Versindaba Louis Esterhuizen Archives : Page 2 of 5 : Versindaba
Louis Esterhuizen. "Puin en as"
Andries Bezuidenhout se gedig "In Wellington brand 'n klavier – 'n Verleentheidsgedig" en veral die reaksie daarop, is volgens my een van die belangrikste interaksies in 'n lang tyd op hierdie webblad. Kom ons neem die gesprek verder …
Alles van waarde is weerlo0s
brand gesteek en jy lees: De zeer oude zingt,
lê donkertyd en luister
want watter sin –
(c) Louis Esterhuizen / Oktober 2016
Tags: Louis Esterhuizen, Puin en as
Marlies Taljard: Ons is die mitemakers
Wanneer literêre tekste ter sprake is, impliseer die term mitologisering onder andere die interpretasie en weergawe van 'n bepaalde wêreldbeeld. Veral in poëtiese tekste waarin oor die aard van die skryfhandeling besin word (Ars Poëtica) hang die mitologisering van gebeure dikwels saam met die verwysing na die oorsprong van die woord, wat ook die Woord kan word wanneer die Johannes Evangelie as interteks betrek word. Hierdie tipe mite aktiveer een van die sterkste argetipiese simbole, naamlik skepping. Onwillekeurig dink mens hier aan die bekende sonnet van Willem Kloos, "Ik ben een God in 't diepst van mijn gedachten" waarin die digter, wat 'n werklikheid in die kleine deur woorde skep, iets ondervind van die wyse waarop God die wêreld uit niks tot stand gebring het deur die Woord. Dikwels word, deur aktivering van die skeppingsargetipe, klem gelê op die gekonstrueerde aard van die kunswerk en word die leser met die metafiksionele vraag gekonfronteer of die wêreld 'n blote skepping van ons woorde is – 'n vraag wat in postmodernistiese tye besonder relevant is of was, afhangend van waar ons dink ons onsself tans bevind!
In die openingsgedig van Susan Smith se debuutbundel in die afwesigheid van sin word klem gelê op die wyse waarop die mens deur alle eeue 'n beeld van homself geskep het en dit vir die nageslag probeer nalaat:
ons is die mitemakers wat in klipskeurgrafte
kelders sarkofae piramides
en meer onlangs
teen elektroniese fb-
en dergelike mure ons narratiewe agterlaat
ons is die skeppers van storie-hiërogliewe
kanttekeninge, veelvuldige blogs en glosse
teen die gewels en fassades van verganklike strukture
ons stook vertelvure in skrikdonker nagte
wanneer die onheil in ons rigting kopknik
tik op verligte palette
wanneer die aardkalbas op 'n foutnaat in twee
in die afwesigheid
van sin is ons die Tekensoekers
die glomakers die fynkykers
wat voor ons vertrek
teen die heelalmuur se mosaïek
ons onthoumerke maak:
van 'n onbelangrike mens
In hierdie gedig kom 'n funksie van die mite aan die orde wat deur Eliade beskryf word, naamlik die mite as openbaarmakende verhaal, as die manifestasie van syn. Dit is myns insiens die kern van Smith se gedig – dat die mens blyke wil gee daarvan dat hy leef of geleef het, ongeag hoe onbenullig dié lewe mag gewees het. Daarom die tallose inskripsies op alle moontlike plekke – inskripsies wat in die moderne era 'n siek selfbeheptheid op facebook en elders op die internet geword het. Kenners wys juis op die moontlikhede wat moderne media ten opsigte van gefiksionaliseerde "selwe" bied. Die skeppende mag van die woord word "op fb- / en dergelike mure" tot sy uiterste uitgebuit. Dit bied die mens die geleentheid om sy lewe in storievorm aan te bied, om as't ware die eie ek te skep deur woorde teen mure, deur onsself te herskryf op die model van bekende en beroemde mense. Ook dit is alles aspekte wat met mitevorming verband hou.
Heilna du Plooy se gedig Korinna van Tanagra in die bundel Die stilte opgeskort is gebaseer op die krag van mitiese verhale met hulle argetipiese waarhede wat selfs deur die eenvoudigste mense verstaan word en wat besondere trefkrag inhou:
Korinna van Tanagra
In 'n poësie stryd wen Korinna van Tanagra
teen die grote Pindaros en raai hom aan:
"Deur die geliefde mites en verhale van die gode
moet jy met jou mense praat dat hulle jou verstaan."
Sy aansien by die muse in antieke Griekeland
– nege mans en 'n enkele vrou wat tydloos goed kon dig –
ter wille, volg Pindaros toe glo die raad, maar kwistig
bly hy uitborduur. Sy wen hom weer, altesaam vyf keer,
en sê: "Die digter, goeie vriend, saai nie
met die sak vol saad nie, maar met die hand."
Ook in hierdie gedig wat die skryf van gedigte as tema het, word klem gelê op 'n belangrike aspek van die mite, naamlik sy gekonsentreerde aard, maar ook op die tydlose inhoud van die mite. In 'n ander gedig uit dieselfde bundel (Die vrou en die veer) word eweneens kommentaar gelewer op die skryf van die gedig. In hierdie strofe gaan dit oor die misterie van skryf:
Hoe lig is die libido, hoe
onverklaarbaar die misterie
van sin wat ontstaan
in die nalaatbaar veerligte gewig
wat die volmak onreëlmatige
ewewig nooit kan ontbeer nie.
Dit is die essensie, die gravitas.
Daarsonder stort ek in duie.
Ook my gedig.
Dig as mitevorming sou ewe goed die tema van hierdie strofe kon wees, want mites word dikwels gedefinieer as heilige verhale waarin die misterieuse en die numineuse 'n bepalende rol speel, verhale wat sin gee aan die onsienlike: hoewel die gedig doelbewus gekonstrueer word en daar fyn gelet moet word op harmonie en ewewig, kan die "onverklaarbare misterie" wat net so 'n belangrike rol speel in die skryfproses, nooit agterweë gelaat word nie.
Die mite as ontstaansverhaal, soos André Jolles dit verstaan, spreek uit die beginvers van Louis Esterhuizen se bundel wat die water onthou:
Volgens Jolles is die mite die antwoord op die vraag: "Waar kom dit vandaan" – in hierdie geval dan seker: "Waar kom 'n gedig vandaan?" Gilbert Durand brei daarop uit deur aan te voer dat die mite 'n sisteem van simbole en argetipes en skemata is wat die vorm van 'n storie aanneem. Ek dink dat Esterhuizen se gedig juis dié aspekte van die mite illustreer en diegene wat die bostaande gedig aandagtig lees, behoort in te sien dat letterlik al die simbole wat voorkom, sterk argetipies van aard is: water, geboorte, donker, saad, groei … Ek wil ook beweer dat die skema waarbinne die gedig gegiet is, sterk mities van aard is en herinner aan die magdom skeppingsmites wat wêreldwyd bestaan.
Die skryf van gedigte is – aldus talryke Ars Poëtica-gedigte – sterk mitologiserend van aard deurdat skryf dikwels as skeppingsdaad beskou word, deurdat digters glo dat gedigte in staat is om vrae na die aard van dinge te beantwoord en deurdat gedigte, soos mites, die "ek" manifesteer en na die dood kan laat voortleef. As draers van religieuse waarhede, word gedigte ook dikwels beskou as sin-gewend aan ons aardse bestaan – in 'n volgende blog meer hieroor.
Tags: Heilna du Plooy, Louis Esterhuizen, Mite, mitologsering, Susan Smith
Onderhoud met Marlene van Niekerk. Die aarde as oester en ander skryfkundes
Louis Esterhuizen gesels met
Marlene van Niekerk oor die digkuns
LE: Marlene, baie dankie vir hierdie geleentheid om aan die hand van 'n paar vrae oor ons digkuns te kan gesels. Ek weet nie of jy met my sal akkoord gaan nie, maar my indruk is dat daar die afgelope jare 'n toenemende aantal uiters belowende klompie digters hul toetrede tot ons digkuns gemaak het. Interessant genoeg is dié debuutwerk dikwels die resultaat van 'n kursus in Kreatiewe Skryfkunde aan 'n universiteit. Wat is jou mening hieromtrent?
