Ga ke akanye gore batho ba nagana ka boomo go phethagatša ditumelo tše e sego tša maleba tša dilo tše se nago bonnete Nneteng, ditlwaelwa tše di amago merafe le bong di gona menaganong ya rena, tše hlolwago ke ditlwaetšo setšhabeng gape tše hlohleleditšwego ke dilo tše re tlwaetšego go di dira le ke mokgwa wa phatlalatšo ya ditaba. Dinakong tše dingwe ke tše di bitietšwego ka ditheong tša rena. Re na le go di tšea bjalo ka dinnete. Ge re lebanwe ke bothata, re no di phethagatša gobane ke tlhago ya rena gape go bonolo - go bonolo kudu go na le go nyakišiša bothata gore re fihlelele sephetho se se kwagalago ka go nagana kudu le go theetša gape le go sekaseka.
Ditshwano ka gare ga sehlopha le diphapano gare ga dihlopha tša go feteletšwa goba tša go gatelelwa.
Mokgwa wa go fela o bona maloko a lego ka ntle ga sehlopha bjalo ka ba swanago kudu goba ba mohuta o tee go na le maloko a lego ka gare ga sehlopha.
Mokgwa wa batho wa go fela ba dira dikahlolo tše arogilego kudu ka ga maloko a lego ka ntle ga sehlopha go na le maloko a lego ka gare ga sehlopha.
Dinyakišišo tša Saense di laeditše "mokgwa wo tlwaelegilego wa go tšea banna e le bao ba tshepegago go fetiša basadi."
Ka kgorong ya tsheko, botshepegi bo ka no tšewa bjalo ka bohwa bjo bogolo bjo motho a nago nabjo, le ge motho e le moemedi, tlhatse, motho yo a amegago molatong, molli molatong goba mosekišwa, gomme, ka gorealo, mohuta wo wa tshekamelo o ka ba le dipoelo tše di ka kgopišago.
Tshekamelo e ka phethagala sehlopheng sefe goba sefe, eupša go ya ka kwešišego ya mohlala ge 'phapano' goba motho e le wa mohuta o šele kudu go maitemogelo a bophelo a motšea-sephetho, go ba le kgonagalo ye kgolo ya gore efe goba efe ya mahlakore ao e ka tsošološwa.
Se se latelago ke lenaneo la ditlwaelo tše mpe tša go theetša gammogo le ditšhišinyo tša ka moo ditlwaelo tše di ka phošollwago ka gona.
Go theeletša - O fele o se sa theeletše: Tlwaelo ye e sa thabišego ye e tšwa tabeng ya gore batho ba bantši ba nagana mo e ka bago go gane go fetiša ka moo motho wa magareng a bolelago ka gona. Ka gona motheetši o na le tharo-nneng ya motsotso ya ka thoko ya nako ya go nagana motsotsong wo mongwe le wo mongwe wa go theeletša. Dinakong tše dingwe motheetši o šomiša nako ye ya tlaleletšo go nagana ka ditaba tša gagwe, dilo tše di mo amago le mathata go na le go theetša, go nyalanya le go akaretša seo seboledi se se bolelago.
Theeletšo ya Folaga ye khubedu: Bathong ba bangwe mantšu a swana le seema sa folaga ye khubedu go poo. Ge re a kwa re a šulafalelwa gomme ra se sa theeletša. Se se a fapafapana peakanyong ye nngwe le ye nngwe. Bathong ba bangwe mantšu a go swana le 'bokomonisi', moliberale, mofsa wa sebjalebjale bjalobjalo ke ditemoši tšeo re arabago go tšona ntle le go nagana. Ge temošo ye e tšwelela, re beela seboledi ka thoko. Ga re sa kwa selo gomme ra šitwa go kwešiša gore o reng.
Go theeletša ka ditsebe tše Bulegilego - le monagano wo o Tswalegilego: Dinakong tše dingwe re tšea sephetho ka bjako gore hlogo ya taba goba seboledi se leša bodutu, gomme se se bolelwago ga se kwešišege. Gantši re no tšea sephetho sa go naganela pele seo a se tsebago goba se a tlo se bolelago - ka gorealo ra fetša ka gore ga go na lebaka la go theetša gobane ga go se se mpsha se se tlo bolelwago. Go kaone kudu go theeletša le go kgonthiša gore se se bolelwago ke nnete goba aowa.
