Xibukwana lexi xi ni mahungu hi ku angarha hi ndzingetelo wa mirhi. Mahungu lawa yo kongoma ya ndzingetelo wa mirhi lowu u lavaka ku wu nghenela kumbe lowu u hlohleteriwaka ku wu nghenela ma fanele ku huma no kumeka eka valavisisi va ndzingetelo lowu.
Xibukwana lexi xi humelerisiwile hi ku pfuniwa hi swirho swa vuswikoti bya xiyimo xa le henhla xikanwe ni swinwana swirho swa tikomiti hi ku hambana ka tona. Vanwana va lava pfuneke swinene I vatirhi va le ka Ndzawulo ya Rihanyo, ngopfu-ngopfu va xiyenge xa Ndzavisiso wa Tisisiteme ta swa Rihanyo, Nhlanganiso wa Mindzavisiso ni xa Epidemiyoloji ni Vulawuri bya Mirhi?
Xibukwana lexi xi tirhisile man?
Ku ringetela mirhi I ndzavisiso lowu lavaka ku kambela nhlayiseko, nkoka, matirhele ni ku tshungula ka mirhi, switirho swo tshungula hi swona ni/kumbe tindlela ta matshungulele swa khale ni/ kumbe leswintshwa hi ku tirhisa vanhu.
Nhlayiseko swi vula ku va matshungulelo kumbe murhi wu ri kumbe wu nga ri ni khombo eka rihanyo ra munhu.
Matirhelo swi vula ku va nchumu wo karhi wu kota kumbe wu nga koti ku hlahluva, tshungula kumbe ku sivela vuvabyi byo karhi. Leswi swi nga vula ni ku endla mpimanyiso exikarhi ka matshungulelo kumbe mirhi yo karhi.
Ku kambela nkoka swi vula ku kumisisa leswaku hi yihi mirhi leyi yi tirhaka ngopfu ku tlula yinwana kumbe hi wahi matshungulele lama tirhaka ngopfu ku tlula manwana?
Nkoka wu kongomisa eka ku tshembheka hi ku angarha ni ndlela leyi murhi wu endliweke ha yona, kumbe xitirho xo tshungula lexi pfumelelaka murhi ku tirhisiwa ku ya hi mapulanele ya kona ku ringana nkarhi wunwana ni wunwana tani hilaha swi languteriweke hakona eku tshunguriweni ka munhu yoloye ehandle ko vanga khombo eka mutirhisi?
Rito ra mirhi ri katsa leyi tirhaka ku tshungula mavabyi,(therapeutic medicines), ku sivela mavabyi (prophylactic medicines) xik., mirhi yo sawutisa, xikanwe ni mirhi leyi tirhisiwaka eku endleni mindzavisiso yo karhi (diagnostic medicines) xik. mirhi leyi tirhisiwaka eka tix-ray leti endliwaka ku kambela tinsu?
Loko murhi kumbe xitirho xo tshungula swi nga si ringetiwa hi ku tirhisa vanhu swi rhanga swi hlayiwa no dyondziwa hi vundzeni swinene nkarhi lowo leha, elaboretari ni ku ringetiwa eka swiharhi swo hambana-hambana ku kumisisa nhlayiseko wa yona ni ndlela leyi yi tirhaka hi matimba ha yona. Ku ringetela loku ka mirhi yintshwa, mirhi yo sawutisa ni switirho swo tshungula evanhwini swi tala ku landzelela magoza lama kombisiweke laha hansi.
Goza ra I: Leri I goza ro sungula laha murhi lowuntshwa, murhi wo sawutisa kumbe xitirho xo tshungula xi kamberiwaka rosungula eka ntlawa wuntsongo wa vanhu lava hanyeke kahle. Goza leri ra 1 ro ringetela mirhi ri endleriwa ku kumisisa mayelana ni nhlayiseko wa murhi hi ku angarha, mapimelo ya murhi lama hlayisekeke ni leswi nga amukelekiki leswi murhi lowuntshwa, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula swi nga swi vangaka emunhwini.
Goza ra II: Eka goza ra II ra ndzingetelo wa mirhi, murhi lowuntshwa, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula swi kamberiwa/ringetiwa eka ntlawa lowukulunyana wa kwalomu ka dzana wa vanhu lava hanyeke kahle swinwe ni vanhu lava khomiweke hi vuvabyi lebyi murhi, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula swi endleriweke byona. Xikongomelo xa goza ra II ra ndzingetelo wa mirhi ka ha ri ku kambela matirhelo ya murhi, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula leswintshwa?