MvN: Ja, jy het gelyk Louis, dit lyk asof skryfkursusse goed werk: formele ondersteuning, aanbevole leeslyste, redaksievoorstelle en die dosente se verwagting van gereelde inlewering van nuwe werk lyk of dit vir baie jong digters die nodige aanmoediging gee om formeel te publiseer. Ook om gewoon saam met klasgenote, insluitende Willem Anker en my, te soek na oplossings en uitgebreid idees uit te ruil, kan help om vooruit te kom, 'n taamlike persentasie van die mense wat by ons klas aansluit is/was ook reeds gevorderde lesers.
Daarby moet 'n mens voeg dat volgens ons ervaring die meeste jong digters geen aanmoediging nodig het om formeel te probeer publiseer nie. Die vraag bly of keurders, uitgewers, resensente en skryfdosente oral altyd op dieselfde bladsy hoef te wees/behoort te wees/kan wees wat behoorlike kwaliteit en publikasiegereedheid betref.
Die hele begrip van kwaliteit is in ieder geval in flux tans, omdat enigiemand op die web kan publiseer, of hulle werk self kan uitgee sonder enige moeite, twyfel, redaksie of belemmering. En daar kan skynbaar altyd op die web 'n ontvanklike dankbare gehoor gevind word/gemaak word wat graag in vriendelike toonaarde met die digter en met mekaar gedagtes uitwissel, en dan met 'n gans ander doel as om oor kwaliteit uitsluitsel te kry.
Miskien moet 'n mens liewer vra wat die funksie is van die hele verskynsel van poësie, die produksie, die publikasie en resepsie daarvan. Een antwoord kan lui dat dit soos alle kulturele verworwenhede gewoon die sosiale kohesie van die samelewing dien. En wat is die samelewing anders as 'n lewendige gom van tekens en inligting wat klam en souterig gehou moet word? Miskien is hierdie funksie van poësie op die ou end veel belangriker as die kwaliteit van hierdie of daardie gedigte?
Kan dieselfde gesê word van vertalings? Al dadelik lyk dit asof die kwessie van kwaliteit weer kop uitsteek. Mens kan vinnig sien of 'n vertaling versigtig en nadenkend gedoen is, of dit onhandig en verbeeldingloos is en of dit met adekwate vaardigheid en vindingrykheid gedoen is. Meestal word 'n korpus poësie wat oorweeg word vir her/vertaling van meet af aan op kwaliteit geselekteer en word die kwaliteit van die vertaling self sterk in ag geneem by die formele publikasie daarvan. Mens kan jou kwalik voorstel dat 'n swak hervertaling van, neem nou maar 'n ekstreme voorbeeld, Shakespeare se sonnette in Duits, sommer maklik gepubliseer sal word deur 'n ordentlike uitgewer.
Ek begin hier oor vertaling omdat ek graag jou mening wil hoor oor oefeninge wat ek deesdae heel eerste doen met jong digters wat in Afrikaans werk, ook op derdejaarsvlak. Ek gee vir hulle vertaaloefeninge van goeie Engelse gedigte. Dan kan ek dadelik sien of hulle poësie kan lees, of hulle enige nosie het van verstegniese kwessies rondom patrone van klem op sillabes (metrum), of hulle 'n woordeskat het, en of hulle hul moedertaal met enige verve en vindingrykheid kan hanteer. Dikwels verstaan hulle glad nie waarom hulle hierdie vertaaloefeninge moet doen nie en vind dit 'n mors van tyd omdat dit vele vele pogings kos voordat daar iets uitkom wat nagenoeg by die oorspronklike gedig kan kers vashou.
LE: Jy vra my na die gebruik van vertaling as deel van 'n kursus oor skryfkunde? Wel, ek is geen akademikus nie, maar ek vermoed tog wel dat hedendaagse (Afrikaanse) digters nie genoeg kennis neem van wat op die internasionale verhoog gebeur nie. Uiteraard kan hulle hierdie digkunste in die meeste gevalle slegs deur middel van vertaling beleef. Wie is dit wat gesê het: "Elke leser van 'n gedig is die mede-skrywer van daardie gedig"?! Vertaling (of meer korrek "omdigting") is 'n integrale deel van daardie proses. Hoe besluit jy watter digter en/of gedig by jou kursus betrek word? Is jou oogmerk om primêr verstegniese aspekte oor te dra of probeer jy ook iets van 'n "ander-manier-van-kyk" daardeur te vestig?
Marlene van Niekerk en Loftus Marais
MvN: Ek dink jy is reg Louis, digters hier is soms nogal geïsoleerd, en onbekend met wat in ander tale aangaan en aangegaan het. As ek begin met die vertaaloefeninge kies ek dikwels gedigte van bekende digters uit die Engelse kanon, soos byvoorbeeld Hughes, Larkin, Heaney, Elisabeth Bishop, Sylvia Plath, Eavan Boland, met ander woorde poësie wat nie te moeilik is nie, en met duidelike oriëntasie in tyd en ruimte en stabiliteit in die stem; ek gaan nie beginners dadelik postmoderne gedigte of werk van Language Poets laat vertaal nie. My plan met vertaling is drieërlei: om studente te dwing om buite Afrikaans om, goeie gedigte te lees; tweedens om 'n gewoonte te skep van skrap – mens moet baie skrap as mens vertaal, gewoon omdat jou vertaalkeuses nog nie voldoende is nie. My derde plan daarmee is 'n ouderwetse een, naamlik taalverbetering deur taalinspanning. Ek glo nie mens kan goeie gedigte skryf as mens nie jou moedertaal formeel baie goed ken en in al sy registers uitstekend kan besig nie, alleen dan kan jy interessante maniere vind om af te wyk van normale taalgebruik, daarmee kom jy dan by een soort definisie van poësie, naamlik dat poësie afwykend of "verhewigend" is, en daarom moeilik om geskryf te kry en op 'n bepaalde manier moeilik om gelees te kry, en dit alles natuurlik ten einde bepaalde subtiele insigte te wen of moeilike sinnelike of serebrale plesiere te beleef.
Daar is baie mense wat met my sal verskil hieroor, hulle sal sê dis 'n uiters elitistiese opvatting wat ek het, en dat mens as digter net oor 'n kommunikatief gangbare graad van taalbeheersing hoef te beskik en nie daarvan hoef af te wyk as jy gedigte skryf nie. Dieselfde mense sou dalk aanvoer dat hoe nader jy aan spreektaal kan bly hoe beter jou gedigte sal wees. Vele sal meen dat gedigte veral nie moeilik moet wees om te skryf of te lees nie, dat almal dit moet kan skryf en dat almal dit moet kan lees. Hierdie gedemokratiseerde poësie sou dan ook, volgens sommige, die engiste goeie poësie wees, alles wat moeiliker is, langsamer tot stand kom en stadige, noukeurige lees verg, sou verwaarloosbaar wees en sou behoort tot die ryk van die troglodiete.
Sal ons dan maar sê daar is plek vir alle soorte poësie en dit waarvan jy nie hou nie sit jy rustig terug in die rak en lees liewer iets wat tot jou spreek?
Met ander woorde, sal ons sê dis 'n kwessie van smaak en ons vermy die kwessie van kwaliteit omdat dit slegte maniere is om daaroor te praat?
Of is juis die gesprek oor watter poësie goeie poësie en watter poësie swakker is, miskien 'n essensiële deel van die algemene funksie van die veld van poësie? Sou debatte oor die kwaliteit van poësie die sosiale kohesie van die samelewing verstewig?
Miskien kan 'n vergelyking met (ja) rugby verhelderend wees. Almal kan rugby speel soos hulle wil, dit het 'n belangrike sosiale funksie dat almal dit kan doen op allerlei vlakke, maar deel van die funksie is ook dat daar soms uitmuntende rugby gespeel kan word op 'n hoë vlak en dat mense dit daaroor eens kan wees of nie. Goeie rugby is trouens nie noodwendig rugby wat "wen" nie. ( Maar as mens aftjop omdat die Iere telkens die bal afvat as mens daarmee op die grond rondkruip dan is dit verloor sonder enige styl en dis erg, hoor.)