Go theeletša eupša o sa laetše kgahlego: Dinakong tše dingwe re lebelela motho ka tlhokomelo o ka re re theeditše le ge menagano ya rena e le go dilo tše dingwe goba e le kgolekgole. Re boela morago ka go ya le megopolo. Tlhagišo ya go se laetše kgahlego (ge e se ya go lora) e bonala difahlegong tša rena. Re kgona go bona ge batho ba re lebelela ka tsela ye bjalo. Go no swana le ge se bjalo se bonwa go rena - ga re fetoše motho setlaela. Beela go lora - mosegare nako ye nngwe.
Go theeletša tše di lego thata go nna go kwešišega: Ge re theeleditše dikakanyo tše di lego bothata gape tše raranego re swanetše go ikgapaletša go latela poledišano le go tšea matsapa a go kwešiša. Go na le kgonagalo ya gore re ka hwetša seboledi le ditaba tša gagwe di thabiša ge re theeleditše ebile re kwešiša se a se bolelago.
Go theeletša ditaba di sa go šaletše monaganong: Bontši bja rena ga re rate ge dilo tše re dumelago go tšona, ditumelo tše sa thewago nneteng le ka mo re bonago dilo ka gona le dikahlolo tša rena di ka belaelwa ke batho ba bangwe. Ka gona, ge seboledi se bolela se sengwe seo se thulanago le seo re se naganago, re se dumelago gape re itsepeletše go sona, ka ntle le go nagana ga re sa theeletša goba re a itšhireletša ra loga leano la go ganetša se se bolelwago. Le ge re rata go dira se, go kaone go nyakišiša se a se naganago, re hwetše lehlakore le lengwe la potšišo gore re dire modiro wo mobotse wa go kwešiša le go fetola.
ge ba ntšha maikutlo a bona re nyaka gore ba leke go bona tše hlolago le mabaka a mathata a bona le go naganišiša gore ba ka dira eng ka ona.
re laetše kgahlego re kwešiše gore batho ba bangwe ba bjang re laetše go amega le kwešišo re beele bothata ka thoko ge bo le gona, re theetše gore ke eng se se hlolago bothata re thuše seboledi go nyalanya bothata le se se bo hlolago re hlohleletše seboledi go tšweletša bokgoni le tšhušumetšo ya go rarolla mathata a gagwe re ithute go homola fao setu se hlokegago. Batho ba atlegilego gantši ba tseba gore ke neng mo ba swanetšego go homola le go swara dikakanyo tša bona.
ba le manganga tsena bangwe ganong wa fa kahlolo ka pela goba pele ga nako fa maele. Tšweletša dikgetho gomme o thuše batho gore ba nagane go ya ka tšona.
Re phela le mathata a a raranego ao a amago batho le mabaka. Nyako ya go theeletša gore re kwešiše e tloga e nyakega ka bjako.
Re nagana gore re kwešiša batho ge re sa ba theetše.
Re nagana gore re kwešiša mabaka ge re bona fela karolo ya mabaka gape re na le maitemogelo a mannyane a ona.
Re nagana gore re kwešiša bothata bjo batho ba lebanego nabjo eupša re tseba fela bokantle bja bona, gomme nneteng re ka no ba re lebeletše fela dika e sego tše hlolago mathata.
Re swanetše go lemoga gore go theeletša ke senotlelo sa tsebo le go kwešiša.
MOTHO YO MONGWE O BEA MOHLALA. O dira gore e be bona ba kgatha tema ya pele poledišanong. Ga o dire gore ba iše pele ka maatla gore ba be ba nyake go ngala. Se se laetša maatla, tlhompho le go godiša tshepo.
