In onlangse bydraes tot hierdie onderwerp, soos dié deur Wylie (2007) en Vital (2008),1 word interessante treë gewaag in die rigting van ’n gelo­kaliseerde, ekologies-georiënteerde literêre en kulturele kritiek2 wat duidelik on­derskeibaar is van die vorm daarvan wat in Noord-Amerika ontstaan het, na Europa beweeg het en tot dusver die belange en besorgdhede van die lande in die Noorde weerspieël het. Vir Vital (2008:88) is die idee van ’n Afrika-ekokritiek te koppel aan vrae omtrent die spesifieke betekenisse wat plaaslik aan die natuur toegeken word, en oor wat dit verraai omtrent mense hier se hede en verlede.
In 2009 publiseer Hans du Plessis Verbrande paradys, ’n roman waarin die toekoms van ’n unieke stuk natuurlike landskap sentraal staan in die besluit wat geneem moet word oor ’n plaas ná die skielike dood van die eienaar. Twee broers moet die bestuur oorneem van grond in ’n ekologies-sensitiewe gebied en tot ’n vergelyk kom oor die vraag: “Bewaar ons om te kan boer, of boer ons om te bewaar?” Hierdie gegewe bied ook die basis vir ’n vergelykende studie met Voetpad na Vergelegen, waarin twee broers eweneens worstel met die praktiese probleme en die bestuur van ’n plaas nadat die pa weens swak gesondheid belangstelling in die boerdery verloor het. Die ingesteldheid van ’n jong generasie plaaseienaars staan in die sentrum. Die gebeure in Verbrande paradys word egter in die moderne konteks geplaas met verwysings na die hedendaagse probleme waarmee die plaaseienaars in die Vredefortkoepel worstel. Pretorius (2009:6) som die situasie van die eienaars in die roman op met verwysing na die misdaad, onderbrekings in elektrisiteitsvoorsiening en frustrasies rondom telekommunikasie omdat telefoondrade gesteel word en die gebied swak selfoonontvangs het.
Dieselfde toegewyde aandag aan die onmiddellike omgewing van die oes en die landerye word gedemonstreer in Somer (1942) van C.M. van den Heever, waar die verskillende motiewe – die voortdurende kringloop van seisoene, die ewige afskeid en die futiliteit van die mens se liefde vir ’n medemens – alles geïntegreerd verband hou met die oes van die koring op die Vrystaatse plaas (Kannemeyer 1988:116). Waar die fokus wyer skuif oor die natuurlike omgewing in die tradisionele roman, is dit hoofsaaklik in die idilliese uitbeelding van die verhouding tussen mens en natuur en ter idealisering van ’n verbygegane, gelukkige landelike lewe (Roos 1998:25), of in die uitbeelding van die stryd teen natuurrampe: droogte, plae, hael (Botha 1998:593).
Die motivering vir hierdie spesifieke keuse van tekste lê deels daarin dat dié romans, waarvan die opvallend ooreenstemmende tematiese gegewe reeds in die vorige afdeling uitgewys is, ook tot dieselfde subgenre behoort, naamlik oorgangsliteratuur, en as sodanig beter in ’n literêre ondersoek met mekaar saam-“praat” as tekste uit verskillende afdelings van die prosa. As vernaamste motivering geld egter dat die oorgang van plaasgrond vanaf die besit van ’n vorige generasie plaaseienaars na ’n jong generasie in dié twee tekste aangebied word met aandag aan die hantering daarvan as ekologiese erfenis – onderskeidelik op omgewingsverantwoordelike en omgewingsbeskadigende wyse – en nie slegs van die grond as simbool van familie-erfenis en -besit nie. Dit gebeur nie algemeen in die Afrikaanse plaasnarratief nie: die gegewe van grond as bedreigde hulpbron en van die gevare van onoordeelkundige plaasproduksie word net soms en periferaal aangetref in ons prosa. Hier bied ons letterkunde moontlik ’n weerspieëling van die werklikheid dat die verband tussen die beursie en dit wat op bewaringsvlak moontlik is, nie weg te redeneer is nie – ons moeilike boerderyomstandighede in ’n gebied wat as een van die wêreld se droër lande bekend staan14 in ag genome. Ter wille van volledige kontekstualisering word vlugtig vewys na enkele eietydse romans waarin boerdery wel ter syde met uitsprake oor ekologie verbind word.
