Ons taal: 2013
Die verhaal van vroeë woordeboekmakers, en hoe woordeboeke in die moderne tyd geleidelik ontwikkel het, is 'n boeiende verhaal, want dit handel oor kleurryke, selfs hoogs eksentrieke individualiste.
Een van die grootste stappe vooruit was die verskyning in 1755 van Samuel Johnson se eerste, omvattende verklarende woordeboek van die Engelse taal – 'n eenmanspoging van 'n "harmless drudge, that busie[d] himself in tracing the original and detailing the signification of words".
Seker die beroemdste Engelse leksikograaf, die asketiese Skot James Murray, het 'n lewe lank met miljoene der miljoene indekskaartjies – later 'n hele skuur vol – die Oxford English Dictionary tot stand gebring.
In die 1980's het die leksikografie 'n tweede fase binnegegaan, toe korpusleksikografie by onder meer die Universiteit van Birmingham ontwikkel is.
Al langer as twee dekades word die verteenwoordigende vorme van tale, soos hulle algemeen geskryf en gepraat word, bepaal met behulp van woordelyste en frekwensietellings en konkordansies uit reuse elektroniese korpusse van eietydse taalgebruik.
Nou betree ons 'n volgende tydvak: 'n fase waarin die internet en sosiale media woordeboekmakers regstreeks, in reële tyd, met taalgebruikers self, tot in die verste uithoeke, verbind – gebruikers van die taal wat sonder dat hulle dit self eens mooi besef, dalk draers van kosbare, verborge woordleidrade is.
Die volgende gesprek oor 'n Afrikaanse slengwoord op Facebook het dit vandag aan my geïllustreer.
Geskep deur Jana Luther om 19:18 No comments:
'n Seeskilpad lê 'n klomp eiers, maar slegs 'n hand vol van die skilpadjies wat uitbroei, oorleef en bereik volwassenheid. Met nuwe woorde gaan dit dieselfde. Daarom is dit belangrik dat sprekers van Afrikaans nuwe woorde bly skep.
By HAT hoor ons gereeld van gewone taalgebruikers wat nog net so graag soos in die ou dae vir nuwe Engelse woorde Afrikaanse ekwivalente bedink. Wanneer hulle daarin slaag, blom hulle taaltrots. Maar ons hoor ewe gereeld van 'n groeiende persentasie (jong) Afrikaanse mediawerkers wat (om verskeie redes wat aangevoer word) vandag heelwat minder entoesiasties is oor nuutskepping as hulle voorgangers.
Tot in die laat 1990's het Afrikaanse koerante nog taalrubrieke gehad. In Die Burger was daar bv. "Taalskatkis" wat behartig is deur taalkenners soos wyle prof. Johan Combrink, Johan Spies en J.J.J. ("Trippel J") Scholtz.
Ek het onlangs weer in Media24 se koerantargiewe gaan kyk na wat Johan Combrink en ander oor nuutskeppings te sê gehad het.
Kyk ons vandag na van die voorbeelde wat in hierdie ou rubrieke uitgelig is, sien ons dadelik dat baie – trouens, die meeste – van die voorstelle van lesers van destyds, onsuksesvol was. Maar gelukkig was daar ook talle pogings wat vandag deeglik ingeburger is in Afrikaans. Woorde soos kitskoffie, buislig, moltrein, hysbak, bromponie, slypskool, e-pos, MIV, vigs ...
Oor fopdosser skryf Combrink destyds: "Die woord staan ook nog nie in ons tweetalige woordeboeke nie. Dit is naamlik 'n blosnuwe neologisme. En ek dink 'n baie geslaagde. 'n Fopdosser is wat in Engels 'somebody in drag' genoem word, veral dan 'n man wat vroueklere dra (plus al die ander vroulike by- en toebehore, soos hoëhakskoene en maskara)."
Nou ja, vandag staan fopdosser in ons woordeboeke; dit moet dus aan die vereistes van die FUDGE-toets voldoen het. Maar dalk net-net. Want hoewel 'n mens dié woord nou en dan geskryf sien, vermoed ek die meeste Afrikaanses verkies die Engelse drag queen.
En ons kán en ons mág maar soms woorde by Engels, én by ander tale, gaan leen. As die meeste gebruikers bly lag kry vir toep (meervoud: toeps) en niemand maar niemand, ten spyte van al die baie probeerslae, aan iets beters kan dink nie, bly 'n app (helaas, maar nietemin) 'n app in Afrikaans.
Deur die jare het ons 'n klomp nuttige, nodige woorde by Engels gekry: cottage, deodorant, essay, establishment, franchise, fudge, gay, gentleman, gospel ... Dis nie waar die knoop lê nie. Waaroor 'n mens miskien wel ietwat besorg kan wees, is dat ons al hoe meer verdagte gevalle van kodewisseling teëkom. Nie meer net in die informele spreektaal, en in die taal van jong mense nie, maar veral ook in die formele(r) Standaardafrikaans van talle volwasse sprekers – én skrywers. D.i. woorde waarvoor daar almal een of meer algemeen gebruikte, eietydse Afrikaanse ekwivalente bestaan: brag (spog), casual (informeel, ongeërg), cheeky (astrant), clue (benul, idee), cute (oulik), fine (goed), gut feeling (kropgevoel), happening (gebeurtenis, okkasie), moan (kla), queue (ry, tou), panic, stunning, song, weird, amazing, ... Noem maar op. Om van oorgeklankte Engels – met iets deel, uitmis op, ek doen, ens. – nie te praat nie.
Natuurlik verander tale. Gedurig. Dis 'n normale proses. Weens verskeie faktore wat daarop inwerk, verander hedendaagse Afrikaans dalk net effentjies te vinnig?
