Tuesday, 23 August 2016 20:24
Eens was daar 'n waterwiel in die Apiesrivier en die storie van sy oorsprong begin by Pretoria se eerste landdros en maak 'n draai by 'n rits bekende name uit toeka se dae.
Van Arcadia Meule en Meintjes Meule tot De Loor's Bakkery en Boerstra Bakkery by Meintjesdrift, Meuledrift, Leeudrift, Arcadiabrug en Leeubrug . . . alles langs die Apies in Kerkstraat-oos.
Die waterwiel en meule op die oewer van die Apiesrivier, wes van die brug, geskilder deur WH Throne, gedateer 19 Augustus 1887
Bron: Universiteit van Pretoria
Die eerste man wat hier gebou het was Andries Francois du Toit, gebore op 8 Augustus 1813 op die plaas Eerste Rivier in die Stellenbosch-distrik. Sy pa, Jacobus Francois du Toit, was die vierde generasie Du Toits aan die Kaap en sy ma, Gertruda Johanna Buykes, was van Vlaamse afkoms.
Andries het aan Stellenbosch studeer om vir studies by 'n teologiese instelling in Holland te kwalifiseer. Voor hy na Europa kon vertrek het hy siek geword. Te wyte aan chroniese borsprobleme is hy aangeraai om nie die gevare van seevaart te trotseer nie en om eerder na die droë Karoo-lug te trek.
Hy het op die plaas Grootfontein in die Beaufort-Wes distrik gaan woon en met Elizabeth Getruda Jacoba de Villiers getrou. Hulle het tien kinders gehad en om dié groot gesin te onderhou het hy koop-, verkoop- en ruiltransaksies met die trekboere in die Caledon-distrik gedoen, asook met die Voortrekkers noord van die Oranjerivier.
Gerugte het gelui dat Andries dit glo nie nodig geag het om by die letter van die wet te hou nie en hy het vuurwapens en ammunisie oor die Grootrivier gesmokkel. Kort voor lank is hy in 'n lokval gelei en in hegtenis geneem, maar hy het ontsnap en na die Vrystaat gevlug.
Terwyl hy daar nog gesoek het na maniere om 'n lewe te maak het kommandant-generaal Andries Pretorius hom genooi om plase in Voortrekkergebiede op te meet.
Teen die einde van 1856 het Andries en sy gesin met 'n ossewa in Pretoria aangekom. In sy gereedskapskas was daar 'n waterpas gemonteer op 'n driebeen staander, 'n skip se teleskoop, 'n ketting met 50 metaal skakels en 'n enkelpenkruishout.
Andries het 78 erwe, wat in die oop plein-gedeelte in Pretoria ontwikkel moes word, opgemeet. Dit het hom glo 'n jaar geneem om te doen omdat 'n erf eers opgemeet kon word as daar 'n koper was.
Andries was 'n man van eerstes in ou Pretoria en hy was die een wat munisipale regulasies opgetrek het – van watervoorsiening vir die dorp en die instandhouding van die watervoor wat by die Fonteine begin het tot die beheer van beeste, veral die osse wat uitgespan is en 'n konstante waterbesoedelingrisiko was.
Hy het ook die eerste huwelik wat in Pretoria plaasgevind het bevestig toe Jacobus Abraham Botes met Christina Sagarian Johanna Beatrix du Preez getrou het.
Meintjes se huis met wit gekalkte mure, 'n grasdak en stoep
Andries het 'n belangrike rol in die veldtog om Pretoria die hoofstad te maak gespeel en hy was betrokke by die skuif van die regeringsetel van Potchefstroom na Pretoria.
Al dié take het op die ouderdom van 45 jaar vir hom te veel begin word en hy het ZAR president Marthinus Wessel Pretorius vir toestemming gevra om sy pos te laat vaar. Andries het op 31 Desember 1859 bedank en 'n stuk grond van die president gekry, glo in ruil vir 'n Basoetoeponie, as 'n soortvan goue handdruk vir al die dienste wat hy aan die jong dorp gelewer het.
Arcadia was 'n gedeelte van die ou plaas Elandsfontein, wat aan die president behoort het. Die deel rondom die Uniegebou het Andries uit die boedel van Gerrit Bronkhorst gekoop. In daardie stadium was Pretoria se grense by Boomstraat, Potgieterstraat, Scheiding en Du Toitstrate. Du Toitstraat is na Andries vernoem en was die grens tussen Pretoria en sy plaas Arcadia.
'n Latere foto op dieselfde plek geneem. Die bome het baie groter geword
Die Meintjes-gesin het in Andries se vroeëre woonhuis op die wes-oewer van die Apiesrivier oorkant die meule gaan woon. In die Meintjes-gesin se tyd het die drif deur die Apiesrivier Meintjesdrift geword.