Ek hou self van rugby wat 'n mooi stewige klassieke ritme bevat maar dan daaroorheen kan improviseer en speels, kansvatterig en vlugvoetig is en vol verrassings, en ek hou daarvan as die bal vinnig beweeg in die agterlyn en gou by die vleuel uitkom wat oor merkwaardige spoed en systappe moet beskik. Ek hou daarvan as die bal via kombinasies van fopskêrbewegings en skynuitgeeë beweeg en ek hou daarvan as skoppers hulleself ongemerk posisioneer en onmoontlike skepskoppe waag. En as ek na sulke akrobatiese verbeeldingryke rugby kyk van uitmuntend geoefende spelers wat hulleself duidelik gate uit geniet, weet ek altyd twee dinge, 'n bepaalde sensibiliteit is onder al die spelers vaardig en hulle wil die sensibiliteit uitleef en tweedens die spelers is fiks en lus en vol boontjies. Hulle kan in twee, drie minute in "flow" geraak, weet ek, en dis lekker. Rugby wat vasval in 'n vrugtelose voorspelbare geskop, geen ritme het nie, en met konserwatiewe, vrugteloos-herhaalde binnetoemalery van die voorspelers werk, terwyl die agterlyn nie benut word nie, en laasgenoemde ook nie die savvy het om die bal uit te grawe tussen die dik dooie boude en daarmee te gaan hardloop nie, vind ek vreeslik om na te kyk. Geen lug en geen lewe, net jockstraps en doodsverlange.
En soms is die kinders wat in die skemer op 'n stowwerige veldjie touchies speel nog die heel mooiste, daardie kaalvoet-onderskeppertjie wat sy kans sien om deur die hande te kurktrekker en die bal tussen die twee ou bloekoms te gaan plant.
Nou weet almal dadelik van watter soort poësie ek hou! Maak dit saak? Solank iemand tog net 'n glimlaggie kry en besluit om ons kursus te kom volg. Die groot "rugbybundel" (ahem) moet nog geskryf word en waar is 'n beter plek as Stellenbosch? Daar kan jy elke middag, synde skuins of haaks of bloot net rugbyminnend, langs die veld sit en kyk na hoe lenige jongens in die blom van hul lendene hul bewegings polys.
Laat niemand sê ek het nie my bes probeer om studente te werf nie.
LE: Marlene, volgens jou antwoord hierbo blyk dit dat verskeidenheid, hetsy ten opsigte van tematiese aanbod én stem, waarskynlik die bloedlyn van ons digkuns is; beskeie soos dit is. Hoe slaag julle as aanbieders van skryfkunde daarin om hierdie diversiteit te handhaaf?
MvN: Wel, ons sien nou nie soveel digters dat ons 'n direkte invloed kan hê op die verskeidenheid in die Afrikaanse verskuns nie … Ons probeer wel om verskeidenheid nie net aan te moedig tussen digters nie, maar ook in een en dieselfde digter. Wat al klaar baie help is dat Willem en ek soms heel verskillende dinge lees en ook soms oor aspekte van 'n teks kan verskil. Ons dink dit is baie goed vir die studente om die soort meningsverskil waar te neem en om meer as een smaak en meer as een perspektief te kry. Maar niks help so goed soos lees nie.
As 'n mens deur die Norton Anthology blaai, sien jy daar is nie eintlik iets soos 'n "algemene" poësie nie, elke digter maak sy eie persoonlike vingerafdruk. 'n Mens probeer dus altyd agterkom wat die student se eie stem/styl en inhoudelike belangstelling is, mens probeer vasstel hoe wyd die studente oor bepaalde sake gelees of gedink het en probeer bronne van idees en kennisvelde oopdek wat hulle sal prikkel om verder te lees. 'n Mens probeer ook om die student sy eie innerlike verskeidenheid te laat agterkom en te verken. Sommige studente het nog maar baie min ontdek van wat in hulleself skuilgaan en ook byvoorbeeld nog glad nie agtergekom dat hulle van moment tot moment van hulleself kan verskil nie. 'n Mens probeer om hierdie dimensies te ontsluit deur bepaalde oefeninge, maar dit bly uiteindelik die digter se eie taak om te groei.
'n Mens doen verder ook dikwels redigering om te wys hoe gedigte verskillend kan wees met slapper of meer styfgetrekte reëls. Daar is soms by digters 'n neiging om informeel en praterig te skryf sonder dat hulle dit presies so bedoel en sonder dat hulle die informele taal presies en opsetlik kies en in besonderhede ontwerp. Ons probeer altyd sê: as jy 'n lakonieke gedig skryf moet dit 'n ontwerpte lakoniekheid wees en nie toeval nie. Op dié manier kan ons die student help om helderheid te kry oor watter soort gedig hy of sy skryf, en hom op die manier help om self verskeidenheid in sy of haar eie werk op te soek.
Dieselfde geld vir verskeidenheid in taalgebruik. Dikwels kry mens by beginnende digters 'n onbewustheid van basiese dinge soos versritme (wat iets anders is as metrum), onsensitiwiteit vir vokaalverspreiding en konsonantverpreiding, onkunde oor die effekte van kwart- en halfryme, dikwels 'n onhandigheid met sintaksis en korrekte voorsetsels, ensovoorts. Weereens: alles is moontlik. Indien iemand met opset en ter wille van 'n bepaalde effek verkeerde voorsetsels en sintaksis wil gebruik, is dit wat my betref honderd persent in orde. Ek soek net altyd na opsetlike en doelbewuste patrone wat met enige vaardigheid neergesit is, en wel omdat ek dink dat ontwerpte patrone, onder andere, essensieel is indien 'n mens iets as 'n "werk" wil herken of beskryf.
Uiteraard sal daar baie mense wees wat sê mens moet juis nie probeer om 'n "werk" te maak nie, mens moet eintlik net presies probeer registreer wat dit is wat in taal rondom jou gebeur (byvoorbeeld in gesprekke, nuusberigte en advertensies) en grepe daarvan so direk moontlik siteer sonder alteveel eie inbreng, dit alles om veral die vermeende "realiteitshonger" van lesers te bevredig. Baie digters dink dat "oorspronklikheid" en artifisialiteit (artifice) in die digkuns volledig verwerplik is en sien enige teken van 'n bewustelik aangebragte patroon of "verhewigde taalgebruik" as die reinste reaksionêre konserwatisme. So be it. Onthou, die meeste kunstenaars is aandagvrate. Op die ou end probeer kunstenaars die grootste moontlike impak maak in die veld. Daarvoor moet hulle telkens met iets aandagtrekkends vorendag kom. Ten einde dit reg te probeer kry, probeer hulle baie verskillende en soms ook ongelooflike dinge, en dit kan insluit om so gereeld as klokslag herkenbaar dieselfde soort werk uit te stal net om op die kaart te bly, of dit kan wees om op skokkende wyse af te wyk van enige "aanvaarde norm" en verder alles tussen hierdie twee uiterstes. Die idee is by sommige om onthou te word na jou dood, hoe dan ook. Sommige maak selfs skandes en pleeg misdade, vandaar die nosie van die sg Herostratos-kompleks in die kuns. Die dood en die verganklikheid is vir sommige 'n ysere aanmoediger en die hele skryfhandeling is een uitgesproke tematiese en vormlike toernooi met die dood en die "Niet". Dit voel vir my erg negentiende–eeus, moet ek sê. Dikwels kry 'n mens ook dat kunstenaars slegs in, vir en uit lewensbevestiging werk, dit is mense wat Basho se wyse uitspraak probeer uitleef: aan die sonbesie se lied hoor jy niks wat daarop dui dat hy sal doodgaan nie.
