Markus 9: 38-50 (Wynand Retief)
Ander tekste: Levitikus 19: 1-18; Numeri 11: 4-6, 10-16, 24-29; Ester 7: 1-10, 9: 20-22; Psalm 124, Jakobus 4: 11 - 5: 11; Jakobus 5: 12-20
Wanneer die eie groep met die koninkryk gelyk gestel word, word kritiek altyd na buite gerig en nie na binne nie. Jesus laat 'n bom ontplof wat openinge na buite ruk…
Vers 38-50 is moeilik om as preekteks vir die dag te hanteer, om twee redes:
Daar is op die oog af geen eenheidstema nie: vers 38-50 bestaan uit kleiner eenhede wat elkeen sy eie tema het, sonder 'n ooglopende logiese oorgang of verband. Die eenhede is vers 38-40 (wie in Jesus se naam optree, is nie teen nie, maar vir Jesus), vers 41 (wie goed doen aan Jesus se dissipels, sal daarvoor beloon word) , vers 42-48 (die oorsake van afvalligheid moet verwyder word), vers 49 ( beproewing) en vers 50 (julle moet vrede hou). Om hierdie kleiner eenhede aan mekaar te probeer verbind of te harmonieer omdat dit as 'n eenheid ingedeel is vir vandag, hou die gevaar in dat die skerpheid van elke uitspraak afgewater word. Die Rooms Katolieke leer van die vagevuur het heel moontlik ook sy aanleiding (of Skriftuurlike 'gronde') vanuit 'n eksegese wat vers 49 verstaan het in aansluiting by vers 43-48.
Daar is teksvariasies, veral in 49-50, wat daarop dui dat hierdie van die staanspoor af 'n moeilik teks is wat op verskillende maniere vertolk is. Dit beteken in kort: die moontlikheid van wyduiteenlopende interpretasies en afbakening van vandag se teks, is groot.
Vers 38-40: In opvolging van 37, toon Johannes (as verteenwoordigend van die dissipels) 'n verdere onbegrip vir Jesus. Hy verander die onderwerp (dalk uit verleentheid?). Vir Johannes gaan dit egter om die eer van Jesus. Hier is 'n buitestaander besig om duiwels uit te dryf in Jesus se Naam. In die vroeë kerk was dit 'n probleem situasie (dink maar aan die sewe seuns van Skeva in Hand 19:13vv). Vir die dissipels was dit 'n wettige rede tot kommer. Die krag waarmee die buitestaander werk, nogal in Jesus se Naam, laat by die dissipels 'n gevoel van magteloosheid. Daarom moet hulle hom probeer keer. ('n Poging aanwend om die mag weer terug te kry in hulle hande, hulle kring, 'ons', waar die mag oor die duiwels hoort.) Verklaarders wys op die ooreenkoms met Numeri 11:26-29 waar Josua baie bekommerd is oor Eldad en Medad, buitestaanders, wat ook begin profeteer, waarop Moses dan sê hulle moenie gekeer word nie, maar hy wens dat almal profete mag wees. Dis dieselfde storie van dissipels wat meen hulle meester is die magtige figuur, en die mag is beperk tot hulle, sy volgelinge. Die oomblik dat mense buite die eie kring die krag van God toon, word dit as bedreiging ervaar, en word die geledere gesluit en die buitestaanders verbied om op te tree. Dit terwyl die Meester 'n heel ander siening oor sake daarop nahou.
