Geertsema lê myns insiens tereg groot klem daarop dat, vir die mens om 'n antwoordende wese te wees, dit verantwoordelikheid op alle lewensterreine impliseer - verantwoordelikheid teenoor God, jou medemens, die natuur en ook teenoor jouself.
So 'n definisie impliseer alreeds (soos by Geertsema) God as Skepper wat met die mens 'n verbond sluit en die mens wat daarop moet antwoord. Die hoogste norm waarvolgens die antwoord moet plaasvind en die koers van die mens se hele lewe bepaal, word by Vollenhoven egter eksplisiet gestel. Dit geld vir alle mense, ongeag watter geloof hulle mag aanhang. God se sentrale liefdesgebod waarvolgens die mens se antwoord moet geskied word, soos 'n prisma wat wit lig in helder kleure opbreek, in die alledaagse lewe op verskillende manier vergestalt, naamlik as oorgawe in geloof, trou in die huwelik, geregtigheid in die politiek en nog vele meer.
Stoker, Geertsema en (implisiet ook) Vollenhoven se idee van die mens as antwoordende wese blyk nogtans 'n duidelik bybelsbegronde gedagte te wees. God self openbaar dit van die mens in sy geskrewe Woord. Om hierdie goue draad deur die Skrif te volg, is binne die beperkte lengte van 'n artikel egter onmoontlik. Slegs een Skrifgedeelte word hier ter illustrasie gebruik. 'n Gedeelte is gekies waarin die kontras tussen die spelende en die antwoordende mens duidelik deur Christus self - God se finale openbaring - na vore gebring word.
Hierdie gedeelte vorm - na die voorafgaande oriënterende en oorsigtelike deel - die outeur se spesiale bydrae. Behalwe vir 'n ou studentepreek van baie jare gelede (waarvoor verskillende kommentare oor die betrokke Skrifgedeelte geraadpleeg is, maar nie hier vermeld hoef te word nie), maak die outeur ook met dankbaarheid gebruik van insigte wat Vollenhoven (2011) oor Matteus 11 geskryf het.
Die menslike lewe is vol kontraste soos lag en huil (vgl. Plessner 1965), vreugde en smart, spel en erns. 'n Mens moet egter tussen die twee begrippepare onderskei. Vreugde en hartseer, lag en traan oorval 'n mens as 't ware, terwyl die mens se verantwoordelikheid by spel en erns op die voorgrond staan.
Die Here Jesus kyk hier terug en stel vas wat die uitwerking van die optrede van Johannes die Doper asook sy eie werk tot dusver was. Dan spreek Hy hom uit oor die besluitloosheid en wispelturigheid van die skare wat hom gehoor en sy wonders gesien het asook hulle houding teenoor sy voorganger, Johannes die Doper.
Christus se oordeel word voorafgegaan deur 'n gesprek tussen Johannes en Jesus (Matt 11:1-15). Die drie hoofdele van die hoofstuk is dus die gesprek tussen Johannes en Jesus, Jesus se woorde aan die skare oor Johannes, en Jesus se vermaning aan die skare oor hulle onwilligheid tot 'n beslissende lewenskeuse. Die eerste twee gesprekke is egter belangrik om die derde goed te kan verstaan.
Johannes was die herout vir die koms van Christus. Hy het geweet dat wanneer die ware Môrester verskyn, hyself moet verdwyn. Hy het ook besef dat die koms van die langverwagte Messias wêreldomvattende betekenis sou hê. Hý sou die oplossing bied vir die probleem van die sonde en selfs die dood. Dit sou egter 'n andersoortige koninkryk wees as die politieke ryk wat die Joodse leiers verwag het.
Johannes het sy roeping as laaste profeet van Israel so ernstig opgeneem dat hy dit selfs gewaag het om die hoogmoedige koning Herodus op sy immorele lewe te wys. As 'beloning' vir sy dapperheid sug hy egter nou eensaam in die gevangenis. Hy wag en wag, dag na dag vir die koms van die koninkryk wat hy moes aankondig, maar niks gebeur nie. Dit is nie dat sy geloof in gedrang gekom het nie. Hy glo nog aan die Messias, maar omdat Christus blykbaar nie gekom het (soos Johannes moes profeteer) om Israel te oordeel nie, wonder Johannes of Jesus nie maar slegs die voorloper van die eintlike Verlosser is nie. Daarom stuur hy vanuit die benoude gevangenis 'n paar van sy dissipels met hierdie vraag aan Christus: 'Is U die een wat sou kom, of moet ons 'n ander een verwag?' Die skare hoor ook hierdie vraag.