In Horrelpoot (2006) van Eben Venter word Marlouw op sy reis na sy voormalige familieplaas gekonfronteer met die verwoesting van die omgewing en epidemiese siekte van mens en dier wat onafwendbaar afstuur op ’n vernietigde landskap. Die beelde van omgewingsverval word aangebied as deel van ’n groter prentjie van die grootskaalse vernietiging van die infrastruktuur en van algehele verval in ’n postapartheid- Suid-Afrikaanse samelewing, ’n situasie gekoppel aan misdaad in verskeie gedaantes. Gräbe (2006:63) interpreteer die langdurige uitbuiting van die omgewing in hierdie roman as veroorsaak deur mense wie se voortbestaan afhanklik geword het van die bemeestering van misdaad as oorlewingstrategie, en sy sien die omgewingsverwoesting self as ’n tipe misdaad wat ’n onomkeerbare ekologiese versteuring tot gevolg het en lei tot ’n onherbergsame – en vir die mens gevaarlike – Suid-Afrikaanse landskap (2006:64).
Voetpad na Vergelegen is tydruimtelik gesitueer in die vroeë of middeljare van die 19de eeu en op ’n bergagtige plaas in die Barberton-distrik. Dat Barnard dit juis in 1987 publiseer, mag impliseer dat die roman ook boerderyprobleme wil aansny vir ’n gehoor van ’n moderner tyd. Dit vertel van ’n sukkelboerdery met beeste in ’n gebied ver van die mark af en in ’n tyd toe padvervoer nog nie algemeen was nie. Die gesin op Vergelegen verkoop vee aan transportryers en spekulante wat die omgewing sporadies besoek, en smous hulle groente aan die myne in die omgewing om hulle kontantvloei aan te vul (4).
In November van die jaar waarvan vertel word, is die gesin in gebreke om die paaiement op die plaas te betaal, soos dikwels tevore. Krisjan se broer, Sampie, is te voet na die dorp en van agent tot agent in die hoop om iewers ’n lening te kan aangaan. Hy keer ontnugter terug en sy verslag bied ’n blik op die ekonomiese onbestendigheid van hulle lewe:
Waar’s jou sikkerasie, wil almal weet. Ek sê die oes. Hulle sê wat van die hael? Ek sê ons het beeste. Hulle sê die beeste kan vrek. Ek sê die plaas. Hulle sê watter plaas – dis nie julle s’n nie, dit behoort nog aan die Goewerment. (111)
In ’n poging om hulle inkomste te verhoog, maak Krisjan planne. Saam met Sampie staan hy die skoene van hulle sieklike pa vol en hy bevind hom reeds, ten opsigte van die praktiese eise van boerdery en probleemoplossing, in die rol van plaaseienaar. “Ons kan nog lande maak,” stel hy voor (16). Die uitvoerbaarheid van hierdie planne word egter beperk deur die geografiese aard van die plaas, wat beskryf word as “klipperige skuinstes en koppe en afgronde en klowe van hoek tot kant” (16). Op die enigste stukkie gelyk grond, naby die fontein, plant Krisjan grondboontjies, ’n onderneming wat hy as sy “eie boerdery” sien (18) en wat hom direk teen die natuur te staan bring. Die bosbokke vreet die jong plantjies op; bobbejane verwoes die oes.
