Visse en hul hebbelikhede
Visse, hul bou en hoe hulle aanteel—soeklig op die vinnevolk en hul verstommende hebbelikhede
Visse is die eienaardigste skepsels—vra maar vir die “nuuskierige” seeskilpad op die animasiefoto langsaan! Sekere visse verander selfs van geslag wanneer hulle ouer word. Hulle is wyfies wanneer hulle jonk is en verander in mannetjies nadat hulle ’n paar keer gepaar het. En dan is daar ook nog die seeperdjies waar dit die arme mannetjies is wat die “geboortepyne” kry!
BO: ’n Koraalvis, flambojant en bloedrooi, maar kennelik’n vis soos ons dit ken... nie ’n rare “plantaardige” dierasie soos die vis op die foto hieronder nie. Foto van koraalvis: NOAA
BO: Die geblaarde seedraak (Phycodurus eques) is so deur die blare dat ’n mens hom nie maklik vir ’n vis sou aansien nie! Tog is hy ’n neef van die seeperdjie en pure vis. Die aanhangsels wat soos blare lyk, word nie gebruik om hom in die water voort te stu nie, maar is slegs daar om hom te kamoefleer. Hierdie koddige geblaarde seedrake kom in die see by Suid- en Wes-Australië voor.
Foto van geblaarde seedraak deur
Wendy Rathey, wat dit op hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web geplaas en gelisensieer het ingevolge die
Attribution 2.5-lisensie. Kortom, verspreiding en modifikasie word vergun mits die eienaar of lisensieerder ten volle erken word.
BO: In die donker diepsee woon visse wat as monsters beskryf sou kon word—as dit nie was dat hulle maar kleinerig is nie. Hulle lyk nietemin skrikwekkend in hul sonderlinge wêreld diep onder die wateroppervlak, waar die sonlig wegkwyn tot ’n flou skemering of selfs ’n ewigdurende nag. Op die foto is ’n sogenaamde hengelvis van die diepsee, só genoem vanweë sy vermoë om te “hengel” deur ’n vlesige uitgroeisel aan sy kop as aas te gebruik. Sodra prooidiertjies aan die aas kom knabbel, is dit klaar met kees, want die hengelvis sluk hulle sonder seremonie in.
Foto van hengelvis: Kopiereg © Edie Widder / NOAA
IS ’n bietjie uit: wat is ’n vis nou eintlik? Ons vang hulle, ons braai hulle of ons stoof hulle vir koningskos. Maar baie mense weet nie veel meer van hulle af nie as dat ons moet pasop vir die grate as ons hul lekker wit vleis eet.
En tog is die vis ’n alte fassinerende dier. Was jy nie self ook maar ’n amperse vissie in die fetus-stadium voor jou geboorte nie? Op twaalf weke was jy reeds ’n regte visserige akrobaatjie wat in die vrugwater bolmakiesie geslaan het. En jy het jou ledemaatjies soos vinne gewuif asof jy jou omgewing wou verken.
Boonop het geure van Mamma se kos en drank tot in die vrugwater deurgedring. Hulle is vermoedelik deur jou neus en vel geabsorbeer. Dit het meegebring dat jy kon kon “ruik”—baie op dieselfde manier as ’n vis.
Wat jy en die vis vandag nog gemeen het, is werwels. Trouens, meer as die helfte van die totale hoeveelheid tans lewende werweldiere is visse. Met die afgelope eeuwisseling was daar ’n geraamde 24 000 ontdekte visspesies. Maar daar word gereken dat daar tot 28 000 kan wees, aangesien nuwe spesies gereeld ontdek word.
Alle visse is natuurlik waterlewend. Hulle besit gewoonlik kieue in die volwasse stadium, asook ledemate in die vorm van vinne.
Maar visse wissel aansienlik sover dit vorm, kleur en grootte aanbetref. Só is daar ’n tyd gelede ’n vissie in die Indiese Oseaan gevind wat slegs een sentimenter lank word. Vergelyk hierdie piepklein dwergie nou met die reusagtige walvishaai, wat tot 15 m lank kan word en ’n geraamde 68 000 kg kan weeg.
REGS: ’n Walvishaai en mens—kyk hoeveel groter as die duiker is hierdie bielie van ’n vis!
