ANC-helkampe: ‘Niemand weet hoeveel mense is vermoor nie’Argieffoto As daar een stukkie van Umkhonto we Sizwe (MK) se geskiedenis is waaroor hulle liefs nie wil praat nie, is dit die wreedhede van die “vryheidsvegters” se eie gevreesde veiligheidspolisie, Mbokodo, in aanhoudingskampe in soos Quatro in Angola. De Wet Potgieter het gaan kyk na die grusame menseregtevergrype wat Mbokodo gepleeg het. In die boek, Mbokodo, Inside MK: Mwezi Twala- A Soldier’s Story, skryf Twala en Ed Benard oor die oorsprong van die benaming Mbokodo: “Dit is ŉ Xhosawoord wat ‘meulsteen’ beteken. Dit was die naam van die sekuriteitstak van die African National Congress se gewapende vleuel, Umkhonto we Sizwe, want dit het sy mense op dieselfde wyse waarop ’n meulsteun mielies tot meel vergruis, ‘gemaal’. Paul Trewhela wat vroeër jare die ondergrondse redakteur van MK se mondstuk, Freedom Fighter, was, beskryf Quatro as erger as enige tronk van die ou apartheidsregering, dieselfde tronke wat as ŉ misdaad teen die mensdom beskou word. In sy boek, Inside Quatro: Uncovering the Exile History of the ANC and Swapo (2010), skryf Trewhela dat Zaba Maledza, ŉ voormalige aangehoudene in dié kamp, se saaklike beskrywing die beste is: “As jy daar beland kan jy maar vergeet van menseregte.” Daar was drie kommissies van ondersoek na die wandade in die ANC-helkampe, maar soos dit vandag gaan met die regering wat alles van Nkandla, Marikana, Al Sjabir, tot Guptagate eenvoudig net onder die mat invee, hang die skandale van hul eie Vlakplaaseenheid, Mbokodo, soos ’n ou geraamte, steeds in die ANC se hangkas. Die ellende van die helkampe het eintlik begin die dag toe die ANC agtergekom het dat sy kaders in “exile” wêreldwyd geïnfiltreer is deur spioene van die apartheidsregering. Op 14 Maart 1979 het twee Canberra-bomwerpers van Ondangwa in Namibië opgestyg en die ANC-vesting, Nova Catengue naby Lobito in Angola, flenters gaan skiet. Meteens het die ANC-leierskap lont geruik en dit het absolute paranoia en agterdog in die geledere van die uitgeweke ANC-leierskap veroorsaak. Hulle het begin om spioene om elke hoek en draai te soek. Vir die leierskap was dit te dik vir ŉ daalder dat die aanvalsvliegtuie só presies geweet het waar om die strategiese stellings te bombardeer. Hulle was oortuig daarvan dat daar spioene in hul midde was. Na die lugaanval word Ruth First, Joe Slovo se vrou, in 1982 in Maputo deur ŉ briefbom opgeblaas. Pallo Jordan en ander ANC-lede was in dieselfde vertrek en is ernstig in die ontploffing beseer. In 1985, 1986 en 1987 is ANC-teikens in Botswana, Swaziland en Zambië aangeval waar kaders óf dood, óf gewond is. Uit die paniek wat hieruit gespruit het, is die Quatro-kamp opgerig onder die dekmantel van ŉ “rehabilitasiesentrum” vir spioene en mense wat onder verdenking was. Die plan was om die afvalliges te rehabiliteer in ŉ omkeerstrategie. Dit herinner vandag nogal baie aan die manier waarop die Vlakplaaseenheid van Eugene de Kock voormalige MK’s as die sogenaamde Askari’s in die stryd teen die ANC gebruik het. Die Motsuenyane-verslag, die laaste van die drie kommissies van ondersoek, het in 1993 bevind dat Quatro in ŉ “stortingsterrein” ontaard het waar almal saamgegooi is – van mense wat in onguns by die Mbokodo verval het tot mense wat van spioenasie verdink was en gewone misdadigers in hul eie geledere. “Hulle is almal gemartel, sleg behandel en verneder,” het Motsuenyane bevind. “As mens nou daarna kyk, is Quatro sonder enige beplanning gevestig. Dit was in Angola, ŉ land gewikkel in ŉ oorlog en is deur onervare en swak toegeruste personeel beman. Die eerste kampkommandant was net 19 jaar oud.” Teen 1983 was daar duisende ANC-lede in verskeie kampe in Angola ontplooi. Baie van hulle was van die skoolkinders wat sedert 1976 se Soweto-opstande landuit gevlug het. Verskeie opstande en muitery het by die kampe by Viana en Pango plaasgevind. Chris Hani en Joe Modise het verskeie kere probeer om die gemoedere te kalmeer, maar die Viana-muiters is uiteindelik in hegtenis geneem en met vragmotors aangery na Quatro. ŉ Tribunaal is inderhaas saamgestel en sewe van die muiters is die doodstraf opgelê en tereggestel. Die Stuart-kommissie, die eerste van die drie, is daarna deur Hani aangestel. In sy verslag verwys Motsuenyane na die Stuart-verslag wat bevind het: “Te veel mag was in ŉ liggaam, wat glad nie deursigtig of toerekenbaar was nie, gesentreer. Mbokodo het ondersoek ingestel, in hegtenis geneem, aangekla en veroordeel. Dit het sy eie slagoffers toegesluit en bewaak en self besluit waar en wanneer wie vrygelaat mag word. Daar kan geen regspleging wees waar dieselfde instelling polisieman, aanklaer, verhoorregter, tronkbewaarder en appèlhof speel nie.” Volgens Mwezi Twala is die kaders gedurig bedag gemaak op die gevare van spioene in hul midde en een van Quatro se kampkommandante het daarvan gehou om die “die vyand se agente” en enige ander agent provokateurs met smaak in Xhosa te waarsku dat hy die skuldiges aan “hul knaters sal ophang”. Twala het aanvanklik by ander gehoor van die gruwels van Quatro totdat hy later self ervaar het hoe mense uit hul selle gehaal is en dan vir altyd verdwyn het sonder enige rede. “Baie van hulle is op die een of ander manier vermoor en hul uiteinde was ŉ vlak graf. Ons het gerugte gehoor van mense wat lewendig begrawe is. Sekuriteitsmense met die laagste range en intelligensie, veertien tot agtien jaar oud, het ons meesters geword met die mag van lewe of dood in hul hande,” beskryf Twala die lewe in die helkamp. Hy sê telkens wanneer selmaats verwyder is, het hulle hulself gedwing om te glo dat hulle elders heen verplaas is. “Ons het verkies om na die positiewe kant te kyk omdat ons die sielkundige vernietiging van die verskriklike waarheid wou vermy. Niemand weet hoeveel mense is vermoor nie… nie eens die ANC-leiers nie.” Die rede hiervoor is, volgens Twala, omdat MK- en Quatro-skuilname gebruik is. Dit het bygedra tot die verwarring oor wie nou eintlik nog lewe en wie dood is. In die lig van die oud-Vlakplaasbevelvoerder, Eugene de Kock, se versoenende bereidwilligheid om te help soek na die oorblyfsels van die slagoffers van die vorige regering se wandade, bly daar een brandende vraag oor: Wat doen die ANC vir die naasbestaandes van daardie slagoffers wat elders in Afrika in ongemerkte grafte lê?