Die hofsaak begin
Dis 3 Desember 1963. Hoewel dit nog vroeg is, lê die somerson al warm oor Kerkplein in Pretoria. Die standbeeld van Kruger gooi ‘n lang skaduwee in die rigting van die Ou Raadsaal aan die suidekant. Oorkant, in die vaalgrys gebou links voor die Krugerbeeld, setel die Transvaalse afdeling van die Hooggeregshof in die Paleis van Justisie.
Dit is nog vroeg, maar die verkeer in die sirkelpad om die groen plein begin al kwaaier woel en nou verskyn ook ‘n klompie polisiemanne op die Paleis van Justisie se hoë trap. Hulle is gewapen. Party van die konstabels stap die trap af en staan op die geplaveide sypaadjie rond in hul netjiese blou uniforms geklee.
Allengs skuif ‘n skaretjie voor die gebou saam. Baie van die mense is nie-blankes. ‘n Swartvrou in stamdrag, met grasstringe en krale om haar arms, bene en nek, trek die aandag van oorsese koerantmanne entelevisiefotograwe. Hulle “skiet” ywerig hul foto’s, voer onderhoude met talle nie-blankes. ‘n Klom­pie swartvroue skree “Amandla Ngawethu!” — die krag is met ons! — en gee die ANC se vuisteken. Op film lyk dit goed, kan dit selfs indrukwekkende vertoon suggereer...
Die swaar houtdeure van die gebou word oopgemaak en die nuuskieriges stroom een van die hofsale binne. Oorsese en plaaslike joernaliste pak die persbanke vol. Agter in die hof is die sitplekke gou beset en talle nuuskieriges moet by die deure omdraai.
Die hele wêreld stel belang in die Rivonia-hofsaak. Teen dié tyd het die saak al ‘n lang geskiedenis:
Op 9 Oktober verskyn die elf beskuldigdes die eerste keer. Hulle is Nelson Mandela, Walter Sisulu, Dennis Goldberg
Govan Mbeki, Ahmed Mohammed Kathrada, Lionel Bernstein, Raymond Mhlaba, James Kantor, Elias Motsoaledi, Andrew Mlangeni en adv Bob Hepple. Aanklagte van sabotasie, dat hulle die doelstellings van die kommunisme bevorder het en geld ingevorder of ontvang en bestee het om sabotasie te pleeg, word teen hulle gelê.
Op versoek van die verdediging word die saak uitgestel sodat die klagstaat bestudeer kan word.
Twintig dae later, op 29 Oktober, word die saak hervat en vra die verdediging dat die klagstaat nietig verklaar word op grond daarvan dat dit vaag en onduidelik is. Regter Quartus de Wet oorweeg die aansoek en beslis die volgende dag dat die klagstaat nie toelaatbaar is nie en dus verwerp word.
Die beskuldigdes wen dus die eerste rondte — maar tien van hulle word onmiddellik weer in hegtenis geneem. Die uitsondering is Bob Hepple wat reeds die oggend viygelaat is omdat hy aangebied het om staatsgetuie te word.
‘n Nuwe klagstaat word intussen voorberei en op 25 Novem­ber verskyn die oorblywende tien beskuldigdes opnuut. Weer doen die verdediging aansoek om nietigverklaring, dog hierdie keer slaag hulle nie. Die nuwe klagstaat voldoen aan die vereistes van die wet, bevind die regter nou.
In die hof doen dr Yutar die dramatiese aankondiging dat Hepple, wat staatsgetuie sou word, saam met sy vrou na Dar- Es-Salaam gevlug het. In ‘n vroeëre mededeling aan die hof het dr Yutar reeds gesê dat hy vir die veiligheid van die staatgetuies vrees. Hepple, wat in die verhoor sou getuig dat hy ‘n kommunis is en ook sou onthul wat by Rivonia plaasgevind het, aldus dr Yutar, het die land verlaat na dreigemente teen sy persoon en sy gesin. In die lig van die gebeure durf hy nie die name van sy ander getuies vooraf bekend maaknie, voer dr Yutar aan. Hulle is in gevaar.
