Die rolprentwese was so ’n integrerende deel van die vorige eeu dat ’n mens jou kwalik die 20ste eeu se verloop daarsonder kan voorstel. Was dit dan nie flieks wat ons eerste medium vir massiewe internasionale kommunikasie geword het nie? Spoedig sou dit boodskappe oordra soos geen ander middel dit ooit tevore kon doen nie en kon dit ontspanning bied aan massas vermoeide of drama-beluste mense. Dit sou ook gemoedere kon aanblaas selfs tot by ’n teuellose histerie en nuwe geestesrigtings uitdra wat miljoene mense bedwelm. En dit sou gode en godinne maak van gewone, sterflike akteurs. In hierdie artikel kan jy lees van die eerste rolprentprojektors en die vroeë jare van die filmbedryf—’n bedryf wat eintlik al ’n rapsie voor die 20ste eeu begin het...
IT moet vir die Parysenaars ’n groot aardigheid gewees het om te aanskou. Die Franse broers Auguste (1862-1954) en Louis (1864-1948) Lumière het naamlik die eerste praktiese stelsel uitgevind waardeur films sowel opgeneem as vertoon kon word. In Desember 1895 het die broers rolprente in ’n kamer van ’n Paryse kafee vertoon met ’n toestel wat sowel ’n rolprentkamera as ’n projektor was.
Om die prente te vertoon het hulle ’n kragtige lamp agter die kamera geplaas en die film met ’n slinger deurgevoer.
Die broers Lumière se eerste vertoning daar in die Grand Café aan die Boulevard des Capucines het reeds ’n voorsmaak gegee van die moontlikhede en verskeidenheid van die nuwe uitvinding.
Die Franse fliekkykers het vol verwondering gestaar na ’n toneeltjie in die Lumière-fabrieke, afgeneem tydens die middagete. Hulle het geskrik vir die aankoms van ’n trein in die stasie en met verbasing gekyk na die rustelose beweging van die see se branders. Aan die einde van die vertoning het hulle lekker gelag vir ’n tuiman wat besig was om sy plante water te gee net om deur iemand anders natgespuit te word.
’n Draaiende sluiter het ’n breukdeel van sekonde lank die projeksie afgesluit terwyl die film na die volgende raampie aangeskuif het. Die film kon egter aan die brand slaan as die persoon by projektor opgehou het om die slinger te draai wat die film laat beweeg het.
Die towerlantern was destyds ’n toestel waarmee vergrote beelde op ’n skerm gegooi is. Die eerste projektors was in der waarheid towerlanterns met ’n toestel wat die film deurgevoer het. Baie het kalklig as ligbron gebruik, maar met die toename in die gebruik van elektrisiteit, is dit deur vlamboogligte vervang. Die film is, met die draai van die slinger, deur ’n ''klitser''-meganisme op sy perforasies voortgetrek. Weens die slyting is vertonings dikwels onderbreek wanneer die film gebreek het.
Charles Pathé (1863-1957) en sy broer Emile (1860-1937) het baie van die vroeë projektors gebou en onder die naam Pathé Frères (Broers Pathé) verkoop. Die twee word egter veral onthou vir die nuusrolprente wat hul maatskappy van 1909 af gemaak het.
In Frankryk was die ontwerp van die broers Lumière se oorspronklike kamera/projektor op dié van ’n naaimasjien gegrond. Die naaimasjien hou die materiaal stil terwyl hy stik en stoot dit dan vinnig aan tussen die steke; net so hou die projektor die film stil wanneer elke raampie op die doek geprojekteer word en stoot dit gou vorentoe ná elke raampie-projeksie.
Die uitvinding van onbrandbare film teen 1912 het projeksie baie veiliger gemaak, en projektors vir tuisgebruik het beskikbaar geword. Die Pathéscope-tuiskinematograaf, wat ook soos ’n naaimasjien gelyk het, is ontwerp om kleiner afdrukke van professionele films te vertoon en was ’n reuse sukses.