In aansluiting by verlede week, lyk dit of dit hier steeds gaan om die belangrikheid-kompleks by die dissipels, en dat die belangrikheid/mag/grootheid vir hulle daarin geleë is dat Jesus se mag eksklusief is, en tot hulle alleen behoort. Die ironie wat nie misgekyk mag word nie, is dat toe iemand sy seun na die dissipels toe neem om die duiwel uit hom te dryf, toe was hulle nie daartoe in staat nie! (9:14-29). Die dissipels het dus geleef in die waan van mag; hulle het op Jesus se mag 'geparasiteer', aanspraak gemaak daarop, terwyl hulle dit nie self kon uitoefen nie. Daarenteen het 'n buitestander wat geen aanspraak op Jesus of sy mag kon maak nie, Jesus se goddelike mag oor die duiwels uitgeoefen. Ten opsigte van Johannes (sic die dissipels) se reaksie, maak Ched Meyers 'n opmerking waaroor nagedink kan word: 'Jesus seems to understand the relationship between the power of monopoly and monopoly of power'. Meyers lees hierdie gedeelte van Markus as Jesus se oprigting van 'n nuwe sosiale orde deur lydelike (nie-geweldadige) verset teen die 'establishment', soos vergestalt deur die dissipels. Meyers kan gelyk gegee word met sy waarneming dat Jesus die dissipels se beheptheid met mag konfronteer. Jesus doen egter meer: Hy keer die dissipels se konfronterende, eksklusiewe 'wie-nie-vir-ons-is-nie-is-teen-ons'-houding om in 'n inklusiewe 'wie nie teen ons is nie, is vir ons'. By Jesus is, soos die kind (vers 37), ook die buitestander welkom. Inderwaarheid is die buitestander alreeds binne die kring. Die dissipels is egter 'agter die tyd', vasgevang in hulle benepe angs dat Jesus se Naam oneer aangedoen sal word. (In Matt 12:30 sê Jesus binne 'n totaal ander verband: 'Wie nie vir My is nie, is teen My, en wie nie saam met my bymekaar maak nie, verstrooi'.)
Vers 41 word deur baie by 38-40 gevoeg op grond daarvan dat dit ook hier gaan oor 'n buitestander wat 'n goeie daad teenoor 'n dissipel verrig 'in my Naam'. Die weldoener is dus 'n tweede voorbeeld van 'n buitestander wat eintlik al binne die kring van God se genade, binne Jesus se mag oor die bose ingetrek is. Jesus gee die versekering, die belofte, dat so 'n persoon sy/haar koninkryksloon sal kry. Die strekking van vers 41 kom ooreen met dié van vers 37. Dis hier duideliker dat die 'elkeen' nie net slaan op die dissipelkring nie, maar op almal, ook buite die dissipels se waarneembare kringetjie.
Volgens Herder is vers 41 die derde begronding van Jesus se antwoord aan Johannes: Jesus antwoord eerstens uit die ervaring (vers 39), gevolg deur 'n algemene stelreël (vers 40), afgesluit met 'n amen-woord (vers 41). Jesus sê dus op drie maniere vir Johannes: jy is verkeerd. Jy moet weer gaan dink oor jou 'ons'. ('Ons het hom probeer keer, omdat hy ONS nie volg nie.')
Vers 42 sluit antiteties by vers 41 (en vers 37) aan: Jesus sê wat sal gebeur met elkeen wat sy volgelinge benadeel, in plaas van bevoordeel (vers 41). Die 'kleintjies' (mikroi) is dieselfde as die 'kindjie' (paidion) van vers 37: diegene wat hulle eie geringheid voor God besef omdat hulle in die samelewing ook nie geag word nie. In gemeenteverband kan dit letterlik die kinders wees, die 'minste' in die opset van die sinagoge (sien verlede week). Jesus se uitspraak is beide 'n waarskuwing en bemoediging teenoor die dissipels: hulle is in God se bewarende hand as kinders/kleintjies, maar sodra hulle die geringes in die gemeente laat struikel, is God se oordeel oor hulle. Presies wat hierdie struikeling/afvalligheid is, is nie op die oogaf duidelik nie.