Dr Yutar kondig ook aan dat die Staat bevestiging gekiy het dat ‘n ontsnappingsplan vir die tien beskuldigdes voorberei word. Diegene daarvoor verantwoordelik maak ‘n fout. Die owerheid het die nodige maatreëls getref, waarsku hy.
Die nuwe klagstaat beslaan nege foliovelle, meer as dubbel so lank as die eerste. As die tegniese verskille oor die hoof gesien word, verskil die nuwe van die oue slegs daarin dat die ou aanklag van sabotasie in twee aanklagte verdeel word. Die nuwe klagstaat het nou altesame vier aanklagte, teenoor die drie aanklagte vervat in klagstaat nommer een. Dr Yutar vul die klagstaat ook aan met verdere besonderhede wat sowat 100 foliovelle beslaan en waarin hy die bewerings teen elke beskuldigde uiteensit.
Nou is dit 3 Desember en die stampvol hofsaal wag dat die hof moet begin. Die een na die ander maak die verdedigingsadvokate met hul swart ampstogas hul verskyning: daar is adv A Fischer, SA. Hy is ‘n gelyste Kommunis. Daar is adv VC Berrange, nog ‘n gelyste Kommunis, wat bekendheid verwerf het as knap strafhof-advokaat. Daar is adw A Chaskalson, G Bizos en JF Coaker (laasgenoemde verskyn net namens Kantor). Ook die verdediging se opdraggewende prokureur, mnr J Joffe, neem sy plek in.
Oomblikke later staan die speurders en polisiemanne by die regtersydeur opsy — dr Yutar, kort van persoon maar kersregop in sy ampstoga, stap die hof binne.
“Morning, gentlemen,” groet hy by die persbank die koerantmanne wat hy ken. Op sy hakke volg sy assistente.
Die advokate — die Staat regs voor in die hof, die verdediging links — pak boeke en dokumente uit terwyl hulle gereed maak vir die koms van die regter.
“Stilte in die hof!” roep die hofordonnans uit wat sy versky­ning by die deur agter die hoe regtersbank maak.
Almal in die hof kom orent. Die hofordonnans staan opsy en die volgende oomblik verskyn die groot figuur van die regter-president van Transvaal in sy rooi strafhoftoga agter die hoë regterstoel. Hy buig waardig vir die advokate en neem plaas...
Die Rivonia-verhoor begin.
Nou wag die stampvol hofsaal net op die koms van die beskuldigdes. Sedert hulle met hul eerste verskyning die nie-blanke toeskouers in die hof met die ANC se vuisteken begroet en slagkrete van “amandla” tot die ontstigting van die hof uitgelok het, word die beskuldigdes eers ingebring nadat die regter plaas geneem het. Met die regter in die hof waag niemand dit om hom aan minagting van die hof skuldig te maak nie.
‘n Konstabel maak die deurtjie oop van die houtafskorting wat heuphoogte om die ingang van die trap na die selle onder die hof aangebring is. Deur hierdie deurtjie loop die aangeklaagdes...
Die beskuldigdes kom te voorskyn in die volgorde waarin hulle aangekla word; so sou hulle in die komende maande drie keer per dag hul verskyning in die hof maak.
Voor loop Nelson Mandela, ‘n groot swartman met ‘n gelerige gesig. Soos altyd hou hy ‘n swart hardebandlêer waarin hy ywerig skryf, in sy hand.
Hy word gevolg deur ‘n kort swartman. Dis Walter Sisulu, en Sisulu is selfs ligter van kleur as Mandela.
Op sy hakke volg ‘n blanke: die glimlaggende Dennis Gold­berg. Na Goldberg kom Govan Mbeki, die grys geworde voormalige verslaggewer van Port Elizabeth.
Beskuldigde nommer vyf is die groot Indiër Ahmed Moham­med Kathrada. Hy word gevolg deur Lionel Bernstein, die skraal Johannesburgse argitek.