Hierdie situasie skep vir Krisjan ’n nuwe probleem op praktiese en morele vlak, want respek vir ander spesies is die uitgangspunt waarvolgens op Vergelegen geleef word. “Ek maak g’n ’n ding dood nie,” (39) sê Krisjan duidelik wanneer die probleem van die bobbejane te sprake kom, en per geleentheid sê sy pa: “Jy moet oppas, jy praat nou van ons broers” (47). Selfs die feit dat die skoene wat Krisjan so begeer, ook van vel gemaak sal wees, raak vir hom ’n krisis, omdat dit impliseer dat die mens “doodmaak, heeltyd, om aan die lewe te bly”. Al probeer sy pa hierdie gegewe vir hom in perspektief plaas deur te verwys na “die wet van die natuur”, bly dit vir hom ’n morele dilemma. Hy glo, soos sy ouers, dat die Here in sy skepping woning maak, en meen: “Ons jaag Hom heeltyd oral uit met ons doodmakery” (41–2). Toe ’n bobbejaanwyfie in Krisjan se strik beland en hom, met ’n kleintjie teen haar aangedruk, smekend in die oë bly kyk, word die prentjie in sy kop “ingebrand soos ’n litteken wat ’n mens met jou saamdra: die oë wat [...] al dowwer word tot die lig heeltemal uit hulle padgee” (50). Sy broer, wat help ingryp in die “jollifikasie” van die bokke in die grondboontjieland, kwes per ongeluk een van die diere. In die lig van die skietlamp sien Krisjan die angsbevange oë van die dier en dit verwar hom ten opsigte van sy boerderydoelstellings: “[D]ie bok het soos ’n kind gehuil [...] Ek was nie meer lus om hier ’n oes af te haal nie. Ek was nie meer lus vir stewels nie” (40).
Die tema van ontsag vir die natuur is vroeg reeds prominent in die roman. Die openingsin verwoord al ’n afhanklikheid en dankbaarheid ten opsigte van die “versorging” deur die natuur: “Ons het daardie somer baie reën gehad en die veld was ruig” (1). Op verskillende wyses word die bepalende rol van klimaatsomstandighede en die siklusse van die natuur uitgespel. Hael beskadig die mielie-oes (37); vroeë koue en ryp is ’n bedreiging (43); in die droë seisoen verbrand die groente (140); en in die dor veld ontstaan ’n brand wat vinnig oor die hele plaas versprei en ook ’n deel van die opstal in puin lê (142–3). Die mens se afhanklikheid van natuurgawes word jaar ná jaar bevestig wanneer die betaalmaand op Vergelegen nader kom en die reëns wegbly, sodat die ploeëry in die klipharde grond “’n ellende” is en die mielies nie betyds geoes kan word nie (83, 140).
Hierdie vorm van omgewingsbeskouing, naamlik die erkenning dat die mens se omstandighede onderworpe is aan en gereguleer word deur aspekte van bepalende belang uit die natuur, is volgens Vital (2008:89) die kern van ’n bewaringsingesteldheid. In Voetpad na Vergelegen word die ingesteldheid van afhanklikheid jeens die natuur aangevul met ’n grondige kennis daarvan – die geure van jakkalsbossie en wildetee en renosterbos en boegoe is vir Krisjan moeiteloos onderskeibaar in die winterveld (44) – en ’n uitgesproke verwondering oor die misterie en die verskeidenheid in die natuur. Krisjan beleef dit plat op sy rug in die veldgras: “Klein liewenheersbesies het oor jou gesig geloop en koggelmanders het uit die skeure uitgekom en vir die middag sit en kyk. Dit was of jy die wêreld met die oë van ’n mier sien. Ek het my aan alles verwonder” (137).