Vers 42 word ook beskou as die inleiding tot 42-48, en dus 'n oorgangsvers. Dit gaan hier oor die lede van die liggaam wat, sodra hulle 'n struikelblok word, van die liggaam afgesny moet word. Indien dit letterlik verstaan word as van toepassing op elke indiwidu, het ons natuurliklik probleme, en is verklaarders gou om daarop te wys die bedoeling is nie selfverminking nie, maar die radikale afsê van dit wat so kosbaar word dat dit inderwaarheid Christus vervang het.
Volgens Ched Meyers gaan dit egter nie oor individue nie, maar oor die gemeente as liggaam. Die lede wat afgesny moet word, is die verraaiers van die gemeente in krisistye, ter wille van die behoud van die res van die liggaam (gemeente). Meyers sê die groot gevaar vir die kerk is eksklusiwiteit wat op twee wyses na vore kom: buitestanders word summier 'afgesny' (vers 38-41), terwyl die mense binne onkrities aanvaar word. Jesus se antwoord spreek beide kante van die gevaar aan. Anders gestel: die gevaar/fout is dat die eie groep onkrities gelyk gestel word aan die kinders van die koninkryk. 'n Kerk waar dit so daaraan toegaan, word 'in die hel gegooi', of te wel, ondervind later dat God/Christus nie meer in hulle midde is nie; geen toekoms het nie. Die simboliek van die hel, die onsterflike wurm en die onblusbare vuur, is na aanleiding van die Hinnom-dal buite Jerusalem wat as afvalhoop gedien het waarop lyke weggegooi is. Dié onwelriekende plek het natuurlik van die wurms gewemel en is gereeld aan die brand gesteek. Dit was prakties gesproke 'n ope krematorium. Geen been van so 'n lyk kon op die ou end geïdentifiseer word nie. Vir die Joodse gemoed was daar geen hoop op die opstanding vir iemand wat gesterf en hier beland het nie.
Die korporatiewe verstaan van 41-48 maak sin teen die agtergrond van die hele gesprek, maar loop hom effe vas teen die uitsprake van Jesus oor die helse vuur. Kan dit regtig van toepassing gemaak word op die gemeente as sulks? Ons sal moet aanvaar dat die teks in die geskiedenis van sy interpretasie van toepassing gemaak is op die indiwidu, en dat dit nog steeds 'n legitieme interpretasiemoontlikheid is.
Vers 49-50 het verskeie teksvariasies. Dit word saamgegroepeer, maar kan uiteenlopende opmerkings wees. Uit die latere glos by vers 49 'en elke offer sal met sout gesout word' (OAV), blyk byvoorbeeld dat die 'masjal' van sout en vuur reeds in die vroeë handskrifte nie meer verstaan is nie (Herder), en dat die teks aangepas is by die latere verstaan daarvan. Vers 50a en 50b kon dalk onafhanklike uitsprake gewees het (NCB). Die interpretasie is dus moeilik. Sout en vuur word gewoonlik simbolies verstaan as middels van behoud en reiniging. Die laaste uitspraak van Jesus dat die dissipels vrede onder mekaar moet hou, slaan dalk terug op die onderlinge argumentasie (en stryd?) oor wie die belangrikste is (vers 34). So 'n stryd sal net voorkom word indien die loutering van die vuur en die behoudende krag van die sout aan die werk is.
Vandag se perikoop is nou verbonde aan dié van verlede week (vers 30-37) in die sin dat die gedeelte vers 33-50 as 'n deurlopende, ononderbroke, gesprek opgeteken is deur Markus (of sy redaktors). Dit is moontlik kategetiese materiaal in die vroeë gemeente wat deur die sleutelwoorde ("Stichwörter", "catch words") "in die/my naam", "struikel(blok)", "vuur" en "sout" aaneengeryg is. Vir die breër verband waarin hierdie gedeelte in Markus voorkom, moet u asseblief teruggaan na verlede week se preekstudie. In kort kom dit daarop neer dat die misopvatting by die dissipels oor Jesus se sending en die doel en inhoud van hulle dissipelskap hier na vore kom. Johannes (vers 38) is die spreker namens al die dissipels ('ons'). Die res van die perikoop word gestruktureer as Jesus se antwoord. Ons moet die keuse maak om te konsentreer op een of meer van die losstaande uitsprake, of probeer om een sentrale tema te ontdek. Elkeen van dié metodes het hulle nadele. Vir ons doel kies ek laasgenoemde moontlikheid omdat dit myns insiens die hooflyn van Markus se boodskap beter verreken.
