Graph 1: Dikolo tše di etetšwego pakeng ya mathomo ya 2010 le 2011.
Graph 2: Baithuti bao ba ilego ba amega leetong la paka ya mathomo ya 2011.
Graph 3: Baithuti bao ba ilego ba tsenela dipoledišano tša paka ya mathomo.
Graph 4: Dikolo tšeo di etetšwego diprofeseng tša go fapafapana pakeng ya mathomo ya 2011.
Ka ngwaga wa 2010 Grain SA e ile ya thoma lenaneo la dikolo ka thušo ya Trasete ya Lehea. Lenaneo le le ile la atlega gabotse. Re kgopetše Trasete ya Lehea go re thuša gape ka tšhelete ya go sepediša lenaneo la dikolo ngwageng wa 2010/2011. Trasete ye e dumetše ka botho go lefela maeto a rena a go ya dikolong.
Go bohlokwa gore re hlohleletše bana go lemoga mohola wa temo bjalo ka mothopo wa dijo le tlhale, bjalo ka seo se kgathago tema ye bohlokwa ekonoming, seo se hlolago mošomo le seo se ka hlagišago boiphedišo. Badudi ba Afrika bao ba fetago seripagare sa palomoka ba na le mengwaga ya ka fase ga 20. Bana ke badiriši ba gonabjale le bareki le bašomi ba ka moso. Ge re ka ba lemoša mohola wa temo ka kakaretšo ka pela, kudu wa intasteri ya lehea, re ka tshepa gore ba tla kwešiša bohlokwa bja wona ka pela le gona.
Lenyaga nepokgolo ya morero wa rena e be e le go tšweletša di-DVD tše tharo tša go fapafapana tšeo di swantšhago temo, intasteri ya lehea le ge e ka ba temo bjalo ka mokgwa wa boiphedišo. Go na le bana ba bantši kudu - sekolong se sengwe le se sengwe re swanetše go tšea sephetho mabapi le ge eba re nyaka go bolela le bana bohle ka nako e tee (dihlopha tše kgolo di šitiša bana go theeletša ka šedi le go kgatha tema dipoledišanong) goba re nyaka go boledišana le bona ka dihlophana (seo se rago gore mofahloši o swanetše go boeletša thuto ye e itšego gammalwa). Ka kgwedi ya Oktoboro 2010 re ile ra kgopela ba AgriSETA go re thuša ka lenaneo le. Bona ba ile ba dumela go ntšha R360 000 go tšweletša di-DVD tše tharo. Re ile ra amogela tšhelete yeo ka lethabo mme ra nyaka khamphani ye e kgonago go gatiša di-DVD tšeo. Mafelelong ra kgetha Martie Willemse wa Noline Productions go tšweletša DVD ya mathomo, le PW van Wyk wa AgriTV go tšweletša ya bobedi.
Bafahloši ba ile ba hlaolwa dileteng tša go fapafapana, e lego Feistata, Leboa-Bodikela, Leboa-Bodikela/Gauteng, KwaZulu-Natala, Kapa-Bohlabela, Kapa-Leboa le Mpumalanga. Pakeng ya mathomo re ile ra etela dikolo tše 180 moo baithuti ba ilego ba bontšhwa DVD. Yona e hlamilwe ka mokgwa woo o kgontšhago mofahloši go e emiša mafelong a mararo gore a rerišane ditaba tša yona le baithuti. Morago ga pontšho ya DVD sekolo se fiwa lengwalo le legolo la tsebišo (poster) leo le gopotšago bana diteng tša DVD ya mathomo - Dijo, Tlhale le Bophelo.
Baithuti ba mmalwa ba ile ba botšišwa ge eba letšatši leo le ile la ba tšwela mohola na.
"Ga ke tsebe gore nka thoma bjang, fela nka re ke ithutile tše ntši mme nka thaba go ithuta tše dingwe gape. Ke kgolwa gore go bohlokwa kudu go bjala mehlare le tše dingwe gore re kgone go phela maphelo a rena re thabile go ya go ile. Go feta fao ke ithutile gore mošomo wa go bjala ga se wa belemi fela, rena bafsa re swanetše go ithuta ka ga temo gore re kgone go tšweletša dijo go leša ba bangwe. Ka fao go tloga lehono ke tlo beakanya serapana sa ka sa merogo ka ge ke ithutile gore nka phethagatša dilo ka go bjala. Ka fao ke thakgetše kudu mme ke nyaka go leboga ba Grain SA ge ba re rutile ka moo temo e ka bago bohlokwa ka gona. Ka go realo ke romela Grain SA ditšhegofatšo tša ka. Modimo a a ba felegetše go fihla re kopana gape."