Nog ’n vorm van natuurwaardering manifesteer in die band wat die karakters tussen die plaas se berggrond en hulle identiteit ervaar.16 Krisjan vind die idee dat die gesin afstand sal moet doen van die plaas ondenkbaar, en formuleer ’n kragtige argument rondom die identiteitswaarde wat hy daaraan heg:
Ook sy broer se oortuiging is dat die plaas nie los te dink is van hulleself nie. Krisjan weet dat Sampie nie sal trek nie – “al het hy nie ’n draad klere oor nie, al moet hy stywepap eet – hy sal nie vir Vergelegen los nie” (139).17
Onderliggend aan hierdie ekstreme vorm van oorbenutting van die plaas, waarvan Krisjan-hulle weet dat minder as ’n tiende beboubare grond is (81), blyk die naïewe geloof te wees dat die natuurlike hulpbronne onuitroeibaar is en die natuur ’n onuitputlike spens vir die mens. Krisjan se herinneringe aan die bottels koekheuning en bessiekonfyt in hulle kombuiskas ondersteun die idee van die natuur se rojale voorsiening (158); so ook die beeld van die veld as spens wat gebruik word om ’n goeie jaar te beskryf: “Ek onthou daardie voorjaar soos ’n mens veldheuning onthou wat jy in die geheim uitgehaal en onder ’n bakkrans geëet het” (168). Die geloof in die natuur as onuitputlike en standhoudende voorsiener word egter die beste geïllustreer in die benadering tot reën, waarop die hoop te alle tye en selfs in ’n onrealistiese mate gevestig bly. Krisjan sê: “Dalk, wie weet, reën al ons moeilikhede weg. Dalk reën Pa gesond. Dalk reën die reën Ma se moedeloosheid uit haar uit” (145). Hierdie oormoedige geloof in die wonderwerkende vermoëns van die natuur word bevestig wanneer die gesin uiteindelik moet oppak om die plaas te verlaat en daar oornag ’n bui reën uitsak. Die volgende oggend weier Krisjan se pa om op die klaar gelaaide wa te klim; hy protesteer: “Ek het laaste nag vir Ma gesê ons kan weer probeer” (150).
Die kernkomponente van hierdie gesin se omgewingsbeskouing, hulle respek en waardering vir die natuur, kry in die ekonomiese knyptangsituasie nie konkrete gestalte in ’n bestuurstelsel wat rekening hou met die potensiaal van die veld nie. Sampie se verbete en vernietigende ploeëry demonstreer die onoorkomelike dilemma van finansiële oorlewing versus ontsag vir die natuur. Hier blyk die teorie te geld van landboukundiges soos Mias van der Westhuizen (aangehaal deur Norval 2007:23), Tisdell (1996:129) en Pannell e.a. (2006:1407) dat plase op ’n omgewingsverantwoordelike wyse bestuur word waar en so ver dit ekonomies verstaanbaar en haalbaar is.
Hierdie roman demonstreer die situasie waar ’n kerngesonde mens-natuur-verhouding in die aangesig van finansiële probleme nie realiseer in konkrete boerderybewyse van ’n bewaringsingesteldheid nie.
Wanneer die gesin die plaas verlaat, vind hulle tydelik ’n heenkome by Hans, die broer wat by ’n nabygeleë myn werk. Maar ’n verterende verlange na Vergelegen dryf hulle tot die besluit om Hans se spaargeld te aanvaar om die plaaspaaiement te betaal en weer te probeer om die boerdery te laat slaag. Hoewel Sampie op die myn agterbly en voortaan vir Hans help spaar aan die jaarlikse paaiement, verraai die planne wat gemaak word dat die stukkies bewerkbare plaasgrond steeds tot uitputtens toe benut sal moet word: “Ons sou met groente en mielies die pot aan die kook hou en die grootlande vol katoen kry” (156). Aan die einde van die roman word die gesin se geloof beloon met ’n goeie reënjaar en ’n mooi katoenoes. Hieruit volg egter dat steeds ’n hoër eis gestel word aan die grond waaruit dié gesin moet leef:
Ten spyte daarvan dat geen teken bestaan van ’n veranderde en meer verantwoordelike benutting van die plaas wat vir hierdie gesin so kosbaar is nie, verraai die slot van die roman steeds die innige band wat Krisjan se mense met die seisoene en die natuur het: “Ons was die somer aan die tegemoet gaan en die maan was wit elke nag en die nagte was vol tarentale. Vergelegen was weer goed vir ons ...” (168).
