Melawana ya tatelano e diretšwe go rarolla bothata bja go bakwa ke lehu ka malapeng. Ka moo molao o nyaka go boloka ditlhoko tša materiale tša meloko ya kgauswi ya yoo a hlokagetšego. Ka baka la diphetogo tšeo re ikgogomošago ka tšona tšeo di diregilego ka go setšhaba le ikonomi ya Afrika Bowa, pelaelo ye kgolo ya Lephephe le la Poledišano ke go fetola molao wa setlwaedi wa tatelano gore o kgone go direla gabotse malapa a sebjalebjale.
Ge Molaotheo o nyaka hlompho ya bohwa bja semolao bja Afrika, o bolela gape tokelo ya setšo, gomme molao wa setlwaedi, o tla ka fase ga tokelo ya tshwaro yeo e lekalekanago. Kudu ka baka la gore tokelo ya tshwaro ya go lekalekana e šoma go dikamano tša praebete tša batho, melawana efe goba efe ya melao ya tatelano yeo e kgethollago ka moo go sa tokafalago ka baka la tša thobalano, bong, bogolo goba pelego o swanetše go fetolwa.
Ga bjale Afrika Borwa e lemoga bonyane ditshepetšo tše pedi tša tatelano: molao wa setlwaedi (mmogo le melao yeo e o fetolago) le melao ya go fapana ya go ba le kamano ya kgauswi. Ye mentši ya melawana ya setšo yeo e šomišwago ga bjale ke dikgotla ga e kgakgane fela le motheo wa tshwaro yeo e lekalekanago gape ga e sepelenane le ditiro tša kagišano. Go ena le gore o leke go fetola molao wa setšo, molao wa setlwaedi o ka no tlošwa gomme gwa tsenywa wo mongwe legatong la wona. Le ge e le gore tharollo ye e ba le mohola wa go fa molao wo tee wa tatelano go naga kamoka, o seke wa amogelwa ntle go fiwa šedi, ka baka la gore dihlopha tša setšo tša go fapana di ka no ba di se di ikemišetše go neela bohwa bja tšona bja semolao. Go swarelela molaotshepetšo wa go ba gabedi go amogela nnete ya phapano ya Afrika Borwa ya semolao le ya setšo, nnete yeo Molaotheo o nyakago gore re e hlomphe.
Ge fela e le gore melao ya tatelano ya go fapana e sa swerwe, melao e tla nyakega gore e bolele gabotsebotse gore molao wa setšo goba molao wa setlwaedi o tla šomišwa neng go dinnete tša dikgetse tšeo di itšego. Ka go protšeke ya yona ya Teefatšo ya Molao wa Setlwaedi (Harmonisation of Common Law) le Molao wa Tlhago (Indigenous Law): Dikgakgano tša Molao (Conflicts of Law) , Khomišene ya Molao e dirile ditšhišinyo tša go fetola kgetho ya ga bjale ya melawana ya molao. Khomišene e be e bona okare e kopakopane e le gore ga go hlokege gore e be bjalo gomme e theilwe go dilekanyo tšeo di se sa lego maswanedi. Ye nngwe ya dilekanyo tše - mohuta wa lenyalo la mohu - e ka no bolokwa bjalo ka tšhupatselakakanywa go molao woo o šomišwago, ka baka la gore o bonolo go šomišega, empa mohuta wa lenyalo ga se tšhupo ya go tshepega go felelela ya dikganyogo tša motho, gape, ga o šome moo e lego gore motho o be a se a nyale, ka moo thepeselo e a hlokega go netefatša gore molao ofe goba ofe woo o šomišwago o tla bontšha dikganyogo tša setšo sa mohu.
Kgetho ya molao ka fase ga KwaZulu le Dikhoutu tša Natala di itshepile mohuta wa lenyalo goba nnete ya gore mohu ga se a šie mojalefa wa monna. Melao ye le yona e swanetše go fetolwa.
Molao wa setšo wa tatelano, ka go sengwalwa sa wona sa semmušo, o kgetholla kgahlanong le basadi le baswa ba banna. Go amogelwa gore mojalefa o na le maikarabelo a go hlokomela bafepšwa ke mohu bao ba sa tsenywago ka gare ga wili, gomme, ka maatla a maikarabelo a, go tshepšwa gore molao wa setšo o latelela semmušo Molaokakanywa wa Ditokelo. Le ge go le bjalo, molao o ka se sa šoma go fetola maikemišetšo a wona a magolo a leago, ao e lego go fa motheo wa materiale wa thekgo ya molekane wa mohu yoo a phelago le bana ba gagwe. Ka moo nako e tlile ya go fetola melao ya setšo yeo e kgethollago ka bala la bong, bogolo goba pelego gomme ba lapa la mohu thwii ba fiwe ditokelo tša go bolokega kudu.
