Dat jongmense nie belang het by die taal wat hulle gebruik nie solank hulle maar toegerus word vir 'n mededingende toekoms. Wie sê so? Hoekom moet ons aanvaar die reg om nie vervreem te word nie is van minder belang vir die jonger generasie? En hoekom moet ons afleidings maak van die fait accompli waarvoor hulle gestel word?
Dat hierdie bemoeienis met die voortbestaan in geregtigheid van Afrikaans die Trojaanse perd sou wees van 'n groepie verbitterde en nostalgiese wit konserwatiewes. Is dit dan nie 'n belediging vir die duisendes, waaronder waarskynlik 70% van ons bruiner landgenote, wat ewe sterk voel oor die moedertaal maar dit nie noodwendig uitdruk as 'n protesverklaring soos ek nou hier doen nie?
Dat dit moontlik en wenslik sou wees vir die universiteit om bo die lokale, gedefinieer deur omgewing en demografie, uit te styg en te mik vir die status van 'n internasionale instelling van uitnemendheid in navorsing en kennisverwerwing. Op Frans word hierdie beleid une fuite en avant genoem, 'n weghol vooruit om te probeer ontkom aan die plaaslike vereistes. En al wat die universiteit in die proses sou bereik, is om net nog 'n “garden variety” Engelse instelling met iets van 'n Amerikaanse sousie te wees. Die universele is juis gegrond op die spesifieke.
Wat soos 'n paal bo water staan, is dat indien Gelyke Kanse die saak wen, sy werk dan eers sal begin en dat Afrikaanssprekendes daardie organisasie dan sal moet uitbou om toe te sien dat 'n prinsipiële oorwinning nie wegsyfer in die sand van berekende of onverskillige niksdoen en versuim nie.
Ek het goeie moed dat daar 'n saak aan die Konstitusionele Hof voorgehou sal word wat op sterk grondwetlike pilare staan.
Die feit dat vier Suid-Afrikaanse universiteite binne die bestek van 'n jaar Afrikaans se status as primêre taal van onderrig saam met Engels beëindig het, en boonop dat nie een van daardie universiteite 'n betekenisvolle verbintenis aangegaan het tot die daadwerklike bevordering van 'n ander inheemse taal as wetenskaps- en akademiese taal nie, herinner aan die gelykenis wat Natan vir koning Dawid vertel het.
Dawid het Urija die Hetiet se vrou vir hom geneem en Urija laat vermoor. Die profeet Natan kom toe by Dawid en vertel vir hom die verhaal van 'n ryk man met baie skape en beeste wat toe hy 'n besoeker moes ontvang, sy diensknegte gestuur het om sy arm buurman se enigste ooilam te laat slag om vir sy besoeker voor te sit. Toe Natan vir Dawid vra wat met hierdie ryk man moet gebeur, het Dawid gesê dat hy die doodstraf verdien. Daarop het Natan gesê: “U is daardie man.”
Die Universiteit Stellenbosch is nie 'n eiland in die see van Suid-Afrikaanse tersiêre onderrig nie, en die implementering van die Grondwet en die Ministeriële Taalbeleid aan daardie universiteit behoort ingegee en bepaal te word deur 'n groot verskeidenheid faktore. Faktore soos die volgende:
Hierdie komponent van die Afrikaanssprekende gemeenskap, van wie daar reeds in die sewentigerjare geskryf is dat hulle vasgevang is in 'n armoedekultuur waaraan die meeste van hulle nie kan ontsnap sonder dat daar na hulle deurgebreek word nie, het nie net 'n universiteit nodig waaraan hulle in Afrikaans kan studeer nie, maar moet bemagtig word om in Afrikaans te kan studeer.
Alhoewel die status van Afrikaans as onderrigtaal vanselfsprekend vir ons aan hierdie instelling van besondere belang is, is Afrikaans in die praktyk ook veel meer as bloot 'n amptelike landstaal en 'n taal van onderrig en studie.