In die volgende afdeling word die ondersoek uitgebrei na ’n roman waarin ’n andersoortige betekenistoekenning aan die natuurerfenis gevind kan word, asook ’n doelgerigte poging tot die bewaring daarvan.
Die plaas Eden in Verbrande paradys is geleë in die oudste en die grootste meteorietimpakstruktuur in die wêreld, die Vredefortkoepel in die omgewing van Parys. Die karakters leef in ’n tyd waarin moderne navorsings- en inligtingstegnologie ’n groot rol speel in die bewusmaking van wonders op natuurvlak en die waarde van natuurerfenisse. Die Venter-gesin (Isak, Reinet en hulle twee hoërskoolseuns) is ingelig oor die ontstaan van die koepel twee miljard jaar gelede toe ’n asteroïed ongeveer 10 km in deursnee die aarde teen sowat 40 000 km/h getref het, omtrent 10 km in die grond ingeboor het, en ontplof het (147–8).20 Die uniekheid van die omgewing en die Venters se verknogtheid aan die plaas duik op in vele gesprekke in die roman. Sybrand sê vir sy broer: “As die omgewing verwoes word, is daar nie meer ’n Eden nie”, en Henro reageer: “As daar nie ’n Eden is nie, wil ek nie op die aarde bly nie” (136). Isak Venter sê vir sy vrou: “Die drang tot beskerming van enige ding is direk gekoppel aan die onvervangbaarheid daarvan. Iets wat uniek is, moet beskerm word teen vernietiging [...]” (145).
Die bewustheid van die natuurlike omgewing is in die eietydse plaasroman dikwels selfs skerper as in die ou plaasnarratiewe (Coetzee 2000:112). In Verbrande paradys word die omgewing ’n liriese teenwoordigheid; die Koepel word beskryf as “’n groen wonder” (198) en “eintlik ’n ware sprokie [...], die stilte, die afgeslotenheid, die ongereptheid” (191). Op die plaas trek die winter “soos ’n koue rilling al langs die rugstring van die berge af tot in die silwer murg van die rivier” (27). Sybrand beleef kommunikasie met die natuur in die geluide wat hy intens waarneem: dié van die jakkals (18), die rooibok (25), die witkruisarend (136) en jakkalsvoël (249); die visarend is “die Koepel se stem” (47). Daar bestaan ’n soort psigiese konneksie: “Die omgewing troetel hom soos ’n toegewyde ma” (380); tydens sy studentejare op die dorp verlang Sybrand na “die kombers van baie bome” (281).
Eden is egter nie meer vir die gesin die primêre bron van inkomste nie en die fokus in die roman is nie op boerdery-aktiwiteite nie. Isak het die boerdery afgeskaal tot ’n paar beeste en skape; hy verduidelik aan sy vrou: “Ek moes anders as die Venters voor my dink, onthou” (176). Met die sesde geslag Venters op Eden word die plaas beleef en geniet asof dit ’n naweek- of vakansieplaas is. Isak is ’n universiteitsdosent en hoofsaaklik bedrywig in sy studeerkamer; die seuns bring ledige ure voor die TV of met ’n visstok langs die rivier (56) deur. Die oudste erfgenaam, Sybrand, wil in sy pa se spore as letterkundige volg en die akademie sy toekoms maak.
