Gevaarligte vir bulle en bulkopers | Landbou
Alhoewel die dekseisoen nog nie verby is nie, is dit miskien nou nodig om te kyk na gevaarligte wat oor die gesondheid van bulle flikker en dit in gedagte te hou met bulaankope vir die volgende seisoen. Dit is werklik belangrik om gedurende die dekseisoen ook u bulle te evalueer.
Dit is baie belangrik om na die kondisie van u bulle te kyk tydens dektyd. Bulle wat baie vinnig kondisie verloor, is ‘n groot rede tot kommer. In die eerste plek kan dit beteken dat hierdie bulle nie goed aangepas is nie en/of een of ander siekteprobleem het. Indien groepsparing toegepas word en een of twee bulle verloor baie kondisie, kan dit ook beteken dat hulle meer koeie dek as die res van die bulle. In hierdie geval kan die probleem dan by die ander bulle lê wat nie hul werk doen nie.
Daar is verskeie siektes wat bulle erg kan aantas tydens die dekseisoen waaronder knopvelsiekte, rooiwater en bosluisgalsiekte seker van die belangrikste is. Een van die siektes wat dikwels oor die hoof gesien word is drie-dae-stywesiekte. Boere vergeet dikwels om bulle hierteen in te ent en alhoewel die siekte gewoonlik net “drie” dae duur, is bulle daarna vir ‘n periode onvrugbaar.
Libido of geslagsdrang is een van die aspekte waarvan alle beesboere praat, maar werklike libido-toetse word deur baie min telers gedoen. Normaalweg word aanbeveel dat, afhangende van die ouderdom van die bulle daar 3-4% bulle gebruik moet word. Navorsing het getoon dat waar van ho? libido bulle gebruik gemaak word, daar van 2% en minder bulle gebruik gemaak kan word. Daar bestaan ook bewyse van 2-jaaroud veldbulle wat van 60-80 kalwers in ‘n drie-maande dekseisoen verwek het. By ‘n gebrek aan libido-toetse is dit noodsaaklik dat bulle gedurende die dekseisoen goed dopgehou word en die veewagter se hulp is hier van onskatbare waarde.
Baie is al geskryf oor die grootmaak en voeding van jong bulle en steeds bly dit ‘n dilemma vir die stoetteler. Dieselfde koper wat vra dat bulle nie so baie gevoer moet word nie, sal op ‘n veiling die vetste en grootste bul koop. Daar moet in gedagte gehou word dat ‘n bul in die eerste plek ‘n herkouer is en dat die vermoë om ruvoer om te sit in vleis, juis die eienskap is wat hom uniek maak. Dit is dus noodsaaklik dat ‘n jong bulkalf genoeg ruvoer moet ontvang sodat hy voldoende propionsuur kan produseer en sy voormae ten volle kan ontwikkel. ‘n Oormaat kragvoer op ‘n vroeë ouderdom sal die ontwikkeling van die voormae strem en aanleiding gee tot bulle wat swak aangepas is op veld.
Navorsing in Suid-Afrika, Kanada en die VSA het gevind dat bulle wat ‘n groot hoeveelheid kragvoer (veral grane) op ‘n vroeë ouderdom ontvang het, se vrugbaarheid baie swakker is as bulle wat op ruvoer grootgemaak is. Wees dus baie versigtig vir oorvoerde bulle.
Byvoegings wat swak konformasie van bulle kan verbloem
Ø Antibiotika Produkte wat tetrasikliene, oksitetrasiklien, bacitracin bevat, verbeter doeltreffendheid van groei (verminder lewerinfeksies, longinfeksies, anaplasmose, opblaas). Die gevaar van lae dosisse antibiotika is dat weerstandbiedende mikroörganismes gekweek word en dat dit al hoe moeiliker raak om antibiotika te vind wat effektief is vir sekere infeksies in mens en dier.
Ø Ionofore Produkte wat bv. monensin, lasalosied en salinomisien bevat, is ook ‘n tipe antibiotika wat doeltreffendheid verhoog, proteïen-sintese verbeter, die voorkoms van asidose , opblaas en koksidiose verminder.
Ø Hormone Meeste van die inplantate wat trenbeloon en estradiol bevat, word slegs vir diere aanbeveel wat geslag gaan word en moet onder geen omstandighede vir reproduserende diere gebruik word nie.
Ø Groeistimulante Produkte wat zeranol, ‘n hormoonvrye groeistimulant bevat, verbeter voeromset en toename in liggaamsmassa. Die produk moet nie in toekomstige teelbulle gebruik word nie. Zilpaterol, ‘n beta-agonis, verbeter die vleis tot vet verhouding van die karkas deur vetneerlegging te verlaag. Die produk lei tot toename in liggaamsmassa en moet slegs onder goedbeheerde toestande slegs vir voerkraalbeeste en glad nie vir aanteelbeeste nie gevoer word.
Om enige hulpmiddel te gebruik waarop ‘n waarskuwing verskyn dat dit nie vir aanteeldiere gebruik moet word nie, is oneties en selfs krimineel!
