God en die tsoenami's - Prof. Hansie Wolmarans
God en die tsoenami's
Deur Prof. Hansie Wolmarans op 1 September 2010
(Artikel ook gepubliseer op die Nuwe Hervorming Netwerk webtuiste.)
"Ek weet presies hoekom God die Tsoenami's gestuur het" het die vrou gesê. "Dis omdat Thailand kinders as sekswerkers gebruik."
"Ek hoop nie God vind uit wat in Suid-Afrika aangaan nie. Ons het die wêreldrekord vir kindermolestering", het haar gespreksgenoot geantwoord, en die debat oor God en die Tsoenami's het begin.
"Hiroshima en Nagasaki" het ek gedink toe ek na CNN se lugopnames kyk: 'n verwoeste landskap, mense wat in 'n toestand van skok woordeloos huil omdat hulle geliefdes of goeters verloor het. Oornag het woorde soos Tsoenami's, Sumatra, Sri Lanka, Indonesië, New Delhi, Thailand, Maleisië, Djakarta en Kuala Lumpur deel geword van ons globale woordeskat, net soos Pompeii, Herculaneum en Vesuvius lank gelede.
Die liedjies wat ons Sondag na Sondag in die kerk sing, vertel ons dis God wat dit gedoen het. "Leer ons, soos kennis verder strek, u hand in alles te ontdek" sê lied 466 van die Liedboek. Tradisionele geloofsbelydenisse sê dat God die kleinste detail van ons aardse lewens beheer; Hy is almagtig, liefdevol en in totale beheer van die hele skepping. Niks word aan toeval oorgelaat nie.
God se wraak is 'n tipiese reaksie van wanneer mense só 'n tragedie ervaar. Ons stel God voor as 'n persoon, wat planne uitwerk in inmeng in die lewens van sy vriende en vyande. "God het my gered" het 'n bekende Suid-Afrikaanse sportpersoonlikheid gesê. Dit was sekerlik goedbedoeld. Die implikasies is egter afgryslik: God het duisende mense se gebede geïgnoreer maar sy witbroodjies gered! Iewers uit die VSA was 'n reaksie dat God die Moslemlande wou straf na aanleiding van 11 September.
Om God as persoon te sien (dit word teïsme genoem), dink ek, is gevaarlik, want gewoonlik lyk hierdie persoon baie soos ekself. Waar die Bybel oor God as 'n persoon praat, lyk Hy soos 'n koning. Jy moet, soos die Mbongisangers van Suid-Afrika, mooi prysliedere vir Hom sing. Jy moet Hom in 'n goeie stemming kry. Jy moet Hom laat goed lyk by ander mense deur jou persoonlike getuienisse. Dan sal God jou help. 'n Persoonlike God is 'n God wat jou bang maak, en met vrees jou lewe reguleer. God word makgemaak om ons eie magsbelange te beskerm, en ons visie van die werklikheid te bevestig. Na die 11e September is 'n graffiti in Washington opgemerk, "Here, beskerm ons teen die mense wat in U glo!" Daar is al baie gruwels in Godsnaam gepleeg.
Ná die Tsoenami's, na Apartheid, na Auschwitz, kan ons nie langer aanhou om ons ou liedjies net te herhaal nie. Die apostel Paulus self sê iewers dat God sy reën op die regverdiges sowel as die onregverdiges laat val.
Gevolglik is 'n tweede soort reaksie wat mense het, om God heeltemal of gedeeltelik uit die prentjie weg te dink. Dalk het God die heelal geskape, maar Hy is soos 'n horlosiemaker wat 'n masjinerie aanmekaar gesit het, dit opgewen het, en onbetrokke sit en wag dat dit afloop. God kan tog nie almagtig EN 'n God van liefde wees nie. As God liefdevol was, maar almagtig, sou Hy nie hierdie ramp laat plaasvind het nie, en omgekeerd. Die bekende Engelse skrywer, Kingsley Amis, het eenkeer met die Russiese digter, Yevtushenko, gesels. "You believe in God?" het die Rus gevra. "No" was Amis se antwoord. "Well, actually, it's more that I hate the bastard!"
