van die klein,geel mensies
Eenmaal het die hele Suidelike Afrika net aan hulle behoort, al die rivieroewers en die grasvelde, al die rante en valleie waar die groen-doringbome of die mopanies of die krematarte floreer. Hoe is die San (ook Boesmans genoem) dan uiteindelik tot �n uitgeworpe bestaan in die ruwe Kalahari gerelegeer? En waar het hierdie raaiselvolk van klein, geel mensies oorspronklik vandaan gekom?
FOTO BO: �n San-vrou van Botswana.
REGS: Rotskuns van die San. Hierdie figure is op klip in die Drakensbergreeks, KwaZulu-Natal, geskilder, maar die San het soveel rotstekeninge wyd en syd in Suid-Afrika nagelaat dat ons land vandag die meeste van die w�reld se nog bestaande prehistoriese kunsstukke bevat. Foto van die San-vrou deur Lisa Gray
Dit is op hierdie bladsy (volg die skakel) in die vrye Wikipedia-ensiklopedie
op die w�reldwye web gepubliseer op grond van �n vergunning soos dit verskyn by:
Die gebruik daarvan word vergun ingevolge die Creative Commons
Foto van rotstekeninge: Kopiereg � Suid-Afrikaanse Toerisme / South African Tourism
30 000 jaar gelede is Suidelike Afrika�steeds in die greep van die
w�reld se laaste Ystyd�beset deur mense wat ons vandag as die San
(of Boesmans) ken. Hulle was nie die eerste mense in die gebied nie, want daar is
aanduidings van veel vroe�r besettings. Maar as jagters en
versamelaars het hierdie vroe� Suider-Afrikaners hul eie kleurryke
invloed op ons w�relddeel uitgeoefen. Dit word ook versinnebeeld deur
die twee mensefigure op die huidige Suid-Afrikaanse landswapen.
San het hul bestaanstryd in verskillende omgewings gevoer deur wild te
jag, vis te vang en eetbare plante, bessies en skulpvis te versamel.
Versameling was veelal die taak van die vroue wat vir sowat tagtig
persent van die gemeenskappe se kosse gesorg het. Die mans het gejag,
gereedskap en wapens van hout of klip gemaak, klere uit diervel geskep
en �n merkwaardige reeks primitiewe musiekinstrumente vervaardig.
jagter-versamelaars het oor die millenniums heen in klein
familiegemeenskappies saamgewoon en -geswerf. Gesinne sou in groepe
van twintig tot vyftig mense saamgroepeer, partykeer oor lang
tydperke, net om weer uitmekaar spat wanneer die kos skaars geraak
het. Mans en vroue het gelyke status in hierdie groepe gehad. En daar
was geen erflike kapteinskap nie, hoewel die manlike leier van die
hoofgesin gewoonlik �n leidende rol in besluitneming gespeel het.
. FOTO�S HIERBY: Nog verskillende rotstekeninge van die San—’n spieëlbeeld van hul leefwêreld waarin die diere van die veld ’n sentrale plek ingeneem het. Die tekeninge regs is van Zimbabwe, regs onder van onsekere herkoms en regs heel onder van die Sederberge. Foto regs: Ulamm, wat dit in die Wikipedia-ensiklopedie op die w�reldwye web tot openbare besit (�in the public domain�) verklaar het. Foto regs onder: AKE. Regs heel onder is �n baie vergrote detail van �n foto�tjie uit Reis-Atlas van Suider-Afrika deur Michael Brett en Alan Mountain, Struik Uitgewers. Synde afbeeldings van historiese werke word die laasgenoemdes eweneens beskou as openbare besit (�in the public domain�). Die
San het, soos later in
hierdie artikel breedvoeriger vertel word, ook �n geweldige
hoeveelheid rotstekeninge nagelaat�soveel dat Suid-Afrika vandag
die meeste van die w�reld se nog bestaande prehistoriese kunsstukke
bevat. Hierdie tekeninge toon �n merkwaardige estetiese aanvoeling
en verbeeld die San se jagtegnieke en godsdienstige oortuigings. Die
rotstekeninge toon ook dat daar in die verlede �n groot
wisselwerking tussen gemeenskappe van jagter-versamelaars regdeur
Suidelike Afrika was.
het die nomadiese San dan oor duisende jare heen in hul
natuurgebondenheid van die veld af gelewe, selfversorgend en voldaan
met wat die omgewing hulle kon bied.
nagenoeg 2500 jaar gelede het daar �n nuwe verwikkeling gekom.
