Alleen onder die maan deur Willem Krog
resensie deur Jonathan Amid
Verteller Pieter Malan, seun van Jaco, reis iewers rondom 2050 vanuit Johannesburg na die plaas Middenspruit, naby Kroonstad. Jaco het daar grootgeword; Pieter se ouma en oupa is albei daar begrawe. Wanneer Jaco ook by die plaas sterf, moet Pieter tot verhaal kom. Wanneer hy sy pa se as gaan haal ná die begrafnis, is dit weg! Burokratiese onbeholpenheid lei van voor in die regime van die toekoms; pyn, let wel, is steeds oorwinnaar, en onuitwisbaar.
Die roman maak dit duidelik dat die utopiese uiteindelik onmoontlik is; die toekoms is altyd in ’n sekere sin distopies omdat dit nooit presies lyk of kan lyk soos jy dink dit sal of wil hê nie.
Vader Jaco is soos die kliproos op die familieplaas – onvergenoegd, gefrustreerd. Hy kyk terug na die verlede as knorrige ou man. Dis geen toeval dat hy sterf met die stoot van ’n klip nie – Sisifus se eindelose herhaling van dieselfde taak, en ook die genre van die plaasroman wat telkemale weer opgeroep word uit die verlede om in die hede te figureer, ‘voortgestoot’ in allegoriese verhale – kan nie maklik misgelees word nie.
Jaco voel Pieter aanvaar te veel te onkrities, terwyl Pieter dit sou verkies het as sy pa wou vrede maak met hoe dinge nou is. Die leser word terugverwys na die Amerikaanse filosoof/sosioloog Herbert Marcuse se One-Dimensional-Man uit 1964. Ons kan nooit op twee plekke gelyk wees nie, daarom is ons eendimensioneel. Nuwe hoofstukke word ingelui met aanhalings wat as motto’s dien; die intergenerasionele verskille in sienings en opvattings word ontplooi om verskillende eras met mekaar te vergelyk. Vir my het dit gewerk.
In die geheel is dit nie ’n storie waar verskriklik baie gebeur nie; inteendeel, ek het gereeld gedink aan die opvatting van die digkuns wat die “niks” laat gebeur of ontvou. Krog is immers ’n digter, en Alleen onder die maan is ’n soort digterlike verkenningstog uit die prosa-klip gekap.
Ek het wel teen die einde van die roman steeds gewonder oor presies hoe die agteruitgang van die hede tot ongeveer 2050 plaasgevind het. Ook hoe die situasie rakende rasse-en klasse-spanning of integrasie daar uitsien, en hoe ons stede en die platteland as landskappe verander het, al dan nie, maar daar word eintlik bitter min weergegee. Die verhouding tussen pa en seun, en tussen pa en sy verlede se “sekerhede”, domineer, en word totaal oortuigend geskets.
Die verhaal van Pieter se geestesreis, en die saak van die pa se as na sy dood, word afgewissel en gekomplimenteer deur grepe uit pa Jaco se ‘onvoltooide’ manuskrip, sy grootwordjare weergegee in ’n ander lettertipe. So word ‘verlede’ en ‘hede’, effektief die toekoms vir die leser, met mekaar verbind, en gekontrasteer. The more things change … Daar is ’n reis vanaf Johannesburg na die Vrystaat, en ons kom te hore van gesprekke – intellektueel en verkennend van aard – tussen pa en seun. Dis onmoontlik om nie aan die pa en seun van McCarthy se reis in The Road te dink nie, en beslis ook pa en seun in Deon Meyer se Koors.
Die roman handhaaf ’n gematigde tempo en stadige verteltrant; as dit ’n dag van die week moes wees, was dit ’n Sondag. Die toonaard is by uitstek elegies, melancholies, rou wat prik onder die oppervlak. Raaisels is telkens metafisies van aard; aksie en spanning opsetlik tot ’n minimum beperk. Hoe lyk toekomstige (onbetroubare) herinneringe? Hoe onthou ons, en wat word van ons as mense wanneer afskeid en verlies kom aanklop?
Krog ondersoek met hierdie onsentimentele roman dit wat ons as mense dryf, wat en hoe ons begeer, en hoe ons herinneringe van die verlede en beskouing van die hede ons toekomsplan help bepaal – insover kunsmatige intelligensie en algoritmes ontplooi word om ons lewens tot ’n al groter mate te struktureer en ons daaglikse ervarings te roetineer.
Die verhouding tussen Pieter en sy meisie Alice (’n naam wat onvermydelik na Caroll toe lei, maar bra min tot die roman se lae van betekenis bydra) word voorgestel in kort gesprekke deurspek met afkortings en emojis. Ongelukkig word ons bitter min van die aantrekking en aard van die twee se romanse wys, en wonder die leser wat hierdie ‘gesprekke’ nou eintlik tot die geheel toevoeg. So is daar ook betreklik min in terme van vroulike karakters en stemme aanwesig.
Rekenaars is in der waarheid nou die arbeiders. Die Chinese koop basies ons land, en regeer deur middel van CGPA Complete Governance and Performance Audit. Onmoontlik om nie hierdie gegewe te vergelyk met die Koreane se regeer van S.A in Harry Kalmer se In ’n land sonder voëls nie. Rekenaartegnologie volkome in beheer. Die individu se lewe bepaal deur ’n puntetstelsel, die System of Moral and Social Suitability. Dink net aan China nou en hoe die beperking van vryheid reeds daar heers.
Hele plase word deur afstandbeheer bewerk en die uitbou van maksimum produktiwiteit en effektiwiteit word te alle koste nagestreef. Tog is elke stelsel feilbaar op sy eie manier. Wat bly oor van ‘universele’ waardes en denkwyses, en die rituele wat ons lewens betekenis gee, terwyl werk, reis, verhoudings, en voorkeure al hoe minder van ’n keuse word?
Die maan is alleen, maar so ook is die mens as spesie. As alles onseker is in die ondermaanse toekoms, en die aardbewandelaars al hoe meer moeisaam moet soek na die ‘menslike’, wie waak oor ons, en wie sal ons teen – nevermind die robotte – onsself beskerm? As die maan die (on)bereikbare simboliseer, en daar ook in die roman spesifiek na die simboliek van die maanlanding as tweede Sondeval gekyk word, verteenwoordig die maan ook tegelyk die mens se verbeeldingskrag en drang om te ontsnap, te verken en te kompeteer.
Die maan is Yin en Yang. Die maan is vooruitgang; dit is die ellende van afsondering.
Alleen onder die maan is die ideale roman vir waar ons ons tans bevind. Dit is broeiend, filosofies gelade, fassinerend en intellektueel, sonder om besonder ‘swaar’ of uitputtend te voel.
Woordfees, koorsdrome en kwarantynleeslys
Kan dit net ’n week gelede wees dat ons in die besige strate van Stellenbosch gestap het? Die afgelope week was ’n lang jaar. Die dae is leeg en ons voetstappe weerklink hol soos in ’n leë gebou. Die Woordfees, ons laaste fees vir die afsienbare tyd, was besig en jolig en as ek daaraan terugdink, vloei alles ineen. Soveel kunstenaars en skrywers, soveel aanbiedings, soveel mense. Ek onthou spatsels boekomslae, oomblikke in die teater wanneer die ironie van die lewe jou vierkantig tussen die oë tref, soos in Valsrivier, die verwerking van Dominique Botha se bekroonde roman. Soos in Kamphoer, wat ook haar ontstaan as boek gehad het: Francois Smith s’n. Dan was daar ook Marita van der Vywer sê Die dinge van ’n kind wat op die planke beland het. Dit verg ’n spesifieke, magiese fokus om ’n roman as teaterstuk te vergestalt. Op die ou end is alles stories, maar die manier waarop dit vertel word, verskil.
