Talle koalisies dalk SA se voorlandStemme word tydens die verkiesing in 2019 getel. (Argieffoto: Rajesh Jantilal/AFP) Talle mense is bekommerd dat die party agter wie hulle op 1 November hul kruisie trek, na afloop van die verkiesing noodgedwonge ŉ koalisie met ŉ ander party moet aangaan weens gebrek aan ŉ volstrekte meerderheid. En dit is hierdie dikwels wankelrige samewerkingsooreenkomste wat mense moeilike vrae oor hul stemkeuse laat vra. Kenners sê hoewel koalisieregerings tot chaos kan lei, moet dit nie sommer uit die staanspoor afgeskryf word nie. Die grondwetkenner Pierre de Vos skryf vandeesweek op Constitutionally Speaking koalisies kan tot onbestendigheid en chaos in die regering lei – en dat dit tot nadeel van kiesers is. “Op papier is dit nie noodwendig ŉ slegte ding (veral in ŉ demokrasie waar een party oorheers) wanneer geen party ŉ volstrekte meerderheid in ŉ nasionale, provinsiale of plaaslike regeringsverkiesing wen nie […] omdat politieke partye moet saamwerk en ŉ middeweg vind om ŉ stabiele regering te vorm en doeltreffend te regeer,” sê prof. De Vos. “In praktyk was dit egter nie die ervaring op plaaslike regeringsvlak in Suid-Afrika nie,” sê De Vos en voeg by dat redes hiervoor onder meer toegeskryf word aan die politieke onvolwassenheid van partye, die huiwering van kiesers om partye te straf wanneer onbestendigheid heers en die finansiële selfbelang van sommige verkose verteenwoordigers. Hy sê met uitsondering van die seweparty-koalisieregering wat in 2006 na die verkiesing in Kaapstad gevorm is, was koalisie- of minderheidsregerings op plaaslike vlak tot dusver nie ŉ rasende sukses nie en kon dit byvoorbeeld gesien word in die chaos in die Nelson Mandelabaai- en Tshwane-metro ná die 2016-verkiesing. Dr. Craig Moffat, verbonde aan Good Governance Africa, sê koalisiepolitiek kan ŉ nuttige manier wees om ŉ regering te versterk omdat meer belanghebbendes ŉ stem kry. Daar word aanvaar dat partye ŉ koalisie versigtig oorweeg voor hulle daarby aansluit en besluite soos of samewerking met die koalisie die beste manier is om politieke of maatskaplike probleme op te los, is noodsaaklik. Die Stad Kaapstad se raadsaal. (Argieffoto: Helen Zille/Twitter) “Die belangrikste is dat politieke partye moet besluit of hulle waardes genoeg ooreenstem met moontlike vennote omdat dit die fondament en sement gaan wees waarop die koalisie gebou gaan word.” Hy waarsku egter dat wanneer ŉ koalisie skeefloop – en in Suid-Afrika het dit al telkens – dit tot nadeel van goeie regering en dienslewering is. Prof. Dirk Kotzé, ŉ politieke ontleder aan Unisa, sê egter die koalisie wat destyds in Kaapstad aangegaan is, is ŉ bewys dat samewerkingsooreenkomste nie uit die staanspoor afgeskryf moet word nie. Hy sê daar is ook verskeie voorbeelde wêreldwyd van koalisieregerings wat suksesvol saam regeer – onder andere Duitsland, Nederland en Israel. “Dit hang af van die leierskap wat betrokke is, asook van die wyse waarop mag gedeel word,” sê Kotzé. Op plaaslike regeringsvlak kan dié magsdeling onder meer behels dat verskillende partye ingevolge die ooreenkoms byvoorbeeld die speaker of hoofsweep in die raad kan aanwys. “Hierdie is nie ŉ nasionale of provinsiale verkiesing nie. Mense kyk steeds deur een prisma daarna, maar jy moet na elke dorp of stad se omstandighede kyk en hoe dit na afloop van die verkiesing kan verander,” sê Kotzé. Wie skaar hul by wie? Die politieke ontleder JP Landman sê meningspeilings plaas die ANC se steun tydens die verkiesing in hierdie stadium op tussen 49% en 50%, met 18% tot 21% vir die DA en 13% tot 15% vir die EFF. “Dit kan baie moontlik teen verkiesingsdag verander; opnames is ŉ weerspieëling