Die fassinerende wêreld van die “rysmier”
Vorste van die onderwêreld
Praat van ’n termiet en jy dink aan ’n gogga wat alles rysmier waarop hy sy kake kan lê! Maar, soos ons in hierdie artikel onthul, beklee termiete die voorste plek onder die sosiale insekte. Hier is ’n pakkende kykie in die verstommende “siel” van die termiet...
Foto bo: Scott Bauer / ARS / U.S. Department of Agriculture
Y ken hulle moontlik eerder as "rysmiere"—vanweë hul eiers wat soos gedopte ryskorrels lyk. Of anders as "witmiere"; in Engels "white ants".
Maar eintlik is termiete nie wit nie en nog minder is hulle miere. Hul kleure wissel van roomgeel tot donkerbruin (anders as miere wat ’n verskeidenheid van kleure soos rooi, swart, geel, bruin of selfs groen kan hê). En pleks van miere, is hul naaste lewende familielid die kakkerlak.
Hierdie wesens van die onderwêreld is swak toegerus vir die lewe soos ons dit ken. Die meeste is blind. Hulle het nie die buitenste skelet van die mier nie, omdat hulle weens hul beskermde leefwyse nie ’n harde buitekant nodig het nie. Hul dun kutikel bied weinig beskerming teen hitte en koue.
Tog tel hulle onder ons planeet se onvernietigbare insekte. Die rede is hul verbasende gemeenskapstruktuur, wat hulle in staat stel om hul eie wêreldjie binne-in ’n wêreld te skep.
Termiete wat ondergronds leef, sorg baiemaal vir tamaai groot grondhope wat verkeerdelik “miershope” genoem word.
LINKS BO is ’n termiethoop in Australië en REGS BO een in Botswana. Die feit dat daar, sover bekend, sowat 2000 termietspesies is, getuig van die wye verspreiding van hierdie insekte. Die meeste word in die trope aangetref, maar sekeres kom ook in die gematigde streke voor. Die foto’s van termiete by hierdie artikel is ter illustrasie en van verskillende soorte.
Foto van Australiese termiethoop: Scott Murphy / Nightglow / GSFC / NASA
Foto van termiethoop in Botswana: John Walker / Images of Africa / Deur Walker verklaar tot openbare besit (“public domain”)
DIE lede van die meeste termietkolonies val in een van drie kategorieë, bekend as kastes of stande:
• die koning en koningin;
• die werkers;
• en die soldate.
Elk van die termiet-kastes verrig spesifieke take.
In sy bekende werk Die Siel van die Mier vergelyk die Suid-Afrikaanse digter-navorser Eugène Marais ’n rysmiernes met ’n dier waarvan die organe "nie verenig is soos by die mens nie". Sommige van die termiete vorm die mond en die spysverteringstelsel, sê hy, ander vervul die rol van wapens soos kloue of horings, en nog ander is die voortplantingsorgane.
Die koning en koningin
DIE koning en koningin is die ouers van die kolonie. Saam met sommige jonger termiete, wat dalk in die toekoms koninklikes kan word, word hulle die voortplanters genoem. Dit beteken dat hulle die liggaamsdele vir voortplanting het.
Die koningin lyk mettertyd soos ’n vet worsie. Dis omdat haar maag vol eiers is, wat haar onbeweeglik maak. Sy is omring deur helpers wat haar versorg en die eiers wegdra wat sy gedurig lê.
Die koning is nie so groot soos die koningin nie. Hy paar gereeld met haar. Hulle is lewensmaats. Altwee is van die werkers afhanklik vir hul kos. Dit is heeltemal anders as in mierkolonies, waar daar slegs ’n koningin is wat een keer met ’n mannetjie (of mannetjies) paar en sy geslagselle haar lewe lank met haar saamdra.
Foto links: R.H. Scheffrahn, Universiteit van Florida by http://creatures.ifas.ufl.edu/ (gewysig)
Foto bo: ARS / U.S. Department of Agriculture
LINKS BO: Lewensmaats. Hier is die koningin en koning van een soort termiet, nie van dieselfde spesie as die vet geworde koningin op die foto regs bo nie, maar die tyd sal bes moontlik ook sy tol van hierdie koningin eis.
REGS BO: Namate 'n termietnes se koningin verouder, vergroot haar agterlyf terwyl haar eierlêende vermoë só toeneem dat sy honderde en selfs duisende eiers per dag kan lê (tot sowat 30.000 by sekere soorte). Die koningin raak ’n onbeweeglike “vet worsie” en is weinig meer as ’n eierfabriek. Ondanks hul ontsaglike produktiwiteit kan koninginne tot vyftien jaar of langer lewe.
IN die meeste termietneste hang die wel en wee van die kolonie van die werkers af. Hulle verrig die daaglikse roetinetake soos die soek van kos, skoonmaak, versorging, bou en herstelwerk.