Dikwels beveel ons spesifieke digters aan, veral ook buite die Afrikaanse poësie, (Willem ken heelwat eietydse Amerikaanse skrywers en digters en ek ken weer 'n paar Nederlandses) ten einde studente bewus te maak van wat alles moontlik is aan soorte gevoeligheid en soorte van omgaan met taal en gedagtegoed. Soms skryf 'n student vanself heel verskillende soorte tekste/gedigte en ons moedig dit aan sodat hulle verskeidenheid (byvoorbeeld van vorm en lengte om mee te begin) as 'n deug kan ervaar en nie gaandeweg verval in eenselwigheid en herhaling van tema en woordeskat nie. Miskien kan mens met "verskeidenheidsopleiding" probeer voorkom dat 'n jong digter aanvanklik met 'n briljante nuwe styl kom en dit weer en weer sonder veel ontwikkeling herhaal, omdat dit aanvanklik so suksesvol was en nie agterkom dat dit met verloop van tyd flouer en flouer word soos blousel wat uitwas nie.
LE: Wat sal jy sê as iemand van mening sou wees dat die idee van akademiese skryfkursusse eintlik onvanpas is om die kunstenaar en verskillende soorte kunstenaarskappe te stimuleer, dat kunstenaars so min as moontlik met akademici en universiteite te doen moet hê, dat hulle in feite so min as moontlik met literatore of kritici te make moet kry as hulle vry wil ontwikkel en hulle spesifieke talent en spesifieke artistieke temperament die vrye teuels wil gee, of daardie temperament nou geteken word deur 'n liefde vir verskil en verskeidenheid, en of dit geteken word deur heropname en herhaling van 'n basisinhoud en -styl
MvN: Dis vrae wat baie mense stel en ek is bly ons kan hulle hier vra en bespreek. Wanneer Willem en ek oor 'n rukkie hierdie onderhoud opvolg met 'n verdere dialoog, sal daar waarskynlik nog 'n hele klomp sake in hierdie verband te sprake kom. Hier solank net die volgende: my stelling hierbo oor eenselwigheid en herhaling is 'n opvatting waarmee nie alle letterkundiges noodwendig sal saamstem nie, omdat, as hulle eenmaal 'n digter of skrywer se styl en tema herken en omskryf het, hulle dit as 'n vorm van dislojaliteit, (van die digter aan sigself – of aan die poësiekritiek), of as 'n "gebrek aan eenheid" of 'n soort "losheid" beskou as die digter in verskillende style skryf, uit verskillende tradisies put, en verskillende woordeskatte, registers en bestaande of ongebruiklike of volledig versonne taalvariante aanwend. Dit is 'n rare verskynsel in die Afrikaanse literêre omgewing dat sommige lesers skynbaar 'n hekel het aan verrassings, skokke, afwykings of ongewoonheid, byna asof 'n skrywer/digter se gehegtheid aan sy eie verbruikersmerk (soos baked beans van Koo) die deurslaggewende kenmerk van gehalte sou wees.
Daar is trouens nie baie mense wat die enigsins teen-intuïtiewe insig sou hê dat 'n volgehoue produksie juis van heel verskillende soorte werk dalk ook op 'n betekenisvolle stryd met die eie ego kan dui nie. Ek dink Sybren Polet se interessante boek De creatieve factor is hierby van belang en ek beveel dit ook aan vir baie van ons studente sodat hulle iets kan begin verstaan van die narsisme wat alle kunstenaars (behalwe miskien outentieke Boeddhistiese haikudigters) dryf: byvoorbeeld die uitryg van eindelose alter ego's tesame met die heropvoering van die een enkele dwingende onderliggende private mite wat taamlik onvermydelik elke werk besiel. Die kuns vir sommige skrywers is om hierdie eenheid van die gemoed direk en onverdund uit te speel in agtereenvolgende werke wat dan begin lyk na een lang totaalskepping. Sommige hou so iets vol verby alle grense, meestal uit 'n misplaaste opvatting van die uitsonderlike waarde van hulle siel. Andere eksperimenteer met soveel as moontlik verskillende verpakkinge van hulle goedjie, waarskynlik uit 'n misplaaste gevoel van skaamte. Albei is myns insiens ewe egosentries. (Let wel ek gebruik "egosentries" en "narsisme" hier deskriptief en nie veroordelend nie – Marcuse in One-Dimensional Man verduidelik mooi waarom ons geen estetiese kultuur sou hê sonder narsisme wat hy juis positief verstaan nie.)
Of dit goed of sleg is vir 'n kunstenaar om te verstaan wat dit presies is wat hom/haar in wese besiel, is natuurlik die vraag. So 'n selfverstaan is in elk geval net altyd ten dele, en is binne bepaalde opvattings van selfbewussyn selfs grotendeels onmoontlik. 'n Mens is ook bewus daarvan dat baie kritici dink dat kunstenaars slegs suksesvol kan wees indien hulle volledig blind vir hulle eie diepste dryfvere of oortuigings is. (Anders is daar byvoorbeeld nie genoeg werk vir die kritici nie….) Of dit nou die psigologies "blinde" kunstenaar is wat sigself sonder veel selfrefleksie tot satwordens toe herhaal en of dit die min of meer verligte en selfbewuste een is wat vanweë skaamte en verleentheid en beskaambaarheid of anders uit inhiberende perfeksionisme met weinig vorendag kom, of volledig stilval, die feit bly staan: an artist's life is not an easy one om Gilbert en Sullivan se liedjie verkeerd aan te haal.
Ek dink die rol van teoretiese inbreng in die akademie en die verbreding van die skrywers en digters se leesagtergronde en die kritiese redaksie van hulle skryfwerk is maar eintlik om die maak-handeling te kontekstualiseer en te kompliseer. Die idee is om 'n kritiese en self-refleksiewe skryfpraktyk te bevorder: vir wie skryf ek? Hoekom skryf ek in 'n bepaalde taal? Wat is my opvatting oor taal en oor betekenis? Hoe is my verhouding met die idee van 'n "mark". Wie is my ideale leser? Skryf ek om te verduidelik wat ek dink of om uit te vind wat ek dink? Waarom en wanneer gebruik ek gewone funksionele taal en waarom en wanneer gebruik ek taal wat streng ontwerp en afwykend is van gewone taal? Waarom hou ek van bepaalde skrywers meer as ander? Hoe bepaal my klas, ras en geslag my skryfwerk? Wat is die materiële en ideologiese moontlikheidsvoorwaardes van my produksie as skrywer? Dink ek ek het 'n "rol"? Dink ek ek het 'n "verantwoordelikheid"? Wat sê ek vir politiek korrektes wat wil hê ek moet politiek korrekte gedigte skryf? Wat maak ek as mense my werk voor hulle politieke karretjie wil span? Is dit my taak om identiteit te bevestig en te omlyn of is dit my taak om alle identiteit te bevraagteken en te ondergrawe? Waarvoor is ek bang in die skryfbesigheid en waarom? Wat verskaf my vreugde in die skrywery? Kan ek dit vertrou?
Te veel selfkritiek is uiteraard nie goed nie. Dit moet gebalanseer word deur lewenslus en vitaliteit en robuuste waagmoed en veral die vermoë om jou te verwonder aan dinge, en veral die verdere vermoë om jouself in 'n toestand te kry van invoelende partisipasie aan wat ook al, wind, wolke, skreeuende optogte. As gevoelige verbeeldingryke vereenselwiging ontbreek sal al die korrektheid en selfrefleksie in die wêreld nie help om van jou 'n skrywer of digter te maak nie. Jy sal net 'n prediker of 'n profeet of 'n moreel hovaardige boodskapper bly en dit maak almal op die ou end naar. Mens weet mos: beter wete, oordeel, doem, mens raak mos kotsmislik daarvan.
