JY LEES NOU Tuintake vir Desember: Vier die sonskyn!
Son en skadu is belangrike faktore in enige tuin; maak seker daar is genoeg van albei om 'n groter verskeidenheid plante te kweek.
Midsomerdag is die langste dag van die somer, en in die Suidelike Halfrond is die somersonstilstand vanjaar op 21 Desember om 06:19.
Voor die tyd van horlosies het mense die son se beweging gevolg om die tyd te bepaal. Die vroegste aangetekende sonwysers is skadu-wysers uit die antieke Egiptiese en Babiloniese sterrekunde, met die wêreld se oudste sonwyser (circa 1500 v.C.) wat in Egipte se Vallei van die Konings ontdek is. Die antieke Grieke het sonwysers ontwerp met verbinde sirkels en 'n pylvormige wyserpen; horisontale sonwysers het 'n plat oppervlak en is gewoonlik op 'n voetstuk gemonteer.
'n Sonwyser moet staangemaak word waar dit volson gaan kry, met die wyserpen wat op die regte breedteligging gestel is. In die Suidelike Halfrond moet dit na ware suid wys.
Al is dit aanvanklik gebruik om die tyd te bepaal, is sonwysers 'n elegante element in formele of kruietuine, en lyk dit sjarmant in kothuistuine.
'n Sonwyser op 'n voetstuk trek veral die aandag wanneer dit by 'n kruising tussen twee paadjies staan.
ENKELE SONWYSERS IN PROMINENTE TUINE IN SUID-AFRIKA
• Die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie-sonwyser, gedateer 1781, in die Kompanjiestuin in Kaapstad.
• Die sonwyser in die Kirstenbosch Nasionale Botaniese Tuin, wat J.R. Miller in 1920 by die Koninklike Sterrewag in Kaapstad gemaak het en aan die tuin geskenk is.
• 'n Uiters ongewone sonwyser by die Nasionale Dieretuin in Pretoria.
• 'n Groot vertikale sonwyser wat Danie du Toit in1965 op Napier staangemaak het.
• Die sonwyser by die digter C.J. Langenhoven se huis, die nasionale gedenkwaardigheid Arbeidsgenot, op Oudtshoorn.
• 'n Groot sonwyser by Hankey, wat in 1989 gemaak is.
Plant-reaksie op lig
Sekere plante reageer op die weer; die blomme bly byvoorbeeld toe op bewolkte dae of om hulself teen die koue te beskut. Ander bly weer toe omdat hulle hul stuifmeel droog hou of teen nagtelike bestuiwers beskerm.
Madeliefies is voorbeelde van veldblomme wat reageer op lig, en as jy al ooit die skouspelagtige lenteblomme in die Wes-Kaap besoek het, sal jy weet dat madeliefies nie op bewolkte dae oopgaan nie.
Ander wat saans vroeg inkruip, is onder meer papawers, hibiskusse, tulpe, Magnolia grandiflora, Kaliforniese papawers en portulakke.
Plante met diep wortels baat by diep natmaak twee keer 'n week, pleks van oppervlakkig elke dag – laasgenoemde moedig wortels aan om naby die oppervlak te bly en dan droog dit uit.
Al het heelwat somerblommende meerjariges en bolle sonskyn nodig, is daar ander wat woud-toestande verkies. Astilbes het varingagtige loof en veeragtige wit, pienk of rooi pluime bo die loof. Thalictrum het ook fyn loof en fyn mauve blomme.
Hostas is dormant in die winter. Hul groen, blougroen of bont blare verskyn in die lente en bereik volwassenheid in die somer wanneer mauve blomme verskyn. Dit vra ryk, klam grond, skadu en beskerming teen slakke.
Skaduplakkie (Crassula multicava) is 'n laaggroeiende inheemse waterwys grondbedekker vir skaduryke plekke, met ovaal tot ronde vlesige blare en fyn wit en pienk stervormige blomme wat in die laatwinter tot lente verskyn. Kweek van steggies of blare, of van jong plante wat om die moederplant vorm.
SKADU ONDER BOME
As plante onder bome uitgestrek groei of vergeelde loof het, kry hulle dalk nie genoeg lig nie. Sny een of twee laer boomtakke af en dun ander uit – kies 'n sonnige dag en snoei 'n bietjie op 'n slag terug sodat jy presies kan sien hoeveel lig jy deurlaat.