"Re ithutile dilo tše ntši tše re bego re sa di tsebe, go swana le gore karolo ya 90% ya dijo tša lefase e tšweletšwa ke balemi. Go nyakega balemi ba bahlano go tšweletša beka (burger) e tee. Ba bangwe go rena ba be ba sa tsebe gore diaparo di dirwa ka boya bja diruiwa mme diruiwa le tšona di bopa karolo ya temo. Re be re gopola gore temo e akaretša bolemi fela, eupša lehono re lemogile gore ga go bjalo. Balemi ba bohlokwa kudukudu ka ge ntle le bona dijo di ka se be gona."
"Ee! Tsebišo e be e kwagala gabotse mme e okeditše tsebo ya rena ya temo. Ga re kgone go phela ntle le temo. Ka kakaretšo go na le tsenelelano ye botse gare ga balemi le tikologo fao ba tšweletšago dijo ka diruiwa le dibjalo. Re ithutile gore tšeo re di aparago di tšweletšwa ka temo, le gore sonoplomo e tšweletša oli, le gore leokodi le ka fetošwa marokgo (jeans) a ditaele tša go fapafapana. Re ithutile gape gore fotosintese e diragala dimeleng tše tala le gore klorofile (setalafatši) e hlagišwa ke tšona dimela tše tala. Re a go leboga Grain SA, o re thabišitše."
"Ee, ke ithutile gore ge re feditše sekolo re ka fetola maemo a ditaba ge re ka ya ra šoma polaseng go thuša gore batho bohle ba be le dijo. Gape lehono ke lemogile fao dijo tše re di jago di tšwago gona; ga go bonolo ka moo re gopolago ka gona go tšweletša dijo tše. Ga se nke ke itshwenya go gopodišiša tshepelo ya tlhagišo ya ditšweletšwa ka tsenelelo, eupša tsebišo ye e ile ya nkgahla kudu. Ke leboga go menagane!"
"Ee, ka gobane go a kgahliša go oketša tsebo ya temo, mme ke ithutile gore mmu ke mothopokgolo lefaseng. Tšohle tše re di hwetšago lehono di tšwa go diruiwa le mmu, mme go nna tsebišo ya lena e be e le boitemogelo bjo bobotse kudu. Rakgolo wa ka le yena e be e le molemi, eupša o be a se na boitemogelo bja go swana le bja tate yo a bjalago dibjalo tša go fapafapana bjalo ka khabetšhe le matapola. Nna nka rata go tšwetša bohwa bja bagologolo ba ka pele. Mme tate a ka kgahlega. Ka fao se ke ithutilego sona nka se ke ka se lebala. Ke leboga go menagane."
Ke lemogile gore ntle le temo re tlo bolawa ke tlala le gona re tlo hloka diaparo. Go ya ka nna temo ke selo se sebotse go batho, diphoofolo le tše dingwe. Ke nyaka go hlohleletša batho bao ba bolayago diphoofolo le dimela gore ba tlogele go dira bjalo gobane ge ba tšwela pele re tlile go tlaišwa ke go hloka dijo, fenitšhara ya dikota le materiale ya go aga dintlo. Go feta fao re tlo hlaka ka go hloka dingwalelo, mme ge re bolaya diphoofolo/diruiwa re tlo hloka diaparo le dijo.
"Ke lemogile gore ntle le temo re tlile go tlaišega mme go ka se be le batho ka ge ba ilo hwa. Ntle le temo go ka se be le diaparo, dijo le tšhireletšo. Temo e bohlokwa bophelong bja rena gobane ntle le yona go ka se be le dilo tše ntši lefaseng. Ke a leboga!"
