Restes - citybooks - citybooks
Home > Villes > citybooks > Restes
Ingrid Winterbach (Johannesbourg, 1948) a enseigné à la faculté des Lettres de l’Université de Stellenbosch et à la faculté néerlandais-africain de l’Université de KwaZulu-Natal. Depuis 2002, elle est artiste plastique et écrivain à temps plein. Elle a publié ses cinq premiers romans sous le pseudonyme Lettie Viljoen. A partir de Buller se plan (1999), elle écrit sous son propre nom. Pour Die boek van toeval en toeverlaat (2006), elle a reçu les trois prix littéraires principaux en Afrique du Sud. Die aanspraak van lewense wesens (2012) est son roman le plus récent.
lecture 'Oorblyfsels' - Ingrid Winterbach - citybook Grahamstown
lecture 'Wat overblijft' - Ingrid Winterbach - citybook Grahamstown
lecture 'Restes' - Ingrid Winterbach - citybook Grahamstown
lecture 'Remains' - Ingrid Winterbach - citybook Grahamstown
Dit is aan Saartjie Baartman wat ek dink wanneer ek in die Oos-Kaap aankom. Saartjie, uitgestal op ‘n voetstuk van een tot vyf in die middag in Piccadilly Circus, ‘n dawerende sukses, die eerste spesimen van die oewers van die Gamtoosrivier. Haar oorskot lê begrawe in die Gamtoosvallei, ten ooste van Port Elizabeth. Grahamstad, waarheen ek op pad is, lê noordwes van Port Elizabeth, in die Oos-Kaap, tussen die Gamtoos- en die Groot Visrivier. Aan Saartjie dink ek terwyl ek van Port Elizabeth na Grahamstad ry. Aan haar en aan die selakant.
In die motor vertel Carl my van die twee duisend jaar oue liggaam van ‘n Boesmanman wat deur ‘n argeoloog, verbonde aan die Albany Museum, ontdek is. Die liggaam is gepreserveer deurdat dit in die blare van ‘n giftige plant toegedraai is, wat insekte daarvan weggehou het. Carl is ‘n kenner van plante, en hy wys hierdie plant vir my langs die pad uit. Ek wil baie graag die liggaam sien, sê ek. Toe ek Anton later daarna uitvra, vertel hy hoe kléin die liggaam is, en beduie met sy hande. Dit het wonderlik bewaar gebly, selfs die vingerafdrukke is nog sigbaar, sê hy.
Saartjie Baartman se graf, die goed-bewaarde liggaam van die Boesmanman, die selakant, die steengroef – dit is die punte waarvolgens ek my aanvanklik ten opsigte van Grahamstad oriënteer.
Die Oos-Kaap is ‘n droë streek. Ek woon in Durban, ‘n hawestad in ‘n sub-tropiese streek, in die provinsie KwaZulu-Natal. Die lug daar is ‘n dik sop. Die oorwegende kleur is groen.
Ek het Johan Binneman indertyd in Stellenbosch leer ken. Hy was toe verbonde aan die Departement Argeologie daar. Nou is hy werksaam by die natuurhistoriese afdeling van die Albany museum. Hy is die persoon wat die opgrawing gemaak het. Hy ontvang my hartlik. Hy onthou my. Ek sou hom oral herken, maar ek voel asof ek in die meer as dertig jaar sedert ons mekaar laas gesien het onherkenbaar verander het. Hy neem my na die Argeologie werkwinkel. Die reuk van beendere is hier oorweldigend. Om bepaalde groepe nie aanstoot te gee nie is ‘n soortgelyk bewaarde liggaam wat ‘n tyd lank in die museum uitgestal is, reeds verwyder.
Agter ‘n tydelike plastiekgordyn, onder ‘n swart plastieksak, lê die liggaam. Die man lê op sy sy, sy bene hoog opgetrek, sy arms tussen sy bene. Stof is jy, dink ek. Hy is inderdaad klein. Moeilik om te glo dat dit die liggaam van ‘n volwassene is. Die mooi, ronde kopvorm en breë wangbene is kenmerkend van die San-mense. Klein oortjie, goed bewaar gebly, wys Johan. Haarklossies plek-plek sigbaar, asook kraletjies om die nek. Die mees delikate voete en tone – soos kindervoete, kindertone. Die liggaam is toegepak met die blare van die gifbolplant (Boophana disticha). Dit is die gif van hierdie plant wat allerlei insekte en larwes verhinder het om hulle eiers in die liggaam te lê. Plek-plek is die blare nog sigbaar – so dun, so soortgelyk in kleur as die vel dat dit moeilik is om tussen die twee te onderskei. As gevolg van hierdie plant en weens die droë hitte van die omgewing waarin die man begrawe is, het sy liggaam meer as twee duisend jaar lank behoue kon bly.
Johan vertel my dat daar op allerlei plekke holtes in die grond gevind is, uitgevoer met gras, waarin die gifbol aangetref is. Sommige argeoloë meen dat die San die gifbolplant op dié manier gestoor het. Ander meen dat die holtes ruimtes is wat toegang bied tot die ander wêreld, omdat die gifbolplant hallusinasies veroorsaak wanneer dit ingeneem word.
‘Hoe wonderlik,’ sê ek vir my dogter, ‘om soveel geloof te hê in ‘n ander wêreld – ‘n wêreld wat deur middel van beswyming, trance, bereik kan word. Hoe spreek dit my aan! Hoe mooi ook om soos die Boesmans die dood te sien as ‘n ander wêreld. Hoe vertroostend,’ sê ek. (The other world is leaky as a boat; Quignard).
‘Dus,’ verduidelik Johan, ‘kon die liggaam ook met gifbolblare bedek wees nie net om dit te bewaar nie, maar ook om die dooie te help om deur middel van ‘n toestand van beswyming die ander wêreld te bereik.’
Ek gaan by Brink, my oudste dogter, tuis. Terwyl ons almal een aand saam eet, sê ek dat ek die feit beween dat ek tydens my leeftyd waarskynlik nooit sal weet of daar lewe op ander planete is, en watter vorm dit aanneem nie. Anton vertel dat die ruimtetuie Pioneer 10 en 11 elk van klein metaalplaatjies voorsien is wat hulle tyd en plek van oorsprong aandui vir enige ruimtevaarders wat hierdie ruimtetuie in die verre toekoms mag teëkom. Voyager 1 en 2 is elk van ‘n meer ambisieuse boodskap voorsien – ‘n soort tydkapsule wat die verhaal van ons wêreld aan buiteruimtelikes moet oordra: ‘n 12-duim goudvergulde koperskyf wat klanke en beelde bevat wat die diversiteit van lewe op aarde dokumenteer. Dit sluit natuurlike geluide in (onder meer van wind, van donderweer, walvisse, voëls), musiek uit verskillende kulture, gesproke begroetinge in 55 tale – beginnende by Akkadies (ses duisend jaar gelede in Sumerië gepraat) en eindigende met Wu, ‘n modern Sjinese dialek. Met ‘n aanduiding van hoe die geënkodeerde beelde en oudioskywe gespeel moet word. Veertig duisend jaar voor die ruimtetuie die eerste ander planetêre stelsel bereik, het Carl Sagan gesê (in die tyd voorsitter van die NASA-komitee), en uiteraard sal hierdie skyf net deur gevorderde interstellêre beskawings gedekodeer kan word.
Ek slaan my hande saam. Vyf biljoen jaar van die aarde se geskiedenis, alle historiese epogge, alle beskawings, alle tale, alles wat ons lewe hier op aarde kenmerk – alles saamgepers in ‘n klein kapsule en die groot, onbekende Niks ingeskiet. In die hoop dat daar iewers ‘n ontvanger sal wees wat dit kan dekodeer. Dit was ons, en so het ons lewens hier gelyk. Aangrypend, vind ek dit.
Hierdie gesprek is nie goed vir haar eksistensiële angs nie, sê Brink toe. ‘Waarom nie?’ vra ek. Om ons posisie in die heelal te sien, help haar nie, sê sy. ‘En dit is?’ vra ek. ‘Onbenullig,’ sê sy, staan op, neem haar bord en gaan kombuis toe.
Die selakant is ‘n groot vis – veel, veel groter as wat ek verwag het dit sal wees. Byna vyf voet lank (ongeveer so lank soos die liggaam van die Boesmanman?) Bleekgeel hang dit uitgestal in versterkwater. Aan die een kant is die vel verwyder sodat die vis inwendig sigbaar is. Alle organe, die vel, alles is dieselfde bleekgeel kleur, terwyl die vis in sy natuurlike staat ‘n pragtige persblou is, met iriserende merke. Ek kyk na die vinpote, wat meer op rudimentêre ledemate as op vinne lyk. Die selakant is ‘n lobvinvis, maar nie van die groep lobvinvisse waaruit die vierpotiges ontwikkel het nie. By die mens en ander vierpotiges is die lobvinne aangepas om arms, bene, vlerke te vorm. Die selakant word as ‘n lewende fossiel beskou, want voor die ontdekking van die eerste lewende spesimen is aangeneem dat dit tagtig miljoen jaar gelede, in die Kryttydperk, uitgesterf het. Kyk daarna en stel jou die evolusionêre proses voor! Hoe onvoorstelbaar lank hierdie proses waartydens ‘n vin, ‘n vinpoot, omvorm word na ‘n ledemaat, waarmee die eerste amfibieë moeisaam (stel ek my voor) op land kon beweeg.
Na twintig jaar in Durban het ek steeds moeite met die plantegroei, die klimaat, die smal lug, die humiditeit, die mot en die roes, die klammigheid wat in alles insypel. Ek hou van die Oos-Kaap omdat dit droog is. Ek hou van die kleur van die gesteentes en die plantegroei hier. Die weer is onvoorspelbaar, maar die seisoene – anders as in Durban – is duidelik onderskeibaar. Brink het ‘n klein patio voor haar tuinwoonstel. ‘n Hoë muur, geel geverf, skei dit van die straat. Twee roosbome groei hier, daar is twee potte met vygies, ‘n inheemse malva (pioniersplant) op die tuintafel. ‘n Groot klip. So ‘n tuintjie spreek my aan – klein en droog. So anders as my obseen-oorvloedige tuin in Durban. Die omringende heuwels is sigbaar vanuit verskillende punte in die dorp. Daarvan hou ek. Die oog kan ver sien. Sipresse aard hier, en aalwyne, en olyfbome, en poinsettias, en vygies, al die plante wat in Durban muf, deur swartroes geteister en deur insekte gevreet word.
Maar die drinkwater uit die dorpsdamme is toksies – vol E. coli bakterieë en swaar metale, so giftig dat dit van die visse in die Igtiologie departement doodmaak. Wanbestuur op munisipale vlak. En in die dorp word jy onteenseglik met die armoede gekonfronteer. Anders as in Durban, waar dié wat dit kan bekostig in malls uithang, en jou kanse om daar ‘n armoedige teë te kom heelwat minder is.
Ek vra Anton om my een middag na die steengroef te neem. Anton is my gewese man, die vader van my oudste dogter, Brink. Die steengroef is op die rand van die dorp, verby die laaste universiteitskoshuise. Op pad soontoe stap ons verby ‘n groot bouperseel teen die heuwel – waarskynlik word nog koshuise hier gebou. Anton stap voor, ek kom agterna. Ons praat onophoudelik. Onderweg kom ons ‘n paar hopies menslike ekskrement teë. Ons bereik die steengroef via ‘n ander roete as die een wat die toeskouers in 2007 te voet moes volg vir Brett Bailey se drama-produksie gebaseer op die Orfeus-verhaal.
Nou is die omgewing verlate. Dit is doodstil. Die stemme van die werkers op die bouperseel is nie meer hoorbaar nie. ‘n Groot, gelyk area word aan weerskant omring deur die steil uitgeholde wande van die steengroef. Bo ons koppe is die groot, wye lug. ‘n Paar leë waterbottels word soms ‘n entjie deur ‘n windvlagie voortgerol. Behalwe enkele kakiebosse is daar nie veel plante nie, net fyn gruis onder ons voete. Iemand het ‘n vuurtjie hier gemaak, miskien van die werkers. Op linkerhand is die wande ‘n sagte (verruklike) okergeel; klein boompies groei op die smal rotslyste. Op regterhand, dié deel wat nog steeds aktief uitgegraaf word, is die rotswand steil, met ligter en donkerder en grys are. Anton lê die geologie van die rotsformasies vir my uit. Regs van ons lê ‘n groot klomp rotsblokke opgestapel, ek vra hom waarvoor dit gebruik word. Vir die bou van paaie, dink hy. Dassies bak in die son op sommige van hierdie klippe. ‘n Entjie verder lê daar ‘n stapel motorbande; ek wonder of dit die bande is wat tydens die Orfeus-stuk gebruik is.
