Spiritualiteit - Dr. Flip Schutte
Deur Dr. Flip Schutte op 1 Februarie 2018
Wêreldwyd is daar die tendens dat mense op sensusvorms aandui dat hulle nie meer aan 'n spesifieke godsdiens behoort nie, maar dat hulle net spiritueel is. Maar nou het spiritueel een van daardie woorde in ons tyd geword wat net mooi enigiets kan beteken.
By die universiteit se teologiese fakulteit en in die kerk praat mense van 'n gereformeerde spiritualiteit of van 'n pinkster of charismatiese spiritualiteit. En dan bedoel hulle: hoe die twee groepe se wyse van aanbidding en uitleef van hulle godsdiens van mekaar verskil.
'n Ander groep bedoel daarmee: dis iets wat ek nou verkies of doen wat soort van my godsdiensbeoefening van vroeër vervang. Mense woon dus byeenkomste by, sit hard en regop, luister na 'n praatjie en gewyde musiek en gaan dan huis toe. Soos kerk, maar hulle noem dit net spiritualiteit.
Baie mense het die idee dat spiritualiteit iets met mens se geestelike lewe te doene moet hê want die woord self "spiritualiteit" en "geestelikheid" beteken vir ons dieselfde en wanneer ons van ons gees praat, plaas ons die konsep binne die dampkring van godsdiens.
Ons kan seker maar met die woord maak wat ons wil, en dit gebruik soos ons goeddink, want taal is dinamies en woorde se nuanses en betekenisveld skuif, maar ek het tog gedink dat dit goed sal wees as ons net vir 'n oomblik na die historiese wortels van die konsep gaan kyk, want daar lê vir my groot waarde in die oorsprong van die konsep en eintlik verkies ek persoonlik daardie interpretasie en betekenis van spiritualiteit eerder as dit wat ons vandag daarvan gemaak het.
Wanneer daar in die Grieks-Romeinse wêreld van jou gees of siel gepraat is, is die verband nie in die eerste plek binne 'n godsdienstige konteks gemaak nie. Dit het gegaan oor my as individu se gees en hoe ek in my diepste wese myself sien en verstaan; hoe ek my lewensdoel verstaan; en, hoe ek die verbinding tussen my lewensdoel en die doel van die mensdom as groter groep sien, verstaan en uitleef.
Mense is binne die Grieks-Romeinse beskawing van jongs af in spiritualiteit opgelei. Dit was iets totaal en al anders as godsdiens. In die godsdiens het hulle die mites oor die gode geleer en deelgeneem aan sekere rituele.
Maar hulle spirituele opleiding het hulle paideia genoem. Dit was 'n opleiding wat elke persoon ingelei het om selfondersoek te doen sodat die individu sy eie unieke identiteit en essensie as mens kon ontdek. Daarom dat daar op die rots by die orakel van Delfi uitgekerf staan: Ken jouself! Dit is die primêre eindbestemming en doel van jou reis as mens. Om jou individuele gees te ontwikkel, en te groei in jou menswees, om jou rol as deel van die kollektiewe mensdom te verstaan. Maar om jouself eg en behoorlik te kan uitdruk, moet jy jouself opvoed en ontdek op jou reis deur die lewe. En daardie opvoeding staan bekend as paideia.
Die antieke Grieke het gereken dat mens jou persoonlike gees kan ontwikkel en opvoed deur 'n paar dissiplines te bestudeer soos kuns, grammatika, retoriek, filosofie, medisyne en wiskunde. Jy moet die mooi en die diep dinge van die lewe kan waardeer en daarvoor is opvoeding nodig. Maar omdat die gees deur die liggaam gehuisves word, moet jy ook jou lyf oefen, daarom was gimnastiek en veral stoei vir hulle belangrike sport. Hierdie opvoeding het dan van jou 'n heer of 'n dame gemaak en na die opleiding sou jy ook gereed vir die aristokrasie gewees het.
Homeros wy groot dele van die Iliad en die Odissya daaraan om te beklemtoon hoe belangrik skerpsinnigheid en breinkrag is. Die lees van goeie letterkunde en die waardering van musiek en visuele kuns is ten diepste spirituele opleiding, paideia, want die skoonheid van menswees lê in die veelvlakkigheid daarvan. Soos 'n geslypte diamant wat van alle kante af skitter, maak nie saak van watter kant af die lig val nie, so moet 'n opgevoede mens ook wees. Van alles af iets weet.
So, spirituele opvoeding is 'n holistiese benadering tot die groei van jou as mens. Nie net moet jy in kennis groei nie, maar ook in die waardering van wat mooi is, terwyl jy ook jou lyf fiks en gesond hou.
Aristoteles het gereken dat as jy dan deur jou selfopvoeding jou lewensdoel snap, sal jy nie alleen 'n goeie mens wees nie, maar sommer ook 'n goeie landsburger.
Na die middeleeue, katolieke en hervorming het ons in die twintigste eeu aangekom met 'n spiritualiteit wat gekersten en gekoloniseer is deur die godsdiens en so sit ons vandag met 'n totaal ander verstaan van spiritualiteit.
Dit lyk soos 'n laslappiekombers in verskillende kleure en skakerings, maar met geen identifiseerbare patroon of kern nie. Dit het soort van 'n konsep geword wat alles vir almal moet wees. Dis glad nie meer wat dit was nie en van die oorspronklike bedoeling van paideia het daar min van oorgebly. Maar tog het selfs die nuwe verstaan van die konsep waarde, want dit bied ten minste vir mense die geleentheid en dit gee vir hulle die moed en die ruimte om te kan uitdruk wat hulle glo en dink.
My kommer is dat ons nie van spiritualiteit 'n noemer moet maak wat dien as 'n soort van alternatiewe godsdiens, of as 'n alternatief vir godsdiens nie. Ek sou iets van die oorspronklike betekenis van spiritualiteit wou behou naamlik dat dit iets te doen het met die manier waarop ek myself en die lewe leef, uitleef en verstaan. My eie gees hier binne my, bind op 'n unieke manier met die lewe en met die mensdom rondom my, op 'n manier wat van my 'n "ek" maak, 'n individu! Dit gee my wat die Romeine 'n anima noem. 'n Siel. En hoe my lyf en my siel mekaar vind, is 'n diep misterie. En my spirituele reis en opvoeding en groei gaan daaroor om hierdie misterie vir myself te ontrafel. En dit is my telos. My lewensdoel, om myself te leer ken, sodat ek eg kan wees.
So, om te leef, spiritueel te leef, is beide 'n kuns en 'n wetenskap. Dit gaan oor die aanwending van kennis, ook praktiese kennis binne elke konteks waarin ek my bevind.
Plato, Aristoteles, die Stoïsyne, die Epikuriërs, Philo van Alexandrië ... hulle almal se filosofieë het daarop neergekom dat 'n mens moet leer hoe om te leef; dat mens moet leer hoe om te sterf; dat 'n mens moet leer hoe om sinvol dialoog te kan voer; en dat mens moet leer presies hoe om te lees. Dit maak van jou 'n mens. 'n Afgeronde mens.
Jou opvoeding en die manier waarop jy voortdurend besig is om aan jou nimmereindigende opvoeding te werk, is jou spirituele groeiproses.
Lees, luister aandagtig, gee aandag aan wat rondom jou gebeur, oorwin jouself, beheer jouself, mediteer, hê 'n passie, hou van mooi goed, waardeer die skone, doen jou plig, doen navorsing en ondersoek dinge, so sê Philo, oefen jy jouself spiritueel. So voed jy jouself op. Paideia!
Want terwyl ons hier leef, het ons hierdie lyf. En dis waaroor spiritualiteit gaan. Om in hierdie lyf hier te leef. Dit gaan nie net oor 'n siel wat tydelik hier verby vlieg en op pad na 'n ander hemel toe tydelik in my lyf verblyf vind nie. Hierdie lyf en hierdie gees is myne, onlosmaaklik "ek!" 'n Wonderlike misterie. En my spirituele reis is die ontdekking en genieting van die misterie tussen gees en lyf om die ek, die self, om "myself" te vind en om dan vrede te maak met wie ek ontdek.