Die isolasie van die plaas, ’n kenmerkende gegewe in die prototipiese plaasroman, word in Du Plessis se roman verbreek deur verwysings na die nabygeleë dorp, waar die seuns skoolgaan, en na binnedringing van die stad, wanneer ontwikkelaars uit Johannesburg vooruitsigte bring van die bou van ’n casino in die Koepel. Hierdie ontwikkelingsplanne is vir Sybrand ’n nagmerrie: “Ons moet keer. Die Davels sal ontwikkel al kos dit die laaste fluweelbos en rooi ivoor in die berge. Hulle sal gholfbane bou al suip dit die rivier leeg” (186). Sybrand het van Isak die eienskap geërf wat Botha (2001:160) land literacy noem, die vermoë om die grond soos ’n brief te “lees” om die gesondheid daarvan te bepaal en ook hoe gesond die invloed van ons gemeenskap en produksiesisteme daarop is. Ná die plaasbrand waarin Sybrand sy pa verloor, beskou hy Eden as “nou mý plig” (138), en terwyl hy die swartgebrande omgewing beskou, neem hy die hoë heining van die buurplaas waar as ’n “sny” wat teen die berg uit loop. “Dis die binnedrade wat die Koepel versnipper,” tref dit hom. “Die Koepel kan mos een groot wildreservaat wees?” (147).
Sybrand se droom om Eden deel van ’n groter natuurreservaat te maak en toerisme te vestig, word die sterkste teengestaan deur sy jonger broer, wat wil boer soos al die Venters vóór hom (181). Sybrand grond sy “alternatiewe” benadering tot die grond op die breër prentjie wat navorsing die moderne mens bied. Hy probeer verduidelik aan Henro, iewat prekerig en didakties: “Hier is iets baie groter en belangriker in die Koepel aan die gang as ek en jy en (ontwikkelaars soos) Boeta Davel. Onthou, dit wat ons nog altyd die Koepel noem [...] is skaars ’n tiende van die oorspronklike struktuur. Wat ons weet, is seker nie tien persent van wat regtig gebeur het nie. Maar die Koepel is nie landbougrond nie. Dit is ’n oerwonder, maar ons het dit kaal geboer” (370).
Henro wil die skool ná graad 10 verlaat; hy sien homself as “eintlik ’n boer” en “’n ou wat met sy hande kan werk” (36). Vir hom is dinge eenvoudig: “Die Bybel sê ons moet oor die aarde heers” (149). Sybrand probeer in verskillende gesprekke sy broer oortuig dat die verskil tussen “heers oor” en “oorheers” ook die belangrike verskil is tussen “bewaar” en “bedreig” (150, 249, 267), en dat die vermindering van vee en die afbreek van die plaas se binnedrade ’n goeie plek is om met die bewaringstaak te begin. Teen die einde van die roman is daar tekens dat Henro die “dieper betekenis van die Koepel”, waarna hulle pa verwys het (163), begin verstaan en ’n kompromis probeer aangaan. Waar Sybrand die voerkamp se draad afgebreek het, ontwerp Henro ’n kamp waarvan die hele heining uit hekke bestaan, sodat die kamp na alle kante oopgemaak kan word (351).
Verbrande paradys is literêre bevestiging van die gevolgtrekking waartoe Dames (2005:48) kom omtrent bewaringsboerdery, naamlik dat dit slegs winsgewend is indien die voordeel van bewaring effektief na ’n bemarkbare produk omgeskakel kan word. In hierdie roman bied die moderne toerismebedryf ’n goeie ekonomiese alternatief vir boerdery in ’n ekologies-sensitiewe gebied. Verder geld dat die Venters uit Isak se salaris leef; sy en Sybrand se moderne denke oor omgewingskwessies is waarskynlik grootliks gemotiveer deur die mindere mate van finansiële afhanklikheid van wat die hulpbronne tussen die plaas se grensdrade bied. Aangesien Eden eerder ’n geriefsoord is as die finansiële sekuriteit vir hulle lewe, is die bewaring daarvan ’n soort luukse. Die buurdogter, Emma, begryp die voorreg daarvan as sy sê: “Ons bewaar ’n atmosfeer. Soos die stilte in die Koepel of die nag se donker” (345).