Waarom hierdie ruimte my so aanspreek, weet ek nie. Ek het in 2007 tydens die Grahamstadse Fees met Brink daarna kom kyk. Die drama is opgevoer teen skemer. Die toeskouers moes in stilte hierheen stap, begelei deur ‘n kreupel dwerg wat hulle deurentyd ongeduldig gemaan het om vinniger te stap. Teen laatskemer was die wande van die steengroef skakerings van bleek oker en sandwit, duidelik afgeteken teen die verdonkerende lug. Voëls en bosduiwe het begin terugvlieg na hulle neste in die wand, en die fladderende skaduwees van vlermuise het sigbaar geword. Die maan het opgekom. Die groepie toeskouers, die gehoor, het die spelers te voet na verskillende plekke gevolg, waar verskillende taferele opgestel is. Ons het in doodste stilte beweeg, net die geluid van die gruisklippies onder ons voete hoorbaar, met die iesegrimmige, kortgebakerde dwerg as begeleier. ’n Vreemde draadkonstruksie het die hek na die Onderwêreld gevorm. Oral onderweg het brandende motorbande die pad verlig. In ’n poel water tussen rotse het ’n man halflyf in sy onderbroek gestaan. In ’n draadomheinde kamp ’n entjie daarvandaan het swart kinders woordeloos fabrieksarbeid verrig – hardloopskoene wat op skoendose uitgestal is. ’n Man is aan ’n outydse draadkatel vasgebind, so belig dat sy skaduwee enorm vergroot teen die een wand van die steengroef gegooi is. O, dit was pragtig! Euridike was een van ’n groep vroue wie se gesigte wit met klei geverf is en uitdrukkingloos soos maskers was. In die mite draai Orfeus om en sê ‘n enkele woord, en is Euridike daardeur vir ewig kwyt. Brink het heelwat voorbehoude gehad oor die stuk, maar ek het dit aangrypend gevind. Ek was bekoor deur die plek, deur die stemming, die geleidelike verdonkering, die skadu's teen die hoë wande.
Na ‘n ruk stap ek en Anton terug. Ons praat steeds sonder ophou. Ons praat oor Brink se geboorte, oor haar huidige situasie. Ons praat oor die man en vrou by wie Anton ‘n kamer huur, oor wat dit vir hom beteken om saam met dié soort mense te woon, oor hoe sy interaksie met die man vir hom lig werp op die beperkings van sy verhouding met sy eie vader. Hulle albei se idee van emosionele nabyheid, sê Anton, is om jou in hulle innerlike monoloog toe te laat. Ongeag van waar j´y jou bevind.
In 2003 het ek een middag na die begrafnis van Saartjie Baartman op video gekyk. Die begrafnis het twee jaar vantevore, in 2001, plaasgevind. In Parys is Saartjie se oorblyfsels in ‘n krat verpak sodat dit na Suid-Afrika teruggestuur kon word – die gips afgietsel van haar liggaam (uit respek bedek met ‘n luiperdvel sarong), haar skelet, en die gebottelde brein en genitalieë, in 1815 kort na haar dood deur Cuvier tydens ‘n outopsie verwyder. Nadat hierdie oorblyfsels in Kaapstad aangekom het, is dit na ‘n kis oorgeplaas. Vir die amptelike terugverwelkomingsseremonie is die kis met die Suid-Afrikaanse vlag bedek, en deur klein meisietjies vergesel (hare vasgemaak in stywe vlegseltjies) toe dit op wieletjies die lokaal binnegestoot is, terwyl ‘n vloot-orkessie speel. Tydens hierdie geleentheid het verskillende kore gesing, verskeie groepe Griekwavroue het hartstogtelike betoë gelewer, ‘n politikus het ‘n toespraak gemaak, ‘n ou en gesiene wetenskaplike het gepraat, asook‘n Khoisanleier – uitgedos in krale, met ‘n luiperdvel karos oor sy skouers en kop gedrapeer.
‘n Geselekteerde groepie vroue het reeds tydens ‘n private seremonie die brein en genitalieë geseën en gekonsekreer voor dit met die skelet in die kis verseël is.
Verskillende groepe het elk ‘n aanspraak gemaak op haar oorblyfsels, en oplaas is die Gamtoos gekies as ‘n geskikte begraafplek. Die groepe was tevrede. ‘n Groot stuk grond is afgesluit op die oewer van die Gamtoosrivier, waar die Inkwa, Gonakwa en Damakwa Hottentot-stamme in die agtiende eeu gewoon en geswerf het.
Die begrafnis was lank en uitgebreid, en is op televisie uitgesaai, soos enige staatsbegrafnis. Onder die sprekers en hooggeplaastes was koninklike lede van die Khoisan; ministers; burgermeesters; godsdienstige, tradisionele en gemeenskapsleiers; afgevaardigdes van die National Khoi Council; verteenwoordigers van die Sarah Bartmann Reference Group; historici; digters.
Kort na sonsopkoms begin die mense reeds met busse uit die omgewing en uit ander dele van die land aankom: uit die Wes- en Noord-Kaap, die Vrystaat, Gauteng. Luidsprekers en die klankstelsel word geïnstalleer. Ietwat later begin die hooggeplaastes en eregaste in amptelike motors en helikopters arriveer. Met hulle aankoms word onderhoude met hulle op televisie gevoer. Die groot skare rondmalende mense laat stofwolke uit die droë aarde opstyg. Die grond is okergeel, die Gamtoos vloei wyd en sloom, lae heuwels is sigbaar in die verte. Maar die lug is so helder, so ontdaan van komeet en voorbode soos op die eerste dag van die skepping.
Oplaas kan die amptelike verrigtinge begin. Op ‘n lang, smal verhoog volg die een item op die ander. Jong meisies in kort, animal print rompies doen ‘n energieke dans op ‘n kontemporêre maat. ‘n Klein groepie Khoisan kindertjies, in outydse drag, doen ‘n dansie. Ouer vroue sing en klap, die soliede vlees van hulle borste en arms skud uitbundig. Die Inkwa Mighty Angels, ‘n groep jong mans, maak uitsonderlike skuddende bewegings met hulle bolywe terwyl hulle dans. Een van hulle blaas op ‘n koedoehoring – ‘n droefgeestige geluid – van die ander speel op gorras wat sag en harmonieus tril; die tromspelers werk hulle op tot ‘n koorsagtige hoogtepunt. Die verhoog dra nog nouliks die gewig van die dansers. Die skare raak meegevoer; hulle juig en waai hulle vlaggies; die persfotograwe druk vorentoe om ‘n beter hoek te kry.
Dan volg die reekse huldeblyke en toesprake. Vroulike Khoisan-hoofde praat, afgevaardigdes van allerlei komitees praat, politici en historici praat. Die skare se geesdrif begin afneem, hulle raak meer en meer kriewelrig. Dit raak geleidelik warmer, die son brand genadeloos op almal se koppe neer. Op ‘n afstand staan die kis met die nasionale vlag daaroor gedrapeer, bewaak deur vier mans in uniform; af en toe lig die windjie die vlag effens.
Saartjie word aangespreek as ‘ons ouma, ons ancient mammie van die Inkwa-stam, ‘n afstammeling van die eerste nasie.’ ‘Mamma Sarah,’ word gesê, ‘jy is ‘n internasionale ikoon, ‘n simbool van onse erfenis. Mamma Sarah, onse ouma, jy het huis toe gekom en roep na ons, die Khoisan nasie. Jou gebeente is nou mét ons.’ Die wind huil saggies deur die luidsprekers. Die president spreek die nasie toe, almal wat vandag hier voor hom saamgeskaar is, en al diegene tuis, voor die televisie. Sarah het getriomfeer oor bose magte, sy is ‘n oorwinning vir die demokrasie, ‘n kragtige impuls vir nasiebou, sê hy. Die skare se aandag dwaal steeds meer af. Jong meisies vleg mekaar se hare. Babas en oumas slaap in die skraal skadu van sambrele.
‘n Klein vrouekoortjie kom aan die beurt. ‘Joy and gladness,’ sing hulle, ‘the voice of me-lo-dy, the voice in the wil-der-ness.’ Verskeie predikante kom aan die beurt. Die hoofprediker dra ‘n donker bril en ‘n vel manteltjie oor sy manel. Sy teksvers is Genesis 4:10 – Abel se stem wat uitroep nadat Kain hom vermoor het. Hierdie man is bedrewe in die retoriek. Hy bou sy betoog stelselmatig op. Hy hoor die stem van Sarah Baartman uitroep. Hy hoor die stem van Sarah Baartman uitroep na die babas, die kinders, die dogters, die moeders, die grootmoeders. Hy hoor die stem van Sarah Baartman uitroep na die mishandeldes, die verontregtes, die verguisdes. Dit word steeds warmer. Die oker grond agter die prediker word ‘n skel gebrande siënna, ‘n gepaste agtergrond vir Mamma Sarah se hartstogtelike aansprake. Hulle weerklink oor die plat, okerkleurige aarde, oor die koppe van die passiewe, afgeleide skare, oor die barre heuwels van die Hankey-vallei. Dan volg gebede in Afrikaans en in Griekwa (sagte, eksplosiewe klikgeluide). The Voices of Hope sing, begelei op ‘n keyboard. Hulle wieg droefgeestig op maat van die musiek, geklee in swart rompe en wit T-hemde, met ‘n afbeelding van Mamma Sarah daarop.
Uiteindelik word die kis na die lykswa gedra. Mense sing en drom daarom saam. Wierook word gebrand. Die lykswa (Goodall & Williams) vertrek, te voet gevolg deur die hooggeplaastes. Stadig beweeg die stoet na die heuweltjie, Sarah se laaste rusplek, voortaan ‘n Nasionale Erfenis-terrein. Die skare toeskouers bly agter. Kospakkies word uitgedeel. Almal lê weg aan lemoene, broodrolletjies en hoenderboudjies terwyl die laaste rituele op die heuwel uitgevoer word – gebede en inkantasies word opgesê; vroue sing skril in Sarah se moedertaal. Dit word koeler, groot wolke begin saampak. Die kis word laat sak. Die lug word ‘n donker indigo en kobalt blou, met stroke koper, oker, magenta, viridiese groen en gebrande omber. Die massiewe wolkmassa bou steeds meer dreigend op. Groot inheemse aalwyne (aloe bainesii), die bloedrooi vlamblom (Kniphofia) en klein doringboompies raak gesilhoeëtteer teen die dramaties verdonkerende lug. Op ‘n afstand is die lamentering en gekerm van vroue hoorbaar. ‘n Klein koortjie sing vir oulaas en hier eindig Mamma Sarah se erbarmlike reis oplaas in triomf en eerbetoon.
