Pholisi ya Sisieme dza Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS) yo ṱanganedzwa nga khabinete nga Lara, 2004, zwenezwo ho vha vhukando ha ndeme ha u thoma kha u ḓidina hashu kha u ṱanganedza, u khwaṱhisedza, u bveledza, u alusa na u tsireledza Sisieme dza Nḓivho ya ngwaniwapo Afrika Tshipembe. Musi ri tshi khou ralo u bvisela khagala u konḓa kana u sa pfesesea na dzikhaedu dza IKS, maitele e a dzhiesa tshifhinga tshilapfu u fhira tshe tsha vha tsho lavhelelwa, zwo ita uri vhane vha khou shela mulenzhe vha vhe na tshenzhemo yavhuḓi nga maanḓa, zwe zwa ita uri vha vhe ṅanda nthihi kana vha shumisane kha u ṱhonifha vhunzhi ha tshomedzo dza ndeme dza nḓivho ya ngwaniwapo?
Yo dovha hafhu ya khwaṱhisedza uri hu vhe na muya wavhuḓi wa tshumisano vhukati ha vhane vha kwamea kha u dizainiwa hayo, u bva kha vhaimeli vha mihasho ya muvhuso na khoro dza saintsi, u swika kha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha ha ya sekondari, dziNGO na vha re na nḓivho yeneyo.
Pholisi ya IKS yo vha hone nga tshifhinga tshavhuḓi. Mishumo ya SADC na ya NEPAD i khou anda i tshi ya, nahone pholisi ntswa i nekedza furemiweke ya tshumisano na vhafarakani kha maṅwe mashango a Afrika. Ri nga thusana kha thaidzo dzo livhanaho na madzingu oṱhe na dzhango ohe nga vhuphara, u wana dzimbuelo na u sa ṱhonifhiwa kana u sa dzhielwa nṱha ha vha re na nḓivho. Pholisi na yone yo a nga tshifhinga tsha musi Dzangano a nḓivho a ḽifhasi, Komiti ya u Fhambana ha Zwithu na maṅwe madzangano a dzitshaka na mazhendedzi a vhukati na maitele a u tshimbidza na nyambedzano vhukati ha mashango o bvelelaho na ane a kha i bvelela kha Tshomedzo dza Nḓivho na zwa u Dhielela (Dzhinethikhi), na Nḓivho ya sialala na dzingano. Pholisi i o ita mushumo wa ndeme kha tshiimo tsha idzi nyambedzano nahone i o thusa malugana na uri Afrika Tshipembe i vhona hani u shanduka hune ha vha hone na u shela mulenzhe ha vhane vha vha na nḓivho kha idzi mveledziso?
Nyanḓadzo ya pholisi ya IKS yo imela tswikelelo ya ndeme malugana na u dzhenisa IKS kha zwa u fhelisa vhushai. Naho thandela dza u dzhenelela kana u thusa dzi tshi khou kwamea nga nḓila yavhuḓi, Phoḽisi ya IKSi nekedza mutheo une khawo nḓivho ya ngwaniwapo ya nga shumiswa kha u ita uri hu vhe na thuso kana u dzhenelela ho teaho. Ro lavhelela zwihulwane zwa uri u ṱanganedzwa ha iyi phoḽisi hu o ita uri matshilo a vhadzulapo na nyimele dza vhutshilo dzi khwinifhadzee. Ngauralo ndi zwa ndeme uri Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi, khathihi na mihasho ya muvhuso na vha kwameaho, vha bvele phanḓa vho khwaṱha malugana na u shumisa iyi phoḽisi na zwine zwa vha khayo?
U ṱanganedzwa ha Phoḽisi ya Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS) ndi zwithu zwihulwane zwine zwa tea u pembelelwa kana u fhululedzwa nga Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi na vhoṱhe vha kwameaho. U dzhiela nṱha IKS nga nḓila ine ya vha ngayo, phoḽisi i oda u ita uri hu vhe na u pfesesa khwine zwa ivhazwakale na zwa mvelele, na ndeme ya zwitshavha zwapo. Ndi phoḽisi yo khwaṱhaho ine ya ṱanganya vhaṱuṱuwedzi vhahulwane vhane vha vha vhone vho ḓisaho tshanduko kha mveledziso na khonadzeo ya ikonomi kha vhane vha vha na IKS, na vhane vha shuma ngayo. Ndi phoḽisi ine i nga shuma zwavhuḓi kha vhupo vhune ha shanduka nga u ṱavhanya, ine nga khayo zwitshavha zwapo na vhathu vha nga wana zwa matshilisano na zwa ikonomi Afrika Tshipembe nga u lingana?
