’N SINONIEM is ’n woord wat dieselfde—of byna-byna dieselfde—betekenis as ’n ander woord het. Die woorde kwaliteit en gehalte is byvoorbeeld sinonieme, ook historikus en geskiedkundige. Hulle beteken eintlik maar presies dieselfde. Daarteenoor is daar ’n duidelike gevoelsverskil sover dit doodgaan en ontslaap aangaan, maar hulle is eweneens sinonieme.
Veral verklarende woordeboeke is vanselfsprekend vol sinonieme. Hier is net ’n baie beperkte lys met ’n aantal voorbeelde:
• boordjie (die boonste deel van die nek van ’n hemp), boortjie (’n werktuigie waarmee jy al draaiende ’n gaatjie kan maak)
• lid (een van die mense in ’n geordende groep waaraan hy of sy behoort), lit (’n deel van byvoorbeeld ’n vinger of ’n riet)
• pond (Britse geld of ou gewigsmaat), pont (platboomvaartuig wat gebruik kan word om ’n rivier oor te steek)
• rant (klipperige hoogte), rand (buitekantste omtrek van ’n voorwerp; ook ’n muntstuk; ook ’n denkbeeldige oorgangsgrens, soos in “op die rand van die graf of van bankrotskap”)
• wei (gras vreet, soos die beeste op die veld), wy (skenk, soos in “wy jou aandag aan hierdie saak”)
Daar word aanbeveel dat die leerder hom of haar van enige verdere reëls sal vergewis wat vir die trappe van vergelyking in Afrikaans geld.
Let wel: Byvoeglike naamwoorde soos dood, enig, uniek, volmaak, volkome en ’n paar ander kry normaalweg geen vergrotende en oortreffende trap nie. Moet dus nie sommer sulke trappe probeer skep wanneer jy praat of skryf nie, want tien teen een gaan jy iets belagliks kwytraak soos: “Hierdie voël is dood, maar daardie een is die doodste van die twee.” (Dit sluit weliswaar nie die moontlikheid uit dat byvoorbeeld kundige skrywers wel sulke versterkings kan gebruik nie: “Hoe kan jy sê daardie meisie is nie perfek nie?” vra Piet onthuts. Dan vervolg hy sonder om hom aan die taalreël te steur dat die woord volmaak nie vergrotend of oortreffend verbuig behoort te word nie: “Man, ek sê nou vir jou daar is hoegenaamd niemand wat volmaakter is as sy nie. Trouens, sy is die volmaakste vrou in die heelal, kan jy dit dan nie sien nie?”)
● ’n Versameling vee of wilde diere wat saamlewe, word ’n trop of kudde genoem. ( Die woord kudde word meestal net vir vee soos skape en beeste gebruik, maar word selfs dan as ietwat deftig beskou. Dit word ook oordragtelik gebruik soos wanneer van ’n predikant en sy kudde gepraat word, bedoelende hy en sy gemeentelede.)
● Al die mense wat saam in ’n ingeslote ruimte soos ’n saal na byvoorbeeld ’n opvoering, ’n uitvoering, ’n voorlesing of ’n toespraak luister, is die gehoor
● Al die mense wat saam na iets kyk wat werklik voor hulle gebeur, byvoorbeeld ’n straatgeveg, is toeskouers
MENSE praat snaaks. Luister maar, iemand kan selfs oor die radio of op die televisie iets kwytraak soos: “Daar is groot kommer oor die werkverliese wat so afneem.”
Wanneer mense hulle in gesprekke verspreek, is dit dikwels verskoonbaar, want as spreker word ’n mens mos nie altyd die tyd gegun om jou gedagtes behoorlik te orden onderwyl daar van jou verwag word om iets sê nie. Strenger reëls geld egter wanneer ’n mens jou denke op papier uitdruk. Skrywers moet nougeset waak teen onsinnighede.
Dit beteken nie dat ’n skrywer nie vir komiese effek stellings soos die volgende kan gebruik nie: “Nee wat, enige mens wat ’n psigiater spreek, moet sy kop laat ondersoek!”