Nommer sewe is die breedgeskouerde swartman, Raymond Mhlaba; dan volg die blanke prokureur James Kantor. Kantor spog met ‘n volbaard.
Twee swartes, Elias Motsoaledi en Andrew Mlangeni vorm die agterhoede — hulle is onderskeidelik beskuldigdes nommer nege en tien.
‘n Paar van die tien man glimlag stilweg vir bekendes, dan neem hulle plaas in die spesiale lang beskuldigdebank wat in die hof aangebring is.
Op aandrang van dr Yutar moet die beskuldigdes die een na die ander op die aanklagte pleit.
“Onskuldig,” se Mandela. “Dit is die Regering wat in die beskuldigdebank moes gestaan het.”
“Onskuldig,” se Sisulu, “Dit is die regering...”
Goldberg herhaal die refrein: die res ontken ook almal skuld. Nou kom dr Yutar op die been om sy openingstoespraak te lewer. Die Rivoniasaak het in alle erns begin.
Dr Yutar se openingsrede behels ‘n opsienbarende uiteenset- ting van die saak teen die beskuldigdes.
“Soos die klagstaatbeweer,” lees dr Yutar ondermeer, “het die beskuldigdes doelbewus en kwaadwilliglik die pleeg van dade van geweld en verwoesting dwarsdeur die land beplan...
“Die doel was om in die Republiek van Suid-Afrika teweeg te bring chaos, wanorde en verwarring wat, volgens hul plan, aangeblaas sou word deur die optrede van duisende opgeleide guerrilla-eenhede wat dwarsdeur die land in verskeie gunstige posisies versprei sou wees.
“Hierby sou in die verskeie gebiede plaaslike inwoners aansluit, asook spesiaal gekeurde manne wat in sodanige gebiede aangestel is. Hulgekombineerde optredes isbeplan om te lei tot verwarring, gewelddadige opstand en rebellie op die regte tydstip, gevolg deur ‘n gewapende inval deur militêre eenhede van vreemde moondhede.
“Te midde van die gevolglike chaos, verwarring en wanorde was die beskuldigdes se plan om ‘n Voorlopige Rewolusionêre Regering te stig om die administrasie en beheer van die land oor te neem...
“In hoofsaak word die beskuldigdes aangekla op twee aan klagte van sabotasie,” vervolg dr Yutar.
“Eerstens beweer die Staat dat die beskuldigdes, saam met die ander persone en organisasies in die klagstaat genoem, werklike onwettige en opsetlike dade gepleeg het, naamlik die werwing van persone vir onderrig en opleiding, sowel binne as buite die Republiek van Suid-Afrika in:
— die voorbereiding, vervaardiging en gebruik van plofstowwe met die doel om dade van geweld en verwoesting in die Republiek te pleeg;
— die kuns van oorlogvoering, insluitende guerrilla-oorlog- voering en militêre opleiding in die algemeen, met die doel om ‘n gewelddadige rewolusie in die Republiek te veroorsaak; en voorts dat hulle skuldig is aan die 153 dade van geweld en verwoesting (dade van sabotasie) soos in ‘n aanhangsel tot die klagstaat gedokumenteer is. ”
Die tweede aanklag kom baie ooreen met die eerste, maar in hierdie aanklag word ook gerep van sameswering ten einde dade van guerrilla-oorlogvoering, van hulp aan vreemde invalsmagte en deelname aan gewelddadige rewolusie en opstand binne die land te pleeg.
In die klagstaat word ook die name genoem van mense wat met die beskuldigdes saamgewerk het, maar nie voor die hof verskyn nie. Arthur Goldreich en Harold Wolpe is twee van die so genoemde samesweerders. Hulle sou saam met Mandela, Sisulu, Goldberg, Mbeki, Kathrada, Bernstein en Mhlaba lede van Umkhonto We Sizwe se “National High Command”, die Opperbevel, gewees het.
