You are here: Home » Content » Afrikaans Huistaal Graad 8 » Om met woorde te werk en woordeskat uit te brei
Om met woorde te werk en woordeskat uit te breiAKTIWITEIT 1Om met woorde te werk en woordeskat uit te breiTable 1
Gaan nou weer terug na die drie berigte in Module 9. Stel spanne saam in julle klas en hou 'n vasvra oor woorde wat vir julle "vreemd" of "onbekend" is. (Wenk: moenie vra dat iemand moet verduidelik wat 'n woord beteken nie; vra liewer hoe 'n mens dit in 'n sin gebruik, of 'n teenoorgestelde, ens.) Laat die onderwyser as skeidsregter optree. Teken al die woorde aan wat jy nie ken nie, en gaan slaan die betekenis daarvan in 'n woordeboek na.Intensiewe vormeIn Teks C staan daar in die opskrif: "dolleë"/dolleeg. Só 'n vorm van 'n woord noem ons 'n INTENSIEWE VORM, en dis dikwels nie moontlik om te verstaan wat die eerste deel beteken nie, omdat hierdie verskynsel 'n baie ou verskynsel is in die tale waarvan Afrikaans familie is. Maar dis nogtans interessant om hierdie vorme te ken en te gebruik – dis 'n manier om jou taal kleurvol te maak.Skryf intensiewe vorme vir die volgende woorde neer (die woorde kom uit die tekste):verlig koud heet (warm – teks D) wakker kaal styf lam Baie van die woorde het meer as een intensiewe vorm en word by verskillende betekenisse van die woord gebruik.Kom ons keer die speletjie om:Gee woorde waarvan die intensiewe vorm met die volgende deel begin:skreeu blits dood (baie meer as net een) AKTIWITEIT 2Om met sinne te werk en direkte en indirekte rede, aktief en passief te oefenTable 2
Nou gaan ons weer met sinne werk. Julle onthou mos nog die Direkte en Indirekte rede en Aktief en Passief, of hoe?1. Skryf nou die volgende sinne in die Aktief (bedrywende vorm) of Passief (lydende vorm):1.1. Hy is teen sewe-uur bevry.1.2. By die hospitaal is hy glo vir beroerte behandel.1.3. Niks word van sy beroerte en behandeling vermeld nie.1.4. Seling het die slang losgeskop, waarna dit deur die kantoor is.1.5. Die man het glo Maandagaand by die NG Kerk se pastorie probeer inbreek. (Die polisie gebruik hierdie sin dikwels in die Passief wanneer hulle nog nie weet wie die skuldige is nie.)1.6. Die betrokke hospitaal het gister op versoek van Die Burger Melanie se lêer uitgehaal.1.7. Die polisie het 'n natuurbewaarder ontbied.2. Die volgende sinne uit die drie tekste is in die Direkte of Indirekte Rede. Skryf elkeen in die ander vorm oor.2.1 "Toe ek wakker skrik, was ek kaal en het in 'n laai in die hospitaal se lykshuis gelê."2.2 Sy seun het bevestig dat hy sy pa dié dag hospitaal toe geneem en vier dae later weer gaan haal het.2.3 Die superintendent het gesê die lêer wys hy is die vorige jaar laas daar behandel.AKTIWITEIT 3Om 'n teks te ondersoek en die styltegnieke, tema, intrige, karakterbeelding en ander elemente te verstaanTable 3
Lees die verhaal Die Wors deur Hennie Aucamp wat verskyn in sy debuutbundel, Een Somermiddag en uitgegee is deur Tafelberg-uitgewers en reageer op die letterkundige en ander vrae wat daaroor gestel word. Beantwoord nou die vrae nadat jy die bespreking/inligting bokant elke vraag deeglik deurgelees en verstaan het.1. Wie, dink jy, is die teikengehoor van hierdie verhaal (op watter ouderdomsgroep as leser is hierdie verhaal gemik)? 2. Verduidelik of en hoe die taal, inhoud en karakters by die teikenlesers aanpas.Hierdie verhaal bestaan uit vier dele, wat van mekaar geskei word in die teks. In elk van die dele, buiten in die derde deel, wat handel oor die seuns wat vir Danie en Pen weghardloop, is daar verskillende karakters/groepe karakters wat in KONFLIK met mekaar verkeer (soms meer as een soort konflik binne dieselfde deel).3. Die eerste deel handel oor Wimpie, Tatties (Flossie) en hulle konflik met Bet.3.1 Hoe word Bet voorgestel? (Haal bewyse uit die teks.)3.2 Noem al die redes waarom die twee seuns nie van hulle taak en van die sog hou nie.3.3 Is daar ooit sprake van 'n ander konflik in hierdie deel buiten tussen die twee seuns en Bet? Verduidelik jou antwoord.3.4 Wat leer ons van Wimpie se karakter in hierdie deel?3.5 En van Tatties s'n?4. Die tweede deel: die aankoms van die Sagies4.1 Kan jy uit die teks bewyse kry dat ons op konflik voorberei word wanneer ons lees van die Sagies se aankoms? Verduidelik.4.2 Lees weer mooi die paragrawe in hierdie deel waar vertel word van die Sagies se aan­koms. Uit wie se oog kyk die verteller wanneer hy die aankoms beskryf: Wimpie se mense of die Sagies? Waarom dink jy is dit so?5. Die seunsDie hoofmoment / belangrikste konflik in die verhaal is dié tussen Wimpie en Tatties (en dalk nog een) aan die een kant, en Danie en Pen aan die ander kant.5.1 Hoe word die leser voorberei dat daar 'n konflik tussen hierdie karakters gaan ontstaan? (Hier moet jy weer vroeër in die verhaal gaan lees.)5.2 Hoe verskil die twee groepe karakters van mekaar?5.3 Reeds vroeër in die verhaal word die leser voorberei dat Wimpie met 'n plan vorendag gaan kom om sy regmatige deel op te eis. Waaruit kan ons dit aflei?5.4 Hoe oud is hierdie seuns omtrent? Kyk of jy jou antwoord uit die verhaal kan motiveer.5.5 Wat verwag die leser gaan gebeur wanneer Wimpie en Tatties vir Danie en Pen probeer ontglip?6. Aan die einde gebeur iets wat die leser hoegenaamd nie verwag nie: een van die karakters "draai" teen die ander in sy groep Hierdie verskynsel noem ons IRONIE – wanneer iets gebeur wat ons juis nie verwag nie.Verduidelik nou in een kort paragrafie (drie tot vier sinne) die ironie in die slot van die verhaal. 7. Kan jy nou volledig verduidelik waarom die titel van die verhaal Die wors is, en of dit 'n gepaste titel is?AKTIWITEIT 4Om op sinvolle en akkurate wyse inligting mondeling oor te draJy het sekerlik al self in jou lewe iemand probeer uitoorlê/was self die "slagoffer" van so 'n spulletjie. Gaan berei nou 'n kort mondelinge stuk voor en kom vertel die klas van jou ervaring. (Jy kan selfs saam met 'n maat of twee hierdie episode mondeling rolspeel.)Table 4
AKTIWITEIT 5Om taal te lees vir die waardering van die estetiese daarinTable 5
