Alhoewel Afrikaans eers betreklik laat geskryf is, was dit die spreektaal lank voordat die Kaap 'n Engelse kolonie geword het. Deur die invloed van kerk en skool was Nederlands egter nog steeds die skryf- en kultuurtaal en is dit by alle deftige en openbare geleenthede gebruik. Afrikaans is beskou as 'n lae, verbasterde vorm, die gedagte aan 'n Afrikaanse skryftaal was daar nie en dit is slegs beoefen deur skrywers wat wou gekskeer of snaaks wees of die lokale na vore wou bring, wat 'n leksikologiese belangstelling gehad het en die tipiese van die Afrikaanse taal wou illustreer en deur skrywers wat - in die vorm van monoloog, samespraak, brief en vers - 'n bepaalde politieke oortuiging aan die breër lae van die publiek wou oordra.
In ooreenstemming met die ingesteldheid van die eerste skrywers was die vroegste geskrifte in Afrikaans 'n poging om met die gebruikers van die taal te spot. Terwyl die optrede van die Prinsgesinde Kaapse regering en sy rol by die eerste oorname deur die Engelse in die gedig ‘Historie van de Kaap zeer krachtig’ en in verse van H.D. Campagne gehekel word, spot die anonieme skrywer van die ‘Lied ter eere
As Afrikaans vir die tweede keer gebruik word, kom dit voor in De vruchten mijner werkzaamheden, gedurende mijne reize, over de Kaap de Goede Hoop, naar Java, en terug over St. Helena, naar de Nederlanden, 'n reisverslag wat marten douwe(s) teenstra (1795-1864) in briefvorm aan 'n vriend rig. In die sesde brief verskyn 'n samespraak waarin hy vir lesers in Nederland by wyse van 'n stukkie dialoog tussen 'n Caledonse boer, sy vrou en sy slaaf illustreer hoe die taal aan die Kaap van suiwer Nederlands afwyk. Veel later, in 1880, hou hendrik stiemens (1822-1894) in Nederland 'n lesing onder die titel ‘Oude tijden in Natal en Transvaal’ waarin hy vir sy Hollandse gehoor 'n grappige voorstelling van die Boere se taal gee. In albei gevalle word binne 'n kort bestek soveel as moontlik van die taaleienaardighede geïllustreer en is dit uit die herinnering opgeteken, sodat die juistheid van die weergawe betwyfel kan word.
Met die uitsondering van die ‘Lied’, Teenstra se samespraak en 'n paar ander verspreide voorbeelde is daar 'n direkte verband tussen die gebruik van geskrewe Afrikaans en die opkoms van die Kaaps-Hollandse joernalistiek in die negentiende eeu. Wanneer die eerste koerante in die ware sin van die woord in die twintigerjare gepubliseer word, vind Afrikaans ook van tyd tot tyd 'n plek daarin. In die jare 1826 tot 1828 verskyn daar in De Kaapsche Courant, Afrikaansche Berigter (of De Verzamelaar) nege Afrikaanse briewe in 'n poging om die plattelanders deur middel van 'n nabootsing van hulle taal grapperig voor te stel, almal waarskynlik geskryf deur J. Suasso de Lima. In 1830 word C.E. Boniface redakteur van De Zuid-Afrikaan, en benewens 'n kort briefie uit ‘Bedelaarsdorp’ deur die Hottentot Adam Slokker aan sy oom Kievedo, skryf hy nog dieselfde jaar 'n samespraak waarin die Hottentot Hendrik Kok met 'n Nederlandse ondervraer Afrikaans praat en waarin daar die spot gedryf word met dr. Philip en die filantropie van ander Britse sendelinge. Ook in sy hekeldrama De nieuwe ridderorde of De temperantisten (1832) praat die Hottentotkarakters Manus Kalfachter en Grietje Drilbouten suiwer Hottentot-Afrikaans met mekaar, iets waarmee hy die laglus opwek en waardeur sy hekeling met die filantropiese sendelinge skerper tref. In 1844, toe Boniface reeds in Natal gevestig was, skryf hy 'n skets in De Natalier waarin hy twee boere wat mekaar
Dit is opvallend dat Afrikaans, wat juis in hierdie jare as ‘Hotnotstaal’ bekend begin staan het, in die vroeë geskrifte gebruik is vir die weergawe van die taal van die gekleurdes met die doel om 'n sekere geestigheid te bereik of 'n lokale kleur aan 'n werk te gee. Slegs in enkele gevalle, hoofsaaklik om dokumentêre oorwegings, is Afrikaans in die mond van blankes gelê.
