'n Kalender is die kunsmatige indeling van tyd in kleiner en groter eenhede, gegrond op sterrekundige verskynsels. Die kleinste kalender-eenheid, naamlik 'n dag, berus op die wenteling van die aarde om sy eie as. 'n Maand berus op die wenteling van die maan om die aards en 'n jaar op die aarde se kringloop om die son, wat met ŉ volle seisoensiklus gepaard gaan.
Die woord kalender is ontleen aan ŉ Griekse woord wat "uitroep" beteken aangesien die priesters fees- en vastye asook nuwe mane op die wyse afgekondig het. Die – man in almanak kom uit Arabies en beteken "maan". Die Midde-Ooste was die ontstaanpunt van die maankalender en die meeste van die ou beskawings het aanvanklik die tydsindeling gevolg. Daar was egter nie genoeg voltooide "maanmaande" om in 'n jaar te pas nie, en die son is later as soortgelyke maatstaf gebruik. In die "sonjaar" vorm die getal dae egter nie 'n heelgetal nie, en die kalender was dus effens uit pas met die seisoene.
Tydsindeling was van die vroegste eeue af belangrik vir die mens se voortbestaan. Hy was van sy oeste afhanklik en moes leer om die tye van die verskillende seisoene vooruit te bepaal sodat hy voorbereid kon wees op byvoorbeeld droë en nat periodes. Die bewegings van die son, die maan en die sterre was die natuurlike riglyne. Aanvanklik was die maan met sy opvallende veranderings die ideale meetinstrument. Die vroegste bevolkings het dus 'n maankalender gebruik wat uitsluitlik gegrond was op die beweging van die maan om die aarde.
Die soort tydsindeling was aanvanklik in gebruik in Indië. in die Midde-Ooste en later ook in Griekeland en Rome. In 'n poging om betekenis te gee aan dokumente en geskrifte oor die vroeë Indiese kalender; het die Britse regering in die dertigerjare van hierdie eeu ŉ sogenaamde almanak-woordeboek vir Indië uitgegee. Indië het egter sy maanalmanak vir spesiale gebruike behou, maar die sonalmanak word wel amptelik gebruik. Die woord maand is afgelei van die historiese maankalender, hoewel ons maande nie meer ooreenstem met die verskillende maanfases nie.
Die sinodiese maand is die tydsverskil tussen twee opeenvolgende nuwe mane. Dit duur presies 29,530 588 dae, of anders gestel, 29 dae, 12 uur, 44 minute en 2,8 sekondes. Hoewel die dae nie 'n volle getal is nie, kom die desimale deel byna ooreen met 'n halwe dag. Wanneer maande met 29 en 30 dae mekaar afwissel, kom die gemiddelde redelik ooreen met die maanwenteling. Die verskil na 33 sulke maanmaande is dan 1 dag. Daarna sou 'n dag bygereken moet word deur byvoorbeeld 'n kort maand van 29 dae met een dag te verleng.
Die maansomloop speel egter vandag nie meer 'n rol nie, aangesien die son nou as berekeningsfaktor gebruik word. Die belangrikste sonposisies is die sonkeerpunte, dit wit se wanneer die son die suidelikste en noordelikste posisies in die hemelruim bereik (21 Junie en ongeveer 22 Desember), die begin van die aarde se astronomiese winter en somer, en die dag- en nagewenings wat tussen die keerpunte Iê. Wanneer die son oor die ewenaar (21 Maart en 21 September) beweeg, begin die astronomiese herfs en lente amptelik. Na gemiddeld 365,242 19 dae het die son een tropiese jaar voltooi, gemeet van een lente-ewening tot die volgende. Omdat die aardas 'n kegelvormige baan beskryf, is die tropiese jaar egter effens korter as die werklike omlooptyd van die aarde om die son, die sogenaamde siderale jaar, wat 365,256 36 dae duur. Dit is 0,014 17 dag of 20 minute langer as die tropiese jaar.