Goza ra III: Eka goza leri, murhi, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula leswintshwa swi ringeteriwa eka ntlawa wa kwalomu ka madzana ku fikela gidi wa vanhu lava khomiweke hi vuvabyi lebyi minchumu leyi yi endleriweke ku tshungula byona. Xikongomelo xa Goza ra III, ra ndzingetelo wa mirhi i ku yisa emahlweni no kambela kumbe ku pima nkoka wa matirhele ya minchumu leyi xikanwe ni ku yi pimanisa ni yinwana ya mirhi, mirhi yo sawutisa kumbe switirho swo tshungula leswi se swi tsarisiweke leswi tirhaka ku tshungula vuvabyi lebyi?
Goza ra IV: Ndzingetelo wa mirhi eka goza leri wu endliwa endzhaku ka loko murhi, murhi wa nsawutiso kumbe xitirho xo tshungula leswintshwa se swi tsarisiwile ku va swi nga xavisiwa no tirhisiwa hi MCC.
kota ku hlamusela nhlayiseko wa yona, matirhele ya yona, ni leswi yi nga swi vangaka swo ka swi nga ri leswinene, kota ku kambela matirhele ya minchumu leyi eka xiyenge xa vaaki lexi xi nga khumbhekaka hi ku olova xo fana ni vana, vadyuhari, vanhu lava nga ni mavabyi ya swivindzi ni tinsu, ni ku kuma swintshwa swa le tlhelo leswi minchumu leyi yi nga tirhiseriwaka swona.
Goza rinwana ni rinwana ri ni swikongomelo swa rona naswona mpimo wa ku pfuna, khombo ni vuonhi swi nga hambana ku ya hi goza ra kona?
Eka hinkwawo magoza ya ndzingetelo, vangheneri va xiyisisiwa hi vukheta ku kumisisa loko ku ri ni swiendleko leswi nga amukelekiki (AEs) kumbe vuvabyi bya le tlhelo lebyi vangiwaka hi minchumu leyi kombisiweke laha henhla. Ti AE i swikombiso leswi nga amukelekiki kumbe vuvabyi leswi vangiwaka hi murhi kumbe vutshunguri lebyi nga ku dyondziweni.
vanga rifu xungeta vutomi vanga ku pfaleriwa ka munhu exibedlhele vanga ku pfaleriwa exibedlhele nkarhi lowo leha swinene vanga ku lamala ka nkarhi lowo leha/loku humeleke erivaleni/ku tsandzeka ku tiendlela leswi faneleke vanga vugono byo karhi eka nwana la nga si velekiwaka vanga rifu eka nwana wa wansati loyi a nghenele ndzavisiso lowu loyi a tirhisa mirhi leyi yo ringetela kumbe xitirho xo tshungula loko a ha ri muyimani?
Murhi wo ringetela I murhi lowu wa ha ku endliwaka lowuntshwa lowu wa ha hluvukisiwaka.
Murhi lowu nga emakete I murhi lowu tsarisiweke eka nhlangano wo lawula mirhi wa (MCC) ku tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo karhi. Murhi lowu hi lowu se wu hundzeke goza ra nhluvukiso naswona nkoka, nhlayiso ni matirhelo ya wona se swa tiveka. Murhi lowu nga emakete wu nga ha vuriwa murhi lowu nga ni layisense kumbe lowu tsarisiweke.
Nchumu wa ndzavisiso I murhi/,murhi wa nsawutiso/ kumbe xitirho xo tshungula leswi nkoka, nhlayiseko ni matirhelo ya swona swa ha riku ku kamberiweni eka ndzingetelo wo karhi wa mirhi. Swa endleka leswaku minchumu ya ndzavisiso yi tlula wunwe eka ndzingetelo wa mirhi wo karhi. Mincumu ya ndzavisiso yi nga ha va leyi tsarisiweke kumbe leyi nga tsarisiwangiki. Yanwana ya matheme lama tirhisiwaka I yo fana ni: murhi lowu wa ha dyondziwaka, murhi wo ringetela kumbe nchumu wo ringetela?
Mupfuni I munhu , khampani, nhlangano kumbe vandla leswi rhwalaka vutihlamuleri byo sungula, lawula no pfuna hi timali eka ndzingetelo wa mirhi. Vapfuni ku tala ku va ku ri vamaki va minchumu leyi kumekaka etikhemisi, mfumo, minhlangano ya ndzavisiso, Nhlangano wa Rihanyo wa Misava hinkwayo (WHO), mimfumo ya matiko mambe, ni swinw?
Mulavisisi I munhu la dyondzeleke ku endla, ku tlhantlha ni / kumbe ku nyika xiviko mayelana ni ndzingetelo wa mirhi wo karhi. Valavisisi va tala ku tirha tani hi ntlawa. Murhangeri wa ntlawa wa valavisisi u vuriwa Mulavisisi-nkulu(PI). Mulavisisi-nkulu u ni vutihlamuleri eka mupfuni ni vulawuri bya mirhi. Valavisisi ku nga va, dokodela, dokodela wa meno, muongori, nwatinhlayo, mutivi wa swa vutshunguri, nwatikhemisi, vatshunguri va vuvabyi bya miehleketo, kumbe xirho xa vapfuni va madokodela, ni vanw?
Khansele ya mirhi ni vulawuri I nhlangano wa laha kaya lowu lawulaka matirhelo ya ndzingetelo wa mirhi ni ku tsarisiwa ka mirhi ni switirho swo tshungula ku va swi tirhisiwa ku tshungula mavabyi yo karhi. MCC yi tirha ku vonisisa leswaku mindzingetelo ya mirhi hinkwayo leyi ya ha ku tsarisiwaka ni leyi nga si tsarisiwaka swi landzelela swilaveko hinkwaswo swa nhlayiseko, nkoka ni matirhelo ya wona lamanene.
Swikombelo swo endla ndzingetelo wa mirhi ni swa ntsariso wa mirhi ni switirho swo tshungula swi kamberiwa hi komiti ya vuswikoti ya MCC, leyi yi kambisisaka ngopfu ni timhaka ta sayense, vutshunguri ni swa vumunhu swa ntirhiso wa mirhi leyi. Swiviko leswi kombisaka ku humelela ka tidyondzo leti endliwaka swi tshama swi ri karhi swi rhumeriwa eka MCC. Eku endleni xikombelo xa ntsariso ni mpfumelelo wo tirhisa murhi wo karhi, ku fanele ku nghenisiwa ni vumbhoni bya nhlayiseko, nkoka ni matshungulele ya murhi laha eAfrika-Dzonga.
Munhu unwana ni unwana la tekaka xiboho xo nghenela kumbe loyi se a ngheneleke tani hi unwana wa lava nga ta tirhisiwa ku ringetela mirhi eka ndzingetelo wa mirhi u ni mfanelo nyikiwa vutivi leswaku a pfumela a ri karhi a twisisa hinkwaswo swa nkoka mayelana ni ndzingetelo wa mirhi. Vumbiwa ra Rhiphabuliki ya Afrika-Dzonga eka Nawu wa 108 wa 1996: Xiyenge xa 12 xi ri Unwana ni unwana u ni mfanelo wa ntiyiso mayelana ni timhaka ta mirhi ni miehleketo leswi katsaka ni mfanelo ya- (c) ku ka munhu a nga tshuki a nghenelerisiwile eka xikambisiso xa swa vutshunguri ni xa sayense a nganyikiwanga vutivi bya nkoka bya leswi ndzingetelo wa mirhi wu nga xiswona.?
Xana mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi swi vula yini?
Mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi I maendlelo lawa yo yisa emahlweni laha munhu loyi a nga ta tirhisiwaka a dyondzaka swa nkoka mayelana ni ndzingetelo wa mirhi leswaku a ta kota ku nghenela kumbe ku ya emahlweni loko se a nghenerile eka ndzingetelo wa mirhi wo karhi.
Mpfumelo endhaku ko kuma vutivi a hi ku sayina fomo ntsena naswona a hi kontiraka, kambe swi vumbamasungulo yo va munhu a pfumela ku nghenela tani hi unwana wa lava nga ta tirhisiwa ku ringetela mirhi?
Mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi I xilaveko xa nkoka ku kota ku endla ndzavisiso lowu amukelekaka ku ya hi sayense ni hi vumunhu. Leswi swi vula leswaku timfanelo ta wena tani hi mungheneri wa ndzingetelo wa mirhi nkarhi hinkwawo hilesw. Loko ndzingetelo wu nga si sungula, loko wu ri exikarhi ni loko se wu herile ti fanele ku xiximiwa no tlakusiwa.
U fanele ku nyikiwa vuxokoxoko hinkwabyo u nga si teka xiboho xo nghenela.
Vuxokoxoko byi fanele byi nyikiwa hi ndlela yo olova ku yi twisisa hi ririmi leri u ri twisisaka ku antswa. I swa nkoka leswaku u kota ku twisisa hinkwaswo hi vundzeni ni ku kota ku vutisa swivutiso.