Ook word as mede-samesweerders genoem Vivian Ezra (blank), Julius First (blank), Michael Harmel (blank), Jack Hodgson (blank), Ronnie Kasrils (blank), dr Arthur Letele (swart), George Naicker (Indiër), Billy Nair (Indiër), Looksmart Saulwandle Ngudle (swart), adv P Duma Nokwe (swart), adv Joe Slovo (blank), Harold Strachan (blank), Oliver Tambo (swart), Ben Turok (blank) en Cecil George Williams (blank).
Sewentien name... en elf van hulle is blankes.
As organisasies wat met die beskuldigdes en die persone saamgesweer het, word genoem die Suid-Afrikaanse Kommunisteparty (SAKP), die African National Congress (ANC) en Umkhonto We Sizwe.
In verband met James Kantor voer die klagstaat aan dat hy aandadig was, of persoonlik of in sy hoedanigheid as senior vennoot van Harold Wolpe in hul Johannesburgse prokureursfirma.
Albei die aanklagte voer aan dat die oortredings tussen 27 Junie 1962 en 11 Julie 1963 by Rivonia, Travallyn en Mountain View en ander plekke in die Republiek gepleeg is. Party van die mense wat deelgeneem het, word beskiyf as “onbekend” aan die staatsaanklaer.
Dr Yutar se voorts in sy openingstoespraak die getuienis in verband met die eerste aanklag sal wees dat die ANC teen die tweede helfte van 1961 besluit het om tot ‘n beleid van geweld en verwoesting (sabotasie) oor te gaan om sy politieke doelstellings te bereik. Met dié doel het hy Umkhonto We Sizwe gestig wat die militêre vleuel van die ANC sou wees.
Die lede van Umkhonto We Sizwe is gewerf van volgelinge wat bereid was om te sterf, indien nodig, in die uitvoering van hul dade.
Umkhonto We Sizwe het homself onder die politieke leiding van die National Liberation Committee geplaas. Al die verbode organisasies in Suid-Afrika was lid van die National Liberation. Committee se nasionale uitvoerende bestuur. Onder hulle tel die ANC en die SAKP. Vir sy beheer het Umkhonto homself egter onder die sogenaamde “National High Command” of Opperbevel geplaas.
Hierdie organisasies het, omdat hulle deur die Regering verbied is, besluit om ondergronds te gaan. Dit was vir hulle nodig om geskikte persele in die hande te kry.
Michael Harmel, ‘n kommunis, het die fiktiewe naam Jacob­son gebruik en ‘n eiendomsagent om so ‘n perseel genader. Hy het gesê dat hy dit nodig het vir sy swaer wat siek is en rus en stilte nodig het.
Nadat Harmel ‘n paar eiendomme van die hand gewys het omdat hulle te naby bure was, is ‘n geskikte plek in Julie 1961 by Rivonia gevind, wat meer as 28 akker beslaan het...
Dr Yutar is ‘n uitmuntende voordraer: sy helder stem vul die hofsaal onderwyl hy aan die hof besonderhede van die Rooi plan teen Suid-Afrika gee. Wenkbroue wip hoër en verbasing is op baie gesigte te lees onderwyl hy besonderhede gee van die beskuldigdes se plan om wapens op groot skaal te vervaardig; 48 000 landmyne. 210 000 handgranate, pypbomme, spuit- bomme, petrolbomme, termiet-bomme en bottelbomme.
Om die hof te laat sien hoe elke bom presies volgens die beskuldigdes se formules saamgestel kan word, kondig dr Yutar aan, is 'n klankfilm spesiaal voorberei. Met die lopende kommentaar van die Weermag se plofstofdeskundiges voorsien, toon die rolprent hoe geslaag die formules is en presies watter vemietigende effek dit kan behaal...
Die eerste getuie is speurdersers FJ van Biljon, ‘n polisiefotograaf en tekenaar, wat planne en ‘n foto-album van die geboue by Rivonia, Mountain View en Travellyn indien. Die foto’s by Rivonia is op die dag van die klopjag geneem.