Maikemišetšo a a ka fihlelelwa ka go šomiša Molao wa Tatelano ge go se na Wili (81 wa 1997) go dithoto kamoka, le ge e le gore mohu e be e le wa molao wa setšo. Ge e e gore s1 (b) ya Molao e a ganwa, dikarolo tšeo di latelago di tla šoma go phetha mohuta wa tatelano moo e lego gore wili ga e go ka bokamoka goba karolwana: s1 , yeo e bolokago bohwa bja balekane le bana bao ba šetšego, gomme ge go se gabotse, batswadi, barwarre le maloko a kgole; s1 , yeo e kgonagatšago gore go se be semmušo ga go ame kgonego ya leloko le lengwe la madi go humana bohwa bja leloko le lengwe la madi; le s 1 (e)(i), yeo e kgonagatšago gore ngwana yoo a amogetšwego a tšewe bjalo ka wa madi wa batswadi bao ba mo godišago.
Ka fase ga Molao wa setšo dikantoro tša baetapele ba setšo di a abelwa go ya ka melawana ya primogeniture ka lehlakoreng la banna. Melao ye e tlhaselwa gantši ka baka la gore e kgakgana le motheo wa temokrasi ya molaotheo, woo o nyakago gore maemo a mmušo a bulelwe bohle ka baka la kgetho yeo e lokologilego, go sa kgethollwe ka baka la bong. Ka moo, ga se nnete go sekaseka taba ye ka go melaotlhakwa yeo e ikemišeditšego go lokiša maemo a ikonomi a bahlologadi le bana. Ka moo, ge e le gore tshomišo ya Molao wa Tatelano ge go se na WILI e yo katološwa, ka moo go swanetše go dirwa kgonegišo yeo e kgethegilego go tlogela tatelano ya dikantoro ya boetapele bja setšo go dikwano tša Molao.
Ge Molao wa Tatelano ge go se na Wili o šomišwa ka kakaretšo, maikarabelo a mojalefa wa setšo go tšwela pele go hlokomela bafepšwa ke mohu a tla tlošwa. Dikgonegišo tša go fapana tša Natala le Dikhoutu tša KwaZulu di swanetše go fetolwa le tšona go netefatša gore Molao o šomišwa ka go swana ka go Afrika Borwa kamoka.
Ka fase ga molao wa setšo, bajalefa ba rwala maikarabelo a dikoloto kamoka tša mohu, le ge e le gore dithoto tša bohwa di fetwa ke dikoloto. Ge ditlhoko tša materiale tša ba lapa la mohu bao ba phelago di bolokilwe ke tokelo ya go humana bohwa, gona tekatekano e tla šišinya maikarabelo a mojalefa a molao wa setšo, kudukudu dikoloto tša mohu, di fedišwe. Ka baka la gore tšhomišo ya kakaretšo ya Molao wa Tatelano ge go se na Wili o ka se šome, go swanetše go dirwa kgonagatšo ya gore bajalefa ka fase ga Molao ga ba tswele pele ka dikoloto tša mohu tša molao wa setšo.
Ka baka la gore, go ya ka setšo e be e se gantši gore basadi ba be maemong a taolo, tatelano go basadi ka go molao wa setšo e be e se bohlokwa kudu. Ka baka leo, melawana yeo e laolago go abiwa ga dithoto tša basadi e be e fapana le ya melawana yeo e bego e šoma go dithoto tša banna. Ge Molao wa Tatelano go sena Wili o dirilwe gore o šome ka kakaretšo, melao efe goba efe yeo e diretšwego gabotsebotse ditaba tša bong ya molao wa setšo, e tla tlošwa, ka baka la gore Molao o šoma ntle le šupetša go bong bja mohu.
