Sabinet | Limitering van renteheffing en die ultra duplum-reël : 'n evaluering van die historiese ontwikkeling van die reël en die vermeende oogmerk daaragter (deel 1)
n Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg - Limitering van renteheffing en die ultra duplum-reël : 'n evaluering van die historiese ontwikkeling van die reël en die vermeende oogmerk daaragter (deel 1)
Author J.C. Sonnekus1
Source : Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse Reg, Volume 2012, Issue 2, Jan 2012, p. 247 - 273
"Die arbeider is sy loon werd" en "in die sweet van jou aangesig sal jy brood eet". Met dié spreuke is die vrome gelowige bekend. Dit staan in één lyn met die gedagte dat 'n mens op dié ondermaanse niks vir niks kry nie en baie bietjie vir 'n tiekie. Jy kan nie verwag om te maai waar jy nie gesaai het nie - behalwe as jy die staatskas is of in 'n staat leef waar die staatshoof en sy trawante hul aanmatig om die staatskas as hul persoonlike beursie te misbruik. Binne dié gedagtegang is dit nie vreemd om te betaal vir die benutting van iemand anders se kragte of ander bates nie - slawerny is immers lank afgeskaf en ook as jy 'n ander se sake wil benut, mag dit meestal slegs teen 'n redelike vergoeding waarop ooreengekom moet word. Enige ander baattrekking uit bates van 'n ander mag op ongegronde verryking neerkom.
'n Uitsondering op die voorgaande beginsel is die gevalle waar 'n diensbaarheid soos 'n serwituut van weg deur verjaring ontstaan het. Dan verleen die reg ten einde regsekerheid te verskaf aan die nie-reghebbende danksy sy langjarige onregmatige benutting van die ander se saak openlik en asof hy daarop geregtig was, nieteenstaande die ontbrekende onderliggende verbintenisskeppende en saaklike ooreenkoms wel 'n regsgrondslag vir sy gedrag. Hierdie is 'n voorbeeld waar ongeag die waardering van die indiwiduele belange van die betrokkenes in belang van 'n groter gemeenskapsbelang (regsekerheid) 'n bepaalde regsnorm neergelê is. Dieselfde beginsel mag die limitering by renteheffing beheers.
In die volksmond is die aanloklike daarvan om "op jou rente te kan leef" nog goed bekend uit 'n era vóór wegholinflasie daardie sekerheid te niet gemaak het. Aan Goethe word die volgende uitdrukking toegeskryf: "In Bibliotheken fühlt man sich wie in der Gegenwart eines großen Kapitals, das geräuschlos unberechenbare Zinsen spendet." Die gedagte dat 'n neseier van voldoende omvang asof vanself voldoende rente-opbrengs lewer sodat die reghebbende sorgloos kan leef, veronderstel 'n sekere rentevoet wat nie deur inflasie en/of die belastinggaarder se gierigheid verteer word nie. Binne die erfreg is die verwysing na burgerlike vrugte vir die aanspraak van die reghebbende op die opbrengs van 'n kapitale belegging wat as annuïteit aan die eintlike erfregtelike begunstigde toegewys is wanneer die vruggebruik afgeloop is, eweneens bekend.
Tog was daar oor eeue 'n spanning tussen dié beginsels van toepassing by die benutting van 'n ander se goed en die wat toepassing moet vind as die bate van die ander wat benut is, sy geld was. Dán plotseling was daar diegene wat daaroor wroeg of dit behoorlik is om van die kredietnemer te verwag om rente te betaal vir die gebruik van die kredietverskaffer se bates. Asof dit in beginsel sou verskil van die huur van 'n ander se huis of akker waarvoor sonder meer huur- of paggeld betaalbaar is en slegs in 'n verwronge samelewing plakkery geduld word ten koste van die reghebbende eienaar. Hoewel die reg sedert die Romeinse reg voorsiening maak vir lenings sonder baattrekking in die vorm van die commodatum waar jy jou buurman se kruiwa leen om die tuinafval na die sypaadjie te karwei, word duidelik onderskei tussen sodanige eenmalige kortstondige leen van die kruiwa en daardie gevalle waar jy dit kwasie permanent "wil leen" om daaroor soos oor jou eie te beskik en dan "vergeet" om dit terug te besorg. In die laasgenoemde geval is redelike vergoeding vir die klaarblyklike huur waarvoor bloot nie op 'n huurbedrag en termyn afgespreek is nie, nodig ten einde ongegronde verryking van die lener en verarming van die buurman as eienaar te verhinder. Die vorderings onder die eis quantum meruit sluit hierby aan.
Vervolgens word aan die hand van grepe uit die historiese ontwikkeling van die duplum-reël ondersoek of die aanname dat dit as vroeë voorbeeld van verbruikersbeskerming voorgehou kan word, juis is.