Britse en Ierse Leeus: Skandes en skitterspel deur SA se oudste toetsvyandFoto: Marty Melville/AFP. Yslike groepsgevegte op die veld, vandalisme in hotelle, doelbewuste, geteikende beskuldigings teenoor die Britse en Ierse Leeus se grootste sterre deur ons tuisspanne, die gewone “onskuldige” kattekwaad van rugbymanne op toer, en van die beste rugby wat nóg in Suid-Afrika gesien is … Dit, in ŉ neutedop, is wat die Leeus tot dusver op hul 13 toere na Suid-Afrika gebring het sedert hulle Saterdag, op ses dae na 130 jaar gelede, die heel eerste amptelike toer ter wêreld in 1891 afgeskop het. Voordat ons na van die hoogtepunte uit Springbok-geledere deur die loop van die 46 toetse kyk, asook na die behoorlik gestaafde vandalisme van die Britse Leeus in hotelle en ander onaanvaarbare toergedrag deur die jare, is ŉ kortlikse kykie na die ontstaan van die band tussen Suid-Afrikaanse rugby en die Leeus, en gevolglik ook die vier tuisunies, seker gepas. Uitnodiging aan Brittanje Die Suid-Afrikaanse Rugbyvoetbalunie is in 1889 gestig, sowat 21 jaar voordat die Unie van Suid-Afrika op 31 Mei 1910 tot stand gekom het. Die land was in 1889 nog verdeel in die twee Boererepublieke, Transvaal en die Oranje-Vrystaat, en die twee Britse kolonies, naamlik Kaapland en Natal. Provinsiale rugbywedstryde is sedert die stigting taamlik gereeld in veral Kimberley, Kaapstad en die Oostelike Provinsie gespeel, met toernooie wat ook gehou is. Argieffoto. Die Engelse Rugbyunie is einde 1890 genooi om ŉ span te stuur om hier te kom toer, waarna hulle tot 19 wedstryde in 1891 ingestem het, met inbegrip van drie wedstryde teen ŉ Suid-Afrikaanse verteenwoordigende span. Die verteenwoordigende wedstryde, soos dié teen soortgelyke spanne op die Britte se toere in 1896 en 1903, is later terugwerkend na toetse deur SARU en ook die Britte opgegradeer, en word vandag as toetse tussen Suid-Afrika en die Leeus beskou. Die SA Rugbyunie het ook later terugwerkend spelers in hierdie “toetse” Springbokstatus gegee. Die “verteenwoordigende” wedstryde se spanne is deur die plaaslike span se kaptein gekies en met een of twee uitsonderings is die spanne dan ook deur hom aangevoer. Die kaptein het ook die truie verskaf; meestal sy skool, klub of unie s’n. Die Britse span van 1891, bestaande uit net Engelse en Skotse spelers van Suid-Londen (wat ses voltydse Cambridge-studente en vier internasionale spelers ingesluit het), het sy eerste wedstryd op 9 Julie 1891 op Nuweland gespeel. Die enkele punt wat die 1891-span in sy 19 amptelike wedstryde afgestaan het, was ŉ drie deur Hasie Versfeld in die heel eerste wedstryd! Die Leeus het per boot uit Southampton vertrek en slegs drie dae voor die eerste wedstryd teen die Kaapse klubs in Kaapstad aangekom. Die eerste week het uit ŉ reeks sosiale funksies en verpligtinge, asook drie wedstryde bestaan. Die res van die toer was ŉ amperse replika van die eerste week en Peter Clause, hul uitblinker-senter, het die toer deur Suid-Afrika as “travel and champagne” beskryf. Die span het altesaam 4 110 myl (6 580 km) afgelê, waarvan 5 220 km per perdekar was, met hier en daar ŉ entjie per trein, en ŉ amper rampspoedige bootreis tussen Oos-Londen en Durban. Die helfte van die span het selfs ná die een perdewa se wiel tussen Johannesburg en Kimberley afgeval het, ŉ nag in ŉ hut geslaap! En toe hulle uiteindelik die volgende aand in Kimberley aankom, moes hulle die volgende dag na net ŉ enkele aand se nagrus op Kimberley se klipharde veld speel! In die Oos-Kaap het die Leeus ses wedstryde in 11 dae gespeel. Vanjaar se Leeus sal met 37 spelers, ŉ stewige afrigtingspan, dokters, fisioterapeute en masseurs vir hulle besoek van net agt wedstryde op pragtig versorgde velde speel; plus natuurlik ŉ klomp skakelmense, amptelike persverteenwoordiger(s) en fotograwe. Daarteenoor het die 1891-span 21 spelers en ŉ enkele toerbestuurder vir hul 19 wedstryde gehad. Bakleiery en die “99-kode” Willie John McBride. Foto: Twitter. Tydens alle toere is daar maar opstootjies en verdwaalde vuiste. Die Leeus het oor die jare egter geglo dat hulle deur plaaslike skeidsregters verneuk word en ŉ nuwe konsep, die “99-kode”, het in 1974 