Gewoonlik is dit nie moontlik om te weet of bulle een of meer van bogemelde byvoegings ontvang het nie. Dit is egter noodsaaklik dat kopers bewus moet wees van hierdie moontlikhede en by telers moet aandring om te weet of die bul enige byvoegings tydens die grootmaakproses gehad het. Verder moet ‘n mens versigtig wees vir oorvet bulle en hoe gouer kopers daarop begin aandring dat bulle vir libido getoets word, hoe gouer sal dit ‘n algemene praktyk word.
Waarna kyk jy as jy ‘n bul koop
Ek wil graag uitvind waarna ek moet kyk as ek ‘n Simentaller bul op my baster Brahman koeie/verse wil sit.
Ek is in die proses om ‘n volbloed kuddebul te koop en wil graag weet waarna ek moet oplet?
Die seleksie van enige teelbul is baie belangrik aangesien ‘n bul ‘n baie groot invloed op ‘n kudde en die verbetering daarvan het. Daar is drie aspekte waaraan aandag geskenk moet word :
Voordat enige bul aangekoop word, moet die koper seker maak dat die bul deur ‘n veearts getoets is vir vrugbaarheid en dat ‘n vrugbaarheidsertifikaat beskikbaar is. Verder moet die koper seker maak dat die bul se testis goed ontwikkel is (testisgrootte 32 – 40 cm op 18-24 maande ouderdom). Maak seker dat beide testis ewe groot is en beide goed ontwikkel is.
Verder is dit baie belangrik dat ‘n bul skoon moet wees van geslagsiektes (vibriose en trigomoniase)
2) Bouvorm / Funksionele doeltreffendheid
‘n Funksioneel doeltreffende bul is ‘n bul wat soos ‘n bul lyk. Daar is verskeie aspekte waarna gekyk kan word soos bv. verdonkering van die nek en kop om die manlikheid van ‘n bul te bepaal.
Daar is so baie faktore wat ‘n rol speel ten opsigte van bouvorm dat net die belangrikste genoem kan word. Hieronder tel veral goeie bene en kloue, bespiering, kondisie en haarbedekking. Vermy oorvet bulle aangesien hulle moeilik aanpas en oorvoeding op ‘n jong ouderdom kan lei tot lae vrugbaarheid. By die Simmentaler is dit ook belangrik om te kyk na goeie pigment om die oë, die sogenaamde bulle met ”brille”.
Dit is altyd belangrik om na enige relevante inligting wat beskikbaar is te kyk. Dit is egter belangrik om te onthou dat alle data slegs ‘n hulpmiddel is by die seleksie van ‘n bul. Verder moet data korrek ge?nterpreteer word. By teelwaardes is die akkuraatheid baie belangrik en by prestasiemeting van groepe is die toetsgrootte weer van belang. Waar kruisteling met Simmentaler op Brahman toegepas word, moet veral klem gelê word op bulle met goeie bespiering, goeie kondisie en bulle wat in die omgewing aangepas is. Dit is altyd beter om ‘n bul uit u eie omgewing te kies as uit ‘n vreemde omgewing.
Raadpleeg ook ‘n kundige van die ras om u verder behulpsaam te wees.
Geskryf deur:dr. Hannes Dreyer, Veekundige (hannesdreyer@vodamail.co.za)
‘Kry bultoets voor koop-transaksie’
Ek beleef tans ‘n wonderlike uitdaging wat die bestuur van my eie Nguni-stoetkudde betref op grond net buite Grahamstad. Dit word as stokperdjie bedryf, maar met dieselfde erns benader as vir enige ander voltydse boer.
Die aankoop van my eerste geregistreerde bul moet egter binne die volgende 30 dae realiseer. Al my vroulike diere is tans of dragtig of het baie jong kalwers aan die voet en loop by stoetbulle op ‘n buurplaas as deel van ‘n ooreenkoms.
Ek het twee keuses. Eerstens die koop van ‘n bul by ‘n stoetveiling wat eersdaags op Grahamstad plaasvind en waar gehalte jong bulle en een of twee beproefde kuddevaars aangebied gaan word en tweedens is ek ‘n SP-bul aangebied om uit die hand te koop wat reeds sy merk in ‘n naburige stoet gemaak het en vervang moet word. Een van my eerste registrasi verse is tans van hom dragtig.
My dilemma is net dat ek die risiko van veilingbulle wat teen baie hoë pryse kan draai, moet aandurf (vraag en aanbod) of die SP-bul wat net oor die pad moet stap moet koop, teen ‘n baie billike prys, en sodoende ten minste my kudde net die eerste twee seisoene kan dra tot ek verder kan uitbrei. Die kwessie wat my egter laat twyfel is dat die SP-bul se een testikel hoër geheg is as die tweede testikel. Beide testikels is egter ewe groot en die bul teel sonder om ‘n koei oor te slaan en het ook pragtige kalwers. Die bul is verder reeds aangepas, ‘n kleinerraam Nguni, en het 5/5 vir sy spermtelling/gehalte gekry met ‘n vorige vrugbaarheidsondersoek.