Oor kunstenaars wat selfkrities is omdat hulle hulle kan verbeel wat moontlik is nog die volgende: vergelyk die Russiese pianis Grigory Sokolov wat weinig opnames gemaak het en selde in die openbaar opgetree het, en aan die Duits-Argentynse dirigent Carlos Kleiber, 'n geniale musikus wat relatief min gedirigeer het en wat sigself vir lang tye afgesonder het. Maar as hierdie twee wel die keer uitgekruip het om in 'n konsert te speel, of te dirigeer, was dit meestal 'n gebeurtenis van elektrifiserende kwaliteit wat gespreek het van uitvoerige voorbereiding en konsentrasie, en wat dikwels nuwe interpretasies van komposisies gebied het. Kyk maar hier https://www.youtube.com/watch?v=vPNDjiem27M en luister na https://www.youtube.com/watch?v=zqdMlOhb3j0&index=42&list=RD2pb7-3K92bg
Let wel, ek maak bogaande opmerkings oor musiek slegs as belangstellende leek en nie as ideologiekritiese musiekkenner nie. Ek is doodseker dat sommige akademici beginselprobleme sal hê met enige kuns wat formeel bemark word, en met enige musiek, selfs van bogenoemde musici, wat in 'n kommersiële konteks in konsertsale en op cd's verkoop word. Vanaf die tyd van Adorno is sulke geleerdes beter in die verduideliking van hierdie gesigspunte as in dirigeer of klavierspeel voor 'n klomp mense, maar so het elke diertjie sy plesiertjie.
Om te rekapituleer: sou 'n omvangryke eenselwige artistieke ekspressie oor 'n hele leeftyd lank beter wees as 'n beperkte ekspressie oor 'n kort leeftyd wemelend van wendinge en verskille? Ek dink daar is plek vir altwee. Dit hang maar net af, soos Spinoza sal sê, van 'n spesifieke organisme (die conatus) se unieke maniere om te volhard in sy bestaan en op sy beste te probeer floreer in sy veld ("haar" veld ook, uiteraard hier bedoel).
LE: Daar bestaan verskeie skryfkursusse wat deur verskillende universiteite aangebied word. In welke mate bestaan daar onderlinge skakeling tussen julle, of loop elke kursus maar by die lig van eie oë?
MvN: Ja, ek dink daar is nogal verskille in vereistes en in aanbiedingswyses, maar dit is ook goed. Willem en ek bly min of meer op die hoogte deur soms as eksaminators op te tree vir MA's in skryfkunde wat by ander universiteite soos Wits en Kaapstad geproduseer is en ons neem deel wanneer skryfkundedosente van ander universiteite vraelyste stuur om akademiese navorsing oor sulke kursusse te doen. Ek weet Henning Pieterse van UP (tans by UV) het al sulke navorsing gedoen en daar was ook al 'n kongres by Rhodes en ook by Bloemfontein oor die onderwerp waar dosente verskillende aanpakke kon bespreek. Op die ou einde is wat saakmaak of die werk van studente publikasie haal. Die spesifieke pedagogiese tegnieke wat mense uitdink om studente te prikkel en te dril is vir my besonder interessant. Sommige mense glo dis volledig onnodig, mens moet net 'n passiewe onoordelende leser wees wat 'n bietjie kommentaar lewer. Ons eie ervaring is dat lewendige interaksie en gedetailleerde terugvoer uitstekend werk vir nuuskierige, leergrage studente. Dit hang natuurlik ook af van die karakter van die studente en die dinamiek in die klas.
LE: Uiteraard volg 'n student hierdie kursus met die oog op publikasie. Wat is jou ervaring ten opsigte van uitgewers se ingesteldheid teenoor manuskripte wat as resultaat van jul kursus vir moontlike publikasie voorgelê word?
MvN: Dit wissel. 'n Student van ons het al werk voorgelê aan 'n uitgewer wat dit afgewys het, en toe word dit binne enkele dae deur 'n ander uitgewer opgeraap en wen toe ook nog sommer 'n debuutprys. Dit hang dikwels af van die menings van keurders. Ons is oor die algemeen strenger as uitgewers en hanteer ander soorte van maatstawwe as die kommersiële maatstawwe. Ons beleid is dat ons akademiese grade met die bes moontlike uitkomste afhandel. As die student na afloop van die studie met sy of haar manuskrip na die uitgewer gaan, is ons nie meer in die prentjie nie en dan is die uitgewer verder sy redakteur. En dit is hoe dit moet wees.
LE: Ter wille van voornemende studente: kan jy 'n uiteensetting gee van die prosedure en/of vereistes waarvolgens 'n voornemende student by julle vir 'n Magister-graad kan registreer?
MvN: Ons toelatingsvereisteis is 'n Honneursgraad in enige taal. Studente maak 'n voorlegging wat ons elke jaar teen 1 Oktober moet ontvang. Dit moet bevat: veertig bladsye prosa of twintig bladsye poësie, 'n opsomming van die voorgenome eindprojek, 'n motiveringsbrief d.w.s. die redes waarom die aansoeker die kursus wil volg, plus 'n volledige CV. Op grond van hierdie voorlegging besluit ons departementele keuringskomitee of ons die student gaan toelaat. Indien wel, doen hy of sy formeel aansoek by die universiteitsadministrasie. Studente wat nie oor 'n Honneursgraad beskik nie, kan ook aansoek doen, en word op grond van hulle voorlegging gekeur en kan verder via 'n spesiale toelatingprosedure toegang kry tot die kursus. Hiervoor moet hulle 'n akademiese artikel oor 'n literêre onderwerp saam met hulle skryfwerk voorlê, en/of eers 'n jaar lank onder ons leiding werk aan 'n tipiese groot Honneurs-navorsingsopstel waarvoor hulle 'n goeie gemiddelde punt moet kry. Laasgenoemde akademiese inspanning moet hulle voorberei om uiteindelik die teoretiese en analitiese mini-tesis te skryf wat saam met die skryfprojek voltooi moet word. Die student kan binne bepaalde grense kies of die skeppende skryfwerk, of die akademiese tesis die swaarste moet weeg by die beoordeling. Dit doen ons om ten einde alle soorte van talent die beste kans te gee in die kursus.
Ter afsluiting: enigiemand wat die teks hierbo lees sal moet vasstel dat dit bepaalde Westerse (Eurosentriese en miskien selfs Romantiese) nosies van die kunstenaar as individu in die samelewing is wat hier deurspeel en dat dit 'n enigsins klasgebonde verwysingsveld is wat hier bygehaal word. Bepaalde beperkte opvattings van die digkuns is daardeur ewenseer onvermydelik. Dit is egter hierdie tradisies en opvattings waaroor ek die meeste kon lees in my lewe en waaruit ek kon leer, ek gee nie voor om meer as oppervlakkig op die hoogte te wees van selfs maar 'n klein monster van ander waardevolle tradisies nie, en daar is vele waarby mens kan leer as jy jou wil verdiep in ander tale en kulture, soos byvoorbeeld: Japannese doodsgedigte, rituele gedigte van die sout-rapers van Tibet, en orale tradisies van Afrika met 'n sterk gemeenskapsverworteldheid. Poësie kan op vele maniere sosiale kohesie dien, nie net in omgewings soos poësie"feeste" met sushi nie.
(Ek wag dus nog steeds op die griots van Orania om hulle verskyning te maak, en tot dusver het ek nog net gehoor van die Odusseus van Verwoerdburg.)