Daar was wonderlike boekbesprings. Natuurlik kon ek nie alles bywoon nie, maar ’n paar wat uitstaan, is Petrovna Metelerkamp en Sandra Prinsloo oor die Jeanne Goosen-biografie, ’n Lyf vol sinne, China Mouton en Dana Snyman in gesprek oor China se boek Tronkhond en Schalk Schoombie en Willem Krog in gesprek met Lien Botha oor hul boeke. Ek kon in lewende lywe gesels met skrywers met wie ek al op hierdie werf geklets het, soos Olivia M. Coetzee (Innie Shadows) en Lou-Marie Kruger (Of Motherhood and Melancholia). ’n Mens skuur terloops skouers met inspirerende boekfeë soos Hettie Scholtz en Bibi Slippers.
En dan is jy terug in jou studeerkamer of in my geval, plat op jou bed met jou laptop. Isolasie is geen vreemde konsep vir skrywers nie, maar ná die feestelikheid is dit ekstra stil. En toe sink dit opeens nasionaal heeltemal in: die implikasies van Covid-19. Ons werk van die huis af. Die supermark is ’n spookdorp, dis soos om saans op die skoolterrein te wees. Mense beweeg versigtig, op ’n afstand, gemasker en gehandskoen.
Skielik is ons op ’n verlate eiland. Ek slaan my oë op na die boekrakke en ek is besonder bly dat ek soveel boeke gekoop het waarvoor ek nog nie tyd gehad het om te lees nie. Boeke, glo ek, is meer waardevol as blikkieskos en toiletrolle. Skielik is ons op ’n verlate eiland.
Wat gaan ons lees? Lapa deel die volgende kwarantynleeslys:
As ek een moet saamflans:
The Plague deur Albert Camus
Maddadam deur Margaret Atwood
The Last Man deur Mary Shelley
Love in the Time of Cholera deur Gabriel Garcia Márquez
The White Plague deur Frank Herbert
The Road deur Cormack McCarthy
Station 11 deur Emily St John Mandell
Die muur van die pes deur André P. Brink
Koors deur Deon Meyer
Wonderboom deur Lien Botha
Oemkontoe van die nasie deur P.J. Haasbroek
Hotel Atlantis en Raka die roman deur Koos Kombuis
Miskruier deur Jaco Botha
Die nege kerse van Magriet deur Barend P.J. Erasmus
Offers vir die dooies deur Fanie Viljoen
Laat ons boekevat.
As jy skrywers op die wêreld loslaat: Woordfees
Die Woordfees het afgeskop. Dis die enigste fees waarvan die naam aandui dat dit ook oor skryfwerk gaan. Dis ’n fees waar boekgesprekke bygewoon word. Dis immers Stellenbosch.
Die woordfees begin met Ingrid Winterbach, Kerneels Breytenbach en Frederik de Jager se eendag-skryfskool by die Lanzerac. Wat ’n geleentheid!
Vrydag het vroue oor misdaad gesels, Foeta Krige en ander oor ondersoekende joernalistiek, Tobie Wiese het met Karin Brynard oor verlies gesels.
Saterdag het Adriaan Basson en Angelo Agrizzi oor Bosasa gesels en Dana Snyman en Johannes de Villiers was in gesprek oor Soekmekaar.
Maandag gesels Fransjohan Pretorius met Carel van der Merwe oor Kansvatter, die verhaal van sirkusboer generaal Ben Viljoen. Om 11:30 praat die Nederlandse skrywer Conny Braam oor haar navorsing vir Ek is Hendrik Witbooi.
Ek gesels met Olivia M. Coetzee oor Innie Shadows, haar Kaapse krimi.
Oud-Springbokkaptein Wynand Claasen gesels met Kerneels Breytenbach oor sy onstuitbare rugbyboek, Hond se gedagte.
Ek deel die verhoog met ’n Vlaamse en ’n Nederlandse skrywer, Lize Spit en Mira Feticu. Christy Weyer-Loedolff vra ons uit.
Debbie Loots en Reney Warrington gesels met Abraham le Roux oor wat vroue wil hê.
Annelize Visser gesels met Lientjie Wessels oor haar lieflike Geure.
Tertius Kappe en Andre Kruger gesels oor laasgenoemde se Geen engel nie.
Diana Ferrus, Musawenkosi Khanyile en Beverly Rycroft gesels met Bibi Slippers oor hoe hul digbundels stories vertel.
Loftus Marais, Ingrid Winterbach en MC Botha gesels oor Etienne Leroux.
Dinsdag praat Foeta Krige oor die SABC8.
Ena Jansen praat met Ingrid Winterbach, Myrtle Witbooi en Clementine Mosimane (Poppie) oor Soos Familie.
Andre le Roux praat met Julian Jansen oor Kinders wat moor.
Die Nuwe Afrikaanse Prosaboek kom aan die bod met Sonja Loots en Steward van Wyk.
Die nuwe Toyota US Woordees-kortverhaalbundel word bekendgestel.
Ek en CapeTalk se Sara-Jayne King gesels in ’n eksklusiewe Skype-onderhoud met Jodi Picoult in Amerika.
Andries Buys alias Lodewyk G du Plessis gesels met Danie Marais oor die musiek van Die dao van Daan van der Walt. Andries praat ook later met Frederik de Jager oor dié boek.
Erla-Mari Diedericks klets met Marion Holm oor Seks, leuens en die internet.
Marita van der Vyver, Christy Lefteri en Diana Ferrus gesels met Meg Vandermerwe oor die impak van oorlog op vroue.
Pieter Hugo praat met debuutdigter Kleinboer.
Erns Grundlingh gesels met Johann Symington oor Sushi en Shosholoza.
Carla van der Spuy praat met Riëtte Rust oor Liefde agter tralies.
Irna van Zyl en Ingrid Jones gesels oor Bloedsteen terwyl Anna Davel sing.
In ’n Vernacular Spectacular: Keeping Up met Kaaps gesels Theresa Biberauer met André Trantraal, Olivia M. Coetzee en Ricardo Arendse en Jitsvinger tree op.
Jaco Wolmarans praat met Rudie van Rensburg oor Skag.
Daar is ’n huldiging aan teaterpionier Reza de Wet, met Temple Hauptfleisch, Marisa Keuris, Danie Stander en Dawid Minnaar. Susan Coetzer lees voor
Ek sien uit na die bekendstelling van Jeanne Goosen se biografie ’n Lyf vol sinne. Biograaf Petrovna Metelerkamp praat met Sandra Prinsloo.
Louise Viljoen gesels met Nathan Trantraal en Ronelda Kamfer.
Annemarié van Niekerk en Pieta van Beek gesels oor “my moeder se moeder se moedertaal”.
Hannes Barnard en Ben Viljoen gesels met Bettina Wyngaard oor seuns se seerkry.
Johan Jack Smith, Sidney Gilroy en Pieter-Louis Myburgh gesels met James-Brent Styan misdaadfiksie en -niefiksie.
Elna van der Merwe lei ’n gesprek oor Alba Bouwer.