Ek kuier tien dae lank by my twee dogters hier in Grahamstad. Ek woon repetisies by. (Noziswe dra ‘n ougoudkleurige pruik.) Ek doen inkope. Ek kook: Greek vegetable stew, bobotie, groentekerrie. Ek drink een oggend tee met Anton, my gewese man, op die dag van ons troudag vier en dertig jaar vantevore. Nou is ons albei grys en verweer, aansienlik meer gehawend as toe. Ek bak koek. Brink se oog is een oggend bloedrooi, moet stres en spanning wees. Gevoelens van ontreddering is vlak in my bewussyn, dit verg nie veel om hulle na bowe te laat kom nie. Sestig jaar se indrukke, dink ek, in my verweerde kop ingecram. Die dooie Boesmannetjie was anders as wat ek my voorgestel het sy bewaarde liggaam sou wees. Ek vermoed ek het hom meer natuurgetrou, minder getransforméér, voorgestel. Getransformeer tot stof, tot klip, nouliks meer menslik, sy vel nouliks onderskeibaar van die gifbolblare waarin hy toegedraai is. Ek koop ‘n tweedehandse eksemplaar van Waiting for Godot. ‘Al die dooie stemme,’ sê Estragon. ‘Wat sê hulle?’ vra Vladimir. ‘Hulle praat oor hulle lewens,’ sê Estragon. ‘Om te geleef het, is nie genoeg vir hulle nie,’ sê Vladimir. ‘Hulle moet daaroor praat,’ sê Estragon. ‘Om dood te wees, is nie genoeg vir hulle nie,’ sê Vladimir. Ek is ook immer in my werk besig met die dooies. Hoe dan anders? Op ‘n oggend neem Brink my na die monument om kaartjies vir die Fees te koop. Van bo op die heuwel by die monument is die steengroef sigbaar. Ek vra haar om ‘n foto daarvan te neem. Ek kyk af na die grond by my voete. Grassies en klippers. Die gras roer effens in die wind. ‘n Vertroude landskap, ‘n houer vir tallose herinneringe.
In die dorp kan ek die armes nie miskyk nie. Elkeen maak ‘n aanspraak op my. Gee vir een iets en die duisend ander bly in gebrek. Die dorpsbewoners, merk ek, het geleer om hulle blik afgewend te hou, om nie aanspreeklik te voel vir die lot van bedelende kinders op straat nie. Terwyl ek stap, kyk ek fyn na almal se gesigte, ek soek na die afstammelinge van Mamma Sarah se mense – die Inkwa, die Gonakwa en die Damakwa – die eerste mense. Ek soek na die mooi kinderlik geronde hoofde, breed oor die wangbene, wat dui op San-voorgeslagte. Ek sien die sagter skakerings van bruin van die plaaslike Xhosa-mense, die donkerder skakerings van mense uit ander dele van Afrika. Ek sien fyngeteelde Engelse gesigte, robuuste Afrikanergesigte, pioniersgesigte.
Ek hou van Grahamstad. Sou ek hier kon bly, my lewe in sub-tropiese Durban opgee? My man laat weet hy moet my goed verkoop, vir die armes uitdeel, ‘n skenking aan die Heilsleer maak? Net my skulpe kan hy aanstuur, my skulpe, skedels en klippe – al die oorblyfsels van wat eens lewend was, bewoon was, ‘n bewussyn gehad het, hoe beperk ook al. Ek kan hier ‘n laaste nuwe begin maak. My lewe aansienlik afskaal. My oog hou op die graspolle by my voete, die klippers, en dan my blik laat gaan oor die sagte okerkleurige geologiese formasies van die heuwels op ‘n afstand, en die grasvelde, waardeur die wind liggies roer, winters en somers.
Het is Saartjie Baartman aan wie ik denk wanneer ik aankom in de Oost-Kaap. Saartjie, van één tot vijf ’s middags tentoongesteld op een sokkel in Piccadilly Circus, een daverend succes, het eerst specimen van de oevers van de Gamtoosrivier. Haar stoffelijk overschot ligt begraven in de Gamtoosvallei, ten oosten van Port Elizabeth. Grahamstad, waar ik naartoe op weg ben, ligt noordwestelijk van Port Elizabeth, in de Oost-Kaap, tussen de Gamtoos- en de Groot Visrivier. Aan Saartjie denk ik terwijl ik van Port Elizabeth naar Grahamstad rijd. Aan haar en aan de coelacant.
In de auto vertelt Carl mij over het tweeduizend jaar oude lichaam van een Bosjesmanman dat door een archeoloog, verbonden aan het Albany Museum, is ontdekt. Het lichaam is geconserveerd doordat het in de bladeren van een giftige plant is gewikkeld die de insecten van hem weggehouden hebben. Carl is een kenner van planten en hij wijst mij deze plant aan langs de kant van de weg. Ik zou dat lichaam erg graag willen zien, zeg ik. Als ik Anton hier later vragen over stel, vertelt hij mij hoe klein het lichaam is en geeft de afmetingen aan met zijn handen. Het is wonderlijk gaaf bewaard gebleven, zelfs de vingerafdrukken zijn nog zichtbaar, zegt hij.
Het graf van Saartjie Baartman, het goed geconserveerde lichaam van de Bosjesmanman, de coelacant, de steengroeve – dit zijn de punten waarop ik mij voorlopig oriënteer met betrekking tot Grahamstad.
De Oost-Kaap is een droge streek. Ik woon in Durban, een havenstad in een subtropisch gebied, in de provincie KwaZulu-Natal. De lucht daar is stroperig. De overwegende kleur is groen.
Johan Binneman heb ik indertijd leren kennen in Stellenbosch. Hij was toen verbonden aan het Instituut Archeologie aldaar. Nu werkt hij op de natuurhistorische afdeling van het Albany Museum. Hij is degene die de opgraving heeft gedaan. Hij ontvangt mij hartelijk. Hij weet nog wie ik ben. Ik zou hem overal herkennen, maar ik heb het gevoel dat ik in de meer dan dertig jaar die verlopen zijn sinds we elkaar voor het laatst hebben gezien onherkenbaar ben veranderd. Hij neemt mij mee naar het atelier van de Archeologie. De reuk van beenderen is hier overweldigend. Om geen aanstoot te geven aan bepaalde groepen is een soortgelijk lichaam dat een tijdlang in het museum tentoon is gesteld, al verwijderd.
Achter een tijdelijk plastic gordijn, onder een zwarte plastic zak, ligt het lichaam. De man ligt op zijn zij, zijn benen hoog opgetrokken, zijn armen tussen zijn benen. Stof zijt gij, denk ik. Hij is inderdaad klein. Moeilijk te geloven dat dit het lichaam van een volwassene is. De mooie, ronde vorm van het hoofd en de brede jukbeenderen zijn kenmerkend voor de San-mensen. Kleine oortjes, goed bewaard gebleven, laat Johan me zien. Plukjes haar hier en daar zichtbaar, ook de kraaltjes om de hals. Heel fijn gevormde voeten en tenen – als kindervoeten, kindertenen. Het lichaam is gewikkeld in bladeren van de gifbolplant (Boophane disticha). Het is het gif van deze plant dat allerlei insecten en larven belet hun eieren in het lichaam te leggen. Hier en daar zijn de bladeren nog zichtbaar – zo dun, zo gelijkend op de kleur van de huid dat het moeilijk is de twee van elkaar te onderscheiden. Als gevolg van deze plant en door de droge hitte van de omgeving waarin de man is begraven, is zijn lichaam meer dan tweeduizend jaar intact kunnen blijven.
Johan vertelt me dat er op meerdere plekken holtes in de grond zijn gevonden, gevoerd met gras, waarin de gifbol is aangetroffen. Sommige archeologen menen dat de San de gifbol op die manier hebben opgeslagen. Anderen menen dat de holtes ruimten zijn die toegang verschaffen tot een andere wereld, omdat de gifbolplant hallucinaties veroorzaakt wanneer ervan gegeten wordt.
‘Hoe wonderlijk,’ zeg ik tegen mijn dochter, ‘om zoveel geloof te hechten aan een andere wereld – een wereld die door middel van trance, bereikt kan worden. Wat spreekt mij dat aan! Hoe mooi ook om zoals de Bosjesmannen de dood te zien als een andere wereld. Hoe vertroostend,’ zeg ik. (The other world is leaky as a boat; Quignard).
‘Dus,’ legt Johan uit, ‘kan het lichaam ook met gifbolbladeren bedekt zijn niet om het te conserveren, maar om de dode te helpen door middel van een toestand van trance de andere wereld te bereiken.’
Ik logeer bij Brink, mijn oudste dochter. Als we op een avond allemaal samen zitten te eten, zeg ik dat ik het feit betreur dat ik tijdens mijn leven waarschijnlijk nooit zal weten of er leven is op andere planeten, en in welke vorm. Anton vertelt dat de ruimtevaartuigen Pioneer 10 en 11 elk van kleine metalen plaatjes zijn voorzien waarop hun tijd en oorsprong staan vermeld voor alle ruimtevaarders die met deze ruimtevaartuigen in de verre toekomst mogelijk in contact zullen komen. Voyager 1 en 2 zijn elk van een ambitieuzere boodschap voorzien – een soort tijdscapsule die het verhaal van onze wereld aan buitenaardse wezens moet overbrengen: een 12-duims met goud vergulde koperen schijf die klanken en beelden bevat waarop de diversiteit van het leven op aarde is opgeslagen. Dat wil zeggen natuurlijke geluiden (onder meer van wind, onweer, walvissen, vogels), muziek uit verschillende culturen, gesproken begroetingen in vijfenvijftig talen – te beginnen bij het Akkadisch (zesduizend jaar geleden gesproken in Sumerië) en eindigend met het Wu, een modern Chinees dialect. Plus een uitleg hoe de gecodeerde beelden en geluidsschijven afgespeeld moeten worden. Veertigduizend jaar voor deze ruimtevaartuigen het eerste andere planetaire stelsel bereiken, heeft Carl Sagan gezegd (destijds voorzitter van de NASA-commissie), en uiteraard zal deze schijf alleen door gevorderde interstellaire beschavingen kunnen worden gedecodeerd.
Ik sla mijn handen in elkaar. Vijf miljard jaar geschiedenis van de aarde, alle historische tijdperken, alle beschavingen, alle talen, alles wat ons leven hier op aarde kenmerkt – dat alles samengeperst in een kleine capsule en dan het grote onbekende Niets ingeschoten. In de hoop dat er ergens een ontvanger zal zijn die het zal kunnen decoderen. Dit waren wij en zo zag ons leven hier eruit. Aangrijpend, vind ik het.
Dit gesprek is niet goed voor haar existentiële angst, zegt Brink. ‘Waarom niet?’ vraag ik. Ze vindt het niet zinvol om op de hoogte te zijn van onze positie in het heelal, zegt ze. ‘En die is?’ vraag ik. ‘Onbelangrijk,’ zegt ze, staat op, pakt haar bord en gaat naar de keuken.
De coelacant is een grote vis – veel en veel groter dan ik had verwacht. Bijna anderhalve meter (ongeveer zo lang als het lichaam van de Bosjesmanman?). Bleekgeel hangt hij tentoongesteld in sterk water. Aan de ene kant is de huid verwijderd zodat de vis van binnen zichtbaar is. Alle organen, de huid, alles heeft dezelfde bleekgele kleur, terwijl de vis in zijn natuurlijke staat een prachtige paarsblauwe kleur heeft, met iriserende vlekken. Ik kijk naar de gevinde poten, die meer op rudimentaire ledematen lijken dan op vinnen. De coelacant is een lobvinvis, maar niet van de groep lobvinvissen waaruit de vierpotigen zich hebben ontwikkeld. Bij de mens en de andere vierpotigen waren de lobvinnen aangepast om armen, benen en vleugels te vormen. De coelacant wordt als levende fossiel beschouwd, want voor de ontdekking van het eerste levende specimen werd aangenomen dat hij tachtig miljoen jaar geleden, in het Krijttijdperk, was uitgestorven. Stel je dat eens voor en vorm je een beeld van hoe het evolutionaire proces is verlopen! Wat een onvoorstelbaar lang proces waarin een vin, een vinpoot, omgevormd werd tot een ledemaat, waarmee de eerste amfibieën zich moeizaam (stel ik me voor) op het land voortbewogen.
Na twintig jaar Durban heb ik nog steeds moeite met de plantengroei, het klimaat, de smalle stroken lucht, de vochtigheidsgraad, de mot en de roest, het klamme dat alles bedekt en overal doorheen sijpelt. Ik houd van de Oost-Kaap omdat het er droog is. Ik houd van de kleur van de gesteenten en van de plantengroei hier. Het weer is onvoorspelbaar, maar de seizoenen – anders dan in Durban – zijn duidelijk waarneembaar. Brink heeft een klein terras met een stukje grond voor haar flat op de begane grond. Een hoge muur, geel geverfd, vormt de afscheiding van de straat. Er groeien twee rozenstruiken, er staan twee potten met vetplanten, op de tuintafel een inheemse geranium (pioniersplant). Een grote steen. Zo’n tuintje spreekt mij aan – klein en droog. Zo anders dan mijn obsceen overdadige tuin in Durban. De omringende heuvels zijn zichtbaar vanaf verschillende punten in het dorp. Daar houd ik ook van. Het oog kan ver reiken. Cipressen aarden hier en aloë’s, olijfbomen, vetplanten, alle soorten die in Durban muf zijn, door zwartroest geteisterd en door insecten opgevreten worden.