Maar daar is 'n ander konteks van kohesie wat ek wil byhaal, een wat van altyd af bestaan, maar wat mens bewustelik kan begin kultiveer. Iewers het ek gelees van 'n pigmeestam in Midde-Afrika wat slegs musiek maak as die reëntyd aanbreek en die paddas en krieke begin klink. Hulle maak dus hulle musiek slegs saam met ander lewende wesens, nooit alleen as mense nie. Dit klink my besonder gepas om hierdie soort aansluiting te soek, en jouself as digter radikaal in 'n wyer biosemiotiese konteks te begin verstaan.
http://www.jstor.org/stable/10.1086/661708?seq=1#page_scan_tab_contents. Vergelyk die Routledge Companion to Semiotics (red. Paul Cobley) as 'n pragtige toeganklike inleiding. https://books.google.co.za/books?id=iduOAgAAQBAJ&pg=PA35&lpg=PA35&dq=biosemiosis+sebeok&source=bl&ots=qTEpR23caP&sig=k13-D1o5Y5Ch4r27ZL2DsQI3sbQ&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi20fG3s6jNAhXMCMAKHTxuCzUQ6AEIOjAH#v=onepage&q=biosemiosis%20sebeok&f=false
In hierdie verband is 'n "gepaste" etos, modus en stem vir die digter van die Antroposeen 'n ander kwessie wat ondersoek kan word. En hiermee saam hang die vraag hoe mens energiek, krities en verbeeldingryk weerwerk kan lewer teen die verbruiksdwingelandy van die gevorderde kapitalisme, teen die onaflatende druk om steeds makliker verteerbare, hapklare, snelvoorbereide brokke op te dis as poësie in "global English" wat die meeste mense verstaan. Miskien moet mens eerder praat van die Kapitaloseen en teruggryp na Orfiese en anargistiese wortels om die mensonterende gedonder van die konsumpsiemaatskappy in jou klein hoekie saam met jou subversiewe swerm mineur-mededigters te probeer beveg. 'n Mens kan natuurlik ook as skrywer die heersende politieke diskoerse in ons vaderland probeer aanpak, die belangrike sal dan wees om die nuwe dekadente sosiale normatiwiteit wat die regering probeer afdwing te begin ondergrawe, (miskien deur graffiti van ministers se uitsprake op mure te skryf. Waar is die dae toe ons "P.W. Botha is not a lesbian" op The Mixer-koffieshop se muur in Melville geskryf het, ai.), hulle agenda is immers nie los te dink van die mondiale finasiële kapitalisme nie. http://www.dailymaverick.co.za/opinionista/2016-06-10-the-morphogenesis-of-a-post-apartheid-political-normativity/#.V19uxE2hfIU
Hieronder is sommer 'n gediggie wat onlangs in Engels uit my potoo geval het, waarom ook nie? Hier is die potoo en hoe sy in die werklikheid klink in Brasilië: https://www.youtube.com/watch?v=-lfSOa5hig4 Nee, dis nie 'n truuk nie, luister maar hier: http://www.xeno-canto.org/species/Nyctibius-griseus en hier is moontlik haar Orfiese imitator in die Amasone, dis nou waarlik iemand by wie mens iets kan leer, vind ek, wat liefde en tegniek betref: https://www.youtube.com/watch?v=5nDCafqGnlA.
En van die os op die jas, hier is 'n prentjie van 'n tardigrade waarna in die poempie hieronder verwys word, ook geheet mosvarkie of waterbeertjie, sy beskik oor fantastiese oorlewingsmeganismes selfs in onuitstaanbare toestande.
Wat ek maar wil sê met al hierdie voorbeelde en verbande tussen lewende wesens is die volgende: die aarde is nog steeds ons oester en al het ons haar skynbaar onherroeplik geskend, bestaan die geleentheid altyd om haar individueel en kollektief terwille te wees op die beste maniere wat ons kan uitdink.
First lecture on Gaia
Together with the claims
of the tardigrades and those
of rosy turtledoves, the laughing
doves, she reckons us as reasons
for changing her anatomy.
New niches arise, old ones die
as something small needs moss
to crawl on and changes moss
that way, as those with wings
need trees to call from, and,
alighting with their roundalays,
precipitate her autumns, make
her waters deep down hum,
which is felt in turn by clams
on rocks and by the sands
as they sigh and shift like so many
pieces of silken underwear.
A ticklish goddess with trillions
of arms bearing various worlds
like gaudy hurdy gurdies
brimful of fates, each shape
of animal providence, even
that of the little fly, gurgling
a tune that is dealt with singly,
precisely and in concert by her,
every croak and chirrup added
to ease and lift the shimmering,
breathable breast that we share.
Of all the earthbound critters
pinned against her spinning
bulk, of all who curb her space
to suit their wealth, we are the ones
who take to her flesh in sheerest
predator mode, scratching at bounds
and stretching them vastly.
We won't get away with such
a fast, hot, competing economy,
forever digging up stuffs,
oiling our stomachs and shitting
in holes where we've riveted
piles into the crust or seeded
with rockets our rain-sucking
clouds. Itching from a dark
forgetfulness we start to smell
our acid interference, we blink
as she shows us her face
as in the beginning, when,
like Eros, born from Chaos,
she spouted ashes, spouted
blood, and screams uncoiled
from her cosmic scruff
like wires. We'll fight one
another with cudgels like Goya's
giants and in the thinning
strip of atmosphere gasp
and cough until we grasp
it is only to force us to birth
her anew. When her green
and blue have almost gone,
we'll vote as one to stop
being the plague and
parasite in residence,
to compose, on her rump,
to the pulse still beating
between her heaving
clavicles, our new symbiont
behaviour and a difficult,
patient neo-ediacaran* peace,
like a fern, resilient and gently
undulating, for which
our wars would have been
(c) Marlene van Niekerk / Junie 2016
Tags: Kreatiewe skryfkunde, Louis Esterhuizen, Marlene van Niekerk, Onderhoud Marlene van Niekerk
Gisela Ullyatt. Facebook en Die Groot Poësiebrander. (Deel 2)
In Deel 1 het ek gebruik gemaak van 'n Boeddhistiese invalshoek om Indra se Net aan te dui, 'n sentrale metafoor rondom Interkonneksie (Interconnectedness of Interconnection). Verder het ek hierdie metafoor aangewend om die verband tussen 'n sosiale medium soos facebook en Interkonneksie aan te dui. Die fenomenale interkonneksie tussen fb-gebruikers is op 'n kragtige wyse geïllustreer deur die volgende uitdaging, wat poësie behels het: om vir vier dae 'n gedig elke dag op jou fb-status te plaas en terselfdertyd vier ander mense elke dag uit te nooi om dieselfde te doen. Hierdie 'oefening' in Interkonneksie het gedigte soos 'n virtuele wegholbrand laat versprei. Kommentare van die fb-netwerk het ingestroom en hierdie oorweldigende positiewe reaksie dui op 'n geweldige hongerte van poësie-liefhebbers om iets anders as net "no make-up selfies" of afgesaagde status updates te deel. Hier dink ek byvoorbeeld aan een van Breyten Breytenbach se skilderye, getiteld "Selfkop". Die self of ego verskans die werklikheid van "the interconnectedness of all". Alhoewel die deel van poësie op die prinsipe van persoonlike keuse gebaseer is, draai dit tog weg van fb-jeremiades (ek sluit myself geensins uit nie) op facebook wat die idee van die individu as afgesonderde en afsonderlike entiteit markeer. Daarom kan uitdagings soos hierdie die uitgebreide netwerk beklemtoon en die self effens met rus laat.
Kom ons kyk na nóg gedigte:
Marlise Joubert, digter, waterverf-kunstenaar en webmeester van Versindaba skryf só oor haar Dag 1 en wyle Ronnie Belcher en plaas ook 'n foto waarop sy, Louis Esterhuizen en Ronnie verskyn:
"Wat 'n spesiale en vermaaklike mens was hy nie! Hy was een van onse Bekgeveg maats (Die Versvreters) toe ons destyds opgetree het by die KKNK. Wie kan dit nog onthou? Ek haal dus 'n versie van hom aan wat spesiaal is in dié konteks. Ons het saam met hom die aand opgetree by Dorpstraat toe hy dié sonnet sommer so uit sy mou skud vir die gehoor. Sy poësie dek 'n wye spektrum wat wissel van humoristies-tragiese volkskwatryne tot die tradisionele vorme soos die sonnet, waarvan hy sekerlik as een van die voorste beoefenaars in Afrikaans beskou word".
my siel ophang soos aan 'n doringdraad?
soos ghoffels wat kafoefel op 'n trein
Uit: Van heidebos en klip
Dag 2: (Slegs die eerste gedeelte uit hierdie gedig word aangehaal, maar dalk kan dit op 'n later stadium op versoek as 'n geheel op Versindaba geplaas word. Met Buiteblaf se goedkeuring, natuurlik).