China Mouton en sy hond, Dirkie, praat met Dana Snyman oor sy treffer Tronkhond.
Petro Hansen en Ira vBlankenberg gesels oor Hansen se rubriekebundel, Vervleg.
Azille Coetzee gesels met Lindie Koorts, Martie Meiring en Mercy Kannemeyer oor In my vel.
Bibi, Loftus en nog ’n spul digters praat oor sewe sondes.
Willem Krog en Skrop se Schalk Schoombie is in gesprek met Lien Botha oor wetenskapfiskie en Dawid Minnaar lees voor.
Ruan Kemp praat met Etienne Bloemhof oor Gedeeltelik bewolk.
Baie van die boeke en skrywers het ons hier bespreek. Gaan soek self die venue en tyd op, ek het maar net enkele hoogtepunte uitgelig. Laat die woord feesvier!
Marius Crous: Geen ou wit man wat kletsrym nie
Hoe leef jy met ’n kop vol metafore?
Is nogal vermaaklik. Veral as ek dit probeer gebruik in gesprekke met mense. Soms lei dit tot selfspot, want dis aanstellerig. Ek wens net ek was minder toondoof. Gelukkig neem ek nie myself so ernstig op, dat ek onder die vyeboom sal gaan sit en met ’n pose in die lug staar en, hees gestem, voordra nie. Ek dink tog daar is iets soos die nege muses wat soms vir ons snitte uit die Akasjiese rekords voorspeel.
Hoe ontstaan ’n gedig?
Ek luister na musiek en ’n reël uit die liriek prikkel my. Ek sien iets en dink daaroor na. Kyk na ’n fliek en onthou ’n beeld – of kyk na skilderye en dokumentêre films op You Tube. Ek probeer my oog te leer om meer om my te kyk. Ek voel onmagtig as ek byvoorbeeld na Bach luister, want hoe kan ek daardie matematiese presisie vasvang in ‘n gedig. ’n Mens begin maar met ’n skrale gediggie, so ’n skelet, wat jy dan moet oppomp met dikmelkwaterpoeiers en daaglikse oefeninge.
Ek het nie ’n spesifieke tyd nie. Die heerlikste tyd om te skryf is wanneer jy in een van daardie ellelange vergaderings sit en verswelg word deur ’n strontvloed van nonsens. Jirre, om te dink mense wat pretendeer om intellektueel te wees, kan met soveel retoriese oordaad vorendag kom. Jy word gedwing om af te skakel en te konsentreer, veral aangesien jy vasgekeer word en nie kan vlug nie. Ek begin altyd sulke lang rye rymwoorde te maak.
Kan jy iemand leer dig?
Mens kan iemand hoogstens bekend stel aan poëtiese vorms. Of hoe om geykte taal te vermy. Of hoe om sing-song rymwoorde te vermy. Ek probeer studente ook blootstel aan digters in ander tale (al is dit in vertaalde vorm), want ek weet nie wat voornemende digters lees nie.
Ek doseer Afrikaanse letterkunde en kreatiewe skryfwerk (in Engels vir voorgraadse studente) en in Afrikaans. Dit is juis as gevolg van moontlike invalshoeke soek vir studente se skryfoefeninge dat ek Marjorie Perloff se boek The Poetics of Indeterminacy ontdek het. Ook haar opstelle oor collage. Maar wanneer studente fotokopieë maak van voorgeskrewe boeke of op hulle fone sit en lees, dan raak ek mistroostig. Of laas jaar toe ek liries raak oor Keats en ek besef, die tweehonderd studente voor jou het nie ’n fokken clue waaroor jy so aangaan nie. Gaan ek voort? Spot ek met Keats en myself? Of wat?
Iemand wat nie sal uitroep: Og, got, tog nie al weer nie.
Iemand wat nie sal uitroep: Weer die ou moffiegesanik.
Iemand wat sal nadink oor wat ek geskryf het en die storie verder vat.
Is plagiaat ’n gevaar?
Altyd. Mens wonder of jy studente moet aanmoedig om te lees ter wille van tegniek, want wie gaan naboots en wie gaan plagiaat pleeg. Die kwessie van oorspronklikheid is ter sprake: hoekom iemand anders verwerk en nie jou eie idees uitdink nie? Of is daar niks nuuts onder die son nie? Skryf ons almal nie maar as deel van ons kollektiewe onderbewussyn oral oor dieselfde issues nie?
Ek hou nie daarvan om oor my eie werk te praat nie. Ek vind dit ook vervreemdend om artikels oor my werk te lees, alhoewel ek soms dink: sjoe, ek het nie daaraan gedink nie. Ek weier om my gedigte met studente of leeskringe te behandel.
Daar is gedigte oor die dood van my ma in 2015; daar is gedigte oor moderne skilders; daar is gedigte oor Middeleeuse en eietydse geestelikes; gedigte oor die Katolieke kerk (ek is ‘n lapsed Catholic, lou in die mond). Ek probeer sin maak oor Fees Must Fall, oor die verniel van die planeet en op siniese wyse sluit ek af, met Von Trier se Melancholia waarin Leo, Justine en Claire sit en wag vir die groot planeet om met ons s’n te bots – vir die finale knal.
Tussenganger is nou op die rak. Prof. Louise Viljoen gesels Saterdag 22 Februarie om 11:00 met Crous by Protea boekwinkel in Stellenbosch.
“Ôs liewe, ôs su’vive, ôs groei, ôs raak stêkker”
Olivia oor Kaaps:
Ek skryfie in standaard-Afrikaansie. Dissie my taalie, ek sal oekie try om dit te doenie. My naskoolse opvoeding was in Engels, van die bachelor’s af tot by master’s. Innie Shadows was ees in Engels geskryf, en deu leiding van my supervisor skryf ek dit toe oo in Kaaps.
Ek het gehoo, en gelies dat Kaaps is infact ouer as Afrikaans. Maa ôs wiet mos nou amal hoe Afrikaans mag gekry het, en oo’gevat het. En die storie wat vetel wôt oo Kaaps, en Afrikaans is mos nog steeds een van, “Kaaps is ŉ veil, smetterige taal, ŉ taal wat gêngstes praat en wattie in die kêkbanke hootie”, maa “Afrikaans, ja, Afrikaans is die ‘regte operate’”. En dissie net standaard sprekers wat dit soe sienie. Onthou, die woort ‘Kaaps’ is maa ŉ niewe woort. Voo ek my bachelor’s graad beginte het, het ekkie gewiet van ŉ Kaapsie, wan volgens my was die taal bekend as Slêng, nou wie willan nou koebuis Afrikaans praat of in skryf? Maa daai way van dink het gou gechange toe Litnet my vra om vi hulle te skryf in Kaaps.
Oor die Kaapse Vlakte:
Ek dinkie ôs kan heel annekant uitkô as ôssie familie, en mense in ôs liewe het wat helpie. Ek mien ôs moet helfte van die maand brood op skuld gevat het by die huiswinkeltjie, of by Antie Des, en Antie Yolanda ees ŉ bietjie die, of ŉ bietjie daai loep lien het. My ma het ôs allien groot gemaak, en die ‘nonsupport’ wat sy gekry, was glattie ees genoeg om die eeste wiek rêrig mien uit te kô nie. My ma het na ŉ kinnes van die neighbes gekyk, sy’t naalwêk gedoen, wat sy nog steeds doen om ôs antelat gan. Ek het op hoërskool êntjies en bubblegum gemêrt, ek het krismis tye anne mense se huise gat skoonmaak, en klere gestryk net soerat daa ŉ brood en ŉ blikkie vis kon wies om an te iet. En assitie vi ôs neighbes wassie, dan wiet ekkie hoe ôs daa deu kon gekommitie. Soe ek konnie rêrig kindwiesie, wan my reality het dit van my af vewag om grootmens te wies. En ek dink dat dit nog steeds soe is, assittie êger issie.
