So ontstaan die postmoderne kondisie, wat deur Lyotard beskryf word as agterdog teen meesterverhale, die verwerping van totaliteite, van universele waardes en (onder meer uitgespel in die werk van Foucault) die verwerping van die moontlikheid van objektiewe kennis.
Die besef dat taal nie die waarheid kan vasvat nie maar dat enige waarheidsaansprake gekonstrueer is binne 'n sekere tyd, binne 'n spesifieke gemeenskap, met sekere magswerkings, het die idee van 'n "Hoë Letterkunde" met groter waarde (waarheid, skoonheid en goedheid) as enige ander taaluitings, 'n knou toegedien. Boonop het die wêreld sedert die 1960's 'n snelgroeiende kultuuraanbod beleef - veral met klem op massavermaak, versprei deur steeds meerwordende en meer effektiewe elektroniese media. Die impak van die hoë literatuur is in hierdie omstandighede gewoon veel kleiner, want dit is maar net nóg 'n klein deeltjie van die massiewe, totale kultuuraanbod. Teen hierdie agtergrond het die bewonderende aanhang van die kanon plek gemaak vir die studie van 'n veel wyer kultuuraanbod.
In hierdie gees is literatuurkritiek sedert die tagtigerjare al minder hermeneuties, al meer wetenskaplik, al minder gerig op waardeoordeel. Ek vermoed dat Tim du Plessis se "gewone koerantlesers" weggekeer het van die soort kritiek wat waardeoordeelsku en interpretasiesku deur literatore geskryf word. Die vermoede word bevestig daardeur dat die behoefte om menings oor boeke uit te spreek nie verdwyn het nie, maar, al sy dit dan op 'n impressionistiese wyse, oral teenwoodig is: hoogs subjektiewe indrukke wat elke leser oor boeke uitspreek deur te kliek op die "I like"-ikoon, deur te twiet hoe mooi die boek is, of op 'n blog of 'n facebook-muur 'n mening te lug. Die populêre media gee ook toenemend gewone lesers se menings, of kry 'n glanspersoon se mening oor 'n boek (in 'n kort paragraaf met 'n groot foto daarby).
Een moontlike reaksie op hierdie veranderings is om 'n terugkeer na die humanisme te bepleit - soos Rob Riemens of Kronman. Daar is 'n paar van ons wat eenkant bly sit en terwyl almal dekonstrueer en praat oor relativisme, gaan ons aan om mooi metafore te waardeer, ons skandeer die gedigte en wys hoedat ingespeel word op ouer digters se werk. Ons hou vas aan die estetiese waardes gegrond op die humanistiese uitgangspunt dat ons, deur ons blootstelling aan die mooie, die ware en die goeie, beter mense word, fyner dinge kan waardeer. Ons luister na die beste musiek, omring ons met die mooiste boeke en skilderye en kyk neer op die barbare daar buite wat die wêreld so smaakloos besoedel met lelike argitektuur, kitskos en graffiti. Hierdie houding gaan dikwels gepaard met nostalgie na 'n vroeër era toe daar nog waardes was - voordat die barbare ons oorstroom het.
In die letterkunde sien ons ook werke wat hierby aansluit - 'n soort nuwe estetisisme en dekadensie.
In die letterkunde sien mens die toenemend komplekse werk, al hoe meer selfverwysend, omdoppend besig om die eie magteloosheid van die taal en van die teks om aan die taal te ontsnap, bloot te lê.
Sommige letterkundiges sien dat die dae van die Hoë Literatuur getel is. Hulle lees daarom eerder literêre tekste as kulturele dokumente van 'n sekere tydsgewrig, om sodoende die magsverhoudings in die gemeenskap uit hierdie tekste bloot te lê.
Skrywers wat hierdie opsie volg, wend hulle eerder tot die skryf van populêre fiksie, of allerlei vorms van nie-fiksie, joernalistiek, biografie en "prosa-tv" om daardeur 'n groter gehoor te kry as die klein groepie inwoners van die Republiek van die Lettere - sodat hulle relevant kan wees. Hulle blog en tree op en probeer om 'n teenwoordigheid in die sentrum van kultuur te vind.
In Suidpunt-jazz van André Letoit is een van die karakters, Timo Bezuidenhout, 'n Marxistiese geskiedenisdosent aan die Universiteit van Kaapstad. Maar die verteller kwalifiseer die stelling dat hy 'n Marxistiese geskiedenisdosent is soos volg:
In die lig van die voorafgaande bespreking, wil mens byna sê dat daar plek behoort te wees vir 'n teoreties geskoolde literêre kritikus, wat anders as die meeste teoretici, werklik lief is vir die letterkunde. Eintlik pleit ek dat daar plek behoort te wees vir 'n kritikus wat werklik trane in die oë kry by die lees van 'n mooi gedig.
Maar ek wil my haas om te verduidelik dat ek nie hiermee 'n romantiese beskouing bepleit wat aansluit by of terugkeer na 'n sekulêre humanisme nie. Ek wil ook nie vra dat ons maar net moet maak asof die talige wending en die kulturele wending nooit bestaan het en sonder meer terugkeer na 'n veilige "close reading" van bevoorregte tekste nie. 'n Mens kan jou maagdelikheid slegs een keer verloor.
Om die kunswerk as 'n geheel te lees, om sigself ook "oop te stel" vir die kunswerk om in die veelgekritiseerde taal van die hermeneutiek te praat, impliseer nie sonder meer 'n romantiese nosie van die humanisme, 'n beskouing van 'n een-tot-een relasie tussen taal en werklikheid nie. Want die literêre teks is nie 'n afbeelding, 'n "refleksie" van die werklikheid nie maar 'n "reflektering" oor die werklikheid. Die kunswerk kan ook beskou word as 'n manier van dink - as estetiese denke. En om die kunswerk só te benader beteken dat ek dit wel anders lees as 'n biografie, 'n populêre fliek, graffiti of 'n liedjie van Lady Gaga.
Die kunswerk, soos Ernst van Alphen (2005:4) dit stel, nooi die waarnemer daarvan uit tot 'n dialoog. Volgens Van Alphen tematiseer kunswerke nie maar net kulturele en sosiale konsepte nie - kunswerke is nie bloot uitdrukkings of manifestasies van 'n kultuur, van 'n historiese periode of die produk van die kunstenaar se intensie nie. Die kunswerk is 'n manier waarop die kunstenaar dink, en die kunswerk nooi die waarnemer daarvan uit om saam te dink.
Kundera se eie romans het 'n sterk filosofiese inslag, maar hy spreek uitdruklik sy afkeer van die sogenaamde filosofiese roman uit. Hy noem hierdie romans 'n onderwerping van die romankuns aan die filosofie. So 'n "filosofiese roman" is vir Kundera geen roman meer nie maar "tale-making out of moral or political ideas" - die vertel van 'n storie om een of ander reeds-bestaande idee te illustreer.