Die omgekeerde geld vir die heliakiese ondergang. 'n Nuwe maand het vir die Babiloniërs begin wanneer die sekelmaan saans in die Weste sigbaar geword het, gewoonlik twee dae na nuwe maan. Die kalender se tekortkoming was die dertiende maand. Omdat die maand deur die heersende vors bepaal is, kon dit gebeur dat twee opeenvolgende jare elk dertien maande gehad het. 'n Soortgelyke stelsel word nog deur die Jode in hul kalender gebruik, asook deur die Christene om die Paasdatum vas te stel.
Die ou Egiptenare, wat net soos die Babiloniërs die sterre bestudeer het, het agtergekom dat die hondester, Sirius, jaarliks sy heliakiese verskyning maak net voordat die Nyl sy walle oorstroom het. Die Egiptiese kalender het uit 12 maande van 30 dae elk bestaan - dus 'n jaar van 360 dae.
Elke maand het bestaan uit drie weke van tien dae elk, waaroor sekere sterre "geheers" het. Na die 360 dae is godsdienstige vakansiedae gevier totdat Sirius weer sy verskyning gemaak het om die nuwe jaar in te lui. In 4241 v.C. is 'n almanak met 365 dae amptelik gedokumenteer. Die vyf bykomende dae, die sogenaamde epagomena is aan die einde van die twaalfde maand bygevoeg. Omdat die almanak egter 'n kwart dag te kort geloop het, het dit mettertyd begin agter raak by die astronomiese of godsdienstige kalender.
Die indeling van die ou Chinese almanak kan nie met sekerheid nagespeur word nie aangesien die heersende keiser in 213 v.C. alle boeke laat verbrand het. 'n Historiese skat het deur sy toedoen verlore gegaan. Die Chinese beweer egter dat hulle meer as 20 eeue voor die Christelike jaartelling vasgestel het dat daar 365,25 dae in 'n jaar is.
Hul kalender sou dus uit 365 dae bestaan het, met 'n skrikkeljaar van 366 dae elke vierde jaar. Dit is egter waarskynliker dat hulle 'n maankalender gebruik het met afwisselend 29 en 30 dae in die maand. Hulle jaar het waarskynlik by die wintersonkeerpunt begin toe die dae op hul kortste was. Die Chinese het later van ŉ siklus van 19 jaar gebruik gemaak wat, vanweë hul belangstelling in die sterrekunde, waarskynlik oorgeneem is van die soortgelyke Griekse siklus van Meton.
Die sonalmanak is van die Egiptenare oorgeneem, en hoewel die sonjaar 365,25 dae het (Hipparchus het 'n eeu tevore vasgestel dat dit enkele minute korter is), het die Juliaanse kalender in die praktyk 365 dae gehad. Om vir die tekort te vergoed, is 'n skrikkeljaar al om die vierde jaar ingestel - die skrikkeldag is na 28 Februarie ingevoeg. Eeue tater het skrikkeljaar ŉ interessante bybetekenis gekry. In 1288 is die gebruik dat 'n vrou ŉ man in die skrikkeljaar die hof mag maak, in Skotland gewettig, en weiering deur die betrokke man sonder grondige redes was strafbaar met 'n boete. Soortgelyke wetgewing is in die 15e eeu in Frankryk ingestel. In die Christelike jaartelling kom die skrikkeldag voor in jaartalle wat deur 4 deelbaar is. byvoorbeeld 1984 en 1988.
Die Gregoriaanse jaar was gemiddeld 365,242 5 dae lank - baie na aan die werklike duur van die tropiese jaar, naamlik 365,242 2 dae. Die kalenderjaar was steeds 4 minute te lank, maar dit sou 30 eeue neem voordat die fout 'n enkele dag beloop. Voor die koms van Konstantyn die Grote was die sewedagweek onbekend aan die Romeine. Hulle het wel 'n "rusdag" gehad, wat as markdag bekend gestaan het. Die dag het bepaal of 'n week 7 of 8 dae sou hê. Konstantyn het 'n dekreet uitgevaardig waarvolgens die sewedagweek van die Christene en die Jode 'n vaste instelling geword het. Die heidense name van die dae het egter behoue gebly. Die son, die maan en vyf planete, naamlik Mars, Mercurius, Jupiter, Venus en Saturnus is met die name vereer.
