Kaapse Paragrawe: March 2010
W.H. Auden het sy pornogedig "The Platonic Blow" so ongeveer in 1948 geskryf. Dit was oorspronklik getiteld "A day for a lay" & is as tikskrif onder sy persoonlike vriendekring gesirkuleer, voordat dit in 1965, tot sy wrewel, deur die tydskrif Fuck, 'n New Yorkse samizdat kunsblaadjie, gepubliseer is.
Alhoewel Auden nooit in die openbaar erken het dat hy die gedig geskryf het nie, was hy nietemin baie omgekrap dat Fuck dit sonder sy toestemming gepubliseer het, & nie eens die ordentlikheid gehad het om hom daarvoor te betaal nie. Toe die tydskrifredakteur aanbied om hom te vergoed, het Auden geweier om enige betaling te aanvaar aangesien hy, so het hy volgehou, nie die gedig geskryf het nie!
"The Platonic Blow" het 'n kort & baie stormagtige openbare bestaan gevoer. Kort nadat dit gepubliseer is, is al die kopieë van Fuck tydens 'n polisieklopjag gekonfiskeer & vernietig. Die gedig is terstond hertitel as "A gobble poem" & in 1967 deur Fuck Books in London, & in 1969 deur die tydskrif Suck in Amsterdam uitgegee. In 1970 het Guild Press 'n spesiale geïllustreerde uitgawe daarvan gepubliseer. Die outeurskap van die vers word nie langer betwis nie, verál sedert 'n kopie daarvan in Auden se handskrif ná Christopher Isherwood se dood tussen sy dokumente gevind is.
Die gedig is egter nie deur Auden sélf, sy eksekuteurs of enige latere samestellers by sy versamelde gedigte of gedigversamelings ingesluit nie. Wat nogal jammer is, want niks wat Auden geskryf het, was ooit weglaatbaar swak nie, & "The platonic blow" is 'n klassieke gedig wat uit & uit Auden se stempel dra, tegnies bedrewe & m.i. 'n waardige bydrae tot sy oeuvre, & 'n blitskursus in tegniek & vormbeheer vir enige jong digter. Auden slaag daarin om aan die vers 'n gespierde vleeslikheid te gee deur die gryp-&-los van binne- & eindryme, & 'n pulserende ritme onder meer deur vernuftige enjambemente.
Ek het tydens my besoek aan NY in 1987 'n paar kopieë van 'n beperkte-oplaag-uitgawe gekoop & leef sedertdien met dié gedig saam. Verlede jaar het ek vir die eerste keer die moed gehad om 'n vertaling daarvan te probeer maak & op dié manier iets daarvan vir myself & vir die Afrikaanse digkuns toe te eien. Wat hier volg, is 'n eerste poging, sonder om by die kruisrym & vernuftige binneryme te hou. Sónder rym kon dit darem ook nie.
Oor nog 'n jaar of drie sien ek straks kans om daardie binneryme by te werk, of nóg 'n rympaar per strofe. Die vertaling het opnuut my waardering vir Auden se vakmanskap bevestig.
Langer kan ek dit nie hou. Ek streel sy binnedy.
na die netjiese naeltjie, is die res van sy maag haarloos & glad.
ryp vir gryp, om te ruik & te bevoel. My lippe
na die donker plek daaronder. Ek soen elke duim
voor die swier van roede. Ek lig die verruklike vleis
Golwe van baldadige genot stoot op in sy voël, trek saam in sy mik.
Ek lê stil in die wig van sy kruis, die geur van sy sweet maak my hoog.
Posted by Johann de Lange at 12:23:00 AM
Truth is, I've never been to America.
Like everyone else, it's entered my bloodstream in films, in dreams, and in wars...
- Amjad Nassar
My eerste & enigste besoek aan New York was in Junie 1987. Ek het 'n tyd lank al gespaar vir die reis toe 'n vriend wat in New York bly aangebied het om vir my kaartjie te betaal & te reël vir goedkoop verblyf. Dié aanbod ten spyt het maande verbygegaan voordat ek genoeg moed bymekaar geskraap het om die nes te verlaat. Ek was 28.
New York het vir my 'n betowering ingehou vandat ek kan onthou. Ek het op laerskool reeds van die stad begin bewus raak. Net die noem van sy naam het my hart in my borskas laat bons. Mettertyd is my verwagtings & fantasieë aangevul deur foto's in tydskrifte & boeke. Ek kon nooit genoeg kry van lugfoto's nie. Ek kon vir ure staar na die strate uitgelê met die wiskundige presisie van 'n ruitekaart, of nalees oor die beroemde geboue wat opstu in die vliegtuigbestippelde lug. Die vertikale stad. Ek het 'n onverklaarbare verbintenis met die stad gevoel, & daarmee saam die wete dat ek dit eendag sou besoek, & die naelstring wat ons verbind sou verstaan.