Maar het water in de dorpsvijvers is vergiftigd – vol E. coli-bacillen en zware metalen, zo giftig dat de vissen in het Instituut Ichtyologie erdoor sterven. Wanbestuur op gemeenteniveau. En in het dorp word je onontkoombaar met de armoede geconfronteerd. Anders dan in Durban, waar zij die het zich kunnen veroorloven in de winkelcentra rondhangen, waardoor je kans om een arme tegen te komen heel wat minder is.
Ik vraag Anton op een middag mij mee te nemen naar de steengroeve. Anton is mijn ex-man, de vader van mijn oudste dochter, Brink. De steengroeve ligt aan de rand van het dorp, voorbij de laatste gebouwen van de universiteitscampus. Onderweg komen we langs een groot bouwperceel tegen een heuvel – waarschijnlijk worden hier nog meer studentenflats gebouwd. We zien ook een paar hoopjes menselijke excrementen. We bereiken de steengroeve via een andere route dan die het publiek in 2007 moest volgen toen de theaterproductie van Brett Bailey gebaseerd op het Orfeus-verhaal werd opgevoerd.
Nu ligt dit gebied er verlaten bij. Het is doodstil. De stemmen van de arbeiders op het bouwperceel zijn niet meer hoorbaar. Een groot vlak stuk grond wordt aan weerskanten begrensd door de steile uitgeholde wanden van de steengroeve. Boven ons hoofd de grote weidse lucht. Af en toe rolt een briesje wat lege waterflessen over de grond. Behalve enkele kakistruiken is er niet veel plantengroei, wel fijn grind onder onze voeten. Iemand heeft hier een vuurtje gemaakt, misschien een paar bouwvakkers. De wanden links hebben een zachte (verrukkelijke) kleur okergeel; op de smalle rotslijsten groeien kleine boompjes. Aan de rechterkant, het gedeelte waar nog steeds actief gegraven wordt, is de rotswand steil, met lichte, donkere en grijze aderen. Anton legt me de geologie van de rotsformaties uit. Rechts van ons ligt een grote berg rotsblokken opgestapeld, ik vraag hem waarvoor die gebruikt worden. Voor de aanleg van wegen, denkt hij. Op sommige van deze stenen zitten klipdassen te zonnen. Een eindje verderop ligt een stapel autobanden; ik vraag me af of dit de banden zijn die tijdens de Orfeus-opvoering zijn gebruikt.
Waarom deze ruimte mij zo aanspreekt, weet ik niet. In 2007 tijdens het Grahamstadse Festival ben ik hier met Brink naar de Orfeus-productie komen kijken. De tragedie begon op het moment dat het begon te schemeren. De toeschouwers moesten hier in stilte naartoe lopen, begeleid door een kreupele dwerg die hen de hele tijd ongeduldig aanmaande sneller door te lopen. Toen het al flink schemerde, stonden de wanden van de steengroeve, gekleurd door schakeringen van bleek oker en zandwit, duidelijk afgetekend tegen de verdonkerende lucht. Vogels en bosduiven waren op weg terug naar hun nest in de rotswand en de fladderende schaduwen van vleermuizen werden zichtbaar. De maan kwam op. Het groepje toeschouwers, het publiek, volgde de acteurs naar verschillende plekken, waar verschillende scènes zouden worden opgevoerd. We liepen in doodse stilte, alleen het geluid van de steentjes onder onze voeten hoorbaar, met de izegrimmige kortaangebonden dwerg als begeleider. Overal onderweg werd het pad verlicht door brandende autobanden. Een man in een onderbroek stond tot zijn middel in een poel water tussen de rotsen. In een door draad omheind stukje grond een eindje daarvandaan verrichtte een groepje zwarte kinderen zwijgend fabrieksarbeid – sportschoenen werden op dozen uitgestald. Een man was aan een ouderwets ijzeren ledikant vastgebonden, zo belicht dat zijn schaduw enorm vergroot tegen de wand van de steengroeve werd geworpen. O, wat was het prachtig! Euridice was een van een groep vrouwen van wie het gezicht wit geverfd was met klei, zo uitdrukkingsloos als een masker. In de mythe draait Orfeus zich om en zegt één enkel woord, waarna hij Euridice voor eeuwig kwijt is. Brink had heel wat aanmerkingen op het stuk, maar ik vond het aangrijpend. Ik was bekoord door de plaats, door de sfeer, door de geleidelijk invallende duisternis, door de schaduwen tegen de hoge wanden.
Na een tijdje lopen Anton en ik terug. We praten voortdurend. We praten over de geboorte van Brink, over haar huidige situatie. We praten over de man en de vrouw bij wie Anton een kamer huurt, over wat het voor hem betekent bij dit soort mensen te wonen, over hoe zijn interactie met de man licht werpt op de beperkingen van zijn relatie met zijn eigen vader. Voor hen betekent nabijheid, zegt Anton, je in hun innerlijke monoloog toe te laten. Ongeacht waar jíj staat.
In 2003 heb ik op een middag naar een video van de begrafenis van Saartjie Baartman gekeken. De begrafenis had twee jaar eerder, in 2001, plaatsgevonden. In Parijs was dat wat van Saartjie was overgebleven in een krat verpakt om naar Zuid-Afrika teruggestuurd te worden – het afgietsel van gips van haar lichaam (uit respect bedekt met een sarong van luipaardvel), haar skelet, en haar in een glazen pot geconserveerde hersenen en genitaliën, die in 1815 kort na haar dood door Cuvier tijdens een autopsie waren verwijderd. Nadat deze resten in Kaapstad waren aangekomen, werden ze overgeplaatst in een kist. Tijdens de officiële welkomstceremonie werd de kist bedekt met de Zuid-Afrikaanse vlag en door kleine meisjes vergezeld (haren in stijve vlechtjes) waarna hij op wieltjes het vertrek werd binnengereden, terwijl een orkestje van de marine speelde. Tijdens deze gelegenheid zongen verschillende koren, meerdere groepen Griekwa-vrouwen hielden hartstochtelijke betogen, een politicus hield een toespraak en een oude en gerespecteerde wetenschapper sprak, alsook een leider van de Khoisan – getooid met kralen, met een deken van luipaardvacht over zijn schouders en hoofd gedrapeerd.
Een geselecteerd groepje vrouwen had al tijdens een privéceremonie de hersenen en de genitaliën gezegend en geconsacreerd voor ze met het skelet in de kist verzegeld werden.
Verschillende groepen hadden rechten doen gelden op haar stoffelijke resten en uiteindelijk werd de Gamtoos gekozen als geschikte plaats om te begraven. De groepen waren tevreden. Een groot stuk grond op de oever van de Gamtoosrivier werd afgebakend, daar waar de Inkwa, de Gonakwa en de Damakwa Hottentotstammen gedurende de achttiende eeuw hadden gewoond en gezworven.
De begrafenis duurde lang en was veelomvattend, en werd op de televisie uitgezonden, zoals welke staatsbegrafenis ook. Onder de sprekers en hooggeplaatsten waren koninklijke leden van de Khoisan, ministers, burgemeesters, godsdienstige, traditionele en gemeenschapsleiders, afgevaardigden van de National Khoi Council, vertegenwoordigers van de Sarah Bartmann Reference Group, historici, dichters.
Kort na zonsopgang beginnen de mensen al met bussen uit de omgeving en uit andere delen van het land aan te komen: uit de West- en de Noord-Kaap, de Vrystaat, Gauteng. Luidsprekers en geluidsinstallaties worden geïnstalleerd. Korte tijd later beginnen de hooggeplaatsten en eregasten in officiële auto’s en helikopters te arriveren. Bij hun aankomst worden ze voor de televisiecamera’s geïnterviewd. De grote schare rondlopende mensen doet stofwolken uit de droge aarde opstijgen. De aarde is okergeel, de Gamtoos stroomt breed en loom, lage heuvels zijn zichtbaar in de verte. En de lucht is zo helder, zo ontdaan van kometen en voorbodes als op de eerste dag van de schepping.
Uiteindelijk kunnen de officiële activiteiten beginnen. Op een lang smal podium volgt het ene item na het andere. Jonge meisjes in korte rokjes met tijgerprint voeren een energieke dans uit op een contemporaine maat. Een klein groepje Khoisan-kindertjes, in ouderwetse kleding, doet een dansje. Oudere vrouwen zingen en klappen, het stevige vlees van hun borsten en armen schudt uitbundig. De Inkwa Mighty Angels, een groepje jonge mannen, maken ongewone schuddende bewegingen met hun bovenlijf terwijl ze dansen. Een van hen blaast op een koedoehoorn – een droefgeestig geluid – sommige anderen spelen op een gorra* die zacht en harmonieus trilt, de trommelaars zwepen zich op tot een koortsachtig hoogtepunt. Het podium kan het gewicht van de dansers nog nauwelijks dragen. De schare wordt meegesleept, ze juichen en zwaaien met hun vlaggetjes; de persfotografen dringen zich naar voren om vanuit een betere hoek te kunnen werken.
Dan volgt een reeks huldeblijken en toespraken. Vrouwelijke Khoisan-leiders spreken, afgevaardigden van allerlei comités spreken, politici en historici spreken. Het enthousiasme van de aanwezigen begint af te nemen, ze worden meer en meer kriebelig. Het wordt geleidelijk aan warmer, de zon brandt genadeloos op de hoofden van de mensen. Op enige afstand staat de kist met de nationale vlag eroverheen gedrapeerd, bewaakt door vier mannen in uniform; af en toe tilt een briesje de vlag even op.
Saartje wordt aangesproken als ‘onze oma, onze oermoeder van de Inkwa-stam, een afstammeling van de eerste natie. Mamma Sarah,’ wordt gezegd, ‘je bent een internationaal icoon, een symbool van onze erfenis. Mamma Sarah, onze oma, je bent naar huis gekomen en je roept ons, het Khoisan-volk. Je gebeente is nu mét ons’. De wind jammert zachtjes in de luidsprekers. De president spreekt de natie toe, iedereen die vandaag hier voor hem staat, en alle mensen thuis, voor de televisie. Sarah heeft gezegevierd over boze machten, zij is een overwinning voor de democratie, een krachtige impuls bij het bouwen van een natie, zegt hij. De aandacht van de schare dwaalt meer en meer af. Jonge meisjes vlechten elkaars haren. Baby’s en oma’s slapen in de smalle schaduw van paraplus.
Een klein vrouwenkoortje komt aan de beurt. ‘Joy and Gladness,’ zingt het, ‘the voice of me-lo-dy, the voice of wil-der-ness.’ Verscheidene predikanten komen aan de beurt. De hoofdprediker draagt een donkere bril en een manteltje van dierenvacht over zijn toga. Zijn tekstvers is Genesis 4:10 – De stem van Abel die roept nadat Kaïn hem heeft vermoord. Deze man is bedreven in de retoriek. Hij bouwt zijn betoog stelselmatig op. Hij hoort de stem van Sarah Baartman roepen. Hij hoort de stem van Sarah Baartman roepen naar de baby’s, de kinderen, de meisjes, de moeders, de grootmoeders. Hij hoort de stem van Sarah Baartman roepen naar hen die mishandeld zijn, die onrecht is aangedaan, die verguisd zijn. Het wordt steeds warmer. De aarde achter de prediker krijgt een schelle okerkleur, een gebrand siënese achtergrond, een gepast decor voor Mamma Sarah’s hartstochtelijke aanspraken. Ze weergalmen over de vlakke gele aarde, over de hoofden van de passieve afgeleide schare, over de barre heuvels van de Hankey-vallei. Dan volgen gebeden in het Afrikaans en het Griekwa (zachte explosieve klikgeluiden). The Voices of Hope zingen, begeleid op een keyboard. Ze wiegen droefgeestig op de maat van de muziek, gekleed in zwarte rokken en witte T-shirts, een afbeelding van Mamma Sarah erop.