IN die goue jare van rolprente was rolprentsterre soos konings en koninginne wat te huur was: vir die prys van ’n rolprentkaartjie kon elkeen die wêreld van die Hollywoodse vorstedom betree. Fliekgangers het nie eens nodig gehad om te wag tot die projektor flikkerend begin lewe skep het voordat hulle daardie glanswêreld ervaar het nie, want die fantasie het begin sodra hulle die bioskoop binnegeloop het.
’n Plekaanwyser in uniform het hulle deur ’n luuksueuse, met marmer uitgevoerde saal so groot soos ’n katedraal na hul sitplekke geneem. Onder kristal-kroonkandelare het hulle op trappe met dik matte soontoe beweeg. Voordat die rolprente vertoon is, het ’n orkes en balletdansers die rolprentgangers vermaak.
Toe die broers Lumière doer in 1895 ’n kamer in Parys gehuur het om ’n keur van hul rolprente te vertoon, het slegs 35 mense die eerste dag opgedaag. Maar gou was die bioskoop ’n weghol-sukses en is 2500 kaartjies per dag verkoop. Bioskope het spoedig regoor die wêreld verrys.
In die tyd van die stilprente het ’n klavierspeler vir die begeleidende musikale klanke van ’n film gesorg, maar namate die bioskope gegroei het, is klaviere deur orrels vervang. Teen 1929, toe klankfilms die orrels uitgedien gemaak het, was die bioskoop-orrels sommer al baie deftig.
Die bioskoop-paleis het verander waar dit ook al verrys het. Inryflieks het in 1933 in die motor-kultuur van New Jersey in Amerika begin, en in die Sowjet-Unie het die regering ’n bioskoop in ’n treinwa ingebou om rolprente na afgeleë gebiede te bring. Die Agit-trein het die regering se boodskap versprei deur propaganda-films te vertoon.
I.W. Schlesinger, wat die African Films-groep gestig het, het in 1916 rolprente begin maak in plaaslike ateljees by Killarney, Johannesburg. In 1918 is ’n reeks groot stilfilms gemaak waarvan die mees uitstaande The Voortrekkers was, ’n rolprent oor die Groot Trek, asook The Symbol of Sacrifice, oor die Zoeloe-oorlog.
Sogenaamde kafee-bioskope of "vlooiflieks", waar bioskoopgangers vir die prys van ’n fliekkaartjie ook met koeldrank getrakteer is, het in die loop van die dag dieselfde rolprent oor en oor vertoon. ’n Mens kon sit en kyk solank jy wou. Jy kon byvoorbeeld selfs in die middel van een vertoning opdaag en in die middel van die volgende een uitstap sodra jy by ’n plek gekom het waar jy die verloop van die verhaal kon snap.
HOEWEL dit lyk of ’n rolprent bewegende beelde het, is daar in werklikheid ’n reeks stilstaande beelde wat kort ná mekaar geflits word. Projektors projekteer beelde teen 24 raampies per sekonde, wat vir ons die illusie van aanhoudende, lewensgetroue beweging skep.
Daar is lank gedink die rede is die nabeeldwerking van die oog. Een van die oog se eienskappe sou wees om dadelik iets te kan sien wanneer ’n mens in die lig daarna kyk. Maar die mens sou nie dadelik kon ophou sien nie—die afbeelding van dit wat deur die oog geregistreer is, sou nog ’n breukdeeltjie van ’n sekonde lank op die retina agterbly. Volg hierdie nabeelde mekaar vinnig genoeg op, sou hulle saamvloei en die illusie van beweging verskaf. Só is vas geglo.
Pleks van ’n afgeneemde mens wat op ’n gewone rolprentfilm allerhande bewegings uitvoer, is daar egter afgeneemde tekeninge of ander lewelose voorwerpe, die een na die ander, die een raampie op die film net so ietsie anders as die volgende, soos dié hieronder: