Antjie Krog (1952–) | LitNet
Erika Terblanche ATKV|LitNet-Skrywersalbum 2017-07-25
Sêgoed van Antjie Krog:
In 1975: “Ek voel dat my gedigte tematies skraal is. Dit op sigself beteken natuurlik nie altyd armoede nie. Ek beskryf gewoonlik eie ervaring; mettertyd kan hierdie ek-en-jy-bedryf eentonig word. Daarom probeer ek in my werk uitbreek na ’n wyer mededeling, ’n verplasing in die materiaal deur die land self aangebied.”
“Dis belangrik om ’n kind te leer om sy gevoelens in woorde te kan uitdruk. ’n Mens is nie in staat tot kommunikasie, tot regtige kontak met iemand as jy nie kan formuleer wat jy voel nie. Ek is self so grootgemaak.”
“Ek is spyt oor elke uitspraak wat ek gemaak het. Oor iedere sin voel ek agterna ek kon maar my mond gehou het. Maar ek was nog nooit spyt oor enigiets wat ek geskryf het nie. ’n Mens skryf om beheer te hê oor jou teks tot dit die konneksies maak en die ruimte bring wat jy wil hê. Onderhoude, daarenteen, tas juis ruimtes aan.”
“Jy moet na jou lewe kyk en die interessante, die humor, die konflikte sien, en dan het jy eintlik ’n helse interessante dag gehad. As jy nie bewus was van die drama wat hom afgespeel het nie, het jy ’n armlastige lewe.”
“Waar ’n romanskrywer ’n landskap bekyk, op ’n storie en konflik ingestel is en ’n dramaturg ’n dramatiese moment skep, werk ’n digter met die taal. Met een stem.” (Volksblad, 1 Oktober 1999)
“Ek sal myself altyd as ’n refugee van die Vrystaat beskou, maar hoe ouer ’n mens word, hoe meer het jy behoefte aan iets meer milds, iets sagters. En Kaapstad is dit vir my. Die mistigheid lê sagter teen die middeljarige wang, die berg troostender op die oog. Ek kan nie meer daarsonder nie.”
“Ons moet ’n duidelike presiese punt in die geskiedenis van wittes in Suid-Afrika hê waarvan ons kan sê, van hierdie punt vorentoe het die debat oor swart en wit in die land vir ewig ten goede verander.”
“Prosa kan nou maar eenmaal nie heeltemal sê wat ek wil sê nie. ’n Volsin is vir my ’n probleem – om met ’n hoofletter te begin en met ’n punt te eindig, met ’n werkwoord iewers. As jy ’n volsin skryf, skep dit nie die ruimte vir kompleksiteit van dit wat jy wil hê dit moet sê nie, jy kry dit nie vasgevang nie.” (Rapport, 15 Oktober 2000)
“As ek ’n lewe daaruit kon maak, sou ek net wou dig.” (Rapport, 15 Oktober 2000)
“Soos elke sleg Afrikaner maak ek ’n onderskeid tussen grond en mense. Die Vrystaatse landskap, veral die Noord-Vrystaat s’n, is in my hart en murg. As ek Kerstyd in Kaapstad is, weet ek in Kroonstad is die doringbome nou vol geel blommetjies. Ek weet hoe die rivier daar lyk. Minstens elke tweede Kersfees is ons terug in Kroonstad by ons mense.” (Volksblad, 1 Oktober 1999)
“Dig is vir my ’n manier van funksioneer. Wanneer ek skryf, moet dit stil wees om my. Ek moet weet waar my potlood is en ek skryf net op wit papier. Sonder lyne. Dan eers verplaas ek die gedigte na die rekenaar.” (Volksblad, 23 Oktober 2000)
“Ek vind gedigte wat rustig ryp gedruk word in ’n studeerkamer verdag. Iets moet jou dryf om te skryf. Dit moet jou só dryf dat jy niks anders wil doen nie. Dit impliseer verset, ’n soort waansinnigheid wat móét uit. Dit wil nie sê my gedigte is waansinnig nie. Ek skryf ook dit wat ek nêrens vind nie en tog graag wil lees. Maar dit wat jy as skrywer te sê het, moet met ander resoneer.” (Volksblad, 23 Oktober 2000)
“Maak nie saak hoe arm nie, ’n kind wat lees, is ’n bevoorregte kind. Maak nie saak hoe verwaarloos of verlate nie, ’n kind wat lees, is ’n gekoesterde kind. Maak nie saak hoe onverdraagsaam ’n gemeenskap nie, ’n kind wat lees, begryp en verstaan. Maak nie saak hoe geestelik verarm ’n familie is nie, ’n kind wat lees, is ’n intelligente en ingeligte kind. Maak nie saak hoe onmenslik ’n gemeenskap nie, ’n kind wat lees, word ’n menslike kind.” (Rapport, 6 Desember 2009)
“I’m a poet. I distrust anything that starts with a capital letter and ends with a full stop because people don't think in full, clear sentences.” (The Guardian, 2 January 2004)
Wat is vir haar die lekkerste ding om te doen? “Om te lees. Ek herlees tans alles van Eugène Marais, want ek moet ’n lesing oor hom gee: Oor hoe hy sy literêre talent gebruik as hy wetenskap skryf en hoe hy wetenskap gebruik as hy letterkunde skryf. Dis fassinerend en ek bly dink aan die woorde geniaal en genialiteit. As ek skryf, maak alles wat ek is, sin. As ek nie skryf nie, weet ek nie hoekom ek is soos wat ek is nie; hoekom ek op ’n sekere manier aanmekaargesit is nie. Een van die dinge wat ek probeer formuleer in Mede-wete is hoe om jou verbondenheid aan alles te beskryf. Verstaan ons ’n woord soos vergras? Of om te ‘vermier’; te ‘verwolk’?” (Taalgenoot, winter 2015)
Watter Afrikaanse woord is vir haar die mooiste? “Daar is nie vir my die mooiste woord nie, maar eerder die reg-ste woord. Wat is die regte woord wat ek moet gebruik? Die woord wat die beste pas.” (Taalgenoot, winter 2015)
Oor Jakes Gerwel: "Ek gee klasse in digkuns en kreatiewe skryfwerk en is gelukkig by UWK, die universiteit waar my mentor en hartsvriend professor Jakes Gerwel die grondslag vir ’n stabiele en inklusiewe universiteit gelê het. Vir Gerwel, wat in 2012 dood is, was ek baie lief. Hy was ’n groot bron van inspirasie, ’n sielsgenoot en ’n mede-liefhebber van ons taal. Hy het ’n groot rol in my lewe gespeel. Hy het my bewus gemaak dat taal verskillende kante het wat in- of uitsluitend is. Hy het heeltemal te vroeg doodgegaan. Mens mis hom ontsettend.” (Taalgenoot, winter 2015)
Waarom is die jongmense op kampusse nou so kwaad? “Hulle is kwaad omdat hulle bewus word dat hulle die meerderheid is, maar dat die plekke waar die swart middelklas hulle bevind alles nog aangepas is vir ons wit middelklas. Hoewel dit vir my klink asof dinge nie mooi deurdink word nie, het ek my lewe lank groot respek vir woede. Woede verander dinge. Ten goede? Hopelik …” (Taalgenoot, winter 2015)
Murray la Vita wou weet hoekom sy soms ’n pak en ’n das dra: "Ek dink net ’n suit, ’n pak klere, is een van die slimste dinge wat ontwerp is. Niémand weet of het jy tieties nie. Niémand weet jou boude is groot nie. Niémand weet jy't ’n pens nie. Niémand weet jy't knock knees eintlik nie. Níks daarvan nie. En jy kan dieselfde pak klere dra en elke keer miskien ’n ander das en jy's núút van voor af.
"Terwyl ’n vrou as jy óp daai verhoog loop en jy't ’n rok aan ... hóé daai bene van jou lyk; hóé jou knieë lyk; hóé jou boude lyk ... Dan hul hare; dis ’n vreeslike weerloosheid wat ’n vrou moet oorkom met ’n rok of met ’n skirt of self met ’n broekpak. Maar met ’n pák klere is dáái uitgesort. Dis gehanteer: "Kyk in my oë en luister wat sê ek!" (Die Burger, 30 Junie 2017)
Sy vertel aan Anet Pienaar-Vosloo (Taalgenoot, winter 2015) dat om te skryf, iets is wat in jou gene is en dit is net soos om te skilder of musiek te maak. In hulle huis het haar ma vir hulle baie gelees. "Ons het met boeke in die hand grootgeword. En omdat ons ’n huis van storievertellers is, gaan almal baie graag huis toe. Vir my kinders is dit ’n heerlike, onvervangbare opwinding om ‘die ooms’ en hul stories te beleef. Ons maak ’n groot vuur en dan vertel ons. Twee van my broers en my suster woon nog op Kroonstad. Almal is boekmense. Ek kry nie dieselfde bevrediging uit ’n digitale boek nie. Ek word woedend as mense van boeke en boekrakke skielik ornament-uitstalrakke maak.”
Toe Antjie in standerd 9 (graad 11) in ’n Afrikaanse klas van fonologie geleer het, was dit asof daar ’n lig vir haar opgegaan het: "Die feit dat elke klank ’n plek en beskrywing het. Skielik kon ek verstaan waarom ’n sin soos ‘Ek sal vir Israel wees soos die dou’ vir my mooi is. Dis die aanvanklike stemlose ritseling van die s’e wat dan uitloop in die stemhebbende plofklank van die letter d. Die d wat dan skielik stem het, verleen ontsettende krag en dus verrykende betekenis aan die woord dou.”
Antjie het een suster en drie broers. Sy matrikuleer in 1970 aan die Hoërskool Kroonstad.
As agtienjarige skoolmeisie skryf sy: "Gee vir my ’n land waar swart en wit hand aan hand / vrede en liefde kan bring in my mooi land." Dié gedig waarin dié woorde verskyn, asook ander gedigte, word in haar skool se jubileumblad gepubliseer en veroorsaak ’n groot ophef landwyd in die koerante.
In 1971 gaan Antjie na die Universiteit van die Oranje-Vrystaat (UOVS), soos dit toe bekend gestaan het, en studeer BA met Afrikaans en Nederlands, Engels en Wysbegeerte. Tydens haar studentejare dien sy op die redaksie van Irawa en Shimla, twee studentekoerante. Na die verkryging van haar BA-graad behaal sy ook ’n honneursgraad in Engels in 1976 aan UOVS. In 1983 voltooi sy haar MA-graad in Afrikaans aan die Universiteit van Pretoria onder leiding van prof AP Grové. Die titel van haar verhandeling is Familiefigure in die poësie van DJ Opperman.
Antjie gee onderwys by ’n bruin hoërskool in Kroonstad en in 1993 verhuis die gesin na Kaapstad, waar Antjie aangestel word by die tydskrif Die Suid-Afrikaan. Sy bedank in 1995 by Die Suid-Afrikaan nadat sy aangestel word as politieke verslaggewer by die SAUK en dra haar redakteurskap aan Sandile Dikeni oor.
Vir langer as twee jaar (1996 tot 1998) doen Antjie verslag van die verrigtinge van die Waarheid-en-Versoeningskommissie. Aanvanklik is sy slegs deel van die span, maar later voer sy die radiospan aan. Antjie het ook in ’n Nederlandse publikasie, Nieuw Wereldtijdschrift, verslag gedoen oor die WVK onder die titel "Brief uit Kaapstad". Hierdie blootstelling aan die WVK en die trauma wat daarmee gepaard gegaan het, veroorsaak dat sy geestelik en fisiek ineenstort. Sy besef dat sy ’n anker nodig het en vind dit deur “al die seer, verdriet en woede en haat wat dag na dag uitgestort is” neer te pen in Country of my skull, wat in 1998 gepubliseer is. Sy skryf dit aanvanklik in Afrikaans, maar vertaal dit later saam met Ivan Vladislavic. In 1999 bedank sy as politieke redakteur by die RSG, want sy glo sy kan nie dig as radiojoernalis nie.