Ka moo Molao wa Tatelano ge go se na Wili o šomago ka gona, balekane bao ba phelago ba ka no humana bohwa ge fela e le gore ba ka fa bonnete bja gore ba be ba nyetšwe ka nnete. Tšhomišo ya nepego ya senyakwa se e ka no baka go tlogelwa ga ba bantši bao e ka no bago baholwa, kudukudu bao ba nyetšwego ka fase ga molao wa setšo, woo o nago le go tlogela maemo a lenyalo a sa kwešišego botse, Temogo ya Molao wa Manyalo a Setšo (120 wa 1998) e tla fa thušo go balekane bao ba nago le bothata bja go hlatsela manyalo a bona, karolwa ka baka la gore o tšea manyalo ao a sego a ngwadišwe gore ke a nnete le ka lehlakoreng le lengwe ka baka la gore o lemoga ka botlalo manyalo kamoka ao a lego gona. Le ge go le bjalo, go na le kgonego ye maatla kudu ya gore balekane bao ba lokelwago go humana bohwa ba seke ba tšewa gore ke "bagatša". Mogopolo wa molekane woo a phelago ka moo o swanetše go hlalošwa gore o tsenye balekane bao e sego ba semmušo. Mošomo wo mongwe ka taba ye o sa nyaka go dirwa mo, empa, ka ge e le gore Khomišene ya Molao e šetše e ena le Protšeke ya Bolekane bja ka Gae (Domestic Partnerships) yeo e nyakago go hlaloša dikamano tšeo e sego tša semmušo le dithulano tša tšona tša semolao.
Ka baka la gore Temogo ya Molao wa Manyalo a Setšo gabotsebotse e lemoga manyalo a go ba le balekane ba bantši, ka gare ga Molao wa Tatelano go se na Wili go swanetše go dirwa kgonagatšo ya bojalefa ke basadi ba ba bedi goba go feta ba mohu. Mosadi yo mongwe le yo mongwe o swanetše go dumelelwa go arolelana bohwa bja go lekalekana.
Go se na taba le bohwa bofe goba bofe ka fase ga Molao wa Tatelano ge go se na Wili, molekane yoo a phelago o swanetše go fiwa tumelelo ya lapa la lenyalo le dikagare tša lona. Go na le mabaka a mabedi go tšhišinyo ye. Sa pele, Molao o tlile ka baka la manyalo a go arolelana dithoto, moo e lego gore molekane yoo a phelago o tla no tšea seripa sa bohwa bja lenyalo. Lebakeng la manyalo a setšo, banna ba na le go ba bang ba dithoto kamoka, gomme seo se baka gore basadi ba lahlegelwa ke dithoto dife goba dife tšeo ba bego ba ena le tšona. (Manyalo a setšo e tla ba a karolelano fela ge e le gore Temogo ya Molao wa Manyalo a Setšo e thoma go šoma.) Sa bobedi, Molao wa Tatelano go se na Wili o ka no nyaka karolo ya bohwa ka dikarolwana, mokgwa wa phatlalatšo woo o šomago go bohwa bjo bo golwane le tekanyo ya go ikgona. Bohwa bjo bo nyenyane bo tlhokwa go bolokwa bo le bjalo go netefatšatša phetetšo ya mahumo ya go se be le mathata. Taba ye ga bjale e fihlelelwa ka Molaong ke molawana wa gore balekane ba netefaletšwa bokaalo bja fasefase bja R125 000. Go molekane yoo a phelago, dilo tše bohlokwa kudu ka go bohwa ke ntlo ya lenyalo le dikagare tša yona. Go phefa go arola dithoto tše, molekane o swanetše go ba le tokelo yeo e netefaditšwego ya go humana ntlo le dikagare tsa yona le ge e le gore dilo tše di feta R125,00 ka mohola.
Ge e le gore bajalefa ke ba ba nyenyane kudu gore ba ka rwala maikarabelo ao a sepelelanago le maemo a bona, mosepediši o swanetše go bewa gore a bonane le bohwa, ka go molao wa setšo. Tshepetšo ya bohwa mmogo le hlokomelo ya mojalefa di be di beilwe diatleng tša wa leloko yo mogolo wa monna. Le ge e le gore dikgotla ka kakaretšo di netefaditše melawana ya setlwaedi, di ile tša tsena gare go laola thako ya bahlokomedi go dumelela diphekolo tša tšhomišo ya maatla ka bohlaswa, goba go se šomiše maatla ka tshwanelo le go hlaloša gabotse batho bao ba ka kgonago go tliša ditiro tše. Bjale go nyakega melao ya go tloša kgethollo ya bong ge go bewa bahlokomedi le go kgonagatša melao ya go nepega gabotsebotse ka mediro ya moholokomedi. Merero ye e ka ahlaahlwa gabotse ka gare ga Protšeke ya Khomišene ya Molao ya Tshepetšo ya Bohwa bja Mohu, (Administration of Decaesed Estates).
