Die artikel word soos volg ingedeel: 'n vlugtige skets van die ekonomiese omstandighede in Luther se tyd, die ontwikkeling en algemene kenmerke van sy arbeidsetiek, 'n gedetailleerde bespreking van een van sy bekende geskrifte oor die woekerpraktyk en 'n samevattende waardering van sy arbeidsetiek.
In Luther se eerste geskrif wat bekendheid verwerf het, naamlik die 95 Stellings teen die Aflaat / Die Ablassthesen und die Resolutionen 1517/1518 (1981a:58 = WA 1, 530, 600-601), het hy al opmerkings oor die ekonomiese etiek gemaak. Die volgende perspektiewe sou die ontwikkeling van sy ekonomiese etiek begelei:
43. Daaroor moet Christene onderrig word: Om vir 'n arm mens te gee en aan 'n behoeftige te leen, is beter as om 'n aflaat te koop.
Luther meen dus dat bydraes tot die bou en instandhouding van die Petruskatedraal in Rome nie 'n Christen se barmhar-tigheidsverpligting en sy verantwoordelikheid jeens sy gesin mag benadeel nie. Hiermee val hy nie primêr die gedagte van kerkbou aan nie, maar onverantwoordelike optrede wat armoede kan aanblaas. Verantwoordelike huweliks- en gesinslewe voorkom verarming en die agteruitgang van die gesondheidsvlakke van die gemeenskap (vgl. Beyer 2007:60-61).
In 1520 lewer hy sy Preek oor die Goeie Werke (1991b = WA 6, 204-250). Hierdie was die eerste Protestantse etiek in die vorm van 'n uitleg van die tien gebooie. Van belang is dat hy hier die 'vaderskapsgebooie' begin uitlê het aan hand van die 'drie-stande-leer'. Op voetspoor van Aristoteles het Luther die sosiale werklikheid ingedeel volgens drie stande2 of klasse, te wete die kerk (ecclesia), die staat (politia) en die gesin (oeconomia). Hierdie drie klasse word verteenwoordig deur die priester, vors en huisvader. Die vader as die hoof van die huishouding het dus 'n besondere verantwoordelikheid jeens sy gesin. Die ekonomie is in sy hande, en hy moet sorg dat sy gesin nie in armoede verval en siektes ontwikkel nie.
Alle Christelike argumentvoering oor ekonomie loop uiteindelik uit op 'n besinning oor die liefde. Christelike liefde moet vanuit die Christelike vryheid beredeneer word, indien dit getrou wil bly aan die Bybel. In Luther se geskrif Oor die vryheid van 'n Christenmens (Luther 1520), aanvanklik gepubliseer in Latyn (Tractatus de libertate Christiana - WA 7, 49-67) en kort daarna in Duits vertaal en verwerk (Von der Freiheit eines Christenmenschen - WA 7, 20-38 )3, kry 'n mens sy bekende en klassieke uitsprake oor die liefde en die vryheid:
Sodat ons grondig mag weet wat 'n Christenmens is en hoe dit met sy vryheid gesteld is, wat vir hom deur Christus verwerf en aan hom geskenk is, waarvan die apostel Paulus so baie skryf, wil ek die volgende twee stellings opstel:
Uit alles [wat gesê is] volg die volgende konklusie; dat 'n Christenmens nie in homself lewe nie, maar in Christus en sy naaste: In Christus deur die geloof, in die naaste deur die liefde. Deur die geloof vaar hy opwaarts na God, van God vaar hy weer afwaarts deur die liefde en bly dan altyd in God en die Goddelike liefde. Dit is, soos wat Christus in Johannes 1:51 sê: 'Julle sal nog die hemel oop sien staan en die engel op- en afstyg bokant die Seun van die Mens'. Kyk, dít is die regte, geestelike vryheid, wat die hart van alle sonde, wette en gebooie vrymaak. Dit oortref alle andere vryhede wat daar in die hemel en die aarde mag wees. Mag God gee dat ons dit reg verstaan en daaraan vashou! Amen.5 (Outeur se vertaling)
Maar die heilige ordes en regte instellings wat deur God ingestel is, is die volgende drie: Die priesteramp, die huwelik en die wêreldlike owerheid. Almal wat [dien] in die amp van predikant of dienaar van die Woord, bevind hulle in 'n heilige, regte en goeie orde en stand wat [deel uitmaak] van God se wil. [Hierdie stand behels] diegene wat preek, die sakramente bedien, die gemeenskapskas bestuur, asook diegene wat as koster, amptenare, ensovoorts, diens doen. Hierdie werk is suiwer heilige diens aan God. Net so is diegene wat vader en moeder is, wat die huishouding goed regeer, en kinders opvoed tot diens van God ook besig met heilige werk en [bevind] hulle in 'n heilige orde. Dieselfde geld waar kinders of die gesin die ouers of hoofde gehoorsaam is. Wie hulle hieraan hou, lewe soos 'n heilige op aarde. Dieselfde geld die vors of die owerste, regter, amptenare, kanselier, skrywer, knegte en bediendes en almal wat sulke dienswerk verrig en onderdanig en gehoorsaam is - almal is besig met absolute heiligheid en lewe heilig vir God. Om hierdie rede word hierdie drie instellings of ordes in God se Woord en gebod opgeneem. Wat in God se Woord opgeneem word, moet 'n heilige ding wees, aangesien God se Woord heilig is en alles belig wat daarin opgeneem word.6 (Outeur se vertaling)
Ten spyte van die feit dat Luther 'goeie werke' as 'heilig' beskryf, onderskei hy streng tussen 'wêreldlike werke' en 'geestelike werke'. Wêreldlike goeie werke kan selfs bydra tot dít wat God in die wêreld tot werklikheid wil laat kom, maar dit kan nie bydra tot ons saligheid nie. Hy (WA 26, 505, 11-20) sê:
'n Kort samevatting van Luther se ekonomiese etiek kan in sy Kategismusse (1529) gelees word. Die uitleg van die sewende en negende gebooie vat in 'n groot mate saam wat hy oor 'n dekade lank ontwikkel het. Dit sal ons as Gereformeerde / Hervormde lidmate goed doen om ook na sy uitleg van hierdie gebooie volgens die Klein Kategismus te luister:
Om as borg vir 'n ander op te tree, is as sodanig nie verkeerd nie - dit kan selfs as 'n daad van liefde beskou word. Die probleem is egter dat daar talle wanpraktyke voorkom wat nie met die Christelike etiek versoenbaar is nie.