Voer die opdragte daaroor uit. Lees die gedig Ek is oek important deur Peter Snyders, dit kom voor in 'n Ordinary mens. Dit is uitgegee deur TAFELBERG. 1. Hierdie gedig bestaan uit een enkele sin in dialektiese Afrikaans geskryf. Skryf die sin waaruit die gedig bestaan, in Standaardafrikaans neer.2. Gesels in groepe oor watter woorde/uitdrukkings nie-standaard is nie.3. Sal die gedig dieselfde trefkrag hê indien dit in Standaardafrikaans geskryf is?Waarom nie?4. Wie is die verteller in die gedig? Motiveer jou antwoord uit die gedig self.5. Ons kan uit die vorm van die gedig agterkom/aflei dat die verteller kwaad is (kyk maar hoe elke reël as 't ware 'n kort, driftige veeg met 'n besem voorstel). Watter woord(e) sê verder dat die verteller kwaad is?Hierdie gedig, anders as byvoorbeeld Klara Majola, het geen rymskema of strofes nie. Ons noem so 'n gedig 'n VRYE VERS. Tog is daar baie ander tegnieke wat die gedig aanmekaar hou.6. Hoe maak die digter van herhaling gebruik om die gedig te bind?7. Skryf neer wat die mense alles rondgegooi het. Het dit nou nog enige nut vir iemand?8. Kyk 'n bietjie na die wyse waarop "r o n d g e g o o i" geskryf is. Is daar 'n bepaalde rede hiervoor? [Ons kan ook vra: pas dit binne die konteks van die gedig?]9. Tot watter gevolgtrekking kom die verteller aan die einde van die gedig?10. Wie is in sy oë die belangrikste: "julle" of "ek"? Waarom sê jy so – en motiveer uit die konteks en nie uit jou eie gevoel nie.AKTIWITEIT 6Om vir spesifieke inligting en kerngedagtes te luisterTable 6
Luister terwyl die onderwyser die onderstaande stuk hardop lees.Teks AKinders skryf eie handves op internasionale beraad oor kinderregte op Somerset-WesDie toekoms van en besluite oor die kind kan net deur die kind self bepaal en ge­neem word! Dis die boodskap wat meer as 200 kinders in een stem uitgebring het op die Internasionale Spitsberaad oor die Regte van Kinders in Suid-Afrika.Volgens mnr. David Fortune, woordvoerder van Molo Songololo, sal die handves van kinderregte wat hier deur die kinders tussen die ouderdomme van 12 en 17 self geskryf word, aan die Konferensie vir Volwassenes oor Kinderregte voorgelê word.Mnr. Thabo Mbeki het op die amptelike ope­ning van die beraad gesê kinders se be­lange moet aan die bopunt van die politie­ke agenda geplaas word. 'n Kinderverteen­woordiger is gister tydens die afsluiting van die beraad deur die kinders self aangewys. Caroline Kryne (17) van Suid-Gauteng het gesê die doel van die beraad was nie net vir kinders om hul stemme te laat hoor nie, maar ook om veral ouers se oë oop te maak. "Ek sal hierop voort­bou en die beskerming van die kind beklem­toon," het Caroline gis­ter aan JIP gesê.Caroline het ook haar gevoel oor die behan­deling van straatkinders sterk uitgespreek. Sy het gesê hoewel daar regte vir die straat­kind moet wees, moet daar ook voorsiening ge­maak word vir die "toekomstige straat­kind."Vir Sindokuhle Zondi (12) en Nokuthuno Cebekhulu (13) van Pietermaritzburg word die kind die meeste op opvoed­kun­dige gebied afgeskeep. "Van ons skole het nie eens 'n biblioteek of 'n en­kele re­kenaar nie. Dalk sal die handves hierdie probleme oplos."Mev. Scholastica Kimaryo van Unicef het gister die versekering gegee dat die hand­ves 'n werklikheid sal word en "ek sal persoonlik die boodskap hier aan die Verenigde Nasies oordra."Die handves is opgestel uit die verslae van die onderskeie werkwinkels wat die afgelope paar dae vir die kinders gehou is. Die kinders het ten tyde hiervan hulle idees en oplossings oor onder meer op­voeding, straatkinders, gesinslewe, mis­handeling en kinderarbeid in dié hand­ves saamgevat. Die idees is oorgedra in verstaanbare mediums soos musiek, op­voerings en gedigte.Die handves, wat vandag amptelik aan­geneem word, bestaan uit 'n voorrede en afdelings wat handel oor die oortreding van kinderregte, die basiese regte van die kind, alle vorms van geweld, die kind in gesinsverband, gesondheid en welsyn, die reg op opvoeding, kinder­arbeid en straat­kinders.