Tuberkulose is ’n eeu-oue vyandFoto ter illustrasie. (Foto: iStock) Deur die eeue heen het dit verskeie name gehad: phthisis, scrofula, die wit plaag en vertering (of net tering). In van romans soos Leo Tolstoy se Anna Karenina en Victor Hugo se Les Misérables tot Verdi se opera, La Traviata, en Edvard Munch se olieverfskildery, The Sick Child, sal jy verwysings vind na die gevreesde siekte, wat ons vandag as tuberkulose (TB) ken. Ná soveel eeue is dit steeds een van die aansteeklikste siektes, wat meer as 1,6 miljoen sterftes per jaar veroorsaak. TB word deur die bakterie, Mycobacterium tuberculosis, veroorsaak en beïnvloed hoofsaaklik die longe, maar kan ook die niere, ruggraat en brein aantas. Dit is op 12 ná die siekte wat die meeste sterftes wêreldwyd veroorsaak. TB is geskiedkundig nie net vir miljoene sterftes verantwoordelik nie, maar het samelewings gevorm en ’n merkwaardige invloed op die ontwikkeling van die mediese wetenskap gehad. Bewyse van TB is onder meer ontdek in die oorblyfsels van antieke Egiptiese mummies wat dateer uit 2400 v.C. Die antieke Grieke was ook bekend met die siekte, met Hippokrates wat dit beskryf het as phthisis, ’n term wat vir eeue vir tuberkulose gebruik sou word. Volgens die Amerikaanse Mikrobiologievereniging kan die vroegste fisieke tekens daarvan egter veel verder teruggespoor word (nagenoeg 9 000 jaar!) na die oorskot van ’n ma en kind in die antieke Neolitiese stad Atlet Yam, wat nou onder die Middellandse See is. Gedurende die Middeleeue was dit as die “wit plaag” of “koning se boosheid” (King’s Evil) bekend, omdat daar geglo is dat vorstelike aanraking die siekte kon genees. Die verspreiding van TB is deur oorbevolking en swak lewensomstandighede in stedelike gebiede vererger. In die 18de en 19de eeue is TB toenemend met die Romantiese beweging in letterkunde en kuns geassosieer. TB-lyers is dikwels uitgebeeld as delikate, sensitiewe individue wat vir ’n vroeë graf bestem was. Dit was in hierdie tydperk dat dokters die aansteeklike aard van TB begin erken en isolasie aanbeveel het as ’n manier om oordrag te voorkom. Die ontwikkeling van sanatoriums was ’n belangrike mylpaal in die stryd teen TB. Sonatoriums was gespesialiseerde geriewe waar TB-pasiënte ’n voorskrif van vars lug, ’n gesonde dieet en rus ontvang het. Die eerste sanatorium het in 1854 in Duitsland geopen, en dié konsep het vinnig deur Europa en Noord-Amerika versprei. Die 20ste eeu was ’n keerpunt in die stryd teen tuberkulose, met aansienlike vooruitgang in die verstaan van die siekte en die ontwikkeling van doeltreffende behandelings. Op 24 Maart 1882 het die Duitse wetenskaplike Robert Koch die Mycobacterium tuberculosis-bakterie as die oorsaak van TB geïdentifiseer, ’n deurbraakdatum wat ons vandag as Wêreldtuberkulosedag gedenk. Koch se ontdekking het die grondslag vir toekomstige navorsing gelê en gehelp om wanopvattings oor die siekte uit die weg te ruim. Hy is in 1905 met die Nobelprys vir Medisyne vereer. Koch het ook baanbrekerswerk gedoen in die identifisering van bakterieë wat onder meer miltsiekte, septisemie en cholera veroorsaak. Daar word gereeld na hom as die vader van die studie van bakterieë verwys, ’n titel wat hy (dikwels) met die bekende Franse apteker en mikrobioloog, Louis Pasteur, deel. Die BCG-entstof, wat in 1921 deur die Franse wetenskaplikes, Albert Calmette en Camille Guérin (vandaar die naam Bacille Calmette-Guérin of BCG), ontwikkel is en meer as 100 jaar later steeds gebruik word, was ’n kritieke deurbraak in TB-voorkoming. Dit is aanvanklik met groot skeptisisme begroet, maar is uiteindelik wyd gebruik, wat die voorkoms van TB in baie lande aansienlik verminder het. Die bekendstelling van antibiotika in die middel van die 20ste eeu was nog ’n belangrike stap in die stryd teen TB. Streptomisien, wat in 1940’s ontdek is, was die eerste doeltreffende middel teen TB. Die daaropvolgende ontwikkeling van ander middels, soos isoniazied en rifampisien, het dit moontlik gemaak om die meerderheid TB-gevalle te genees, wat gelei het tot ’n drastiese afname in TB-verwante sterftes. Ten spyte van aansienlike vordering in die behandeling van TB, bly die siekte ’n wêreldwye gesondheidskrisis wat voorkom en meestal genees kan word. Die opkoms van middelweerstandige vorme van TB, soos multimiddelweerstandige (MDR-TB) en buitengewoon middelweerstandige tuberkulose (XDR-TB), hou egter ’n beduidende bedreiging in. Daarbenewens het MIV/vigs en die Covid-19-pandemie bygedra tot ’n herlewing van TB in sommige streke, aangesien individue met verswakte immuunstelsels meer vatbaar vir infeksie is. Alhokolgebruik en rook is nog twee faktore wat die risiko vir TB verhoog. Ofskoon meer as 70 miljoen lewens tussen 2000 en 2020 na raming volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) deur TB-diagnose en -behandeling gered is, het 10,6 miljoen mense TB wêreldwyd in 2021 opgedoen. Hiervan was sowat 6 miljoen mans, 3,4 miljoen vroue en 1,2 miljoen kinders. Suid-Afrika is op die WGO se lys lande wat vir meer as 90% van die wêreld se TB-gevalle verantwoordelik is. Trouens, Suid-Afrika is een van ’n handjievol lande wat volgens die Wêreldtuberkuloseverslag 2022 op drie “rooi” lyste van lande met ’n hoë TB-las verskyn: vir gewone TB-gevalle, asook vir MIV-verwante en multimiddelweerstandige TB. Volgens die Universiteit Stellenbosch het Suid-Afrika ’n baie hoë TB-las met ‘n geskatte 328 000 mense wat in 2020 TB ontwikkel het. Hiervan was 30 000 kinders jonger as 15 jaar, maar slegs 16 500 kinders is gediagnoseer. Byna een uit elke twee kinders met TB in Suid-Afrika is dus nie gediagnoseer, behandel, óf aangemeld nie. Maroela Media het verlede jaar berig oor Suid-Afrika se baanbrekerswerk om ’n korter, doeltreffender behandelingsprotokol vir middelweerstandige tuberkulose te ontwikkel. Die WGO het op grond van navorsing deur onder andere die Universiteit van die Witwatersrand, sy riglyne vir die behandeling van dié potensieel dodelike siekte verander. Behandelingstyd is van 18 tot 6 maande verkort en die aantal pille is van 23 per dag tot 23 per week verminder. Daar word geskat dat $13 miljard (sowat R240 miljard) jaarliks nodig is vir die voorkoming, diagnose, en behandeling van TB, maar net ’n rapsie meer as $5 miljard (sowat R92 miljard) is volgens die WGO se syfers in 2021 hieraan bestee.