Daar is egter ook 'n derde opsie. Ons sien God nie as 'n superbeskermheer, of 'n afwesige landheer nie, maar as die grond van die lewe, God nie as 'n Selfstandige Naamwoord nie, maar as 'n werkwoord, God nie as 'n wat nie, maar 'n hoe. Daar is talle Bybelgedeeltes waar God nie as 'n persoon voorgestel word nie, maar as 'n aspek van die skepping. God word byvoorbeeld gesien as 'n vuur- of wolkkolom wat saam met jou op reis is, as lewegewende water, of as vuurtonge. Heilige Gees beteken letterlik Heilige Wind. Ongelukkig het Christelike dogmas só ontwikkel om God slegs as 'n persoon te visualiseer; selfs die drie-eenheid word gesien as "Een in wese, maar drie in persone."
Die resultate van die Astro-Fisika, so lyk dit my, ondersteun nie die visie dat God 'n persoon is nie. Volgens Stephen Hawking het die heelal so ongeveer twaalf tot vyftien duisend miljoen jaar gelede ontstaan. Dit is nie asof die Groot Knal ("Big Bang") wat plaasgevind het, spesifiek só ontwerp was dat lewe later kon ontwikkel nie. Dis meer asof daar dalk biljoene der biljoene sulke ontploffings kon plaasvind, maar net een het die voorwaardes gehad waaruit lewe later kon ontwikkel. Ons atmosfeer het eers uit metaan, ammoniak, stikstof, koolsuurgas, en ander gifgasse bestaan. Lukraak chemiese kombinasies oor miljoene jare heen het gevolg, veroorsaak deur die inwerking van son-energie, weerligstrale, vulkaniese hitte en radioaktiwiteit. Aardbewings en die Tsoenami's is gewoon deel van hierdie natuurkragte; dit het niks met iets soos 'n transendente God se ingrype te doen nie.
Ongeveer drie en halfduisend miljoen jaar gelede het die heel eerste lewende sel op hierdie chemiese roelet-wiel ontstaan. Dit was eers maar 'n relatief kort rukkie gelede dat die mens op die toneel verskyn het. Die mens is die produk van 'n verskriklike proses van ewolusie waar die sterkere oorleef het en die swakkes meedoënloos uitgeroei is. In die mens het die heelal bewussyn ontwikkel, en begin vrae vra oor die sin en betekenis hiervan. 'n Sensitiwiteit vir die ongenaakbaarheid van die ewolusieproses het by mense ontstaan, en iets wat ons medelye noem, medelye vir ander mense, vir diere, vir die omgewing het ontwikkel. 'n Persoonlike God model onderdruk medelye.
Dis hoekom mense in Godsnaam ander mense opblaas, die natuur vernietig, en, op 'n meer subtiele vlakke, mense uitsluit. God is die voortstuwende krag van die lewe, wat in mense bewussyn vind. Tolstoy het gesê om te lewe en om God te ken, is dieselfde, want God is die lewe. In die geweld van die Groot Knal en die Tsoenami's is medelye gebore. Dit, vir my, is die teenwoordigheid van God.
Dit het ook op ons televisieskerms verskyn, en die stories is in ons koerante vertel: Vakansiegangers wat nie huistoe gegaan het ná die ramp nie, maar agtergebly het om te help; seesoldate op die Abraham Lincoln oorlogskip, opgelei om dood te maak. Nou lewer hulle voorrade af aan afgeleë plekke en sê hulle kan nie wag om iewers te gaan help nie. En agter die trane is 'n bodemlose vreugde. God is nie 'n God van dogmas nie, maar is waar ons besluit om iets te doen waarvoor ons omgee; wanneer ons bande vorm met hulle wat anders lyk en bid as ons, maar verstaan ons is almal deel van die goddellike huishouding. "Dit help om te huil" het my Ouma altyd gesê, "want water trek water." God is die water, die kos, die hulp, wat een mens vir 'n ander gee wanneer die ander een huil.
Die Amerikaanse digter, Walt Whitman het in 1855 in die voorwoord tot sy digbundel, Leaves of Grass, die volgende geskryf:
Dit is wat jy moet doen: Wees lief vir die aarde en son en diere;
Verag rykdom, gee aalmoese vir elkeen wat vra,
Staan op vir die vertraagdes en malles,
Gebruik jou inkomste en jou arbeid in diens van ander, haat tiranne,
argumenteer nie oor God nie,
wees geduldig en verdraagsaam met mense,
bevraagteken alles wat jy in die skool en die kerk geleer het,
of in boeke gelees het,
Laat vaar wat jou siel beledig
En jou vlees sal 'n roerende gedig word.
Prof. Hansie Wolmarans is van die Departement Nuwe Testament en Antieke Tale by die Universiteit van Johannesburg. E-pos: