die afgestorwene uitbeeld en vereer.
Dit is nie so maklik om die storie vanaf ’n totempaal te lees en te verstaan nie. Met die verloop van jare het baie van die Indiane se taal en kultuur verlore geraak en daar is maar min mense wat nog die oorspronklike tale ken. Gelukkig word daar nou baie moeite gedoen om die saak weer reg te stel, maar ongelukkig is baie van die mooi verhale nou vir ewig verlore. Gelukkig kan sommige beelde op die pale nog ontsyfer word en vasgestel word wat dit beteken.
Met ’n volgende aflewering sal ons na foto’s van sommige van die meer bekende totempale kyk en probeer lees wat hulle aan ons wil vertel.
© Freddie Burger
Garfield, V. E. & Forrest, L. A., 1961. The raven and the wolf. Totempoles of Southeastern Alaska.
Seattle: Seattle University Press.
Kramer, P., 2004. Alaska’s totem poles. Portland: Alaska Northwest Books.