Sekere San-lede in die noordelike dele van die teenswoordige Botswana
het vetstertskape en langhoringbeeste bekom. Moontlik het hulle dit in
ruilhandel van mense uit die noorde en ooste verkry. Hierdie San het
dus met vee begin boer.
Was daar ook Boesmans in Australi�?
BO: Rotstekeninge, nie van die San nie, maar deur inboorlinge in Australi�. Leke sal daardeur maklik verlei kan word om te dink dat daar �n kennelike skakel tussen die Australiese inboorlinge en die San van Suidelike Afrika moet gewees het, maar so maklik is dit nie. Die tekeninge toon bes moontlik ooreenkomste bloot omdat mense eenders is.
Detail van foto op webwerf 750 Royalty-Free photos of Australia by:
veeboere het steeds nie hul trekkerslewe ten volle laat vaar nie, want
hulle moes nog rondbeweeg agter weiveld aan, maar hulle was nou in
groter en meer gestruktureerde gemeenskappe georden as die nomadiese
San, dikwels met etlike honderde mense in �n enkele gemeenskap. Hulle
het selfs op die jagtersvolk neergesien en di� die S�-n genoem.
die suide van die gewese Kaapland vrugbaar en waterryk is, het baie
van die veeboere hulle aan die kus gaan vestig. Hul nasate word die
Khoi-Khoi genoem. In hul eie taal beteken dit "manne van
baie blankes dikwels reken dat die San en die Khoi-Khoi kultureel en
fisiek tot verskillende rassegroepe behoort, dink geleerdes vandag dat
hulle wesenlik een volk is en dat die twee groepe net op grond van hul
verskillende lewenswyses onderskei moet word. Die feit dat die
Khoi-Khoi in die re�l liggaamlik groter as die San is, word nou
daaraan toegeskryf dat die veeboere meer prote�en ge�et het. Hul
tale (daar is heelparty verskillendes) is ook verwant en word deur
is steeds in �n groot mate aanwesig in verskillende gesofistikeerde
bevolkingsgroepe van Suid-Afrika, soos die sogenaamde Kleurlinge en
andere. Daarteenoor kom die nomadiese San se swerwende nasate nog
verspreid voor op die duine en eindelose vlaktes van die Kalahari.
Maar daar is bedroewend min van die San oor.
enorme uitgestrektheid van en afsondering in die Kalahari het
nietemin aan hulle die vryheid gebied om min of meer as �n
afsonderlike volk te kon bly voortbestaan sonder om grotendeels
geassimileer te word soos elders met die Khoi-Khoi gebeur het...
BO: ’n Ou foto van San-mense voor ’n hut. Dit is omtrent net die houersop die agtergrond wat iets van ’n Westerse invloed verraai.
Foto: Openbare besit vanweë die verstryking van kopiereg weens ouderdom. BO: ’n Betreklik onlangse foto (somer 2005) van ’n nedersettingmet ’n paar San-families in Namibië.
Foto uit die Nederlandse weergawe van die Wikipedia-ensiklopedie op diewêreldwye web waar dit deur sy eienaar tot openbare besit verklaar is.
van die Kalahari
DIE Kalahari is �n woestynagtige streek wat dele van Suid-Afrika,
Namibi� en Botswana oorspan��n ruwe gebied van dors en hitte en
dorings waar die gras hard is, die lugspie�lings op die vlaktes dans
en skerpioene onder die klippe skuil.
oorleef die San in die wye verlatenheid en die versengende son��n
halfnaakte, honger volk, lig van bou en geel van vel. Hul kroes
haarklossies kom ooreen met di� van ander inheemse Afrikane, maar
andersins is hulle baie soos Monglo�ede Asiate, dikwels met Mongoolse
oogvoue en bra bre�, plat gesigte. Dis ook interessant dat San-babas
by geboorte bleekpienk is, dikwels met �n gepigmenteerde gebied aan
die basis van die ruggraat.
is die tradisiegebonde San van die Kalahari steeds jagter-versamelaars
soos hul voorsate duisende jare gelede. Hulle jag�veral verskeie soorte wildsbokke�met ligte bo� en pyle met gifpunte,
en verskillende gifstowwe word vir laasgenoemde gebruik, meestal afkomstig
van plante of giftige slange.
die Noord-Kalahari kom die algemeenste pylgif egter van die larwes en
papies van sekere kewers soos die volwasse een op die foto'tjie REGS
Iziko Museums, Kaapstad
gif kan op verskillende maniere op die pylpunte aangebring word,
byvoorbeeld deur die sap van die larwes of papies regsteeks op die
pylpunte uit te druk. Daarna kan die pyle oor �n vuur droog gemaak word.