"Ek kies 'n Breyten-gedig wat vir my een van die allermooiste (en skreiende) verjaarsdaggedigte is aan 'n jarelange vriend. Daar is natuurlik honderde ander aangrypende verse wat ek sou kon kies van BB. Die gedig is lank, maar die moeite werd om deur te lees. Hoop julle geniet dit".
(verjaardagaantekening as ode aan Ampie Coetzee)
Ouboet, ek sit my beste gesig op
om hierdie gedig vir jou te skrywe
want jy, liewe maatjie, word 'n fris sewentig
(let daarop hoe spoor die rym na gewig)
en wanneer lig en lied ons laat staan
en ons skeef gaan lê met die stil kreet
van protesvreugde in die hart
is ons wat jonk is van dae en nagte
(meesal omdat ons die tyd se gewrigte vergeet het)
dit aan ons weggaan verskuldig
om mekaar van die wal in die sloot te help
en so die koei van verbeelding in die put te versuip
en omdat ek lief vir jou is
kom: ons drink die wyn en eet die brood
en tjoeftjaf is ons albei dood […]
Dag 3: "Ek is 'n groot bewonderaar van Gilbert Gibson (medikus van beroep) se verse. Hy verras my immer met oorspronklike en vernuwende metafore en beelding! Soos in hierdie 'liefdesvers'. Talle gedigte spreek my aan, (selfs al verstaan ek almal nie heeltemal nie), maar ek plaas een wat sal illustreer wat ek bedoel. Terloops, sy volgende bundel Vry- sal einde Julie verskyn. Iets waarna ek baie uitsien".
jou wange na 'n uitbraak van perdesiekte
lê jou oë, en 'n wind wat die aanheg
van aasvoëls. ek neem jou besit soos 'n slaak
van verligting, jou oë 'n gestorwe graal:
jou mond 'n splinternuwe saal
© gilbert gibson. Uit: [vii]: 2010.
Dag 4: "Ek kies 'n kort vers (in Afrikaans vertaal) oor 'n boom van die Meksikaanse digter Octavio Paz wat in 1990 die Nobelprys ontvang het vir sy literêre werk. Paz is een van die digters wat ek gereeld lees en wat onteenseglik altyd die kreatiewe prosesse aan die gang sit in my eie onbewuste. Rodney Williamson vertolk die betekenis van die boom in die gedig soos volg: Uit: The writing in the stars – A Jungian Reading of the Poetry of Octavio Paz. "The tree symbol so prominent in this poem and central to the volume to which it belongs, Arbol adentro, is the image par excellence of this correspondence of innerness and outerness. The tree is an element of nature, planted by the other, contemplated by the poet, and as we have seen in the circular poems of phase four, an icon closely identified with the poet's childhood. But it is also an interior mental tree, Jung's 'philosophical tree' or 'tree of knowledge,' a concrete symbol of growth of the psyche and of the self":
Die boom hierbinne
'n Boom het in my kop gegroei,
'n boom het ingegroei.
Sy wortels is are,
senuwees sy takke,
sy deurmekaar blare die gedagtes.
Jou blik steek dit aan die brand
en sy skadu-vrugte
in die nag se liggaam.
Daar binne, in my kop,
praat die boom.
Kom nader, kan jy dit hoor?
(Uit Spaans vertaal deur De Waal Venter)
Nicolette van der Walt, maatskaplike werker wat op die hoofbestuur van die ACVV dien asook digter, (Floriskoop) se vier dae is soos volg:
as I want to touch your cheek-
it is the same-
Dag 2: Nicolette haal "Dunes" deur die Sloweense digter, Taja Kramberger (Mobilisations: 2004) aan (vertaal deur Ana Jelnikar). Vanweë die lengte van hierdie gedig, word slegs Deel 1 aangehaal:
(Jorge Pimentel, Balada para un Caballo)
No heavenly body nor an earthly one,
no gliding between them.
No sleepless head drooping above or below the bed.
No abdication of territory or status – not a chance.
Your real hand leading to the origin of mine,
this very chair here you and I in turn sit on – is enough:
Here you are, here I am, here is all
two large dunes that fold into one,
and then rain and then passion and then the ground beneath our feet.
Two large dunes from all that is familiar, but from four very concrete
and independent hands, four eyes, ten toes and fingers.
Two dunes out of a myriad sand granules touching
each other, each of them communicating with all the rest.
Dunes, two curves closed into a circle by a gentle embrace of love.
Dunes, two inner worlds seeping into one in a gentle embrace of love.
Nicolette skryf die volgende oor Dag 3: "Ek was in Graad 8 toe J C Steyn se debuutbundel verskyn het. As 'n plaaskind uit die Klein-Karoo, waar droogtes 'n algemene verskynsel is, het hierdie gedig my altyd gefassineer. Ek neem aan dat vir die tyd dit moontlik 'n kontroversiële gedig was! Dit laat my steeds glimlag":
Verbitterde boerseun bid
Ja, ek weet ons moet glo
gló, en bid ook, glo
en hóóp: dit bring glo
"in ons leed versagting".
Die geglo sal glo die westewind laat draai –
Orraait, maar dan val natuurlik weer die hoop water
dat al die gesaaides spoel in hul maai.
En daardie lekker vrypas agterna
van "laat maar u wil geskied".
Laat maar. U wil geskied.
Om reën bid ons donners verniet.
– Uit: Die grammatika van liefhê (1973)
Dag 4 sluit 'n gedig van Nicolette in, getiteld "Bloeiwyse" (Floriskoop:2015) wat op Soundcloud deur Eva Mouw vertolk word. Eva het ook "Bloeiwyse" getoonset. Die kombinasie van Eva se stem en Nicolette se woorde is treffend en kan op Soundcloud geluister word:
Con Robinson, wat by Protea Boekwinkel in Bloemfontein werk (hy verrig wonderwerke met boekbestellings) en graag in sy vrye tyd skilder en skryf, se Dag 1 word ingelei deur een van sy eie gedigte:
Ek het nie meer woorde
hulle laat my in die steek
my boodskap gaan verlore
as ek struikel oor my woorde
Op Dag 2 en 4 deel Con ook twee van sy eie gedigte. Lesers kan sy poësie-blog volg op: http://sapphomuse.blogspot.com/2014/12/untitled.html.
Louis Esterhuizen, bekende en bekroonde digter, is deur Con Robinson genooi om aan wat Louis "'n poësiebrander" noem, deel te neem. Ek ontleen dus 'n gedeelte van my blog-titel aan Louis se term.
Louis skryf oor sy Dag 1: "Hieronder volg my eerste gunstelingvers; 'n gedig wat 1,200 jaar gelede in Sjinees geskryf is en via Eddie van Vliet se boek Pleidooi voor de Poëzie manjifiek deur Heilna du Plooy in Afrikaans vertaal is. (Die Afrikaanse vertaling van Van Vliet se essay het in 1998 by Protea Boekhuis verskyn)":
Nooit weer oorlog maak nie
Soveel slanke meisies. Ontblaar
soos jong boompies. Ek gaan almal verby
al staan hulle sy aan sy,
met glansende hoofde bymekaar.
Wat kan die gode my nou nog skeel,
en in my dorpie die rooi aandgloed?
Ek het 'n honderd wonde en niks kan hulle genees nie.
Ek het die dood gesien, so dikwels en so groot.
Die oë van kinders is soos goue reën.
Versigtig dra hulle die bekers wyn.
Ek wil gaan lê en slaap langs die grootpad
en nooit weer oorlog maak nie.
Reën in die voorwinter
Vier mure teen die Suidewind-
my swartoogvrou, my blondhaarkind.
Kareehoutstompe in die vuur,
ketel en kaggel brons geskuur.
My bont koei lê op koringstrooi,
my swart haan roep die dagbreek rooi.
Soet deur die lang nag sing die reën;
moflammers sal ek vroeg-Mei speen.
