mangindi, koti, festile, namany' arnabusa aserna--xoseni, arnagam'awo asingewafeze, azinikela enkonzweni katixo. indili iye yema ngesikolo sake sase gwali, apo "yebo, kuyajolwa efonini. uyakwazi lokho ngoba nawe uyajola efonini yakho, kodwa ngale kokuzisola ufuna ukulokhu ucinga into ngisho ifihliwe. Le ndibano iququzelelwa yiSisonke National Sex Worker Movement. Umququzeleli weSisonke eMpuma Koloni uAbongile Gungubele, uthi ukubaluleka kwale ndibano kusukela ngonyaka ka-2001 apho abasebenzi abathengisa ngesondo bathi babuthelana eIndia ngeenjongo zokungqubanisa iintloko ngemiceli-mngeni abajongene nayo. "sisanda kukhuluma ngokuthi usathane usebenzisa kanjani ulwazi ukonakalisa umuntu, ngakho okulandelayo masixoxe ngokuthi usathane uyisebenzisa kanjani isayensi ukonakalisa umuntu. okokuqala, ngokusebenzisa isayensi ukonakalisa umuntu, usathane usebenzisa igama lesayensi ukwenelisa ilukuluku lomuntu, enelisa isifiso somuntu [a] ukuhlola isayensi nokuphenya izimfihlakalo. futhi egameni lesayensi, usathane wenelisa izidingo zomuntu eziphathekayo kanye nesidingo esikhulu sabantu ukunyusa njalo izinga lempilo yabo. ngakho--ke usathane, ngaleli gama, usebenzisa indlela yesayensi ukonakalisa umuntu. ingabe ukucabanga komuntu noma imiqondo yabantu usathane ayonakalisayo esebenzisa le ndlela yesayensi? phakathi kwabantu kanye nezinto ezisezindaweni ezisizungezile esizibonayo nesihlangabezana nazo, yini enye usathane asebenzisa isayensi ukuyonakalisa? (imvelo.) niqinisile. kubonakala ongathi lokhu kunilimaze kakhulu, futhi kuniphathe kabi kakhulu. ngaphandle kokusebenzisa isayensi ukukhohlisa umuntu, esebenzisa konke okutholakele neziphetho zesayensi ezinhlobonhlobo ukukhohlisa umuntu, usathane ngaphandle kwesizathu usebenzisa isayensi futhi ukudala incithakalo nokuxhaphaza indawo yokuphila umuntu ayinikwa ngunkulunkulu. ukwenza lokhu ngeqhinga lokuthi uma umuntu enza ucwaningo lwezesayensi, indawo yokuphila yomuntu izoya iba ngcono kakhulu futhi namazinga okuphila abantu azoqhubeka ethuthuka, nokuthi ngaphezu kwalokho, intuthuko yeze sayensi yenziwa ukuhlinzeka izidingo zansuku zonke zomuntu ezikhulayo kanye nesidingo esiqhubekayo sokunyusa izinga lempilo yabo. uma kungeve kuyilezi zizathu, ngakho ikubuza ukuthi nenzani nje ukuthuthukisa isayensi. lokhu kuyisisekelo somcabango kasathane wokuthuthukiswa kwesayensi. ingabe imiphi imiphumela, nokho, isayensi enayo kumuntu? ingabe indawo esihlala kuyo eseduze iquketheni? akukhona yini ukuthi umoya isintu esiwuphefumulayo ungcolisiwe? ingabe amanzi esiwaphuzayo asahlanzekile ngempela? (cha.) kuthiwani--ke ngokudla esikudlayo, iningi lakho ingabe kuyimvelo? (cha.) ingabe kuyini--ke? kukhuliswa ngokusebenzisa umanyolo futhi kutshalwa kusetshenziswa ukushintshwa kwezakhi zofuzo, futhi kukhona nokuguquka kwezakhi zofuzo okwenzeka ngokusebenzisa izindlela zesayensi ezihlukahlukene, kuze ngisho imifino nezithelo esizidlayo akusezona ezemvelo. akuselula manje kubantu ukuthola imikhiqizo yokudla abangayidla engaguqulwanga. ngisho amaqanda akasanambitheki njengoba ayenjalo ngaphambili, asedlule kwinqubo yesayensi--mbumbulu kasathane. uma sibuka sekukonke, umkhathi sewuwonke sewonakele futhi wangcoliswa; izintaba, amachibi, amahlathi, imifula, ulwandle, kanye nakho konke okungaphezulu noma ngaphansi komhlabathi konakaliswe yizimpumelelo zalesayensi--mbumbulu. nakuba bebaningi abantu abakutholile abebekulindele mayelana nezinga lempilo abalifunayo, benelisa izinkanuko kanye nenyama yabo, indawo lapho umuntu ehlala khona ibhubhile