"Tsebišo ya lena e nkgahlile kudu ka ge dilo tše dingwe ke be ke sa di tsebe. E nthušitše kudu. Ke kganyoga gore Grain SA e boe gape. Ke be ke sa tsebe gore reise e mela mmung le ge e ka ba meetseng. Se sengwe seo ke ithutilego sona seo ke bego ke sa se tsebe ke gore bagologolo ba rena ba be ba swanela go tsoma diphoofolo gore ba hwetše tša go apara mola rena re di reka mabenkeleng. Ke ithutile go feta ka moo ke bego ke letetše. Ke kgopela gore le boe le tle le bontšhe bao ba sego ba bona. Ba tlo makala ge ba bona tšeo nna ke di bonego lehono. Di nkgahlile kudukudu go feta!"
"Tsebišo ya lena e nkgahlile kudu ka ge ke lemogile gore se sengwe le se sengwe seo re se jago le gona re se aparago se tšwa tlhagong. Ke ithutile gore balemi ba kgatha tema ye bohlokwa bophelong bja rena ka ge ba bjala dibjalo tšeo di tšweletšago dijo tše re di jago le gona ke lemogile gore merogo ye mentši ye re e jago e tšwa mmung wo mobotse. Balemi ba kgonthiša gore diruiwa tše re di jago di itekanetše gabotse mme ke lemogile gore mmu o bohlokwa kudu bophelong bja rena. Batho ba swanetše go hlokomela tlhago gobane tšatši le lengwe re ka hloka dijo ka ge gonabjale re diriša lehea la ditone tše e ka bago milione ka ngwaga mme ge re tšwela pele ka mokgwa wo lefase le ka tla la ba kotsing. Se se tloga se nkgopoditše tšeo re nago le tšona le gore re swanetše go leboga."
"Leeto la Grain SA le bile le khuetšo ye botse kudu - ka ge le re bontšhišitše ka moo ditšweletšwa di hlagišwago go tloga kgatong ya mathomo (primary sector) go ya go ya bobedi (secondary sector) go fihla kgatong ya boraro (tertiary sector). E be e le boitemogelo bjo bobotse go nna ruri. Go bolela nnete ke ile ka makatšwa ke tlholego ya materiale ye e sa šongwago (raw materials). Mešomo yeo motho a ka e humanago ka temo e ile ya nnagantšha. Tsebišo ya lena e nthutile gape ka moo diaparo tše ke di aparago ka mehla di dirwago ka gona. Bjale ke tlo nyakišiša mekgwa ya boiphedišo yeo e nkemetšego ge ke nyaka go ikamantšha le temo ka ge ke lemogile gore batho bao ba hlokago bokgoni le ge e ka ba mošomo le bona ba ka kgatha tema - seo se rago gore go tlo hlolwa mešomo mme maphelo a batho ba bantši a tlo fetošwa. Ke sa boeletša gape ke re boitemogelo bjo bo nkgahlile go feta tekanyo."
"Ee, ke holegile kudu ka ge ke ithutile go feta ka moo ke bego ke letetše. Sa mathomo ke be ke sa tsebe gore temo e bohlokwa ka mokgwa woo le gore e kgatha tema ye kgolo maphelong a rena. Go tloga go kgahliša bjang go tseba gore mesong ya lehono ke ile ka tsoga ka ja dijo tšeo di tšweleditšwego ke temo. Go sa kgahliša go feta fao go lemoga gore diaparo tše ke di aperego di hlagišitšwe ke temo. Seo se makatšago go feta tekanyo ke go tseba gore mantšiboa ke yo robala mašeleng ao a dirilwego ka setšweletšwa sa temo. Ke be ke sa tsebe gore reise ke setšweletšwa sa dibjalo. Ka nnete temo e kgatha tema ye bohlokwa kudu maphelong a rena a ka mehla. Re swanetše go hlokomela dimela tša rena, ešitago le tšeo re gopolago gore ga di na mohola gobane nna ke be ke re dimela tše di golago meetseng ga di na mohola, eupša ke lemogile gore reise ke setšweletšwa sa semela seo ke bego ke re ga se na mohola. Ke thabela kudu matsapa a ba Grain SA a go etela sekolo sa rena, gobane ba nthutile dilo tše ntši mabapi le temo. Go feta fao ke letetše leeto le le latelago la bona ka lethabo. Ke a go leboga Grain SA ge o re file tsebo ye."
"Ke ithutile tše ntši mabapi le moo ditšweletšwa di tšwago le moo di yago pele ga ge di eba dijo tše di sego tša apewa. Re ithutile ka moo dimela le diruiwa di lego bohlokwa go rena le tšeo di re fago tšona. Re ithutile gape tshepelo ya dijo go tloga kgatong ya mathomo (primary sector) go ya kgatong ya boraro (tertiary sector) go fihlela ge di eba ditšweletšwa tše di feletšego. Dijo di re fa diminerale le tlhale."