Dit is met Country of my skull dat Antjie haar merk op die internasionale mark maak. Sy ontvang in 2000 die Year 2000 Award van die Hiroshima Foundation for Peace and Culture vir haar bydrae tot waarheid en versoening in Suid-Afrika. In 1999 word die boek ook eervol vermeld in die Noma-toekennings. Antjie ontvang in 1996 die Buitelandse Korrespondente-prys vir uitmuntende joernalistiek vir haar artikels wat in Mail & Guardian verskyn het. En ook in 1996 word sy en haar span bekroon met die Pringle-prys vir uitmuntendheid in joernalistiek vir hulle dekking van die verrigtinge van die Waarheid-en-Versoeningskommissie. In 1999 deel sy die Alan Paton Award for Non-fiction met Stephen Clingman en ontvang Country of my skull ook die South African Booksellers’ Choice Award. Hierdie eer val haar weer te beurt in 2004 toe A change of tongue ook die toekenning ontvang. Country of my skull word in 2001 met die Olive Schreiner-prys bekroon.
Maar lank voordat Antjie Country of my skull geskryf het, maak sy indruk as een van die beste digteresse in Afrikaans. Na die oproer wat die publikasie van haar gedigte in haar hoërskool se jubileumblad veroorsaak het, word haar eerste digbundel, Dogter van Jefta, in 1970 gepubliseer, toe sy maar agtien jaar oud was. Dit bevat gedigte wat die omgewing van die skoolkind beskryf – adolessensie, muisneste en die unieke agtergrond van die skool met sy klaskamers en leerkragte. JC Kannemeyer (Beeld, 22 Oktober 1992) skryf dat “'n Bybelse gegewe as beeldraamwerk gebruik word en dit is geskryf in ’n eenvoudige praattoon met die afwesigheid van hoofletters, interpunksietekens en tradisionele strofiese vorme en rym.”
In 1972 verskyn Januarie-suite en ontvang Antjie die Eugène Marais-prys vir haar eerste twee bundels. Januarie-suite beleef in 1987 ’n sewende druk – iets wat amper ongehoord is vir ’n digbundel in Afrikaans. Teenoor haar eerste bundel wat primêr oor die skool gehandel het, beeld Januarie-suite die lewe van die student op die universiteitskampus uit met liefde as die motief. Die konservatorium en musiekterminologie is deel van die verwysingsraamwerk en die meer uitgebreide wêreld van die Vrystaat is meer op die agtergrond (JC Kannemeyer, Beeld, 7 Mei 1992).
In 1977 word Mannin en Beminde Antarktika, wat albei in 1975 uitgegee is, met die Reina Prinsen-Geerligsprys bekroon. Hierdie prys is ingestel om Nederlandse vroue en dogters wat hul lewens in versetbewegings teen Duitsland in 1940–45 verloor het, te gedenk. Sedert 1952 word die prys elke drie jaar aan ’n Suid-Afrikaner toegeken.
In hierdie twee bundels bekyk Krog die lewe van volwasse vrou voor sy getroud is, sowel as na haar huwelik. In Mannin verskaf Kaapstad die agtergrond, maar veral die vrou met haar liefde vir haar eggenoot en hulle huwelik word uitgebeeld.
“Siklus” is die titel van die tweede afdeling van die bundel en hier kan die leser die getroude paar se lewe saam, vanaf die die eerste nag saam, tot deur die geboorte en vroeë jare van die kind, volg. Die laaste twee verse in die bundel druk hierdie “huislike geluk” vir JC Kannemeyer (Beeld, 7 Mei 1992) baie mooi uit. Vir hom kan “Siklus” vergelyk word met Die stil avontuur (1939) van Elisabeth Eybers, waar die jong getroude vrou se geluk en haar moederskap aan die orde van die dag is.
In 1981 publiseer Antjie Otters in bronslaai. Oor die bundel skryf Carina Stander (Die Burger, 29 Mei 2010) as volg: “Die bundeltitel word deeglik in die verse ontgin: die otter as skugter waterdier; die bronstige otterjasie (vark) wat seksuele vernielsug simboliseer; die bron as fontein, oorsprong, moederliggaam of verwysingsdokument.
“Die slotsiklus in die bundel, ‘Die Leeu en die Roos’, is dan ook ’n helder voorbeeld van ’n historiese geskrif wat as bron vir digterlike inspirasie dien. Dit is gebaseer op die dagboekinskrywings van die Voortrekkervrou, Susana Catharina Smit (1799-1863), suster van die Groot Trek-leier, Gert Maritz. Op dertienjarige ouderdom word sy deur haar ma aan eerwaarde Erasmus Smit (34) gegee. As gevolg van sy drankprobleem (“tussen sy tande blits sy asem ’n spoor/ van ontbinding”), word hy telkens deur die sendinginstituut verplaas. Teen 1837 sluit hulle by die Trek aan. (…)
“Die openingsin in die gedig “6. Pietermaritzburg – 6 Augustus 1863” lui: ‘Vannag reeds sewe keer wakker./ Die onderskeid tussen droom en kamer/ word al hoe swakker.’ Elders in die gedig vra sy: ‘Here, maak die visioen aan my bekend . . .’ Sy verklaar ook: ‘God dryf my . . .
“In teenstelling met haar intieme Godsbelewenis, is daar haar huwelik met Eerwaarde: ’n swakkeling wat ontrou was aan haar. Daar is ’n botsing tussen haar ongelukkige gesinslewe en begeerte om te skryf: ‘Wat baat ’n gesin sonder aptyt; ’n man en kind/ wat al my woorde aan die hakskeen byt?’
Steeds skryf sy vir selfbehoud en reiniging: ‘die pen in my hand/ is styf en ek skryf hom nuut’. En: ‘Ek het woorde snags/ geskryf wat soos blare suurstof gee,/ sodat ek kon bestaan/ en niks giftigs agter ooglede verberg . . .’ (…)
“In die gedigtereeks word Smit getransformeer van slagoffer tot pionier. Dié transformasie bereik ’n hoogtepunt tydens ’n toespraak voor kommissaris Henry Cloete wanneer sy die legendariese verklaring maak dat die vroue kaalvoet oor die Drakensberg sal stap vir vryheid en reg. Krog eggo dit in die slot: ‘om myself kaalvoet uit te skryf/ teen hierdie brons geskubde Drakensberg’.
“Regdeur haar oeuvre maak Krog gebruik van uitruilbare identiteit: Jefta se dogter, Lady Anne Barnard, Antjie Somers. Wanneer sy by monde van Smit praat, verteenwoordig sy die Afrikanervrou wat veg vir vryheid, geregtigheid, eerbaarheid en kreatiewe uitlewing. Die vraagstukke rondom geslagtelikheid, die selfopoffering en dapperheid van die vrou as moeder, volksfiguur en skrywer en die strewes van die individu teen ’n patriargale stelsel, is kenmerkend van Krog én Smit se skryfwerk.”
Jerusalemgangers (1985) word in 1987 met die Rapportprys bekroon. Die bundeltitel speel in op ’n groep “sweepsiekes” wat deel is van die Trekkers, maar wat geglo het indien hulle aanhou om noorde toe te trek, hulle uiteindelik Jerusalem sal bereik deur oor die land te trek.
M Nienaber-Luitingh skryf in Die Burger van 13 Maart 1986 dat een van die kenmerke van Jerusalemgangers is dat dit nie meer so outobiografies is nie en dat daar by die digter ’n behoefte is “om te kyk na die ruimer konteks van die Suid-Afrikaanse - veral blanke burgerlike - samelewing. Naas talle mooi poëtiese vondste vertoon Jerusalemgangers nog ’n hele aantal van die swakhede wat ons uit Antjie Krog se vorige bundels ken, soos die neiging tot ’n soms onnodig verwronge sinsbou en die gebruik van onduidelike neologismes. Die treffendste gedigte in die bundel is dié wat die persoonlikste van aard is en daardeur die digste aansluit by haar vroeëre poësie, veral by Otters in bronslaai wat nog die hoogtepunt in haar werk verteenwoordig.”
In 1990 ontvang Antjie die grootste een – die Hertzogprys vir Poësie – vir Lady Anne, ’n digbundel wat in 1989 deur die destydse “ondergrondse” uitgewery Taurus gepubliseer is. Die laaste publikasie van Taurus wat met die Hertzogprys bekroon is, was Yk van Breyten Breytenbach en hy het die prys geweier. Daar is derhalwe bespiegel of Antjie die prys sou aanvaar, maar sy het. Sy vertel aan Beeld (21 April 1990): “Soos ek vir prof Elize Botha gesê het, aanvaar ek die prys, want dit bewys nou onomwonde ek en die Akademie het mekaar na weerskante toe besmet. Die feit dat die prys die naam dra van ’n man wie se politieke sieninge lynreg ingaan teen dit waarvoor ek my daagliks beywer en waarin ek glo, ontstel my nie. Ek het sekerlik nie die prys gekry op grond van my politieke oortuiginge nie, maar dat ek dit wel gekry het ondanks dit, sê vir my iets. Ek is in der waarheid bly oor die politieke agtergrond van die prys.”
Prof Elize Botha, destyds voorsitter van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns, het gesê Lady Anne “is pragtige poësie in die post-modernistiese idioom. Dit word visueel ondersteun deur ander elemente, wat nie poësie is nie, om ’n pragtige boodskap oor te dra.”
Louise Viljoen skryf in haar resensie van Lady Anne (Die Burger, 28 Desember 1989): “Tot dusver het elke nuwe bundel van Antjie Krog haar groei as digter bevestig. Met die verskyning van dié bundel is dit weer eens die geval en word dit ook duidelik dat sy een van die belangrikste digters is wat tans in Afrikaans werk. Lady Anne is nie net ’n bundel wat die leser se bewondering afdwing vanweë sy virtuose kompleksiteit nie, maar ook vanweë die opwinding wat die aktuele aanbod en inhoud daarvan wek. Interessant genoeg word die aktualiteit in die bundel bewerkstellig deur die gebruik van ’n historiese figuur, Lady Anne Barnard. Krog gebruik hierdie vrou met haar sonderlinge geskiedenis as reisgenoot terwyl sy haar eie tyd en ruimte, Suid-Afrika vandag, verken.”
Die resensent in Beeld (onbekend, 18 September 1989) skryf dat betrokke digkuns dikwels “tegnies onbeholpe of poëties yl” kan wees, maar hierdie beswaar is nie van toepassing op Lady Anne nie. “Die bundel is ’n leesavontuur vir diegene wat hou van aktuele verse én ook vir die literêre speurder op soek na die verhulde en onverhulde interteks.”
In 1995 verskyn Antjie se eerste roman, getiteld Relaas van ’n moord. In die vroeë 1990’s was Antjie in die koerante nadat daar ’n moord in haar tuisdorp, Kroonstad, was. Daar was beweringe van politieke beweegredes rondom die moord en Antjie was in die hof as staatsgetuie. Antjie gebruik hierdie gebeure as agtergrond vir Relaas van ’n moord.
