GoWikipedia - Xhosa
Xhosa (isiXhosa, [isikǁʰɔ́ːsa], luister (hulp·inligting) in Xhosa) is die taal van die Xhosas en is een van die elf amptelike landstale van Suid-Afrika. Dit word deur sowat 8,2 miljoen mense as moedertaal gepraat (2011-sensus). Dit maak dit die taal met die tweede meeste moerdertaalsprekers in Suid-Afrika ná Zoeloe. Omtrent 11 miljoen mense gebruik Xhosa as tweede taal, en dit is die tweede mees verspreide taal in Suid-Afrika. Die taal is ook nou verwant aan Zoeloe en is deel van die Nguni-taalfamilie: Xhosa en Zoeloe is onderling verstaanbaar en kan byna as dialekte van dieselfde taal gesien word. Xhosa is een van die amptelike tale van Zimbabwe.
2.1.2 Ooreenkomende voorvoegsels
2.1.2.1 Klasse 1 en 2
2.1.2.2 Klasse 3 en 4
2.1.2.3 Klas 5
2.1.2.4 Klas 6
2.1.2.5 Klasse 7 en 8
2.1.2.6 Klasse 9 en 10
2.1.2.7 Klas 11
2.1.2.8 Klas 14
2.1.2.9 Klas 15
2.1.3 Meerklassige woorde
5.2 Sagteware in Xhosa
Xhosa-alfabet en uitspraak
Net soos by ander Bantoetale speel in Xhosa se grammatika die voorvoegsels wat die selfstandige naamwoord se klas aangee of daarna verwys 'n baie belangrike rol. In Xhosa is daar nog 13 klasse wat onderskei kan word. In proto-Bantoe was dit 25 gewees en in Xhosagrammatika word gewoonlik die nummering van proto-Bantoe behou. Xhosa het die klasse 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,14 en 15. Klasse 12, 13 en 16-25 kom nie meer voor nie.
umntu – (die) mens; die stam is -ntu en die voorvoegsel um- bestaan uit die voorklinker u- en die element -m-.
uJoni – John; die stam is Joni en in hierdie geval word net die voorklinker u- gebruik
iliso – (die) oog; die stam is -so; die voorklinker is i- en die tweede element -li-
ihashe – (die) perd; die stam is -hashe; daar is net 'n voorklinker i-. Die tweede element (-li-) word weggelaat.
Oomama – die moeders (Die voorvoegsel 'abo' het 'oo' geword)
umzi – emzini --(in die) nedersetting
umlambo – emlanjeni -- (in die) rivier
Sommige woorde in hierdie klas gee goeters weer dat in pare voorkom soos 'n oog.
Die meervoude is gewoonlik in klas 6
Hierdie klas kan meervoude van klas 5 wees, maar dit kan ook woorde met 'n kollektiewe betekenis wees, soos volke of stowwe.
amanzi – water
amandla – mag
amaBhulu – Afrikaners, Boere
Klasse 7 en 8
Die voorvoegsel is isi- en izi-. Die werkwoord kry si- en zi-.
Hierdie klasse bevat alle tale; ook gewoontes en kulturele gebruike.
Ook leenwoorde wat met s- begin kan in hierdie klas kom:
isikolo -- izikolo (skool – skole)
Klasse 9 en 10
Indien daar 'n meervoud is, is dit in klas 10
Hierdie klas bevat die infinitiewe van die werkwoord wat ook as selfstandige naamwoord gebruik kan word
Eintlik is die idee dat 'n selfstandige naamwoord in 'n enkel- en 'n meervoud (dat wil sê net in twee klasses) sal/kan/moet voorkom 'n vooroordeel vanuit die Indo-Europese tale. In der waarheid kan 'n Xhosawoord in verskeie klasse voorkom. Byvoorbeeld die woorde umntu, abantu, isintu, uluntu, ubuntu is eintlik vyf vorme van dieselfde woord -ntu, wat in klasse 1, 2, 7, 11 en 13 kan voorkom. Dit geld ook vir umXhosa (1), amaXhosa (6), isiXhosa(7) en ubuXhosa(14).
Die infinitief van die werkwoord is 'n selfstandige naamwoord van klas 15 en begin met die voorvoegsel uku- of indien die stam met 'n klinker begin: ukw- of uk-.
ukubona – sien
ukubonwa – gesien word.
ukubonela – bekyk
ukubonisa – toon
ukubonana – mekaar sien
ukungaboni – nie sien nie
Die onderwerpe en voorwerpe het hulle eie voorvoegsels wat afhang van persoon en klasse, sien tabel.
Die teenwoordige tyd (continuous tense) het -ya- tussen die onderwerp se voorvoegsel en die stam:
ndiyakubona -- ek sien jou
ndiyalubona -- ek sien dit; waarby die "dit" verwys na 'n naamwoord uit klas 11.
andiboni – ek sien nie
andikuboni – ek sien jou nie
andiluboni – ek sien dit (11) nie
↑ (en) “Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Xhosa”. Ethnologue. URL besoek op 17 Januarie 2019.
Wikimedia Commons bevat media in verband met Xhosa.
Sagteware in Xhosa
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Xhosa&oldid=1892703"