MOTHO YO MONGWE O LOKOLOGILE GO FETIŠA TEKANYO. Seo ke sebaka seo se sa tlwaelegago bathong ba bantši gomme ba ka tšea sebaka se ka go iketla le go itshwara ka mekgwa ye e laetšago bonnete bja se ba lego sona. Ge o laetša gore o a tshepagala, bangwe ba lokologa go ka go botša ka mahloko, diphiri le tše ba nyakago go di fihlelela. Poelo - o thoma go ba tseba gabotse.
MOTHO YO MONGWE O HLOHLOMIŠA BOTHATA. Go theetša ka mafolofolo go thuša batho go rarolla dikamego le mathata a bona. Ba ka tšweletša bothata nyanyeng, ba bo kwešiša bokaone, gomme ba hlaloša bothata mo go kwagalago gape ka mo go nepegilego.
MOTHO YO MONGWE O HLOHLOMIŠA BOTHATA. Ge o lebelediša maikutlo a bona o ba thuša go hlalošiša maikutlo ao, go ba thuša gore maikutlo a bjalo a tšwe go bona. Gantši ba ikwa ba rotše morwalo fela ka go no ' ntšha sa mafahleng'.
MOTHO YO MONGWE O IKWEŠIŠA LE GO FETA. Seiponeng o ka bona sebopego sa gago se se ka se bonwego ka tsela ye nngwe gape. Ka tsela ye bjalo, go theetša ka mafolofolo go šoma bjalo ka seipone seo ka sona batho ba ka bonago maitshwaro le boitshwaro ka botlalo. Se se thuša gore ba ikwešiše bokaone gape se ba gapeletša go phetha ge e ba ba ithata ba le bjalo goba ge e ba ba rata go ka fetoga.
SE SE GO NTŠHA MATHATENG. Go theetša ka mafolofolo go go thibela gore o se dire gore batho ba bangwe ba gapeletšege go bona dilo goba kwešišo ya gago ya bothata ka tsela ya gago goba go dira selo se se kwešago bohloko, se tlišago kotlo goba se kgopišago motho yo mongwe.
GO THEETŠA KA MAFOLOFOLO KE GO FA SELO MOHOLA. Go theetša ka mafolofolo ke go šoma ka maatla gomme motho yo mongwe o tseba ntlha ye. Ge o theetša ka mafolofolo, o bontšha motho yo mongwe gore o na le tlhokomedišišo.
Go tšwa nyakišišong ya dikgopolo tša go tšea lehlakore go molaleng gore ka moka re tlwaela le go dumela go dilo tše se nago bohlatse. Go dumela go dilo tše se nago bohlatse go akaretša go nyalanya popego ye e itšego ya motho le dikamano tše nyakegago goba (gantši) tše sa nyakegego goba dikahlolo tše bohlokwa tše amago sehlopha sa batho. Ke mokgwa wa go bea batho ka dihlopha, mokgwa wa ka pela, wa go laetša go tšwafa goba wa go kgaoletša wa go beakanya ka moo batho ba bonago dilo ka gona. Go tloga go le bonolo kudu go šomiša dikgopolo tše re di tlwaetšego tše di nogo itlela ka ga dihlopha go na le go tšea matsapa go šupa le go fenya monagano le mekgwa ya rena ya go hloya batšwantle. Go bonolo go hwetša tiišo ya tlwaelo ya monagano go na le go tšea matsapa a go ba kgahlanong le mongwe le ge go na le maatla a go dumela go dilo tše se nago bohlatse.
Ga ke šišinye gore batho ba phetha ka go diragatša ditlwaelwa tše se nago bohlatse mo go sa lebanago...
nneteng ditumelo tše se nago bohlatse ka ga semorafe le bong di gona, menaganong ya rena, tše di hlolwago ke ditlwaelo bathong gape di hlohleletšwa ke setšo se se tlwaetšwego le go phatlalatšwa ka mokgwa wa ditaba.
Dinakong tše dingwe di tsepeletše ditiragalong tše re di dirago setšhabeng. Re na le go di amogela bjalo ka dinnete. Ge re lebanwe ke mathata, re no di phethagatša gobane e le tlhago gape go le bonolo - go le bonolo kudu go na le go hlahloba bothata le go fihlela sephetho ka mokgwa wa go nagana le go kwešiša le tshekatsheko.
