“Ek is teleurgesteld, want ek hou baie daarvan om saam met hulle te speel,” sê Hunt, voorheen die trommer van Petroy, ’n hardekwas metalgroep van Gauteng wat nie meer bestaan nie.
“VCK het meer as ’n jaar laas opgetree,” sê Van Coke. “Dit is nie die moeite werd om aan te gaan nie. Ons het besluit om dit eerder te stop, maar ons hou darem ’n laaste toer sodat ons met ’n bang kan uitgaan.”
In 2014 het VCK se album Bloed, sweet & trane ’n Sama-toekenning vir rockmusiek gewen. Die noordelike deel van hul laaste toer is reeds verby, maar in die komende week tree hulle vir oulaas in Stellenbosch en Kaapstad op.
Die Dinsdagaand in Julie toe ’n stroewe pres. Cyril Ramaphosa binne ses minute aankondig die ANC gaan die Grondwet verander om grond te onteien sonder vergoeding, was Annelize Crosby op die plaas van ’n vyfdegeslag-skaapboer in die Noord-Kaap.
Net daar het hy ’n streep getrek deur die openbare verhore en parlementêre proses oor die beoogde grondwetwysiging.
“Net die parlement, die wetgewende gesag, kan die Grondwet wysig. As leier van die uitvoerende gesag het hy by die wetgewende gesag se werk gaan inmeng, die skeiding van magte geskend.
In 1997, toe sy as jong Tukkie-dosent by die ou Suid-Afrikaanse Landbou-unie begin werk het, is die eerste grond-wetgewing pas aanvaar. Van toe af is sy op elke vlak betrokke.
As die staat vroeër sy onteieningsbevoegdhede gebruik het waar onderhandelinge in ’n doodloopstraat beland het, was die Grondwet en die eiendomsklousule nie nou bedreig nie, sê sy.
Dis presies wat Tembeka Ngcukaitobi in sy boek The Land is Ours skryf: Dis vir hom die grootste raaisel dat die staat nooit sy onteieningsbevoegdhede in die hof gaan toets het nie.
“Presies. Die waarnemende direkteur-generaal sê nou die staat raak vasgevang in ’n dooiepunt wanneer boere vasskop teen die onteieningsaanbod, en dis hoekom die Grondwet moet verander. Dis bloot nie waar nie. Die regering het ’n politieke keuse gemaak om dit nie in die hof te toets nie – iets waarvoor die Grondwet wel voorsiening maak.
“So, in sekere tipes boerdery, of as jy ’n swak jaar gehad het, gaan dit jou baie negatief tref. Dis nog ’n rede hoekom toetssake nodig is. Die hof sal moet beslis oor dié vreemde konsep-regulasies van die waardeerder-generaal.
“Dit benadeel boere, want die waardasie dek nie noodwendig eens die verband nie. Die boer sal dalk selfs die bank moet terugbetaal. En hy verloor al die jare se swoeg en sweet en geld wat hy in die plaas gesteek het. Dit is uiters onbillik.
Koelkop in warm gronddebatte. Annelize Crosby het vir die ou Suid-Afrikaanse Landbou-unie begin werk, wat intussen Agri SA geword het.
“Ek is ernstig gekap. Maar teen die huidige pas sal dit ons nog 35 jaar neem om net die vorige grondeise af te handel, en sou dit heropen, sal dit 709 jaar duur om al die verwagte eise af te handel.
“Die probleem is, jy skep weer verwagtinge. En wanneer mense se verwagtinge aanmekaar in die wind geslaan word, verloor hulle vertroue in die stelsel. Soos ek sê – dan gebruik mense eie reg. En dis die gevaarlikste moontlike scenario.”
As boere hoor Annelize kom by hul vereniging praat, daag hulle in hul massas op. En op dié vergaderings, vertel ? kollega, kan die ooms goed opgeklits raak. “Annelize het so ’n rustige, ewewigtige manier. Aan die einde van haar sinne gaan haar stem so bietjie op, soos sy duidelik maak sy sluit die argument. Sy werk met die feite op die tafel. Net die feite. Emosies word bestuur.”
“Dis moeilik, maar met soveel op die spel kan die groepe nie meer bekostig om kleinlik te wees nie. Ons glo sterk dat ’n mens tog probeer redelik bly in hierdie debat en nie mense polariseer nie. Ons is apolities. Dis ’n wanidee dat ons net wit kommersiële boere verteenwoordig.”
Regte was haar tweede keuse. Maar nie in ’n prokureursfirma nie, het sy tydens haar klerkskap besef. Toe die ou Suid-Afrikaanse Landbou-unie in 1995 ’n regsbeampte soek, het sy gespring.
Met ’n meestersgraad in grondwetlike praktyk was sy skielik presies op die regte plek en tyd. “Ek het besef my lewe gaan grondhervorming wees.”
“Ek glo werklik aan ’n Hoër Hand wat als bestuur. Ek glo daar is ’n doel hoekom ons as wit mense hier is – om ’n verskil te maak en ons vaardighede oor te dra.”
“My hoop lê nie by die politici nie, maar by die gewone mense van Suid-Afrika wat steeds glo ons kan handevat oor grond.”