Die ekonomie het die ontplooiing van arbeid op enige plek binne die territoriale staat vereis. Vir daardie doel moes daar 'n mobiele werksmag wees. Dit is hier waar 'n nasionale onderwysstelsel, wat aan die arbeidsbehoeftes van die industriële staat moes voorsien, prominent op die voorgrond tree. Eenvormige onderwys moes 'n werksmag wat behoorlik in die staatstaal geskool is en derhalwe doeltreffend op enige plek in die staat aangewend kon word, lewer. Die industriële ekonomie kon nie onderwys in 'n veelheid van voertale duld nie aangesien dit nie in die industrie se vraag na 'n homogene, eentalige en oral ewe aanwendbare mobiele werksmag kon voorsien nie (Gellner 1983:35). 'n Eentalige nasionale onderwysstelsel is daarom van wesenlike belang vir die staatswye nywerheidsekonomie, aangesien dit 'n geskikte opgeleide mobiele werksmag kan lewer wat die ekonomie juis benodig.
Die bespreking verskuif nou na die wyse waarop die staatlike ideologie wat met die aanbreek van die nywerheidsera verder deur die behoeftes van die geïndustrialiseerde staatlike ekonomie ondersteun is in verskeie sleutel-territoriale state voltrek is, vanwaar dit wêreldwyd versprei het.
Die posisie in Frankryk word eerste behandel met verwysing na die Jakobynse nasionalistiese beleidsrigtings met betrekking tot taal sedert die Rewolusie. Daarna volg 'n bondige toeligting van taalbeleid kragtens die regse nasionalistiese benadering in Spanje. Dan volg 'n bespreking van die benadering in Brittanje, wat ten dele op liberale oortuigings geskoei was. Die Amerikaanse benadering, oënskynlik die mees liberale benadering, kom vervolgens aan die beurt. Daarna verwys ek na die verlinkse benadering tot taal veral met verwysing na Marx en Engels. Die bespreking bring aan die lig dat die doelwitte en uitwerking van hierdie strominge telkens wesenlik dieselfde was in weerwil van die verskille in die retoriese inkleding en ideologiese oriëntasie van die outeurs van hierdie beskouings en van regerings se beleid. Wat al hierdie benaderings - links, regs en liberaal - gemeen het, is dat hulle almal spesies van 'n gemeenskaplike staatlike ideologie is.
Frankryk is taalkundig die mees heterogene staat in Wes-Europa met sewe minderheidstale (en gemeenskappe) binne sy grense, naamlik Wes-Vlaams, Duitse dialekte, Bretons, Oksetaan, Euskara (Baskies), Frans-Katalaans en Korsikaans (Jacob & Gordon 1985:107). Beskou vanuit hierdie veeltalige agtergrond behoort dit duidelik te wees dat taalbeleid sentraal staan in die Franse projek van staats- en nasiebou, in der mate dat die vereniging en sentralisering van die Franse staat en die groeiende oorheersing van die Franse taal histories saamval (Jacob & Gordon 1985:106). Hierdie parallelle proses is terug te voer tot die vroeë oorsprong van Frankryk as 'n territoriale staat met die afkondiging van die Ordinance de Villers Cotteret in 1539, 'n jaar daarna opgevolg met die Ordinance de Lyon. Volgens hierdie maatreëls moes Frans as die algemene taal van die koninkryk gebruik word. Voor dié maatreëls was die Franse staat eerder op 'n gemeenskaplike geloof, reg en lojaliteit aan die koning gegrond, en nie op 'n gemeenskaplike taal nie. Die Franse monargie het eerder die aard van 'n "mosaïekstaat" (Strayer 1970:23) aangeneem - 'n sameflansing van provinsies wat in die koninkryk saamgesnoer is en waarin die verskeidenheid van tale hoegenaamd nie deur die koninkryk as 'n probleem beleef is nie. Die bogenoemde maatreëls het egter slegs 'n beperkte uitwerking gehad. Ofskoon Frans die taal van die staatsadministrasie was, het dit nooit werklik die algemene taal van die gemeenskap geword nie, eenvoudig omdat die Franse konings nooit 'n aggressiewe taalbeleid in die moderne rewolusionêre sin van die woord gevolg het nie (Grillo 1989:28).