Ewe belangrik is die feit dat Afrikaans as 'n medium vir die oordrag van kulturele waardes onontbeerlik is. Dink mens na oor die gevestigde Afrikaanse letterkundeskatte en die vakkundige, sosiale, tegniese en religieuse woordeskat van Afrikaans in sy wonderlike verskeidenheid, kom jy agter dat die taal tekenend is van 'n ganse kultuur, simptomaties daarvan en onderliggend daartoe – en dat die uitsluiting van die taal terselfdertyd uitsluiting van die middel tot kultuuroordrag en -oorlewing moet beteken.
Of dit so bedoel word of nie, deur die ontkenning van gevestigde taalregte word die oordrag van kultuur self gekniehalter, en die naakte vraag wat vanaand voor ons is, is of dít die uitkoms is wat die Grondwet beoog het met sy visie vir 'n demokratiese bestel?
Dat die opstellers van die Grondwet die siening dat daar 'n verband bestaan tussen die beskerming van taalregte en die beskerming van 'n kultuur, ingesien en gedeel het, is ook duidelik uit artikel 31, wat uitdruklike beskerming aan die regte van kultuur-, taal- en godsdiensgemeenskappe bied.
Dit kan nie ernstig beweer word dat die afskaffing of afwatering van onderrig in 'n amptelike taal, by 'n instelling waar die reg daarop dekades lank gevestig, bestendig en bewese prakties uitvoerbaar is, hierdie opdragte bevorder nie.
Prontuit gesê, 'n mens bevorder kwalik grondwetlike waardes wat almal glo wenslik en ideaal is deur by die plekke waar dit nog in vervulling gaan, 'n einde daaraan te maak eerder as om dit as voorbeeld en inspirasie te koester.
Natuurlik word hierdie regte, soos trouens alle fundamentele regte, begrens, maar daar kan tog nie werklik 'n argument wees dat die afskaffing van die gevestigde reg op moedertaalonderrig aan 'n instelling waar dit
werklik in stryd met ander regte van die Grondwet is nie. En is dit werklik so dat die afskaffing daarvan op die een of ander manier gaan bydra tot die bevordering van die regte van ander soortgelyke maar nog latente ongerealiseerde regte?
Die woorde van die Grondwet wat daarop ingestel is om 'n vreedsame oorgang te verseker van 'n politieke bedeling wat die mense van hierdie land verdeel, verneder en beskaam het, na een waar die soewereiniteit van die reg en fundamentele regte die boustene van 'n ten volle demokratiese bestel is, het betekenis.
Was hierdie ondernemings ernstig bejeën deur die nasionale, provinsiale en plaaslike regerings; deur burgerlike organisasies en die burgerlike samelewing; deur die Pan-Suid-Afrikaanse Taalraad; deur die burgery?
Meer nog, gaan ons toesien dat selfs 'n taal wat volwaardige akademiese en wetenskap status het, dit ontneem word soos wat toegelaat is, sodat hierdie grondwetlike bepalings feitlik betekenisloos geword het?
Goddank dat dit regtens nie 'n opsie is nie. Dat dit nie 'n weg is wat die howe kan volg nie. En dit is hoekom 'n beroep op die Konstitusionele Hof 'n opsie is wat ons nie kan laat verbygaan nie.
Die eerste gee uitdrukking aan 'n fundamentele mensereg dat elkeen die reg het om in openbare onderwysinstellings onderwys te ontvang in die amptelike taal of tale van eie keuse waar daardie onderwys redelikerwys doenlik is.
Dit verwoord 'n reg wat ingegee word deur fundamentele waarhede, deur feite waaroor daar geen ruimte vir twis is nie.
Dit beteken dat die taalbeleid van 'n universiteit in pas moet wees met die ministeriële beleid, wat die status van 'n wet het.
As 'n mens kyk na wat in die praktyk gebeur het, sou jy dit nie sê nie, maar die volgende bepalings van die ministeriële beleid vind dus toepassing op 'n universiteit wanneer hy sy taalbeleid formuleer: