Progressiewe vs. konserwatiewe geskiedenisbeskouing: Die pyl of die pendelPaul Kruger Onderliggend tot bykans alle politieke debatte, en ook die huidige amper histeriese bewondering of afkeur van Donald Trump, lê die onderskeie sienings van die geskiedenis deur linkses (of progressiewe) en regses (of konserwatiewes). Die progressiewe siening van die geskiedenis kan gesimboliseer word deur ŉ pyl, wat steeds vorentoe spoed tot by die eindbestemming. Die konserwatiewe siening kan gesimboliseer word deur ŉ pendel, wat altyd swaai tussen twee uiterstes. Charles Darwin se evolusieteorie en Karl Marx se historiese materialisme is twee van die hoekstene van die progressiewe geloof. Die evolusieteorie voer kortliks aan dat laer vorme van lewe mettertyd en deur invloede van buite in hoër vorme ontwikkel. Toegespits kom dit daarop neer dat die mens as hoogste lewende wese uit ŉ sel ontstaan het, met derduisende tussenstappe. Hoewel daar talle gate in die biologiese evolusieteorie is, is die oortuiging dat alles mettertyd verbeter baie sterk geanker in die progressiewe wêreldbeeld. Die tegnologiese evolusie wat vir almal daar is om te aanskou, word as sterk argument gebruik dat alles wel vorentoe beweeg en beter word en dat die spoed selfs toeneem. Die historiese materialisme is in ŉ sekere sin die politieke weergawe van die evolusieteorie. Dit is deur die filosoof Karl Marx, grondlegger van die kommunisme, ontwikkel, in navolging van die historiese determinisme van die filosoof Friedrich Hegel. Volgens Marx beweeg die menslike ontwikkeling deur sekere historiese fases (waarbinne die stryd tussen onderdrukkers en onderdruktes, ŉ kerntema van Marxistiese denke, sentraal staan), en elke fase is meer gevorderd as die vorige een. Die geskiedenis het begin met ŉ primitiewe oer-samelewing (Steentydperk, primitiewe stamme) en ontwikkel tot ŉ samelewing waarin slawe gebruik is (antieke tydperk), tot ŉ feodale samelewing met adellikes en knegte (Middeleeue tot die 18de eeu), daarna tot die moderne era van kapitalisme (19de eeu en daarna) en uiteindelik tot die sosialistiese samelewing van die heerskappy van die proletariaat (wat in Marx se tyd, die 19de eeu, net ŉ ideaal was). Vandaar sou dit dan ontwikkel tot die ideale samelewing waarin almal vry en gelyk is, dié van die kommunisme. Die Britse filosoof Richard Dawkin is ŉ hedendaagse pleitbesorger van die teorie van evolusie en vooruitgang van die mens en sien “irrasionele” goed soos godsdiens as ŉ struikelblok wat verwyder moet word. Marx was geen historikus nie (en ook nie Hegel nie) en het die geskiedkundige ontwikkelingsproses grof vereenvoudig om by sy denke te pas. Dit is wel waar dat sekere tydperke nie meer terugkeer nie en sekere verkeerde praktyke oorkom is, soos slawerny, maar dat die mensdom beter en die wêreld meer vreedsaam word, is te betwyfel en sal in elk geval eers terugskouend beoordeel kan word. Die voorspoedgeloof van die Westerse deel van die mensdom wat in die laat 19de en vroeë 20ste eeu hoogty gevier het, is erg ontnugter deur die twee Wêreldoorloë. Nietemin, die kernoortuiging van die linkses, wat hulle nie verniet self as progressief beskryf nie, is dat die samelewing in elke opsig beter word en dat verandering om dié rede bespoedig moet word omdat dit wat was of wat is, slegter is as dit wat kom. Om dié rede gooi dit die progressiewes ook heeltemal omver as sienings en beleid wat hulle as oorwonne beskou het, weer terugkom. Dit word dan smalend as “reaksionêr” verdoem en kon net oorleef het om dat die progressiewes nie hard genoeg die euwels van die verlede uitgedryf het nie. Die huidige presidentskap van Donald Trump, byvoorbeeld, is vir linkses so moeilik om te aanvaar omdat dit nie as ŉ gewone wisseling tussen linkse en regse regerings, wat kenmerkend van ŉ demokrasie is, gesien word nie, maar as ŉ terugkeer van die bose wat eintlik al oorwin moes gewees het en deur ŉ nuwe, progressiewe era vervang is, waarvan Barack Obama die stralende voorbeeld was. Nader aan die huis is die ANC ook obsessief besig om rassisme (of wat hulle daarvoor aansien) te beveg, omdat dit volgens hulle ŉ voortsetting van apartheid is, wat eintlik oorwin is. Eweneens is talle (wit) progressiewes in Suid-Afrika ook erg ontnugter dat ná ŉ perfekte leier (in hulle oog) soos Nelson Mandela iemand soos Thabo Mbeki en erger nog, iemand soos Jacob Zuma kon volg met sy chauvinistiese en bygelowige uitsprake. Konserwatiewes, daarteenoor, beskou die geskiedenis, en daarmee saam ook die politiek van die dag, as ŉ pendel, ŉ opeenvolging van tye van voorspoed en stabiliteit, afgelos deur tye van agteruitgang en wanorde, wat dan weer vervang word deur beter tye. Om dié rede het hulle ook maar net op hulle tande gekners toe ná agt konserwatiewe jare van George W Bush agt linkse jare van Obama gevolg het, wetend dat dit weer sal verander. Onderliggend aan die konserwatiewe geskiedenisbeskouing is ook die Christelike siening van die mens as sondige wese, wat nie uit sy eie beter kan raak nie, maar wat wel deur goeie leiding en dissipline tye van morele hoogtepunte en voorspoed kan bereik, wat egter nooit blywend is nie. Daarom kyk konserwatiewes graag terug na ŉ goue era in die verlede, wat ŉ voorbeeld vir die hede moet wees (kenmerkend van dié siening is die leuse van Donald Trump, “Make America great again”, wat ŉ terugkeer na ŉ tyd van grootsheid impliseer), terwyl vir progressiewes die goue era in die toekoms lê en alles wat was, so gou as moontlik agtergelaat moet word. Vir konserwatiewes is daar “niks nuuts onder die son” nie (en as jy die Bybel lees, dan sal jy sien dat alle laagte- en hoogtepunte van die mensdom reeds in die verre verlede gebeur het en dat dit met die mense goed of sleg gegaan het afhangende van hulle gehoorsaamheid aan God, al dan nie). Die perfekte wêreld sal egter eers (vir gelowiges) in die hiernamaals wees. Progressiewes daarteenoor strewe na ŉ perfekte wêreld hier op aarde, wat sal aanbreek as al die euwels (uit hulle hoek gesien) eers vernietig is. Enige vertroosting met die oog op die hiernamaals is, in die woorde van WIadimir Lenin, die eerste kommunistiese leier van Rusland, “opium van die volk (gewone mense)”. Vir konserwatiewes moet, soos Paul Kruger as tipiese konserwatiewe dit gestel het, “die goeie uit die verlede gehaal en die toekoms daarop gebou word”. Hier is nog ŉ kernverskil ter sprake: Konserwatiewes fokus op die bou van ŉ beter toekoms, sonder om die verlede weg te gooi, terwyl progressiewes se fokus gerig is op die afbreek van alles wat in die pad van die toekoms, waar die perfekte wêreld sal wees, staan.