Maa dit gattie net oo geld of resourcesie, maa dai giestelike bystand wat communities vi mekaa is, daai is wat ôs dra. En dissie geval ooral in gemienskape wat djy nie kan help, but om op annes te dependie, waa annesie kan help om op jou te dependie. En dis hoe ôs kan suvive, maa om groot te droem is mos maa min op die spyskaart vi ôs, soe om deu te kô sonne dat djy deel raak van ŉ gêng, of djy gat hak vas by die drugs, is maa moeilik, maa baie mense su’vive, hulle bly, hulle begin biesaghede, hulle change hulle realitiete, hulle droem.
Soe, dit lykkie miskien of ôs “uitkô” nie maa ôs liewe, ôs su’vive, ôs groei, ôs raak stêkker.
Ek is net ŉ gender-aktivis, wan ek is ŉ taal-aktivis oek, en ŉ menseregte-aktivis, diere-aktivis, land-aktivis. Vi my garrit oo wat kan ek doen as mens in my kapasiteit om annes te help. Wat is my service wat ek kan gie an die mense daa buite? En dis waa skryf en die stem wat ek het wanne ek skryf inkô.
Oor ‘gaan dinge regkom?’
As djy praat van hoe lank garrit vat vi So-Called-Wit mense om amal te sien dat hulle nie hoër is as die res van ôs sie, dan gat dit oek tyd vat. Die selle met So-Called-Black mense wat nog daagliks moet deal met die kwaad en die haat tienoo die Apartheid se legacy wat ôs nog daagliks tien vaskyk. Ek dink Suid Afrika het nog somme ŉ vê pad om te stap, Suid Afrikaners het nog somme ŉ baie hoë berg pas om te klim, en wee annie annekant af te stap, en mens wiet mos die opklim issie die swaaste nie, maa daai afkô… En ek dink ôs kô nou eeste af van daai eeste hiewel af, die bêg wat voo lê, wel, ek dink ôs moet maa nou al beginte bid.
Oor haar karakters:
Ek het miskien ŉ oeg of ŉ nies hie of daa gesteel, maa hulle elkeen op hulle eie is uniek, en nie gebase op mense wat ek kennie.
Oor godsdiens en die menslike aard:
Die ‘core’ van menswies is volgens my en wat die Bybel my oek geleerit, Liefde, wan ôs Got is Liefde, en ôs is oek ŉ representation van Got, en dan oek van Liefde. Godsdiens lat mense gloe dat hulle kan kies-en-keer uit die huilige scriptures uit om te maak net soes hulle wil. Was kolonialisme en Apartheid se wortels nie gevoed deu die ideë dat ‘wit mense’ die Bybel se kinnes issie? Ek mien hoe stêk is daai geloef nog tot vandag toe? Soes Tata Tutu gesê, ‘Hulle het ôs die Bybel gebring, en hulle het ôs land gevat.’
Ek voel net mense gebruik die Bybel, en anner huilige skrifte om te maak soes hulle Got is, en hulle trek anne mense agte hulle an. En mense volg. En dit maak see dat mense soe met toe oë die Bybel lies.
My skryf het begin by gedigte. Dit was deel van my present an my ma vi haa birthdays, en Mother’s Day. Ek het dit die eeste kee getry, en toe ek sien hoe dit my ma raak, het ek dit anmekaa gedoen. Ek het deu my jongmense liewe gerebel en my vegooi in drank en parties, en het my gedigte skrywery en liesery weg gedruk. Maa dit wee later in my 20s wee opgetel. Maa ek het nooit in Afrikaans of Kaaps rêrig geskryffie, tot nou toe nie. Wan ek hettie die taal wat ek praat gesien as ŉ taal wat ŉ mens kan in skryfie, wan niemand annes het dit gedoenie.
Oor ’n volgende boek:
Ja, ek het al beginte skryf, hie ŉ stukkie, daa ŉ stukkie, en is biesag met nog navorsing vi die neks boek. Die Boek se naam is ‘Die Twiede Koms’. En ek sien uit om dit klaa te skryf, maa op selle tyd maak daai ‘realiteit’ wat ek moet gat face in daai my dodelik bang, maa die storie djaag my, soe ek sal maa aandag gie soes dit moet wies.
Kom luister by die Woordfees na Innie shadows: Krimi in Kaaps! Misdaadfiksie, Aangebied deur Modjaji
Deborah Steinmair stel ’n splinternuwe krimistem bekend, dié van die UK-student Olivia M. Coetzee, wat haar misdaadroman oor die Kaap in sy geheel geskryf het in die taal van sy mense – Kaaps. Welkom, Innie Shadows. Armoede, tik en godsdiens is ’n groep vrinne se daaglikse brood tot een van hulle vemis raak. Waa is Carl, hoekô niem Gershwin sy eie liewe, en wat lê agte die vebrande lyk wat in Shadow Heights gekry wôt?
9 Maart 12:00, 60 min | Adam Small-seminaarkamer R65 | R85 by die deur
Die chaosteorie en kief interkontinentaliteit
André Krüger oor sy jongste boek:
Geen engel nie is ’n fyn boek oor growwe mense. Dit handel oor die lewe van ’n jong man van die (verouderde uitdrukking volg) “verkeerde kant van die spoor”, van kindsbeen tot in sy laat 20’s. Dit speel af in die 70’s, 80’s en 90’s, teen die agtergrond van ’n veranderende Suid-Afrika. Vir mense soos hy, met beperkte vooruitsigte, is ’n lewe van misdaad ’n byna onafwendbare voorland. Die mense in die boek sê en doen weersinswekkende dinge, en dit word so weergegee sonder versagting of filters. Ek het ’n, moontlik weerlegbare dog sterk, vermoede dat dit ’n paar mense in hulle tee gaan laat stik.
Oor tyd om te skryf?
Vir enige skrywer met ’n veeleisende werk is dit altyd ’n stryd om tyd te kry om te skryf. Dit beteken gereeld dat wanneer die maatjies buite speel, prettige tydverdrywe beoefen of slaap, ek vasgekluister sit agter ’n rekenaarskerm besig om te wonder of ek nie eerder beter moes leer sweis het nie. Wat vas en seker staan, is jy moet, moet, moet, aanhoudend en deurlopend skryf. Gewoonlik, na so 35-40 000 woorde, bou die verhaal ’n middelpuntvliedende krag op wat sy eie roetine begin afdwing. Miskien is my enigste ware roetine dat ek altyd ’n voorstelling van ’n kraai byderhand hou wanneer ek skryf. Ek is heeltyd besig om te skryf, waar en wanneer ek kan.
Beplan jy haarfyn aan storielyne, of begin jy op ’n punt en kyk waarheen dit lei?
Eerder laasgenoemde. Dis ’n goeie vraag, en toe ek goed daaroor nadink het die antwoord my nogal onverhoeds betrap. Sover het elke boek begin met ’n karakter. Dié was eerste in my kop, en die storie het later gekom, as’t ware ’n manier om die mens beter te leer ken. Ek weet ek moet meer skaam voel daaroor as wat die geval is, maar my werkswyse het onrusbarend veel in gemeen met chaosteorie. Of so sou ek gedink het as ek geweet het wat presies chaosteorie behels.
Ek lees wyd, maar drie skrywers vir wie ek besondere agting het, is Philip Kerr, Sebastian Faulks en John le Carré. Die eerste twee bewonder ek nie net vir hulle wonderlike boeke nie, maar ook vir hulle vakmanskap. Hulle is beide (soos wat ek heimlik ook van myself dink) nie genreskrywers nie. Philip Kerr het wyd geskryf. Dit sluit onder andere in ’n wetenskapsfiksie-tipe boek wat my baie beïndruk het. Sebastian Faulks is ook so. Hy het nie net die briljante Birdsong geskryf nie, maar ook, in opdrag, ’n James Bond wat 100 persent die stem van Ian Fleming is, en ’n P.G. Wodehouse, net dieselfde. John le Carré se karakters is briljant. Ek hoor hulle stemme in my kop lank nadat ek die boek neergesit het.
Daar is vir my ’n internasionale gevoel aan jou boeke, so ’n kief interkontinentale vibe. Sal jy ooit in Engels skryf?
’n Kief interkontinentale vibe, nè? Nee maar schweet, my china. Ek scheme ek laaik dit! (DS: Dis my blerrie speltoetser wat telkens COOL na KIEF verander.)
Ek gaan vorme van die woord parogiaal nou twee keer in een paragraaf gebruik. Ek het ’n klein manlike weergawe van sibbe dood aan parogialiteit. Alles is aan alles anders gekoppel. Dis die lewe. Elke mens, so wonderbaarlik uniek en onbenullig soos ’n vuurhoutjievlam voor die son, is deel van dieselfde bestaan. Ek hou baie van ’n wye doek om op te skilder. Dit is vir my interessanter, en meer vervullend, as om benepe te wees.
My eerste boek, Die twee lewens van Dieter Ondracek, was oorspronklik in Engels geskryf. Ironies, in die lig van jou vraag, is dat ’n plaaslike Engelse uitgewer vir my gesê het hulle wil die boek nie publiseer nie, omdat dit té internasionalisties is. Volgens hulle laat die parogiale aard van die Engelse lesers hier nie sulke verkope toe nie. Vir só boek wil sulke lesers nie ’n plaaslike skrywer hê nie. So die kort antwoord op jou vraag is: Ja, ek sal nog in Engels skryf ook.
Watter boek wens jy jy het geskryf?
50 Shades of Grey. Want dan was ek skatryk en het die tyd en vryheid gehad om goeie boeke te skryf om te vergoed daarvoor dat ek so afgryslike een in die eerste plek gepleeg het.
Die boek wat my heeltemal oorrompel en in verwondering laat stilstaan het, is Umberto Eco se Foucault’s Pendulum. Dit is ’n juweel van ’n boek, en ek sou kon heengaan sonder om terug te kom om by almal te spook, as ek self so stuk manjifiekheid kon agterlaat. Dieselfde, miskien selfs meer, geld vir Tim Winton se An Open Swimmer.
Leef jy meestal in jou kop?
Vanselfsprekend. Die waansin binne my kop is net bietjie minder skrikwekkend as die waansin daarbuite.
Waarom is katte die ideale metgeselle vir skrywers (subjektiewe opinie)?
Dis natuurlik gewoon die waarheid, en glad nie ’n subjektiewe opinie nie. Jaroslav Hašek (dis nou die kat wat my aangeneem het) luister na alles wat ek vir hom voorlees. Sy geelgroen oë knip dan stadig. Dit beteken óf my woorde is treffend goed, óf dat ek eerder beter moes leer sweis het. Sy opinie is onfeilbaar, onpeilbaar korrek.
Is jy reeds besig aan ’n volgende roman?
Romans, meervoud, maar net in my kop. Die karakter wat op die oomblik voor in die ry staan is toenemend ongeduldig. Sy naam is Chris. Sien die probleem met tyd hierbo genoem. Dis erg frustrerend.
Lou-Marié Kruger oor die geweld van armoede
Lou-Marié Kruger, ’n kliniese sielkundige en dosent van Stellenbosch, het ’n hartverskeurende boek geskryf oor die vroue van die Dwarsriviervallei, duskant Helshoogte buite Stellenbosch. Vandag gooi ek alle woordtellingsbeperkinge oorboord en plaas haar antwoorde volledig, omdat dit, soos die boek, vensters in my kop laat oopwaai het.
“Ek dink ons almal (maar veral ons in die akademie) probeer armoede intellektualiseer, ’n “healthy defense mechanism”, as they say. Ek dink dit maak akademiese geskrifte dikwels ontoeganklik.
“Toe ek 19 was en ’n uitruilstudent in northern Minnesota (Fargo North Dakota was my naaste groot stad) het ek met die hartstog van ’n 19-year old huis toe Suid-Afrika toe verlang en Steinbeck gelees en melodramaties in my dagboek van destyds Steinbeck quotes neergeskryf, die een oor Tom Joad wat weggaan van die huis:
‘How ’m gonna know ’bout you? They might kill you an’ I wouldn’t know. How ‘m I gonna know?’
‘I’ll be all around in the dark. I’ll be everywhere. Wherever you can look—wherever there’s a fight so hungry people can eat, I’ll be there. Wherever there’s a cop beatin’ up a guy, I’ll be there. I’ll be in the way guys yell when they’re mad. I’ll be in the way kids laugh when they’re hungry and they know supper’s ready, and when the people are eatin’ the stuff they raise and livin’ in the houses they build, I’ll be there, too.’
“Van toe af het ek vir Tom Joad oral gesoek.
“Heelwat later het ek boeke van antropoloë soos Paul Farmer, Clifford Geertz, Michael Jackson, Nancy Schefer-Hughes, Joao Biehl en mediese dokters soos Oliver Sachs, Athul Gwande, Siddhartea Mukherjee gelees en gehoop ek kan ’n manier kry van skryf wat die pyn wat ek sien en mee werk toeganklik maak.”
Oor die langsame geweld van armoede:
“Rob Nixon se boek Slow violence was op ’n manier deurslaggewend vir my boek: hy het vir my woorde gegee vir wat ek dink ek sien en wat ek wil doen.
“Hy skryf oor “the disasters that are slow moving and long in the making … a world that is permeated by insidious unspectactular violence … drawn-out calamities inaccessible to the human senses.” Hy sê dan dat die uitdaging is hoe om hierdie stories van slow violence te verander in “stories dramatic enough to rouse public sentiment and warrant political interventions … writing can make the unapparent appear, rendering it tangible by humanizing drawn-out calamites inaccessible to the senses”.
“Ek het in 2015 ’n symposium gehou oor Slow Violence, met visuele kunstenaars, dramaturge, novelists, poets, musicians, academics. Dit was wonderlik. It was a sort of coming home. Ek wens my boek kon ’n sound track en visual art ’n (laasgenoemde was eers in die boek, maar dit was te complicated, die kindertekeninge was moeilik om te laat gaan). En ek wil so graag hê dit moet ’n play word.”
“Ek het niks daarvan oorkom nie en sal nooit nie.
“Ek voel vir altyd spectacularly verlam, maar ook dan vreemd geïnspireerd en energized met my verantwoordelikheid as iemand wat so baie verniet en onregverdig gekry het. Ek dink dit is gevaarlik as shame (daar is nie ’n goeie Afrikaanse woord vir shame nie) en guilt (skuld) tot onttrekking lei. Dit is emosies wat liefs moet lei na engagement. In die eerste plek moet ons net aandag gee. En sien en erken wat aangaan.”
“Ek dink nie dit is noodwendig of vanselfsprekend goed vir mense om die objek van “studie” te wees nie. Ek dink baie skade word gedoen in die naam van navorsing: navorsing kan objektiverend, intrusive, destruktief en skadelik wees. Daar is baie voorbeelde daarvan.
“Ek dink wel ’n sekere tipe aandag is goed vir alle mense: vir baba’s, kinders, grootmense, lovers, groepe, gemeenskappe. ’n Aandagtigheid wat respekvol is is altyd potensieel fasiliterend vir groei en potensieel helend. In Sielkunde noem ons dit “reverie”, in Afrikaans sou ek die woord verwondering wou gebruik, ’n aandag wat altyd verwonderd bly.
“Ek kan hier al my psigoanalitiese ghurus aanhaal, maar dit kan vervelig word. (Daar is ’n paar Endnotes hieroor in my boek.)”
“Die woord ‘honger’ (anders as die akademiese term ‘food insecurity’) impliseer onmiddellik ’n oop mond, lippe, tande, ’n tong, ’n benerige lyf. And then there is the madness of hunger – wat dit aan ma’s en kinders doen.
“Ek dink die hoofstuk oor honger is die heel belangrikste hoofstuk in my boek. Ons leef in ’n land waar mense en kinders daagliks honger is. En ma’s geïmpliseer word in die honger van hulle kinders.
“Altyd implisiet in honger is begeerte: vir kos, vir liefde, vir aandag, vir bevestiging, vir versorging – iets wat ons nodig het en wil hê en nie kry nie. Dit is waaroor my werk gaan in alle kontekste.”
“Geen regte naam is in die boek gebruik nie en feite is uitgelos en op maniere bymekaargesit sodat almal se stories onherkenbaar sal wees, miskien selfs vir hulleself.
“Maar elke feit is waar, nie een enkele feit is opgemaak nie.
“Dit is Rachel Cusk wat gesê het mens moet altyd so na as moontlik aan die waarheid jok.”
“Ek bewonder romanskrywers so, iemand soos Ingrid Winterbach laat my verbysterd met wat sy kan uitdink en optower en verbeel.
“Ek dink nie ek kan ’n roman skryf nie, ek kan nie dinge uitdink nie, ek kan net dinge sien en hoor en waarneem en notas daarvan maak. Maar eintlik weet ek novelists is ook nog beter daarmee as enige sogenaamde sielkundige of sosiaal wetenskaplike soos ek.”
Oor die belangrikheid van woorde:
“Min is vir my belangriker as woorde, maar ekself dink ek sukkel om die regte woorde te vind.
“Vir ’n sielkundige is hoe jy is met mense in die oomblik die heel belangrikste, maar hoe jy verwoord wat gebeur maak natuurlik ook saak. Metafore is crucial in my werk.
“Maar selfs al is ek verslaaf aan woorde, ek dink belangriker as verwoording is die kuns om te leer om net stil te bly en te luister. En ander te laat praat.”
Oor die term ‘psigo-etnograaf:
“Daar is nie so ’n woord nie. Ek het defensively die woord uitgedink om my projek te regverdig. Dit het te doen met my gulsigheid om beide besig te bly met die binnewêreld en die buitewêreld en hoe die wêrelde mekaar beïnvloed. As ’n psigoloog is ek altyd jaloers op antropoloë.”
Oor die teikengehoor:
“My ma was in my gedagte as eerste leser. Sy is ’n slim vrou sonder akademiese pretensies.
“Die boek is ook geskryf vir my studente. In die Endnotes is baie van die teorie en gedagtes wat onderliggend is in my werk en hoe ek dink oor my werk. Die hoofstuk oor “distress” is byvoorbeeld gebaseer op my kursus in Psigoterapie. Ek dink niemand gaan die Endnotes lees nie, helaas.
“Meer ambisieus sou ek ook hoop die stories kom terug by die vrouens van die valley en dat dit op een of ander manier vir hulle bemagtigend is, al haat ek die woord bemagtigend. Ek probeer miskien se dat ek hoop hulle kan hoor hoe ontroerend hulle stories is en dat dit hulle kwater sal maak. (Ek is so bly jy het in jou review beide die liefde en die woede opgetel. Dit is die bestanddele van Freud se melankolie.)
“The policy-makers and politicians? Ek weet nie of hulle regtig wil of kan lees oor wat werklik aangaan in die hitte van die shacks en die triestige agterplase en die skaduwees van die suburbs nie?”
Oor terapeute wat nie finansieel mag ingryp nie:
“Dit is verskriklik. ’n Mens sukkel. Ek sukkel. Ek dink altyd ek sou meer kon verrig as ek net vir al my mense kon nooi vir ete en vir hulle lekker kos kan maak. Maar dit is natuurlik net ’n fantasie.”
Oor die aanhaling uit Ivan Illich: “And I see no compelling reason why one who practises medicine could not also be a friend – even today.”
“Ek is so bly jy sien dit raak. Ek het ’n supervisor (’n psigoanalis, ouer as die berge) vroeg in my career gehad wat gesê het dat dit okay is om jou pasiënte lief te he. Dit het ’n motto geword, that love is healing. Ek dink dit is waaroor Illich so ponder, hoe liefde en sorg verdwyn het uit medisyne. En natuurlik ook dikwels uit Sielkunde.”
Het jy soms minagting vir ander pasiënte se eerstewêreldprobleme?
“Snaaks genoeg, nooit – pyn is pyn. Ek glo nie in ’n abstrakte hiërargie van pyn nie. Ek probeer om te bly met die pyn van wie ook al by my is.
“Ek sukkel wel wanneer mense ander mense se pyn probeer relativeer en minder maak.”
Wie lees jy in Afrikaans?
“Ek lees baie meer Engels as Afrikaans. Maar natuurlik is my eerste taal Afrikaans. Ek wens ek kon my boek in Afrikaans skryf, veral omdat ek so graag die onderhoude in Afrikaans sou wou hê. Die onderhoude in Afrikaans was regtig suiwer poetry.
My novelists in Afrikaans is Ingrid Winterbach, Fanie Naudé, Willem Anker, Marlene van Niekerk, Jeanne Goosen, dit voel te obvious. En Nathan Trantraal se poetry en essays en comics, hy moes al lankal die Hertzogprys gewen het vir iets. Antjie Krog en Loftus Marais se poetry raak my altyd. Ek bewonder Afikaanse nie-fiksie soos dié van Carel van der Merwe en Ena Jansen, meticulous navorsing, baie mooi opgeskryf.”
Is jy reeds besig met ’n volgende boek?
“My dogter sê nee, asseblief nie.”
Nie meer Nine Inch Nails en Radiohead nie
Johan Jack Smith dra vele hoede:
“Dis maar goeie beplanning en net om iets ‘te doen’ sonder om te veel daaroor te tob. Soms, soos nou, beleef ek bietjie van ’n bottelnekprobleem, maar dit sal oorwaai. Die idee om “What if” eendag te vra, is een van my grootste vrese.
“Gewoonlik laat in die aande, soms by die werk as dit stiller is. Weereens goeie beplanning en om stiptelik daarby te bly.”