Natuurlik doen Hy dit altyd in groot ontferming. In sy bewoënheid wil Hy hulle iets laat sien van die geweldig ernstige tyd waarin hulle lewe en hulle waarsku teen 'n verkeerde houding tydens so 'n belangrike epog in die wêreldgeskiedenis.
Die mense het heel waarskynlik verkeerde gedagtes oor Johannes gekoester. Daarom moet Jesus vir hulle vra wie hulle dink Johannes is en daarna vertel Hy hulle presies wie hierdie man eintlik is. Heel moontlik was Johannes vir hulle 'n baie interessante figuur. Eers woon hy alleen in die woestyn en leef van sprinkane en wilde heuning. Toe begin die man in sy eenvoudige klere preek en doop - 'n eienaardige karakter! Maar nou vind hulle dit moontlik nog interessanter dat dieselfde oortuigde prediker tog ook maar, net soos 'n gewone mens, begin twyfel het - soos 'n riet wat deur die wind heen en weer geslinger word.
Elia was 'n groot profeet. Hy het op die latere profete so 'n indruk gemaak dat die heel laaste teks van die Ou Testament (Mal 4:5-6) nog na hom verwys: 'Ek [die Here] gaan voor die dag van die Here [Christus se koms] vir julle 'n profeet [Johannes] stuur, sodat daar bekering sal wees en Ek julle land nie hoef te vernietig nie.' Jesus bevestig hierdie profesie (Matt 11:14) oor die tweede Elia.
Volgens Christus is Johannes egter groter, selfs belangriker as Elia, omdat hy die direkte en heel finale wegbereider van die koms van Christus en sy koninkryk is. Selfs onder alle mense, sê Hy, was daar nooit iemand belangriker nie. Maar selfs dan is die geringste in die koninkryk nog steeds groter as Johannes. Die uitspraak beteken heel waarskynlik dat Johannes in 'n sekere sin nie werklik deel gehad het - soos die Christene na hom - in die koms van die koninkryk soos dit in Christus se optrede vergestalt is nie.
Nadat Christus aan die omstanders verduidelik het wie Johannes eintlik was, wend Hy hom regstreeks tot hulle. Hy wys hulle op die gevaar waarin hulle self verkeer deur die tyd waarin Johannes en Hyself optree as onbelangrik te beskou en letterlik te verspeel. Soos in baie ander gevalle, tipies Oosters, beskuldig Hy hulle nie regstreeks nie, maar vertel hulle op 'n indirekte manier by wyse van 'n gelykenis die waarheid. Hierdie wyse is geensins minder effektief nie - inteendeel.
'n Gelykenis is eintlik 'n uitgebreide metafoor wat 'n raaisel bevat. Die destydse hoorders (vandag lesers) moes die geheime deur vind voordat die skatte van die koninkryk van God, wat met die koms van Christus aangebreek het, vir hulle oopgegaan het. Die beeld of verhaal omsluier die dieper betekenis van dit wat Christus bedoel (Smit 2010).
Soos al Christus se gelykenisse kom ook hierdie een uit die alledaagse lewe van destyds. Die boodskap daaragter is egter skerp. Dit gaan hier nie oor die kinderlikheid van die kindertjies wat op die markplein speel nie, maar oor hulle wispelturige kinderagtigheid.
'Waarmee sal ek hierdie geslag vergelyk?', vra Jesus. Die vraag suggereer dat die mense van destyds se optrede so onbegryplik is dat selfs Christus dit moeilik vind om iets te kry waarmee Hy dit kan vergelyk. Dan vergelyk Hy hulle met verveelde, spelende kinders. Met hierdie geslag word die mense bedoel wat in hierdie spesifieke tyd lewe. Christus veroordeel nie die hele geslag of skare uit die hoogte nie. Daar was wel mense wat Johannes en Jesus se boodskap ernstig as die Woord van God self geneem het en hulle bekeer het. Dit is nie hulle wat Christus hier in die oog het nie. Hy rig hom spesifiek tot diegene wat Johannes bloot as 'n kuriositeit beskou het. Christus verwyt hulle dat hulle alles so ligtelik opneem, spelend omgaan met die besondere tye wat God hulle gun om aan deel te hê.