Fanie Olivier skryf in Beeld (4 Maart 1996): “Krog besweer die absolute betroubaarheid van haar storie deur vooraf te verklaar ‘Nie alles hierin is waar nie’, maar dit lyk my dat ’n mens dit maar met ’n knippie sout moet neem. Verdigsel het hierdie materiaal egter nie geword nie, bly heeltemal te feitelik relaas, sodat ’n mens gedwing word om met die leesslag ook te dink waarom die skryfster hierdie vertelling gemaak het. En een met so 'n lang aanloop wat weinig bydra binne die klein bestek van die boek ...
“Die verhaal speel hoofsaaklik af op Kroonstad, en grotendeels in die tydperk rondom en na die opheffing van die verbod op die ANC. Die hoofkarakter en verteller is die digteres A wat deur haar onderwyspos aan ’n swart skool en 'n vroeëre ontmoeting met swart skrywers by die Victoria-waterval, haar betrokke voel en maak by die lotgevalle van die buur-gemeenskappe. In hierdie proses raak sy vervreemd van die wit inwoners van die dorp, en haal haar hulle gramskap op die hals. Doodsdreigemente bly nie uit nie, en haar motor word die teiken van ’n suur- en spuitverfaanslag.
“Die ander sentrale figuur is die daar bekende Douglas Baartman, ’n bruin aktivis, hoewel daar nie juis van hom in die vertelling veel tereg kom nie. Dis jammer, want meer van hom sou iets meer van die novelle kon gemaak het. En dan is daar A se eggenoot, die argitek J, die karakter wat die sterkste uit hierdie verhaal na vore tree, en vir wie mens as leser die meeste empatie ontwikkel.
“Die verhaal ontplooi rondom die eerste maande van die bevryding, en die wyse waarop A in haar gewetenswroeging oor wat witmense in haar vel se naam gedoen het eenvoudig blindweg glo dat dit alles moet regverdig.”
Volgens die flapteks wil Relaas van ’n moord die leser forseer om “morele kwessies te laat rym met respek vir die lewe”, maar vir Fanie Olivier gebeur dit nie, want die etiese probleme waarmee A te kampe kry, word nie afdoende geteken nie. “Die verhaal (nie die gegewe nie) is gewoon te skraal sodat die vrae oor respek vir watter lewe of soort lewe nie bevredigend uit die verf kom nie. Miskien het me Krog ’n behoefte gehad om haar persoonlike dilemma uit te skryf, maar die publikasie van Relaas van ’n moord (met seker een van die lelikste bandontwerpe wat ooit by Human & Rousseau verskyn het) is ’n bewys dat die waarheid anders is as fiksie. En dat Antjie Krog haar waarskynlik moet bly besig hou met haar uitsonderlike talent as digter.”
Antjie se Engelse digwerk word ook bekroon – sy ontvang die FNB-Vita Poetry Award in 2001 vir Down to my last skin en die beoordelaars se kommentaar is dat hierdie gedigte nie as vertalings lees nie, maar as skeppings uit eie reg. Hierdie bundel is ook in Afrikaans gepubliseer as Kleur kom nooit alleen nie. Die Afrikaanse bundel word eweneens bekroon, en wel met die eerste RAU-Prys vir Skeppende Skryfwerk.
Oor Kleur kom nooit alleen nie skryf André P Brink op die flapteks: “Hierdie bundel is vir my in poësie die ekwivalent van Bach se groot Toccata en Fuga, waar die ganse register van die orrel oopgetrek word ... Dis een van die min bundels waarvan ek kan sê dat ek ná die lees daarvan werklik op ’n ander manier na die wêreld kyk” (Rapport, 15 Oktober 2000 in onderhoud met Hanlie Retief).
Dieselfde temas wat in haar ander digbundels was, kan ook in Kleur kom nooit alleen nie raakgelees word, naamlik verhoudings op verskillende vlakke: in die gesin, met kinders, met die landskap en met mede-Suid-Afrikaners. Aan Hanlie Retief: “Wat dit anders maak, is dat die landskap nie meer net Suid-Afrika is nie, maar die hele kontinent, en die stemme is nie meer net wit nie, daar’s ook ’n ander soort Afrikaans. Ek was verlede jaar saam met Breyten en ander Afrika-digters op die Poetry Caravan, ’n reis van die slawe-eiland Goree aan die Ivoorkus tot by Timboektoe in Mali. Op die reis het ek die mees afgryslike momente beleef, veral met kos, en ook die heel mooiste goed wat ek nog ooit kon beskryf het. Later eers het ek besef: dis eintlik wat ons is. Die aakligheid van hierdie vasteland, maar ook die ongelooflike, wonderlike ander kant, in landskap én in mense.”
Antjie vertel aan Stephanie Nieuwoudt (Beeld, 16 Oktober 2000): “Dis die mees onmiddellike manier waarop ek nog ooit geskryf het. Dinge wat ek waargeneem het, het dadelik op papier beland. Gewoonlik skryf ek eers ná die gewaarwording daaroor. Die reis het my ook laat vergeet van my teësin om voor ander mense te skryf.
“Ek vind dit phoney dat mense in die openbaar in kafees sit en skryf. Die eerste dag het ek gedink ek sou sterf as ek soos die ander digters my boek moet uithaal. Uiteindelik het ek my boekie onderlangs uitgehaal en ’n paar woorde geskryf. Teen dag drie het ek net so lekker soos die ander geskryf. Ek het hier ’n vrywording in die kontinent beleef wat nog nie voorheen gebeur het nie. Vir die eerste keer het my gedigte nie in afsondering gebeur nie.”
In 2003 word die bundel Met woorde soos met kerse, wat Antjie se Afrikaanse vertalings en herbewerkings van poësie uit al die ander Suid-Afrikaanse inheemse tale, en een van die San-tale, bevat, aangewys as die algehele wenner van die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut se driejaarlikse wedstryd. Antjie vertaal ook Long walk to freedom, die biografie van Nelson Mandela, in Afrikaans as Lang pad na vryheid. Die Nederlandse skrywer Henk van Woerden se boek oor Tsafendas, Mondvol glas, word deur Antjie vertaal as Domein van glas. Mamma Medea, ’n toneelstuk van die Belgiese skrywer Tom Lanoye, word deur Antjie vertaal en by Aardklop in 2002 ontvang die regisseur Marthinus Basson Beeld Plus se Aartvarkprys vir innoverende werk vir sy ontwerp en regie van hierdie stuk. Dit is dus nie vreemd nie dat Antjie tydens die KKNK in 2004 in ’n skrywersgesprek met Ingrid Winterbach, die Hertzogpryswenner, bepleit het dat die boek wat die Hertzogprys wen, as ’n gegewe in Engels vertaal moet word, sodat Afrikaanse skrywers deel kan word van die ander stemme in die land.
In 2013 vertaal sy Athol Fugard se The captain’s tiger as Die kaptein se tier en is dit tydens die Suidoosterfees in die Fugard-teater opgevoer met Neels van Jaarsveld in die hoofrol.
Antjie ontvang in 2009 saam met Richard van der Ross die ATKV-Prestigetoekenning tydens daardie jaar se KKNK.
Antjie se digbundel, Verweerskrif, wat terselfdertyd in Engels gepubliseer is as Body bereft, veroorsaak opspraak met ’n foto van ’n naakte, ouer vrou op die voorblad. Op 53 wou Antjie "skryf oor ’n leeftyd, oor ’n lyf wat haar irriteer én boei” (aan Willemien Brümmer, Die Burger, 2 Junie 2006). Byna veertig jaar na die verskyning van Dogter van Jefta draai haar gedagtes toenemend na haar liggaam, verál na die ligte beroerte in 2002.
Die Proteaprys vir poësie van 2007 word aan Verweerskrif toegeken. Oor die toekenning sê Antjie: “’n Digter skryf vandag in Afrikaans in die volle wete dat dit geen werklike statuur het nie. Jy skryf omdat jy móét en jy weet dat selfs ’n Afrikaanse rock band waarskynlik ’n groter omset as jy het. Dit is daarom dat ’n prys soos dié soos jasmyn in die voortuin is vroeg September … ’n Taal word as taal erken as hy die poëtiese kan uitdruk. ’n Taal begin taal wees in die stemme van digters. ’n Taal sonder digters is ’n sterwende taal: daarom is die bevordering, koestering, instandhouding en erkenning van poësie in Suid-Afrika en in Afrikaans belangrik.”
Vir Johann de Lange (Rapport, 16 April 2006) maak “Krog se vermoë om haarself telkens te vernuwe, om in haar bundels telkens ’n ander rigting in te slaan en vreesloos te waag, om nooit vir álmal aanvaarbaar of veilig te skryf nie, van haar een van die mees opwindende eietydse digters en een van Afrikaans se belangrikste stemme.”
Helize van Vuuren (Beeld, 17 April 2006) skryf dat in Verweerskrif “is die openbare sfeer teruggedring en feitlik volledig vervang met die private ruimte van die ouerwordende, menopousale vrou. Die sentrale tema in die bundel is die verweer en sterflikheid van die menslike liggaam, spesifiek die vroulike middeljarige liggaam, teenoor die ewigheid van die berg in die agtergrond: ‘méns-tyd’ teenoor ‘ewigheid’. Die titel dui dus op ‘’n teks oor liggaamlike aftakeling’, maar ook op ‘’n geskrewe verdediging teen ’n aanklag’.”
Wat tema en tegniek betref, vernuwe die bundel beslis, meen Van Vuuren, en is dit baie meer verwikkeld as wat binne die omvang van ’n resensie bespreek kan word.
Kwela-uitgewers publiseer in 2004 die digbundel Die sterre sê "tsau": Xam-gedigte in Kweiten-ta-//ken, A!kúnta, Hankass’o en //Kabbo. Dit haal die kortlys van die M-Net-prys vir poësie vir 2005. In 2006 beweer Stephen Watson, digter en ook hoof van die Universiteit van Kaapstad se Departement Engels, in die tydskrif New Contrast dat Antjie plagiaat gepleeg het. Hy beweer in die artikel dat Krog “die hele gedagte Die sterre sê 'tsau' van hom gesteel het sonder enige erkenning”. Antjie se kommentaar op hierdie aanklag is: “Dis ’n verskriklike ding omdat dit die heel belangrikste ding in jou lewe aangaan, en dis jou integriteit. Daar’s nie ’n manier wat jy dit kan herstel nie. As ek jonk genoeg was, kón ek. Maar ek kan NIKS daaraan doen nie.” (aan Willemien Brümmer in Die Burger, 2 Junie 2006)
Antjie se eerste en enigste toneelstuk, Waarom is die wat voor toyi-toyi altyd so vet? (1999), is onder andere by die Aardklop Kunstefees en by die Markteater in Johannesburg opgevoer met Marthinus Basson as regisseur en Nomsa Xaba en Tess van Staden in die hoofrolle.
Tess van Staden het in 1998 vir Antjie genader om vir haar ’n monoloog te skryf. “Teen my beterwete het ek ingestem. Ek het altyd gedink as ek weer ’n toneelstuk aanpak, sou dit ’n versdrama wees. Maar soms is ’n mens kreatief vasgekeer en sê jy ja vir iets. Dan pluk dit jou uit,” vertel sy aan Gert Coetzee (Volksblad, 1 Oktober 1999). “Dit is verstommend wat regisseur Marthinus Basson met die stuk gedoen het. Ek het die taal gegee, maar Marthinus het dit visueel laat gebeur. Hy red jou ondanks jouself en kry jou hebbelikhede (in die stuk) weggesteek.”
Antjie se oë was vol trane nadat sy Nomsa Xaba se “ontsluiting” van wit en swart mense se verhale oor die WVK gesien het. “En dis lekker dat daar 'n vet stuk poësie in die toneelstuk is,” sê sy aan Coetzee.