Die bul is tans amper 7 jaar oud en is so taai soos ‘n ratel. Ek weet dus wat ek kry. Wat is u opinie oor die testes wat dieselfde grootte is, maar nie gelyk hang nie inaggenome dat hy in 2005 geïnspekteer en geregistreer was as ‘n "Studbook Proper" bul deur die Nguni-beestelersgenootskap? Kan die testikels wat ewe groot is, maar nie gelyk hang nie, vrugbaarheid by sy dogters benadeel? Dit sal die enigste kwessie wees wat ek nog moet oorweeg voor ek ‘n besluit kan maak.
Wanneer jy ‘n bul aanskaf is daar twee faktore om te oorweeg buiten die genetiese eienskappe van die bul.
Dit is die teelgeskiktheid van die bul, asook die vermindering van risiko ten opsigte van siektes wat die bul in die kudde kan inbring.
‘n Geslagskundige ondersoek van ‘n klomp jong bulle voor hulle verkoop word, moet gesien word as deel van die kwaliteitskontrole wat die teler toepas. In die proses waar stoetbulle geteel word, word daar heeltyd kwaliteitskontrole toegepas soos keuring op indekse na speen, verdere keuring op grond van ‘n Fase C of D toets en dan ook die gesertifiseerde prestasietoetsresultate soos voorsien deur SA Stamboek. Die laaste hekkie wat die jong bulle moet oorkom, is die geslagskundige ondersoek en die sertifisering van teelgeskiktheid deur ‘n veearts. Slegs bulle wat hierdie ondersoek slaag, word gesertifiseer. Dit is belangrik in jong bulle omdat 2% tot 10% van hulle nie aan die minimum-teelgeskiktheidstandaarde sal voldoen nie.
Deel van die ondersoek is ook om seker te maak dat die bulle nie geslagsiektes of ander siektes dra nie en hiervoor word ook getoets. Die afdeling van die ondersoek kan gesien word as deel van risikobestuur.
In die geval van ‘n volwasse bul wat reeds in ‘n kudde gewerk het en nou aangekoop word deur ‘n ander eienaar is die volgende belangrik:
Dit is nie ‘n praktyk wat normaalweg aanbeveel word nie omdat geslagsiektes ‘n groter probleem is in bulle ouer as 6 jaar. In die geval van Nguni-bulle is dit wel ‘n opsie omdat goeie kuddevaars relatief skaars is en omdat die gemiddelde Nguni-bul op 7 jaar nog vir 2-3 jaar doeltreffend gebruik kan word.
Die belangrikste risiko wat uitgeskakel moet word, is geslagsiektes. Eerstens het jy ‘n skriftelike bevestiging nodig van die verkoper dat die bulle in die kudde die vorige jaar getoets is vir vibriose en trigomoniase en dat almal negatief was. Dan moet ‘n veearts die spesifieke bul ook toets vir die twee siektes.
Indien die kudde vanwaar die bul kom, nie die vorige jaar getoets is nie of wel positief getoets is, moet die bul wat jy aankoop 3 maal getoets word vir die geslagsiektes voordat jy dit in die kudde inbring.
Ten opsigte van die een testikel wat hoër in die saadsak hang, die volgende. Wanneer die veearts die bul kom toets kan daar gevra word dat die testikels ook deeglik deurgevoel word as deel van die geslagskundige ondersoek. Daar is altyd ‘n vraagteken oor enige afwyking van die normaal. In Nguni-bulle is dit uiters noodsaaklik om hipoplasie van die testikels uit te skakel. Dit is waar een testikel baie kleiner as die ander een is en partykeer lyk dit of die een hoër hang as die ander een. Die afwyking is hoogs oorerfbaar en wel ‘n probleem in die Nguni-ras.
Die veearts sal bepaal of die testikels ewe groot is, of hulle elastisiteit dieselfde is, of altwee vry beweeg in die saadsak en of daar nie enige verhardings of knoppe is in die testikels of saadstring nie.
Die res van die geslagskundige ondersoek sal bestaan uit semenversameling en die evaluasie van die beweeglikheid en bouvorm van die individuele sperms. Indien die vorige toets ‘n 5/5 was, verwys dié gewoonlik na die massa beweging van die sperms. Dit is baie goed, maar daar moet ook na die individuele sperms se bouvorm gekyk word, veral in die geval waar daar nou ‘n afwyking van die normaal is in die hoogte van die een testikel. Daar moet na 100 individuele sperme op die smeer wat gemaak en gekleur is, gekyk word. Die minimum standaard is dat 75% en meer van die sperme normaal moet wees.
‘n Volledige teelgeskiktheidsondersoek deur ‘n veearts sal ook ‘n algemene ondersoek van die bul insluit, wat veral baie belangriker in ouer bulle is: Daar word onder andere gekyk na die bek, tande, oë en ledemate – en of die bul nog funksioneel is om te kan dek.
Ek hoop dié inligting gee meer agtergrond omtrent die besluit om ‘n volwasse bul aan te koop.
Geskryf deur: dr. Danie Odendaal, bestuurder van die Veegesondheid- en Produksiegroep van die Suid Afrikaanse Veterinêre vereniging (vnet@absamail.co.za)