Stephanus Jacobus Meintjes, wat van Graaff-Reinet na Pretoria gekom het, is op 19 Februarie 1819 gebore as die seun van Stephanus Jacobus Meintjes en Cecilia Magdalena, 'n nooi Vorster. Hy is met Elizabeth Catharina Johanna Magdalena Schmidtz getroud.
Stephanus het 'n prominente rol in baie sfere van Pretoria se geskiedenis gespeel. Hy was op die botaniese tuine se komitee, 'n wykmeester met die beleg van Pretoria in die Eerste Vryheidsoorlog, en was 'n prokureur en advokaat van die Transvaalse Hooggeregshof.
'n Jong Johannes Hendrikus de Loor
Die gebou van De Loor's Bakkery soos dit op hulle 1935 kalender verskyn het
Bron: Anton Jansen in die Maart 2011 uitgawe van 'The Arcadian'
Die Meintjes-familie was vir 'n geruime tyd die eienaar van die meule. Dit is eers Meintjes Meule en later Arcadia Meule genoem. Die eerste brug by die meule, Arcadiabrug, is eers ná Stephanus se dood, in Oktober 1888, voltooi. Dié brug het weggespoel. Die nuwe brug, Leeubrug, is op 22 Desember 1893 voltooi.
In 'n stadium is daar geadverteer dat die meule vir die publiek oopgestel is en dat 'n brons-medalje op die Paryse tentoonstelling van 1889 verower is. In Longland van 1899 word dit nog Meintjes Meule genoem maar in Lochhead van 1913 praat hulle van Arcadia Meule.
Die meule was aanvanklik op die wes-oewer en is later op die oos-oewer van die Apiesrivier herbou. Die tweede meule-gebou het later De Loor's Bakkery geword en nog later Boerstra Bakkery.
Wat Pretorianers as G Boerstra en Seuns Bakkery leer ken het, is eers vanuit 'n woonhuis op die hoek van Schoeman- en Schubartstraat bedryf. Die bakkery is in 1887 deur G Boerstra in 'n kamer ingerig om as 'n winkel te dien. Die bakoond was glo agter die huis en hy het brood en ander gebak te voet met 'n stootkarretjie by klante afgelewer. Die Boerstras het omstreeks 1886 vanaf Sneek en Aalsmeer na Pretoria geïmmigreer.
In die 1890's het die De Loor-gesin die Wilhelmina Bakkerij in Bloedstraat gekoop. Johannes Hendrikus de Loor is op 23 September 1869 in Buren, Gelderland in Holland gebore. Hy was die seun van Anna en Hendrikus Adrianus de Loor en het met Barendina getrou.
Johannes en Barendina het hulle bakkery na Potgieterstraat geskuif en later na Eddie Meintjes se Arcadia-meule, waar Johannes die naam na De Loor's Bakkery verander het. Hy het die voorsitter van die Meestersbakkersvereniging van Pretoria geword en sy seun, Barend, was later 'n dosent in statistieke wetenskappe by die Transvaalse Universiteitskollege en professor by die Universiteit van Pretoria.
'n Latere foto van die meule
Die Meintjes se meule was nie die enigste een in ou Pretoria nie. Volgens Rosa Swanepoel se navorsing was daar 'n meule by Daspoort, op die plek waar 'n dam in 'n sytakkie van die Steenovenspruit gebou is. Dié meule het aan HC Marais behoort en in 1876 het hy dit die 'Afrikander Molens van Daspoort' genoem.
Waar die suidelike tennisbane van Bereapark later was, het daar voor 1890 'n meule gestaan. Die gebied was bekend as Du Preezhoek, tussen die Fonteinepad, Delagoabaai-spoorlyn en Willowweg, en is vernoem na Jan (Diknek) du Preez, 'n vroeë intrekker van Pretoria.
Hy het sy opstal ook hier gebou en landerye, vrugtebome en 'n beeskraal aangelê. Die watervoor van Du Preezhoek het die dryfkrag vir die meul verskaf.
Diknek se meule-gebou het later as limonadefabriek diens gedoen en rondom 1887 het die fabriek vermoedelik aan 'n Jones behoort en E Budke was die bestuurder.
Pretoria se eerste stoommeule is in Januarie 1878 deur T Bond op sy erf in Pretoriusstraat oopgemaak. Bond het ook 'n bakkery in Markstraat gehad, wat later deur die bakker Johannes van Rijn oorgeneem is.
Generaal Piet Joubert het 'n meule op sy plasie in Sunnyside gehad. Sy huis was teen Mainstraat en sy tuin het tot aan die Apiesrivier gestrek. Daar was 'n windmeule en oorkant die rivier was 'n ou waterwiel van 'n watermeule.