Die keuse wat Sybrand – en uiteindelik ook Henro – maak ten opsigte van die gebruik van die grond, is deels gemotiveer deur die moderniteit van die era. Die rekenaar, boeke en navorsingsbronne is direk betrokke by die Venters se situasie van ingeligtheid oor die omvang van die natuurwonder wat hulle omring (147); Sybrand vind in die navorsingsliteratuur die stappe wat gevolg moet word vir die opstel van ’n bestuursplan om ’n stuk grond as erfenis te verklaar (186); die koerant help hom met inligting en die plaas van ’n kennisgewing (192).
In die moderne plaasroman is kwessies soos erfopvolging en erfreg steeds betekenisvolle uitings. Verbrande paradys fokus egter nie meer op die kwessie van “verskuldig” wees aan die voorgeslagte nie, maar eerder op ’n ingesteldheid van verantwoordelikheid teenoor die nageslag. Die roman eindig met die toekomsprojeksie van ’n nuwe geslag Venters rondom ’n koerantberig: “Vredefortkoepel SA se sewende wêrelderfenisgebied” (406). Dus is die belangrike gegewe hier ’n toekomstige geslag wat ’n beskermde natuurgebied “erf” en nie ’n stuk plaasgrond saam met die verpligting om dit op dieselfde manier as vorige geslagte te bestuur nie.
Een van die duidelikste breuke in die lyn wat getrek kan word vanaf die tradisionele plaasromans na die nuwe, is te vind in die uitbeelding van die “Ander” wat in die moderne narratiewe ook geleentheid vir die saamwees met hulle erfenis kry (Coetzee 2000:116). Die vraag na die betekenisse wat deur plaaslike gemeenskappe aan die natuur toegeken word en wat die konteks vir hierdie navorsing verskaf, moet in moderne tye in sy antwoord uiteraard die situasie van alle groepe in ons samelewing verreken. Daarom word vervolgens gekyk na hoe die rol van die “nuwe gespreksgenote” in die besluite oor die natuurerfenis in die romans uitgebeeld word. As agtergrond vir die volgende afdeling in hierdie artikel geld ook die feit dat sosiale geregtigheid deur die Sentrum vir Volhoubare Landbou (1998) geïdentifiseer word as een van die kernkomponente in die beoefening van volhoubare boerderybestuur, naas die kwessies van produktiwiteit, die verlaging van produksierisiko en ekonomiese lewensvatbaarheid (Steyn 1999:40).
Andries is nie net aan Eden verbind deur sy vertroudheid met die Venters, saam met wie hy vir tee en beskuit om die kombuistafel aansit nie, en deur die finansiële versorging van Isak, wat onderneem om vir sy skool- én naskoolse opleiding in te staan nie. Hy beleef in dieselfde mate as die Venter-seuns ’n hartsverknogtheid aan die Koepel en ’n natuurgerigtheid wat blyk wanneer hy opmerk: “In die dorp sien ’n mens nie eers die berge nie” (17), en wanneer hy hunker na die vakansie, “drie weke in die stilte tussen die koppe [...]” (31). Die band tussen grond en identiteit is vir oom Adam ’n uitgemaakte saak – “Ons is die grond waarop ons woon” (315); “[A]s jy grond verkoop, verkoop jy jouself” (336) – maar hy dra ook ’n besondere perspektief op die plek van die mens binne die groter geskapenheid aan Andries oor: “Hoekom dink jy noem ons onsself Koepelaars? [...] Omdat ons die grond s’n is” (210).23 Toegerus met die insig dat die mens aan die grond behoort – eerder as andersom – word die kwessie van omgewingsbestuur vir Andries voor die hand liggend. “Sonder die Koepel is nie een van ons iets nie” (315), begryp hy; ook dat vernietiging van die Koepel “vernietiging (is) van onsself” (368).