Uiteindelijk wordt de kist naar de lijkwagen gedragen. Mensen zingen en drommen samen. Wierook wordt gebrand. De lijkwagen (Goodall & Williams) vertrekt, te voet gevolgd door de hooggeplaatsten. Langzaam beweegt de stoet zich naar het heuveltje, Sarah’s laatste rustplaats, voortaan een terrein met het Nationale Erfenis-predikaat. De schare toeschouwers blijft achter. Picknickpakjes worden uitgedeeld. Iedereen tast toe: sinaasappelen, broodjes en kippenboutjes terwijl de laatste rituelen worden uitgevoerd op de heuvel – gebeden en incantaties worden gezegd, vrouwen zingen schril in Sarah’s moedertaal. Het wordt koeler, grote wolken pakken samen. De kist zakt. De lucht krijgt een kleur van donker indigo en kobalt, met flarden koper, oker, magenta, viridis groen en gebrande omber. De compacte wolkenmassa wordt steeds dreigender. De silhouetten van grote inheemse aloë’s (aloe bainesii), de bloedrode vlambloem (kniphofia) en kleine acacia’s worden geprojecteerd tegen de dramatisch verdonkerende lucht. Op enige afstand zijn de lamentaties en het gekerm van vrouwen hoorbaar. Een klein koortje zingt als laatste en hier eindigt Mamma Sarah’s meelijwekkende reis uiteindelijk in triomf en eerbetoon.
Ik blijf tien dagen logeren bij mijn twee dochters hier in Grahamstad. Ik woon repetities bij. (Noziswe draagt een pruik in een oudgouden kleur.) Ik doe boodschappen. Ik kook: Griekse stoofpot van groenten, bobotie, groentenkerrie. Op een ochtend drink ik thee met Anton, mijn ex-man, op de datum van onze trouwdag, vierendertig jaar geleden. We zijn nu allebei grijs en getaand, aanzienlijk meer gehavend dan toen. Ik bak taart. Op een ochtend is Brinks oog bloedrood, moet van stress en spanning zijn. Gevoelens van ontreddering liggen aan de oppervlakte van mijn bewustzijn, er moet niet veel gebeuren om ze naar boven te laten komen. Zestig jaar indrukken, denk ik, in mijn doorleefde hoofd gehecht. Het dode Bosmannetje was anders dan ik me zijn geconserveerde lichaam had voorgesteld. Ik vermoed dat ik me hem meer natuurgetrouw, minder getransformeerd, voor me had gezien. Getransformeerd tot stof, tot steen, nauwelijks nog menselijk, zijn huid bijna niet te onderscheiden van de gifbolbladeren waarin hij was gewikkeld. Ik koop een tweedehands exemplaar van Waiting for Godot. ‘Al die dode stemmen,’ zegt Estragon. ‘Wat zeggen ze?’ vraagt Vladimir. ‘Ze praten over hun leven,’ zegt Estragon. ‘Geleefd hebben, is niet genoeg voor hen,’ zegt Vladimir. ‘Ze moeten er over praten,’ zegt Estragon. ‘Dood zijn, is niet genoeg voor hen,’ zegt Vladimir. Ik ben in mijn werk ook altijd bezig met de doden. Hoe anders? Op een ochtend neemt Brink mij mee naar het monument om kaartjes te kopen voor het Feest. Van boven op de heuvel bij het monument is de steengroeve zichtbaar. Ik vraag haar er een foto van te nemen. Ik kijk naar de grond bij mijn voeten. Grassprietjes en steen. Het gras beweegt licht in de wind. Een vertrouwd landschap, een vat vol talloze herinneringen.
In het dorp kan ik niet over de armen heen kijken. Stuk voor stuk doen ze een beroep op mij. Geef je de een iets, blijven de duizend anderen verstoken. De dorpsbewoners, merk ik, hebben geleerd hun blik afgewend te houden, om zich niet aangesproken te voelen voor het lot van de bedelende kinderen op straat. Al lopend bekijk ik al die gezichten, ik zoek naar afstammelingen van Mamma Sarah’s mensen – de Inkwa’s, de Gonakwa’s en Damakwa’s – de eerste mensen. Ik zoek naar mooie kinderlijk ronde hoofden, brede jukbeenderen, die duiden op de San-voorgeslachten. Ik zie de zachtere schakeringen bruin van de plaatselijke Xhosa-mensen, de donkerder tinten van mensen uit andere delen van Afrika. Ik zie de fijne rasechte trekken van Engelse gezichten, robuuste Afrikaanse gezichten, pioniersgezichten.
Ik houd van Grahamstad. Zou ik hier kunnen wonen, mijn leven in het subtropische Durban opgeven? Mijn man laten weten dat hij mijn spullen moet verkopen, uitdelen aan de armen, een schenking doen aan het Leger des Heils? Alleen mijn schelpen mag hij mij opsturen, mijn schelpen, schedels en stenen – allemaal overblijfselen van wat ooit levend was, bewoond was, een bewustzijn had, hoe beperkt ook. Ik zou hier een laatste nieuw begin kunnen maken. Mijn leven aanzienlijk vereenvoudigen. Mijn oog houden op de graspollen bij mijn voeten, de stenen, en dan mijn blik laten gaan over de zachte okerkleurige geologische formaties van de heuvels in de verte, en de grasvelden, door de wind licht beroerd, ’s winters zowel als ’s zomers.
*gorra: primitief instrument bestaande uit een dikke stok en één snaar waarop geblazen wordt.
Vertaling door Riet de Jong-Goossens
C’est à Saartjie Baartman que je pense quand j’arrive au Cap-Oriental. Saartjie exhibée sur une estrade à Piccadilly Circus de une à cinq heures de l’après-midi, un succès retentissant, le premier spécimen originaire des berges de la rivière Gamtoos. Ses restes sont enterrés dans la vallée de la Gamtoos, à l’est de Port Elizabeth. Grahamstown, où je me rends, est au nord-ouest de Port Elizabeth, au Cap-Oriental, entre les rivières Gamtoos et Great Fish. Je pense à Saartjie Baartman en conduisant de Port Elizabeth à Grahamstown. À elle et au cœlacanthe.
Dans la voiture, Carl me parle du corps vieux de deux mille ans d’un Bushman découvert par un archéologue du Musée d’Albany. Il a été préservé en étant enveloppé dans les feuilles d’une plante vénéneuse, qui a éloigné les insectes. Carl, expert en botanique, me désigne cette plante le long de la route. J’aimerais vraiment voir le corps, dis-je. Quand, plus tard, j’interroge Anton à ce sujet, il me dit, en écartant les mains pour illustrer son propos, que le corps est de très petite taille. Il est merveilleusement conservé, on distingue même encore les empreintes digitales, dit-il.
La tombe de Saartjie Baartman ; le corps bien conservé du Bushman ; le cœlacanthe, la carrière – voilà mes repères dans Grahamstown.
Le Cap-Oriental est sec. Je vis, moi, à Durban, une cité côtière de la région subtropicale, dans la province de KwaZulu-Natal. L’air là-bas est une soupe épaisse. La couleur dominante est le vert.
J’ai fait la connaissance de Johan Binneman il y a plusieurs années, à Stellenbosch. A l’époque il était attaché au Département d’Archéologie. Aujourd’hui, il travaille à la section des Sciences naturelles du Musée d’Albany. C’est lui qui a procédé aux fouilles. Il m’accueille avec chaleur. Il se souvient de moi. Je le reconnaîtrais n’importe où, mais j’ai l’impression quant à moi d’avoir changé et d’être méconnaissable depuis plus de trente ans que nous ne nous sommes vus. Il m’emmène à l’atelier d’archéologie. L’odeur des os est accablante. Pour éviter de choquer certains groupes de visiteurs, un corps, préservé de la même manière et exposé depuis longtemps au musée, a été déplacé.
Derrière un rideau de fortune en plastique, sous un sac de plastique noir, se trouve le corps. L’homme est couché sur le côté, les genoux remontés, les bras entre les jambes. Tu es poussière et tu redeviendras poussière, me dis-je. Il est vraiment très petit. Difficile de croire qu’il s’agit du corps d’un adulte. La belle forme ronde de la tête et les os larges des pommettes sont caractéristiques du peuple San. De minuscules oreilles, bien conservées, fait remarquer Johan. De petites touffes de cheveux par places et des colliers autour du cou. Pieds et orteils des plus délicats – on dirait ceux d’un enfant. Le corps est emmailloté dans les feuilles de la plante vénéneuse (Boophane disticha). C’est le poison de cette plante qui a empêché insectes et larves de pondre leurs œufs dans le corps. Par endroits, des feuilles sont encore visibles, si minces et de couleur si proche de celle de la peau qu’on les distingue à peine. Grâce à cette plante et en raison de la chaleur sèche qui règne dans la région, le corps s’est conservé pendant deux mille ans.
Johan me dit qu’ils ont découvert un peu partout des trous dans la terre, recouverts d’herbe, dans lesquels on a trouvé les bulbes vénéneux. Certains archéologues pensent que les bulbes étaient entreposés de la sorte par les San. D’autres, que ces trous ont pu être des lieux d’accès à un monde surnaturel, car l’ingestion du bulbe vénéneux produit des hallucinations.
« N’est-ce pas merveilleux, » dis-je à ma fille, « de croire à ce point en un autre monde, un monde auquel on peut accéder par la transe. Cela me fascine ! C’est si beau, aussi, de voir la mort comme un autre monde, comme le voyaient les Bushmen. Si consolant. » (L’autre monde n’est pas plus étanche qu’une embarcation ; Quignard*).
« Il semble donc, explique Johan, que le corps enveloppé de ces feuilles ne l’était pas seulement par souci de conservation, mais dans le but d’aider le mort à atteindre l’autre monde par la transe. »
Je loge chez Brink, ma fille aînée. Un soir au dîner, je dis regretter le fait que je ne saurais probablement pas de mon vivant s’il existe une vie sur d’autres planètes et sous quelle forme. Anton dit que les vaisseaux spatiaux Pioneer 10 et 11 ont embarqué à leur bord de petits disques de métal indiquant leur époque et leur lieu d’origine à l’intention d’éventuels astronautes susceptibles de les découvrir dans un lointain futur. Voyager 1 et 2 ont été chargés d’un message plus ambitieux – une sorte de capsule temporelle susceptible d’informer les extra-terrestres de l’histoire de notre planète ; un disque de cuivre plaqué or de 12 pouces de diamètre, contenant des sons et des images illustrant la diversité de la vie sur terre. Des sons naturels (le vent, l’orage, le chant des baleines, des oiseaux, etc.), de la musique issue de différentes cultures, un message de bienvenue en 55 langues, de l’Accadien (parlé par les Sumériens il y a six mille ans) au Wu, un dialecte chinois contemporain. Avec un mode d’emploi pour décoder les images et les messages audio. Il faudra quarante mille ans avant que la sonde atteigne le système planétaire suivant, a affirmé Carl Sagan, président du comité de la Nasa à l’époque. Et, manifestement, ce disque ne pourra être décodé que par des (autres) civilisations interstellaires avancées.
Je joins les mains, émerveillée. L’histoire de la terre depuis cinq milliards d’années, toutes les époques historiques, toutes les civilisations, toutes les langues, tout ce qui caractérise notre vie sur cette terre – tout cela comprimé dans une capsule minuscule et projeté dans l’immense Vide inconnu. Dans l’espoir que quelque part existe un destinataire qui le décodera. Voilà qui nous étions, voilà à quoi ressemblait notre vie. C’est profondément émouvant.
Brink dit que cette conversation accroît son angoisse existentielle. « Pourquoi ? » dis-je. « Cela ne l’aide pas, » dit-elle, « de prendre conscience de notre place dans l’univers ». « Et alors ? » dis-je. « Insignifiante, » dit-elle, et elle se lève, prend son assiette et se dirige vers la cuisine.