Die dissipels by monde van Johannes, dink eksklusief. Let op die 'ons' (ons het hom belet omdat hy ons nie volg nie). In die meeste Engelse vertalings lui dit min of meer: '…because he is not one of us/our group'. Die buitestander wat nie deel is van die ons-groep nie, word vanselfsprekend gereken as 'n teenstander. Jesus word vanselfsprekend gereken by die 'ons', en die 'ons' by Jesus – wanneer dit gaan oor sigbare mag oor die duiwels! (Wanneer dit gaan oor lyding, is die identifisering glad nie vanselfsprekend nie, inteendeel!) Jesus, sy Naam, sy mag oor die duiwels, sy belangrikheid/grootheid word deur die dissipels opgeëis as hulle s'n. Ja, in Naam is Hy die Meester, volg hulle Hom. Maar in werklikheid is hulle nie meer die volgelinge nie, maar die voorlopers onder die vaandel van Jesus se (kragtige) Naam. Hulle probleem met die vreemdeling is nie net dat hy in Jesus se Naam duiwels uitdryf nie (wat hulle nie kon regkry nie! – 9:18) maar dat hy hulle nie volg nie. (Die teksvariasies waar die woorde 'wat ons nie volg nie' herhaal word (sien die ou vertaling), spruit waarskynlik uit hierdie waarneming: dat dit die crux van die probleem is: hy volg ons nie.) Daarom belet/verbied hulle die duiweluitdrywer om verder voort te gaan met die werk – net soos hulle net hierna die kindertjies verbied om na Jesus te kom (10:13-16). Die eksklusivisme van die dissipels word ontbloot. Die sukses van die buitestander in die lig van hulle eie vroeëre mislukking, is 'n bedreiging vir hulle status.
Jesus se antwoord kan as universalisme vertolk word: dat elkeen buite die kerk/dissipelkring deel het aan die saligheid/koninkryk; dat die koninkryk sonder meer alle mense insluit. Hier is naamlik deurlopend sprake van 'elkeen' (vers 37, 39 – in die negatief, 41, 42, 49). Die teks is egter nie 'n begronding vir universalisme nie. Die duiweluitdrywer en water-uitdeler doen wat hulle doen in Jesus se Naam, en met die oog op die welsyn van Jesus se volgelinge. Hulle is bewus van Jesus se aanspraak as messias, en dien Hom en sy kerk omdat hulle Hom as Heer erken. En vanuit sy krag. Hulle staan in der daad nie neutraal nie, maar vir Jesus (en sy dissipels – hoe verkeerd die dissipels ookal mag wees in hulle verstaan van Jesus!). Jesus se antwoord is bedoel as 'n korreksie op die dissipels se ideologiese denke en statusbeheptheid.
In hierdie lig sou dit verkeerd en onvanpas wees om vers 42-48 as teks vir 'n 'hell and brimstone'-preek te gebruik. Ons moet dit eerder probeer interpreteer as die res van Jesus se antwoord. Meyers se voorstel dat die hier gaan oor die gemeente as geheel, is aanvaarbaar, sonder om daarmee die indiwidu uit die oog te verloor. Die ideologiese 'ons'-denke van die dissipels lei naamlik tot twee foute: mense wat nie konformeer met die 'ons' nie, in besonder hulle wat 'ons' mislukkings uitwys, word uitgesluit/afgesny, selfs (as dit kan) uit die koninkryk! Aan die ander kant ontbreek selfkritiek by 'ons' (al meer), tot op die punt dat daar lede is wat afvallig raak en die res afvallig maak van Christus, sonder dat hulle ooit getug word. Of meer persoonlik: persoonlike denke en gevoelens wat struikeling vir andere, vernaamlik die 'kleintjies' (vers 42) veroorsaak, gaan tugteloos, ongebreideld voort. Op so 'n punt moet die kerk en Christene baie duidelik weet hulle is nie meer op die pad van Jesus nie, maar op die helse pad. Waar Jesus Homself totaal en al van hulle 'ons' distansieer..