[Annie Dillard: "Mayakovsky In New York: A Found Poem"]
Ek het in 'n goedkoop hotel gebly, 'n digterlike krot aan die hoër Westekant. Die voorportaal was groots op 'n opgesmukte manier, met 'n marmervloer, 'n sirkel goudbeskilderde suile & 'n hoë plafon. Maar die oomblik as die deure van die lankmoedige hysbak agter jou toe ratel & die reuk van ou urine in jou neusgate opstuif, besef jy dat jy die beskawing agtergelaat het.
Die kamer was Spartaans: yl gemeubileer met 'n uitgesakte bed, verinneweerde stoel en 'n roesbevlekte wasbak teen die muur. Die mat was gedaan & gevlek, plek-plek losgetrek van die vloer & die vloerlys. Die mure was nie in 'n beter toestand nie met verf wat afskilfer en watervlekke. Daar was een klein badkamer in die gang, met 'n stort (meestal kouewater), toilet & wasbak wat ek met die res van die ander inwoners op die vloer gedeel het, een van hulle 'n wilde, intimiderende Indiaan met swart vloeiende hare. Ek was absoluut gek oor elke klein detail. Hier was 'n kamer waarin daar gelééf is, 'n plek van swaarkry, 'n plek waar ek kan skryf, a room with a view.
Maar meer as amper enigiets anders het die moltreine my bekoor. Hoe hulle voortspoed deur die ondergrondse tonnels, met die reuk van osoon waar elektriese vonke spring. Ek was gek oor die moltreinkarre tot oorlopens toe volgepak vieruur in die middag, die intieme stamp & skuur teen vreemdelinge, die heimlike oogkontak, die geklingel van die moltreinmunte in my sak, of om net buite te wees, op die besige sypaadjies met die moltreine verbydonderend onder my voete onderweg op die maat van onkenbare tydroosters.
Nes die stad kon ek beswaarlik slaap. Ek was onuitputbaar in my najaag van onmiddellike gratifikasie. In 42ste straat, 'n blok of wat van Times Square was die porno-nagklub waar die eienaar my werk as een van sy dansers aangebied het. In Greenwich Village die talle laatnagkroeë & bookshops (nie te verwar met die meer tradisionele book stores nie).
[Thom Gunn: "In praise of cities"]
Poësie is die reisliteratuur van die verbeelding. Soos 'n foto kan 'n gedig die oomblik vaslê. Dit is 'n poskaart aan jouself. Ek het opsetlik nie 'n kamera saamgevat nie want ek wou soveel as moontlik onthou. In stede daarvan het ek 'n klein notaboekie in my hempsak saamgedra om gedagtes of ingewings in te noteer. Beelde of frases wat by my opkom. En ek het gedigte geskryf; dit was die regte stad om dit in te doen. New York is per slot van rekening die middelpunt van Amerikaanse digkuns, & huisves op enige gegewe oomblik die grootste konsentrasie digters in die land.
Ek het New York verken lank voordat ek dit besoek het, deur die gedigte van digters soos Hart Crane, Allen Ginsberg, Walt Whitman, Thom Gunn & Lorca. Lorca se "Ode to Walt Whitman" bly vir my een van die mooiste & indrukwekkendste gedigte van die 20ste eeu:
Ek ontdek nog steeds die stad deur gedigte & foto's. Heel onlangs kom ek af op 'n gedig van die Jordaniese digter Amjad Nasser, geskryf ná die gebeure van 11 September:
But before what happened had happened –
I mean, before those towers were turned into twin lifts to the apocalypse,
sundering the world into two worlds: one world of sand, one world of water –
one of those poets
who blasted New York.
Truth is, I'd already written this poem in my head.
Part of that distinguished tradition, after Lorca –
driven by Whitman rather than Gibran –
Lorca who taught us to fire poems like darts
deep in the great apple's flesh –
that cobra of money and sex, that vast Babeltower of newness and nowness –
["An Attempt at a Poem for New York"]
Miguel Piñero het grootgeword in die strate van New York, & is tronk toe na 'n inbraak. Terwyl hy in die tronk was, het hy Short eyes geskryf, 'n toneelstuk wat ná sy vrylating verfilm is & talle toekennings ontvang het. Hy het ook vir 'n tyd lank gedigte & draaiboeke geskryf terwyl hy 'n droombestaan gevoer het. Piñero het egter weer dwelms begin gebruik & uiteindelik haweloos gesterf.