"Ee, go be go thakgatša kudu ka ge ke ithutile tše ntši mabapi le temo. Ke motho wa tlhompho le kwešišo mme ka baka la leeto la lena ke kwešiša tše ntši mabapi le temo ebile ke nyaka go ithuta go feta fao. Tsebišo ya lena ke ye botse kudu. Ke kganyoga go ithuta temo ka go tsenelela mme ke holofela gore go na le dibaka tše mmalwa tša mošomo temong. Nka thaba kudu ge mofahloši wa Grain SA, Moh A Thomas, a ka mphetola. Nka rata ge le ka tšwetša pele mošomo wa lena wo mobotse, e sego sekolong sa rena fela, eupša le dikolong tše dingwe."
Ee, re holegile kudu gobane leeto la mohuta wo le re lokišetša boiphedišo bja bolemi ka moso. Polelo ye e re thušitše gape go bona ka moo bolemi bo lego bohlokwa mabapi le dijo, diaparo, dieta le enetši. Go feta fao ba leka go re hlohleletša go ela temo hloko.
"Ee, poledišano ye e re laeditše ka moo dijo tše re di jago di fihlago go rena le ka moo di dirwago ka gona. E re bontšhitše gape lehlakore le lengwe la temo le mehola ya lona. E re hlalošeditše ka moo diaparo tše re di aparago di dirwago le ka moo di tlišwago go rena."
"Ee, lehono ke lemogile gore tekanyo ya 90% goba go feta ya dilo tše re di dirišago ka mehla di tšwa temong. Re na le mokgwa wa go no amogela dilo tše re di jago le tše re di aparago, mme gantši ga re leboge tšeo bontši bja balemi bo re direlago tšona, go šoma ka maatla ga bona, diruiwa tše di hlabjago go re fa nama le go re direla meraba ya letlalo le boya. Ka fao e be e le mpho le tlhompho ye kgolo go rutwa le go eletšwa ke Grain SA ka dilo tše. Ka fao ke gopola gore ka lehlakoreng la rena re ka hlokomela go feta ka moo re dirago ra fokotša tšhilafatšo ka ge e senya naga ya rena."
"Leeto le go nna le bile le mohola mme ke na le nnete ya gore bontši bja baithuti bo kwana le nna, ge e se bona bohle. Ke ithutile tše ntši ka leeto le, kudu gore bontši bja dinyakwa tša batho bo sepelelana le intasteri ya temo. Mabapi le toropofatšo le koketšo ya setšhaba temo e kgokaganya dipolasa le metsemegolo. Temo e kgatha tema ye bohlokwa kudu tšweletšong ya dijo lefaseng ka bophara. Bontši bja diaparo bo theilwe godimo ga tšweletšo ya temo. Re letetše leeto le le latelago ka phišego!"
"Ee, ke kgahlegile ka ge ke ithutile gore go na le dikarolo tše mmalwa temong. DVD e kgonne go re hlalošetša dilo tše ntši ka mokgwa wo o kgahlišago. E nthutile gore go na le methopo ye mentši ya mohola wo mogolo gomme re swanetše go e hlokomela. Re leboga kudu ge go na le batho bao ba šomago go re lemoša dilo tša mohuta wo mme re letetše leeto le le latelago ka phišego."
"Ee, poledišano e be e kgahliša kudu le gona e be e le ya mohola wo mogolo. Ge e le nna ke tloga ke hlompha tšeo ke di jago le fao di tšwago, go feta pele. Ke le leboga ge le re file tsebo yeo, le re thabišitše kudu. Ke kgopela gore le tšwele pele go dira bjalo gobane go bohlokwa."
"Ee, ke kgolwa gore rena batho re no amogela dilo tša temo ntle le go gopola. Ga se nke ke nagana ka dilo tšohle tše ke kwelego ka tšona lehono. Bjale ke tseba gore ditšweletšwa tša go swana le leroro la "cornflakes" ga di no tšwelela gabonolo ka moo re gopolago. Ke nako ya gore re lebelele tlhago ka mokgwa wo mofsa, wa go loka. Tšwela pele ka mošomo wa lena wo mobotse.