(aangepas uit Die Burger)Beantwoord nou die volgende vrae in jou eie woorde en in volsinne, tensy anders gevra.1. Haal drie woorde aan wat aandui dat die konferensiegangers waarskynlik almal saamgestem het dat net kinders alleen oor die regte en toekoms van die kind kan besluit.2. Wat gaan gebeur met die Handves van Kinderregte wat saamgestel is?3. Wat beteken dit as iets "aan die bopunt van die (politieke) agenda" geplaas word?4. Waar, dink jy, gaan die kinderverteenwoordiger haar stem laat hoor?5. Sê in jou eie woorde waaroor Caroline baie sterk voel.6. Wat, dink jy, bedoel sy met haar verwysing na "die toekomstige straatkind"?7. Watter aanduiding kry ons uit die inhoud van die leesstuk (buiten die naam "Internasio­na­le . . ." in par. 1) dat dit nie 'n spitsberaad vir Suid-Afrikaners alleenlik was nie?8. Verduidelik die proses wat by die spitsberaad plaasgevind het totdat die finale verslag opgestel is.9. Wat is 'n "voorrede"?10. Daar word in die artikel veral na drie terreine verwys waaroor van die konferensiegangers wat in die koerant aangehaal word, baie sterk voel. Skryf slegs hierdie drie terreine neer.11. Watter ander afdelings kom nog in die Handves voor?AKTIWITEIT 7Om te debatteer en saam te besin oor die regte van kinders in 'n skoolTable 7
Hoewel ons nie by hierdie spitsberaad oor kinderregte kon wees nie, sit ons tog almal saam as graad 8-leerders van een skool. Elkeen het 'n bepaalde siening oor watter regte hy/sy en ander rolspelers in die skool en klaskamer het of behoort te hê.Vorm groepe van ses tot sewe leerders en doen die volgende:identifiseer die rolspelers in die skool wat by opvoeding betrokke is; identifiseer die verskillende terreine waarin julle opgevoed word.Gesels nou oor die regte wat elke rolspeler/groep rolspelers op elke terrein het en watter regte hulle behoort te hê.Kyk na sake soos:Het alle leerders dieselfde regte (binne julle skool)? Moet alle leerders dieselfde regte hê? Wat is die verskil tussen "regte" en "voorregte"? Moet leerders wat nie wil saamwerk om aan ander hulle regte te gee nie, steeds dieselfde regte hê, of moet daar anders teen hulle opgetree word? Hoe word daar opgetree teen oortreders van regte in julle skool? Hoe kan daar opgetree word teen sulke oortreders?AKTIWITEIT 8Om 'n eie Handves van die Regte van Leerders binne die skool saam te stelTable 8
Elke groep werk nou, nadat die hele klas se menings oor die onderskeie sake aangehoor is, aan 'n plakkaat met die titel: Handves van die Regte van Leerders aan . . . (Skool se naam).Onthou om al die terreine en regte waaroor julle in julle groep/die klas gesels het, in die dokument te vervat. Hierdie plakkate kan uiteindelik teen die aanplakbord in die klas/kennisgewingbord van die skool aangebring word.
