Die warmbloedigste spul woelwaters… ons wêreld se sowat 4.600 soorte soogdiere
Mamma Mia, dis Mammalia!
BO: Verteenwoordigers van die drie onderklasse waarin die klas Mammalia gewoonlik ingedeel word: die eendbekdier as ’n lid van die Monotremata of eierlêende soogdiere; kangaroes in die onderklas Marsupialia of buideldiere; en die kameelperd as een van die Placentalia of plasentale soogdiere. Dis voorts interessant dat die kameelperd slegs sewe werwels in sy lang nek het—soos ook die nekke van die kleinste muisies en die grootste walvisse.
’n Paar van hulle kan sweef of vlieg, enkeles lê eiers, maar die grootste gros lewe op land of in die water en bring hul kleintjies lewend in die wêreld. En die een ding wat hulle van alle ander diere onderskei, is dat hulle hul kleintjies met moedersmelk voed. Boonop is die soogdiere ’n baie bedrywige groep skepsels met ons planeet se slimste en vernuftigste wesens in hul geledere…
AT het ’n muis en ’n muskeljaatkat gemeen, of ’n okapi en ’n olifant, ’n aap en ’n skaap, ’n beer en ’n boerbok, ’n hond en ’n hert? Of wat is die ooreenkoms tussen die piepklein kruipmolletjie in jou tuin en die reusagtige blouvinwalvis wat nagenoeg dertig meter lank kan word?
Die antwoord is: hulle is almal soogdiere. Hulle is gewerweld en warmbloedig, het elkeen ’n hart met vier kamers en hulle is vernuftig—en nadat hulle in die wêreld gekom het, het almal van hulle ’n ruk lank aan hul ma’s gedrink. Ons kan ook sê hulle het gesuig. Anders gestel: hulle is gesoog. Die benaming soogdier beteken bloot dat hulle moedersmelk uit die spesiale melkkliere van hul mammas gesuig het.
Mammas, het ons gesê. Nou sien ons ook sommer waar die Engelse woord mammal vir ’n soogdier vandaan kom (en die Latynse betiteling vir sy bepaalde klas, die Mammalia).
Ook die mens word deur dierkundiges as ’n soogdier geklassifiseer. Van die sowat 4 600 soogdierspesies wat op die aarde voorkom, is die mens die onbetwiste heerser en die trotse kroon van die skepping. Wat suiwer intellek aanbetref, is daar daar geen ander skepsel op ons planeet wat eens naby die mens kom nie.
Die voorkoms van hare is tipies van die soogdiere, hoewel dit by baie walvissoorte slegs in die fetale ontwikkelingstadiums voor hul geboorte aanwesig is. Soogdiere se senustelsels, insluitende hul breine, is die hoogste ontwikkel van alle diere. Die meeste van hulle het vier pote waarmee hulle loop, hoewel van hul ledemate ook vir swem (die swempote van robbe) of vir vlieg (die vlerke van vlermuise) gebruik word. By byvoorbeeld die walvisse is daar egter net twee sweempies van verborge ledemate onder die vel, terwyl die doegongs glad geen ledemate het nie.
Alle soogdiere buiten enkeles soos die einste doegongs en sekere luidiere en miervreters het dieselfde getal nekwerwels. Dit geld vir die grootste walvisse en die kleinste muisies en selfs vir daardie ou langnekke, die kameelperde. By elkeen, hoe groot of klein ook al, is daar slegs sewe werwels in die nek.
DIE Mammalia word gewoonlik in drie onderklasse ingedeel:
die Monotremata of eierlêende soogdiere, waarvan die platypus of eendbekdier en die echidna of mierystervark van Australië die enigste oorlewende spesies is, en waarvan die kleintjies ontwikkel in eiers met leeragtige doppe en groot dooiers, dit wil sê baie geel binne-in die eiers;
die Marsupialia of buideldiere, soos die kangaroes, wallabies, koalas, buidelmuise, buidelrotte,Tasmaniese duiwels en ander;
en die Placentalia of plasentale soogdiere.
Verreweg die meeste soogdiere is plasentaal—die plasenta is ’n orgaan wat ná bevrugting tydens die draagtyd in die baarmoeder ontstaan en waarmee die bloedsomloop van die ma en fetus met mekaar verbind word. Die twee individue se bloed meng nie volledig in die plasenta nie, maar word genoegsaam na aan mekaar gebring sodat die oordrag van voedingstowwe (van die ma na die fetus) en van afvalprodukte (van die fetus na die ma) tussen die twee bloedsomlope kan plaasvind.
Alle soogdiere buiten die enkeles wat eiers lê, het kleintjies wat lewend gebore word nadat hulle in hul vroeë stadiums binne ’n liggaamsholte van die moeder ontwikkel het. By buideldiere word pasgebore kleintjies egter deur die ma in ’n sak (huidplooi) gedra om eers behoorlik te ontwikkel voordat hulle self die wêreld kan aandurf. Wat meer sê, die draagtyd by baie buideldiere is ’n skamele agt tot vyftien dae, waarna die grootste deel van die kleintjies se ontwikkeling ná die geboorte in die ma se sak, of buidel, plaasvind.
