Wat sê Zondo-verslag oor stand van demokrasie?Dr. Leopold Scholtz. Foto: Reint Dykema. Wanneer die geskiedenis van ons era geskryf word, kan ek my voorstel dat die Zondo-verslag nogal meer as ’n paragraaf of twee sal beslaan. Eerder ’n hoofstuk, of dalk selfs ’n hele boek. As historikus weet ek ’n mens moet baie versigtig wees wanneer jy die hede ontleed, want dinge is nog aan die ontwikkel. Jy het nie die luukse van tydsafstand, waar jy kan sien hoe sake verder verloop het nie. Dit is dus moeilik om aan iets soos die Zondo-verslag ’n behoorlike plek in die geskiedenis toe te ken. Tog … Met ons kennis van die verlede van die ANC/SAKP kan jy wel een ding met veiligheid sê: Dit is die heel eerste keer in dié alliansie se geskiedenis dat hy ’n onafhanklike en eerlike ondersoek van buite verdra het ná die kultuur van korrupsie en magsmisbruik wat hom nou al dekades lank kenmerk – minstens sedert 1961, toe hy in ballingskap gegaan het. In Maart verskyn my boek Terreur en Bevryding oor die ANC/SAKP se jare van ballingskap, 1961-1990. Daaruit is dit duidelik dat die kenmerke wat die ANC/SAKP-regering sedert 1994 gekenmerk het – korrupsie, magsmisbruik, onbekwaamheid, ondoeltreffendheid, diktatoriale neigings – ’n naatlose voortsetting is van die voorafgaande tyd. Dit was natuurlik nie altyd ewe erg nie. Die misbruik van die staat ter wille van selfverryking was in wyle Nelson Mandela se tyd relatief beperk, maar het in tempo onder Thabo Mbeki begin toeneem, en onder Jacob Zuma se bewind het dit ’n absolute hoogtepunt (dalk eerder dieptepunt?) bereik. Dis nie vir my nodig om die hoofpunte van die eerste deel van die Zondo-ondersoek hier uit te stippel nie; dis breedvoerig in die media behandel. Bowendien kom daar nog twee dele van die ondersoek, en veel meer skokkende sake sal ongetwyfeld uit die moreel smerige agterkamertjies na die volle sonlig gebring word. Die groot vraag is: Wat sê dit alles vir Suid-Afrika en die Suid-Afrikaanse demokrasie? As jy die saak negatief beoordeel, is dit ’n verwoestende aanklag teen ’n alliansie wat homself altyd as die engel van die lig teenoor die pikdonker apartheid-satan voorgehou het. Dit wys in alle skerp besonderhede presies wat die morele gesag van die Suid-Afrikaanse regering en die regerende alliansie is: ’n ronde nul. En uit my eie navorsing weet ek dat hy dit eintlik nog maar altyd was. Eintlik sou die ANC/SAKP homself uit pure skaamte moes ontbind. (Nie dat enigiemand wat die alliansie ken dit verwag nie!) En tog, en tog, en tog … ’n Rasionele mens moet effens verder kyk as dít wat die verslag van die ANC/SAKP sê, hoe belangrik dit ook al is. Die volgende vraag, ewe belangrik, is wat dit alles van die stand van die Suid-Afrikaanse demokrasie sê. Natuurlik: Enersyds het die ANC/SAKP ons demokrasie diep en tot in sy hart verwond. Laat dáároor geen twyfel hoegenaamd bestaan nie; dit sal haas bomenslike moeite verg om die demokrasie te laat herstel. Maar: As jy na Afrika kyk – in hoeveel Afrikastate sou iets soos die Zondo-ondersoek hoegenáámd moontlik gewees het? En in hoeveel sou daar toegelaat word dat ’n verslag soos dié van regter Raymond Zondo gepubliseer word? Ek dink ons almal weet wat die antwoord is: In geen enkele een nie. Die blote feit dat die regter sy ondersoek klaarblyklik vryelik kon doen én die eerste deel van sy verslag bekend maak, sê vir my iets (onthou dat nog twee dele luidens berigte aan die kom is). Dit sê vir my dat daar ’n sprankie hoop vir die oorlewing en dalk selfs herstel van die Suid-Afrikaanse demokrasie is. Weliswaar word bitter min van dié hoop deur die ANC/SAKP gegenereer. Ja, van president Cyril Ramaphosa kan gesê word dat hy ’n stuk minder sleg is as die meeste van sy voorgangers, maar ’n mens kan ook nie die redding van hom verwag nie. Nee, die geskiedenis van die Zondo-ondersoek wys dat die redding van búite die ANC/SAKP moet kom. Onthou u nog? In 2016 het lede van die Rooms-Katolieke Dominikaanse orde na Thuli Madonsela, destydse openbare beskermer, geskryf om ’n ondersoek na die Gupta-familie se openlike pogings tot staatskaping (en Zuma se aktiewe medewerking aan die kaping) te vra. Mmusi Maimane, DA-leier in daardie stadium, het dadelik sy stem daarby gevoeg. Madonsela, ’n eerlike vrou, het nie op haar laat wag nie en regter Zondo gevra om die bal aan die rol te sit. Die verslag is die uitvloeisel hiervan. Dit wys dat daar elemente in die Suid-Afrikaanse demokrasie is wat wél werk. Dis elemente wat, ondanks verbete pogings, nie deur die ANC/SAKP ingepalm kon word nie. Dít bied hoop. Vir die regerende alliansie hou dit – moontlik – ’n belangrike les in: Staak jou korrupsie, of jou wandade word oopgevlek. Natuurlik is dit nie genoeg nie. Naas die oopvlek moet nog iets volg: Geregtelike optrede teen die oortreders, ongeag wié of hoe hoog hulle is, met ander woorde die Gupta-familie en Zuma, om mee te begin. Álmal wat by die saak betrokke was, moet egter aan die pen ry. Maak geen fout nie, dit gaan ongekende spanning in die ANC/SAKP en die kringe rondom hom skep. Dis ’n ope vraag of hy dit gaan toelaat. Maar die les van die Zondo-ondersoek is dat ’n mens nie sulke sake aan die alliansie moet oorlaat nie. Allereers moet die burgerlike samelewing – en dit sluit die media in – die twee partye se doen en late nougeset volg, en élke keer as dit lyk of hulle oortree, dit aan die groot klok hang. Daarnaas moet ook die opposisiepartye wat nie deur onoorkomelike beginselverskille geskei word nie, saamwerk. ’n Mens sluit die EFF uit, maar die ander het genoeg ooreenkomste dat hulle kan saamwerk – eers ad hoc; later selfs meer. Uiteindelik kan selfs samesmelting ’n opsie wees. Op dié manier kan die ANC/SAKP dalk selfs by die stembus uitgestem word. Moenie dink dat die vernuwing in meer as ’n uiters beperkte mate vanuit dié groep kan kom nie; daarvoor is sy kultuur van korrupsie te diep gewortel. Op die horison is lig te sien. Maar is dit genoeg? Tyd sal leer.