Ek gaan nie eers probeer onthou wanneer laas ek aan jou geskryf het nie. Maande der maande gelede, in elk geval.
Die 75e herdenking van jou geboortedag het op 26 Oktober verlede jaar, 2010, plaasgevind. En in my agterkop was reeds vir jare die gedagte om dit te herdenk deur ’n versamelbundel van jou totale oeuvre te laat saamstel.
Ek was egter bewus daarvan dat die jonger bekroonde digter Johann de Lange sy en Lina Spies se versamelbundels met groot sukses gehanteer het, en sowel Louise Viljoen as John het hom sterk aanbeveel.
Op 24 Julie skryf ek die volgende elektroniese brief aan hom, en dit sou die eerste wees van ’n menigte tydens die volgende ses maande en drie dae kort van sewe. Ek spot dat dit so lank was as wat ons mamma swanger was voordat ons premature sussie, vir jou Tittie en vir my Thereschen, gebore is. (Ek moet onthou om jou ’n volgende keer nuus te vertel van professore André Beyers en Louwna Keet. Dis mos prof André wat met sy professionele vernuf bygedra het tot die oorlewing van die klein bondeltjie prematuriteit.)
Hier volg die brief aan Johann, opgestel op 24 Julie 2010, maar, soos jy sal lees, nie dadelik aangestuur nie.
Wilhelm sou op 26 Oktober vanjaar 75 jaar oud geword het, en ter viering daarvan wil ek baie graag ’n versamelbundel van sy gedigte uitgee. Aangesien die tyd baie kort is, sal ek dit self publiseer, soos ek reeds twee vorige uitgawes uitgegee het vir sy 70e verjaardag.
Ek het ’n uitstekende projekbestuurder en redigeerder wat sorg dat die publikasies uitmuntend en absoluut professioneel versorg word. Geen uitgewer sal op hierdie laat stadium instem om die boek uit te gee nie. Om die waarheid te sê, het ek ’n tyd gelede vir Marga Collings van H&R genader en die antwoord was kort en bondig: “Die ekonomie!”
Ek het reeds Phil du Plessis gevra om sy keuse af te merk, omdat hulle sulke goeie vriende was – slegs as riglyne vir my, maar iets waarna jy ook dalk sal wil kyk.
In die voorwoord daartoe het ek egter die doel van die bundel baie duidelik uitgespel: enersyds dat ’n digter sy ervaring van ’n aftakelende siekte in aangrypende verse beskryf, wat ek as ’n unieke geleentheid in Afrikaans beskou, en andersyds om aan te toon hoe hierdie siekte ook sy digtersvermoë afgetakel het; vandaar die laaste “Hy is toegekomkommer …”kort voor sy dood.
Tog het Komrij die maksimum getal gedigte van tien per digter van Wilhelm opgeneem, waarvan sewe uit Nagelate gedigte gekom het. Komrij het ook in die Nederlandse koerant NC Handelsblad se agterbladrubriek, Trouw moet blijken, ’n oorsigsoordeel oor sy werk as digter gegee en twee van sy gedigte fyn ontleed: “Broers” (Nagelate gedigte) & “Miskien is dit tog moontlik” (Mure van mos). Dan is daar natuurlik ook sy gedigte en vertalings wat deur die jare in die Tydskrif vir Letterkunde, Contrast, Wurm, Ophir, Sestiger en ander verskyn het.
Ek het afskrifte van al die resensies van sy werk deur die jare, insluitende dié wat na my eie publikasie, Twee siklusse, verskyn het, vir sy 70e verjaardag.
Wilhelm se gedigte oor die liefde en die waansin en die elegiese gedigte is vir my van die mooiste, en daarmee saam sy gedigte oor die noordoos-Vrystaat en jeugherinneringe.
Interessant is ook ’n dokument wat opgestel is deur Casper Schmidt, waarin hy sy mening gegee het oor die gedigte wat Wilhelm vir Mure van mos wou voorlê. Baie opvallend hoe keuses en oordeel van keurder tot keurder verskil. (Ek heg dit ook vir jou aan.)
Daar is ook die vertalings van sewe Jules Supervielle-gedigte uit die Frans wat ná Wilhelm se dood deur Elize Botha as huldiging geplaas is in die Tydskrif vir Letterkunde, Februarie 1974, waarvan ek kopieë het.
Daar is ook enkele Engelse gedigte van Wilhelm, waarvan twee in Bloedsteen verskyn het, en ’n aantal gedigte oorspronklik in Frans of vertaal in Frans.
Ná hierdie hele relaas wil ek graag vra of jy bereid sou wees om die taak aan te pak, wat dit my sal kos, en of jy kans sien om dit binne vier tot vyf weke klaar te maak.
Ek het egter ook al drie die bundels sowel as al die ongepubliseerde gedigte uitgedruk en in ’n lêer geplaas waarop vryelik notas gemaak kan word om dit makliker te maak vir die uitsorteer en seleksie.
Ek het nou deur ons e-mail-korrespondensie gegaan (ek hou mos kompulsief álles) & kan nie vasstel watter versoek van jou jy na verwys nie. Is dit dalk iets wat jy in ’n telefoniese gesprek aangeroer het? Ek kan my glad nie so iets herinner nie, maar my geheue is nie van die beste nie.
Terwyl jy nou dalk besig is om my versoek te oorweeg, stuur ek vir jou die waarde-oordeel-artikels deur Louise Viljoen en Petra Müller soos in 2005 van hulle ontvang.
Ek het ook afskrifte van al die resensies wat deur die jare van Wilhelm se werk verskyn het, asook die huldeblyke ná sy dood, indien jy dit dalk een of ander tyd wil bestudeer. Die André P-huldeblyk heg ek sommer nou ook aan.
En letterlik dosyne der dosyne briewe het oor die volgende byna sewe maande in die kuberruimte heen en weer tussen ons twee en later ook Jo-Anne Friedlander, die DTP (ja, jy vra: dit staan vir Desktop Publisher),geflits. En vir ekstra opinies en “gevoelenthede” as ek oor ’n klein besonderheid twyfel, het ek ook drie formidabele vroue geraadpleeg – waarvan jy twee goed geken het: Agnes van Schoor en Ellen Botha, en Doreen Zwiegers, ’n derde, meer onlangse vriendin van my wat deur jou gedigte en lewensverhaal oorrompel is.
Hy had ’n elegante, lenige intellek, & hy het dinge baie dieper gevoel as ons meer siniese generasie. En hy was nie bang om te voel nie, hoe gevaarlik dit ook vir hom was, want hy het verstaan dat dit die bron is wat sy gedigte voed. J
Wilhelm, só sou ek kon aangaan met brief na brief soos ons jou nalatenskap stuk vir stuk ontrafel het. Soms was daar twyfel oor die oorsprong van gedigte en of dit wel joune is wat in die lêers gevind is.
Met die naderende voltooiing van die seleksie het Jo-Anne, wat as professionele desktop publisher onder die naam User Friendly werk,begin met die uitleg van die tekste en is manuskrip na manuskrip aangestuur vir proeflees en vergelyking van die gedigte met die oorspronklikes – baie nog in jou handskrif, soos spinnekopspoortjies oor die blad, volgens Breyten.
Ten opsigte van die gebruik van kleinletters vir “here”, byvoorbeeld in die gedig opgedra aan Herman en Estie ná klein Estietjie se dood, verduidelik jy later in ’n brief aan hulle dat jy die eenvoud van die kind en haar dood daardeur wou skilder.
Wel, Wilhelm, só het dit vir die byna volle sewe maande gegaan, en soms was humeure en geduld tussen my en Johann byna op breekpunt. Dit het veral gegaan oor die weglating van onder andere vier gedigte deur Johann wat ek om geskiedkundige redes en om volledigheidshalwe ingesluit wou hê. Wel, as die dreigement kom dat die versamelaar se naam van die bundel sal verdwyn, het ek my daarmee vereenselwig. Maar saam met ’n hele bondel ongepubliseerde gedigte wat ek weer in baie ou notaboeke en lêers ontdek het, lê daar dalk in die toekoms nog ’n opwindende reis voor.
Ek gaan nie nou in verdere detail oor die verloop – van bevrugting tot die kraamproses – van die versamelbundel nie. En die geboorteproses van druk en bind van die bundel moet nog afgehandel word. Net dit: Die finale manuskrip is gisteroggend, Maandag 21 Februarie, afgestuur na die drukker. Ons wag in spanning en ek kon vir die eerste keer in sewe maande ontspan en net lui wees. Veral die stad platry met my ou Honda Scooter wat ek nog van Roy gekoop het. Almal se “bekke klap oop en toe”, soos ons liewe tante Lotta sou sê as iets haar werklik verbaas, wanneer ek vertel dat die ponieperdjie reeds oor die 30 jaar oud is.