Daar is manlike én vroulike werkers. Hul koppe is ietwat gerond, sodat hulle soos ruimtevaarders met helms lyk. Werkers het sterk kake om in hout in te byt en dit fyn te maal voordat dit in die spysverteringstelsel opgeneem kan word. Hulle is al beskryf as die "mes en vurk" van die kolonie.
Die werkers is die termiete wat die skade aan houtstrukture aanrig. Hulle is gewoonlik onvrugbaar.
LINKS BO: Twee volwasse termiete van die “werkersklas” en die “militêre korps” onderskeidelik. Bo is ’n werker en onder ’n soldaat.
REGS BO: Nog werkers en soldate. Let op die gekleurde koppe van die soldate en die bleek koppe van die werkers.
Foto links bo: Gerald J. Lenhard / Invasive.org / via National Agricultural Library / U.S. Department of Agriculture
Foto regs bo: Scott Bauer / ARS / U.S. Department of Agriculture
DIE soldate bestaan uit manlike en vroulike termiete. Hul koppe en monddele is vir verdediging en aanval toegerus. Sommige het sekelvormige kake en ander het monddele wat ’n taai vloeistof uitspuit.
Tydens ’n aanval kan sommige van die kleiner soldate as "verkeerskonstabels" optree om vir die jong werkers wat in veiligheid hardloop of die ouer werkers wat die jonges dra, die pad te wys. Soldate is gewoonlik onvrugbaar.
DIE skielike verskyning van ’n massa vlieënde termiete is iets om te aanskou. Volgens Eugéne Marais is die begin van ’n termietnes die oomblik wanneer die termiete vlieg. (Nadat dit gereën het, gewoonlik teen skemer.)
Die gevleueldes is gereed om van die kolonie weg te trek sodra die vertreksein gegee word. Die hele kolonie is opgewonde. Die werkers hardloop vinnig rond. Die soldate lyk onrustig. Almal berei hulle op die een of ander manier voor op die uittog van die gevleueldes.
REGS: Die uittog van die gevleueldes.
Foto: Probert / Free pic
Skielik vertrek hulle. In hul duisende. Aangetrek deur die lig van die buitewêreld soos motte na ’n kers.
Anders as met ’n swerm bye of miere, is die termietswerm nie ’n paringsvlug nie, maar ’n proses wat die verspreiding van die kolonie verseker. Die voortplanters raak gevestig en maak nes voordat hulle paar.
Voortplanters word egter in yslike getalle afgemaai deur hul talle vyande wat op die groot swerms feesvier.
NADAT die termiete gevlieg en gaan sit het, gebeur verskeie dinge:
• Die teelwyfie ontbloot ’n reukklier om mannetjies in die omtrek te lok. Een word haar maat.
• Die termiete raak ontslae van hul vlerke, omdat dit nou onnodig geword het en trouens voortaan net ’n las sou wees.
• Die mannetjie volg die wyfie terwyl hulle ’n plek soek om nes te skop.
• Nadat hulle gepaar het, sit die koning en koningin huis op en word ’n koninklike egpaar.
Wat termiete vreet
PRAAT van termiete en baie mense dink aan die skade wat hierdie insekte aan houtstrukture aanrig. Dis omdat baie spesies uitsluitlik van hout leef. Maar talle termiete vreet gras, papier, graan, leer, wol en selfs linne. Alles bevat sellulose.
LINKS: Skade aan ’n boom, veroorsaak deur termiete.
Vir die meeste diere is stowwe wat sellulose bevat onverteerbaar. Maar in ’n termiet se maag is ’n menigte mikroskopiese protosoa wat dit afbreek.
Wanneer kossoekende termiete na die nes terugkeer met voedsel, kou die werkers dit en verteer dit gedeeltelik. Bedelende termiete streel die koppe van die werkers of tik saggies op hul kake met hul voelers. Voedsel word dan verskaf en daardeur word die "reuk" van die gemeenskap tussen die lede versprei en dit verseker dat indringers dadelik bespeur word.
Party termietspesies het swamtuine in hul neste, wat geoes word vir kos.
Binne-in die termietnes
’N TERMIETHOOP is ’n selfgenoegsame wêreld wat dit vir termiete moontlik maak om selfs in landstreke te leef waar hulle andersins nie sou oorleef het nie.
Die soliede buitewande van die termietnes, wat uit grond bestaan wat met speeksel verhard is, verskaf isolasie teen die warm son en maak dit ’n doeltreffende vesting teen vyande.
REGS: Skade aan ’n termietnes laat hordes werkers en soldate haastig skarrel om die gat toe maak.
Die woongebied is in die middel van die nes of ’n entjie ondertoe. Hier is ook die tuine met swamme, wat ’n voedselbron is.
Binne-in die nes word die lug slim gesirkuleer, onder meer deurdat werkers die luggange herhaaldelik oop- en toemaak om die mikroklimaat van hul wêreldjie te reguleer.
Terwyl dit gebeur, dring suurstof die poreuse wande van die termiethoop binne en koolstofdioksied diffundeer buitentoe. Dit lyk dus of die nes selfs asemhaal—soos daardie lewende organisme van Eugène Marais!