Mengsels kan ook van plantsap, spoeg en die sap van larwes of papies
gemaak word (die plantsap dien as kleefmiddel). �n Ander metode is om die
larwes en papies in die son te droog en dan tot �n poeier fyn te maal, wat
daarna saam met plantsap aan die pylpunte aangewend word.
Die jagtogte lewer egter baiemaal nie
naastenby genoeg kos op vir al die honger mae nie en die nomadiese San
se daaglikse dieet bestaan nog meestal uit die veldkos wat die
woestyn hulle kan bied. Daarteenoor is daar ook baie van hulle wat die tradisionele
lewe versaak het, wat nou in nedersettings woon waar jag en versamel
buite die kwessie is. Diesulkes onderhou hulself deur �n bietjie kos
te kweek of op plase te werk.
oorblywende nomade is steeds gedurig aan die rondtrek na water, wild
en eetbare veldkos. Elke paar dae versit hulle na �n nuwe woonplek.
En op die ewige trekpad dra hulle al hul karige besittings met hulle
saam. Hulle maak hul eie tydelike blyplekke van takke en gras. Hulle
het nie statte nodig om in te woon nie en bou slegs klein
koepelvormige skerms vir �n bietjie skaduwee terwyl hulle �n
rukkie daar verwyl.
Die speletjies van die
DIE kinders van die San word vroeg-vroeg van hul toekomstige grootmenslewe geleer in die nabootsende speletjies wat gespeel word. (Maar daardie televisie-advertensie wat tydens W�reldbeker-toernooi so gewild was en waarin hulle ten aanskoue van meerkatte rondhardloop met �n rugbybal wat uit �n vliegtuig geval het, is darem nie werklik tradisioneel nie!)
In hul tradisionele omgewing leer die seuns jagspeletjies. Diere word van klei gemaak, of hulle probeer dierspore in die sand naboots, en dan moet die ander kinders raai watter diere of spore voorgestel word. Die meisies het waarskynlik minder tyd vir speel. Hulle werk in die skerms, pas die klein kindertjies op, of kook muise en ander klein diertjies. Die kinders leer ook vaardighede wat hulle later op hul jagtogte goed te pas kan kom. Hulle gooi byvoorbeeld rosyntjieboslatte, wat aan die een punt skerp gemaak is. Die lat word s� gegooi dat dit op �n met gras bedekte sandhopie land en dan wegskiet om ver anderkant die hopie in die sand vas te steek. Vir �n ander speletjie word groterige sade aan kort stokkies geheg, met �n paar tarentaalvere aan die onderkant. Die speler gebruik nou �n langer lat waarmee hy twee van die saad-stokkies-en-vere-kombinasies so lank as moontlik moet aanhou slaan om te keer dat een of altwee op die grond val.
Nog �n gewilde speletjie is met �n tsamma (�n soort wilde waatlemoen). Terwyl die deelnemers sing en dans, gooi hulle die tsamma oor en weer vir mekaar.
Die meisies vergesel reeds klein-klein hul ma�s wanneer veldkos versamel en hout gaan haal moet word. Die seuns word weer vroeg geleer om hulle vir die jagterslewe te bekwaam deurdat hulle klein pyl-en-bogies kry om muise, akkedisse en vo�ls te skiet. Hulle ontvang later hul groter wapens, maar die kranige jong jagter kry eers gifpyle nadat hy sy eerste bokkie (�n duiker of steenbok) geskiet het.
en die San se
GETUIENISSE van die San se lang aanwesigheid in Suidelike Afrika is
nie handvol nie, maar letterlik landvol. S� is beskilderde rotsblaaie
in Namibi� gevind waarvan die ouderdom op 27 500 jaar vasgestel is.