Ge malapa a beakanya dikopano tša levirate goba sororate, go dula go ena le kgonego ya gore mosadi yoo a amegago o tla gapeletšega go amogela peakanyo a sa rate. Le ge e le gore Molao wa Temogo ya Manyalo a Setšo e bolela gore tumelo ya balekane bjalo ka senyakwa segolo sa manyalo kamoka a setšo, dikopano tša levirate le sororate di ka no wela ka ntle ga Molao, ka baka la gore e se manyalo a maswa. Melaotlhakwa yeo e kgethegilego go šireletša balekane ba dikopano tše bjalo ga e hlokege, empa, mohlala wa molao o šetše o diragetše wa gore ga go kopano yeo e gapeletšwago yeo e tla lemogwago.
Ka fase ga molao wa setlwaedi, ka tlwaelo batho bao ba tlangwago ke molao wa setšo ka moo ba humana mokgwa wa go fediša dikgahlego tša bajalefa ba bona ge go se na wili. Le ge maemo a ka no bonala a sa lekalekane, maatla a go dira diwili ka mehla a dutše a le gona ka Afrika Borwa gomme go a tloša gona bjale go batho ka baka la molao wa setšo go tla bonala go kgetholla.
Ka fase ga molao wa setlwaedi, beng ba diwili ga se ba swanele go lokolla mahumo a bona go maikarabelo a go hlokomela bagatša le bana bao ba ba fepago. Bana ba na le tokelo ya molao wa setlwaedi go hlokomelwa gomme balekane bao ba phelago ba na le tokelo yeo gape ka fase ga Molao wa Hlokomelo ya Balekane bao ba Phelago (27 wa 1990). Molao wo o tla šoma go balekane ba manyalo a setšo ge Temogo ya Molao wa Manyalo a Setšo e thoma go šoma. Potšišo ke gore, a na tšhireletšo ya semolao ya mogatša wa mohu le bana e swanetše go katološwa go tsenya bafepšwa ba bangwe, go swana le batswadi le barware, bao ba ka no lebelelago hlokomelo ka fase ga molao wa setlwaedi.
Dikakarolo 23 le tša Molao wa Tshepetšo ya Babaso (38 wa 1927) di ganela Maafrika go fa dithoto tša ka ntlong tša go šutha goba naga go ya ka wili tšeo di swerwego ka fase ga tshwaro ya khwetrente. Legoro leo le fetilego le swanetše go lokollwa go ya ka molao wa setšo wa tatelano ya ge go se na wili gomme wa mafelelo o swanetše go lokollwa go ya ka melao (yeo e dirilwego go ya ka molao wa setlwaedi). Dikakarolo tše di swanetše go tlošwa ka mabaka a go fapana, kudukudu ka baka la gore ga di fihlelele maikemišetšo magolo a go kgaoletša tokologo ya diwili: go šireletša bagatša bao ba phelago le bana.
Le ge e le gore, go ya ka molao wa setšo, le motho yo tee yoo a nago le ditokelo tša botlalo ga a go go dithoto tša ba lapa le naga, s23 ya Molao wa Tshepetšo ya Babaso e dumelela gabotse diwili tša go lahla dikaroganyo tša tše pedi tše tša dithoto. Karolo ye e hlola mathata a mantši a semolao ao a sa ikemišetšwago gomme ka moo e swanetše go tlošwa. Ka baka la kgonego ka go molao wa setlwaedi ya go šia bohwa bja dithoto tša yo mongwe, teko efe goba efe ya go laola kabo ya dithoto tša lapa ka wili e bonala e sa hlokege. Go ka no šišinywa gore, ge beng ba diwili ba šia bohwa bjo bjalo, ba nyaka go fa fela dikgahlego tša bona. Naga yeo e swerwego ka fase ga molao wa setšo ke taba ye nngwe, empa, ka ge tshwaro ya molao e fa malapa, balaodi ba setšo le setšhaba ka bophara dikgahlego go naga. Ka mabakeng a, beng ba diwili ka molao, ba seke ba lokologa go lahla ditokelo tša bona.
Go ya ka pono ya molao wa setšo, ge mma goba papa a šuthišeditše bohlokomedi bja ngwana yo mo nyenyane ka wili, lefokwana le ka se sa šoma, ka baka la gore, mong wa wili ga a na tokelo ya go šuthišetša. Melao ga e tlhokege go rarolla bothata bjo, empa, ka baka la gore Molao wa Bohlokomedi (192 wa 1993) o kgonagatša gore balekane ka bobedi ba be le ditokelo tša go lekana le maatla godimo ga bana ba ba nyenyane, gomme pelaelo efe goba efe ka tokelo ya mma ya bohlokomedi e arabjwa ka kganetšo ya kgethollo ya bong ka go s 9 ya Molaotheo.
