TOE die leërs van die Persiese keiser Darius die Grote in die vierde eeu v.C. Indië binneval, was hulle verheug om ’n reuse-grassoort daar te vind waarvan die stingels, wanneer dit gekou is, so soet soos die soetste heuning gesmaak het.
Darius het die plant ‘‘die riet wat heuning lewer sonder die hulp van bye’’ genoem. Hy het ’n aantal steggies teruggeneem Persië toe, waar hulle in die warm klimaat gefloreer het—en baie jare lank het die Perse jaloers die geheim van die plant met die soet sap bewaar.
Alle groen plante vervaardig suiker en berg dit in hul vrugte, stingels of wortels totdat hulle dit nodig het. ’n Paar maak net genoeg suiker sodat ’n mens dit kan proe—byvoorbeeld die soetigheid in perskes (vrugte) en geel- en witwortels (wortels). Maar die meeste vervaardig eenvoudig nie genoeg daarvan om werklik vir ons ’n soet smaak te hê nie.
SUIKERRIET is ’n reuse-grassoort wat gedy in ’n tropiese en subtropiese klimaat waar daar ’n oorvloed van baie warm sonlig en reën is. Die wêreld se toonaangewende suikerriet-lande is Brasilië en Indië, gevolg deur Kuba, China, Mexiko en Pakistan. Baie suiker word ook in die Wes-Indiese Eilande verbou, wat eenmaal so ’n groot deel van die wêreldvoorraad gelewer het dat hulle die ’’suikerpot van die wêreld’’ genoem is.
Onder die grond is ’n bos wortels. Suikerriet kan van saad gekweek word, maar die meeste boere plant kort snysels van die stingels of sogenaamde ’’steggies’’. In Suid-Afrika word feitlik al die riet met die hand geplant, maar in sommige lande word plantmasjiene gebruik, wat ’n voor maak, kunsmis daarin strooi, die steggies in die voor plaas en hulle dan toegooi.
Ons Suid-Afrikaners ken nie eintlik suikerbeet nie. Buiten in Chili en Argentinië word feitlik al die wêreld se suikerbeet in die Noordelike Halfrond gekweek.
Die suikerbeet is ’n plant met ’n roomwit wortel, wat baie soos ’n vet witwortel lyk. Onderaan die groot geswolle wortel is ’n penwortel wat sowat anderhalf meter in die grond ingroei. Bogronds is ’n bossie kort, sagte stingels met breë, groen blare.
Suikerbeet groei vinnig en word in die herfs geoes. Eers sny ’n snymasjien die blare en stingels af, waarna die beet uit die grond gelig en op ’n sif geplaas word om die meeste van die grond te verwyder. Die blare en stingels word veevoer of word as bemesting in die grond teruggeploeg.
DALK ken jy die liedjie uit die klassieke rolprent Mary Poppins oor die ‘‘spoonful of sugar (which) helps the medicine go down’’. Maar selfs al ken jy dit nie, sal jy self kan getuig dat suiker darem regtig die verhemelte streel. Daar moet immers bloedmin mense op aarde wees wat nog nooit suiker geproe het nie.
BY ’n suikerriet-fabriek word die geoeste stingels gewas en in masjiene met lang, roterende lemme geplaas wat hulle tot ’n massa vesels versnipper. Die versnipperde riet kan dan in ’n vat met warm water geplaas word sodat die suiker uit die riet in die water kan oplos. Andersins kan dit deur ’n pers gestuur word wat die suikersap daaruit forseer.
Die vesels wat agterbly, kan as brandstof in die fabriek self gebruik word of na ’n papierfabriek gestuur word om papier daarvan te maak.
Die suiker-en-water-mengsel—of rietsap—word hierna gesuiwer. Eers word die sap verhit en met kalk gemeng. Klein deeltjies kleef aan die kalk vas en sak af om op die bodem van die tenk ’n slyk te vorm, wat dan afgegiet word. Partykeer word die sap vir verdere suiwering deur ’n filter gestuur.
Die gesuiwerde sap word gekook sodat ’n groot deel van die water kan verdamp. ’n Klewerige stroop bly agter. Om nog water te verwyder, word die stroop in vakuumpanne gekook.
Namate die water verdamp, begin suikerkristalle in die stroop vorm. Die mengsel van stroop en suikerkristalle word vervolgens in ’n silinder geplaas waarin daar gate is. Dit word so vinnig in die rondte gedraai dat die stroop en suikerkristalle skei. Die stroop, wat melasse genoem word, word deur die gate gedwing, maar die kristalle bly agter.
Melasse, ’n dik en donker vloeistof wat ryk aan vitamiene en minerale is, word onder meer gebruik vir die maak van veevoer, bakkersgis en alkoholiese dranke soos rietsnaps en rum.
OM suiwer wit suiker te verkry moet die melasse verwyder word wat die onbewerkte suiker bedek. Dit word gedoen deur dit in ’n vloeistof te week wat so met suiker versadig is dat geen van die rou suikerkristalle daarin kan oplos nie. Wanneer die suikerkristalle van die vloeistof geskei word, is hulle baie skoner.
Die suikerkristalle word vervolgens in water opgelos en die oplossing deur filters gestuur om enige onsuiwerhede te verwyder. Die gesuiwerde vloeistof word weer eens gekristalliseer. Die kristalle word dan in ’n masjien geplaas en om en om getol totdat suiwer wit suiker verkry word.
Die plant het waarskynlik wild gegroei op die eilande van die Stille Suidsee en is aanvanklik deur matrose en handelaars na Indië en China gebring. Nadat Darius die Grote daarvan in Persië geplant het (kyk ons ander suiker-artikel) het die nuus oor die magiese gewas oor die Midde-Ooste en die lande aan die Middellandse See heen versprei.
Van die 1500’s af tot die 1800’s is ’n stuk of twaalf miljoen slawe uit Afrika gebring na die Wes-Indiese Eilande en ander kolonies waar suiker verbou is. Suikerriet is wit goud genoem.
EEUE lank het die Europeërs hul suiker net uit suikerriet verkry. Suikerbeet is altyd in die lande aan die Middellandse See gekweek—waar dit as groente geëet is—maar dit was eers in die vroeë 1800’s dat ’n geskikte metode gevind is om suiker uit die beet te onttrek.
Ten tyde van die Napoleontiese Oorloë van die 1790’s het die Britse vloot Frankryk gekeer om suiker oor die oseane te vervoer. Hulle wou verhinder dat die Franse volk genoeg suiker kry. Napoleon het sy volk aangemoedig om suikerbeet te kweek sodat hulle nie langer aan die genade van hul vyande oorgelewer sou wees nie. Dit het mense aangespoor om ’n manier te vind om die suiker uit die beet te onttrek, en binne ’n paar jaar het baie ander lande hul eie beet begin kweek.