Met die hulp van ’n kernspan werkers, waaronder Jan Meyer (regs), boer Alfreda Mars vrou-alleen op die plaas Middelpos naby Moorrreesburg. Sy sê wit boere het haar met raad en daad bygestaan – tot so ’n mate dat sy vandag nie meer vir regeringshulp hoef te wag nie. Foto: Verskaf
Ons het nou ’n eis ingedien vir 36 plase in die Ceres-area. Baie van hierdie plase het ontstaan as gevolg van die beskikbaarheid van water, en nou praat ek van vroeër jare – dis die sewentien- en agtienhonderds. Daar was water, en baie van die boere het nou maar gekom omdat daar water op die plase was. Dit het nie rêrig oor grond gegaan nie, maar hulle kon sien die water saam met die grond gaan vir hulle iewers bring.
My pa is gebore daai kant in die Ceres-Karoo-area en hy was 12 jaar oud toe die veldkornet hul plaas afgeteken het. Afgeteken – jy oorhandig die plaas, hulle het niks uitgekry daar nie. Dit was maar seker daai tyd ’n kleur-storie gewees, so in die 1930’s rond.
En ja, daar’s my pa toe uit die skool ook, en toe’t hulle maar op Saron beginne boer en ’n huurhuis gekry by die eerwaardes van die sendingstasie.
My oupa was Duits. Hulle was vier broers. Die een het uitbeweeg en met ’n wit vrou getrou en in die Strand gaan bly. Daar’s verskriklik baie Marse, en dis ’n hele mengsel van allerhande soorte, en daai mengsel het toe daar ontstaan. Die ander een het ’n swart vrou gaan vat in die Villiersdorp-gebied. Nou lag ons altyd as ons bymekaarkom, die 800 van ons, want daar is nou ’n lot wat sommer donker is – dan weet jy sommer dis daai broer se kinders wat van Villiersdorp, Caledon en Bredasdorp se wêreld kom.
Ceres se span is nog van die oorspronklikes waar my oupa ’n Khoisan-vrou gevat het. Ons het glad nie foto’s van haar nie.
Vandag kom almal eintlik oor die weg, maar daar was nogal van die ouer spanne – soos die spanne wat nou 90 is – wat nie so lekker wil weet van hoe divers hulle is nie. Die oumense byt nie graag aan daai nie. Die ouer mense glo daaraan wit is wit, en ons bly by daai deel. Swart pas nie hier in nie, so ons gaan nie met die swart meng nie.
Maar ons verstaan mekaar nogal redelik wat betref die Khoisan-deel. Ons almal verstaan ons agter-agter-oumagrootjie was Khoisan. Ons kan niks daaraan doen nie, so dis waar ons met die beweging begin het.
My oupa het toe mos geboer op die meentgrond wat die Rynse Kerk daai tyd verhuur het. Toe Saron later ’n bestuursraad kry, toe’s my pa nou net mooi ’n jong man en toe’t hy my oupa se grond oorgeneem en met ertjies begin boer.
My pa het op daai stadium 150 hektaar gehad en hy voorsien toe ertjies aan die fabriek op Tulbagh. Hy het groot lande ertjies gewerk daai tyd. Ek het grootgeword in ’n huis waar daar geboer was. Dis al wat ek geken het.
My ma was sy derde vrou en ek en my suster was sy enigste kinders. Daar was niks broers nie en toe ek uitdop toe besluit hy sommer dít moet nou maar ’n boervrou raak.
Van ek ses jaar oud was het ons die ertjies uitgedop en in sakke gegooi en gehelp volmaak. En as dit planttyd is, dan’t ons die ertjies help plant. Dit was baie hande-arbeid. Ek kan nie dink dat daar nie ’n masjien was daai tyd nie!
Daar was nie nog baie tyd vir speel nie. My ma het my maar altyd kom haal en gesê die kind moet nou eers weer huis toe kom. Ons speelplek was die leivore wat die bergwater afbring. Toe hulle later jare teerpaaie bou het ons baklei dat hulle ’n sement-voor bou sodat die leiwater kan bly loop.
Hy het ’n goeie lewe gemaak uit die boerdery uit. Ek kan nog onthou my pa kon uit sy vee uit vir hom ’n splinternuwe Hilux loop koop, uit die boks uit. Ons het die eerste telefoonlyn op Saron gehad. Ja, ons het so ’n bietjie uitgestaan in die dorp as gevolg van die boerdery.