Ka kgahlego ya go maatlafatša go ya pele Molaokakanywa woo o šišintšwego Khomišene e mema diswayaswayo ka dipotšišo tšeo di latelago, tšeo bontši bja tšona di hlagilego ka baka la ditherišano le Dintlo tša Baetapele ba Setšo ka mokgwa wa dikarabo go Pampiri ya Merero ya pele le ka ditheeletšo tša Palamente.
Ka fase ga molao wa setlwaedi, beng ba diwili ga se ba swanele go lokolla dithoto tša bona go maikarabelo a go hlokomela balekane le bana bao ba fepšwago. Bana ba na le tokelo ya molao wa setlwaedi go hlokomelwa gomme le balekane bao ba phelago ba na le tokelo yeo gape ka fase ga Molao wa Hlokomelo ya Balekane (27 wa 1990). Molao wo o šoma go balekane ba manyalo a setšo ge Molao wa Temogo ya Manyalo a Setšo o thoma go šoma. Potšišo ke gore, a na tšhireletšo ya semolao ya molekane le bana ba mohu e katološetšwe go tsenya baholwa ba bangwe, bjalo ka bana le barware, bao ba ka no lebelelago thekgo ka fase ga molao wa setšo.
Hlogo ya lapa ka dinako tše dingwe, ge a sa bolela, e bolela dikholofelo tša yona mabapi le go lokollwa ga dintlha tše itšego tša dithoto morago ga lehu la gagwe. Tshepetšo ya go 'beela' e lemogwa ka go ditshepetšo tše dintši tša molao wa setšo. Go šišintšwe gore, ka mabaka a go ba le bonnete, dikholofelo tše bjalo tša molomo di ngwalwe le go saenwa le gore bolaodi bja setšo bo bolokele ba lapa rekhoto le dikhopi. Na molawana wo bjalo o swanetše go tsenywa ka gare ga melao?
Molao wa setlwaedi o be o se na tshepetšo ya tatelano yeo e ngwadilwego fase, empa e be e dumelela bajalefa go tšeelwa bohwa gomme dithoto di fiwe maloko a itsego a lapa. Lekgotla la lapa le be le swanetše go dumelela dikholofelo tše tša moloko, tšeo ka tlwaelo di bego di thoma go šoma ka lehu la hlogo ya lapa. Ka tiragatšo, diwili di gona fela go bao ba kgonago go lefa ditirelo tša moprofešenale wa semolao, ge e le gore ditshepetšo tša setšo tše bonolo di direla ditlhoko tša batho kamoka. A na ditshepetšo tše, tšeo di tshwanago le diwili tšeo di bego di le gona go molao wa Roman-Dutch, di ka tsenywa ka go Molao wa Diwili (7 wa 1953) Goba, a na ditshepetšo tša setšo di laolwe, mohlala, ka go dumelela bajalefa bao ba tšeetšwego bohwa tokelo ya go theeletšwa pele ga ge ba lekgotla la lapa le/goba le tshekoleswa ka baka la sephetho sa lekgotla?
Mmogo molao wa setšo le wa setlwaedi e dumelela mojalefa go phetha mokgwa le lefelo tša poloko ya mohu. Go šupa mojalefa, go swanetše gore, ka molao, go nyake sephetho sa gore a na go šomišitšwe molao wa setšo goba wa setlwaedi go mohu, nyakišišo yeo e tla nyakago tšhupetšo go setšo sa gagwe. Dikgotla di phefile taba ye ka go lebelela mohuta wa lenyalo la mohu: ge a nyetše Sekriste, mohlologadi o na le tokelo ya go phetha ka poloko, gomme, ge a nyetšwe ka molao wa setšo, ngwana yo mogolo wa mohu. Ngangišano ye nngwe ke ya gore ge fela go ntšhitšwe bogadi, sephetho se dirwa ke mojalefa goba leloko la lapa le le golo go se na taba le mohuta wa lenyalo. Le ge molao o ka no se tlhokege, diswayaswayo tša kakaretšo ka taba ye di tla lebogwa.
Ke taolelo efe yeo dikgotla tša setšo di swanetšego go ba le yona go merero ya tatelano yeo e laolwago ke molao wa setšo, gomme ke kamano efe yeo dikgotla tše di swanetšego go ba le yona le kantoro ya Mong(Master)?
Na go na le metheo ye mengwe ye bohlokwa ya molao wa setšo yeo e swanetšego go tsenywa ka melaong?