die lig gesien. Dit was nadat hul stut, John O’Shea, in 1968 die eerste Leeu was wat in 77 jaar afgejaag is. Hy is volgens die Britse pers deur ŉ spul Oos-Transvaalse voorspelers getakel, en toe as enigste Leeu uitgesonder wat teruggeslaan het en toe afgestuur is. Hy is glo met die afstap in die tonnel deur ŉ toeskouer, plaasvervangers, beamptes en selfs polisie te lyf gegaan. (Of só is dit in Brittanje vertel!) Willie John McBride het by die pawiljoen afgehardloop, O’Shea te hulp gesnel en die “99-kode” het daaruit ontstaan: As daar op die 1974-toer weer ŉ groepsgeveg sou uitbreek, sou alle Leeus, van waar ook al op die veld, gaan help baklei! Dit het ŉ keer of wat op die toer gebeur, maar die “hoogtepunt” was in die derde toets in Port Elizabeth toe JPR Williams seker 40 meter ver genael het om te gaan help baklei! Hoogtepunte in Leeus-toetse ŉ Paar hoogtepunte tydens die 46 toetse tussen die Springbokke en Leeus: Morné Steyn se wenskop. Foto: Alexander Joe/AFP. beklink. Skitterrugby deur die jare Daar was deur die jare skitterende rugby, deur die Springbokke én die Leeus. Ek was bevoorreg om tydens elk van die sewe Leeus-toere na Suid-Afrika, ná die Tweede Wêreldoorlog, minstens een wedstryd (in 1955) te sien, en vele meer wedstryde en toetse tydens die ander ses toere. Ek onthou die 1955-Leeus se grotes, veral Jeff Butterfield, sy sentermaat Phil Davies, losskakel Cliff Morgan, die vleuel Tony O’Reilly, Mike Greenwood … In latere jare was daar onder meer die man wat as die grootste Britse en Ierse Leeu nóg beskou word – Willie John McBride – ŉ leier en ware rugbyheer. Verder was daar sy 1974-spanmaat Mighty Mouse MacLachlan en dié se voorrymaat Fran Cotton, die ligtekop-flank Fergus Slattery, die hele 1974-agterlyn met sterre soos Gareth Edwards, Phil Bennett, JPR Williams, JJ Williams – die heel, heel beste agterlyn wat ek bevoorreg genoeg was om te sien uitdraf. Op ander toere was daar ander skitterende agterspelers soos Mike Gibson, Richard Sharp en Barry John wat seergekry het. Hierdie spelers se doelbewuste “uithaal” van hul beste spelers tydens provinsiale wedstryde het die Britte behoorlik rooiwarm onder die kraag gekry! Ag, dis dié soort toere wat rugby vir sy ondersteuners die spel maak wat dit is. Wangedrag Dan was daar die 1962-Leeus – bekend as die “Wreckers” – wat skade aangerig het by talle hotelle deur beddens by die vensters uit te gooi, brandslange in die gange te spuit, deure af te breek, kos en drank te bestel sonder om daarvoor te betaal, en sommer net ongeskik teenoor die publiek opgetree het. Die 1968-Leeus is deur die Sunday Times as “the worst-behaved team ever to tour South Africa” beskryf. En die 1974-span se dikwels snaakse, maar té dikwels ook onaanvaarbare manewales, is 29 jaar later weer opgediep en soos volg deur The Guardian van 14 Junie 2013 beskryf: “A history of Lions tours: drinking bouts, unpaid debts, girls in tears.” Foto: Michael Bradley/AFP. Die 1974-span het, nadat hulle die Bokke in Pretoria hul grootste loesing nóg gegee het (28-9) en in die volgende toets in Port Elizabeth feitlik daarop verbeter het (26-9) en sodoende die reeks beklink het, hul hotel in die Baai redelik erg verwoes – soveel só dat die hotelbestuurder, sopnat met ŉ brandslang deur die haker Bobby Windsor gespuit, gedreig het om die polisie te ontbied. Dié soort gedrag word nie meer geduld nie. Daarvoor sorg die pers wat saam toer, skorsings en selfs die opskort van kontrakte dat die manne nou twee maal dink. Einde van lang toere Een van die groot hartseersake van toetsrugby is dat die (finansiële) vereistes van die beroepsera waar die Britse klub die sweep klap, ŉ einde aan “lang” rugbytoere deur internasionale spanne gebring het. Al wat van hierdie hoogtepunte oorgebly het, is die 12-jaarlikse besoek van die Britse en Ierse Leeus aan die drie voorste lande in die Suidelike Halfrond. Die Leeus (soos alle ander nasionale toerspanne) het tot 1980 teen ál die provinsiale spanne, asook teenstanders soos die Suidelike/Noordelike/SA Universiteite, die Gekombineerde Magte, die SA Plattelandse span, al die unies se uitsoekspanne, die ou Junior Bokke (lees SA “A”) en dies meer gespeel.