Jesus roep dus op tot selfkritiek, kritiek na binne (42-48), in plaas van die voortdurende en skerpe kritiek na buite (38). Die metafore van die meulsteen om die nek, om gegooi te word in die see, die helse vuur en wurm wat nie sterf nie, is bedoel as 'n skoktaktiek om die volle aandag te kry en die erns van die saak te onderstreep. Op een of ander wyse moet dit in die preek verreken word sonder om mense te dreig of van die hoofpunt af te wyk, naamlik 'n heelhartige verbintenis tot God se heerskappy.
In aansluiting hierby kan vers 49-50 verstaan word as 'n waarskuwing van Jesus dat louterende vervolging voor die deur is. Die dissipels word vermaan om nie hulle eie-aard as kerk (die soutfunksie) prys te gee en voor die druk van die standaarde en etos van die dominante sosiale strukture te swig nie. As die sout laf word, kan dit nie meer smaak gee en bederf weer nie. Slegs deur hulle uniekheid as navolgers van die lydende Seun van die Mens te behou, sal die dissipels in staat wees om die omringende kultuur te beïnvloed. Dit is geensins 'n maklike taak nie, nie vir die oorspronklike dissipels nie, en ook nie vir die lateres nie. Dis egter presies vir hierdie rede dat hulle uitgekies is – nie ter wille van status nie, maar vir diens.
Die finale bevel is tydig: 'leef in vrede met mekaar'. As die toekoms loutering inhou, is daar geen plek vir onderonsies oor wie die belangrikste is nie. 'Gesoute' Christene kan dit nie alleen maak nie, maar het mekaar nodig in die gemeenskap van herinnering en hoop.
Die volgende is moontlike temas en invalshoeke van waaruit die teks gepreek sou kon word:
Hoeveel onse in jou pond? – om lidmate te laat nadink wie 'ons' (die groep waarin mense tuis is) is en hoe hulle lyk. Die dissipels in die Markus storie aanvaar dat ons by Jesus is, omdat ons aan die begin alles gelos en Hom gevolg het. Die insident met die buitestander ('Ons het hom verbied omdat hy ons nie volg nie'), en Jesus se reaksie daarop, onthul wie ons eintlik is: Jesus is nog by ons, maar ons gee die pas aan en beskerm sy eer soos ons goeddink. Jesus word die geëerde gelukbringer (mascot), vir wie ons beheer. Sy beheer, sy krag deur ons, ontbreek (9:18). Dit lei tot vrees en verleentheid, en maak dat ons al meer beheer en sê wil hê oral waar daar sprake van Jesus is. Hierdie 'ons' is lankal nie meer krities na binne nie, en is voortdurend uit op kritiek na buite, ter wille van die groep se behoud. Jesus se waarskuwing is 'n genadewoord: loutering, lyding, die vuurproef, die sout wat reinig, wag. Maar juis daarom moet dissipels agter Jesus aan in ambisievrye vrede met mekaar leef.
Is Jesus nog in hierdie kerk? Om lidmate te laat nadink of die kerk/groep/lidmaat nog op die pad van selfverloëning agter Jesus aanloop, en of hulle alreeds op die 'hellepad' sonder Jesus en sonder God is. Die vraag ' Is Jesus nog in hierdie kerk?' is verkeerd. Dit moet wees: Is hierdie kerk nog by Jesus? So 'n kerk dink anders oor hulleself, oor buitestanders, oor Jesus se eer en goeie Naam. Oor belangrikheid en beheer en kontrole. So 'n kerk oordeel na binne, en nie na buite nie.