Skets deur gewese
FishBase-kunstenaar Robbie Cada en aangedui as openbare besit (“in the public domain”)
Die meeste visse is bedek met skubbe (behalwe sekere soorte, soos die babers, waarvan die vel met ’n dik slymlaag bedek word). Die enkele skubbe lê byna soos die teëls op ’n huis se dak oormekaar. Elke skub het ’n reeks piepklein ringvormige riwwe—groeilae wat kan toon hoe oud die vis is.
BO: ’n Paar soorte visskubbe. In die middel is die tandjiesagtige soort skubbe wat ’n mens by haaie aantref.
Skubbe is sowel ’n beskerming as ’n buigbare bedekking. Omdat hulle deurskynend is, skyn die pigmentasie van die vis van onder af deur.
Moderne beenvisse het twee hoofsoorte skubbe: ktenoïed en sikloïdaal. Ktenoïede skubbe het klein uitsteekseltjies op die oppervlak en voel grof as ’n mens daaraan raak. Sikloïdale skubbe is glad. Salms het sikloïdale skubbe.
Plasoïede skubbe kom voor by kraakbenige visse soos haaie en rôe. Hulle lyk soos klein tandjies.
Ganoïede skubbe word aan sekere primitiewe visse, soos geepvisse, gevind. Hierdie diamantvormige skubbe laat die vis silweragtig lyk, soos ’n spieël.
SOOS mense en landdiere, moet visse ook suurstof inkry om te lewe. Die verskil is dat hulle hul suurstof nie in uit die lug onttrek nie, maar uit die water, waarin dit in ’n opgeloste toestand voorkom. Visse haal asem deur middel van hul kieue, wat in staat is om die opgeloste suurstof uit die water te haal.
Water gaan die mond binne, vloei deur die kieuholte oor die kieue en verlaat die vis se liggaam deur die opening van die kieudeksel. Kieue is rye benerige stafies, waaraan vlesige filamente geheg is, ryk aan bloedhaarvatte om suurstof te absorbeer. Elke filament het fyn sekondêre flappe, ten einde die oppervlak te vergroot waaroor die wisseling van gasse kan plaasvind. (Gaswisseling is die uitruil van die gasse suurstof en koolsuurgas tussen ’n organisme en sy omgewing.)
Visse se oë is so saamgestel dat hulle onder die water kan sien. Anders as die menslike lens is ’n vislens ’n volmaakte sfeer, wat beeldverwringing kan verminder. Die oë peul ietwat uit om ’n redelike sig aan alle kante te bied, maar daar is weinig oorvleueling tussen die twee oë se gesigsvelde, met die gevolg dat die driedimensionale sig maar swak is.
Visse het geen ooglede nie—omdat die vis in water leef, is dit mos nie nodig om te keer dat die oog uitdroog nie—en daar is ook nie pupille wat van grootte kan verander nie. Die meeste visse, word gereken, kan in ’n sekere mate kleure sien.
BO: Die lamprei of prikvis (of kortweg prik) is nog ’n kalant wat ’n mens nie by die eerste kyk sommer vir ’n vis sou aansien nie—eerder as ’n slangagtige ding met ’n eienaardige bek sonder kakebene. Met hierdie bek (op die groot foto) suig hy hom aan ’n ander vis vas, terwyl hy met sy getande tong diep in die slagoffer inboor en sy bloed suig. Die inlasfoto toon ’n lamprei in sy volle lengte. Lampreie kom in vars water voor, maar ook in kuswaters in die see.
Foto van die bek van ’n seelamprei uit The Great Lakes Image Collection / U.S. Environmental Protection Agency (EPA)
Inlasfoto van seelamprei: Ulrike Klenke & Zeev Pancer, Center of Marine Biotechnology, UMBI, Baltimore, Md. / US NSF
LINKS: Varswater-lampreie wat ’n volwasse forel in een van die groot Amerikaanse mere met hul tonge deurboor het.
