Nagmerrie met munisipaliteite kan nog erger word | Netwerk24
Nagmerrie met munisipaliteite kan nog erger word
Deur Theuns Eloff 01 Julie 2019 06:00
Aanduidings is dat die krisis met Suid-Afrika se munisipaliteite net erger kan word. En dit is net die ANC wat iets daaraan kan doen, skryf Theuns Eloff.
Gewelddadige betogings teen munisipaliteite weens swak dienslewering is feitlik 'n daaglikse verskynsel in Suid-Afrika. Foto: Argief
Suid-Afrika se grootste hoenderprodusent, Astral, het in die openbaar bekend gemaak dat sy hoenderaanleg in Standerton nie meer genoeg water van die plaaslike munisipaliteit Lekwa (Standerton) kry nie.
Hierdie aanleg is die grootste op die vasteland en slag weekliks twee miljoen hoenders. Daarby is Astral se voermeule in Standerton ook die grootste op die vasteland – een wat onlangs ten duurste gebou is ná skriftelike versekerings deur die munisipaliteit dat daar voldoende water en elektrisiteit sal wees.
Die rede vir gebrek aan watervoorsiening aan die grootste werkgewer in die dorp, is die volgehoue gebrekkige en waterinfrastruktuur wat swak in stand gehou word – pompe en pypleidings waarmee water uit die Vaalrivier 8 km ver gepomp behoort te word.
Die tweede saak is die jaarlikse verslag van die ouditeur-generaal (OG), Kimi Makwethu, oor die finansiële welstand van Suid-Afrika se 257 munisipaliteite. Net 18 het 'n "skoon oudit" ontvang – selfs minder as die powere 33 laasjaar. Hierdie jaarlikse verslag is 'n herhalende verskynsel, maar dit word erger.
Die OG skryf dat die meeste munisipaliteite hul bevindings ignoreer, en selfs ouditpersoneel intimideer en probeer druk uitoefen om bevindinge te verander of uit verslae te laat. Van die 18 skoon oudits was 12 in die Wes-Kaap en in die hele Limpopo, Noordwes en Vrystaat was daar nie 'n enkele skoon oudit nie.
Die N12-hoofweg buite Potchefstroom is verlede week gesluit ná betogings oor dienslewering en behuising.
Die Grondwet is duidelik: daar is drie sfere van regering wat "onderskeidend, onderling afhanklik en onderling verbonde is". Dit word ook "samewerkende regering" genoem (artikel 40(1)). In artikel 41 (1) word bepaal dat alle regeringsfere "doeltreffende, deursigtige, verantwoordingspligtige en samehangende regering vir die Republiek as geheel voorsien" – dit sluit plaaslike regering in.
Daarby stel art 152 (1) dit dat die doelwitte van plaaslike regering onder andere is die voorsiening van "demokratiese en verantwoordingspligtige regering" en volhoubare dienste, en die bevordering van maatskaplike en ekonomiese ontwikkeling en 'n veilige en gesonde omgewing.
'n Munisipaliteit moet volgens art 153(a) sy administrasie en sy begrotings- en beplanningsprosesse só struktureer en bestuur dat voorrang verleen word aan die basiese behoeftes van die gemeenskap, en dat die maatskaplike en ekonomiese ontwikkeling van die gemeenskap bevorder word.
Dit kan nie duideliker wees nie.
En tog gebeur dit nie.
Volgens die OG se verslag en uit Astral se ervaring is dit grootliks afwesig. Die meerderheid munisipaliteite in Suid-Afrika kom dus nie hulle grondwetlike pligte na nie.
Krisis in Standerton word geïgnoreer
'n Deel van Astral se aanleg in Standerton. Foto: Google Maps
In Astral se geval, was daar ook 'n groot mate van moedswilligheid, territoriale beheptheid en persoonlike belange wat 'n rol gespeel het.
Sedert die waterprobleem in Maart begin het, was die munisipaliteit (amptenare én politici) grootliks onbeskikbaar. Hoewel daar 'n krisis was, is telefone nie beantwoord nie en daar was niemand op kantoor nie. Ten spyte van die feit dat die agentskap vir munisipale infrastruktuurondersteuning (Misa), wat deur die regering ondersteun word en uit oud-ingenieurs bestaan) reeds verlede jaar op die probleme met waterinfrastruktuur gewys het, is niks daaraan gedoen nie.
