Maar hoe vertel ’n mens die verhaal van ’n reis oor die tydlyn van ’n ganse oorlog heen? Dalk met skerwe van gesprekke wat soos skrapnel deur die Vistenk gevlieg het.
Niel vertel hoe hy as jong pelotonbevelvoerder in 1984 tydens Operasie Askari gesien het hoe een van sy korporaals op sy knieë in ’n mielieland huil terwyl hy sy hande oor sy maagwond hou.
In ’n dag van hel moes Killik se Ratel tydens ’n aanval naby die brug by Cuito Cuanavale drie keer heen en weer deur dieselfde mynveld beweeg terwyl die Angolese bomme om hulle geval het.
“My drywer en gunner het weens die stres ineengestort . . . In ’n stadium was daar 11 gewondes en ’n dokter in my Ratel met my drywer en gunner agter-in, uitgepass van stres. Ek kan nie vir mense beskryf hoe dit was nie.”
Daar is vandag ’n nuwe, moderne brug oor die sameloop van die Cuito- en Cuanavalerivier. Maar net langsaan het die Angolese die ou militêre brug, wat die Suid-Afrikaners in die oorlog probeer vernietig het, as ’n monument behou.
Die Russiese oorlogsveteraan Andrei Polikanow (middel, met die pet) word deur die Suid-Afrikaanse veterane Toffie Grové (links) en Lood Pretorius ondersteun.
Maar 30 jaar later op ’n vredige, sonnige dag in die groen Angolese landskap maak dit vir die meeste veterane nie meer saak wie nou eintlik wat gewen het nie.
Dis die gedenkteken wat die Angolese hier opgerig het vir wat hulle as ’n geskiedkundige oorwinning oor die destydse apartheidsregering herdenk.
Ook hier is ’n plegtigheid: Die Suid-Afrikaanse veterane oorhandig hul vaandel aan die Angolese om in die museum te bewaar.
Ná donker daardie aand gaan ’n klein groepie van ons terug na die brug waaroor soveel bloed verspil is. Ons bad in die rivier en verwonder ons aan die genesende krag van Angola se waters.
By die Roomse sendingstasie op Mupa, waar ek in 1983 tussen grafte geslaap het, hou die Suid-Afrikaners en die gemeente saam ’n diens. Hier word die kruis wat ons in die oorlog uit die kerk verwyder het aan die gemeente terugbesorg.
In Jannie se Sakbybeltjie, wat destyds aan alle dienspligtiges gegee is, het hy op die dag van daardie laaste geveg met die Kubane by Rom. 28 geskryf: Mielie oorlede . . . As ons alleen voel.
So skryf sy ma oor die seun wat sy verloor het – en sy vriende wat 30 jaar later finaal gaan afskeid geneem het van Mielie tydens sowat 100 veterane van 61 Gemeganiseerde Infanterie Bataljon se vriendskapstoer na Angola.
Ek vertel graag van ons seun, Muller. Ongelukkig kan ek nie vir jou ’n gesinsfoto stuur nie omdat ons nooit een geneem het nie. Muller was ons eersteling en enigste seun. Ons het lank gewag vir dié baie welkome baba. Muller was sy oupa se naamgenoot.
Hy was ’n plaaskind en het op die Vrystaatse familieplaas, Gertjie, grootgeword. ’n Vriendelike en gelukkige seuntjie wat met die werkers se kinders gespeel het. Een in besonder, Sam, was sy maatjie. Muller was op laerskool op die naaste dorpie, Verkeerdevlei, saam met ’n ondersteunende groepie nefies en niggies.
Ons as uitgebreide familie was lief daarvoor om saam te kuier. Waar die nefies en niggies saam was, was altyd ’n gelag en vrolikheid, met Muller aan die voorpunt. Muller was lief vir die lewe, vir lees en musiek en rugby speel en atletiek. Hy was ’n geliefde seun.
Ons as ouers het destyds soos so baie ander geglo ons moet diens doen vir die land. Ons het dit so aanvaar. Ons het hom laat gaan en elke dag gebid en gehoop dat hy veilig sal wees en huis toe sal kom.
Ek het twee dogters, Rochelle en Marcelle. Rochelle was besonder na aan haar boetie. Marcelle, ’n laatlam, was destyds net nege. Muller het gereeld van die Grens aan hulle geskryf.
Sy laaste brief het ons ’n week ná sy dood gekry. Dit was hartseer en ontstellend om te lees, want daarin het hy sy toekomsplanne met ons bespreek. Hy het toelating tot die universiteit gekry en was angstig om te begin studeer.
Die eer wat sy band of brothers ná 30 jaar aan Muller in Angola gaan betoon het, beteken ontsaglik baie vir ons. Om te weet Muller was nie net ’n nommer nie; hy was ’n geliefde makker. Dit doen ’n ma se hart ongelooflik goed om dié mooi gebaar te sien.
Hy was ons eerste, ons seun wat so welkom was en met soveel liefde grootgemaak is. Ek was ontsettend lief vir hom. Die verlange lê met tye en sekere datums nog baie diep. Ek wonder soms hoe anders ons lewe kon gewees het.
Ons is gelukkig en geseënd hier in Australië, maar ’n deel van my hart het daar by Muller agtergebly.
Ek sluit af met alle eer aan die Vader, wat die lewe van die drie ander dapper jong seuns in Muller se Ratel gespaar het. Ek bly lief vir julle.