VISSE plant voort deur viskuit (eiers) te lê. Die meeste soorte viswyfies lê hul eiers in die water, waar dit deur die mannetjie bevrug word. Uit die bevrugte eiers ontstaan dan nuwe vissies. Maar by ’n paar vissoorte kom daar wel paring voor. Die bevrugte eiers word daarna óf in die water gelê om verder te ontwikkel óf hulle ontwikkel binne-in die wyfie totdat die vissies gereed is om uit te broei.
Maar dis verstommend om te hoor op watter maniere sommige ander visse nog in hul waterwêreld voortplant.
Sekere vissoorte—die engelvis is ’n goeie voorbeeld—verander selfs van geslag wanneer hulle ouer word. Hulle is dikwels wyfies as hulle jonk is en verander in mannetjies nadat hulle ’n paar keer gepaar het. Soms gebeur dit outomaties, ander kere hang dit van omstandighede af.
’n Harem see-engelvisse bestaan gewoonlik uit een mannetjie en verskeie wyfies. As die mannetjie doodgaan, verander die oudste wyfie in die harem in ’n mannetjie en neem sy rol oor. ’n Paar visse, soos sekere soorte stokvis, haring en makriel, het manlike sowel as vroulike geslagsorgane. Hulle word hermafrodiete genoem.
LINKS: Die koningin-engelvis, moontlik die mooiste van die see-engelvisse. Dit het neonblou en geel skubbe en word tot 45 cm lank. (See-engelvisse behoort tot die familie Pomacanthidae. Hulle moet nie verwar word met die varswater-engelvisse van die Amasone-rivierkom in Suid-Amerika nie.)
Seeperdjies doen dit alles weer op ’n heel “moderne” manier: die verantwoordelikheid vir ouerskap rus vierkant op die skouers van die mannetjie. Hy het ’n spesiale sakkie aan sy maag waarin die wyfie die eiers lê. Die mannetjie bevrug dan die eiers, wat aan die wande van die sakkie vassit en gevoed word deur ’n spesiale vloeistof uit sy lyf. Vier tot vyf weke later lê hy tot honderd eiers, terwyl hy sy lyf wild heen en weer ruk—asof hy geboortepyne kry. REGS: ’n Seeperdjie van die Rooi See skuins regs bokant Afrika.
Krediet: Mnr. Mohammed Al Momany, Akaba, Jordanië / NOAA (foto ietwat gewysig)
Maar vir ’n mannelike chauvinis soos die sogenaamde vegtersvis sal só ’n rol nooit deug nie. Die mannetjie se omgekrapte geaardheid is al wat nodig is om voortplanting te verseker. Die manlike vegtersvis gebruik naamlik sy slegte buie om ’n wyfie se hart te steel én sy teenstanders af te skrik.
Hy bou eers ’n drywende nes van borrels wat deur slym aanmekaar gehou word. Dan maak hy die wyfie van sy keuse die hof deur haar wild rond te jaag. Hy knabbel aan haar skubbe, pluk aan haar kieue en pronk met sy vinne. Só lok hy haar geleidelik na die nes.
Hier lê sy haar eiers in die water, waar die mannetjie hulle in sy bek opvang en in die slym onderaan die nes bêre. Hierna jaag hy die wyfie weg en hou jaloers by die nes wag totdat die klein vissies uitgebroei het en sowat ’n week oud is.
Min visse sal hul klein vissies só beskerm. Nog ’n uitsondering is die manlike stekelbaars, ’n varswatervissie met stekels of dorings op die rug, wat in die Noordelike Halfrond aangetref word. Die ywerige pa bou ’n tonnelvormige nes van wortels en stingels wat deur ’n klewerige afskeiding van sy niere aanmekaar gehou word.
DIE grootste gedeelte van die jaar is die stekelbaarsmannetjie ’n bra ordinêre kêrel, met ’n dowwe, gevlekte bruin kleur soos dié van die wyfie. Maar met die koms van die lente, die begin van die paartyd, verander sy uiterlike heeltemal.
Dis asof hy ’n glinsterende blou oogskadu en rooi lipstiffie op sy gesig aanwend, rooisel op sy pens en silwer beklemtonings op sy rug.
LINKS: ’n Stekelbaarsmannetjie (Engels “minnow”) in sy vryersmondering.
