Minnaarplaas word diamantwêreld – Afrikanergeskiedenis
Een van die onleesbare grafte in die Byenestpoort Delwers-begraafplaas Foto: Martin Knoetze
Koos Minnaar, die oudste oorlewende Minnaar van die gesin wat toentertyd op Byenestpoort langs Cullinan gewoon het, gee ons 'n terugblik op daardie dae. Sy voorsaat, wat in 1857 hier kom bly het, se graf is vandag nog op dié plaas.
Hy sê dat dit nie moeilik was om 'n naam vir die plaas te kry nie. "As jy op die brug naby Diamond Cash Store staan en jy kyk in 'n oostelike rigting, is daar twee lope wat bymekaar kom. Die linkerkantse loop kom in die rigting van die groot modderdam van die myn. Die regterkantse loop kom suid van Cullinan verby. Ongeveer een kilometer van die brug af in die loop, is daar redelike kranse waardeur die spruit loop. In hierdie kranse was daar 'n groot bynes; vandaar die naam Byenestpoort."
Karel Petrus Minnaar het sy huis met buitegeboue en 'n ou kraal 'n klipgooi van die bynes af, tussen die twee lope, gebou. Hy is in Oktober 1892 in die ouderdom van 85 jaar oorlede en is nie ver van sy huis af nie begrawe. Etlike ander mense van die omgewing is ook daar begrawe.
In die naoorlogse tyd slaag Thomas Cullinan daarin om ook tant Miertjie Prinsloo se deel van Elandsfontein aan te koop. Willem Prinsloo (snr.) wat Cullinan se aanbod teëgestaan het, is in 1898 oorlede en na die oorlog het Cullinan met tant Miertjie se twee broers onderhandel om die gedeelte vir £52 000 aan te koop.
Op 26 Januarie 1905 is die grootste diamant in die wêreld, die Cullinan-diamant met 'n gewig van 3 106 karaat, op dié grond gevind.
Aan die begin van 1934 is 'n gedeelte van Byenestpoort oopgestel vir delwerye. Die vraag hoekom delwers toegelaat is om so knap langs die Premier Diamantmyn te delf, se antwoord lê in die depressiejare. Die myn het in 1932 gesluit en daar is besluit dat delwers kleims kon kry.
Die diamante wat dié delwers gevind het, is elke Vrydag aan diamanthandelaars verkoop wat by die Indiër-handelaar by Byenestpoort aangedoen het.
Op 17 Januarie 1934 tref die geluk vir een delwer, Johannes Jacobus (Koos) Jonker. Hy het 'n diamant van 726 karaat uitgehaal en het ongeveer £45 000 (R90 000) na belasting afgetrek is, vir die diamant gekry. Die diamant, wat as die 'Jonker-diamant' bekendstaan, is eers deur Joseph Bastiaenen van die Diamantkorporasie, 'n maatskappy wat deur Ernest Oppenheimer besit is, aangekoop. In 1935 is dit vir £150 000 aan Harry Winston, 'n New Yorkse diamanthandelaar, herverkoop.
Nog meer delwers het op Byenestpoort begin toesak. Koos vertel dat daar soveel kinders was dat 'n skool tot stand gekom het en in stadiums was daar tussen 140 en 150 kinders in die skool. Vier onderwysers het die lat geswaai.
'n Poskantoor is ook gebou en drie winkels het hulle bestaan gemaak. Koos sê daar was een Jode-winkel met 'n slaghuis en twee Indiër-winkels.
Hier was egter geen drankwinkels nie en Koos sê die mense het seker maar op ander plekke gekoop of self gestook. 'n Ystersmid het ook 'n bedryf aan die gang gesit, want baie pikke moes skerpgemaak word.
Die stroom delwers het aanhou vloei na Byenestpoort en die meeste mense het onder armoedige toestande gebly. 'n Sinkkerk is naby die skool opgerig en predikante van ander gemeentes het taamlik gereeld die dienste kom waarneem.
Die delwery is amptelik in 1950 gesluit asook die skool en die delwersdorpie het met die verloop van jare tot niet gegaan. Al wat oorgebly het, was die boere langs die spruit en al die boere het die van Minnaar gedra, behalwe een Bodenstein en een Prinsloo.