van ŉ spesifieke tydstip, nie ŉ voorspelling van wat in die toekoms gaan gebeur nie,” sê hy. “Selfs as die groot verskille in stemme op kiesdag ŉ werklikheid word, gaan die uitslae in individuele metro’s en dorpe veel nader wees en koalisies gaan nodig wees om ŉ regerende meerderheid te vorm. “Dit lyk of koalisies die kern van die saak gaan wees. Die kuns gaan egter wees wie presies hulle by wie gaan skaar.” Gebruik stem vir verandering Plaaslike regerings is die regeringsfeer naaste aan mense wanneer werklike dienste gelewer word en dit het ŉ uitwerking op hul alledaagse bestaan. (Argieffoto: ANA) Morné Mostert, bestuurder van plaaslike regeringsake by die burgerregtegroep AfriForum, sê ŉ munisipale raad se primêre funksie is om oorsig en rigting te verskaf sodat inwoners hul basiese dienste kan ontvang. Wanneer hierdie rol behoorlik vervul word, gaan dit op voetsoolvlak gewoonlik betreklik goed met ŉ plaaslike owerheid. “Ons het egter gesien dat munisipale strukture gebruik word om guns vir die groot politieke party te kry,” sê Mostert en waarsku dat die fokus op dienslewering dan in die slag kan bly. Boonop het ŉ beleid van kaderontplooiing beteken mense is op elke sfeer van die regering aangestel om die ANC se doelwitte na te streef, sê hy. “Die swak dienste wat die ANC gelewer het, het hulle begin inhaal. Die meeste mense wil graag dienste hê en die leë beloftes van die ANC is nie meer genoeg om stemme te wen nie.” Mostert meen om hierdie rede fokus byna alle opposisiepartye in hul verkiesingsveldtogte op die lewering van dienste. “Die ANC kan nie op grondvlak dienste lewer nie en waar hulle dit lewer, is dit swak,” sê Mostert. Hy meen opposisiepartye gebruik die fokus op dienslewering – of die gebrek daaraan – om ANC-ondersteuners weg te rokkel. “Ek dink dit sal goed wees as daar verandering in munisipale rade is en tot so ŉ mate dat die samestelling van rade verander en daar ŉ ander benadering tot dienslewering kan kom.” Of ŉ koalisieregering noodwendig altyd die oplossing gaan wees, is hoogs onseker. Mostert meen om ŉ opposisielid in ŉ munisipale raad te wees, maak dit noodwendig moeiliker om dinge gedoen te kry, maar ŉ “mens moet steeds verstaan dat die raad se eerste verpligting altyd is om dienste te lewer”. Plaaslike regerings is boonop die regeringsfeer naaste aan mense wanneer werklike dienste gelewer word en dit het ŉ uitwerking op hul alledaagse bestaan. “As jy weet jou raadslid het nie verseker dat dienste gelewer word nie, moet jy jou stemreg gebruik om te kyk of jy die samestelling van die raad kan help verander. “Dienste is die fokus van hierdie verkiesing en een manier om ŉ uitwerking op die magsbalans te hê, is om jou stemreg te gebruik.” Geen kitsoplossings (Foto: Twitter via @IECSouthAfrica) Kotzé sê ŉ verkiesing kan egter nie oornag oplossings vir diepgewortelde probleme bied nie. “Sake kan op die lang duur verander, maar daar is nie kitsverandering nie. Dít is wat mense moet verstaan.” Kotzé waarsku dat hoewel ŉ verkiesing die magsverhouding binne ŉ regering kan verander, veral in koalisies, die regering ook doeltreffend ondersteun moet word deur die amptenary. Dit is nie altyd so maklik nie, aangesien raadslede en hul amptenare nie altyd om dieselfde vuur sit nie. “Wat betref kwessies soos die begroting of finansiële bestuur … dít is waar die mees direkte verandering kan plaasvind.” Kotzé meen die professionalisering van die staatsdiens, ook op plaaslike vlak, is onontbeerlik en dit is ŉ kwessie waarop pres. Cyril Ramaphosa al geruime tyd hamer. Kotzé sê die amptenary moet losgemaak word van politieke invloed en bekwame amptenare moet aangestel word om die werk gedoen te kry.