“Die idees vir stories beplan ek lank vooruit, meeste van my inspirasie is maar afkomstig van films. Met misdaad is daar tog soortvan ’n resep – jy moet maar jou eie bestanddele bygooi om dit uniek te maak, sodat dit uitstaan.”
“As jy mooi gaan kyk, sal jy die goue draad deur my projekte sien, veral wat lirieke, verse en prosa betref. Ek vind wel dat my verwysingsraamwerk ligter geword het, namate ek ouer word. Ek maak ook nie meer musiek nie, my vierjarige het daai hedonistiese vuur in my en my vrou geblus.”
“Ek moes navors. Gaan ry deur die townships, praat met mense, integreer stories wat jy gehoor of gelees het. My broer was ook ’n polisieman, so Basson se verlede is losweg geskoei op sy vertellings. En Goddank vir die Internet. My vrou het wel gesê ek was geïrriteerd en kortaf gedurende die skrywe van Zola – dit het tog ’n invloed op jou, al die moord, sinisme en donkerte. Mens klim in die karakters se koppe in – en in Zola was hulle maar effens versteurd. Ek kan nie heeltemal los staan soos sommige skrywers nie. Jy moet bloei saam met hulle.”
Lapa se Wenkbrou:
“My hele lewe al hou ek van “aweregse” boeke, films en kuns. Daarom hou ek van Wenkbrou. Daar is ’n fyn lyn tussen TE obskuur, en net genoeg dat die algemene leserspubliek dit nie te vreemd sal vind nie. So far so good, dink ek.
“My vormingsjare in Virginia het ’n groot rol gespeel in my denkwyse. Maar ek dink as ek in Randfontein grootgeword het, sou ek dalk dieselfde gedink het. My behoefte om my “andersheid” in die Vrystaat te bewys, was dalk sterker. In Johannesburg is almal gewoond aan alles.”
“Ek het altyd gedink ek sal iets te make hê met die “alternatiewe” sy van Afrikaans. Ek voel ek het hier my “groove” gevind, ek hou regtig baie van my werk – en die organisasie se invloed op die Afrikaanse (en Suid-Afrikaanse) landskap is inspirerend. Hulle doen uitstekende werk.
“Tans net maunskripte vir Wenkbrou – my boekrak raak al hoe voller maar daar is net nie tyd nie. Ek sal een Desember afvat, Karoo toe gaan, en net lees. Dit klink hemels.”
“Arcade Fire, Silversun Pick-ups, Bruce Springsteen en soms Johannes Kerkorrel. Darem nie meer net Nine Inch Nails en Radiohead nie. Vir daai woede sien ek nie meer kans nie. En te veel minor tones is sleg vir my gemoed.”
“Ek het provinsiaal tennis gespeel en probeer baie hard om weer op standaard te kom. Dis egter nie so maklik as jy vir lank opgehou het nie.”
Invloede: “Ek het vir 4 jaar lank as ’n maatskaplike werker in ’n Tswana-stat, naby Botswana, in die ou Bophutatswana gewoon en gewerk. Daar het ek geweldig baie geleer van Tswana-mense. Ek het my eerste novella, Flarde, daar geskryf. Mens moet natuurlik versigtig wees om te steel sonder om te verstaan/erkenning te gee of om skeef uit te beeld. Die Tswana-vroue in my verhale is altyd sterk en eksoties met toorkrag.”
Marlize se novelle Voëlvrou verskyn in Augustus by Protea.
Uittreksel: Alleen onder die maan deur Willem Krog, uitgegee deur Jonathan Ball
Pa was glad nie ’n emosionele mens nie. Hy het rasionaliteit bo alles gestel. As hy iets kon verduidelik, het die verduideliking sy emosie beheer.
Ek het hom nooit sien huil nie. Nie eens toe ons ma na die Fasiliteit gevat het nie. Ek kon wel sien dat hy baie hartseer was.
Maar die dag toe ek hom gaan haal het om by my te kom bly, het hy gehuil. Ek het op hom afgekom waar hy op die vloer van sy studeerkamer gesit het met sy boeke wat in stapels om hom gestaan het.
Ek het niemand nog ooit tevore só sien huil nie. Dit het begin as ’n kreun en ontaard in iets soos ’n brul wat eerder uit sy lyf as uit sy mond ontsnap het. Sy lyf het geruk soos die keer toe hy – lank voordat jag totaal verbied is – ’n koedoebul keelaf gesny het. Hy moes dit doen nadat ’n jagter ’n bok gekwes het.
Ek het by hom gaan hurk.
“Pa?” Hy het opgekyk. Sy oë was bloedrooi en ’n nat streep het uit sy neus geloop. Hy het meer soos ’n dier as ’n mens gelyk. “Pa?” sê ek weer. “Wat gaan aan?”
Hy het effens bedaar. Ek het my sakdoek uitgehaal en sy neus afgevee. Hy het sy kop weggeruk.
“Wat dink jý gaan aan?” Hy het een van die boeke opgetel en dit teen sy bors vasgedruk. “Jy sê hulle gaan die boeke eers met vloeibare stikstof vries?”
“Totdat dit ’n poeier word?” Ek knik weer.
“En dan gaan hulle dit met ’n sement-epoksied behandel wat hulle uiteindelik gaan gebruik om paaie mee te bou?”
“Weet jy wat is dit hierdie?” het hy gevra en ’n boek na my uitgehou. Ek het probeer kyk wat die titel is, maar ek kon nie die woorde so vinnig lees nie.
“Dis ’n boek.”
“Nee, dit is nie nét ’n boek nie. Hierdie is die simbool van vryheid. As jy ’n boek het en kan lees, is jy vry. Vry van bygeloof, vry om jou eie idees oor goed te vorm, vry van intellektuele slawerny.”
Ek wou pa nie verder ontstel nie, maar ek het toe in die stilligheid gewonder of hy nie ’n bietjie melodramaties is nie.
“Jy as die leser maak met die teks wat jý wil. Jy kan dit verwerp of jy kan daarvan hou. Jy kan daaroor nadink en ook jou eie idees daaroor vorm. Dít is vryheid.” Pa het die boek voor my gesig geskud. “Die boekdrukkuns het ons vry gemaak.”
“Maar Pa kan tog al die goed wat in boeke staan op die internet lees?”
“Pieta, jy verstaan nie. As jy ’n boek oopmaak, styg die reuk van die boek in jou neus op. Hierdie geur van houtstof, lym en ink dans ’n hoofweg deur jou neus tot in jou limbiese sisteem waar senuoordraers jou dopamien priem vir ’n lewenslange verslawing. Ek kan nie daarsonder nie.”
“Pa, dit is beter so. Ons kan niks anders met die boeke doen nie.”
“Ons weet uit die geskiedenis dat mense wat boeke verbrand, ook begin om mense dood te maak. Maar mense wat ’n poeier van
boeke maak en dit dan in ’n pad in messel . . . Watter soort mense is dit?! Wat gaan hulle met ons doen? Hulle gaan iets meer met ons doen as om ons dood te maak. Iets veel ergers.”
“Wat kan erger wees as om iemand dood te maak?”
“Ek wil nie weet nie.” Pa het ’n lang sug gegee wat eintlik soos ’n snik klink. Hy het die boek op die grond neergesit. Ek kon toe uiteindelik die titel begin lees. Die eerste woord was “Don” en dan was daar ’n Q en ’n x en ’n klomp klinkers.