Nadat hy hom so versier het, kies die kleurryke vis vir hom ’n geskikte plek op die bodem van die rivier, poel of see waar hy vir hom ’n nes bou. Ander mannetjies word uit die omgewing van sy veilige vesting verjaag.
Eers maak hy ’n holte in die bedding deur sy vinne uit te waaier en die water rond te skommel om die sand los te maak. Dan versamel hy stringe waterplante waarmee hy die holte bedek. Hy gom die stukke aanmekaar vas met klewerige drade wat deur sy liggaam voortgebring word. Hierna stoot hy sy pad in die middel daarvan deur om ’n tonnel te vorm. Nou gaan soek die stekelbaarsmannetjie na ’n wyfie om sy nes te vul. Sodra hy ’n wyfie sien wat uitbult van die eiertjies binne-in haar, swem hy na haar toe en voer ’n sigsag-paringsdans uit. Op die laaste oomblik swenk hy van haar af weg.
Indien die wyfie reg is om haar eiers te lê, dui sy dit aan deur met haar liggaam teen ’n effense hoek met die oppervlak van die water te wag. Eindelik volg sy dan die mannetjie na die nes.
Deur op sy sy te draai en sy helderrooi pens te ontbloot wys die mannetjie in der waarheid in die rigting van die ingang. As die wyfie aarsel om die nes te aanvaar, raak die mannetjie gefrustreer en byt hy haar aan die sye.
Oplaas wikkel sy haar pad binnetoe en, as sy dit as ’n geskikte tuiste vir haar kleintjies beskou, lê sy haar eiers. Die mannetjie raak haar naby die stert aan om haar aan te moedig.
Sodra die eiers gelê is, verlaat die wyfie die nes en gaan die mannetjie binne om hulle te bevrug . Hy kan selfs die wyfie wegjaag sodat hy ’n ander wyfie kan aanmoedig om nog eiers in die nes te lê.
Namate die eiers begin ontwikkel, verander die “persoonlikheid” van die stekelbaars van ’n “sjarmante hofmaker” na ’n “beskermende vader”. Sy eerste taak is om die eiers goed geventileer te hou, waarvoor hy sy vinne heen en weer beweeg om die water te skommel en suurstofryke water oor hulle te laat spoel.
Om die ontwikkelende vissies teen roofvyande te beskerm bedek hy die nes met sand en stukkies afval wat hy in sy bek dra. As ’n vyand te naby kom, hou hy sy stekels regop om boosaardig te lyk.
Ná sowat tien dae, wanneer die kleintjies uitgebroei het, hou hy op om die nes te ventileer, maar bly hy waak. Hy volg alle kleintjies wat te ver van die nes af wegdwaal en bring hulle in sy bek terug.
Mettertyd begin hy egter belangstelling in sy kleingoed verloor en volg hy ook nie meer dié wat uit die nes uit padgee nie. Teen die lente van die volgende jaar is die kleintjies net so groot soos hul ouers. Die wyfies bly dofbruin. Maar die mannetjies sal die spoggerige kleure en sorgsaamheid van hul pappa erf.
Al agt van die stekelbaarsspesies is van die Noordelike Halfrond. Hulle hou in sowel riviere en poele as in die see, en sekere spesies kom inderdaad sowel in die varswater as in die see voor.
BAIE visse migreer oor lang afstande om hul kleintjies op ’n veilige plek te laat uitbroei. Van die bekendste voorbeelde is die salm (wat in vars water uitbroei en dan see toe trek, waar hy grootword) en die palings (wat in die see uitbroei en na riviere migreer, van waar hulle later weer na die see sal terugkeer om nuwe klein palinkies daar te verwek). • Lees in ander Mieliestronk-artikels meer oor die sonderlinge lewe van die Atlantiese salm en Suid-Afrika se eie palings.
En les bes, die vis wat met batterye werk!
BO: En hierdie vis dan? Het hy die flitsselle ingesluk of wat? Darem nie, want hy is ’n soort robot! Wetenskaplikes van die Amerikaanse Pacific Northwest National Laboratory (PNNL) het hom ontwerp om sekere van die omgewingstoestande te ondersoek wat visse kan ondervind wanneer hulle by hidroëlektriese kragsentrales deur die turbines beweeg.
Foto: PNNL / U.S. Department of Energy