Go ya ka mehutahuta ya go fapafapana ka mo Afrika Borwa, le go ya ka mo mmušo o bego o tiiša kgethologanyo ya semerafe le bong , le go ya ka moo batho ba bego ba thibelwa go hwetša tsebo le go phedišana mmogo le ditlamorago tše e lego go boifana gare ga rena, ga go makatše ge ditumelo go dilo tše se nago bohlatse go atile gokaalo.
Molao wa go ikamanya le batho ba ba tsebegago ke tlhaloso ye e sa nyakego gore o nagane ya maitshwaro a motho gammogo le ditshepetšo tše hlagišitšwego ka botlalo tše di lego ka gare goba tše nyalelanago le ditumelo tše se nago bohlatse. Go ya ka Saekholotši ya leago, modu wa ditlwaelwa ke go ikamanya le ba lego ka gare le ba ka ntle ga sehlopha mo bathong. Ge maemo a sehlopha a šupilwe goba a beilwe go ya ka mekgwa ya menagano ya batho melao e ba gona go buša tshepetšo ya go tlhopho ya leago.
Tshekamelo go sehlopha sa ka ntle go ya ka maitshwaro a go swana, goba mokgwa wa go bona maloko a ka ntle ga sehlopha a swana kudu goba a bopegile go swana go na le maloko a ka gare ga sehlopha mohlala.
Tshekamelo go tharano ya sehlopha sa ka gare/ sehlopha sa ka ntle goba mokgwa wa go tšea sehlopha sa ka gare bjalo ka se se raranego gape e le se se fapanego kudu le sa ka gare mohlala.
Tshekamelo go phapang ye kgolo ya sehlopha sa ka gare/ sehlopha sa ka ntle, goba mokgwa wa go dira dikahlolo tše fapogilego kudukudu ka ga maloko a sehlopha sa ka ntle go na le a lego ka gare ga sehlopha mohlala.
Molao wa dipalo tša fase goba mokgwa wa go tšea sephetho ka ga sehlopha ka tsebo ye e theilwego go sešupo se sennyane sa batho (mohlala. tlhaloganyo ya gore palo ye nnyane ya bathuši ba ka malapeng ba utswetša bathapi ba bona e feteletšwa go taba ya gore 'bathuši ba bantši ba ka malapeng ke mahodu').
Go ya ka kamano ya Afrika Borwa, fao karogano go ya ka dihlopha le boitšhupo di beetšwego molao gomme tša ba le ditlamorago tše šoro go ya ka phihlelelo ya dithuši le boemo mokgwa wa bohle wa go nagana go ya ka ba lego ka gare le ka ntle ga dihlopha o sa latelwa kudu. Ga go kgonagale go lebelela gore mongwe le mongwe wa rena yo a gotšego ka fase ga mmušo wa kgatelelo o tla tlogela mokgwa wo ka gohlegohle le ge e le gore bana ba rena bona ba ka dira bjalo. Tlhohlo ye kgolo ke go fela re lemoga mekgwa ya tshekamelo le go leka ka mo re ka kgonago go e thibela.
Bjale ka ge boineelo bja go ema kgahlanong le mokgwa wa go itshwantšha le ba ba tsebegago e le tlhohlo go rena ka moka, ke modiro wo kgethegileng wa bao ba lego maemong a taolo. Ge e le gore sephetho sa gago se ka ama bophelo ka moka bja motho yo a lego pele ga gago, gona go tloga go le molaleng go lemoga mekgwa ya tshekamelo le go ineela go phethagatša le go ba kgahlanong le tshekamelo. Tsebo ya ditsela tšeo ka tšona mekgwa ya go itshwantšha le ba ba tsebegago e iponagatšago ka goba e diragatšwago ka gona e thuša kudu tekong ye.