Kinders boots graag na wat hulle in die grootmenswêreld hoor en sien en wat hulle beïndruk. Natuurlik speel hulle graag 'bruilof-bruilof' met die gedagte dat wanneer hulle eendag groot is, hulle ook só gaan trou. 'n Bruilof was destyds 'n belangrike okkasie wat dae lank geduur het en wat vereis het dat almal saamspeel. Behalwe die bruidspaar, moet daar ten minste ook 'n fluitspelertjie wees en 'n paar gaste wat kan sing en dans. Dalk was dit 'n warm middag en was die kinders al uitgespeel, want die vrolike fluitspel kon hulle nie in beweging kry nie.
Johannes was 'n boeteprediker wat waaragtige berou, skuldbelydenis en droefenis oor die volk se sondes wou hê, sodat hulle in Jesus se verlossingswerk kon deel. Soos baie van die vorige profete moes sy eie lewe ook sy boodskap konkreet maak: 'n sober lewe in die woestyn, geen wyn ('n teken van feestelikheid) en geklee in 'n kameelvel.
Maar Israel wou niks daarvan hoor nie. Johannes is hoogstens vir hulle 'n sonderlinge, snaakse, swaarmoedige figuur. Sy ernstige begrafnisgesig staan hulle nie aan nie. Meer nog: Johannes is eenvoudig 'n spelbreker. Hulle konklusie was dat hy van die duiwel besete moes wees. Vergeet dus van hom!
Terwyl hulle teenoor Johannes hulle bruilofspel speel, word daar in die tweede tafereel 'n nuwe spel teenoor Christus gespeel - dié van 'n begrafnis. Teenoor Christus neem hulle skielik die veronderstelde donker toon van Johannes oor. Soos reeds gesê, is die vorm van die spel nie die belangrikste nie - solank daar maar net voortgespeel kan word. Die ironie is dat Christus die ware Bruidegom is wat bruilof - sý koninkryk - op die aarde sou bring!
Christus is egter nie bereid om aan hulle begrafnisspeletjies deel te neem nie. Hy kyk nie hooghartig neer op die massa nie - tollenaars, sondaars en selfs heidene ingesluit. Hy is met innerlike ontferming bewoë oor hulle vir wie die lewe nie maar 'n speletjie is nie, maar 'n swaar juk. Hy ontferm hom oor tollenaars en afpersers soos Levi (Luk 5:27-32) en Saggeus (Luk 19:1-10), want die seun van die mens het nie gekom om dié te red wat op die regte pad is nie, maar juis sulke sondaars (Luk 5:32). Hy bemoei hom met 'n sondares wat sy voete met haar trane was, met haar hare afdroog en met haar hande salf (Luk 7:37-50). As ware Bruidegom het Christus ook nie beswaar gehad om 'n eenvoudige boerebruilof in Kana by te woon en die feesvreugde daar te red deur water in eersteklas wyn te verander nie (vgl. Van der Walt 1991:1-22).
Ook Christus word as 'n spelbreker bestempel en afgemaak as 'n vraat en wynsuiper - bloot omdat Hy bereid was om saam met eenvoudige mense en sondaars te praat, te eet en te drink.
Die groot vreugde van die koninkryk wat met Christus gekom het, was die rede vir Johannes se erns. Hy het met soveel erns opgetree, omdat hy wou hê dat hulle in die aanstaande vreugde moes deel. Die pad van die koninkryk loop immers oor begrafnis na bruilof, van afsterwing van die oue mens na die opstanding van die nuwe. Sy gehoor wou egter nie erns maak met hierdie vreugde nie.
Uit hierdie afdeling blyk dus baie duidelik waarom die skrywer van mening is dat dit gevaarlik kan wees om die mens primêr as homo ludens te beskryf. Hy verkies om eerder van 'n homo audiens en homo respondens te praat.
Die laaste gedeelte van hierdie besondere hoofstuk in die Bybel mag egter nie oorgeslaan word nie. Christus sluit eers die gelykenisgedeelte af (Matt 11:19c) met die woorde dat God met wysheid optree en dat 'n mens dit uit sy werke sal sien.
Die laaste verse (Matt 11:20-24) het vir die destydse Jode, wat met God se Woord gespeel het, nie goeie nuus ingehou nie. Wie met God se genadetyd speel, gaan spelenderwys sy oordeel tegemoet.