In 1979 word Antjie genooi om die NP van Wyk Louw-gedenklesing te lewer. Die titel van haar voordrag is "NP van Wyk Louw: die pad vorentoe". In 2004 word sy weer genooi om dié lesing te lewer by die Randse Afrikaanse Universiteit met die titel "Die beautiful woorde van Van Wyk Louw".
Antjie bevind haar vanaf die publikasie van daardie eerste gedigte op die voorgrond in Suid-Afrika en die akkolades bly nie uit nie. In 1986 vervaardig Carl Theunissen en André van den Heever ’n televisieprogram oor Antjie wat ’n ATKV-prys wen. In die laat tagtigerjare is sy een van die groep Afrikaanse skrywers en intellektueles wat deur Idasa na die Watervalberaad in Zimbabwe genooi is om met uitgeweke skrywers en ANC-lede te gesels. In 1989 lees Ahmed Kathrada, ’n eertydse gevange ANC-leier, ’n Engelse vertaling van haar gedig "My mooi land" voor op ’n massasaamtrek in Soccer City in Soweto. Antjie se verse het so ’n indruk op hom gemaak terwyl hy in die tronk was dat hy dit “gekoester" het en dit vir hom “moed gegee" het.
Antjie is nie iemand wat al ooit gehuiwer het om te sê wat sy dink en hoe sy voel nie. Dit is die rede waarom almal wat haar ken, haar eerlikheid en haar oortuiging om getrou te bly aan dit wat sy dink reg is, uitsonder. In 1987 het sy met Ton Vosloo, besturende direkteur van Nasionale Pers, gebots oor Dene Smuts se bedanking as redakteur van die tydskrif Fair Lady. In 1990 het sy by die Afrikaanse Skrywersgilde-beraad onder haar medeskrywers ingeklim oor die Gilde se apatie en dat Afrikaans van die Gilde bevry moet word. Tydens die funksie met die toekenning van die Boekjoernalis van die Jaar aan André P Brink in 2000 is Antjie die gasspreker. Sy bepleit in haar toespraak dat koerante hulle kunsblaaie ernstiger moet opneem, omdat daar “binne die kunste en kulturele verbande altyd meer ruimte bestaan vir bevraagtekening en begripvorming” (Beeld, 16 Oktober 2000). Tydens ’n simposium wat in 2003 aan die Universiteit van Stellenbosch gehou is oor die uitdagings waarvoor die NG Kerk in ’n veranderende Suid-Afrika te staan kom, sê Antjie dat Suid-Afrikaners van verskillende rasse mekaar nie ken nie. Die kerke moet mense help om nuwe verhoudings as gelykes te bou. En een van die maniere om dit reg te kry is dat die Kerk gesamentlike etes vir wit en swart moet reël.
In 1990 veroorsaak Antjie se aanstelling op die NG Kerk se Psalmkommissie opspraak. Sy dien in hierdie kommissie tot 1992 toe sy bedank as gevolg van te min tyd. In 1992 word sy genooi om saam met digters uit ander wêrelddele deel te neem aan die Poetry International-poësiefees in Rotterdam, ’n eer wat haar weer in 2004 te beurt val. In 2003 word sy genooi om die Internasionale Letterkundefees Winternachten in Den Haag te open met ’n orakelspreuk oor die toekoms van Afrikaans.
Antjie word in 2001 verkies tot die komitee wat ’n taalbeleid vir die Suid-Afrikaanse tersiêre sektor moet ondersoek. Die komitee was onder voorsitterskap van Jakes Gerwel en die ander lede was proff Njabulo Ndebele en Willie Esterhuyse en dr Nomsa Satyo.
Erkenning van akademiese kant bly nie agterweë nie. In 2002 ken die Tavistock-kliniek in Londen ’n eredoktorsgraad aan haar toe vir die bydrae wat haar werk tot die veredeling van wêreld-humanisme gelewer het. In 2004 ken beide die Universiteit van Stellenbosch en die Universiteit van die Vrystaat ’n eredoktorsgraad aan Antjie toe. Na afloop van die KKNK in dieselfde jaar word die Afrikaans Onbeperk se Kanna vir Vernuwende Denke aan haar toegeken. Ook in 2004 neem sy saam met die Nigeriese skrywer en akademikus Kole Omotoso deel aan ’n bespreking in die Sol Plaatje-diskoers. 2004 is ’n jaar van vele toekennings aan Antjie. Sy word saam met Coenie de Villiers en Gert Grobler deur die Kovsie-Alumnibond vereer en word benoem as Oud-Kovsie van die jaar. Die Universiteit van Stellenbosch verkies haar in 2004 tot die raad van dié universiteit en in dieselfde jaar word sy aangewys as Buitengewone Professor van Lettere en Wysbegeerte aan die Universiteit van die Wes-Kaap.
Tydens Exclusive Books se jaarlikse veiling by hulle tak in Hyde Park behaal ’n handgeskrewe gedig van Antjie, "Country of grace and grief", R3 700. Die gedig is opgeneem in Down to my last skin. Die gedig "Van litteken tot rivier" behaal R1 900.
Antjie se werke is al vertaal in Engels, Nederlands, Italiaans, Frans, Spaans, Sweeds en Serwies. Robert Dorsman vertaal van haar gedigte in Nederlands en gee dit in 1999 in die bundel Om te kan asemhaal uit. Country of my skull word aan universiteite in Amerika en Europa voorgeskryf as deel van die leerplan wat handel oor die optekening van die verlede.
Tydens die skryf van A change of tongue, wat in Afrikaans gepubliseer is as ’n Ander tongval, kry Antjie ’n ligte beroerte-aanval, maar sy herstel gelukkig feitlik heeltemal – iets wat sy glo toegeskryf kan word aan haar gereelde joga-oefeninge. ’n Ander tongval is deur Saartjie Botha omgesit in ’n toneelstuk met Nina Swart wat die rol van Antjie vertolk.
In 2006 onderneem Antjie ’n toer van ses weke saam met die Vlaamse skrywer Tom Lanoye. Dit is aangebied deur Behoud de Begeerte, ’n onafhanklike kunsliggaam wat hom uitsluitlik beywer vir die bevordering van die Nederlandse/Vlaamse literatuur. Na die toer sê ’n Nederlandse vrou in Nederlands aan Antjie: “Dis die taal. Toe jy jou mond oopmaak, skiet die Afrikaans my deur die hart.” (Die Burger, 18 November 2006)
Antjie was in 2008 vir ’n jaar in Berlyn waar sy genooi was om die Wissenschaftskolleg zu Berlin – ’n sentrum vir gevorderde studie en navorsing – te besoek.
Sy vertel aan Murray la Vita (Die Burger, 13 Maart 2009) dat haar kinders elkeen op hul eie vir haar in Duitsland kom kuier het: “Ek het Duits geneem op skool, maar my kinders ... Dit was eintlik vreeslik lekker om hulle in ’n ander kultuur in te vat. Daai goed is high culture: dis klassieke musiek, dis Wagner, dis Thomas Mann, dis Bertolt Brecht, maar dan daarmee saam is daar onder dit alles ’n sosialistiese mind-set van Berlyn wat jy die hééltyd oralster optel; die heeltyd funksioneer bevraagtekening, ondermyning en dan so ongelóóflik geartikuleerd! Ek meen jy kan nie ...
“Jy lees daai koerante en dan wil jy in tráne uitbars oor hoe ongelooflik ... of hulle nou praat oor die sokker of die budget of die opera of die Páse. Hulle hele analíse van Páse ... here en dan lees ek ... ek het nou Faust gelees, van Goe­the, en dan kýk jy daar en dan sien jy: here, hiérdie man het die bose al bevráágteken terwyl ons nog in ons f—n óssewaens rondgevál het in dié land! En dan dink jy g’n wonder ons is nog hier besig met evolusie nie. Ek kan dit nie verdúúr dat jy nie ...” Sy struikel oor haar woorde van verontwaardiging. “... hoe ... hoeveel jaar gaan daai debat al aan? Hy kóm nié genuanseerd nie. Hy ís net die heeltyd pateties gepolariseer, jy weet.”
Sy erken teenoor La Vita dat sy dink digters is nie vol selfvertroue nie. “... om ’n gedig te doen moet iets ékstra bykom; jy kan nie net talent hê en gaan sit nie. Daar moet iets anders gebéúr. En jý weet nie hoe om daai te láát gebeur nie. Dit hélp as jy baie skills het; dit hélp as jy ... álles help, maar dis nie noodwendig dat daar ... Terwyl as jy ’n taléntvolle prosaskrywer is en jy het die selfdissipline om te gaan sit, en jy doen móéite en jy wérk ... iéts gaan gebeur.”
Begging to be black word in 2009 uitgegee. Dit het as agtergrond die dood van ’n bendeleier wat in Kroonstad doodgeskiet is. Die moordwapen is op Antjie se stoep weggesteek. In Begging to be black begin Antjie om haar posisie in hierdie saak na te vors. Die boek vertak dan in verskillende rigtings, beide in tyd (van die dae van koning Moshoeshoe van Lesotho) en in ruimte, soos die leser op Antjie se ondervindinge naloop. Die flapteks beskryf Begging to be black as ’n boek van reise – etiese, geskiedkundige, filosofiese en geografiese reise. “These form strands that Krog interweaves and sets in conversation with each other, as she explores questions of change and becoming, coherency and connectedness, before drawing them closer together as the book approaches its powerful end. Experimental and courageous, Begging to be black is a welcome addition to Krog's own oeuvre and to South African literary non-fiction.”
Begging to be black is die derde deel van die trilogie wat voorafgegaan is deur Country of my skull en A change of tongue.
“Die boek bestaan uit drie verhale,” sê Antjie aan Kirby van der Merwe (Die Burger, 14 November 2009).
“Die een verhaal, die moordverhaal, is ’n terugkyk na ’n insident wat ek gedink het ek tóé moreel korrek hanteer het, en nou daaroor begin vrae vra.”
Die insident is die een waarvan in die vorige paragraaf geskryf is.
Die tweede verhaal is die geskiedenis van die Basoeto-koning Moshoeshoe I. “Die verhaal verwys na daardie eeue lange gesprek tussen wit en swart wat eintlik nog nooit ’n werklike gesprek was nie. Wit en swart het met mekaar gepraat en gedink hulle verstaan mekaar: Moshoeshoe het gedink hy verstaan die wittes en die wittes het gedink hulle verstaan hom, maar uiteindelik het hulle mekaar nie verstaan nie. Want hulle het gepraat vanuit verskillende raamwerke.”
Antjie gaan voort: “Die derde verhaal is my Europese verblyf en ervarings as ’n navorsingsgenoot in Berlyn. Daar het ek besef hoe mense die wêreld vanuit verskeie ‘raamwerke’ beoordeel.”
Antjie se volgende digbundel is ’n Engelse een met die titel Skinned wat in 2013 deur Umuzi en Seven Stories Press in Amerika uitgegee is. Hierdie bundel bevat gedigte uit tien van Antjie se gepubliseerde bundels wat ’n tydperk van dertig jaar dek. Dit verteenwoordig haar totale loopbaan as een van Suid-Afrika se bekendste digters. Die gedigte is nog nie vantevore vertaal nie en dit is die eerste maal dat dit in druk verskyn. Dit is ook die eerste keer dat ’n bundel met Antjie se verse in Amerika uitgegee is.