Tshithu tsha ndeme ndi tsha uri nḓivho ya ngwaniwapo yo vha i yone tshithu tsha ndeme nahone i o dzula i ya ndeme kha vhutshilo na mutakalo wa vhunzhi ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe. Phoḽisi i tea u dzhiela izwi nṱha, u i khwaṱhisedza, u i bveledza, u i alusa na u tsireledza vhaṱhogomeli na vha shumaho nga iyi nḓivho. ṱhoḓea dza phoḽisi, ndi uri U Thomiwa ha Ofisi ya Lushaka, Komiti ya Vhueletshedzi, Dziaborathori dza IKS, nz., ndi khaedu khulwane nahone dza ndeme nahone dzi tshimbilelana na mvelelo dzoṱhe nga u angaredza dza uri DST kha phoḽisi ya IKS i oa: nyaluwo ya thekhInoodzhi yo khwiniswaho na u swikelelwa ha mbuelo dza vhukuma dza vha re na IKS na vhane vha shuma ngayo?
Nga u vha hone ha phoḽisi yavhuḓi na Yuniti ya IKS, aya mathomo a sumbedza tswikelelo khulwane ya DST, fhedzi mushumo u lemelaho u thoma zwino. Mushumo wa Yuniti hu o vha u ṱalutshedza masia a phoḽisi e ra a vhea, na u monithara mvelaphanḓa. Uri u shumisa hu tshimbile zwavhuḓi zwi o bva kha uri ri nga bveledza hani novele na thekhinoodzi dzo khwaṱhaho, u maketa zwibveledzwa zwiswa na dzitshumelo nga u ṱavhanya, nahone ra dzula ri phanḓa tshifhinga tshoṱhe.
Tsha u fhedza ndi oa u ḓivhadza uri ndi tikedza tshoṱhe phoḽisi ya IKS, ine ya sumbedza u ḓidina vhukuma ha DST, na u bula uri phoḽisi i o ita uri ri shumise ndivho dzashu zwavhuḓi.
Vhunzhi ha vhathu kha mashango o bvelelaho na ane a kha i bvelela vho sumbedza u vha na dzangalelo ḽihulwane kha Sisiteme ya Nḓivho ya ngwaniwapo (IKS). Musi hu tshi khou pfi ralo u bveledzwa furemiweke dza pholisi na vhusimamilayo, vhabveledzi vha dzipholisi shangoni nga vhuphara vha khou sumbedza u vha na dzangalelo ḽihulwane kha u wana na u tsireledza nḓivho ya ngwaniwapo. Mashango a no nga sa India na Brazil o no bvela phanḓa vhukuma?
Naho hu na vhushaka vhu vhonalaho vhukati ha vhufa na mvelele, nḓivho ya ngwaniwapo yo bvela phanḓa vhukuma. Tsumbo, thaidzo ya uri hu nga ṱalutshedziwa hani vhune ha vhuṱali nga tshitshavha tsha sialala u fhirisa nga muthu kana nga khamphani zwo uula mihumbulo ya vhomakone vha zwa mulayo na u itela khaedu vhabveledzi vha ifhulufhelaho vha dzipholisi. Mushumo wa nḓivho yapo kha zwa vhutumbuli kha indasiṱiri dza zwa mishonga u a ḓivhea. Idzi thaidzo khathihi na vhasheli vha mulenzhe kana vhathu vha kwameaho u bva kha mvelele dzo fhambanaho, zwo sumbedza u bveledza pholisi ya IKS nga DST zwo dzhia tshifhinga tshilapfu u fhirisa tshe tsha vha tsho lavhelelwa?
Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi, khathihi na miṅwe mihasho ya muvhuso na vhathu vha kwameaho kana vhasheli vha mulenzhe, zwino vha o thoma u shumisa pholisi. Izwi zwi o oa uri ri shumisane na miṅwe mihasho, tsumbo, Muhasho wa zwa Makwevho na Indasiṱiri, wa Zwa Vhupo na Mutakalo na wa zwa Vhuendelamashango. Zwithu zwiraru zwine zwa o bveledzwa nga aya maitele ndi sisiteme dza u rekhoda dza nḓivho yapo, sisiteme dza vhuṱali dzine dza sumbedza IKS, na vhuimo ho teaho ha mabindu a zwa nḓivho ya ngwaniwapo kha mveledziso ya mabindu maṱuku, Iyi ndi mbekanyamushumo i takadzaho nga maanḓa.
Muvhuso wa Afrika Tshipembe u sumbedza vhuḓiimiseli hawo kha u dzhiela nṱha kana u ṱanganedza, u isa phanḓa, u bveledzisa, u tsireledza na u khwaṱhisedza IKS. Iyi Phoḽisi ndi mutshelo wa vhueletshedzi nga vhuḓalo, tshisumbi tsha u funzea, nyambedzano na u shela mulenzhe ha vha kwameaho. U shela mulenzhe ha vha re na Nḓivho Yapo na vha shumaho ngayo zwo vha zwa ndeme vhukuma.