["New York City Hard Time Blues"]
Miguel Piñero is op 16 Junie 1988 aan sirrose van die lewer dood, & sy asse uitgestrooi in Lower East Side Manhattan soos hy versoek het.
[A Lower Eastside Poem]
In 2001 het Piñero geopen in rolprentteaters in Amerika. Die film is geskryf & geregisseer deur die Kubaanse filmmaker Leon Ichaso, met Benjamin Bratt in die hoofrol nadat akteurs soos John Leguizamo, Benicio Del Toro, Marc Anthony & Johnny Depp dit van die hand gewys het vanweë die uitbeelding van seks tussen volwassenes & kinders.
Maar Piñero was geen slagoffer nie. Hy het as 13-jarige reeds ouer mans in pornoteaters ge-hustle vir geld & as volwassene 'n aantrekking tot dié soort straatkinders behou. As deel van sy navorsing het Ichaso gesels met Miguel Algarin, die enigste oorlewende lid van die oorspronklike Nuyorican Poets Cafe. Die ander is almal vermoor, dood in die tronk of aan Vigs.
New York is 'n baie veeleisende minnaar, wat niks halwerweë aanvaar nie, maar jou volle aandag eis. Soos 'n vergrootglas oordryf dit alles wat jy voel.
As poësie gedefinieer kan word as die ver-vreemd-ing van wat bekend is, kan dieselfde gesê word van reis. 'n Groot deel van die opwinding van reis is om 'n vreemdeling te wees in 'n vreemde plek, & alles opnuut te ontdek.
Oliver Wendell Holmes, die ondergrondse apteker van San Francisco van die Sestiger-hippie-jare het op 'n keer opgemerk: "A mind that is stretched by a new experience can never go back to its old dimensions." Amen.
Posted by Johann de Lange at 6:59:00 PM
Labels: Amjad Nasser, Annie Dillard, Miguel Piñero, New York, Thom Gunn, Walt Whitman
Wilma Stockenström (Fotograaf: Philip de Vos)
Wilma Stockenström verryk al die afgelope 38 jaar die Afrikaanse letterkunde met haar satiriese, wederstrewige, deernisvolle stem. Sy is saam met Elisabeth Eybers, Sheila Cussons en Ina Rousseau een van die belangrikste vroueskrywers in Afrikaans.
Sy is op 7 Augustus 1933 op Napier in die Overberg gebore waar sy ook in 1949 haar skoolopleiding voltooi. Sy studeer aan die Universiteit van Stellenbosch waar sy in 1952 'n BA-graad in Drama verwerf. Daarna werk sy vir 'n jaar as radio-omroepster in Kaapstad. Sy verhuis in 1954 na Pretoria en trou in dieselfde jaar met Ants Kirsipuu, 'n gebore Estlander en taalfilosoof. Sy werk hier aanvanklik as vertaler maar later ook as aktrise.
Haar vroegste skryfwerk was op die terrein van die drama: twee eenbedrywe, Katlagters en Op deurrys wat in die tydskrifte Wurm en Contrast gepubliseer is, daarna Dawid die dik dom kat en Trippens se patatta wat deur Dalro uitgegee is. Dit is egter eers met Laaste middagmaal (1978) dat sy aandag trek as dramaturg.
Drama is haar eerste liefde en sy vertolk rolle in onder meer Hugo Claus se Bruid in die môre, in Ionesco se The chairs, en Tsjechof se Drie susters onder regie van Robert Mohr. Later het sy ook bekendheid verwerf vir haar optredes in rolprente en televisieproduksies soos Manakwalanners, Hoggenheim Edms Bpk, Die Besoeker (1977) - Athol Fugard se drama oor die lewe van Eugène Marais - waarvoor sy die Rapport-Oscar verower het, Die Perdesmous (1982), Verspeelde lente (1983), Die Storie van Klara Viljee (1992), Friends (1993), en Promised Land (2002), gebaseer op die roman van Karel Schoeman.
Haar digterlike debuut met Vir die bysiende leser (1970) op 37-jarige ouderdom sou ongesiens verbygegaan het, was dit nie dat die bundel Opperman se kennersoog gevang het nie. Hy het H&R oorreed om die regte en voorraad van Vir die bysiende leser by Rijger uitgewers oor te neem en haar as belangrike digter te kultiveer.