In die inleiding skryf Antjie: “Three themes have fingerprinted my work for four decades: politics and the land, family and love, and the being-ness of the poet. This volume attempts to present a kaleidoscope of how these themes changed and developed in the course of ten volumes against the background of profound political and social changes within South Africa.” http://www.sevenstories.com/events/book-launch-for-south-african-poet-antjie-krog-on-april-18th/
In sy resensie van Skinned skryf Leon de Kock in Die Burger van 14 Julie 2013 dat die titel heel gepas is vir hierdie versameling van Antjie Krog se gedigte in Engels: “Die onderdele van die boek is vergelykbaar met ’n reeks digterlike velle wat stelselmatig afgewerp word. Dit is ’n proses van gedaanteverwisseling wat alles in die stryd werp om vaste ras- en kultuurmodusse om te vorm.
“’Vertaling’ in die breedste sin moontlik, dit wil sê struktureel, linguistiek, ontologies en kultureel, staan sentraal in Krog se estetika, en hierdie versameling – ondanks sy tekortkominge – is effektief ’n poëtiese manifes van die allergrootste belang. Dit is ’n verkenningstog vir alle Suid-Afrikaanse digters oor alle grense heen en veral vir die diep-enkelsinnige, eenogige Engelssprekende Suid-Afrikaanse digterlike gemeenskap.”
De Kock sluit sy resensie af: “Krog bly een van die min Suid-Afrikaanse digters wat werklik ambisieus te werk gaan wat betref digterlike strekking, vormverwisseling en taalgebruik. Mag sy dit al hoe beter doen, want dit is ’n grootse tog.”
Die gedigte in Skinned kom uit Otters in Bronslaai (1981); Jerusalemgangers (1985); Lady Anne (1989); Gedigte (1995); Country of My Skull (1998); Kleur kom nooit alleen nie (2001); Met woorde soos met kerse (2002); die sterre sê ‘tsau’ (2004); en Verweerskrif (2006).
Antjie se gedigte word gereeld getoonset. In 2012 is gedigte uit Verweerskrif gebruik as die basis vir ’n liedsiklus wat deur die komponis Ruan Strauss Kalis getoonset is. Hierdie musiek was ’n kombinasie van kunslied en kabaret.
In Februarie 2013 is die produksie “Woorde met wieke” in die Oude Libertas-teater op Stellenbosch op die planke gebring. Van die bekendste Afrikaanse kunstenaars in Suid-Afrika, soos Coenie de Villiers, Jak de Priester, Herman van den Bergh en Andries Bezuidenhout het elk van Antjie se gedigte getoonset.
Antjie het haar 60ste verjaardag in Den Haag gevier met ’n aandgeleentheid op 10 Oktober 2012 wat deur Writers Unlimited The Series aangebied is. Sy sou by hierdie geleentheid van haar Afrikaanse gedigte voorgelees het en ander digters het ook opgetree. Adriaan van Dis sou met haar gesels oor die posisie van die digter in Suid-Afrika.
Met Antjie se sestigste verjaardag het die volgende skrywers haar gelukgewens:
My wens vir Antjie is gesondheid en hope liefde, en mog ons land nader beweeg aan dit waarvan sy so lank gedroom het.
Mag sy nog lank vir ons word-en-verwordtaal uitgespaar bly, mag sy genade en geduld hê met die Dwaalvolk, en mag sy net van krag tot krag gaan. Viva, Antjie! Viva!
Mag jy op sestig, voortdig
op jou uniek woedende
en priemende wyse.
Baie geluk, Antjie. Mag al die regte woorde in die volgende jaar gedienstig voor jou pen se punt kom lê. Lekker verjaar.
Net ’n dankie-sê, liewe Antjie, dat jy is wie en wat jy is, en dat jou daar-wees dit vir almal van ons die moeite werd maak om te wees wie en waar ons is.
André en Karina
My hartewens vir Antjie op 60: dat jou woorde nooit sal opraak of wegraak nie; dat jou geliefdes se liefde jou tot die einde sal abba; dat jou hart altyd so vol passie sal bly klop.
’n Rympie, vir Antjie, op 6(0)
Antjie S maak kinders bang
en Antjie K skryf versies
my wens vir jou op hierdie dag:
’n versekoek met kersies.
(Beeld, 23 Oktober 2012)
In Die Burger van 3 Maart 2012 gee Antjie haar mening oor godsdiens: “Hoe ouer ek word, hoe meer dink ek dat die mens se behoefte aan godsdiens, God, Jesus en ’n heilige gees hoofsaaklik met mag te doen het. Hoe meer ‘uit beheer’ jy voel, hoe meer het jy iets nodig om te stabiliseer. Maar dit is nie te sê dat dit nie vir my soms wonderlik is om in ’n kerk te wees nie, dat as ’n vorm van saamwees, veral in ’n swart kerk, dit ’n mens sterk bind aan iets groters as jyself, nie God nie, maar mense, die spiritualiteit van menswees.
“Wat glo ek nóú? Ek hou nie van die woord ongelowige nie. Want ek is gevul met geloof, maar ek is nie ’n Christen nie. Ek glo nie aan God soos hy vertel word deur die Bybel of die kerk nie. Maar ek glo dat daar iets groters as ekself is. Die beeld waarmee ek dit miskien kan verduidelik, is dat elke mens aan die struktuur van dit wat groter as jyself is, drink soos ’n baba aan ’n bors. Ons voel die tepel tussen ons kake, dan sê ons: dis God. Ons voel die melk in ons mond en sê: dis Christus. Intussen is daar agter die tepel ’n hele bors met ’n ingewikkelde klierstelsel, daar is nog ’n bors, en daaragter die hele liggaam. Maar ons kyk met ons bababrein en ongekoördineerde oë na die tepel en sê: ghoeghoe-ghoe.”
In 2012 is daar ’n skrywerskonferensie in die Fugard-teater in Distrik Ses gehou wat deel was van ’n internasionale herbesoek aan die Edinburgse wêreldskrywerskonferensie van 1962. In haar spreekbeurt oor die tema “Moet letterkunde polities wees?” het Antjie gesê: “Die departement van kuns en kultuur is ’n nul op ’n kontrak en kan geensins krediet neem vir Suid-Afrikaanse kunstenaars se suksesse nie.”
In haar praatjie het sy gewys op hoe belangrik dit is dat daar wel wisselwerking tussen skrywers en politici moet wees, ook teen apartheid. Sy het Karl Marx aangehaal: “’n ­Regering hoor net sy eie stem. Hy wéét hy hoor net sy eie stem. Hy hou graag die illusie voor dat hy die stem van die mense hoor. En dring daarop aan dat die mense ook hierdie illusie voorhou.”
Sy het voortgegaan: “Dáárom moet ’n kabinet ­letter­kunde lees. Nóg die staat wat hulle beheer, nóg die goeie planne om die land om te laat draai, sal help in die afwesigheid van ’n ­visioenêre woordeskat wat ten beste gemaak word deur ­skry­wers en digters om te skep, besiel en fokus op sosiale k­ohesie.” (Die Burger, 24 September 2012)
Antjie Krog was in 2014 aan die ontvangkant van die Mbokodo-toekennings wat sedert 2013 toegeken word. Dit word gesamentlik aangebied deur die Departement van Kuns en Kultuur en Carol Bouwer-produksies om erkenning te gee aan vroue wat ’n beduidende bydrae tot die kunste in Suid-Afrika gelewer het. Sy het dit ontvang in die kategorie van taal en die kuns van storievertel, veral vir die invloed wat Country of my skull (1998) gehad het en nog steeds het.
In 2014, agt jaar na die verskyning van haar vorige bundel, Verweerskrif, word Mede-wete / Synapse gepubliseer. Dit word in 2015 met die ATKV-Woordveertjie vir poësie bekroon (beoordelaars Diana Ferrus, Margot Luyt en Bernard Odendaal) en in 2017 palm Antjie met Mede-wete vir die tweede maal die Hertzogprys vir poësie in.
In sy huldigingswoord by die oorhandiging van die Hertzogprys aan Antjie sê Hein Viljoen dat Mede-wete ’n "sterk en ontstellende bundel is, oorspronklik en vindingryk. Die digter ondersoek ’n wye reeks aktuele kwessies, veral politiek en rasseverhoudings (soos in die skrynende reeks 'Bediendepraatjies'). Die bundel is oorweldigend (en baie moedig) in die wyse waarop dit die kwessies van bevoorregting, wit-wees en inherente rassisme aan die orde stel. Dit is fel betrokke poësie – baie naby aan die aktualiteit.
"Die teks ontgin ’n wye reeks taalregisters op ’n byna argeologiese wyse. Taal word – op die voetspoor van Paul Celan na die Groot Brandoffer – gebreek en hersaamgestel, so asof die bestaande (standaard)taal te swaar dra aan 'n ideologiese ballas, uitgedien geraak het en daarom nuut uitgevind moet word. Deur sy/haar mede-wete en mede-pligtigheid is die leser betrokke by hierdie ontdekkingstog. 'n Soort meedoënlose woordspel kenmerk die bundel – ’n voorneme as’t ware om meer as een betekenis op ’n slag uit te druk en betekenis ekspressionisties uit te vergroot, soos in die gedig by Mandela se dood of in die gedigte oor die geliefde. Deur sy volgehoue (taal-) eksperimentering is die bundel vergelykbaar met Marlene van Niekerk se bundel, Kaar. (...)
"Die gewaagde en intense aanpak van die politiek van skuld, die verskeidenheid en veelstemmigheid daarvan en die uiters vernuwende eksperimentele gebruik van die taal maak Mede-wete ’n waardige ontvanger van die Hertzogprys – ’n besondere prestasie in ’n jaar waarin verskeie puik bundels meegeding het om die prys."
In haar antwoord het Antjie Krog onder andere gesê (Die Burger, 22 Junie 2017): "(D)ankie aan die Akademie vir soliede gewoonheid. Want waarom dit eintlik hier gaan, is dat literêre pryse die manna uit die hemel is, die dou op Gideon se skaapvel, dan op dan af. As dit na jou kant toe kom, is dit iets waaroor jy jou van harte verbly, jouself toelaat om vir ’n oomblik in rond te dryf, dalk jou bek bokant die water soos ’n seekoei te groot te rek of klein spuitfonteintjies van plesier te blaas. Want ’n digter kan nie lewe van poësie alleen nie. Nog erger: om poësie te kan skryf, moet jy as ’t ware toegang tot lugleegtes hê, oop tyd, ruimtes vol tyd. Geld soos dié stel ’n mens in staat om van die agtervoet na albei voete te beweeg en uitgewers weer op goeie voet te vind. (...)
"My grootste dankie gaan egter aan die poësieliefhebbers in Afrikaans, of hulle self ook skryf, pryse toeken of onderrig gee, of net ’n gedig lees en vir ’n oomblik hulle oë toemaak asof hulle iets bowe-werkliks ervaar het, mense wat glo dat poësie die slagaar van ’n taal is, die diepste vorm van filosofie. Wat weet dat poësie die gevoelige ervaring van menswees verleng; wat aan iemand wat sigself aan die einde van wanhoop bevind, ’n opening bied, ’n asem, ’n oomblik van insig - verblindend van die onsegbare.
"Poësie is die groot Ongekontamineerde. Dit is seëvierend omdat dit die mens in ’n verhoogde staat van bewussyn plaas, altyd met verhelderende gevolge. Asof jy op die drumpel van asem staan. Asof jy suurstof uit koel bome kry en skielik vorentoe gaan. Dis waarom digters skryf. Dis waarom lesers lees. Om die verheldering, die intensifisering, om iets van die onsterflike te ontruk.
"’n Goeie gedig is ’n versneller van die bewussyn. Indien jy ooit eenmaal hierdie versnelling meegemaak het, smag jy daarna en raak volslae afhanklik. Wie sigself in hierdie soort verruklike afhanklikheid van taal bevind, heet, so dink ek, digter en gedigliefhebber. Ek salueer julle en ’n uitgewery wat al vir honderd jaar poësie publiseer.
"So hou die poësie voet by stuk, gee sy nie om as haar gesig verbrand nie, selfs al word sy toegegooi deur nimmereindigende internetmeule-variasies wat geen komplekser handeling van lesers verg as ’n duimpie op of af nie."
Mede-wete is Antjie se gunsteling bundel, vertel sy aan Pienaar-Vosloo. "Ek het die grootste risiko's daarmee geloop. Hoe ouer jy raak hoe meer vra jy jouself af of dit nie nou tyd is om stil te bly nie. Moet vandag nie uitgesê word deur die jongeres en digitaal-ratses nie? Hoe ouer jy word hoe meer bewus word jy van weerloosheid en sterflikheid en dit raak moeilik om skerp en hard te werk om van oortollige woord-gewig ontslae te raak. Dit word al hoe moeiliker om ’n digbundel te publiseer en om legitimiteit daarvoor te kry. Met al die nuwe tegnologie en vlugtigheid van woorde op die internet, die digitalisering, Facebook en blogs is daar net soveel digters. En mense kan so vinnig, soms ondeurdag en so onbevange daarop reageer.”
Wanneer sy met Murray la Vita oor Mede-wete gesels, noem sy aan hom dat sy gewoonlik altyd ’n stel tipiese temas het. "Ek skryf politiek, ek skryf persoonlike gedigte, ek skryf oor taal, ek skryf oor die maak van gedigte, ek skryf oor my familie en hierdie keer toe ek begin werk aan ons plaas en die werf, toe besef ek dat eintlik is werf ’n ideale plek vir álmal.
"Die werf van ’n plaas is waar álle dinge bymekaarkom, die sterre, die diere, die mense wat daar werk, die eienaar, die kinders, die kos, die honger, die onreg - dis alles, alles plek op ’n werf.
"Ek het aanvanklik gedink die bundel se titel moet wees Die werf en toe het Johann de Lange vir my gesê, nee, jô, hierdie gedigte ... jy weet nie wat maak hulle daarin nie en as mens dit lees, is dit te vreemd en dit is te wild, hy dink hulle moet uit.
"En toe het ek gedink ek probeer juis ’n ánder taal kry ... En dis dan waar ek begin het om by Paul Celan te kyk wát doen jy aan taal om die woorde wat nie meer iets beteken in daai taal nie, terug te bring dat hulle iets beteken. Toe het ek die gedigte almal uitgehaal en hulle in ’n aparte afdeling gesit."
Op Versindaba skryf Marlies Taljard as volg oor Mede-wete: "Die bundel Mede-wete herinner aan ’n laataand-gesprek waarin die knelpunte van ons lewe in hierdie land en ons bestaan op aarde op diepsinnige wyse en met inagneming van die geskakeerde aard van die werklikheid en die waarheid uitgepluis word. Die bundel het ’n diep spirituele stramien wat in die grein van die gedigte lê, dikwels sonder om beredeneer te word. (...)
"Die digterlike styl van Mede-wete is, soos ons nou reeds van Antjie Krog te wagte is, kenmerkend van ’n digter wat ’n meester van haar ambag is. By haar gaan gedigte met ’n narratiewe aard naatloos oor in liriek, in argumentatiewe betoog; van die mees informele register na die formele akademiese register sonder dat sy ooit haar greep op die poëtiese aard van die gedigte verloor. Die wyse waarop sy taal hanteer, vorm en vervorm om nuut te klink en nuut te beteken het reeds by haar ’n handelsmerk geword en laat die leser telkens sprakeloos. Sy skryf ewe gemaklik in vrye versvorm as wanneer sy van ingewikkelde vaste poëtiese strukture gebruik maak. Mede-wete hoort myns insiens voor in die vertoonkas van die Afrikaanse poësie. Ek haal ten slotte die laaste deel aan uit een van my gunsteling gedigte, mirakel, met sy pragtige liriese – byna inkanterende – inslag:
Die Nederlandse vertaling, Medeweten, vertaal deur Alfred Schaffer, Robert Dorsman en Jan van der Haar, was een van die vyf benoemdes vir die Filter Vertaalprijs vir 2016. Die beoordelaars vir hierdie prys het onder andere oor die vertaling geskryf: "Medeweten vormt zonder twijfel een hoogtepunt in het oeuvre van de Zuid-Afrikaanse dichteres Antjie Krog. Het is een bundel van een verbluffende complexiteit waarin centrale motieven uit haar werk samenkomen: grond en gemeenschap, het vrouw-zijn, de menselijke vergankelijkheid (zoals in het prachtig en tegelijk ontluisterende ‘ontweiden’ over de levende dode die haar moeder geworden is, een ‘dodin’), maar ook het schrijven zelf. Alle stijlregisters worden ingezet, zowel spreektalige als hooggestemde, de toon schiet heen en weer tussen nuchter, ontroerend en schokkend, en genreconventies moeten eraan geloven. Tafereeltjes die in verwondering stilstaan bij het dagelijks leven volgen op prozagedichten over de worsteling met ongelijkheid en racisme of op beschouwingen over de taal als grondstof van de dichter. Dankzij Robert Dorsman, Jan van der Haar en Alfred Schaffer beschikken we nu ook over een tweetalige leeseditie, met telkens op de linkerpagina de Nederlandse vertaling en rechts het origineel. Een toelichting bij de vertaling is er niet, waarschijnlijk om de poëzie laagdrempelig te houden. Dat is een begrijpelijke bekommernis, al vraagt de lezer zich nu wel af waarom bijvoorbeeld het koppelteken uit de Afrikaanse titel (Mede-wete) werd weggelaten, of waarom niet de integrale bundel werd vertaald. De vertalers hebben zich strikt gehouden aan de strofebouw en aan de bladspiegel en slagen er uitstekend in om de sfeer en het ritme van de oorspronkelijke gedichten op te roepen." (http://www.tijdschrift-filter.nl/filter-vertaalprijs/2016/nominaties-filter-vertaalprijs-2016.aspx)
Antjie se ma, Dot Serfontein, is op 4 November 2016 oorlede. Haar reaksie op haar ma se afsterwe teenoor Charles Smith was: "Die verlies is oorweldigend. Die woord huldeblyk skielik ook ..." Antjie het die gedig "ontwei" in die bundel Mede-wete aan haar ma opgedra:
en byna te buite hou ek jou
hou jou lignemendheid jou werpwrakende woedebrokke
jou brak onuitblussende steenkooloë vegtend bloed-
veragtendvegtend maar jy’s reeds sonder skouers
(here die gedagte aan ’n ontdagte-jy klief op my af die weg-
glip van die vreesloosste priemhonger sillabe
van my lewe) – dis boggel wat ek
in my arms hou newe-aards skots-skreef probeer jy
die inmekaarplons toeskoffel
die swetsende terdoodbrenging van slyt-
wade van immerende onmagtigheidsmakings
altyd met die vlammende dapperswaard stip vooruit dit robbel
en skree Ma want hoe benaam ek jou tot leef tot nader-
baar bly as boegbeeld wat die aarde voor my kloof
torsende briefvellige vrou morsend met jou nat grys hare
asof jy met moeite uit die grond geruk is ek sien die wanhoop
in jou oë ons gryp na die enigste wat ons ken: die skrifgeluid van
skerwe angsvallig tastend teen soveel vergruisende weerloosheid
om die dood te probeer indink tot die dood-in toe hoor ek jou
beier aan onverlore taal jou woede spaar jy nie nog jou deernis
nog jou arms nog jou bors in die truspieëltjie sien ek jou staan
In Taalgenoot (winter 2015) vertel Antjie vir Anet Pienaar-Vosloo dat sy ’n beter ouma is as wat sy ’n ma was. "Ek glo onwrikbaar daarin dat jy vir kleinkinders moet lees vandat hulle jou kan hoor. Om vir ’n jong kind daagliks voor te lees is die grootste geskenk wat jy die kind kan gee. Rymelary en die klank van rym, sonder om te verstaan wat die woorde beteken, vorm ’n ritme in ’n kind se brein wat haar meer laat begryp as wat sy verstaan. Rym werk met klanke en asem, jy voel dus taal deur jou lyf.
"Rudolf Steiner noem dit 'innerlike semi-spirituele ruimtes' wat ’n kind se psige verruim. Rym stel ’n kind voor aan sulke komplekse sinstrukture dat haar maatjies, wat lesers is, eers op 15 by haar gaan opvang. Rym skep ’n enorme passiewe woordeskat – mens ken mos baie meer woorde as wat jy gebruik. Dit laat ’n kind kreatiewe spronge maak: ‘lap’ en ‘kap’ het niks met mekaar te make nie, maar klankgewys konfronteer hul samehang jou. Daar word beweer dat ’n Engelstalige kind in 1945 maklik 10 000 woorde geken het. Vandag is dit skaars ’n duisend. Een van die belangrikste redes vir die agteruitgang is glo dat ouers nie meer vir kinders rympies en berymde gedigte lees nie.”
In ’n onderhoud met Murray la Vita in Die Burger van 30 Junie 2017 praat Antjie met hom oor die dood: "Ek is tog altyd bietjie teen die feit dat die dood soms in die poësie ’n ontsnapping word van die léwe; met ander woorde jy hoef nie te skryf hoe jy oud word nie en hoe jy sleg lyk en voel nie. As jy praat, praat jy oor die dood. En ek sê nie dis maklik om oor die dood te praat nie, maar ek sê net daar is ’n stadium van verwoording wat verwaarloos word en dít is die pre-dood.
"Ek het vir my ma die heeltyd gesê: 'Skryf oor nóú. Wat dink ’n mens? Wat doen ’n mens? Wát?' En sy het glad nie belang gestel daarin nie.
"En ek het een keer vir ’n ander baie ou skrywer gesê: "Ek wil weet oor daai tydperk, ek wil daai tydperk verstaan. Die poësie het my in staat gestel om die fases van my lewe te begryp. Jy raak verlief met die gedigte van Ingrid Jonker, Jy hét lief met Breyten se goed, of Van Wyk Louw se 'Ek haat en ek het lief'... (...)
"Dit gee jou toegang tot ’n intensiteit van sekere fases van jou lewe en dáái deel word nie verwoord nie. En toe sê die skrywer vir my: "Ék skryf om wég te kom daarvan.' En toe dink ek dit is ’n probleem, want dit is hierdie ... En dan, wanneer manskrywers in prosa wél daaroor skryf, dan maak hulle hulself ou vrouens - sowel Coetzee as Karel Schoeman; die karakters is ou vrouens wat sterwend is.
"Nou weet ek nie of dit die uitmekaarval van ’n vrou se liggaam is wat makliker is om jou te verbeel as die uitmekaarval van ’n mán se liggaam nie.
"En jy weet, sodra die digters oud word, dan vat hulle meesal jong vrouens, so dan het jy hierdie fantastiese kontras van die jeug en die dood. Maar nié hierdie arme stokou man saam met die jeug nie; die uitmekaarvallende manlike liggaam is nie ’n teenwoordigheid nie; ek ken nie gedigte waarin dit figureer nie."
Dit het Murray la Vita opgeval dat iets wat Antjie fassineer van die manlike teenwoordigheid is dat "sodra dit verdwyn, vat dit die mag saam".
"En nou kyk jy na die letterkunde - die lesers is eintlik vroue, oral waar jy kom, sien jy vroue; die meeste van die mense wat klas gee in die letterkunde, is vroue; al hoe meer van jou resensente is vroue. En soos wat dit gebeur, kan jy sien hoe die mag van die letterkunde verdwyn.
"In die argitektuur en die mediese beroepe gebeur dit ook: hulle sê die beroep word vervroulik.