Wanneer Andries staan vir die universiteit se studenteraad, gebruik hy in die verkiesingsveldtog die saak van die bewaring en toekoms van die Vredefortkoepel om ook sy mede-“eienaarskap” van Eden te bevestig. Vroeër het hy reeds met Sybrand uitgeklaar dat hy graag ’n aandeel in Eden sal wil koop (185) en in ’n gesprek met Henro die instel van ’n grondeis geregverdig: “Ek het ook ’n reg op Eden” (359). Tydens die optog wat hy gereël het, weerklink sy oortuiging oor die megafoon: “Ons is inboorlinge van die Koepel, die eintlike grondeienaars wat soos ’n gewete moet opstaan teen die vernietiging [...]” (367–8); eie kursivering).24 Ná Reinette Venter se selfmoord en die onthulling van Andries se biologiese band met die Venters ontdek Sybrand dat sy ma die plaas in ’n trust gelaat het vir hom, Henro en hulle halfbroer (398). Sy bewaringsplanne begin dan meer konkrete vorm aanneem, met “broer Andries” sonder omhaal daarby ingesluit (399) en met duidelike blyke van sy onlosmaaklike verbintenis tot hierdie saak: “Ek is Eden. Of is Eden ek?” (399).
Hierdie ondersoek het nie die reikwydte om ’n verteenwoordigende beeld te kan bied van die wyses waarop die omgewingsbeskouings van plaaseienaars in die Afrikaanse verhaalkuns uitgebeeld word nie. Dit probeer wel ’n inleiding bied tot hierdie bepaalde invalshoek van navorsing oor die beskouings van en betekenisgewing aan die natuur in Suid-Afrika en as sodanig probeer dit ’n bydrae lewer tot die ontwikkeling en vestiging van ’n Afrika-ekokritiek.
In die romans wat betrek is, is verskillende grade van ekosensitiwiteit by die hoofkarakters waarneembaar, en verskille in die mate waarin die besef van die mens se onderworpenheid aan natuurkragte en -toestande in die omgewingsverantwoordelike bestuur van hulle grond realiseer. ’n Interessante bevinding is hoe duidelik Coetzee (2000:20) se sogenaamde “nuwe plaas-Afrikaner” in Verbrande paradys herkenbaar is in die persoon en omgewingsbeskouing van die oudste Venter-seun. Daar is die skerp aandag aan die natuur, die individualistiese navolg van alternatiewe plaaspraktyke en die wegbreek van die eendersheid van denke in die plaaslike gemeenskap en van die voorskrifte van vorige geslagte, asook die geleentheid wat die “bywoner” kry vir die saamwees met hulle erfenis. Hierdie roman weerspieël ook die nuutsoortige situasie dat die plaas bestuur word vanuit die posisie waar die boerdery nie meer die hoofbron van inkomste is vir die bewoners van die plaas nie. Cilliers (2009:6) wys op die dubbele implikasies hiervan: die moontlikhede van wildplase en toerisme open nuwe horisonne en bewaringsperspektiewe vir die eienaars van Eden, maar die opregtheid van hulle bewaringsgewetes word getoets deur die gewetenlose strategieë van ontwikkelaars met geen sin van morele aanspreeklikheid teenoor die natuurlike omgewing nie.
Voortdurende en indringende vraagstelling oor die betekenis van die plaas lei tot menige herbesoeke aan plaastekste deur skrywers en letterkundiges. Hierdie artikel probeer om nog ’n dimensie te belig van die digte betekenisgeheel wat opgesluit gevind word in die plaasrepresentasies in die Afrikaanse letterkunde. Dit sê naamlik dat die plaas ook ’n ruimte is waar op ’n baie direkte wyse uitdagings op die vlak van die opbouende ekologiese krisis rondom ons hanteer word. Gegewe die lang historiese ontwikkeling van natuur- en omgewingsbewaringsinisiatiewe en -wetgewing in Suid-Afrika, kan navorsing oor bewaringsingesteldheid en -pogings soos dit in die letterkunde opgeteken staan, een van die belangrikste instrumente wees in die kartering van ’n Afrika-ekokritiek binne die literêre grense van Afrikaans.