Le cœlacanthe est un gros poisson, bien plus gros que ce à quoi je m’attendais. Presque cinq pieds (presque aussi long que le corps du Bushman ?). Jaune pâle, il est là, conservé dans du formol. La peau a été retirée d’un côté afin de révéler les organes internes. Les organes, la peau, tout est de la même couleur jaune pâle, alors que le poisson au naturel est d’un magnifique bleu violacé, aux irisations chatoyantes. J’observe ses nageoires, qui ressemblent plutôt à des membres rudimentaires. Le cœlacanthe est un poisson à nageoires lobées qui n’appartient pas au groupe des poissons dont sont issus les tétrapodes. Chez les humains et chez d’autres tétrapodes, les nageoires lobées se sont adaptées et ont fini par former des bras, des jambes, des ailes. Le cœlacanthe est considéré comme un fossile vivant, car avant la découverte du premier spécimen, on pensait l’espèce éteinte durant le Crétacé, il y a huit millions d’années. Tout bien considéré, quelle évolution ! Ce processus, incroyablement long, par lequel une nageoire se transforme peu à peu en membre, au moyen duquel les premiers amphibiens ont pu se déplacer sur la terre avec (j’imagine) grande difficulté.
Après vingt ans passés à Durban, je lutte encore avec la végétation, le climat, le ciel bas, le mouillé, la décomposition, l’humidité qui s’insinue partout. J’aime le Cap-Oriental parce qu’il y fait sec. J’aime la couleur des formations rocheuses et la végétation, ici. Le temps est imprévisible, mais les saisons – contrairement à Durban – sont clairement délimitées. Brink a un petit patio en face de l’appartement de sa grand-mère. Un haut mur, peint en jaune, le sépare de la rue. Deux rosiers y poussent, il y a aussi deux pots contenant des vygies et un géranium (la fleur des pionniers) sur la table de jardin. Et une grande pierre. Un jardin comme je les aime, petit et sec. Si différent de mon jardin à Durban, d’une prolifération obscène. Ici, l’œil voyage loin. Les cyprès s’épanouissent, les aloès, les oliviers, les poinsettias, les vygies ; toutes les plantes qui à Durban sont envahies par les moisissures, la rouille noire et les insectes.
Mais l’eau de distribution est toxique, pleine de coliformes et de métaux lourds, si toxique que de nombreux poissons du Département d’Ichtyologie ont péri. Négligence municipale. Et, en ville, on est indéniablement confronté à la pauvreté. Contrairement à Durban, où ceux qui peuvent se le permettre traînent dans les centres commerciaux, ce qui réduit considérablement les occasions de rencontrer la pauvreté.
J’ai demandé à Anton de m’emmener à la carrière un après-midi. Anton est mon ex-mari, le père de ma fille aînée, Brink. La carrière est située à la périphérie de la ville, au-delà des dernières résidences universitaires. Pour y aller, nous longeons un grand terrain à bâtir situé sur la colline – probablement une nouvelle résidence en cours de construction. Anton marche devant, je le suis. Nous bavardons sans relâche. A quelques reprises nous tombons sur des excréments humains. Nous atteignons la carrière par un chemin différent de celui que le public a suivi à pied, en 2007, en vue d’assister à la pièce de Brett Bailey’s basé sur le mythe d’Orphée.
Maintenant le lieu est désert. Il fait très calme. Les voix des ouvriers sur le chantier ne nous parviennent plus. Une vaste étendue plane est enserrée entre les falaises à pic de la carrière. Au-dessus de nos têtes, le ciel, immense. Par moments, quelques bouteilles vides roulent, poussées par de brèves rafales de vent. À part quelques buissons de kaki, les plantes sont rares ; sous nos pieds, rien qu’un gravier fin. Quelqu’un a fait du feu ici, peut-être l’un des ouvriers. Sur la gauche, les parois de la carrière sont d’un pâle ocre jaune ; de petits arbres poussent sur les saillies étroites. À droite, où l’exploitation est toujours active, la paroi escarpée a l’apparence du granit, striée de gris clair et foncé. Anton m’explique la géologie des formations rocheuses. Je lui demande à quoi serviront les roches empilées à notre droite. À construire des routes, pense-t-il. Des damans se chauffent au soleil sur certaines de ces roches. Un peu plus loin il y a un monceau de pneus ; je me demande si ce sont ceux qui ont servi pendant la représentation d’Orphée.
J’ignore pourquoi ce lieu me fascine à ce point. Je suis venue voir cette pièce avec Brink lors du festival de Grahamstown en 2007. La représentation a commencé au crépuscule. Les spectateurs ont dû marcher ici en silence, escortés par un nain infirme qui les pressait sans cesse d’aller plus vite. L’obscurité venant, les falaises, d’ocre pâle et de blanc sableux, se sont découpées nettement contre le ciel de plus en plus sombre. Des oiseaux et des pigeons bisets se sont dirigés vers leurs nids dans le rocher, et les ombres voltigeantes des chauves-souris ont fait irruption. La lune s’est levée. Le petit groupe de spectateurs qui constituait le public suivait les comédiens à pied d’un endroit à l’autre, là où se jouaient les différentes scènes. Nous avancions dans un silence funèbre, n’entendant que le bruit du gravier sous nos pieds, le nain truculent et colérique comme escorte. Une étrange structure de fil de fer figurait la porte des Enfers. Des pneus enflammés guidaient nos pas tout le long du sentier. Entre des roches, un homme qui ne portait qu’un caleçon se tenait immergé jusqu’à la taille dans une mare d’eau. Dans un enclos grillagé, un peu plus loin, des enfants noirs travaillaient silencieusement dans ce qui ressemblait à une fabrique – des chaussures de sport étaient disposées sur des boîtes à chaussures. Un homme était attaché à un vieux sommier de métal, l’éclairage projetait son ombre immense contre la paroi de la carrière. C’était magnifique. Eurydice était l’une des femmes aux visages blanchis à l’argile, aussi inexpressifs que des masques. Dans le mythe, Orphée se retourne et dit une seule parole, perdant Eurydice pour toujours. Brink avait des réserves considérables quant à la pièce, moi je la trouvais émouvante. J’avais été captivée par le lieu, l’atmosphère, l’obscurité croissante, les ombres projetées sur les hautes falaises.
Après un moment, Anton et moi faisons demi-tour. Nous parlons toujours inlassablement. Nous nous souvenons de la naissance de Brink, nous évoquons sa situation actuelle. Nous parlons de l’homme et de la femme à qui Anton loue une chambre, de ce que cela représente pour lui de vivre avec ces gens, de la manière dont ses interactions avec l’homme sont révélatrices des limites de sa relation avec son propre père. Leur conception de la proximité émotionnelle, dit Anton, revient à vous introduire dans leur monologue intérieur. Sans se préoccuper du lieu où vous vous trouvez vous-même.
En 2003, j’ai regardé la vidéo des funérailles de Saartjie Baartman. Les funérailles avaient eu lieu deux ans plus tôt, en 2001. À Paris, en vue de leur rapatriement par bateau en Afrique du Sud, on avait placé dans une caisse les restes de Saartjie – le moulage en plâtre de son corps, (recouvert d’un pagne en peau de léopard en signe de respect), son squelette et, dans leur récipient de verre, le cerveau et les parties génitales prélevés en 1815 par Cuvier lors de l’autopsie qui a suivi le décès. Lorsque ces restes arrivèrent à Cape Town, ils furent placés dans un cercueil. Lors de la cérémonie d’accueil officielle, le cercueil, recouvert du drapeau sud- africain, fut escorté par des fillettes (aux cheveux tressés en petites nattes serrées) pour son entrée dans la pièce, tandis que jouait un petit orchestre de la marine. À cette occasion, plusieurs chœurs chantèrent, des délégations de femmes griquas dirent des paroles émouvantes, un homme politique fit un discours, un scientifique éminent et âgé s’exprima, ainsi qu’un chef Khoisan – paré de perles, une cape de léopard drapée autour de ses épaules et de sa tête.
Quelques femmes désignées avaient déjà béni et consacré le cerveau et les parties génitales lors d’une cérémonie privée avant qu’on ne les scelle avec le squelette dans le cercueil.
Plusieurs groupes griquas réclamaient les restes et finalement la région du Gamtoos fut choisie comme lieu d’ensevelissement, à la satisfaction générale. Une large bande de terre avait été délimitée le long de la berge de la rivière Gamtoos, où les tribus hottentotes des Inquas, des Gonaquas et des Damaquas vivaient et nomadisaient au dix-huitième siècle.
Les funérailles, interminables, firent l’objet d’une diffusion à la télévision nationale, comme pour toutes les funérailles d’Etat. Parmi les intervenants et les dignitaires se trouvaient des membres de la famille royale des Khoisan, des ministres, des maires, des religieux, des chefs traditionnels et des chefs de tribus, des délégués du Conseil National Khoi, des représentants du Sara Bartmann Reference Group, des historiens, des poètes.
Peu après le lever du soleil, affluent, en bus, des gens originaires des environs et d’autres régions du pays : du Cap-Occidental, du Cap-Nord, du Free State, du Gauteng. Des hauts-parleurs et des enceintes sonores sont installés. Un peu plus tard viennent les dignitaires et les invités d’honneur à bord de véhicules officiels et d’hélicoptères. À leur arrivée, ils sont interviewés par la télévision. Le grouillement de la foule fait s’élever la poussière en nuages au-dessus de la terre sèche. Le sol est couleur de terre de Sienne pâle ; les flots amples et languissants de la rivière Gamtoos, d’un ocre triste ; on aperçoit les collines basses à distance. Mais le ciel est aussi clair, aussi vide de comètes et de présages, qu’au premier jour de la création.
Enfin la cérémonie officielle peut commencer. Sur une scène étroite et longue, les animations se succèdent. Des fillettes en jupes courtes imprimées de motifs animaliers se meuvent avec énergie sur un rythme contemporain. Un groupe d’enfants Khoisan en costumes exécute une petite danse. Des femmes âgées chantent et battent des mains, la chair solide de leurs seins et de leurs bras ballottant avec enthousiasme. Les Inqua Mighty Angels, un groupe de jeunes hommes, impriment des secousses étonnantes à leur buste en dansant. L’un d’eux souffle dans la corne d’un koudou - un son funèbre -, quelques autres jouent de la gora, vibration douce, harmonieuse ; les percussionnistes frappent leurs tambours avec frénésie. La scène supporte à peine le poids des danseurs. La foule est en transe ; tous crient et agitent leurs drapeaux ; les photographes de presse se précipitent en quête du meilleur cliché.
Puis se succèdent des vagues d’hommages et de discours. Des cheffes khoisans s’expriment, des délégués de toutes sortes de comités, des politiciens, des historiens. L’enthousiasme de la foule commence à décliner, les gens peu à peu se calment. La température s’élève graduellement, le ciel surchauffe les crânes sans pitié. À quelque distance se dresse le cercueil, drapé dans les couleurs nationales, gardé par quatre hommes en uniforme ; de temps en temps la brise soulève légèrement le drapeau.
Saartjie est interpellée comme « notre grand-mère, notre antique mammie issue de la tribu Inqua, une descendante de la nation originelle. » « Mamma Sarah, » disent-ils, « tu es une icône internationale, le symbole de notre héritage. Mamma Sarah, notre ouma, tu es revenue au pays et tu nous interpelles, nous, le peuple Khoisan. Maintenant tes ossements sont avec nous. » Le vent siffle doucement dans les micros. Le président s’adresse à la nation, à chaque personne présente ici aujourd’hui, et à chacun resté à la maison, devant la télévision. Sarah a triomphé des forces du mal, sa présence constitue une victoire pour notre démocratie, un puissant élan pour la construction de la nation, dit-il. L’attention de la foule s’évapore davantage. Les fillettes se tressent mutuellement les cheveux. Les bébés et les grand-mères dorment à l’ombre maigre des parapluies.