"En dan sê hulle mans gaan nooit net weg nie, mans vat ook die mag saam met hulle weg en dan bly daar nou net ’n klomp vrouens oor en skielik daal die statuur van daai beroep. Om ’n argitek te wees, is nie meer daai aangrypende Fountainhead-ding van die ou dae nie. So hulle gaan word dan spesialiste, die mans of hulle gaan in geld in.
"Ek kyk na die politiek wat nou sulke sterk vrouens het en hierdie mans wat uitruilbaar lyk. (...) Hulle lyk almal of hulle in dieselfde fabriek gemaak is. (...) Ek vermoed oor ’n ruk gaan daar geen mag mee oor wees in die politiek nie. Die geld gaan die politiek só lamlê dat dit nie eintlik saak maak wat die politici daar binne besluit nie. Dis eintlik klaar so - geld run die wêreld en jy sien daai mans wat dit doen nooit.
"Nou in die kreatiewe letterkunde blý mans gelukkig, so ek is altyd bly as ek na ’n plek gaan en jy sien daar gaan manskrywers wees want dan weet jy hulle bring met hulle die mag saam, die aandag, die respek.
"Ek dink dit is jammer dat dit so is en dat ’n mens nie leer hoe om waarde te heg aan dit wat vrouens doen nie. Of doen ons dit op so ’n manier dat dit móéilik is om dit te eer?"
Kannemeyer, JC: Verse vir die vraestel: Krog verlewendig teel met ratse woordkeuse
Reina Prinsen-Geerligsprys voor Zuid Afrika 1977
Kannemeyer, JC: Verse vir die vraestel: Krog se “Klein vrede”
Kannemeyer, JC: Verse vir die vraestel: ’n Lofsang oor die geboorte van ’n kind
Stander, Carina: Woorde om asem te haal
2011 (illustrasies deur Diek Grobler)
Nienaber-Luitingh, M: Sweepsiekes, swartes en kleindorpse blankes
Engels 2017 deur Bucknell University Press (Lady Anne: a chronicle in verse)
Antjie sê sy vát die prys
Viljoen, Louise: Eietydse epos
Viljoen, Louise: Lady Anne
Voëls van anderste vere = Birds of a different feather = Iintaka zolunye usiba: gedigte vir kinders
Kaapstad: Buchu Books
Engels, vertaal deur Karen Press 1997
Nederlands, vertaal deur Robert Dorsman 2003
Hambidge, Joan: Prosadebuut in uiterste pyn
Olivier, Fanie: Antjie moet liewer bly gedigte skryf
Gouws, Tom: Kragtige, vernuwende poësie van Antjie Krog
Viljoen, Louise: Verhaal van bevryding word vertel en gevier
Johannesburg: Random House
Honourable mention Noma Award for Publishing in Africa 1999
Sunday Times/Alan Paton Award for Non-fiction 1999
South African Booksellers’ Choice Award 1999
Hiroshima Foundation for Peace and Culture Award 2000
Olive Schreiner Prize 2001
Word gepubliseer in Londen, Amerika, Milaan, Denemarke en Nederland
Blom, André: Krog deel WVK se dramas met radioluisteraars
Boddy-Evans, Alistair: Book review: Country of my skull by Antjie Krog
Boddy-Evans, Alastair: Book review: Country of my skull by Antjie Krog (updated version)
Boshoff, Carel: Verstaan verlede – Krog kan Afrikaners help sin maak
Cilliers, Cecile: Wreed-eerlike verslag van digter-joernalis
Coetzee, Carli: “They never wept, the men of my race”: Antjie Krog’s Country of my skull and the white South African signature
Heyns, Christof: ’n Boek waarvan mens nie gou herstel nie
Jordaan, Wilhelm: Ons kán meer wees as “Moermekaarlanders”
Kok, Dirk: Soeke na waarheid
Müller, Ampie: Emosies kry aangrypend gestalte
Nieuwoudt, Stephanie: Antjie moes haar boek skryf om ’n anker te vind
Nieuwoudt, Stephanie: Antjie Krog skryf oor die WVK
Nieuwoudt, Stephanie: WVK ’n storie anderkant woorde, sê Krog oor boek
Pakendorf, Gunther: What if the truth is a woman? Reflections on Antjie Krog’s TRC report “Country of my skull”
Vosloo, Robert R: Traumatic memory, representation and forgiveness: some remarks in conversation with Antjie Krog’s Country of my skull
RAU-prys vir Skeppende Skryfwerk
Terselfdertyd in Engels gepubliseer
Britz, Elretha: Proses van heelword belangrik in Krog-werk
De Wet, Karen: Om die kleur van taal te kan agterhaal (LitNet)
Nieuwoudt, Stephanie: “Met die bundel is alles vryer”
Odendaal, Bernard: Krog se kragtige digterstem ontroer intens
Olivier, Fanie: Antjie verwoord Afrika in skitterende stukke vers
Snyman, Henning: Deernisvol en delikaat, tog onverskrokke, banaal
Taljard, Marlies: Kleurvol hibried: Kleur kom nooit alleen nie en die talige ruimte van saambestaan
Van Vuuren, Helize: Krog bring gebrokenheid van die psige tot heling
Wasserman, Herman: Afrikaans vibreer van genade Krog
Kaapstad: Random House
FNB-Vita Poetry Award
Terselfdertyd in Afrikaans gepubliseer
Nel, Jo: Krog se intense verset in Engelse verse afwesig
Snyman, Henning: Haar Engelse poësie sterk Afrikaans gerig
South African Booksellers’ Choice Award 2004
Ook in Afrikaans gepubliseer
Burger, Willie: Met ’n nuwe tong
Loots, Sonja: Die tong van transformasie
Rossouw, Johan: Krog spieël wêreld, lewe
Smith, Francois: Wording van ’n digter
Strauss, Helene: From Afrikaner to African: whiteness and the politics of translation in Antjie Krog’s A change of tongue
Van Niekerk, Anton: Merkwaardige intellektuele prestasie
Die sterre sê"tsau": Xam-gedigte in, Kweiten-ta-//ken, A!kúnta, Hankass’o en //Kabbo
Ook in Engels gepubliseer
Brink, André P: Ryp, deurwinterde bundel
Kloppers, Jacolette: Krog laat taal van eerste mense herleef
Oosthuizen, Mia: Krog se ster nog nie verskiet (LitNet)
Odendaal, Bernard: Boek gedenk verdwene kultuur
Pakendorf, Gunther: Krog terug na die elementêre
Visagie, Andries: /Xam-vertellers kry stem in Afrikaans
The stars say "tsau"
’n Ander tongval
Klopper, Dirk: Krog vertel oor roetes tussen tale
Louw, Maryna: Antjie Krog se ’n Ander tongval as literêre nie-fiksie
Schutte, Marinda: Dié is leesstof vir oud, middeljarig, jonk en bloedjonk
Van Zyl, Albert: Sidderend eerlik
Protea Poësieprys 2007
Botha, Marisa: “ek het ’n liggaam, daarom is ek”: outobiografiese elemente in Antjie Krog se Verweerskrif
Byna veertig jaar ná Antjie Krog se digdebuut
Cilliers, Cecile: Ontroerend en beeldryk, maar nie Krog se beste
De Lange, Johann: Krog se nuutste verweer van bloed én ink
Greeff, Rachelle: Só klink Antjie se woorverweer
Hambidge, Joan: Daar is meer as een soort feminisme
Hambidge, Joan: Antjie Krog: Verweerskrif
Hambidge, Joan: Krog takel ouderdom, vrouwees
Nel, Adéle: Liggaam, teks en parateks in Antjie Krog se Verweerskrif
October, Alicestine: Dis Antjie se Verweerskrif, maar nie haar lyf op omslag
Smith, Susan: Plek as liggaam en liggaam as plek: tendense van die nuwe materialisme en interaksie tussen mens en plek in enkele tekste uit Verweerskrif (2006) van Antjie Krog
Van Vuuren, Helize: Verweerskrif tematies en tegnies vernuwend
Gelyktydig in Afrikaans gepubliseer
McGrane, Michelle: Women write (LitNet)
Pretorius, Antoinette: Bodily disintegration and successful ageing in Body Bereft by Antjie Krog
Engels vertaal deur Gus Ferguson 2007
Antjie Krog: Fynbos fairies launches at CTBF
Greeff, Rachelle: Wat deurnagdans met feetjievoete maak
Pople, Laetitia: Feetjieboek sieraad in beeld en klank
Digter wordende: ’n keur
Digter wordende: ’n keur /
Hambidge, Joan: Antjie Krog: Digter wordende
Du Plooy, Heilna: Nuwe volgorde bied ander blik op Krog
Kaapstad: Random House Struik
Kom ploeg met leser se kop in haar laaste werk
Kossew, Sue: Cross-cultural conversations: Antjie Krog’s life writing in Begging to be black
McGregor, Tony: “Begging to be black” – a review of the book by Antjie Krog
Pienaar, Hans en Kozain, Rustum: Hoe swart kan wit dan word?
Pienaar, Hans en Kozain, Rustum: Review: Begging to be black
Alpegro van Lynnwood: Krog het dalk probleem met vertaling [brief]
Book launch for South African poet Antjie Krog in April 18yh
Botha, Marisa: Skinned by Antjie Krog (review)
De Kock, Leon: ’n Belangrike poëtiese manifes
Klassnik, Rauan: Skinned: an interview with Antjie Krog
Van Schalkwyk, Simon: Simon van Schalkwyk reviews Skinned by Antjie Krog
Vosloo, Franci: Skinned by Antjie Krog
Mede-wete / Synapse
ATKV-Woordveertjie vir poësie 2015
Nederlands 2016; vertaal deur Albert Schaffer, Robert Dorsman en Jan van der Haar
Hambidge, Joan: Woorde wat weeg: Antjie Krog - Mede-wete
Jacobs, Ihette: Mede-wete
Karina Magdalena: Review: Review: Synapse by Antjie Krog
Nederlandse vertalers van Mede-wete vir Filter-vertaalprijs benoem
Smith, Susan: "Landskapsverinninging" as sentrale motief in die gedig "tesis in gestapelde sillabeversteuring oor ingebedheid" on die bundel Mede-wete (2014) van Antjie Krog
Taljard, Marlies: Resensie: Mede-wete (Antjie Krog)
Van Schalkwyk, Simon: What the words know: review of Synapse
Van Vuuren, Helize: LitNet Akademies-resensie-essay: Mede-wete deur Antjie Krog
Viljoen, Hein: Akademiepryse 2017: Hertzogprys vir poësie aan Antjie Krog - commendatio
Viljoen, Louise: Antjie Krog's Medewete / Synapse as a challenge to new ways of comparative reading
Viljoen, Louise: Resensie: Antjie Krog - Mede-wete (2014)
Visagie, Andries: Sinaps-opsporing tussen self en ander in Antjie Krog se Mede-wete (2014)
Antjie Krog as vertaler
Browning, Robert: Die rottevanger van Hameln. Pretoria: Daan Retief, 1989 [ISBN 0795920830]
Van Woerden, Henk: Domein van glas. Kaapstad: Queillerie, 1999 [ISBN 0795800096 (sb)]
Hough, Barrie: Boek vol pyn oor Tsafendas se lewe
Hough, Barrie: roman wysig beeld van Tsafendasl
Jansen, Herman: Van Woerden buitestaander nes Tsafendas
Pakendorf, Harald: Die vermensliking van ’n sluipmoordenaar: die blootlê van ’n ontmenslikende stelsel (LitNet)
Van Coller, HP: Lewe van Tsafendas knap beskryf
Venter, LS: Tsafendas-storie nou roman
Boeiende verhaal uit doofpot gelig
Henk van Woerden wou Tsafendas se menslikheid behou in boek
Mandela, Nelson: Lang pad na vryheid: die outobiografie van Nelson Mandela. Florida Hills: Vivlia, 2001 [ISBN 1868674983 (sb)]
Gesoek: Afrikaans vir sy lang pad na vryheid
Vertaling van Mandela-boek “’n unieke ervaring”
Met woorde soos met kerse. Kaapstad: Kwela, 2002 [ISBN 0795701187] Algehele wenner van die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut se driejaarlikse vertaalwedstryd 2003.