Go fapana ga ditšo ka molaong go atetšwe ke mathata a hlolwago ke 'sebaka se se se nago selo' sa setšo le tlhaloso ya mantšu yeo e hlaloswago e le tlhokagalo ya tlhaloso ya lentšu le tee polelong ye nngwe ya lereo le le hlaloswago gabotse polelong ye nngwe' (Dagut, e tsopotšwe ka go Kashula, 1995:92). Dibaka tše se nago selo tšeo di direga mareong a molao, ditlwaelong tše ikgethilego tša setšo le go diphapang tše nnyane tša ditlhaloso gare ga mekgwa ye e nyakilego e swana ya dipolelo. Bothata bjo bogolo ke mokgwa wa kgale wo o bilego o sa tšwela pele wa go diriša polelo e tee le setšo se tee bjalo ka molao lebakeng le rilego la tša semolao. Ka gona, mohlala e ka ba wa mohlankedi wa boahlodi ge a nyaka tlhaloso ya isiXhosa ya 'maintenance' goba 'adoption' ka ge mareo a a kwešišega ka Seisemane le dipeakanyong tše tswalanago le polelo ya kgale ya Seisemane gammogo le tswalano ya ona go ya ka mo go tlwaetšwego.
Ditsebi tša polelo di šupa diphapano tše ntši tša polelo le setšo tše lebanego mafelo a boahlodi, mohlala, tswalano, mareo a mmala, dikilo le pebofatšo, mekgwa ya tshepedišo ya melao, tšhupetšo go ya ka nako, bong, ditirelo le ditlwaelo tša setšhaba. Boitlamo go tlwaetšo ye lego kgahlanong le tshekamelo bo nyaka magato ao a phethegago go ka fihlelela bonnyane bja tsebo le kwešišo tša diphapang tšeo. Tšhomišo ya 'ditsebi' ka gare le ka ntle ga kgoro ya tsheko go ka thuša ka se fela ke maitemogelo ao a ka go lokollago gape a nago le maatla go utolla lehlakore le lengwe la dilo tše dingwe tše di dirago gore o itlame thwii. Boitlamo bjo bjalo go ka ba bonolo gore bo be karolo ya thuto ye e ikgethilego ya boithutedi bja rena.
Go tloga go le molaleng gore tshekamelo e itsepeletše go tlhokego ya tsebo. Ge re thoma go tseba batho, ba felelwa ke maatla a go laetša sešupo sa go hloya batšwantle. Poifo ya seo se sa tsebegego e ba seo se tsebegago gannyane, seo se tlwaelegilego gomme sa feletša e le seo se tsebegago - seo re itshwantšhago naso. Go ya go tharano ye kgolo, tlhokego ya tsebo yeo e godišago tshekamelo ga e šupe fela tlhokego ya maitemogelo mothong eupša e šupa tlhokego ya tsebo (goba go ba le tsebo ye e sego nnete) ka ga mabaka a bophelo a 'yo mongwe'. Ka ntle ga tshedimoso ya maleba le lefelong la semolao leo le sa hlohleletšego malebiša a kamano goba kwelobohloko, diphetho tša toka di fela di godiša tlhokego ya toka dipopegong goba peakanyong.
Toka e ka no se be gona ge sephetho sa toka se sa sedimoswa ke moya wa kgonagalo ya khuetsokhuetso ya ekonomi le leago. Magistrata wa monna wa maemo a gare a bophelo, go tšea mohlala, o tla swanela go tšea matsapa go fihlelela kgopolo ya ka moo molao wa go fokotšwa ga tšhelete ya phepo go ka amago lapa leo mosadi e lego hlogo ya lona lefelong leo le sego la molao la baipei fao go se nago ditirelo tša motheo. Nyakišišo ka ga thubakanyo kgahlanong le basadi setšhabeng, boemo bja phetetšo ya HIV goba boemo bja tlhokego ya mešomo ke mehlala ye mengwe ya tsebo ye e ka bago ya maleba go tšea sephetho kahlolong. Ge e le malebana le go nagana ka ga karolo ya tšhelete ye e dumeletšwego melatong ya go robja ga leoto, go na le tlhokego ya tsebo mabapi le bokaalo bja tšhelete mošomong wa ka lapeng wa mosadi yo oa sa lefelwego, go fa mohlala. Go na le tlhokego ya tsebo mabapi le dikotsi tše amago bong bjalo ka ditlamorago tša tlaišo ka tša thobalano. Go na le tlhokego ya tsebo mabapi le Sintrome ya Basadi ba Bethilwego, Sintrome ya Go Phela ka Letšhogo morago ga go Katwa, go tshepega ga bohlatse bja go tšwa batšwasehlabelo sa tšhomišompe ya bana ka tša thobalano, tshwantšho ya tsošološo ya bao ba šomišago bana gampe ka tša thobalano. Baahlodi ba ka šoma ka mafolofolo kgahlanong le tshekamelo ka boikemišetšo bja go šupa le go tlatša dikgoba tša tlhokego ya tsebo.