Ná matriek het ek nie gaan studeer nie. Daar was ’n baie sterk landbouvereniging op Saron met 120 lede, en sedert 1994 was daar baie klein projekkies. Daai tyd was dit die LDU – Land Development Unit – en hulle was baie betrokke by grondhervorming. Ek raak toe betrokke by die landbouvereniging en ek was sekretaris daar vir 12 jaar.
Op skool was ek ook redelik betrokke. Miskien moet ek net vir jou noem dat ek skool gelos het toe ek 16 was. Swangerskap. Dit was nou ’n gróót storie.
Maar ek was nie rêrig ’n dropout nie. Ek het eers vir my ouers gesê in Novembermaand – toe skryf ek nog eksamen. En toe word hierdie kindjie gebore in Januariemaand. Februariemaand toe’s ek terug skool toe. So dit was net ’n maand en my ouers was baie ondersteunend.
My ma sê nou nog vir my: “Jô, ek weet nie hoe het jy al hierdie goed reggekry nie.” Maar dit was goeie leierskap-vaardighede wat my gehelp het.
Dis ook een van die redes hoekom ek besluit het om nie verder te gaan studeer nie, want ek het toe ’n dogtertjie wat ek moet versorg. Ek besef toe ek moet nou maar in ’n besigheid klim of iets anders begin doen wat ’n inkomste genereer – vir myself en sodat ek my kind en my ouers kan help onderhou.
Vandag is my dogter, Fallon, 29 jaar oud. Sy het pas haar LLB-graad klaargemaak. Daar was nie ander kinders nie. Sy is in die Kaap, ’n kantoormens. Die boerdery prikkel nie by haar nie.
Alfreda Mars, oorspronklik van Saron, se pa en oupa was albei boere. As ’n leier onder nuwe kommersiële boere in die Wes-Kaap sit sy die Marse se tradisie voort. Foto: Verskaf
Toe makeer hulle mos nou mense wat vir hulle kan help, want ons sien toe hulle gaan dit nie maak nie. En ons wíl dit laat werk, want hel, wat help dit ons het hiervoor baklei? En hier sit ons toe nou met ’n plaas waarmee die staat gehelp het en met hierdie mense wat hulle op die grond gesit het.
Een aand in ’n vergadering het ek gesê: “Raait, ek sal saam met julle daar inklim.” Ek weet tot vandag toe nie waar die gedagte vandaan gekom het nie.
Daardie projek het nogal lank geloop, vir 12 jaar. Dit was ’n plaas van iets soos 1 300 ha by Gouda. Dit was ’n bergplaas, maar jy kon goed boer op hom – met vee en bietjie saaiery en hy’t water gehad.
Ek het nou nog die houding dat jy besigheid nie kan meng met plesier nie. Jy kan nie die geld vat en dit vir jou plesier gebruik nie. Jou besigheid is jou besigheid en dit bly eenkant.
Daarvandaan is ek glad na ’n saagmeule toe, want ek kon nie ’n plaas op my eie bekom nie. Ek het vir nege jaar as bestuurder in ’n saagmeule in Tulbagh gewerk, en tussendeur maar nog aangegaan met my pa se boerdery in die dorp. Dit was nie baie suksesvol nie, want jy kan nie werk en nog ’n boerdery bedryf en daar’s niemand wat help nie. My pa is toe al oorlede. En, ek meen, ek het hierdie kind wat moet gesôre word en my ma moet versorg word.
Ek het ’n vennoot gehad – of ’n life partner eintlik – ons was nooit getroud gewees nie. Evan was een van my partners by La Gratitude en hy het baie in die landbou belang gestel. En toe op ’n dag sê hy vir my die staat het nuwe projekte – ons moet ons name opsit. Ons het aansoek gedoen vir ’n plaas, maar dit het deur die mat geval.
In 2011 hoor ons hierdie plaas in Moorreesburg is in die mark, en ons sit ons naam op. Ons het gegaan vir vele onderhoude. Jy moet soort van ’n besigheidsplan indien, en dan moet jy kan bewys waar jy voorheen geboer het. Die staat soek mense met ervaring sover hulle kan, maar ek dink hulle wil meestal maar net getalle op die grond sit.