Toe Astral aan die begin van die krisis die adjunk-minister van die department van handel en nywerheid gevra het om 'n gesprek met die munisipaliteit te kom fasiliteer, is hy uiters sleg deur die plaaslike amptenare en politici behandel – omdat hulle van mening was dat hy niks te sê het oor plaaslike sake nie!
Daar is vermoed die munisipaliteit het die gemeenskap laat verstaan het dat Astral 'hul' water steel.
Dit is reeds bekend dat ná Sasol se skenking van R35 miljoen aan die munisipaliteit, daar 'n vuisgeveg was oor wie die geld sou beheer.
In Astral se geval het amptenare ewe neerbuigend gesê dat enige finansiële bydrae wat Astral sou maak om te help, nie noodwendig vir die waterkrisis gebruik sou word nie, maar in die diskresie van die munisipaliteit. En dit is gesê terwyl dit bekend is dat Astral die meeste "munisipale" pompe self gekoop en die instandhouding daarvan gedoen het.
In 'n stadium was daar selfs sterk vermoedens dat, in 'n poging om hulself te verontskuldig teenoor die gemeenskap wat nie water gekry het nie, die munisipaliteit die gemeenskap laat verstaan het dat Astral "hul" water steel.
Dit het daartoe gelei dat die lede van die gemeenskap eie reg geneem het en die toevoer na die Astral-aanleg toegemaak en beskadig het.
Eiegeregtige eilandjies van mag
Kimi Makwethu, ouiteur-generaal. Foto: Argief
Die OG skryf die haglike toestand van munisipaliteite se finansies toe aan die gebrek aan verantwoordbaarheid en onvoldoende pogings om op wanoptrede of bedrog in finansiële- of aanbodkettingbestuur ("supply chain management") in te gaan.
Nie-voldoening wat finansiële verliese en skade kan berokken, is op die hoogste vlak in jare; 92% van plaaslike owerhede voldoen nie aan vereistes van wetgewing met betrekking tot bestuur en verkryging ("procurement") nie.
'n Ander rede vir die swak finansiële posisie van plaaslike owerhede, is hul onvermoë om skuld in te vorder. Die ouditverslag wys verder spesifiek op die talle mislukkings in die ontwikkeling en instandhouding van infrastruktuur, insluitend paaie, sanitasie en water.
Die meeste munisipaliteite ignoreer die bevinding en aanbevelings van die OG al vir jare.
Talle munisipaliteite het nie eens beleide oor roetine-instandhouding nie.
* Die meeste plaaslike owerhede in Suid-Afrika eiegeregtige eilandjies van mag geword het – "a law unto themselves" soos die Engelse uitdrukking lui. Hulle kom nie die mees basiese van grondwetlike riglyne na nie. Daar is, op grond van die Astral-voorbeeld, ook geen respek vir ander sfere van regering nie. Die feit dat rasionele en noodsaaklike besparingsmaatreëls vir munisipaliteite deur die minister van finansies, Tito Mboweni, deur die plaaslike owerheidsinstansie Salga gestuit kon word, versterk hierdie siening.
* Die meeste munisipaliteite die bevinding en aanbevelings van die OG al vir jare ignoreer en voortgaan met ongemagtigde uitgawes, die willekeurige rondskuif van begrotings en die ooglopende toelating van bedenklike praktyke. Maar, soos die Lekwa-munisipaliteit gewys het, is finansiële bestuur maar een van die probleme. Die algemene wil en kapasiteit om goed te regeer en te bestuur ter wille van die gemeenskappe is grootliks afwesig.
Pres. Cyril Ramaphosa se droom vir 'n beter Suid-Afrika moet ook planne vir beter plaaslike regering insluit. Foto: Jaco Marais
Wat finansiële bestuur betref, het daar op 1 April 2019 'n nuwe ouditwet van krag geword waarvolgens die OG materiële onreëlmatighede vir verdere ondersoek kan verwys, wat op vervolgings kan uitloop.
Die OG sal ook 'n sertifikaat van skuld kan uitreik waar 'n munisipaliteit versuim om remediërende stappe te doen in die geval van 'n finansiële verlies – wat kan beteken dat amptenare persoonlik verantwoordelik daarvoor gehou sal kan word.