Die eerste persoon wat 'n ernstiger gebruik van Afrikaans maak, is Louis henri meurant (1812-1893). Reeds in die jare 1844-1846 en weer van 1849-1851 skryf hy verskeie briewe en samesprake oor aktuele sake onder die skuilname Platje Wysneus en Elsie Beuzemstok. In Desember 1860 - in die tyd toe daar sterk sprake was van 'n
cher’ in Het Volksblad van 3 April 1866, terwyl 'n verdere gedig ‘Wat die predikante zeg, en wat Titus Tokaan daar van denk’ en 'n aantal prosastukkies onder sy eie naam deur Pieter W. Grobbelaar in 'n Melt Brink-manuskripboek ontdek en in Standpunte gepubliseer is. Uit ‘Dopper Joris’ en ‘Ou Abel Rasmus’ kan 'n mens aflei dat hier iemand met 'n fyn sintuig vir die klank van 'n vers - meer spesifiek vir ritmiese versnellings en verrassende ryme - aan die woord is. ‘Dopper Joris en zijn zijltje’ is die geestige en taamlik onbeholpe liefdesverklaring van 'n plat boer wat sy meisie wil beïndruk met al sy besittings, selfs al is dit dan in die meeste gevalle nie veel meer as ontleende luister nie en al is die dinge nie almal ewe kosbaar nie. Ten spyte van 'n sekere progressie deur die katalogisering in die reeksstruktuur word die geestigheid juis bereik deur die wyse waarop hierdie eenvoudige maar opregte Dopper die verskillende dinge ekstaties opnoem en deurmekaar saamvoeg en deur die beeldende wyse waarop die uitnodiging - in aansluiting by die tradisie van die oorredingslied - tot die geliefde gerig word. In ‘Ou Abel Rasmus’ gee Pulvermacher die geestige geskiedenis van 'n vrou wat deur 'n skerpioen gebyt word en tevergeefs op haar man 'n beroep doen om deur die aanwending van ou boererate haar van die hemel weg te hou. Afgesien van die swart humor in die twee slotstrofes word die geestigheid veral bereik deur die vrou se krampagtige maar vrugtelose opnoem van alle moontlike en onmoontlike medisynes.
Hierdie twee gedigte is nie alleen, saam met dié van Reitz, 'n ‘prefigurasie’ van die Eerste Beweging nie; in hulle eie reg is die verse van Pulvermacher 'n digterlike aanhef wat 'n hoë inset vir die Afrikaanse poësie as sodanig beteken en wat eers weer met Eugène N. Marais se ‘Winternag’ in 1905 sy gelyke sal vind. Die aanwesigheid van twee verse van hierdie gehalte in 'n tyd toe Afrikaans nog haas uitsluitlik gebruik is om die spot mee te dryf of om - ter wille van politieke oorwegings - die breë lae van die publiek te bereik, bly steeds 'n merkwaardige verskynsel.
Afgesien van die eerste Afrikaanse geskrifte wat in hierdie hoofstuk bespreek word, verskyn daar in 1856 'n inleiding tot die Moslem-geloof wat in 'n vorm van Afrikaans maar in Arabiese skrif opgestel is. Hierdie werk heet in Afrikaans die Boek van die besondere woord betreffende die uitleg van die sake van die godsdiens en is geskryf deur Ahmed die Isjmoeniet. 'n Eksemplaar van dié boek word tans in die biblioteek van die Lembaga Kebudjaan Indonesia in Djakarta bewaar. In 'n artikel in H.A., November 1953 vestig A. van Selms die aandag op hierdie geskrif en gee hy 'n transkripsie van die Afrikaanse en 'n vertaling van die Arabiese teks. 'n Soortgelyke vroeë teks is Abu Bakr se Uiteensetting van die godsdiens (1869), opnuut uitgegee deur Van Selms (Amsterdam, 1979).