Ek het in ’n vorige inskrywing probeer besin oor my onverwagte reaksie op Tant Miem Fischer se kampdagboek. Dit is eers na die oplaai van die inskrywing dat ek besef het dat ek ook iets sou kon sê oor die gedig wat agter in die teks opgeneem is, en waaraan ek aanvanklik nie veel aandag gegee het nie.
Volgens die nota (Fischer 1964:140) is hierdie gedig uit ’n krygsgevangenekamp ontvang en is dit in die oorspronklike Fischer-dagboek opgeneem. Die outeur is egter onbekend. Interessant dan, dat die outeur van die gedig waarskynlik manlik was, gesien die oorsprong daarvan in ’n krygsgevangenekamp.
Die spreker se klaarblyklike volkome oorgawe aan ’n groter raadsplan is opvallend, veral gesien teen die agtergrond van die fel vroulike reaksie in die Fischer-teks, en haar eksplisiete bevraagtekening van ’n God wat gebede beantwoord en uitkoms bied – vergelyk haar woorde op p.120: “Kan dit wees dat die God wat ons vaders uit soveel ellende gehelp het, nou nie meer barmhartig wil wees nie? Wat van al die gebede, die smekinge wat al die maande opgestuur is, al die bloed en trane, al die ellende in hoop en vertroue op ’n séker verlossing? Niks, niks van dit alles.”
Ek het dus besluit om weer van die ouer gekanoniseerde (en manlike) gedigte uit die eerste helfte van die twintigste eeu te lees, om te probeer agterkom of hierdie soort berusting in ’n goddelike plan miskien ’n algemene tema is, in teenstelling met die ontnugtering van byvoorbeeld Fischer. Totius het eerste in my gedagtes opgekom, aangesien hy immers bekend is as die “religieuse digter” van die Eerste Geslag.
Dit is betekenisvol dat die openingsgedig van Totius se eerste bundel (By die monument, 1908) reeds die gedagte van ’n Goddelike raadsplan aktiveer. In hierdie gedig word die Boerekinders, in hulle vrees vir die aankomende vyandige magte, deur hulle moeder verseker dat ’n groter plan hulle lotgevalle bestuur. Die moeder beroep haar hier dus op ’n skynbaar logiese argument: Haar kinders het niks te vrees nie, omdat die vyand se aksies deur ’n groter mag bestuur word. Hierdie wete moet dan ook hulle troos wees:
Ten spyte van hierdie gerusstelling, ondermyn die gedig hierdie boodskap deur die ironiese slotreëls, wat veral gerealiseer word deur die leser se na-kennis van die gebeure:
Waar Totius veral die pyn van die Anglo-Boereoorlog in By die monument hanteer, is persoonlike pyn die tema van ’n latere bundel. In die welbekende Passieblomme (1934) ervaar die leser hoedat die spreker sy eie pyn probeer verwoord en deurgrond na die dood van sy kinders in 1920. Die bundel is naamlik verdeel in drie afdelings: “Onheil”, “Onrus” en “Berusting”, wat moontlik vir die digter ’n “logiese” ontwikkeling vanaf trauma deur die fase van intense rou tot by berusting aandui.
In bekende gedigte soos “Ek wou my ganse digkuns waag” (uit “Onrus”) en “o Die pyn-gedagte” (“Onheil”) wend die spreker hom tot God, maar opvallend genoeg eindig beide hierdie gedigte slegs met die mededeling van sy pyn aan God, sonder ’n egte consolatio. Klaarblyklik is sy enigste troos dat God weet wat hy deurmaak, soos hy ook skryf in die slotreëls van “Ek wou my ganse digkuns waag”:
Die argument waarop die spreker hom beroep om sy soektog te staak, klink nie baie oortuigend nie. Hy wys naamlik op soekendes in die geskiedenis, maar impliseer dat hulle soektogte weinig of geen resultate gehad het nie. Daarom kies hy in ’n skynbare cop out ten opsigte van sy eie argument die “soet” berusting van “God is goed”; oftewel, God is goed, so moenie verder vra nie.
In die bekender gedig “Die Godsbesluit” (in “Onrus”) word daar weer eens van ’n beeld gebruik gemaak om die subjek se soeke na antwoorde voor te stel: die “wag­­-‘n-bietjiebos” word hier treffend aangewend om die spreker se verstrengeldheid in sy eie prosesse van vraagstelling en soeke uit te beeld. Dit gee reeds ’n aanduiding van ’n toenemend meer komplekse siening van die mens in sy verhouding tot die religieuse, al is dit in die afdeling “Onrus” opgeneem wat moontlik aandui dat die digter hierdie gedig as behorende tot die middelstadium in die rouproses beskou het (en dus nie bedoel is om “antwoorde” te verskaf nie). Vir die moderne leser kom hierdie gedig egter veel meer gesofistikeerd voor, en oorreed dit ook veel meer effektief as “Ek graaf met my gedagtes”. Hier skyn die spreker nie te berus in ’n finale “Godsbesluit” nie, maar “gryp … in die dorings vas”, met ander woorde, worstel met die ingewikkelde struktuur van wat hy as die Goddelike raadsplan beskou en bereik nie ’n punt van vertroosting via die gedig nie. Ook erken hy sy aksies van “dieper kyk en dink / as wat ’n sondaar pas”.
In hierdie gedig verklaar die spreker dus sy soekende ingesteldheid, tesame met sy geloofswens dat die “raaisel” van die tragedie vir hom uitgelê sal word. Hy erken egter dat hy geen sulke antwoorde kon vind nie, maar maak dan die ietwat ongeloofwaardige sprong na aanvaardende geloof in ’n vooropgesette plan. Dieselfde aanvaarding van die geloofsgegewe, in die aangesig van die afwesigheid van empiriese bewyse, word gesien in die gedig “Geloof”, ook in die afdeling “Berusting”. Hier sien hy geloof as die rigtinggewende instrument wat die gelowige na sy bestemming sal neem:
Dit is egter in die gedig “Geen stem en geen antwoord” (uit “Onrus”; ook opgeneem in Komrij se Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte) wat die spreker se ontnugtering wel deurskemer.
Dit is stellig die treurende vader hier aan die woord, op soek na metafisiese spore van sy gestorwe kinders. Daar word moontlik ook verwys na die stemme van diegene wat besig is om te bid, maar sonder dat daar ’n instrument is wat hierdie gebede kan opvang of beantwoord. Net so bly die spreker alleen en wagtend, gekonfronteer met die stilte van die natuurlike ruimte om hom, sonder enige spoor van metafisiese boodskappe – hetsy van geliefdes of ’n Goddelike stem . Die gedig sluit dus af met ’n gevoel van oneindige leegheid, met die afwesigheid van berusting of antwoorde. As sodanig is dit ’n verbasend moderne blik wat aandui dat Totius waarskynlik ’n besondere insig gekry het in die komplekse aard van die mens se metafisiese soeke, voordat hy by wyse van soms resepmatige spronge en gebrekkige argumente by die punt van “berusting” aangekom het.