Go ya ka dikutollo tša sehlopha sa mošomo sa Amerika ka ga tshekamelo boahloding, dithutelo tša saense di laeditše 'mokgwa wo o atilego wa go tšea banna bjalo ka bao ba tshepagalago go feta basadi'. Mokgwa wo o sa tsebagatšwago bathong wo o hlaloswa gabotse ebile ka botlalo ka go Sharia, molao wo o phethagatšwa dinageng tša Islam, fao bopaki bjo bo fiwago ke banna bo nago le boima bjo bo fetago gabedi bopaki bjo bo fiwago ke basadi. Wikler o lemoga gore: 'Dithutelo di fela di bontšha gore boleloko bja motho dihlopheng tša maemo a fapanego, bjalo ka mengwaga, morafe goba bong, bo huetša ka moo botshepegi bja motho yo bo tlo ahlolwago ka gona ke ba bangwe'. Dinyakišišo tše tseneletšego di dirilwe ka ga 'dikgoba tše di lego ka go botshepegi go ya ka bong bja motho' maatleng a taolo ya toka. Ka mo Afrika Borwa tshekamelo ye e sa phethagatšwago kgahlanong le go tshepagala ga bathobaso, kudukudu basadi ba bathobaso, e be e amogelwa mo e ilego ya fihla maemong a go lemogwa boahloding bjo lego molaong. Tshepagalo e theilwe go dintlha tše raranego tša go fapafapana, go akaretšwa ikonomi, setšhaba, maatla a popego le a kgwerano ya batho, dintlha tša saekholotši le tša sosiolotši, mekgwa le kgatelelo tša polelo;polelo ya mmele; mekgwa ye itšego ya setšo bjalo ka maitshwaro a hlolwago ke go botšišišwa go go tšhošetšago goba bothata bjo bogolo bja go bolela ka ga ditaba tša thobalano pele ga banna bao ba sa tsebjego, goba tšhomišo ya pebofatšo malebana le ditaba tša lehu le go hwa. Go na le gape lehlakore la 'tsenelelano' ka ga tshepagalo leo le šupago tswalano gare ga batho bao ba amegago moo tshepagalo e tšeago karolo. Malebana le se Winkler(1987:234) o bega gore 'baahlodi ba ka no se lemoge ka moo tshepagalo e nyatšwago ke tlwaelo ye go bonagalago e se bohlokwa ya go bitša (batho ba bangwe) ka maina a bona a mathomo, goba tšhomišo ya mareo a kganyogo'.
Basadi ba bathobaso ba ineela gabonolo go thobalano ya kgapeletšo go na le basadi ba Bašweu (Sv M 1965 SA 577 (NPD); R v A 1952 SA 212: 'Bjale, lena masogana a nago le maitemogelo a kgoro ye ya tsheko, le tseba gore go direga gantši ge molli molatong wa mohuta wo e le mothomoso, gore ge šetše a swerwe, o a ineela. Gobaneng ba dira bjalo, ga ke tsebe'.
Bathobaso ba ka šupa batho bao ba ba tsebago leswiswing go phala bathobašweu (r v Tusini 1953 SA 406 (A): 'Go tsebega kudu go tšwa maitemogelong a kgoro ye ya tsheko gore bathobaso ba ka kgona gape ba lemoga batho bao ba ba tsebago leswiswing le lesoleso leo, go Lekgowa, go lemoga motho ka mokgwa woo go ka se kgonagale.'