Cilliers, Cecile: Xhosa-verse na Afrikaans met ’n swier
De Wet, Karen: Krog steek ’n kers op “maak vi’ ons lig moet hierie woorde soes moet kerse”
Dikeni, Sandile: ’n Bundel wat bekoor en bekeer
Hambidge, Joan: Krog se vertaling net seekoei-oortjies
Odendaal, Bernard: “Regstellende” bloemlesing leersaam, noodsaaklik
Pakendorf, Gunther: Kerslig hier verdof deir ideologie
Lanoye, Tom: Mamma Medea: na Apollonios van Rhodos en Euripides. Kaapstad: Queillerie, 2002 [ISBN 0795800142 (sb)]
Kannemeyer, JC: Krog laat Medea práát
Nieuwoudt, Stephanie: “Vertaling is altyd ’n vorm van verraad, maar hou taal soepel
Smith, Francois: Monsters en die mens se psige
Antjie Krog as samesteller
Serfontein, Dot: Deurloop: keur uit die essays van Dot Serfontein. Saamgestel deur Antjie Krog. Kaapstad: Human & Rousseau, 1992 [ISBN 0798129808 (sb)]
Joubert, Maureen: Dot se mense is taai en opreg
Samuel, Susan: My ouma Dot dra blou velskoene
Wybenga, Gretel: Dot se essays ’n genoeglike leeservaringl
Losvoor: ’n versameling van Afrikaanse poësie. Saamgestel deur Antjie Krog. Pietermaritzburg: Shuter & Shooter, 1996 [ISBN 0796009473 (sb)]
Die dye trek die dye aan: verse oor lyflike liefde. Saamgestel deur Johann de Lange en Antjie Krog. Kaapstad: Human & Rousseau, 1998 [ISBN 0798135646 (sb)]
Odendaal. Bernard: Erotiek en poësie lê lepel in tema-bundel
Olivier, Fanie: Al dié erotiese verse is glad nie op standaard
Met woorde soos met kerse. Saamgestel deur Antjie Krog. Kaapstad: Kwela, 2002 [ISBN 0795701187 (sb)]. Algehele wenner van die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut se driejaarlikse vertaalwedstryd 2003.
Nuwe stemme 3. Saamgestel deur Antjie Krog en Alfred Schaffer. Kaapstad: Tafelberg, 2005 [ISBN 062404288X (sb)]
Cilliers, Cecile: Nuwe digterstemme ironiseer taal, klink goed op die oor
Jong digters wil breek met tradisie
Nuwe stemme: nog ’n mening
Jordaan, Marenet: Krog en Schaffer laat “Nuwe stemme 3” praat
Pienaar, Hans: Doodloopstraat vir stemmig stemmetjies
Visagie, Andries: Digters, maar nie profete
This is my land / saam met Meg van de Merwe en Sindiwe Magona. Kaapstad: Universiteit van Wes-Kaap, 2012
Werke oor Antjie Krog
Conradie, Pieter: Geslagtelikheid in die Antjie Krog-teks. Rondebosch: P Conradie, 1997 [ISBN 0620 20719 1 (sb)]
Olivier, Fanie: Boeiende, insiggenwende studie oor die werk van Antjie Krog
Coullie, Judith Lütge & Visagie, Andries, red.: Antjie Krog: an ethics of body and otherness. Pietermaritzburg: University of KwaZulu Press, 2014 [ISBN 9781869142537 (sb)]
Adlam, Elizabeth Kollman: Antjie Krog: an ethics of body and otherness (review)
Daymond, MJ: Antjie Krog: an ethics of body and otherness (review)
Van Heerden, Chantelle Gray: Reviews
Garman, Anthea: Antjie Krog and the post-apartheid public sphere: speaking poetry to power. Pietermaritzburg: UKZN Press, 2015
Van Niekerk, Jacomien: "baie worde": identiteit en transformasie by Antjie Krog. Pretoria: Van Schaik, 2016. [ISBN 9780627035302 (sb)]
Hambidge, Joan: Jacomien van Niekerk: Baie worde: identiteit en transformasie by Antjie Krog (2016)
Viljoen, Louise: Ons ongehoorde soort: beskouings oor die werk van Antjie Krog. Stellenbosch: Sun Press, 2009 [ISBN 9781920109981 (sb)
Hambidge, Joan: Gebundelde artikels oor Krog ryk geskakeerde en uitgebreide studie
Taljard, Marlies: “Onder my duim lê die fyn sintaksis van jou strot”: Krog in gesprek met Pablo Picasso
Keur van artikels beskikbaar op die internet
ABSA Ketting: Ronelda Kamfer gesels met Antjie Krog (LitNet)
Blumer, Arnold: Antjie Krog (LitNet)
Booyens, Hannelie en Nieuwoudt, Stephanie: “Antwoorde op absoluut bleddie niks”
Botes, Zani: Antjie Krog: koeël en kalm (LitNet)
Britz, Etienne: Krog-gedig word soms ’n afgrond
Brouwer, Rein: “Where I become you”: a practical theological reading of Antjie Krog’s concept of interconnectedness
Brümmer, Willemien: Krog: “met hierdie liggaam is ek”
Burger, Willie: Antjie Krog se werk
Carroll, Rory: “I write because I can’t speak”
Carroll, Rory: South African author accuseed of plagiarism
Champion, Edward: Antjie Korg: plagiarist or not plagiarist?
Coetzee, Gert: Ek is net ’n digter, sê Antjie Krog
De Lange, Johann: Musikale strukture in die poësie van Antjie Krog
Digters vier Antjie Krog se verjaardag in Den Haag
Kabinet móét letterkunde lees – Krog
Dreyer, Tom en Jaco Botha: Om die skrywer met die waarheid te versoen: gesprek met Antjie Krog (LitNet)
Du Plessis, Michael: Daai aaklige annale (LitNet)
Erasmus, Elfra: “Bieg-prys” is eer – Krog
Glorie, Ingrid: "Laat je meevoeren naar een plek die je niet begrijpt": interview met Antjie Krog
Skel gil Lady verby die moederspeen
Veralgemenings op Lady Anne se literêre stoep
Vroedvrou vir ’n “nuwe” taal
Hugo, Daniel: In gesprek met Antjie Krog (LitNet)
Jayawardane, Neelika: Antjie Krog an =d the “magical power of literature”
Joubert, Emile: Antjie het regte bloudruk vir die beter mens
La Vita, Murray: Alles versaak jou behalwe die poësie
La Vita, Murray: Antjie Krog: "Vreemd sal die nuwer taal moet lê"
Louwrens, Kobus: Antjie Krog tree uit as redakteur by SABC
“Mag jou woorde nooit opraak nie”
McDonald, Peter D: Peter D McDonald in conversation with Antjie Krog
McGrane, Michelle: “Literature enables you to examine your life”: Michelle McGrane interviews Antjie Krog (LitNet)
Modise, Tim: Antjie Krog: Apartheid compensation - nationalise land to fast track redistribution
Die musiek van woorde ontgin
Myburg, Johan: Mbokodo-pryse aangekondig
Myburgh, Melt: Vyf vinnige vrae aan Antjie Krog (LitNet)
Nieuwoudt, Stephanie: Lewende legendes – Atnjie Krog
Odendaal, Bernard: “Digter wordende”
Ons eie Jeanne d’Arc
Osinubi, Taiwo A: Abusive narratives: Antjie Krog, Rian Malan, and the transmission of violence
Pienaar-Vosloo, Anet: Antjie Krog
Prins, Jo: Antjie Krog wen Hertzogprys
Retief, Hanlie: Die binnekant en buitekant van Samuels én Krog
Slippers, Bibi: 23 Oktober 2012: Antjie Krog verjaar
Smith, Charles: My ma se dood is ’n groot verlies: Antjie Krog
Smith, Francois: Laat jou volledig vertaal
Taljard, Marlies: “Onder my duim lê die fyn sintkais van jou strot:” Antjie Krog in gesprek met Pablo Picasso
Van der Merwe, Kirby: Om swart te dink
Van Niekerk, Denaé: “For all voices, for all victims”: Antjie Krog
Van Niekerk, Jacomien: Biografie in die pryslied: die bydrae van Antjie Krog naas twee Xhosa-pryssangers
Van Niekerk, Jacomien: The national question in Antjie Krog's "Transformation trilogy"
Van Niekerk, Jacomien: Om te hoort: aspekte van identiteit in Antjie Krog se transformasie-trilogie
Van Schalkwyk, JM: Die outobiografiese in Antjie Krog se gedigte en ’n Ander tongval
Van Wyk, Albertus: “Ek is nie rerig ’n romanskrywer”
Van Zyl, Johan: Antjie se asem
Antjie Krog en haar literêre moeders: die werking van ’n vroullike tradisie in die Afrikaanse poësie
Gedigte van Antjie Krog op die internet
"Country of grief and grace", translated by Karen Press
"Country of grief and grace", translated by the poet
ek staan op ’n moerse rots
Five poems by Antjie Krog
Grond / Land
Lament at the death of Mandela
"Neither family nor friends says Lady Anne Barnard", translated by Karen Press
Tafelberg-rondeau in vier dele
Artikels deur Antjie Krog beskikbaar op die internet
African forgiveness: too sophisticated for the west
Antjie Krog oor Joachim Sartorius
Boodskap van gasredakteur, Antjie Krog, oor Vrouedag
An inappropriate text for an appropriate evening: keynote address for the Sunday Times Literary awards 2015
In the name of the other: poetry in self-translation
A letter to Claudette
Malema vra beter begrip vir swart mense – Krog
Non-racialism in Afrikaans (LitNet)
"Om iets van sterflike te ontruk" [toespraak by ontvangs van Hertzogprys 2017]
Plagiaat-debat op LitNet na aanleiding van Stephen Watson se aantygings in New Contrast
Adair, Barbara: Speaking through the mask of culture
Blatchford, Mathew: Sometimes one needs to wield a large chopper in defense of good sense
Bower, Colin: The end of private ownership means the end of the publishing industry
De Jager, Nèlleke: Kwela responds
De Lange, Johann: Stephen Watson and Antjie Krog, or The return of the repressed
De Waal, Shaun: In response to Barbara Adair
Gagiano, Annie: Just a touch of the cultural trophy-hunter
Gray, Eve: Commentary on Stephen Watson's New Contrast article
Johnson, Stephen: Statement in response to charges that Antjie Krog plagiarised Ted Hughes in Country of My Skull (Random House, Johannesburg 1998)
Krog, Antjie: Stephen Watson in the annals of plagiarism
Krog, Antjie: Last time, this time
Lacoste, Madame: Literary polemics: Questions and answers; claims and responses
Le Roux, Willemien: To give true voice to those original poets
Mason-Jones, Craig: The Google of My Skull
Moffett, Helen: What if we don't want to take sides?
Morris, Rosalind: On Watson, Krog and “plagiarism”
Raditlhalo, Sam: Krog should have been allowed to respond
Rijsdijk, Ian-Malcolm: The Boggle of the Google of My Skull
Stevenson, Mike: LitNet bias?