Apr | 2018 | MaanKind
Die weerloosheid van 'n tagtigjarige baba
Deesdae as ek 'n babatjie sien, is ek oorbewus van hulle afhanklikheid en weerloosheid. So hulpeloos, só totaal uitgelewer aan die ouers of versorger se genade. Kwesbaar.
As mens ouer word, het jy toenemend wonderlike herinneringe om aan terug te dink, maar net so is daar die donker dinge waarmee jy ook langs die pad te doen gekry het wat in jou geheue bly vassteek het. As ek om my kyk, word my eie geslag stadig maar seker nou in posisie geskuif waar die uitdunproses nou begin gebeur, waar ons eie afhanklikheid en weerloosheid toenemend 'n werklikheid word. Om in 'n dorp by die see te bly, sien jy enersyds die jong enterpreneurs wat hulle kinders hier kom grootmaak, waar hulle in die strate kan fietsry en smiddae in die sand gaan speel, met voetjies in die koue see. Andersyds is daar ook dié wat kom aftree, en ons kyk hoe mense die een dag nog by jou verbystap op die wandelpaadjie en as jy weer hoor het hulle 'n heup gebreek en word in Gerimed versorg.
Dis dan dat mens bewus word van die sirkel van die lewe, van hierdie hulpelose wesentjie wat gebore word, leer loop en sterker word, studeer, werk en 'n maat ontmoet en huis opsit. Dan het elke mens weer 'n 50% kans om sy lewensmaat te verloor, stelselmatig meer afhanklik te word, totdat jy hulpeloos lê en wag vir 'n skoon doek. Dan is jy weer uitgelewer aan kinders of versorgers se genade. Die sirkel voltooi.
Lees Elsa Joubert se Spertyd en ween. "Daar is 'n dun skilletjie om ons brein wat ons in die hede anker. Maar soos 'n mens oud word, kom daar skeurtjies in die skil, soos 'n ou laken skif. Dan stroom die verlede daardeur, ontydig of nie. Dis hoekom oumense deurmekaar raak, of hulle konsentrasie swak word, of hulle dinge soos sleutels verloor."
Soos my goeie vriend Stefan Coetzer hierdie proses so onthutsend stel: "Die gestrompel na die rand van die afgrond, met 'n (onbedoelde, onbewuste) trek van afgryse op die vervalle gesig. En so skuifel ons almal in gelid agter mekaar aan…"
Daarom doen wat ek kan, met dit wat ek het; ek lewe soos ek wil, wanneer ek kan. Ek werk tot ek moeg is, lees tot ek vaak is en ek slaap tot ek self wakker word. Daarom speel ek ook, met prentjies in die sand en dansies om 'n paal. So ontdek ek ook toenemend aspekte van myself wat ek kan uitleef, terwyl ek kan.
Hierdie skrywe is geïnspireer deur 'n vroeggebore babatjie met 'n deurskynende velletjie en 'n weerlose handjie.
Ons was 'n groot gesin, en daarby het ons net een badkamer gehad as kinders. Met net 'n bad. Tweede badkamers en storte vir gewone mense was mos 'n nuwerwetse ding wat jy net in stede gekry het. Ons is geleer om te bad en klaar te bad, en voor jy uitkom, moes die bad silwerskoon wees vir die volgende kind. Toe ek heel klein was, moes ons boonop badwater met 'n emmertjie indra. Water is op die koolstoof in groot potte warm gemaak vir bad, presies so een soos op die foto. Die koolstoof het ook so klein tenkie aan die kant gehad waaruit ek graag my badwater getap het, tot my ma se frustrasie, hoekom weet ek nie. Dit het nogal stadig uit die klein kraantjie geloop. Miskien het ek gemors, miskien het sy gesukkel om dit weer vol te maak, ek kan net onthou dat sy gefrustreerd was daaroor, maar my laat begaan het. Hoe op aarde my ma geslaag het om ons spannetjie so skoon te hou, weet ek wraggies nie. My ma was 'n presiese vrou op alle gebiede. Die stoof is natuurlik ook silwerskoon gehou, en uit daardie oond het baksels en baksels beskuit en koekies gekom, ook gloot plat panne met my gunsteling, suurlemoen-meringue.
My ouma en oupa het by ons ingewoon, maar hulle het nooit-ooit gebad nie. Ek het soms my ouma gehelp, dan het sy in 'n skottel gestaan, haar lyf skoongewas met waslap en seep en haar skoongespoel met water uit 'n wit-en-groen lampetbeker, soortgelyk aan hierdie een. Ek kon nooit verstaan hoe sy nie kon bad nie, maar nou wonder ek of sy nie maar net gestort het op 'n primitiewe manier nie?
