Oudsoldate mor oor voordele“Dit is edel om na al jou oudsoldate te kyk, maak nie saak wie of waar of onder watter omstandighede hulle gewerk het nie. (Foto: SA Weermag) Suid-Afrika se militêre veterane verdien beslis respek, maar begrotingsbeperkings beteken daar moet met omsigtigheid na sommige van hul eise gekyk word. Só het Kobus Marais, die DA se woordvoerder oor verdediging en militêre veterane, vandeesweek gesê nadat die presidensiële taakspan oor militêre veterane die parlement op die hoogte gebring het van vordering met sy werk. Die taakspan is vroeër op die been gebring om na die behoeftes van militêre veterane – diegene wat in die voormalige weermag (statutêre magte) gedien het, óf by die land se vryheidstryd betrokke was (nie-statutêre magte) – om te sien. Gesondheidsorg sukkel Cyril Xaba, voorsitter van die parlementêre portefeuljekomitee oor verdediging en militêre veterane, het sy kommer te kenne gegee oor veral toegang tot behoorlike gesondheidsorg vir oudlede. “Die komitee is bekommerd dat die verskaffing van gesondheidsorg aan afhanklikes van militêre veterane weens beleidsonsekerheid vertraag word.” Daar word nou ook al veels te lank gewag vir ŉ hersiening van beleid en die vertraging met ŉ moontlike wysiging aan wetgewing daaroor is onaanvaarbaar, sê Xaba. Marais sê toegang tot gesondheidsorg is inderdaad ŉ uitdaging vir talle militêre veterane. Diegene op die databasis is dikwels honderde kilometers ver van die drie militêre hospitale – Pretoria, Kaapstad en Bloemfontein – waar hulle veronderstel is om behandeling of medikasie te ontvang. Hy het vantevore al die voorstel gemaak dat die weermag die drie hospitale na die provinsiale gesondheidsdepartemente oordra en dat militêre veterane dan toegang tot sorg by enige provinsiale hospitaal kry. “Dit gaan oor toegang tot dienste,” sê Marais. “Dit is nou vir hulle onprakties om toegang tot daardie dienste te kry. Jy moet byvoorbeeld ŉ taxi na een van die drie hospitale neem en daar sonder ŉ afspraak sit en wag en hoop jy word nog dieselfde dag gehelp.” Gebrekkige behuising Argieffoto ter illustrasie. (Foto: ANA) Nog een van militêre veterane se groot griewe is ŉ gebrek aan toegang tot behuising. In sommige gevalle vra veterane egter vir huise van minstens 80 m², terwyl beskikbare huise net 40 m² groot is. Die taakspan het in sy voorlegging aan LP’s gesê dié voorstel sal ondersoek word, maar dat daar gevare daaraan verbonde is as die huise van veterane anders is as dié wat aan gewone burgers as deel van laekostebehuisingsprogramme verskaf word. Die departement van militêre veterane het tot dusver landwyd sowat 1 700 huise aan oudsoldate voorsien en reeds meer as 200 huislenings help afbetaal. Nog ŉ bron van kommer is die afhandeling van ŉ databasis met die besonderhede van militêre veterane. Verlede jaar het 80 778 name op die lys van militêre veterane verskyn, terwyl dit vanjaar tot 81 834 toegeneem het. Die komitee sê dit is belangrik dat die databasis gefinaliseer word sodat behoorlike beplanning gedoen kan word en ŉ begroting daarvolgens opgestel kan word. Onrealistiese verwagtinge Sommige groepe oudlede eis onder meer uitgebreide toelae vir kinders se skooldgeld, begrafnisvoordele en huistoelae. Die Militêre Veterane-vereniging, ŉ organisasie wat sommige oudlede verteenwoordig, het ook geëis dat ŉ eenmalige bedrag van R4 miljoen aan elke militêre veteraan uitbetaal word – ŉ eis wat reeds verwerp is. “Dit word ŉ duur storie. Dit is ŉ ingewikkelde probleem en ek dink die stand van die ekonomie en werkloosheidsvlakke beteken mense het nie toegang tot geld of voordele nie, en wil nou die departement gebruik om iets te kry. Dit is ook wanneer politieke speletjies gespeel word,” sê Marais. “Daar is baie groot verwagtinge geskep, maar jy moet pragmaties en prakties wees. “Dit is edel om na al jou oudsoldate te kyk, maak nie saak wie of waar of onder watter omstandighede hulle gewerk het nie. Ons kom uit ŉ bepaalde verlede, maar jy moet billik wees.” Marais sê begrotingsbesnoeiings by verdediging het ook tot ŉ besnoeiing van die departement van militêre veterane gelei, wat verdere druk veroorsaak. Die land se verdedigingsbegroting vir 2020-’21 beloop R54,2 miljard en is vir 2021-’22 met 14% gesny tot R46,2 miljard. Altesame 57% van die begroting word aan salarisse bestee, ŉ syfer wat in die 2021-’22-boekjaar tot 63% gaan toeneem. “Daar is ŉ massa mense wat toegang wil hê tot die voordele uit die begroting, maar daar is eenvoudig nie genoeg geld nie,” sê Marais. Hy sê kwessies soos dié van militêre veterane kom dikwels voor ŉ groot verkiesingsgebeurtenis na vore. “Baie verwagtinge word geskep waaraan daar nie voldoen kan word nie, maar daarna is dit gewoonlik iemand anders se probleem,” waarsku hy.