Abbé Grégoire het 'n verslag aan die Nasionale Vergadering (in Engels) getiteld, "The need and the reason to eradicate the patois and to universalise the use of the French language" voorgelê. Die verslag was 'n beslissende dokument wat die denkwyse van die rewolusie weerspieël het. Dit het beklemtoon dat Frans, synde die enkele samebindende taal van die staat, 'n wesenlike instrument vir die totstandkoming van 'n verenigde staat was. Frans is as die beliggaming van helderheid, rede, vryheid en verligtheid beskou en moes daarom die middel wees om die doelwitte van die Rewolusie te bereik, naamlik die vernietiging van bygeloof, om mense nader aan die waarheid te bring, om talent te ontwikkel, deug aan te kweek en om alle burgers in 'n nasionale eenheid saam te snoer (Grillo 1989:23‐4; Jacob & Gordon:113‐4). Volgens Grégoire was die patois, in teenstelling met Frans, korrupte tale van bygeloof, agterlikheid en feodalisme. Ten slotte moes daar dus 'n rewolusionêre nasie wees wat deur 'n enkele universele, progressiewe, rasionele taal van rede, gelykheid en verligtheid gedefinieer word, in plaas van deur die lompheid, bygeloof en agterlikheid van die ander tale wat nie oor 'n behoorlike grammatika sou beskik nie (Grillo 1989:33‐4).
Die Derde Republiek was ook die tydvak van vinnige industrialisasie en die vestiging van 'n staatswye nywerheidsgebaseerde ekonomie wat 'n sterk vraag na 'n doeltreffende opgeleide werksmag gehad het. Dit was juis in hierdie konteks, soos Gellner (1983:34‐35) verduidelik het, dat die werking van 'n eenvormige onderwysstelsel kritiek belangrik geraak het aangesien alle onderwys voortaan in Frans moes geskied.
Die weermag is ook as 'n instrument vir die bevordering van Franse eenvormigheid aangewend. Die verpligte militêre diensplig wat toe in Frankryk ingestel is, was 'n kragtige instrument van verstaatliking waardeur die minderhede in die homogeniserende weermag geassimileer is. Gedurende die Eerste Wêreldoorlog is talle Bretonse, Baskiese en Oksetaanse soldate vanuit hulle afgeleë gemeenskappe in militêre eenhede waarin die hegemoniese Franse kultuur geheers het, opgeneem waar hulle noodgedwonge Frans as die lingua franca moes aanleer (Jacob & Gordon 1985:117). Behalwe dat hierdie tale talle sprekers aan Frans afgestaan het, het hulle ook aansien ingeboet aangesien Frans vir openbare doeleindes, in die werksplek en vir literêre gebruik aangewend is terwyl die minderheidstale slegs hoogstens vir private en sosiale gebruik behou is.
Die staatlike programme wat in Frankryk afgedwing is, het die minderheidsgemeenskappe en hulle tale geweldig benadeel. Hulle sprekers het getalmatig afgeneem en vanweë verminderde gebruik veral vir die hoër taalfunksies het die tale aan woordeskat ingeboet. Hulle verkeer gevolglik oor die algemeen in 'n klaaglike toestand.
Die Spaanse politieke kultuur, meer bepaald die regse nasionalisme wat vir 'n groot gedeelte van die 20ste eeu daar geheers het, verskil beduidend van die ander politieke kulture wat hier behandel word maar was nagenoeg ewe nadelig teenoor die onderhorige tale.
Die beëindiging van die Franco-bewind het beter vooruitsigte vir die minderheidstale meegebring. Die nasionale regering is nie meer 'n struikelblok op die weg na die bevordering van hierdie tale deur streeksregerings wat kragtens die huidige Spaanse grondwet ingestel is nie. Dit lyk egter of die minderheidstale blywend benadeel is deur die staatlike politiek wat gedurende die 20ste eeu gevolg is met hulle gepaardgaande verplattelandsing en die meegaande verlies aan aansien, verlies aan ekonomiese nut, verskraalde woordeskat en die verminderde getal moedertaalsprekers. Die vooruitsigte vir veral Galileaans is mistroostig. Daar is 'n baie lae vlak van streeksbewussyn in Galisië en die Galisiërs se verbintenis tot die taal is baie beperk. Euskara is blykbaar in 'n soortgelyke toestand ongeag 'n betreklik skerp kulturele bewussyn en die beduidende streeksoutonomie kragtens die huidige grondwet (Rial 1985:104). Katalaans staan daarenteen baie sterker. Danksy die ekonomiese krag van Barcelona en ander stedelike sentra, geniet Katalaans die ondersteuning van die ekonomiese faktor in plaas daarvan om daardeur benadeel te word. Bowendien word Katalaans ondersteun deur die lojaliteit van sy sprekers en die gepaardgaande bloeiende Katalaanse kultuur.
In Brittanje was beleidsrigtings van verengelsing teen die Keltiese gebiede van hoofsaaklik Cymru (Wallies), Skots en Iers oënskynlik nie op so 'n doktrinêre ideologiese grondslag geskoei soos in Frankryk nie. Nogtans is die ooreenkomste in die staatlike beleidsrigtings rakende taal treffend. Ook hier is aan die staatstaal - Engels - sonderlinge hoogstaande kwaliteite toegedig in teenstelling tot die ander wat as agterlik afgewys is. Onder die druk van Engels het Manx en Kornis (Cornish) uitgesterf terwyl Cymru, Skots en Iers sodanig verswak het dat hul langtermyn voortbestaan in die weegskaal is.