Waar anglisismevrees in die verlede dikwels daartoe gelei het dat die baba saam met die badwater uitgegooi is, kan 'n mens dalk aanvoer dat regstellende aksie in dié verband vandag dalk nét té ver gevoer word? Dat gebruikers dalk nie meer altyd so mooi tussen die badwater en die baba kan onderskei nie, of dat 'n gelatenheid ingetree het van "dit help tog nie meer om – in die Engelse wêreld waarin ons leef – teen die prikkels te skop nie"?
Toe Leon van Nierop van RSG my 'n dag of wat gelede vra om Sondag in die program "Die tale wat ons praat" oor neologismes te kom gesels, was dit 'n paar van die gedagtes wat by my opgekom het.
En by HAT besluit ons toe sommer ook om weer 'n slag – soos Die Burger van ouds (maar wat vandag, nes sy susters Beeld, Volksblad en Rapport, lankal nie meer plek het vir rubrieke oor taal nie) – 'n neologisme-kompetisie te hou.
Van Maandag (14 Januarie) tot 15 Februarie. Op Facebook en op Twitter.
Volg ons en neem gerus deel.
Geskep deur Jana Luther om 22:01 1 comment:
Geskep deur Jana Luther om 12:10 No comments:
Die woorde "venster" en "window" interesseer my nog altyd veral aangesien die Afrikaanse woord uit Latyn uit kom terwyl daar in Engels juis 'n Germaanse woord "window" gebruik word.
Die Engelse woord "window" het 'n Skandinawiese oorsprong en selfs 'n ouerige bron soos Skeat (1897:564) noem dat die woord letterlik "windoog" beteken. Die woord vindauge (sekere bronne sê weer vindauga) kan teruggevoer word na Oudnoorse stamme vindr (lug) en auga (oog). Die AHD verklaar dat openings in mure wind ingelaat het in 'n tyd toe daar nie glas voor vensters geplaas is nie, dus 'n oog vir die wind om in te kom. In die Skandinawiese tale is die woord ook nog in gebruik met: Noorweegs: (Bokmål: vindu en Nynorsk: vindauge), Sweeds (vindöga saam met fönster) en Deens (vindue). In Yslands word die woord "gluggi" egter gebruik waarvan die oorsprong te doen het met die glasruit van die venster. Van die muur af het die blokkies op jou rekenaarskerm ook al die naam windows aangeneem!
'n Mens wonder tog of die Latynse stam dan Engels ontglip het. Die Engelse het dan tog 'n venster ook 'n éagþyrel (Oudengels vir "oogdeur") en selfs die Franse fenester in die verlede genoem. Die woord word vandag nog sowaar behou met 'n woord soos "fenestra" (opening in 'n been, 'n deurskynende kol of merk by 'n vlerk van 'n mot of skoenlapper of by 'n vensteragtige opening in die argitektuur). Asook die wonderlike werkwoord "defenestrate" wat beteken om iets by die venster uit te gooi.
Die Afrikaanse (en Nederlandse) woord "venster" kom uit Middelnederlandse vei(n)ster(e) wat uiteindelik kom van die Latynse woord "fenestra". Dit is volgens die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (2003) 'n "ruitlose opening in die muur, aangesien glas voor die Romeinse Keisertyd nog nie in ruitvorm voorgekom het nie". Die woord "raam" vir 'n venster word ook in Etimologiewoordeboek van Afrikaans teruggevoer na Middelnederlands. Maar anders as in Nederland sal ons in Suid-Afrika eerder die venster as die raam oop en toe maak. Hier aan die suide is die raam mos dit om die venster! Die Van Dale (1982:859) beskryf 'n raam as 'n "glasruit met haar omlijsting". Soos met "dam" sal ons tussen Nederlands en Afrikaans moet "agree to disagree"!
Afrikaans is nie die enigste taal wat die Latynse woord behou het nie en dit kom ook in Duits (Fenster), Sweeds (fönster – al word vindöga ook soms gebruik) en natuurlik in enkele ander tale voor: Italiaans (finestra), Albanees (fënjeshtër), Frans (fenêtre), Romeens (fereastră), Katalaans (finestra) en selfs Wallies (ffenest).
In die Suid-Afrikaanse konteks het die paadjie van die Latynse fenestra nog 'n entjie via leenwoorde uit Afrikaans verder geloop en is die woord duidelik sigbaar in Noord-Sotho (fastêrê), Sesotho (fenstere), Swati (lifasitelo), Tsonga (fasitere/festere), Tswana (fensetere), Venda (fasitere), Xhosa (ifestile) en Zulu (ifasitela; tog word iwindi ook gebruik!).
Of jy dus vandag deur 'n venster, raam, fënjeshtër, window of ifasitela na buite loer dink daaraan dat sonder hierdie woorde ons nooit sou kon lees van:
met 'n helder tong
(die gat in die lug, Breyten Breytenbach)
American Heritage Dictionary. 2012. Defenestrate. http://ahdictionary.com/word/search.html?q=defenestrate Datum van gebruik: 17 Des. 2012.
American Heritage Dictionary. 2012. Fenestra. http://ahdictionary.com/word/search.html?q=fenestra Datum van gebruik: 17 Des. 2012.
American Heritage Dictionary. 2012. Window. http://ahdictionary.com/word/search.html?q=window Datum van gebruik: 17 Des. 2012.
Cloete, A.E., Jordaan, A., Liebenberg, H.C., Lubbe, H.J. 2003. Etimologiewoordeboek van Afrikaans. Stellenbosch: Buro van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal.
De Tollenaere, F. & Persijn, A.J. 1982. Van Dale Nieuw handwoordenboek der Nederlandse taal. Utrecht : Van Dale Lexicografie.