Un petit chœur de femmes entre en scène. Joie et bonheur, chantent-elles, la voix de la mé-lo-die, la voix dans-le-désert. Des prédicateurs suivent. Le plus important d’entre eux porte des lunettes solaires et un manteau de cuir sur son costume. Il cite la Genèse, 4 :10 – le sang d’Abel qui crie après que Caïn l’ait tué. Cet homme est un habile rhéteur. Il échafaude sa plaidoirie systématiquement. Il entend la voix de Sarah Baartman crier. Il l’entend crier au nom des bébés, des enfants, des filles, des mères, des grand-mères, elle crie au nom des abusés, des lésés, des opprimés. La chaleur croît. La terre derrière le prédicateur devient d’une dure couleur de Sienne brûlée, toile de fond idéale pour les cris de ralliement à Mamma Sarah. Leur écho roule au-dessus de la terre plate et ocre, au-dessus des têtes de la foule passive, distraite, au-dessus des collines arides de la Vallée d’Hankey. Suivent des prières en Afrikaans et en Griqua (cliquètements doux, explosifs). Les choristes des Voix de l’Espoir chantent, accompagnées par le son d’un clavier. Elles se balancent tristement, en suivant le rythme de la musique, vêtues de jupes noires et de T-shirts imprimés représentant Mamma Sarah.
Finalement le cercueil est emporté jusqu’au corbillard. La foule l’entoure en chantant. On brûle de l’encens. Le convoi funèbre (Entreprises Goodall & Williams) s’ébranle, suivi, à pied, par les dignitaires. Lentement la procession se dirige vers une petite colline, lieu du dernier repos de Sarah, désormais déclaré Patrimoine National. La foule reste à distance. Des sachets de nourriture sont distribués. Chacun déguste oranges, petits pains et morceaux de poulet, tandis que se poursuivent les derniers rites sur la colline – prières et incantations ; des femmes lancent des chants stridents dans la langue maternelle de Sarah. Il fait plus frais, de grands nuages s’amassent. Le cercueil est descendu dans la fosse. L’air devient indigo foncé et bleu cobalt, avec des bandes de cuivre, d’ocre, de magenta, de vert émeraude et de Sienne brûlée. La masse des nuages croît de manière menaçante. De grands aloès indigènes (aloe bainesii), le flamboyant Red Hot Poker (Kniphofia) et de petits épineux se détachent sur le ciel qui s’assombrit dramatiquement. On entend à distance les lamentations et les gémissements des femmes. Un petit chœur chante une fois de plus et ainsi se termine, dans le triomphe et l’exultation, le tragique voyage de Mamma Sarah.
Je suis pour dix jours chez mes deux filles, ici, à Grahamstown. J’assiste aux répétitions. (Noziswe porte une perruque couleur d’or vieilli.) J’achète des victuailles. Je cuisine : ragoût de légumes à la grecque, bobotie, curry de légumes. Un matin, je prends un thé avec Anton, le jour de notre trente-quatrième anniversaire de mariage. Aujourd’hui nous sommes tous les deux grisonnants et usés, un peu plus qu’effilochés sur les bords. Je fais de la pâtisserie. Un autre jour, Brink a l’œil rougi, elle doit être stressée et préoccupée. Un sentiment de détresse rôde à la surface de ma conscience, un rien pourrait le mettre à nu. Soixante années d’émotions, me dis-je, sont tassées dans ma tête fatiguée. Le petit cadavre du Bushman était différent de ce que j’avais imaginé. Je m’attendais à le voir plus ressemblant à ce que, vivant, il devait être, moins transformé. Transformé en poussière, en pierre – désormais à peine humain, son épiderme presque confondu avec les feuilles de la plante vénéneuse dans lesquelles on l’avait enveloppé. J’achète d’occasion un exemplaire d’En attendant Godot. « Toutes les voix mortes, » dit Estragon. « Que disent-elles ? » dit Vladimir. « Elles parlent de leur vie, » dit Estragon. « Il ne leur suffit pas d’avoir vécu, » dit Vladimir. « Il faut qu’elles en parlent, » dit Estragon. « Il ne leur suffit pas d’être mortes, » dit Vladimir. J’ai toujours affaire à la mort dans mon travail. Qu’y a-t-il d’autre ? Un matin, Brink m’emmène au monument pour acheter des tickets pour le festival. Du sommet de la colline au monument, la carrière est visible. Je lui demande de prendre une photo. Je regarde le sol à mes pieds. Herbe et gravier. L’herbe ploie légèrement sous la brise. Un paysage familier, qui réveille d’innombrables souvenirs.
En ville, je ne peux échapper aux pauvres. Chacun d’entre eux réclame mon attention. Faites l’aumône à un seul, des milliers d’autres restent démunis. Je remarque que les citadins ont appris à détourner le regard, pour éviter de se sentir trop responsables du sort des enfants qui mendient dans la rue. En marchant, je scrute le visage de chacun d’eux, en quête des descendants du peuple de Mamma Sarah – les Inquas, les Gonaquas et les Damaquas – le peuple originel. Je cherche les belles têtes enfantines et rondes, aux larges pommettes, qui rappellent le peuple ancestral des San. Je repère les nuances plus douces du brun des Xhosa locaux, le brun plus sombre des ethnies venues d’autres régions d’Afrique. Je vois des visages d’Anglais éduqués, des visages de robustes Afrikaners, des visages de pionniers.
J’aime Grahamstown. Pourrais-je venir vivre ici, abandonner ma vie à Durban la subtropicale ? Dire à mon mari de vendre toutes mes affaires, de les distribuer aux pauvres, de les donner à l’Armée du Salut ? Mes coquillages seuls pourraient m’être renvoyés, mes coquillages, mes crânes et mes pierres, restes de ce qui un jour vécut, habita, eut une conscience, même limitée. Ici je peux vivre un dernier nouveau départ. Simplifier considérablement ma vie. Entraîner mes yeux à se poser sur les touffes d’herbe à mes pieds, sur les cailloux, puis autoriser mon regard à errer sur l’ocre tendre des plis géologiques des collines au loin, et sur les prairies, hiver comme été, doucement agitées par la brise.
* L’autre monde n’est pas plus étanche que ne l’était votre embarcation, Pascal Quignard, Tous les matins du monde, p. 104, Gallimard. (n.d.t.)
Lu à haute voix par Ludmilla Klejniak
It is Saartjie Baartman that I’m thinking of when I arrive in the Eastern Cape. Saartjie, exhibited on a platform in Piccadilly Circus from one to five in the afternoon, a resounding success, the first specimen from the banks of the Gamtoos River. Her remains lie buried in the Gamtoos Valley, to the east of Port Elizabeth. Grahamstown, where I’m headed, lies north west of Port Elizabeth, in the Eastern Cape, between the Gamtoos and Great Fish Rivers. I’m thinking of Saartjie Baartman while I drive from Port Elizabeth to Grahamstown. Of her and of the coelacanth.
In the car Carl tells me of the two-thousand-year-old body of a Bushman that an archaeologist from the Albany Museum has discovered. The body had been preserved by being wrapped in the leaves of a poisonous plant, which had kept insects away. Carl, an expert on plants, points out this plant along the road. I would really love to see the body, I say. When I ask Anton about it later, he talks about how small the body is, indicating with his hands. It’s been wonderfully preserved; even the fingerprints are still visible, he says.
Saartjie Baartman’s grave; the well-preserved body of the Bushman man; the coelacanth; the stone quarry – these are the points according to which I initially orientate myself vis-à-vis Grahamstown.
The Eastern Cape is a dry place. I live in Durban, a coastal city in a subtropical zone, in the province of KwaZulu-Natal. The air there is a thick soup. The predominant colour is green.
I got to know Johan Binneman many years ago in Stellenbosch. At the time he was attached to the Archaeology Department there. Now he is working in the natural sciences section of the Albany Museum. He is the one who did the excavation. He greets me warmly. He remembers me. I would recognise him anywhere, but I feel as if I have changed unrecognisably in the more than thirty years since we last saw one another. He takes me to the archaeology workshop. The smell of bones is overpowering. To avoid offending certain groups, a similarly preserved body, which had been exhibited in the museum for a long time, has been removed.
Behind a make-shift plastic curtain, under a black plastic bag, lies the body. The man lies on his side, his knees pulled up high, his arms between his legs. Dust to dust, I think. He is very small. Difficult to believe that this is the body of an adult. The beautiful, round shape of the head and the broad cheek bones are characteristic of the San people. Tiny little ears, well preserved, Johan points out. Small tufts of hair visible in places, and also beads around the neck. The most delicate feet and toes – like those of a child. The body is swaddled in the leaves of the poison bulb plant (Boophane disticha). It is the poison of this plant that prevented all sorts of insects and larvae from laying their eggs in the body. In places the leaves are still visible – so thin, and so similar in colour to the skin, that it is difficult to distinguish between the two. Because of this plant and due to the dry heat in the area where the man was buried, his body remained preserved for two thousand years.
Johan tells me that they’ve discovered hollowed-out areas in the ground in all sorts of places, lined with grass, in which the poison bulb has been found. Some archaeologists think that the poison bulb plant was stored by the San in this way. Others think that these hollows may have been spaces that provided access to the other world, because the poison bulb induces hallucinations when ingested.
‘How wonderful,’ I say to my daughter, ‘to have so much faith in another world – a world that can be accessed through trance. How it appeals to me! How beautiful, as well, to see death as another world; like the Bushmen did. How comforting.’ (The other world is leaky as a boat; Quignard.)
‘Therefore,’ Johan explains, ‘the body may not only have been covered in poison bulb leaves to preserve it, but to help the dead reach the other world by means of trance.’
I stay with Brink, my eldest daughter. During supper one evening, I say that I regret the fact that during my lifetime I will probably never know whether there’s life on other planets, and what form it takes. Anton tells that the spacecraft Pioneer 10 and 11 were each supplied with small metal disks that would indicate their time and place of origin to any astronauts who might discover these spacecraft in the distant future. Voyager 1 and 2 were both supplied with a more ambitious message – a type of time capsule that had to convey the story of our world to extra-terrestrial life forms: a 12-inch gold-plated copper disc containing sounds and images that had to document the diversity of life on earth. This included natural sounds (the wind, thunder, whales, birds and so on), music from different cultures, spoken greetings in 55 languages – starting with Accadian (spoken in Sumeria six thousand years ago) and ending with Wu, a modern Chinese dialect. With instructions on how to play the encoded images and audio discs. Forty thousand years before the spacecraft will reach the next planetary system, Carl Sagan - chairperson of the NASA committee at the time – had said. And obviously this disc can only be decoded by (other) advanced interstellar civilizations.
I clasp my hands together in amazement. Five billion years of the earth’s history, all historical epochs, all civilizations, all languages, everything that characterises our life on this earth – everything compressed into a tiny capsule and shot into the great, unknown Void. In the hope that somewhere there might be a recipient who can decode it. This is who we were and this is what our lives looked like. Deeply moving.
Then Brink says that this conversation is not good for her existential angst. ‘Why not?’ I ask. Seeing our position in the universe doesn’t help her, she says. ‘That being?’ I ask. ‘Insignificant,’ she says, gets up, takes her plate and goes to the kitchen.
The coelacanth is a big fish – much, much bigger than I had expected it to be. Almost five feet in length (about as long as the body of the Bushman?). Pale yellow it hangs there, exhibited in formalin. On the one side the skin has been removed so that the fish’s internal organs are visible. All the organs, the skin, everything is the same pale yellow colour, while the fish in its natural state is a beautiful purplish blue, with iridescent markings. I look at the flippers, which look more like rudimentary limbs than fins. The coelacanth is a lobe-finned fish, but not from the group of lobe-finned fish out of which the tetrapods developed. In humans and other tetrapods the lobe-fins have adapted to form arms, legs, wings. The coelacanth is seen as a living fossil, because before the discovery of the first live specimen it was assumed that it became extinct during the Cretaceous period, eighty million years ago. Look at it and visualise the evolutionary process! How unimaginably protracted this process is, in which a fin, a flipper, is transformed into a limb, with which the first amphibians could move on land (I imagine) with great difficulty.
After twenty years in Durban I still struggle with the vegetation, the climate, the narrow sky, the humidity, the rack and ruin, the dampness that seeps into everything. I like the Eastern Cape because it is dry. I like the colours of the rock formations and the vegetation here. The weather is unpredictable, but the seasons – unlike in Durban – are clearly distinguishable. Brink has a small patio in front of her granny flat. A high wall, painted yellow, separates it from the street. Two rose bushes grow here, there are two pots with vygies, a geranium (pioneer plant) on the garden table. A large stone. A garden like this appeals to me – small and dry. So different to my obscenely abundant garden in Durban. The surrounding hills are visible from different places in the town. I like that. The eye can travel distances. Cypresses do well here, and aloes, and olive trees, and poinsettias, and vygies; all the plants that become mouldy in Durban, all those that would be plagued by black rust and eaten by insects.