Teenoor soogdiere soos hierdie wat heeltemal hulpeloos by geboorte is, is daar ander wat dadelik in staat is om te loop of selfs te hardloop en wat met volgroeide pelsies en wawyd oop ogies en oortjies in die wêreld kom.
Die onderklas van die plasentale soogdiere word gewoonlik in volgende agttien ordes ingedeel:
1) Insectivora (insektevreters): byvoorbeeld kruipmolle, krimpvarkies, skeerbekmuise.
2) Dermoptera: die sogenaamde vlieënde lemurs.
3) Chiroptera: die vlermuise (vrugtevretend en insektevretend).
4) Carnivora (roofdiere): landroofdiere soos honde, wolwe, jakkalse, katte (kyk huiskat en leeu), muishonde en waterroofdiere soos robbe, walrusse, seehonde.
5) Macroscelidea: die klaasneuse (rotagtige, langharige, insektevretende diertjies met ’n lang snoet).
6) Primate: sluit in die lemurs, die apies en die mensape. Ook die mens word deur die dierkundiges by die primate ingedeel.
7) Xenarthra: sluit in die armadillo’s, luidiere en die drie miervreters van die Amerikas.
8) Pholidota: byvoorbeeld die ietermagô, ’n skubberige miervreter wat enigsins op ’n likkewaan lyk.
9) Tubulidentata: die erdvark.
10) Rodentia (knaagdiere): byvoorbeeld eekhorinkies, bewers, marmotte, muise, rotte, ystervarke.
11) Lagomorpha: hase, konyne en fluithase of pika’s. (Hase en konyne is vroeër as knaagdiere geklassifiseer omdat hulle ook sulke beitel-agtige voortande het waarmee hulle soos knaagdiere knaag. Hulle verskil egter van die Rodentia deurdat hulle bo twee paar voortande pleks van een het.)
12) Sirenia (sirenes): doejongs, manati’s. (Die sirenes word in Engels “sea cows” genoem, maar hulle het weinig gemeen met seekoeie. Hulle is waterdiere en is lui, lelik en log, met harige en verrimpelde gesigte en hulle vreet letterlik soos varke.)
13) Cetacea (walvisagtiges): walvisse en dolfyne.
14) Hyracoidea: die dassies.
15) Artiodactyla (ewehoewiges): byvoorbeeld varke, seekoeie en die herkouers soos beeste, skape, bokke, wildsbokke, takbokke, kamele, kameelperde.
16) Perissodactyla (onewehoewiges): byvoorbeeld perde, esels, sebras, renosters.
17) Scandentia: die boomspitsmuise.
18) Proboscidea: die olifante (Afrika-olifant en Indiese olifant).
REGS: Sog klink soos soog, en nie verniet nie: die vark-ma is onteenseglik ’n sóógdier (orde Artiodactyla, die ewehoewiges).
DIE eienskap van warmbloedigheid, soos ons dit by die soogdiere aantref, maar ook by voëls, is besonder interessant. Dit beteken egter nie dat die liggaamstemperatuur gedurig warmer as dié van die omgewing is nie, trouens, in die snikheet tropiese streke is dit net mooi die teenoorgestelde. Maar warmbloedige diere beskik oor ’n inwendige hittereëling wat hul liggaamsfunksies in die meeste klimate volmaak ondersteun.
Dit is heeltemal anders as by die koudbloedige diere soos die reptiele wat nie hul eie liggaamstemperatuur kan reguleer nie en regstreeks beïnvloed word deur die temperatuur van die omgewing. Daarom sal byvoorbeeld ’n koggelmander ná ’n koue nag eers in die oggendson op ’n klip lê en “ontdooi” voordat hy genoeg opgewarm het om sy dagtaak te vervul, terwyl jou hond maklik snags in die winternaarheid kan rondkerjakker terwyl die ryp dik en geil op die gras lê.
Om weer hul liggame teen oorverhitting te beskerm, sal die meeste soogdiere vinnig asemhaal om hitte deur die longe uit die liggaam te pomp. Mense en sekere ander soogdiere koel ook af deur te sweet.
Baie van die soogdiere is dan ook besonder beweeglik en rats. Die beste naelloper onder hulle is die blitsige luiperd, wat nagenoeg 70 km/h binne twee sekondes kan bereik as hy stormloop. Daarna kan hy op volle vaart ongeveer 110 km/h en selfs tot omtrent 130 km/h haal. Vergelyk dit met die leeu se sowat 80 km/h of die windhond se nagenoeg 60 km/h.
Ja-nee, Mamma Mia, dié Mammalia is darem ’n wonderlike klomp diere!
BO: ’n Atlantiese bottelneus-dolfyn. Baie mense vind dit moeilik om aan dolfyne en walvisse (Cetacea) as soogdiere te dink.
BO: Van die stomende oerwoude en dorre woestyne tot by die poolstreke—in alle uithoeke van die aarde—sal jy soogdiere vind. Hierdie walrus met sy logge lyf is goed toegerus vir sy ysige lewe op die eilande by Alaska. En hy’t nog yslike tande op die koop toe.
Foto: Kaptein Budd Christman / NOAA Corps