Ku pfumela ka wena ku nghenela a ku fanelanga ku va hi sindzisiwa, ku hlohleteriwa kumbe ku xaveleriwa. U nga ka u nga xupuriwi hikwalaho ko ala ku nghenela.
Mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi swi fanele ku va hi nomo ni hi ku tsariwa kunene.
Mpfumelo endzhaku ko kuma vutivi wu fanele ku va ni hi ku tsariwa kunene leswaku wu ta kota ku fikeleleka nkarhi wihi kumbe wihi hi minkarhi ya migingiriko ya ndzingetelo ni loko komiti ya swa vumunhu yi endla mpfuxeto ni nkambelo lowu wu tshamaka wui ri karhi wu endliwa.
Wa pfumeleriwa ku tshika ku va unwana wa lava ngheneleke ndzingeto nkarhi wihi kumbe wihi?
Loko wo tshuka u tshikile exikarhi , leswi swi nga ka swi nga khumbi nhlayiso lowu u faneleke ku wu kuma hambi ku ri hi ndlela yihi kumbe yihi.
Tani hi un?
leswi nga endliwaka ematshan?
mbuyelo lowunene lowu languteriwaka eka wena ni/kumbe van?
swikhenso leswi nyikiwaka ku khensa lava ngheneleke.
vumbhoni bya mpfumelelo hi komiti ya swa vumhunhu.
Ku ya hi leswi kombisiweke laha henhla, swi le rivaleni leswaku vanhu hinkwavo lava va kotaka ku nyika mpfumelo endzhaku ka ku kuma vutivi kumbe lava hikwalaho ka vona ku kumekeke mpfumelo va nga nghenela ndzingetelo. Vanhu lava nghenelaka va sukela eka vana lava nga si velekiwaka ku fika eka vadyuhari, vavanuna kumbe vavasati, lava hanyeke kahle ni lava va vabyaka swinene, lava hanyaka ni lava feke (nwana la nga si tswariwaka, vana ni vatswatsi)?
I swa nkoka ku tsundzuka leswaku u nga nghenela ndzingetelo hi ndlela yo ka yi nga kongomi hi ku pfumelela ku tirhisiwa ka mahungu ya vutshunguri lama kumekaka eka tirhekhodo ta nkarhi lowu nga hundza kumbe ta nkarhi wa sweswi leti khomiweke hi mutshunguri wa wena.
Swiletelo leswi tirhisiwaka ku kambela loko munhu a pfumeleriwa ku nghenela eka ndzingetelo wo karhi swi vuriwa swipimelo swa nghenelo, kasi leswi alelaka nghenelo wa vanhu vo karhi swi vuriwa swipimelo swo sivela nghenelo.
Swipimelo leswi hinkwaswo ka swona swi ni nkoka swinene, swi endleriwile ku sirhelela vangheneri ni ku vonisisa leswaku swikongomelo swa ndzingetelo swi fikeleriwa ku nga vanga ni ku karhateka ko karhi.
Swiletelo swa Ndzingetelo wa mirhi swa AfrikaDzonga swi koxa leswaku tiphurotokholo ni manwana matsalwa ya nkoka ya ndzingetelo lowu lavaka ku endliwa swi kamberiwa no pfuxetiwa swi ri swoxe hi komiti ya swa vumunhu leyi pimiweke nkoka ley landzelelaka swipimelo leswi vekiweke hi Khansele ya swa Vumunhu ya Ndzavisiso wa swa Rihanyo ya Rixaka. Mpfuxeto wa swa vumunhu wu endleriwa ku vonisisa leswaku lava lavaka ku nghenela ndzavisiso va kota ku sirheleleka. EAfrika-Dzonga ku ta endliwa ntsena mindzingetelo leyi pfumeleriweke hi tikomiti ta swa vumunhu leti pasisiweke?
ku fambelana ka dyondzo ya kona ni sayense vukona bya valavisisi hi ku languta tidyondzo ta vona, vukona bya vona, ntokoto ku pfuna ka leswi hlohleteleke ku endliwa ka dyondzo ku fambelana ka maendlelo ya dyondzo hi ku pimanisiwa ni swikongomelo swa dyondzo ku kumisisa loko vanhu lava nga ta tirhisiwa eka dyondzo va ri xiphemu xa lava va khumbhekaka hi ku olova ni ku kumisisa loko ku ri ni magoza lama tekiweke ku sirhelela ku navela ka vona nhlayo ya vangheneri lava nga ta hlohleteriwa yi amukeleka ndzavisiso wa loko ko tshuka ku humelerile khombo wu langutisile mhaka ya mbuyelo ni khombo endzhaku ka ku hetisiwa ka dyondzo loko ku ta tirhisiwa swidzidziharisi nyanyula kambe ku nga ri ku horisa vuvabyi (placebos), ni loko ku tirhisiwa ka yona ku ri enawini loko ku ri leswaku hikwalaho ko nghenela ndzingetelo, vangheneri ni van?