Schalk Schoombie. Willem Krog, Lien Botha
Crous oor toeganklikeid:
Lees mense enigsins populisitese, toeganklike poësie? Ons leef nou maar eenmaal in ’n land waar boeke ’n luukse is en net deur ’n klein groepie aangeskaf word. Ek hoop my gedigte kan waardeer word sonder al die opsoekery. Dis maar net omdat ek self hou van opsoekgedigte – sleep nader die tesourusse, Google en Cirlot. My studente daag my soms uit dat ek eerder moet rap, as gedigte skryf. Maar dit sal tog simpel lyk; ’n ou wit man wat kletsrym.
Ek gaan deur fases. Auden. Eliot. Yeats. Ek vind Prynne onverstaanbaar. Wat Nederlands betref, hou ek van Komrij, Kouwenaar en Anna Enquist.
Wat Olivia M Coetzee lees:
Ek lies graag boeke wat uitstaan vi my, maa die way hoe ek opgegroei het was lies nie iets wat rêrig iets was wat djy gedoen hettie. Ek meet ŉ tjommie van my van hoërskool, en sy sê toe hoe haa antie vi haa kô sê het van Innie Shadows, en van my, en sy sak toe af vi haa antie, “Ja, sy was altyd soe mettie boeke.” En honestly, ek het daai facts vegiet van hoe ek actually baie gelies het. My pa was deel van Reader’s Digest, en Leserskring, al kon ôs nooit boeke bekostigie, het ek my weg gegooi in die blaaie van die ‘free’ boeke wat hy altyd gekry het.
Ek was as kind baie in die library, vi iemand wat moes deu twie van Eeste Rivie se bosse loep, om by die Eeste Rivie library uit te kô. En daa het ek mense soes Patricia Cornwell, en Stephen King gelies, wan dis wat beskikbaar was.
Ek was mal, en is mal oo misdaad fiksie. Ek dink dit gan oo die feit dat mieste van die tyd is daa ŉ iemand wat gevang wôt,
en wat tronk toe gestuu wôt, of die misdadiger wat dood gemaak wôt, en ek dink dit gan oo
die feit dat an die einde van die dag wen die Lig oo die Donkete. Ek was mal en is mal oo die ‘weird en wonderful’, magic, satanisme, godsdiens, dystopian-tipe liesgoed wat mense bangmaak, en wat vi my bangmaak, but wat my nog steeds trek.
En toe ek beginte studeer was ek amaze met die grootheid van die libraries wat ek kon access. Van kleins af het ek velief geraak op biblioteke. En by Uni het ek skrywers soes Zoë Wicomb, Bessie Head, K Sello Duiker, Deon Meyer, Toni Morrison, Chimamanda Ngozi Adichie, Gerald Kraak, om ŉ paa te noem, geontmoet.
En dan J. K. Rowling.😊
Schalk Schoombie se Boek van die Dekade: The Overstory deur Richard Powers
Die afgelope tien jaar het talle romans opgelewer wat kan kwalifiseer as Boek van die Dekade: Hilary Mantel se Wolf Hall, Hanya Yanagihara se A Little Life, Anthony Doerr se All the Light You Cannot See, The Great Believers deur Rebecca Makkai, The Narrow Road to the Deep North van Richard Flanagan. Epiese, kategorie-ontwykende romans wat platslaan, uitdaag, opwek en les bes, die bewussyn skommel. Daai sg. “lewensveranderende” boek.
My keuse vir Boek van die Dekade moet wees: Richard Powers se The Overstory.
In ŉ neutedop – as so iets moontlik is – ŉ boek oor die verhouding tussen bome en mense. Bome word hier voorop gestel, as synde die wesens op aarde wat die langste leef en oor millennia heen die meeste tot die mens se lewe en welstand bydra: suurstof, voedsel, medisyne, skuiling, meubels, gereedskap, brandstof, voertuie, kuns. Kyk net om jou rond en tel jou seëninge van hout.
The Overstory kan “tree huggers” van opperste skeptici maak. Aanvanklik word hoofstukke aangebied as losstaande verhale oor diverse karakters: ŉ vrou met ŉ spraakdefek wat as navorser nader aan plante as mense leef, ŉ Chinese immigrant en sy dogters, ŉ verlamde Indiër wat rekenaarpeletjies en digitale wêrelde skep; ŉ jong vrou wat stemme van onsigbare wesens hoor nadat sy ŉ nabydood-ervaring gehad het, ŉ kunstenaar wat behep raak met bome, ŉ oorlogveteraan wat bome in kommersiële plantasies plant, ŉ sielkunde-student wat onderhoude met omgewingsaktiviste voer om agter die kap van hul psigose te kom – net om hom by hulle aan te sluit. Die karakters se stories is verstrengel met die stories en geskiedenis van bome. Moeiteloos, met ŉ meesterlike aanvoeling vir die geheel, die “overstory”, kom al die onderdele saam. Niks is terloops nie. Die klimaks ruk jou wortels uit. Powers het sy omvattende kennis van die planteryk verweef met die mens se donkerste strewes, die drang na vooruitgang, en die tydgees om bewaringskwessies – sonder om te preek.
Dis ‘n verbluffende, diep ontroerende boek wat jy dadelik wil herlees. Hoe dieper jy delf, hoe weliger kring die insigte uit. Powers se taal en styl is ryk én ruig, wat bodemlose verkennings toelaat. Die intriges kan maklik drie seisoene van ŉ TV-dramareeks beslaan. Wanneer jy die boek toemaak, ontwaak jy uit ŉ wakker droom. Jy raak bewus van die oorkoepelende storie wat mense nietig kan laat lyk. Nooit sal jy weer dieselfde kyk na bome nie.
The Overstory deur Richard Powers was die wenner van die Pulitzerprys vir 2019 en benoem vir die Bookerprys.
Uittreksel uit Zola:
“‘Klink maar na ’n kak job.’
‘Jip. Die eienaars maak net soos hulle wil. Daar is nie wetgewing wat hulle reguleer nie. So die bestuurders kak af. En dis gevaarlik. Daar was jare terug hierdie term: ‘Death from the backseat”. Die pirates het gemaak of hulle gewone passasiers is en dan op die agterste sitplek gaan sit. Dan skiet hulle die bestuurder van agter af in die kop. Die verenigings Dopper mekaar ook op. Die regering help nie, baie van die verenigings kry hofbevele vir dieselfde roete, dan spat die kak eers. Die bestuurders is gelukkig as hulle R4 000 huis toe vat elke maand. En dis ’n lang dag. Eers gaan haal hulle die taxi by die eienaar se huis, dan wag hulle in ’n ry by die rank van drieuur die oggend af. As jy laat is, mis jy ’n trip en maak minder geld. Baie werk tot ná agt saans …
‘Dan is daar die metropolisie wat jy moet bribe. Jy is verantwoordelik om die taxi op die pad te hou. As iets breek, moet jy dit self regmaak of vervang, dit sluit bande in. Dis hoekom so baie van die goed uitmekaar bliksem. En dan’s daar Rea Vaya en deesdae Uber wat jou besigheid steel. Baie van die ouens gebruik kruie, muti, met die naam ‘intelezi’, wat hulle glo sterk maak en beskerm. Dit maak hulle net moer aggressief.’”
Boeke: Intiem, kosbaar en vol geheime
Die waarheid is soos ‘n kurkprop