Hy sê die woonhuise by Travallyn en die woonstel by Moun­tain View is net gedeeltelikvan die hoofpaaie af sigbaar; die huis op Rivonia (Lilliesleaf) is glad nie van die teerpad af te sien nie en lê sowat 500 tree daarvandaan.
Almal sit regop. Goldreich se arbeiders op Rivonia gaan vertel wat hulle op Lilliesleaf gesien het...
Solomon Sepeng, ‘n jong swartman, vertel dat hy sedert Desember 1958 by die Goldreichs in diens was. Eers het hulle in Isipingolaan in die voorstad Bellevue, Johannesburg gewoon en daama in St Patricklaan, Parktown. Later het die Goldreichs na Lilliesleaf getrek.
Op Rivonia het Sepeng en die swart vrou, Edith, in die huis gewerk en ses swart bediendes buite.
Hy het Sisulu in een van die buitekamers sien “papiere” lees en gesien dat Kathrada die slinger draai van ‘n masjien wat papiere uitskiet. Ook Mhlaba het op Rivonia gewoon.
Op die plaas is daar by die buitekamers ‘n draad aan ‘n lang paal met die een punt aan ‘n watertenk vas, getuig Sepeng.
Dr Yutar: “Weet jy van ‘n draad onder die grond?” — “Ek het so ‘n draad uit die grond sien kom. Hieraan was ‘n ander draad vas wat na ‘n masjien in een van die buitekamers gelei het. Daar was geen vensters in die kamer nie en niemand het daarin gewoon nie. In die kamer was ook “iets wat gedraai het”. Langs die masjien het ‘n radio gestaan. Uit die kamer het soms klanke gekom... “
Sepeng het gesien hoe twee plaasarbeiders twee bome vir pale aikap. Later is die twee pale langs die vensterlose kamertjie geplant. In die vertrekkie het hy oorfone gesien. ‘n Onbekende blanke het die apparaat en die fone aan sy ore gehad.
Dr Yutar: “Wie het almal met die masjien gewerk wat papiere uitgeskiet het?” — “Ek het net vir Kathrada gesien. Ander kon in die nag daarmee gewerk het dat ek dit nie gesien het nie.”
Die swart vrou, Edith, word ingesweer. Sy getuig dat sy in Julie 1960 in Parktown by die Goldreichs in diens getree het. Goldreich het by die Greatermans-afdelingswinkel in Johan­nesburg gewerk en mev Goldreich by ‘n kleuterskool.
In Parktown het ‘n swarte wat sy as David geken het altyd by die Goldreichs besoek afgelê. Die Goldreichs het horn ook as David aangespreek.
Wie was die David? Dr Yutar oorhandig ‘n album met foto’s aan Edith en sy wys Mandela uit.
“David” het in 1961 die eerste keer by die Goldreichs besoek afgelê en later het hy sy vrou saamgebring.
Toe Edith in 1961 saam met die Goldreichs na Rivonia getrek het, vertel sy, het “David” in die grasdakkamer gaan woon.
“David” het lank op Lilliesleaf gebly, maar hy is aan die begin van die winter weg. Toe sy in Januarie 1963 van verlof af op die plaas terugkom, het Edith gevind dat Mhlaba in die gras­dakkamer woon. ‘n Ander persoon het die grasdakkamer met Mhlaba gedeel, maar sy ken nie dié se naam nie.
Mhlaba het Rivonia op Goeie Viydag (12 April 1963) verlaat en hy was sowat twee weke terug toe die polisie die mense op Rivonia aangekeer het. Sisulu en Mbeki het toe in die grasdakkamer gewoon. Ook Kathrada was in een stadium daar tuis.
Goldberg, wat toe ‘n baard gehad het, het gereeld met ‘n Volkswagen Kombi op Lilliesleaf besoek afgele. ‘n Mens kon nie in die motor insien nie, aldus Edith.
Sy het ook Bernstein, adv Bob Hepple en Joe Slovo op Rivonia sien besoek aflê.