Swipimelo swa Afrika Dzonga swa Ndzingetelo wa Mirhi swi koxa leswaku tikomiti ta swa vumunhu ti nyika nkongomiso wo karhi wo hlawuleka eka swiyenge swo karhi swa ntlawa wa vangheneri ku katsa ni vana, va kondlo a ndzi dyi, vayimani, swivochwa, vatsoniwa, lava vabyaka mavabyi ya nhloko, vaaki lava khumbhekaka hi ku olova, lava vabyaka vuvabyi lebyo ka byi nga tshunguleki, vadyuhari, lava nhlayo leyi ntsongo ni vatirhi.
Ndzingetelo wa mirhi wu endliwa hi xikongomelonkulu xo kambela mirhi, switirho swo tshungula ni vutshunguri leswi emakumu swi nga ta hela swi tirhisiwa hi vanhu eku va tshunguleni.
u nga va u hoxe xandla eka ndzavisiso wa swa vutshunguri ni ku antswisa vuongori hi ku angarha xikanwe ni ku pfuna vanhu vanwana u nga kota ku fikelela vutshunguri lebyi nga si fikeleriwaka hi van?
Ku nghenela ndzingetelo wa mirhi a hi ndlela yo tiengetela muholo; hambiswiritano, vapfuni hinkwavo va rihela vangheneri mali hinkwayo leyi va yi tirhiseke hikwalaho ko va va nghenerile ndzingetelo, ku katsa ni mali leyi va yi tirhiseke ku famba, swakudya, vutshunguri ni ku va hakela eka hinkwaswo leswi va swi endleke leswi nga ni vumbhoni bya leswaku swi endliwile hikwalaho ka ndzingetelo.
Ku nga va ni tiSAE leti vangaka hi mirhi leyi tirhisiwaka eka ndzingetelo wo karhi; hambiswiritano, vangheneri va rindziwa swinene leswaku loko ku tshuka ku vile ni mhaka leyi swi kota ku kumeka hi ku hatlisa leswaku swi ta hatla swi tshunguriwa hi ndlela leyi faneleke. Nakambe ku ni ndzindza khombo eka mindzingetelo yinwana leyi nga tirhaka ku hakela vangheneri loko swi fanerile. Swi nga endleka mirhi, mirhiyo sawutisa, xitirho xo tshungula kumbe matshungulelo swi nga koti ku tirha hi ku hetiseka ku tshungula vuvabyi bya wena; hambiswiritano, ku ni maendlelo lama ku nga cinceriwaka eka wona exikarhi kumbe endzhaku ka ndzingetelo. Swiletelo swa ndzingetelo swi nga lava ku cincanyana ka mahanyelo ya mungheneri, xik?
u ta laveka ku nghenela migingiriko yinwana leyi fambelanaka ni ndzingetelo ku fana ni ku endzela ndzhawu laha ndzingetelo wu endleriwaka kona ku ni mirhi yo karhi leyi u nga ta ka u nga pfumeleriwi ku yi tirhisa ku katsa ni mirhi ya xintu handle ka mpfumelelo hi dokodela wa wena wa ndzingetelo vutomi bya wena ni mahanyelo ya wena swi ta fanela ku cincanyana, xik. timhaka ta le masangwini, ku tswala, ku nwa xihoko, fole, kumbe swidzidziharisi, ni swinw?
u ta fanele ku ya eka muongori wa wena wa ntolovelo eka mavabyi ya wena hinkwawo ya le tlhelo lama nga fambelaniki ni ndzingetelo, kambe hambiswiritano u fanele ku tivisa muongori wa wena leswaku u nghenerile ndzingetelo naswona mirhi yin?
Muthori wa wena, xikimi xa wena xa vutshunguri, ndzindza-khombo ni/kumbe Khomixinara wa Ndziho wa ku vaviseka entirhweni swi nga endleka va nga hakeli loko ku ri xikoxo xa hakelo lexi endliwaka hikwalaho ka nghenelo wa wena eka nzdingetelo; hikwalaho I swa nkoka swinene ku twisisa kahle loko vapfuni va ri ni ndzindza-khombo lowu u endleriweke wona.
Hikwalaho I swa nkoka ku burisana hi ku nghenela ka wena eka ndzingetelo ni vandyangu wa ka nwina ni hinkwavo lava nga khumbhekaka u nga si nghenela?