MemorandumAKTIWITEIT 1Behandel intensiewe vorme, wys op die enkele gevalle waar dié vorme twee woorde is, ens. Met 'n sterk klas kan u dalk die leerders 'n bietjie laat navorsing doen oor die oorspronklike betekenis van baie van die eerste dele van die vorme.doodverlig, yskoud, snikheet/snikhete, wawyd wakker, poedelkaal, stokstyf, boeglam skreeulelik, blitsvinnig, doodbang/-benoud/-verlig ens.AKTIWITEIT 2Bloot hersieningsoefeningAktief/passief1. Hulle/Die polisie het hom teen sewe-uur bevry.2. Hulle/die hospitaal/verpleegpersoneel/dokter het hom glo vir beroerte behandel.3. Die lêer meld/noem/sê niks van sy beroerte en behandeling nie.4. Seling het die slang mos geskop, waarna dit deur die kantoor geseil/weggeseil/weggekom/ gevlug het.5. Daar is glo Maandagaand by die NG Kerk se pastorie probeer inbreek.6. Die lêer is gister op versoek van Die Burger deur die betrokke hospitaal uitgehaal.7. 'n Natuurbewaarder is deur die polisie ontbied.Direkte/Indirekte rede8. Hy sê hy het kaal in 'n laai in die lykshuis van die hospitaal wakker geskrik. 9. Sy seun het gesê: "Ja, ek het beslis/definitief my pa daardie dag hospitaal toe geneem en hom vier dae later/daarna weer gaan haal.10. Die superintendent het gesê: "Die lêer wys die man is verlede jaar laas hier behandel."AKTIWITEIT 3Lees die verhaal aan die klas voor/laat leerders self hardop lees (vir punte) of u kan selfs 'n rolverdeling hê met die verskillende karakters en 'n verteller. Laat dele van die verhaal dramatiseer vir meer effek.1. Sekerlik hoofsaaklik jong tieners2. eenvoudige taal, leefwêreld van tienerseuns opgeroep, karakters self is om en by daardie ouderdom3.1 lelik/gevaarlik/besete (varke van Gadara) skelm, log "homp vleis"3.2 koud/ver om te stap/doen dit al te lank/, sog is vir hulle iets vreesliks, wreed/slinks3.3 Ja – wanneer Wimpie vir Tatties die laaste keer die dikmelk laat gooi – effense weerstand by Tatties, maar Wimpie praat dit goed met sy gladde mond.3.4 oorheersend/leier/vinnig met plannetjies/probeer altyd loskom3.5 onderdanig/doen maar mee4.1 Ja – Willemses hou nie van Sagies – gedurige verwysings na hulle sukkelende bestaan en asery, gaste onwelkom, veral die Sagies.4.2 Wimpie-hulle s'n – leser moet die Sagies sien soos hulle hulle sien sodat ons simpatie met Wimpie hulle het.5. Sluit aan by voorafgaande, "nie dat hulle oorloop van liefde vir mekaar nie!"ook die inleiding tot die gesels – minagtende verwysing na Tatties.twee plaasseuns en maats op hulle plaas, teenoor twee broers, een ouer en een jongerOuer broer baie baasspelerig (amper soos Wimpie), dus verwag ons 'n soort "leierskapstryd".Jongste boetie onderdanig, byna soos Tatties – dus eerder passiewe karakters in konflikVerwys weer na hoe hy Tatties uitoorlê het met die gee van die laaste dikmelk± 13, 14 – Wimpie nog op plaasskool (seker tot st 5, 6 - gr 7/8) terwyl Danie 'n bietjie ouer is – reeds in dorpskool, en Pen natuurlik effens jonger.dat die seuns tog maar op hulle gaan afkom/die wors in die hande gaan kry wat Wimpie weggesteek het toe hulle gaan hout soek het6. Flossie was die hele tyd een van die bondgenote – saamgegaan as hulle Bet versorg, is daar om Tatties te "troos" toe Danie minagtend na hom verwys, maar noudat die maats hulle regmatige deel van die wors kry en kan geniet, is dit juis hy wat die wors opgeëet het sodat die seuns niks kry nie - en hulle het juis van die Sagie-broers af weggevlug sodat húlle nie van die wors moet kry nie.7. Die hele verhaal en konflik tussen die verskillende karakters draai eintlik om die wors, wie se reg dit is om daarvan te eet en al die planne om juis daardie reg te kan uitoefen. Ja, beslis 'n gepaste titel, want dit verklap niks van die verrassende slot nie.AKTIWITEIT 