'n Kwart van Suid-Afrika se arbeidsmag ly aan psigiatriese siektes, maar die meeste werknemers steek dit weg omdat hulle stigma vrees. Elsabé Brits vertel hoe dit positief in die werksplek gehanteer kan word. ou werkgewer moet saam met jou werk indien jy aan 'n psi/, "l f giatriese siekte 1y en nie téén jou nie. Maar hoe die proses begin word, is in jou hande. Die feit dat jy 'n siekte het, beteken nie jy kan summier jou werk verloor nie. Indien jy so kies, verklaar jou siekte ingevolge die Wet op Gelyke Indiensneming en maak gebruik van jou regte. Die begin hiervan is om jou siekte te aanvaar en dit behoorlik te bestuur deur mediese behandeling by 'n psigiater én 'n kliniese sielkundige te ontvang. Die geheim is om altyd daarby te bly. Net jy, nie iernand anders nie, kan na jou gesondheid omsien en dit ten beste bestuur met die hulp van mediese kenners. Jy kan 'n funksionele werker wees a1 is jy siek. Dit is duur om aan 'n psigiatriese siekte te 1y. Verlede jaar het die siekefonds Discovery 118 318 lede gehad wat aan depressie gely het. (Dit sluit ander algemene stoornisse soos angs- en paniekstoornis en bipolére siekte uit.) Die uitbetalings vir die mense se eise was R684 miljoen. En dit is net die syfers van een van die siekefondse in 'n land waar net 15% van die bevolking toegang tot private mediese sorg het. Nog kommerwekkender, sé dr. Frans Korb, 'n psigiater van Johannesburg, is dat angs en depressie nie net algemeen in die land is nie, maar dikwels ongediagnoseer bly. Die meeste mense met die siekte word dus nie daarvoor behandel nie. Peter Strasheim, 'n kenner van gesondheid- en gestremdheidsreg, verduidelik daar is geen regsverpligting om jou siekte tot 'n gestremdheid te verklaar ingevolge die Wet op Gelyke Indiensneming nie. Maar indien jy dit nie vertroulik doen nie, is die werk nie verplig om jou "redelik te akkommodeer" nie. Onthou, die regstegniese woord "gestremd" neem niks van jou vermoe' as werknemer weg nie; dit fokus eerder op wat jy goed doen en nog altyd kon doen. Wat ly nie hoef te doen nie Op jou CV hoef jy nie te sé Wat die siekte (gestremdheid) is nie, of besonderhede te verstrek van die diagnose, die effek daarvan of jou medikasie nie. Jy mag nie op 'n werksaansoekvorm gevra word aan watter siektes jy 1y nie. Los dit oop as dit op die vorm gevra word. Indien jy in 'n onderhoud gevra word oor die aard van die gestremdheid, fokus eerder op die akkommodasie wat jy sal nodig he in die werk en wat jy kan doen. Wat beteken dit? Gelyke indiensneming vir mense met gestremdhede en psigiatriese siektes kwalifiseer hiervoor. Dit beteken daar mag nie onregverdig teen jou gediskrimineer word nie. Die menslike-hulpbronne-afdeling mag dan net genoeg inligting op die geskikte tyd aan iemand gee, wat belangrike voordele en beskerming insluit - soos wanneer jy om 'n werk aansoek doen as gestremde; jy redelike akkommodasie wil he vir sekere werksomstandighede; jy met die werk sukkel weens jou toestand; of wanneer jy vermoed jou direkte hoof wil jou ontslaan. Wat is redelike akkommodasie? Die idee van redelike akkommodasie is dat die werkgewer, jy en jou mediese kenner saam moet werk om die impak van die siekte minder te maak. Almal se behoeftes en aard van die siekte verskil. Daarom is dit beter dat jy 'n goeie verhouding met jou dokter opbou. Daar is baie maniere van redelike akkommodasie wat jou dokter of sielkundige aan jou kan voorstel. Dit moet vir jou makliker gemaak word om jou werk te doen, dit is regste11ende-aksie-maatreé1s en van die belangrikste regte wat werknemers het wat hul gestremdheid verklaar het, en indien hulle 'n diagnose het. Jy en die ander mense in die maatskappy moet dieselfde kanse he, maar mense met 'n siekte en/of gestremdheid moet redelik geakkommodeer word. Byvoorbeeld: Indien jy aan angs en paniekstoornis 1y en jou siekte is van so 'n aard dat jy ingehok voel, kan die werk nie verwag dat jy in 'n kantoor so groot soos 'n be. semkas sit nie. Die werk mag dit nie aflag nie. Met die hulp van 'n sielkundige en/of psigiater se aanbevelings en die menslike hulpbronne moet jy elders geakkommodeer word. Dit moet uiters vertroulik gehanteer word, en dit mag nie teen jou gehou word nie. Daar hoef ook nie intieme verduidelikings in besonderhede aan kollegas gegee te word nie. Die pro ses is hoogs vertroulik. Wat van siekteverlof? Dit is verkeerd om te dink sodra jou siekteverlof uitgeput is vir die jaar is dit die einde van die pad. Werk met jou dokter saam sodat hy met 'n aansoek kan help, indien moontlik. Sekere maatskappye gee verlengde siekteverlof, of jy kan vra om jou gewone verlof te gebruik. 'n Mens kan, indien jou dokter die vorms invul (die werk hoef dit nie te doen nie), werkloosheidsversekering ontvang omdat jy siek is sonder dat jy jou werk verloor het. Die enigste voorwaarde is dat jy nie 'n salaris of loon kry nie. Dus, indien jy onbetaalde siekteverlof ontvang, kan jou dokter die vorms invul, mits dit binne ses maande is nadat jy siek geword het. Onthou ook dat jou maatskappy waarskynlik ongeskiktheidsversekering het en dit moet uitbetaal indien jy tydelik ongeskik is. Maar die maatskappy moet namens jou 'n eis instel. Die versekeraar het 'n wagperiode van drie tot ses maande van die datum waarop jy siek geword het, maar jy bly 'n werknemer en het die reg om terug te kom werk toe. Die howe het reeds beslis dat indien 'n werkgewer jou wil ontslaan weens ongeskiktheid, moet hy namens jou aansoek doen om die voordeel voordat hy jou ontslaan. Gee ly 'n diagnose? 'n Dokter hoef nie die betrokke kode van 'n siekte op 'n siektesertifikaat te gee nie. Inteendeel, hy mag dit nie sonder die ingeligte toestemming van die pasie'nt doen nie. Strasheim se weens die potensiaal vir stigma, mense wat etikette kry, misverstande en vooroordeel in die werkplek is dit moeilik om voordele op te spoor om wel die diagnose op 'n siektesertifikaat aan te dui. Hy sal dit nie aanbeveel nie, en dit is nie nodig nie. Die belangrikste om te onthou is jy hoef nie 'n slagoffer van viktimisasie te word omdat jy 'n chroniese siekte het nie. Jou baas mag jou nie boelie nie. Kry hulp. Lees meer op die webtuiste van die departement van arbeid by www.dol.gov.za. Soek "Code of good practice on the employment of employees with disabilities". Kry hulp by die Suid-Afrikaanse Depressie- en Angsstoornis-groep se gratis hulplyn, 0800 70 80 90, of www.sadag.org. Elsabé Brits is Die Burger se wetenskapjoernalis.