Kom ons kyk deur ander oë na die kerk…
Die doel: om lidmate 'n kykie te gee in wat buitestanders van die kerk (eintlike: ons) dink, en hoe Jesus/God die kerk sien, om so tot 'n nuwe siening van onsself te kom – en selftug toe te pas.
'n Goeie volgorde sou wees: 1. Hoe ons onsself tans sien 2. Hoe buitestanders ons sien 3. Hoe Jesus/God ons sien 4. Hoe ons onsself nou sien deur die oë van die God en hulle daar buite.
Die teks self of die huidige situasie sou as vertrekpunt geneem kan word. Omdat mense dit moeilik vind om aan die dink te kom oor hulleself, sou dit miskien gerade wees dat lidmate vanuit die teks begin. Die moontlikheid vir 'n meditatiewe aanbieding is goed. Lidmate word gevra (en gehelp deur 'n kort agtergrond ) om te visualiseer hoe die dissipels (of Johannes) moes voel, wat die buitestander-duiweluitdrywer van die dissipels moes dink die oomblik toe hy gekonfronteer is, en hoe Jesus daaroor moes voel.
Indien die situasie daarvoor geskik is, kan verskillende groepe te gelyker tyd besig wees om vanuit die verskeie hoeke die saak te beskou, en daarna aan die groot groep te rapporteer. Die doel is egter om 'n nuwe siening van die eie groep te hê deur die oë van buite af, ten einde te kom tot selfkritiek.
Indien 'n geskikte persoon gevind kan word wat as buitestander eerlike kritiek op kerkmense se negatiwiteit, vooroordele, vrese, kleinlikheid, benepenheid, magshonger, elitisme of eksklusiwisme kan lewer, sou dit baie goed wees. (Die buitestander kan 'n buite-kerklike wees, iemand van 'n ander kerk of geloof, of 'n lidmaat van 'n ander kerk in die NG-familie.) Die blootstelling van die gemeente aan moontlike onvriendelike en onbillike kritiek behoort nie vir ons af te skrik nie. Dis juis 'n toets vir die mate van openheid wat daar is of ontbreek. Hoe groter die skokeffek van so 'n blootstelling, hoe nodiger het die gemeente dit gehad! Verstarde ideologie kan net oopgebreek word deur een of ander skok. (Jesus doen dit deur die gebruik van skokkende simbolisme.)
Dis egter nodig – vir die in-groep en buitestanders – dat ons deur Jesus se oë moet kyk na onsself. Hier kan dan oorgegaan word tot woordverkondiging, in aansluiting by die onthullinge wat gemaak is – en dalk die reaksie daarop! Die preek spreek op die ou end vertroostend tot buitestanders (wat ook gemeentelede kan wees wat elke Sondag in die kerk is!), en sit hopelik die in-groep aan die dink.
Kommentare: sien by vorige Sondag
Gepredigt den Völkern, Band 5, 1970, pp 210-212 (Markus 9:43-48), Golwitzer, H, Zuspruch und Anspruch Neue Folge, pp 139-146 (Preke 1954-68, Markus 9:49), Chr Kaiser Verlag; Göttinger Predigtmeditationen, Jaargang 60, Band 4, Apr 1971, pp 313-319 (Karl Martin Fischer oor Markus 9:43-48 – Sondag na Trinitatis), Predigt Studien V/2, 1972/73, pp 135-138 (Thomas Bonnhoeffer oor Markus 9:43-48 – Sewende Sondag na Trinitatis); Augsburg Sermons, Gospel Series B, 1975, pp 243-247 (Paul G Bretscher oor Markus 9:38-50), Achtemeier, PJ, 1986, Proclamation Commentaries: The Gospel of Mark, Fortress Press