Die ouderdom is bepaal deur die ontleding van houtskool wat op die�selfde
vlak op die vloer van die bepaalde rotsskuiling gekry is.
die sogenaamde Wondergrot naby Kuruman is desgelyks vasge�stel dat
�n reeks gegraveerde rotsblaaie se onderskeie ouderdomme tussen
ongeveer 2000 en 10 500 jaar moet wissel.
Na berekening is daar meer as 15
000 plekke in ons land met honderdduisende rotsafbeeldings altesaam.
alle rotstekeninge dateer ook van duisende jare gelede nie. In sekere
gebiede het hierdie soort kuns selfs tot in die laat negentiende eeu
gedy. �n Aantal rotstekeninge in die Drakensberg beeld tot botsings
tussen die San en blankes met gewere op perde uit.
Die verf vir die tekeninge is van
fyngemaalde soorte klei en oker gemaak. Rooi en geel kleure is met
yster se roes verkry. Wit verf is van klei gemaak, terwyl swart verf
deur middel van mangaanoksied of houtskool verkry is.
is gebruik om sagte rotserts te verpoeier, waarna die poeier met water
of bloed of moontlik plantsappe en eierwit gemeng is. Dit is met
kwaste van dierehare, vere of gerafelde stokke aangeverf. Dit lyk of
party rotstekeninge met die vinger aangeverf is.
waarom sou die San hierdie soort kuns beoefen het? Kenners reken
vandag dit het weinig te doen gehad met die diep gevoelde kunssin en
inspirasie wat ons by sekere begaafde individue in Westerse
samelewings aantref. Dit het allereers verband gehou met die San se
eiesoortige godsdiens wat gegrond was op die geloof dat krag van God
verkry kon word deur in �n ander bewussynstoestand of beswyming te
gaan. Sodra hierdie krag ontvang sou gewees het, is dit veral gebruik
om, s� het hulle geglo, siekes te genees, re�n te maak en wilde
diere te beheer.
Die tekeninge is dus nie deur
elke individu met �n kunsgevoel geskilder nie, maar deur
geestebesweerders en storievertellers wat in beswymings kon verval.
Terwyl hulle so geswymel het, sou hulle visioene uit die geestesw�reld
gesien het wat hulle dan in hul kuns sou uitbeeld.
is streekverskille in die diere wat �n geestelike betekenis vir die
betrokke gemeenskappe gehad het�elande in die Drakensberg, olifante
in die Wes-Kaap en Zimbabwe. Koedoes, veral koeie, word die meeste in
Zimbabwese rotstekeninge uitgebeeld.
� Klik hier as jy meer wil lees oor die godsdiensbeskouings van die San
waar het die San dan oorspronklik vandaan gekom?
GELEERDES verskil oor die oorsprong van die San. Sekere
volkekundiges dink hulle het van Asi� gekom, ander reken dit was van
Noord-Afrika. Maar miskien sal die genetici ons nog eendag die finale
s� by die Khoisan�soos daar na die Khoi-Khoi en die San
gesamentlik verwys word�is daar die grootste verskeidenheid van
sekere genetiese faktore van alle menslike bevolkings, wat daarop dui
dat hulle een van die oudste nog bestaande menslike gemeenskappe is.
Wetenskaplike ontledings suggereer ook dat hulle naby aan die wortel
van die menslike stamboom l�wat nie wil s� dat hulle fisiek
�primitiewer� as ander volkere is nie.
ook al, eenmaal het die hele Suidelike Afrika net aan hulle behoort,
al die rivieroewers en die grasvelde, al die rante en valleie waar die
groendoringbome of die mopanies of die krematarte floreer, van die
Kaap tot by Zimbabwe en van Angola tot by Mosambiek. Maar toe kom die
swart Afrikane vanuit die noorde, die groter, energieke mense met hul
kapteins en konings, hul toordokters en groot veestapels, hul magtige
le�rs en metaalwapens. Die San is doodgemaak of verslaaf of, indien
nie, verdryf na afgele� gebiede waar slegs hulle kon oorleef.
die afgelope paar honderd jaar is hul tuislande ook deur blanke
koloniste beset, waar hulle opnuut aan diskriminasie onderwerp is.
Alles het meegebring dat hul getalle gekrimp het van miskien baie,
baie duisende tot�volgens een berekening�slegs 55 000. Sowat
sestig persent van hulle woon in die Kalahari in Botswana, 35 persent
in Namibi�, met die res verspreid regoor Suidelike Afrika.
San se son is nog nie onder nie, maar hul uur van glorie is lankal