Toe Julius Caesar keiser word, het sy amp, soos die gebruik was, ook die geestelike leierskap ingesluit (pontifex maximus). Hy het die ampte geskei en die kalender die geestelikes se verantwoordelikheid gemaak. Die priesters moes die fees- en vastye, asook die begin van maande en jare bepaal. Die vroeë Christene was verdeeld oor die viering van Pase. Sommige het hul Pase gevier op die dag van Christus se kruisiging, naamlik 14 Nisan (April in die Hebreeuse maankalender).
Aanhangers van die teorie, veral uit Klein-Asië, is kwartodesimane genoem. Die Romeinse Christene het dit op die volgende Sondag, die dag na lente-ewening gevier omdat hulle gewoond was aan 'n sonalmanak. Die Paasdatum het 'n hewige twispunt geword en Konstantyn die Grote het in 325 n.C. 'n vergadering van kerkleiers in Nicea (vandag Iznik, suidoos van Istanboel) byeengeroep om 'n kerklike Paasdatum te bepaal. Daar bestaan egter geen dokumente van die gebeurtenis, wat in sekere kringe beskou word as die eerste kerklike sinodesitting, nie.
Dionysius het tabelle opgestel met datums vir volmaan en Opstandingsondag (dit is vervat in bylaes tot die Common Prayer Book van die Church of England), maar dit is blote wegwysers, want ook in die geval was die Paasdatum nie altyd korrek nie. Exiguus se ander opdrag was om 'n jaartal vir die geboorte van Christus te bepaal. Die ab se berekeninge was egter foutief ten opsigte van die jaar nul vanweë die kalender se voortdurende verandering. Sy voorstel aan die Pous het egter 'n nuwe tydvak ingelui. Hoewel geen bewys daarvoor gevind kan word nie, word aanvaar dat die terme voor Christus (v. C.) en na Christus (n.C.) aan hom toegeskryf kan word. Die eerste inskrywing met anno domini agterna is in die 10e eeu van die Christelike jaartelling gedoen deur Johannes Scriptomarius. Die Christelike jaartelling is dus nie so lank in gebruik soos die Juliaanse kalender nie.
Hoewel die bestaande kalender goed funksioneer, het dit inherente onreëlmatighede wat sosiale en ekonomiese probleme veroorsaak. Vanweë die ongelyke getal dae in die maande, naamlik tussen 28 en 31, wissel die werkdae van 24 tot 27. Dit bring noodwendig produksieverskille mee wat statistiese vergelykings bemoeilik. 'n Bepaalde datum, byvoorbeeld 4 Oktober, val elke jaar op 'n ander weekdag. Ingewikkelde berekenings of selfs ŉ sogenaamde ewigdurende kalender is nodig om die probleem te oorkom.
So 'n kalender is reeds in die 18e eeu ontwerp vir honderde jare in die toekoms. Dit kan 6f in tabelvorm uitgegee word, 6f met ŉ meganiese funksie. In laasgenoemde geval kan die funksies so ingewikkeld word dat dit met die meganiese funksie van 'n horlosie vergelyk kan word.
So 'n universele kalender sou egter nogtans 'n groot verbetering op die huidige gewees het omdat elke maand dieselfde aantal werkdae en Saterdae sou hê. Spesifieke datums sou boonop maandeliks vergelykbaar gewees het. Die kwartale sou ook identies gewees het, naamlik 13 weke van 91 dae, en die eerste maand van elke kwartaal sou op 'n Sondag begin het, die tweede op 'n Woensdag en die derde op 'n Vrydag.
Kalenderwysigings is in die afgelope eeu reeds verskeie kere deur kommissies van die Verenigde Volke oorweeg, maar geeneen is nog aanvaar nie weens druk van godsdienstige groepe. Daarteenoor het die vasstelling van 'n Paasdatum min weerstand uitgelok. Tans is die moontlikheid vir kalenderhervorming weer daar, aangesien die Wêreldraad van Kerke intussen sy besware teruggetrek het.