Die huismense en ander bewoners van die plaas het bedags, wanneer Goldreich en sy vrou gaan werk het, gelees en geskryf. Mbeki het ‘n tikmasjien gebruik.
Twee van die buitekamers was gesluit. In een daarvan het Goldreich sy verf, doeke en ander skilderbenodigdhede gehou.
Adv Bizos begin Edith namens die verdediging kruisvra...
Mandela haal sy dik swartraambril af wat hy opgesit het om aantekeninge in sy lêer te maak. Nou byt hy, soos dit sy gewoonte is, aan die een oorstuk en staar voor horn uit. Sisulu, langs horn, leun na Mandela oor en fluister iets. Goldberg haal sy diklensbril met die dun raampie af en vryf sy oë.
Mbeki, met die eienaardige grys hare, vee oor sy mond en kyk rond met sy groot bruin oë, glimlag vir Kathrada wat ‘n bietjie versit en met reëlmatige spierwit tande terugglimlag. Bern­stein, langs hom, sit rustig met sy ken in sy handpalms gestut. Bernstein kyk reg voor hom uit—hy is ‘n ingetoë en stil persoon en sy glimlag selde meer as ‘n vertrekking van die mondhoeke.
Mhlaba, breed en geset, glimlag ‘n breë, kommerlose glimlag. Langs hom hou Kantor sy bebaarde ken in sy handpalm, trek ‘n slag sy baard deur sy vingers. ‘n Fronsie kerf sy voorkop.
Motsoaledi, nommer nege in die beskuldigdebank, se ronde, gladde swart gelaat is uitdrukkingloos en ook op die frisgeboude Mlangeni, die laaste in die ry, se byna hoekige gesig spieël daar geen kommer nie...
Adv Bizos sluit sy kruisverhoor af en die eerste dag van die verhoor is kort na vieruur die middag verby. Die beskuldigdes word deur polisiemanne die trap na die hofselle af. begelei onderwyl die mense uit die hof stroom. Adv Fischer, dr Yutar en adv Berrange vertoef nog ‘n oomblik. Hulle noem mekaar op die voomame: “Percy”, “Bram”, “Vernon”. Hulle ken mekaar al jare, het al dikwels teenoor mekaar opgetree, teen mekaar in die hof gewen of verloor.
‘n Blanke skoonmaker bring sy besem en begin met sy opruimwerk; hy verwens ‘n man wat sy pyp teen ‘n tafelpoot uitgeklop het.
Agter in die Paleis van Justisie grens die ingang tot die onderhofse selle waar die beskuldigdes gehou word aan ‘n kort halwe sirkelpad wat tussen die hofpersoneel se parkeerplek en die res van die gebou loop. Bo is die sirkelpad oop, sodat ‘n mens in die drie verdiepings kan afkyk. Hoe swaar ysterhekke waar konstabels die wag hou, sluit die sirkelpad aan weerskante af.
Nog voor die hof verdaag is, het ‘n polisievangwa met ‘n traliestrepie hoog teen die dak by die een ysterhek ingery en voor die seldeur stilgehou. Nou tree konstabels uit die selle tevoorskyn. Die vangwa se agterdeur word oopgemaak en die beskuldigdes kom op ‘n ry uitgestap om in te klim.
Die ander ysterhek word oopgemaak en die vangwa ry uit. Op straat sluit dit aan by ‘n motor met gewapende polisie wat reeds voor die ysterhek wag. Toe die vangwa vyf tree verder in Vermeulenstraat links draai, op pad na die Pretoria Sentrale Gevangenis, trek nog ‘n motor met gewapende polisiemanne van die sypaadjie af weg. Soos dr Yutar belowe het, word uiterste veiligheidsmaatreëls getref. Die vangwa se vrag is waardevol.
Tussen die tralies van die vangwa verskyn etlike gebalde vuiste.
“Amandla Ngawethu!” roep ‘n klompie ANC ondersteuners in die straat.
Die polisiemanne wat by die hof agtergebly het, gaan huis toe; die klompie swartes smelt in die straat weg—more is nog ‘n dag.