Wilma erken ruiterlik dat haar "gedigte... eintlik as 'n grap begin" het. Haar eerste gedigte is in die sestigerjare in die tydskrif Wurm gepubliseer, saam met dié van tydgenote soos Wilhelm Knobel, Phil du Plessis & Casper Schmidt. Omdat sy in daardie stadium net 12 gedigte gehad het wat gereed was vir publikasie, het Wilhelm Grütter voorgestel dat hulle dit op mooi papier & in groot letters druk. Wilma het toe voorgestel dat hulle die bundel Vir die bysiende leser moet noem. Later is natuurlik veel van die betekenis van die titel gemaak, tot Wilma se verkneutering.
Reeds in haar debuut is die volledige Stockenström ten voete uit aanwesig. Die verse is onopgesmuk en ontdaan van enige affektasie. Poëtiese elemente soos rym, konvensionele musikaliteit en tradisionele vorme maak plek vir nugter taalgebruik, 'n sterk ironiese aanslag en 'n aweregse benadering tot sinsbou. Hierin, sowel as in haar liefde vir neologismes toon sy 'n verwantskap met Peter Blum. Dit is verse wat voortkom uit die "'klipperige bed van geboorte en dood" wat Afrika is, van meet af aan aktueel sonder om plakkaterig te raak, verweef met die politiek, voorgeskiedenis, mites en folklore van Afrika.
As digter het Stockenström 'n gesonde wantroue van woorde. Poësie is vir haar die 'ontbeerlikste der kommoditeite'. Enersyds wantrou sy taal, kan dit alleen die leegte en menslike futiliteit verwoord, andersyds is dit die medium waarin die digter soos die primitiewe kunstenaar in "Die eland" met die "hand wat laat leef" lewe skep en ontruk aan vergetelheid. Die mens self is 'n wese van "vergetelheid en van glans", alte bewus van sy onvolmaaktheid en sterflikheid ("en niks so onunieks soos die geboorte van 'n mens"). Maar terselfdertyd bewus van die wonder van bestaan:
... te kan dink: ek was eenmaal
Eenmaal was ek 'n mens
(Uit: Van vergetelheid en van glans, "Aankoms en vertrek")
In teenstelling met die dikwels ekkerige poësie van vorige generasies skryf Stockenström eerder oor die menslike kondisie & verál in Monsterverse skryf sy gedigte met 'n kosmiese strekking waaruit 'n basiese panteïstiese ingesteldheid blyk. Sentraal staan die mens: eensaam, uitgelewer aan 'n onverskillige heelal, komieklik in sy vernaamdoenery:
Daar staan hy nou, met sy weekdele bloot,
(Uit: Monsterverse, "Ecce homo")
Hy is skepper van vergetelheid, tot stand bringer van beskawings wat opglans en verdwyn in die groter gang van die heelal. Hy is nietig, en tóg gaan hy gierig om met die aarde, onmenslik met die medemens, vol eiewaan en hubris. Net nog een van die monsters wat haar poësie bevolk, maar miskien die onwennigste van almal:
dié behaarde buis van glorie en smet,
'n sotterny van mismoedigheid.
(Uit: Monsterverse, 12)
Stockenström lewer eweneens as prosaskrywer werk van hoogstaande gehalte. Saam met Henriette Grové word sy die tweede vroueskrywer om die Hertzogprys in twee verskillende genres te verower: vir poësie in 1977 en vir prosa in 1991.
Die vertaling van Die kremetartekspedisie in Engels deur J.M. Coetzee in 1983 stel Stockenström aan 'n internasionale gehoor bekend en vertalings in Frans, Nederlands, Duits, Italiaans en Hebreeus volg. In 1997 word Wilma Stockenström deur die Nederlandse Taalunie na Nederland en Vlaandere genooi, waar sy deelneem aan baie gewilde openbare optredes saam met Nederlandse en Vlaamse skrywers. In 1988 ontvang sy die Grinzane Cavour Prys vir die Italiaanse uitgawe van Die kremetartekspedisie, en sy word ook in 2007 met die Afrikaans Onbeperk Kanna vir haar Lewensbydrae tot Afrikaans by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees vereer.
Stockenström het 'n onverdiende reputasie as moeilike digter. Haar gedigte is egter uiters toeganklik & bly 'n sonderlinge leeservaring. Ek sou dit wou waag om te sê dat sy só oorspronklik is dat sy heeltemal onnabootsbaar is. Met Monsterverse lewer sy 'n bundel wat sy plek vol kan staan langs Tristia & Komas uit 'n bamboesstok. Daar is in Afrikaans geen digter wat met haar vergelyk kan word nie.