Sonja Loots: 'Hulle' moet in hul pasoppens wees, want dit raak belaglik | Netwerk24
Deur Sonja Loots 30 Augustus 2020 00:05
Hoekom het Hitler selfmoord gepleeg?
Omdat hy nie sy gasrekening kon betaal nie.
Wat 'n onsmaaklike grap. Bepaald nie een wat mens in ordentlike geselskap vertel nie. Maar is dit so gruwelik dat dit gesny moet word uit 'n reeds gitswart roman, wie se tienjarige hoofkarakter 'n morbiede fassinasie met Hitler ontwikkel?
Die Britse uitgewer Faber & Faber dink só. Hy het dit verwyder uit die Engelse vertaling van 'n roman wat pas met die Internasionale Bookerprys bekroon is. Só wil die uitgewer voorkom dat lesers "ongemaklik" voel, sê die Engelse vertaler van De Avond is Ongemak, 'n boek wat nou ook as The Discomfort of Evening groot lof inoes.
In 'n onderhoud met de Volkskrant beskryf sy die Britse leserspubliek as "gevoeliger vir diskriminasie" as hul Nederlandse eweknieë. Sy vertel ook dat dié uitgewer toenemend sogenaamde sensitivity readers vra om manuskripte te lees en hulle te adviseer oor sake waaroor lesers aanstoot sou kon neem.
Die skrywer, Marieke Lucas Rijneveld, vertel aan dieselfde koerant dat sy agterna spyt gekry het dat sy ingestem het dat die grap verwyder word. 'n Mens kan nie verhelp om te wonder hoekom sy dit hoegenaamd gedoen het nie. Hoewel die roman op 'n melkboerdery afspeel, handel dit allermins oor koeitjies en kalfies. Bloedskande, sadistiese seksuele eksperimentering en wreedheid teenoor diere kom alles aan bod in dié verhaal van 'n gesin in rou nadat die oudste seun verdrink.
Duidelik nie 'n roman wat sensitiewe lesers, of sensitivity readers, verveeld gaan laat nie.
Die hoofkarakter, wat bang was dat haar pa haar gunstelingkonyn vir die Kersmaal sou slag, het die aand voor sy dood in 'n gebed die Here gevra om eerder haar broer as haar konyn te laat sterf. Terwyl sy met enorme skuldgevoelens worstel, ontspoor sy sielkundig. Sy ontdek dat sy op dieselfde dag as Hitler verjaar en raak oortuig dat sy soos hy lyk en dat daar Jode op hul solder skuil.
Duidelik nie 'n roman wat sensitiewe lesers, of sensitivity readers, verveeld gaan laat nie. Juis daarom is dit so belaglik dat die Engelse uitgewer wil voorkom "dat lezers zich ongemakkelijk zouden voelen" by die lees van 'n roman met die woord "ongemak" in die titel!
Dit druis boonop in teen wat Rijneveld se skrywersetos blyk te wees. Haar skrywershelde is Gerard Reve en Jan Wolkers, berugte menere wat hulle deur niks en niemand sou laat voorskryf het oor wat in hul skokkende skryfwerk hoort en wat nié. Sy vertel dat die heel grootste invloed op haar skrywerskap die Bybel was, omdat sy as kind meegesleur is deur die heftige en angsaanjaende verhale. En sy verklaar dat sy nie wegstuur van skryfwerk wat kwetsend kan wees nie: "Ik vraag met niet langer: Kan ik dit wel schrijven? Kwets ik mijn ouders hiermee? Nee, ik ben de schrijver, alles is voor de kunst."
Dan verwys sy weer na Wolkers, van wie sy sou geleer het om "onverbiddelik" te wees.
Tot hier kan mens simpatiseer met die feit dat juis Rijneveld, 'n sterk voorstander van uitdrukkingsvryheid, 'n slagoffer was van haar Engelse uitgewer se kloekmoedigheid. Maar wag, daar is 'n kinkel in die kabel. In mediadekking oor die prys verwys publikasies soos The Guardian en The New York Times strykdeur na Rijneveld as "they". Rijneveld is transgender en verkies dat die voornaamwoord "hulle" gebruik word om na haar te verwys. Die gevolg is dat wie ook die groot ongeluk het om deur só 'n berig te worstel, rigtingloos in die grammatika-gramadoelas gestrand raak.
Dit is ironies dat iemand wat met groot bravade vertel dat sy haar nie laat voorskryf nie, haar wel deur haar Britse uitgewer laat voorskryf. En haar dan boonop skaar by 'n transgender-groepering wat ander wil voorsê oor hoe om voornaamwoorde te gebruik.
Haar teenkanting teen voorskriftelikheid oor hoe sy woorde en taal gebruik, is nie slegs háár beskore nie. Dis 'n vryheid wat die res van ons, ons ook kan opeis.