Die wendam stoot sy uitloop oor-
blink breek my ploeg die middelvoor…
– G.A. Watermeyer
Dag 4: "Vandag is my laaste bydrae tot die poësiebrander wat deur Gisela Ullyatt begin is. Dankie daarvoor. En op 'n manier is ek hartseer, want nie net is dit 'n fantastiese inisiatief nie, maar daar is nog SOVEEL gedigte wat 'n mens sou wou plaas. Nietemin, my laaste plasing is vir my ongelooflik spesiaal omrede dit alles bevat waaroor poësie handel. Vir my gaan 'n gedig oor kontekstualisering (die "wie", "wat" , "waar", "wanneer", waarom" en met "watter magsterkte" van die lewe) PLUS resonansie; dit wat ek ook "melancholie" noem. Sappho vermag dit binne die bestek van enkele woorde. Wat 'n kragtoer! (En ek vertaal vrylik)":
Dit is al lank na middernag.
Alleen lê ek en wag.
Jy het nie gekom nie.
Haal solank jou verkyker uit vir die volgende skuimende Poësiebrander op Versindaba. En oefen daardie Umlauts….
Tags: Con Robinson, Gisela Ullyatt, Louis Esterhuizen, marlise joubert, Nicolette van der Walt
Wicus Luwes. Dans en ander ritmes
"A bit like indoor windsurfing," was my pêl se reaksie toe ek hom vra hoe hy die dans ervaar het. Die Engelse outjies in my omgewing het nie eintlik vas gedans nie, so dit was 'n nuwe ervaring vir my pêl. Tydens ons studies het ons gereeld sulke 'indoor windsurfing'-aande of dansaande by verskillende koshuise en funksies bygewoon. So 'n funksie is 'n wenresep om met die teenoorgestelde geslag kontak te maak: harde musiek en kerslig, sodat mense mekaar nie kan hoor praat nie en skerp lig nie die eerste oogopslag hoef te bederf nie.
Dans my na die liefde toe
deur Leonard Cohen (soos vertaal of miskien eerder herinterpreteer deur Koos van der Merwe)
Dans my na jou skoonheid met 'n smeulende viool
dans my deur my vrese tot ek veilig by jou woon
vlieg na my toe soos 'n duif, tel die olyftak op
dans my na die liefde toe, dans my na die einde toe
Wys vir my jou skoonheid waar getuies nooit kan kom
kom beweeg jou teen my soos hul maak in Babilon
stadig, lei my, wys my waarvan ek net grense ken
Dans is eintlik 'n bekende ding wat daagliks gebeur. Dit is 'n plek waar musiek en mense ontmoet en mekaar probeer verstaan. Dit is die definisie van 'n romantiese aand. Jy kan dit miskien die ontmoeting van twee tale noem en 'n manier om met mekaar te resoneer. Koos van der Merwe se vertalings van Leonard Cohen se lirieke is werklik iets besonders. Ek geniet dit omdat dit my verras en omdat dit iets bekends weer nuut maak vir my. Van der Merwe het op 'n manier met Cohen se musiek gedans en die musiek en lirieke met mekaar laat praat.
Ek luister ook 'n rukkie gelede na Vers en Klank op RSG en hoor 'n gedeelte van 'n gedig uit Louis Esterhuizen se 'die afwesigheid van berge'. Dit gaan oor 'n dans op 'n ongewone plek of miskien eerder 'n plek waar 'n mens dit nie sou verwag nie. 'n Dans breek miskien die ritme wat die dag aan jou oplê. Anders gestel: Dit is 'n manier om jou ritme aan die dag op te lê. Die dag is in die meeste gevalle die dansleier en ons moet by sy dansritme inval. Dit is verfrissend as die mens vir 'n kort rukkie die dansleier kan word en sy ritme aan die dag oplê.
Nog later trek julle in 'n laagte
by 'n grepie bome af vir koffie en roosterbrood
op 'n witgekalkte tafel
tussen stoeltjies en 'n vervalle drom
teen die stam
van 'n skaduboom –
Van ver sien julle 'n donkiekar hinkepink
naderkom, 'n smeersel beweging
op die stofstreep langs die pad. Is jy moeg? vra sy.
Bestuur. 'n Bietjie bene rek? Nee,
antwoord jy. Ek wil dans.
En jy dans met langbroek en sandale
in die beperkte ruimte tussen 'n oop motordeur
en boom: met jou linkerbeen effens geknak,
jou regterbeen na die horison uitgeskop, tolbos jy
al in die rondte met jou
bolyf skuins na vore en arms reghoekig
na 'n begrensing
Soos 'n drommedaris op verbeelde water
kom die donkiekar weldra by julle verbygeskuif –
op die voorbank, die egpaar
in sondagbeste: galant lig die heer sy hoed
en lag vir jou petalje
van 'n boom. Heita, my kroon, roep hy
en meteens resoneer alle lyne
om jou heen: die borand van die motordeur,
die donker strook bosse,
die wydgespreide takke van 'n boom,
die telefoondrade en spoorlyn
en met jou regterbeen steeds horisontaal
vou alle grense in
na waar jy brutaal steeds dans
met die waansin
Daar is 'n plek en tyd vir alles. Vir die kleuters in my huis is die beste tyd om te dans, wanneer hul 'n liedjie met 'n 'beat' hoor. Ek hoor net 'dans Pappa, dans' by sulke geleenthede en so word ek ingesleep by kleuter dansbewegings en lekker skaterlag. In die motor hoor ek ook gereeld die 'dans Pappa, dans' en sien in die truspieëltjie die dansende arms en koppe wat op maat van die musiek beweeg. Dit bly 'n voorreg om aan die dans van die lewe deel te neem.
Ek sien oud en jonk almal deesdae met oorfone in hulle ore rondloop. Ek sien mense wat die ritme met hul voet hou en ek wonder al meer of musiek 'n individuele ding geword het. Miskien het Sony se Walkman van die 80's musiek op 'n manier persoonlik gemaak. Dit het nou gevorder tot MP3's en musiek wat aanlyn aan ons opgedis word. Ek wonder hoe dans deur die individuele musiek beïnvloed word. Is dans iets vir 'n individu of dalk iets vir 'n groep? Het ons dalk elkeen 'n ritme wat in ons ingebou is en 'n liedjie wat in ons gedagtes speel?
Miskien moet ek ook vra hoe dans deur individuele musiek beïnvloed word. Party mense het 'n passie om na dans te kyk. Ander weer het 'n passie om daaraan deel te neem. Ek wonder of dansers ook ander dansers dophou en of hul net die musiek probeer interpreteer. Ek wonder hoe 'n wêreld sou gewees het sonder daardie individuele ritmes en danse. Elke dans het 'n spesifieke ritme – daar is 'n vaste patroon vir 'n Flamenco of 'n Salsa. Individuele mense wat individuele danse interpreteer – geen wonder die lewe is so interessant nie.
Ek sit in die tandarts se wagkamer saam met 'n groep mense en sien 'n man se knie op en af beweeg. Eers dag ek hy is omgekrap of moeg gewag, maar die glimlag op sy gesig sê iets anders. Hy lees sy tydskrif aandagtig deur en beweeg sy knie op maat van musiek wat net hy kan hoor. Miskien het hy al 'n kind of twee grootgemaak en gesus met daai knie. Die knie sus miskien outomaties al is daar nie meer 'n kind daarop om te sus nie. 'n Dame roep die man se naam en terwyl hy uitloop wonder ek hoeveel mense hul lewe se dansritme by die ritme van so 'n Pa, Oupa, Ma of Ouma se knie dalk kry.
dis net dansers
dans is 'n vuur
in die harte van dansers
dit is net 'n vuur
1. Esterhuizen L, Die afwesigheid van berge, Human & Rousseau, Kaapstad, 2014
2. Internet. http://paintingsforsale.me/images-painting/flamenco-dancer/flamenco-dancer-dance-series-ii-78376.jpg
3. Internet. https://beingsakin.wordpress.com/2011/11/04/he-who-would-teach-men-to-die-would-teach-them-to-live/