Ek vertrou dat my voorafgaande woorde ook vir Ponti Venter en sy vrou, Heinie, van betekenis en bemoediging mag wees. Sover ek hom (die afgelope byna 50 jaar) leer ken het, sien ek self wel sekere ooreenkomste tussen my vriend se lewe en werk en wat destyds - al is dit 2000 jaar gelede - plaasgevind het. Soos die mense ten tye van Johannes en Christus, leef ons wel in ander maar nie minder ernstige tye nie. Anders, omdat ons ná die koms van Christus, sy dood, opstanding en die uitstorting van sy Gees lewe. Sy koninkryk het reeds aangebreek. Tog bly die wêreld baie dieselfde, omdat ons tans wag op sy finale wederkoms. Dit beteken nie net wagtyd nie, maar ook werktyd, nie speeltyd nie, maar antwoordtyd. In Ponti Venter het 'n mens 'n voorbeeld van iemand wat fyn na hierdie unieke tyd (en ook die tyd van baie eeue daarvoor) geluister het en in die lig van God se Woord daarop geantwoord het - 'n voorbeeld van homo audiens et respondens.
Die Skepper het hom met besondere talente geseën: hiperintelligent (ek ken niemand anders wat so 'n skerp verstand soos hy het nie), maar terselfdertyd fyngevoelig en met 'n kunstenaarstemperament. (Sulke mense - veral die filosowe onder hulle - kan natuurlik soms ook baie onprakties wees!) Die diepgang in sy filosofie getuig van sy skerpsinnigheid. Die manier waarop hy met 'n alledaagse storie 'n mens kan meevoer, sowel as sy vertalings uit verskillende Europese tale, wys op sy estetiese aanleg. Daarby is hy geseën met 'n geheue soos die hardeskyf van 'n rekenaar.
Ponti is verder 'n eerlike, opregte mens op wie se integriteit 'n mens kan staatmaak. Teenoor sy studente was hy vriendelik, toeganklik en hulpvaardig en bereid om sy insigte met hulle te deel. Ook as kollega was 'n gesprek met hom altyd verrykend.
'n Belangrike kenmerk wat ek graag wil uitlig, is sy visie van Christelik-filosofiese denke. Dit was vir hom 'n roeping van Bo. As professor het hy daarvan getuig. (Hy verteenwoordig reeds die derde geslag reformatoriese filosowe in Suid-Afrika.)
As filosoof het hy ook die homo quaerens vergestalt en diep, indringende vrae oor die reuse in westerse denkgeskiedenis gestel. (Vgl. sy diktate oor die geskiedenis van die filosofie asook sy nuutste vertalings met kommentaar in Venter 2011, 2012a, 2012b). Hy was egter nie 'n ivoortoringfilosoof, wat net met die verlede of met sy eie gedagtes omgegaan het nie. Hy was deurentyd betrokke by sy eie tyd.
As homo gravis het hy - soos Sokrates van ouds - sy skerp vrae soos perdevlieë op ongemaklike plekke laat steek. Manmoedig het sy gevoel vir geregtigheid hom daartoe gedryf om mense in hoë poste se beleid te kritiseer en onreg en gekonkel te ontmasker. Hy was daarvan oortuig dat leiers nie oor van-God-afgeleide en dus goddelike gesag beskik nie en daarom is hulle feilbaar en nie bo verantwoording verhewe nie. Ongelukkig is dit nie altyd verstaan dat sy kritiese vrae positief bedoel was om 'n situasie te verbeter nie. Sy skerp uitsprake is dikwels as ondiplomaties beskou en moes noodwendig verontwaardiging ontlok. Dit moes nie altyd maklik gewees het vir 'n versiende mens nie. In alle geval het Ponti die pad van roepingsbesef en van 'n verantwoordelike homo respons in sy eie tyd geloop.
As homo gravis was hy egter geen homo tristis nie. Saam het ons twee - alreeds in die tagtigerjare, toe dit nog ongewoon was vir 'n wit mens om sy of haar gesig daar te wys - ver paaie in ander Afrikalande geloop. As toermaat het ek toe ook 'n ander kant - die homo felix en avonturier in Ponti ontdek.
Ten slotte kan hy, na sy uittrede in 2009 uit die aktiewe diens in die Skool vir Filosofie aan die Potchefstroomkampus van die Noordwes-Universiteit, ook die spelende mens (in die goeie sin van die begrip) vergestalt. Hy het nou die tyd om nie net met sy gedagtes te speel nie, maar hulle ook neer te pen en te publiseer. Hy het op sy Vyfhoekhoewe ook die geleenthede om as noodsaaklike afleiding op ander maniere 'rond te speel'.