Vandag kry ek baie ondersteuning van die kommersiële boere hier rondom my. Hulle help baie met implemente en inset-goedjies. Maar aan die begin het dit regtig gevoel die mense wil ons nie hier hê nie, hier gaan ons nie pale haal nie. Die manne groet nie, hulle ry vir jou dat die stof so staan. Jy kannie eens sien deur jou windscreen so ry hulle vir jou nie. Dit was een van die moeilikste goed om mee vrede te maak.
Ek het net vir Frans so gekyk en ek het hom nie eens ’n antwoord gegee nie. En toe draai hy sy ruit op en hy ry aan.
Ek sê: “Frans, dis wie ek is, ek kom uit Saron uit. Jy laai jou werksmense daar op, dis waar ek bly...
Maar hy was reg oor daardie koring! Toe ons oes, daardie eerste oes, toe is dit nou nie wat ’n mens sou verwag nie. Bietjie laat geplant, als was nie in plek nie, die spuitprogram was nie reg nie, so die opbrengs was nie baie goed nie.
Almal praat nou van die sukses van Middelpos, want die vorige eienaar het nie geboer nie. Hy was ’n gifsmous en sy vrou was ’n verpleegster. Hulle is vreeslik opgemaak met hoe Middelpos gegroei het. Maar dit het tyd gevat om tot daar te kom, dit het tyd gevat om daai verhoudings op te bou.
Vandag het ek nie meer tyd vir die politiek nie. Ek is verkies tot Graan SA se bestuur en hulle wou my ondervoorsitter maak, maar ek het nie tyd nie. Ek help nog graag waar ek hoor van nuwe boere wat in die moeilikheid is – ons het so ’n WhatsApp-groep. By ons is daar mos altyd ’n bietjie politiek betrokke by hierdie goed.
As jy wil positief op die grond wees en daar wil bly, dan sal jy ook maar rêrig verby die politiek moet kyk. Jy gaan nêrens kom as jy in die grond vaskyk nie, dit het ek ook nou al mettertyd geleer. Ek het geleer dis beter om ’n besigheidsmens op die grond te wees as om te fokus op hierdie dinge.
Ek dink dís waar dit begin het met my: In ’n stadium toe was die grondonteiening sommer op al die plase van toepassing. In 2017 is ons ingeroep deur Grondsake, en toe sê hulle: “Julle moet net onthou, die plase gaan teruggeneem word, daar’s nie ’n ander manier nie, ons moet swartmense op die plase sit.”
Hulle sê toe daar is te veel bruin mense in die Wes-Kaap. Ons het baklei, ons het dokumente ingestuur vir hulle sodat hulle kan sien die demografie van die Wes-Kaap is bruin, so hoe anders moet dit dan nou gedoen word?
En dan bou die ding maar op. Waar pas jy nou rêrig in? Ons het so baie moeite met die plase gedoen – wat word aan die einde van die dag dan van jou? Ek meen, jy boer nie oordat dit lekker is op die grond daar nie. Jy boer want dis ’n besigheid wat jy bestuur. Dis nie net om grond te hê nie, want almal kan grond hê, ons kan vir almal grond gee. Dit gaan oor hoe jy dit bestuur.
Dit is hoe ek voel oor die politiek. Daar is nie ’n plekkie vir ons onder die son nie. Niemand gaan dit vir ons gee nie.
Ek het opgehou wag en staatmaak op die staat vir insette. Omdat ons aan die begin ons eie geld en goed gebruik het, het ek ’n voorsprong. Ek kon verlede jaar my eie koring plant en hierdie jaar kon ek my eie koring plant. Ek het net daai besluit geneem.
Ek sou dit nie kon gedoen het sonder my wit buurmense nie! Hulle het vir my gesê moenie wag nie. As ons saans nuus kyk, dan sien ons. Daai geld droog op, ons moenie wag daarop nie. “Praat liewer met ons hier in die rondte, dat ons vir jou help op jou voete bly,” het my buurmense gesê.
En dis wat ek gedoen het. Dis nou my tweede jaar. Ek kan nie wag vir die staat nie. Ek het myself gespeen, as ek nou so mag sê.
Ek is in die proses om ’n plaas te koop omdat ek nie meer vir die staat wil wag nie. Ek is so grondhonger dat ek grond van my eie móét besit.
Ek kan nie groei met Middelpos nie. En die staat wil net meer mense op die grond sit, hulle wil nie besighede uitbrei nie. Dis ’n huurplaas daai, so ek voel ek wil my eie grond hê.
Ek ken niks anders as my voete op die grond nie. Dit lê binne-in my hart in. Daar is niks wat die kamers skei daar nie.