Dis seker waarom ek nie kan nostalgies kan raak oor die goeie ou dae nie. Enige mens wat uit daardie era kom waar die destydse Evkom se drade nog nie die plase bereik het nie; wat moes sukkel met vierkantjies skeur vir die kleinhuisie, water moes aandra om te bad, wasgoed en skottelgoed te was, kersblakers skoon hou en lampglase skitterblink, besef die realiteit daarvan. Ek het eers toenemend met my eie bevoorregte lewe besef watter supervrou my ma moes wees om ons span so góéd groot te kry, met al hierdie ongerief.
Tog – baie van ons landgenote het nóú nog nie eers die gerief van so 'n koolstoof of 'n bad in die huis nie.
― David Benioff, When the Nines Roll Over and Other Stories
Waartoe is jy in staat?
Sou jy kon moor? Ons eerste, instinktiewe reaksie op so 'n vraag is om jou lyf terug te ruk, en te sê: Natuurlik nie!
Ons oordeel so maklik. Ek het eenmaal n man met 'n gun gejaag. In 1982. Was mos noodtoestand en ons het met rollies in ons jeans geloop. Die man het homself by die Wonderboom se piekniekarea ontbloot en my 6-jarige dogtertjie probeer vang. Die maatjie het gehol en my kom roep en ek het my klein .38 gegryp en vinniger gehardloop as wat die vriendin tussen die piekniekplekke by die Wonderboom kon ry. Ek sou hom vrekskiet op daai oomblik, maar hy het tussen neus en ore verdwyn. Hoe weet ons waartoe ons in staat is, as ons nie in 'n posisie is waar ons ons reaksie sou kon meet nie?
Hoe sou jy reageer as 'n bankrower met uitpeuloë en angs wat jy aan hom kan ruik, 'n rewolwer in jou ribbes druk en skree: "Gimme your bag and lay down!" En jou bag bevat 'n week se kontantgeld van jou kwekery wat jy kom bank, en jou nuwe selfoon wat jy die pas die oggend opgradeer het? My logiese self sou dit dadelik oorhandig, maar in daardie posisie het ek gedink, fok dit, ek het heelweek hárd gewerk vir hierdie geld en ek het my bag op die vloer neergegooi en bo-op bag gaan lê. Later toe ons almal soos sardiens in die klein kombuisie toegesluit was, kon almal my foon gebruik om ons mense te bel.
Dis maar goed ek het 60 geword voordat ek die ervaring gehad het om teen 260 kpu in 'n Porsche te jaag (as passasier). As ek jonger was, was ek dalk 'n gevaar vir myself… Adrenalien is nie jou maat nie… Nooit-ooit het ek gedink ek sou so reageer nie, die realis in my sou sê dis onverantwoordelik en lewensgevaarlik, tog het ek hoog geraak op die adrenalien van die situasie.
Baie jare gelede, toe die wêreld nog jonk was en ons nog mooi, was tjeks 'n aanvaarbare betaalmiddel. Een dag het swaer Koos vir my gevra hoe lyk iemand wat ons bedrieg, besteel of vir ons 'n gesteelde tjek aanbied. My antwoord was eenvoudig: Soos jy, jou vrou met jou kleindogter saam met haar. Ons het 'n kwekery gehad met 'n paar werkers en 'n Verimark franchise, wat ons self bedryf het, met net deeltydse aflospersoneel. Ons is deeglik ore aangesit, deur mense wat lyk soos ek en jy en ons kinders. En ons ouers.
Ons beste vriende is in 1994 dood in 'n tragiese gesinsmoord. Wie sou dink die ouderling, die adjunkhoof van 'n voorste hoërskool in Johannesburg sou so koelbloedig optree? Maar hy het.
Mens dink altyd oor gruwelike dinge, wie op aarde pleeg hierdie misdade? Wie molesteer sy dogtertjie? Ons broers, neefs, buurmanne, vroue en vriende. Ons. Ons weet net nie altyd daarvan nie. Hoe verander iemand se menswees dan nou as jy weet van daardie misdaad? Die besigheidsman wat sy vrou vermoor het, was tot net voor die moord 'n pa, kollega, buurman, neef, eggenoot, gholfmaat. Selfs tot na die moord, maar net totdat hy gevang word, dan verander sy hele identiteit net in 'n monster, 'n moordenaar. There but for the grace of God, go I … nè? Nè?