5Behandel eers die gedig sonder om na die vrae te verwys. Laat leerders die gedig voorlees. Dit kan selfs 'n projek wees waar groepe die gedig kan dramatiseer/rolspeel. Hierdie gedig lei hom ook tot 'n bespreking of twee, drie: Wie is belangrik (er): die ryk morsjorse of die arm (e) straatveërs en skoonmakers en karweiers van huisvullis?1. As al julle rykaards julle geld uitgegee en julle piesangskille in die slootjie gegooi het, julle buskaartjies stukkend geskeur en op die grond laat val het, julle wyn en koeldrank gedrink het en die leë bottels en blikkies sommer in die stegies neergesit het en julle visgrate en (halfgeëte vrugte en stukkende boksies oral neergegooi het, kom ek en maak alles skoon. Daarom is ek ook belangrik.2. Leerders verskaf self antwoorde.3. Beslis nie – kyk maar net na die sin en woorde: die ritme, atmosfeer en hele stemming van die gedig sal verander.4. straatveër – "dan kom ek en maakie wêreld weer skoon"5. "geldgatte", "bustikkets soes confetti gestrooi", "vrot vrugte"6. Noem alles byna gelyk op "en julle . . ." "en julle . . ."Hierdie woorde staan ook elke keer op dieselfde plek in die reël.7. piesangskille, gebruikte buskaartjies, leë bottels en blikkies, halfgeëte vrugte, leë boksiesNee, geen nut vir enigeen – is net maar rommel8. Nie teen mekaar soos normaalweg nie – wil dalk iets wys/visualiseer hoe die rommel gestrooi is.9. Hy is belangrik omdat hy ander mense se gemors opruim.10. "Ek" – hy maak agter "belangrike/ryk" mense skoon.AKTIWITEIT 6Kinders se eie volsinne moet die volgende inhoud oordra:1. "in een stem"2. Gaan aan die Konferensie vir Volwassenes oor Kinderregte oorhandig word, ook in die parlement en die VN bespreek word.3. een van die belangrikste dinge waaraan die parlement aandag moet gee / Parlement moet heel eerste hieraan aandag gee4. by die Konferensie vir Volwassenes oor Kinderregte en waarskynlik ook in die parlement5. mishandeling van kinders ("beskerming van die kind") en die lot van straatkinders, getal straatkinders van die toekoms6. Wil waarskynlik hê daar moet iets gedoen word sodat daar minder/geen straatkinders is.7. Verteenwoordiger van Unicef/VN was daar (Unicef – VN se arm wat met opvoeding van kinders werk).8. Kinders het in groepe oor aspekte van kinderregte gepraat, hulle idees / sieninge oorgedra met musiek / deur gedigte en dramatisering, waarna die verslae van die onderskeie groepe gebruik is om die finale verslag saam te stel.9. inleidende hoofstuk10. kindermishandeling, straatkinders, opvoeding11. oortreding van kinderregte, die kind in die gesin, gesondheid, welsyn, kinderarbeid(Dis belangrik dat leerders nie weer al die afdelings noem nie, maar dié vraag is juis daarop gerig om te kyk of hulle verstaan dat "beskerming van kinders" met kindermishaneling, en dus geweld te doen het.)AKTIWITEIT 7Hierdie aktiwiteit kan 'n verfrissende en selfs insiggewende gesprek word en u en die leerders met nuwe oë na mekaar, ander onderwysers en skoolpersoneel laat kyk en waardeer. Dalk is die tyd ryp dat leerders mekaar aanspreek oor lasposte, moeilikheidmakers ens. wat dissipline ondermyn ens. Hierdie soort besprekings kom meesal by oplossings uit en bly nie vassteek by beskuldigings nie. Dis o.m. u taak om die leerders te begelei na oplossings en om verder te gaan as net ander die skuld te gee. So maak ons van hulle "groter" mense.
« Previous module in collection Om geskrewe taal in digvorm te verstaan en waardeer
Next module in collection » Skriftelike weergawe van hoofpunte in 'n teks
This work is licensed by Siyavula Uploaders under a Creative Commons Attribution License (CC-BY 3.0), and is an Open Educational Resource. Last edited by Siyavula Uploaders on May 26, 2009 8:03 am -0500. Add to a lens