futhi yonakala ngempela “izimpumelelo” ezinhlobonhlobo ezilethwe yisayensi. ngisho ngaphandle noma emakhaya ethu manje asisenalo ilungelo lokuphefumula umphefumulo owodwa womoya ohlanzekile. tshela mina, ingabe usizi lwesintu lolu? ingabe isekhona noma iyiphi injabulo umuntu angakhuluma ngayo yomuntu ukuthi aphile kulendawo yokuhlala? umuntu uphila kulendawo yokuhlala futhi, kusukela ekuqaleni uqobo, lendawo yokuhlala yadalwa unkulunkulu eyidalela umuntu. amanzi abantu abawaphuzayo, umoya abantu abawuphefumulayo, ukudla abantu abakudlayo, izitshalo, izihlahla, kanye nezilwandle—lendawo yokuphila yonke unkulunkulu wayinika umuntu; iyimvelo, isebenza ngokuhambisana nomthetho wemvelo owabekwa ngunkulunkulu. uma bekungekho isayensi, futhi abantu babe ngajabulela lokho okwanikwa umuntu ngendlela kankulunkulu, bebezothokoza futhi bebengajabulela yonke into isesimweni sayo esihle kakhulu sasekuqaleni. manje, nokho, konke lokhu sekumoshwe futhi konakaliswa ngusathane; indawo yomuntu yokuhlala yasekuqaleni ayisekho esimweni sayo esihle kakhulu sasekuqaleni. kepha akekho okwazi ukubona ukuthi yini eyadala lolu hlobo lo mphumela noma ukuthi kwenzeka kanjani lokhu, futhi ngaphezu kwalokho ngisho abantu abaningi kakhulu baqonda futhi bemukela isayensi ngokusebenzisa imibono egxiliswe kubo ngusathane, futhi nangokubuka isayensi ngamehlo asemhlabeni. ingabe lokhu akunayo inzondo kakhulu futhi akudabukisi? nosathane manje esethathe indawo lapho isintu siphila khona nendawo yabo yokuhlala futhi wabonakalisa baba kulesi simo, futhi nesintu siqhubeka sithuthuka ngale ndlela, ingabe sikhona isidingo sesandla sikankulunkulu ukuthi siqothule lesi sintu esesonakaliswe ngokujule kakhulu emhlabeni futhi esesiphenduke saba isitha kuye? ingabe sikhona isidingo sesandla sikankulunkulu ukuba sibhubhise isintu? (cha.) uma isintu siqhubeka nokuthuthuka ngale ndlela, ingabe iyiphi indlela esizoyithatha? (ukonakala.) ingabe isintu sizokonakala kanjani? ngaphezu kokucinga okunomhobholo komuntu udumo nenzuzo, bayaqhubeka benza ukuhlola kwezesayensi nocwaningo olujulile, bese ngokungaphezi benelisa izidingo zabo eziphathekayo nezinkanuko; ingabe--ke imiphi imiphumela kumuntu? okokuqala akusekho ukuzimelela phakathi kobudlelwano bezinto eziphilayo kanye nokuzizungezile futhi, okuhambisana nalokhu, imizimba yesintu yonke seyingcolisiwe futhi yalinyazwa yilolu hlobo lwe ndawo, kanye nezifo ezithathelanayo ezininginingi, nobhubhane, futhi selubhebhetheke yonke indawo. lesi isimo umuntu angasenako ukusilawula manje, akunjalo? manje njengoba usukuqonda lokhu, uma isintu singamlandeli unkulunkulu, kodwa sihlale silandela usathane ngale ndlela—siqhubeka sisebenzisa ulwazi ukuzinothisa, sisebenzisa isayensi singaphezi ukuhlola ikusasa lesintu, sisebenzisa lolu hlobo lwendlela ukuqhubeka nokuphila—ingabe uyakwazi ukubona ukuthi isiphetho soqobo sesintu sizoba yini? ingabe kuzoba yini umphumela wokugcina woqobo? (ukonakala.) kuzoba ukonakala: ukusondela ekonakaleni isinyathelo esisodwa ngesikhathi. ukusondela ekonakaleni isinyathelo esisodwa ngesikhathi! kubukeka engathi manje isayensi iwuhlobo lwelumbo eliphuzwayo noma ushevu othatha kancane ukusebenza usathane awulungiselele umuntu, ukuze kuthi uma uzama ukuqondisisa izinto ukwenze kufasimbe olunenkungu; futhi noma ungazama kangakanani ngeke ukwazi ukuziqonda. usathane, nokho, usasebenzisa igama le sayensi ukulola iphango lakho nokukudonsa ngekhala, unyawo phambi kolunye, ekuyisa ngakwalasha nangasekufeni. akunjalo? (yebo.) lena indlela yesibili.