Die vraag wat toe gevra is, geld steeds. Sal die OG die kapasiteit hê om hierdie verwysings te doen en sal die vervolgingsgesag die kapasiteit (en die wil) hê om dit ernstig op te neem – veral as hulle met "groter" korrupsie besig is en sulke vervolgings die ANC-regering en ANC-lede in verleentheid kan stel?
'n Ander oplossing is dat die nasionale en provinsiale regerings sterker teenoor plaaslike owerhede optree. Art 154(1) van die Grondwet maak voorsiening dat die nasionale regering en provinsiale regerings deur "wetgewende en ander maatreëls munisipaliteite se vermoë om hul eie sake te bestuur, hul bevoegdhede uit te oefen en hul funksies te verrig, (moet) steun en versterk".
As 'n noodmaatreël moet die ANC as politieke party miskien oorweeg om 'n eie ondersoek te doen na die probleme wat hul lede en takke in munisipaliteite veroorsaak het.
Maar in die praktyk is al selde sterk optrede gesien. Selfs die grondwetlike beginsel dat plaaslike owerhede wat nie goed funksioneer nie, onder administrasie geplaas kan word (art 139) het in die verlede geen of min positiewe gevolge gehad, waarskynlik omdat selfs die meeste provinsiale regerings nie die (ekstra) kapasiteit het om 'n mislukte munisipaliteit reg te ruk nie.
Die invloed van die Standerton-geval het die nasionale regering se aandag getrek, veral omdat dit negatiewe gevolge vir internasionale en plaaslike beleggings en die skep van werkgeleenthede sal hê.
Senior amptenare van die presidensie het Lekwa besoek en die minister van menslike nedersettings, water en sanitasie, Lindiwe Sisulu, het in die openbaar onderneem om in te gryp.
Die gevolge hiervan sal nog gesien moet word, maar die probleem is dat sulke ingrype nie op 'n geval-tot-geval- grondslag kan gebeur nie of waar die media daaroor verslag doen nie.
Daar is oor die 200 munisipaliteite waar dit waarskynlik net so sleg gaan. Hierdie krisis moet planmatig deur die betrokke ministeries aangepak word, met die minister verantwoordelik vir plaaslike regering, dr. Nkosazana Dlamini-Zuma, aan die voorpunt.
Die aanstelling van die meeste plaaslike politici en amptenare is beïnvloed deur die ideologieë van kaderontplooiing, regstellende aksie, patronaatskap en die 80-9-9-2 model.
In baie munisipaliteite is interne ANC-faksiegevegte ook aan die orde van die dag. Net die ANC as politieke party kan dit regruk – al is daardie stelling self 'n droewige kommentaar op die stand van ons grondwetlike demokrasie en die vermenging van party en staat.
Die OG vat die probleem goed saam. En al praat hy van plaaslike owerhede, kan dit net so goed op die drie sfere van regering en die ANC as politieke party toegepas word. Hy sê dat die leierskap in enige organisasie die voorbeeld stel. As die leierskap oneties is, as die leierskap goeie korporatiewe bestuur, voldoening en kontrole verontagsaam en as die leierskap self nie tot deursigtigheid en verantwoordbaarheid verbind is nie, sal dit deursyfer na die laer vlakke in die organisasie.
Dit het reeds in Suid-Afrika gebeur.
Plaaslike gemeenskappe pluk daarom die wrange vrugte van swak of geen dienslewering. Plaaslike besighede gaan gebuk onder gebrekkige plaaslike infrastruktuur en soms geen dienste nie.
Die ANC-regering sal dit die een of ander tyd voel aan stemgeregtigdes wat van hom af wegdraai. Die EFF is 'n onheilspellende voorbeeld hiervan.
Miskien moet goed funksionerende munisipaliteite deel van pres. Cyril Ramaphosa se droom word – anders gaan dit 'n herhalende en nog erger nagmerrie bly.
* Dr. Eloff is voorsitter van die adviesraad van die FW de Klerk-stigting en ook voorsitter van Astral Foods.
Meer oor: Astral Foods | Anc | Cyril Ramaphosa | Theuns Eloff | Standerton | Munisipaliteite | Plaaslike Regering