Lesersbrief: Die dae toe mans nog ‘mans’ wasDewald Zaayman skryf: Argieffoto van die voormalige All Black-stut Carl Hayman. (Foto: NICOLAS TUCAT / AFP) Die artikel oor Carl Hayman wat op 41-jarige ouderdom met demensie gediagnoseer is en die daaropvolgende kommentaar van sommige Maroela Media-lesers het nogal ŉ wrang smaak in my mond gelaat én my oor ŉ paar dinge laat wonder. Mans was in die ou dae mos sterk. Hulle het nie oor nonsens gekla nie en die stampe en stote van ŉ taai rugbywedstryd (en die lewe) gevat. Daai was mos ŉ régte man! Vandag se sissies sou nie ŉ dag in die outydse weermag oorleef het nie. Eerstens, ŉ meer wetenskaplike argument. Ek het oor studies gaan oplees wat in Amerika onder NFL-voetbalspelers gedoen is waar chroniese traumatiese enkefalopatie (CTE) weens veelvuldige kopstampe gediagnoseer is, soos by Carl Hayman. Will Smith het die saak in Concussion, sy 2015-film, aangeraak en ŉ onlangse studie onder Walliese rugbyspelers het soortgelyke kognitiewe simptome by spelers gedokumenteer. “Hoe weet ons dit was nie ŉ ongeluk by die huis nie – nou is dit rugby se skuld?” Hier is ŉ bietjie begrip van navorsingsmetodiek waardevol. Daar word al hoe meer data met behulp van sorgvuldige studies ingevorder – oor die oorsaak en invloed van hierdie tipe besering op onder meer kognitiewe vermoë, geheue en gedragsprobleme in rugbyspelers, boksers, skopboksers, voetbalspelers (NFL) en selfs gereelde slagoffers van huishoudelike geweld; alles met herhaalde kopstampe te doen. “Maar hoekom sien ons dit nie in ou rugbyspelers nie; die man is duidelik net sag?” Wel, ons moet verstaan dat nie elke rugbyspeler hiermee gediagnoseer sal word nie, en dat nie elkeen wat wel gediagnoseer word dieselfde tekens of simptome sal hê nie. Carl Hayman het demensie ontwikkel. Hierdie oudspeler van die 70’s was dalk depressief, of dalk het sy gemoed en gedrag verander; net dalk kon dit weens CTE wees. Dit bring my by ŉ tweede, dalk meer emosionele argument. Hier hoor jy: “Ag snert man, ŉ cowboy huil nie voor sy perd nie. Hy soek net aandag. Hy weet waarvoor hy homself ingelaat het.” Nee, hy het nie geweet nie. Niemand kon die jarelange blootstelling aan kopbeserings in rugbyspelers voorspel nie. Dis juis hierdie tipe ingesteldheid wat daartoe lei dat simptome van geestesgesondheid, veral onder mans, ŉ taboe onderwerp is. Gevolglik sal dié mans eerder oor depressie of ander geestesgesondheidsprobleme stilbly, of die oorsaak nou CTE is of nie. Om hierdie toestande onder die mat in te vee – omdat ŉ man mos ŉ man moet wees – kan tragiese, selfs noodlottige gevolge vir mans soos Carl Hayman, asook hulle vroue en kinders, inhou. As hierdie argaïese “sosiale norm” beteken dat Carl Hayman regsaksie moet neem om aandag op die onderwerp te vestig, dan moet hy dit doen. As hy geld daaruit maak, is dit ook goed so, want mettertyd sál hierdie toestand sy lewe eis. Minstens is sy gesin dan versorg. Om geestesgesondheid of ander gevolge van traumatiese breinbeserings te ignoreer, maak nie van jou ŉ man nie, en om die kollig daarop te gooi, maak jou beslis ook nie minder van ŉ man nie.