Tshekamelo ya boahlodi e ka diragatšwa go sehlopha sefe goba sefe eupša ge go na le 'phapang' ye kgolo ya ditaba goba ge motho a fapana kudu le maitemogelo a bophelo a motšea sephetho, ke gona go tla bago le sebaka se sentši sa phethagalo ya tshekamelo. 'Dikgethologanyo' tše kgolo tša taolo (le tshekamelo) ke bong, mohlobo, mengwaga, kamano ya tša lerato go ya ka dikganyogo tša bong, legoro - le, gagolo, tswalano ya dihlopha tše, mohlala, mosadi wa mothomoso wa go ratana le mosadikamong yo a dulago lefelong la bodiidi bjo bogolo.
Go bonala e ka 'tlwaelo ya bogologolo ya kgatelelo' e sa le gona. Go ya ka Johnson le Knapp (1971:692), 'baahlodi, bjalo ka sehlopha, ba dirile tšwelopelo ye kgolo ka go itokolla go tshekamelo ya semorafe go na le tshekamelo ya bong. Ba lemoga gore go moloko wa bjale wa baahlodi go ka ba bonolo go dumela gore dikakanyo tša kgopolo ya monna wa mothomoso, wa mohuta ofe goba ofe bophelong, go e na le go akanya gore motho ke mosadi (le ge e le mošweu wa maemo a gare') (e tsopotšwe ke Winkler, 1987).
Wikler o šišinya lebaka la se: 'Re na le go ipona gore re banna goba basadi pele re ka itšhupa gore re Bašweu goba Bathobaso, gomme tshepetšo ya go ka tloša menagano ya rena ka ga tshekamelo e tšwelapele go ya ka moo e beakantšwego gona.'
Mogongwe go ka se thuše ka selo go nagana ge e ba kgethologanyo go ya ka morafe goba ka bong go atile setšhabeng sa rena ka gona le ka dikgorong tša tsheko. Go lekane go bolela gore go bohlokwa go dumela mehuta ya tshekamelo yeo e šomilego bjalo ka letsogo la molao le laeditšego go hloka toka ka molaong wa go tloga dinakong tša segologolo go fihla dinakong tša bjale, le go nyaka go e lwantšha. Boitlamo bjo bjalo bja batšeasephetho ba boahlodi ke motheo wa kaonafatšo woo go ona bokamoso bja molao - le setšhaba - bo itshepetšego gona.
Araba potšišo ya ka fase ka botshepegi bjo bo ka kgonagalago, o bontšhe seo o se dirago.
Ge o feditše lenaneo le la dipotšišo o kgonthiše ka go lebelela ka pukutlhahlong ya gago.
Hlohleletša seboledi ka go dumela ka hlogo le go "dira mašata a go laetša go theeletša".
Dira gore seboledi se fetše go bolela ntle le go mo tsena ganong goba go dira gore a bolele se o se naganago.
Botšiša ge o sa kwešiše se se boletšwego.
Dira dikahlolo go ya ka se seboledi se se boletšego, e sego ka gore seboledi ke mang goba seboledi se lebelega bjang.
Bea ka mantšu a gago goba o boeletša mantšu a bohlokwa ao seboledi se a šomišitšego.
Theetša seo motho a se bolelago le moya wo a bolelago ka ona.
Dintlha tše 0 go ya go tše 7 O hloka go hlokomedišiša le go feta go theeletšeng ka mafolofolo.
Nagana ka poledišano ye o bilego nayo le motho yo mongwe yo a bego a sa theetše se o se bolelago goba go nyaka go kwešiša se se bego se le bohlokwa go wena. O ikwele bjang?
Nagana ka poledišano ye o bilego nayo le motho yo mongwe yo a bego a go theeleditše ka mafolofolo gomme a nyaka go kwešiša se se bego se le bohlokwa go wena. O ikwele bjang?
