“KODESA? Is dit ’n nuwe kopseerpil?” 'n Ondersoek na die Afrikanervrou se politieke ingesteldheid in die 20ste eeu. | LitNet
Loraine Maritz 2012-03-12
In 1992, in die tyd toe die onderhandelinge vir ’n demokratiese Suid-Afrika aan die gang was, het ’n artikel in Sarie, ’n Afrikaanse vrouetydskrif, verskyn, getitel: “Wat maak hulle by KODESA?”. KODESA was ’n veelparty-konferensie om die oorgangsmeganismes na ’n demokratiese Suid-Afrika daar te stel. Die inhoud en die toon van die artikel het daarop gedui dat die skrywers aangeneem het dat Sarie-lesers nie net onkundig was oor die politieke onderhandelinge nie, maar ook nie in politiek belanggestel het nie. Afrikaanse vroue was met die herlewing van Afrikanernasionalisme ná 1902 soms, in hul rol as “volksmoeder”, betrokke in die politiek. Ná 1948 het die Afrikanervrou polities afsydig geword. Dit was grootliks as gevolg van die rol – dié van onderdanige vrou wat swyg in die openbaar – wat patriargie en die kerk aan haar toegedig het. Sy moes dit wat belangrik was vir die Afrikaner, beskerm en ook die jeug weerbaar maak. Sy het dus indirek ’n politieke funksie vervul. Ná 1990, met die beëindiging van apartheid en op pad na ’n demokratiese Suid-Afrika, is die Afrikanervrou gelaat sonder haar tradisionele ankers: dat die Afrikaner, en blankes, meerderwaardig is; dat Afrikaners ’n spesiale verhouding met God het en dat Suid-Afrika regmatig aan die Afrikaner behoort. Die Afrikanervrou was sonder identiteit. Dit was hierdie polities afsydige en identiteitlose Afrikanervrou wat die lesersmark van Sarie was en vir wie die artikel geskryf is.
4.2.2 Die beklemtoning van vroulikheid of die beklemtoning van die verskille tussen man en vrou
Tydens dieselfde simposium van 1974 het dr. N. Diederichs, die destydse minister van finansies, die verskille tussen mans en vroue beklemtoon, naamlik: “Die man het te doen met die meer verstandelike, die man het te doen met die meer uiterlike van die volk. En u het te doen met die innerlike, die waardesy, die onsienlike, die gevoelsmatige, die intuïtiewe wat in die politiek nodig is” (Diederichs 1975:22). Diederichs se opdrag aan die vrou is dat sy met al haar spesiale eienskappe soos ’n “filtreerbuis” moet wees waardeur die volkslewe moet gaan sodat dit alles “behou wat goed en reg en blywend en ewig en skoon en edel is, wat eie aan daardie volk is”.
Dié stereotipering van geslagte is nie vir alle mans aanvaarbaar nie. Franklin Sonn het die volgende stelling gemaak: “Die menslikheid van sowel mans as vroue word verwring deur mans net in positiewe of dominante rolle voor te stel, en vroue net in negatiewe of passiewe rolle” (Van der Vyver 1987:226–7). Kate Jowell het dieselfde begrip anders verduidelik: manlike stereotipes soos die geharde onemosionele, analitiese besluitnemer is ’n skaars spesie. Sy meen dat suksesvolle mans dikwels intuïtiewe, kreatiewe of selfs emosionele eienskappe het – eienskappe wat gewoonlik as eerder “vroulik” as “manlik” bestempel sal word (Van der Vyver 1987:226–7).
Alba Bouwer het ’n opmerking wat M.E. Rothman al in 1923 gemaak het, herhaal: “Hulle (die mans) kan maar nie gewoon (sic) raak aan die gedagte van ’n gelyk-optredende vrou nie. Hulle beskou ons nog as ’n ander soort mens, en dit bewys hulle deur ons gedurig te prys en te vertel en herhaal en weer te vertel hoe goed en knap ons is, en hoeveel beter as hulle. Sou dit waar wees?”. Sy vra dan ook: “Prys die mans mekaar ook so?” (1975:12–3). Hierdie optrede van mans, die (valse?) ophemeling van die vrou, sluit aan by die pedestal-gedagte, maar uiteindelik word die verskille tussen die twee geslagte daarmee beklemtoon.
Volgens Carole Charlewood, televisie-aanbieder en joernalis, moet dogters van kleins af gekondisioneer word om nie ondergeskik te wil wees nie. Hulle moet weet dat hulle ’n belangrike rol het om te speel in die politiek van die land en dat dit nie vir die mans gelos moet word nie. Hulle moet ook glo dat dit nie onvroulik is om polities selfgeldend te wees nie (Swanepoel 1992:44–5). Die skrywer van die betrokke artikel, die joernalis Martie Swanepoel, pleit dan ook: “[V]roue moet hul stem laat opklink oor sake wat hulle raak.”
“As jy ’n stortvloed emosies en reaksies wil ontketen, noem net die woord ‘vroueregte’ in ’n geselskap.” Mans raak verontwaardig omdat vroue dan “eie regte” moet kry en vroue word “vuurwarm” omdat daar so min aandag daaraan geskenk word. Vroue sal baie vinnig verskeie voorbeelde van diskriminasie teen vroue gee, of dit nou in die beroepswêreld is, in die gesin, seksuele uitbuiting, of baie ander. Hierdie stelling word deur die joernalis Carlien Wessels gemaak in die Sarie van 14 April 1993 (Wessels 1993:72–3), net nadat die regering konsepwette teen diskriminasie voorgelê het. Kenners oor ’n wye spektrum is geraadpleeg vir die skryf van die artikel: Margaret Lessing van die Vroueburo, dr. Irma Labuschagne, kriminoloog van UNISA, adv. Francis Bosman en die politikus Dene Smuts, om ’n paar te noem. Almal het gesê die beste manier om diskriminasie teen vroue stop te sit is om vroue deel te maak van die besluitnemingsproses. Vroue moet ’n baie groter bydrae lewer tot die opstel van wette – hulle moet die politiek betree.5
Anon. s.j. Die vroue-optog, 22 Junie 1940. Opgestel deur die reëlingskomitee. Johannesburg: Afrikaanse Pers.
Maritz, L. 2010. “In die vyand se kraal”. Die rol en ervaring van Afrikanervroue in die Women’s National Coalition. LitNet Akademies, 7(3).
http://www.litnet.co.za/Article/in-die-vyand-se-kraal-die-rol-en-ervaring-van-afrikanervroue-in-die-womens-national (26 Februarie 2012 geraadpleeg.
1Du Plessis, T. en M. Swanepoel. 1992. Wat maak hulle by Kodesa? Sarie, 27 Mei, ble. 42–3.