But the water from the town’s dams is toxic – full of E. coli and heavy metals, so toxic that many fish in the Ichthyology Department died. Mismanagement at municipal level. And in town you are undeniably confronted with poverty. Unlike in Durban, where those who can afford it hang out in malls, so that the odds of encountering poverty are considerably lower.
I ask Anton to take me to the quarry one afternoon. Anton is my ex-husband, the father of my eldest daughter, Brink. The quarry is on the edge of the town, past the last university residences. On the way we walk past a large building site on the hill – probably another residence being built. Anton walks in front, I follow. We talk unceasingly. Along the way we come across a few piles of human excrement. We reach the quarry along a different route to the one the audience followed on foot here in 2007 for Brett Bailey’s dramatic production based on the story of Orpheus.
Now the area is deserted. It is very quiet. The voices of the workers on the building site are no longer audible. A large, level area is surrounded on both sides by the steep gouged walls of the quarry. Above our heads is the great, wide sky. A few empty water bottles are rolled about by small gusts of wind from time to time. Other than a few khaki bushes there are not many plants; only the fine gravel beneath our feet. Someone has made a fire here, perhaps one of the workers. On the left the quarry walls are a pale yellow ochre; small trees grow on the narrow ledges. On the right, the part that is still actively excavated, the steep rock face is more granite-like, striated in lighter and darker shades of grey. Anton explains the geology of the rock formations to me. I ask him what the great pile of rocks to our right would be used for. For building roads, he thinks. Dassies bask in the sun on some of these rocks. A little further on there is a heap of tyres; I wonder whether they are the same ones that were used during the Orpheus production.
Why this space appeals to me so much, I do not know. I came to watch this play with Brink during the 2007 Grahamstown festival. The performance started at dusk. The audience had to walk here in silence, escorted by a crippled dwarf who constantly urged them to walk faster. As twilight deepened, the quarry walls were shades of pale ochre and sandy white, clearly etched against the darkening sky. Birds and rock pigeons started returning to their nests in the rock face, and the fluttering shadows of bats became visible. The moon rose. The little band of spectators, the audience, followed the players on foot to different places, where different scenes were performed. We moved in deathly silence, only the sound of the gravel beneath our feet audible, with the truculent, short-tempered dwarf as escort. A strange wire structure formed the gateway to the Underworld. Burning tyres lit the way along the length of the path. Between some rocks, a man wearing only his underpants stood waist-deep in a pool of water. In a wire enclosure some distance away black children were silently doing factory work – running shoes were displayed on shoe-boxes. A man was tied to an old metal bedstead, the lighting cast his enormously enlarged shadow against the one face of the stone quarry. Magnificent. Eurydice was one of a group of women whose faces had been painted white with clay, their faces as expressionless as masks. In the myth Orpheus turns around and says a single word, thereby losing Eurydice forever. Brink had considerable reservations about the piece, but I found it moving. I had been captivated by the setting, by the mood, the gradual darkening, the shadows against the high quarry walls.
After a while Anton and I walk back. We still talk unceasingly. We talk about Brink’s birth, about her current situation. We talk about the man and woman from whom Anton is renting a room, about what it means to him to be living with these people, about the way his interaction with the man sheds light on the limitations of his relationship with his own father. Their idea of emotional closeness, says Anton, is to allow you into their interior monologue. Regardless of where you find yourself.
In 2003 I watched Saartjie Baartman’s funeral on video. The funeral had occurred two years earlier, in 2001. In Paris, Saartjie’s remains had been packed in a crate so that they could be shipped back to South Africa – the plaster cast of her body (covered with a leopard skin sarong out of respect), her skeleton, and the bottled brain and genitalia, removed by Cuvier in 1815 during an autopsy shortly after her death. Once these remains arrived in Cape Town, they were placed in a coffin. For the official welcome ceremony the coffin, covered with the South African flag, was escorted by little girls (hair plaited in tight little braids) as it was wheeled into the room, while a small naval band played. On this occasion various choirs sang, groups of Griqua women delivered stirring orations, a politician made a speech, an old and eminent scientist spoke, and also a Khoisan leader – decked out in beads, with a leopard-skin kaross draped over his shoulders and head.
A select group of women had already blessed and consecrated the brain and genitalia in a private ceremony before these had been sealed in the coffin with the skeleton.
Various groups each laid claim to her remains, and eventually the Gamtoos was selected as a suitable burial place. The groups were satisfied. A large tract of land had been cordoned off along the bank of the Gamtoos River, where the Inqua, Gonaqua and Damaqua Hottentot tribes lived and roamed during the eighteenth century.
The funeral was a long drawn-out affair, broadcast on national television, like all state funerals. Among the speakers and dignitaries were royal members of the Khoisan; ministers; mayors; religious, traditional and community leaders; delegates from the National Khoi Council; representatives of the Sara Bartmann Reference Group; historians; poets.
Shortly after dawn people from the surrounding area and other parts of the country begin arriving by bus: from the Western and Northern Cape, from the Free State, from Gauteng. Loudspeakers and sound systems are installed. A bit later the dignitaries and guests of honour begin to arrive in official vehicles and helicopters. Upon their arrival, they are interviewed on television. The milling of the crowd causes dust clouds to rise up from the dry earth. The ground is a pale raw sienna; the Gamtoos a dull ochre as it flows wide and languid; low hills are visible in the distance. But the sky is as clear, as bereft of comet and portent as on the first day of creation.
At last the official proceedings can begin. On a long, narrow stage one item follows another. Young girls in short, animal print skirts perform an energetic dance to a contemporary beat. A small group of Khoisan children, in period costume, do a little dance. Older women sing and clap, the solid flesh of their breasts and arms shaking enthusiastically. The Inqua Mighty Angels, a group of young men, make exceptional shaking movements with their upper bodies while they dance. One of them blows a kudu horn – a mournful sound – some of the others play on gorras that vibrate softly and harmoniously; the drummers work themselves up to a frenzy. The stage barely supports the weight of the dancers. The crowd gets carried away; they cheer and wave their flags; the press photographers surge forward to get better shots.
Then comes wave upon wave of tributes and speeches. Female Khoisan chieftains talk, delegates from all sorts of committees talk, politicians and historians talk. The crowd’s enthusiasm begins to wane, slowly they become more and more restive. Gradually it becomes hotter, the sun burns down mercilessly on everyone’s heads. At a distance stands the coffin with the national flag draped over it, guarded by four men in uniform; every now and then the breeze lifts the flag ever so slightly.
Saartjie is addressed as ‘our grandmother, our ancient mammie of the Inqua tribe, a descendant of the first nation.’ ‘Mamma Sarah, they say, you are an international icon, a symbol of our heritage. Mamma Sarah, our ouma, you have come home and call to us, the Khoisan nation. Now your bones are with us.’ The wind whistles softly through the loudspeakers. The president addresses the nation, everyone gathered before him here today, ,and everyone at home, in front of the television. Sarah has overcome the forces of evil, she is a victory for our democracy, a powerful impetus to nation building, he says. The crowd’s attention drifts away even further. Young girls plait one another’s hair. Babies and grannies sleep in the meagre shade of umbrellas.
A small women’s choir comes on. Joy and gladness, they sing, the voice of me-lo-dy, the voice in the wil-der-ness. Various preachers come on. The main preacher wears sunglasses and a hide cloak over his suit. His text is Genesis 4:10 – Abel’s voice that cries out after Cain has slain him. This man is skilled in rhetoric. He builds his case systematically. He hears the voice of Sarah Baartman crying out. He hears the voice of Sarah Baartman crying out to the babies, the children, the daughters, the mothers, the grandmothers. He hears the voice of Sarah Baartman crying out to the abused, the wronged, the oppressed. It becomes even hotter. The earth behind the preacher becomes a harsh burnt sienna, a fitting backdrop for Mamma Sarah’s rallying cries. They echo across the flat, ochre earth, over the heads of the passive, distracted crowds, across the barren hills of the Hankey Valley. Then come prayers in Afrikaans and in Griqua (soft, explosive click sounds). The Voices of Hope sing, accompanied by a keyboard. They sway mournfully, in time with the music, clad in black skirts and white T-shirts with a picture of Mamma Sarah.
Finally the coffin is carried to the hearse. People crowd around it, singing. Incense is burnt. The hearse (Goodall & Williams) leaves, followed on foot by dignitaries. Slowly the funeral procession moves to the small hill, Sarah’s last resting place, henceforth a National Heritage Site. The crowd of onlookers stays behind. Food parcels are handed out. Everyone tucks into oranges, bread rolls and pieces of chicken while the last rites are performed on the hill – prayers and incantations; women singing shrilly in Sarah’s mother tongue. It grows cooler, large clouds begin to gather. The coffin is lowered. The air becomes a dark indigo and cobalt blue, with swathes of copper, ochre, magenta, viridian green and burnt umber. The massive clouds build up ever more threateningly. Large indigenous aloes (aloe bainesii), the bloody red-hot poker (Kniphofia) and small thorn trees are silhouetted against the dramatically darkening sky. At a distance the lamentation and wailing of women is audible. A small choir sings one more time and here Mamma Sarah’s wretched journey ends at last in triumph and exultation.
I am visiting my two daughters for ten days here in Grahamstown. I attend rehearsals. (Noziswe wears a wig the colour of tarnished gold.) I buy groceries. I cook: Greek vegetable stew, bobotie, vegetable curry. One morning I drink tea with Anton, on the day of our marriage thirty four years earlier. Now we are both grey and worn, more than just frayed around the edges. I bake. One morning Brink’s eye is blood red, must be stress and worry. Feelings of desolation lie just below the surface of my consciousness; it does not take much to lay them bare. Sixty years’ worth of impressions, I think, crammed into my weary head. The little dead Bushman was different to how I had imagined he would be. I had expected him more life-like, less transformed. Transformed to dust, to stone - hardly human anymore, his skin almost indistinguishable from the leaves of the poison bulb in which he had been wrapped. I buy a second-hand copy of Waiting for Godot. ‘All the dead voices,’ says Estragon. ‘What do they say?’ asks Vladimir. ‘They talk about their lives,’ says Estragon. ‘To have lived is not enough for them,’ says Vladimir. ‘They have to talk about it,’ says Estragon. ‘To be dead is not enough for them,’ says Vladimir. Always I am busy with the dead in my work. What else is there? One morning Brink takes me to the monument to buy tickets for the festival. From the top of the hill at the monument the quarry is visible. I ask her to take a photo. I look at the ground at my feet. Grass and pebbles. The grass sways a little in the breeze. A familiar landscape, evoking countless memories.
In the town I cannot evade the poor. Each one demands my attention. Give something to one and thousands of others still remain needy. The townspeople, I notice, have learnt to avert their gaze, so as not to feel too responsible for the fate of the beggar children on the street. While I walk, I watch everyone’s faces carefully, looking for the descendents of Mamma Sarah’s people – the Inqua, the Gonaqua and the Damaqua – the first people. I am looking for the beautiful, childlike, rounded heads, broad across the cheek bone, that hint at San ancestry. I see the softer shades of brown of the local Xhosa people, the darker shades of people from other parts of Africa. I see finely bred English faces, robust Afrikaner faces, pioneer faces.
I like Grahamstown. Would I be able to live here, give up my life in sub-tropical Durban? Let my husband know that he should sell all my things, distribute them to the poor, donate them to the Salvation Army? Only my shells could be sent to me, my shells, skulls and stones – all the remains of what was once living, inhabited, had consciousness, however limited. I can make a last new beginning here. Scale down my life considerably. Keep my eye trained on the tufts of grass at my feet, the pebbles, and then allow my gaze to travel over the soft ochre geological formations of the hills in the distance, and the grasslands, winter and summer, stirred gently by the wind.
Translated by Lenelle Foster
Lenelle Foster was born in Stellenbosch in 1980. She studied languages and political science at Stellenbosch University, obtaining an MA in Afrikaans and Dutch. After a brief spell in teaching, she has been working as a language practitioner (mostly as interpreter and translator).
Podcast read by Ingrid Winterbach