Molato wo o tlišitšwe pele ga kgoro ya tsheko ke Sylvia 41 (molli) ka la 14 Juni 2004. O thomile ka gore o tlile kgorong ya tsheko go tlo bega 'motho yo ke dulago le yena'. Modulasetulo wa khansele o mmotšišitše ge e ba ke 'mokgalabje' wa gagwe. O fetotše ka go dumela. Molli o tšwetše pele ka gore o bega monna yo gobane o gana go tšwa ka ntlong. Modulasetulo o mo tsene ganong ka gore kgoro ya tsheko ga e sešo e sware tsheko ya molato gomme ka gorealo ga go bohlokwa go hwetša dintlha ka botlalo. Modulasetulo o botšišitse gape ge e ba bothata bjo bo šetše bo kile bja sekwa gae le ba leloko gammogo le baagišani, gomme molli o ile a dumela a ba a tlaleletša ka gore bona (ba leloko le baagišani) ba boditše mmelaelwa (monna) go tšwa tulong ya bona.
Mokhanselemogolo o tsene ganong a botšiša: "Bothata bo mo kae gona fao" Molli o fetotše ka gore bothata bo thomile ge mmelaelwa a se na go hwetša setene sa gagwe gomme a re o nyaka go sepela. Fela mmelaelwa o be a nyaka go tšea ditlabakelo tše agilego mokutwana wo ba dulago ka go ona mmogo. Ka nako yeo o be a šetše a tšeere masenke a mašupa. Se se ile sa dira gore kgoro e laetše kwelobohloko?
Yo mongwe wa bakhansele o botšišitše potšišo ye: "Na le nyalane" Molli o arabile ka gore ba be ba dula mmogo le ge ba be ba sa nyalana. Phetolo ye e ile ya tsoša dimumuro tša pelaelo go maloko a kgoro ya tsheko mo modulasetulo wa khansele a boletšego gore ga ba seke melato ya "vat en sit" (batho bao ba dulago mmogo eupša ba sa nyalana). Ka morago ga go bolela se modulasetulo o botšišitše gore mong wa setene seo ke mang a ba a nyaka go tseba gore mong wa masenke ao mmelaelwa a a tšeerego ke mang. Molli o fetotše potšišo ye ka gore mmelaelwa ke yena mong wa masenke. Potšišo ye e latelago karabo yeo e bile gore: "Ge a tšea masenke ao e lego a gagwe, gona bothata bja gago ke eng" Molli o begile gore ga a tla go tlo bega gore o tšeere masenke a gagwe eupša gore ge mmelaelwa a a (masenke) tšea, o mo rogile. Kgoro e ile ya phetha ka gore mmelaelwa a bitšwe gore a tlo araba go molato wa go roga molli. Lengwalo le ile la ntšhwa, go bitša mmelaelwa go tla kgorong ya tsheko?
Molato wo o ama monna le mosadi, James le Winnie, gomme o tlišitšwe thwii kgorong ya kgoši ka ge o be o sa wele mmušong wa ntona (kgošana) efe boba efe. 42. Ona o sekilwe mosong wa la 17 Juni 2004 Mmušong wa Setšo Mokopane pele ga kgoro ya tsheko ya selegae yeo e bego e hlamilwe ke baeletši ba ka bogošing. Bobedi e be e le bona fela ba le pele ga makhansele ka holong, ka ntle ga banyakišiši ba babedi bao ba bego ba le gona.
Moeletšimogolo o ba botšitše gore dihlatse tša bona ke bomang. Molli (mosadi) o boletše gore sesi'agwe le mmane wa mmelaelwa (monna) ke bona dihlatse. O tšwetše pele ka gore sesi'agwe o be a swanetše go ba a šetše a fihlile fela o makatšwa ke ge a sešo a fihle kgorong ya tsheko. Mmane wa mmelaelwa, mosadi o begile, o be a lwala, gomme go se ke gwa letelwa gore o tla ba gona. Moeletšimogolo o boletše gore go tla ba boima go tšwela pele ka molato wo o se nago dihlatse.
Modulasetulo wa khansele le baeletši ba bangwe ba bararo ba thoma go bolela ka sebona. Modulasetulo wa khansele o boditše moeletšimogolo gore molato o tšwelepele le ge dihlatse di se gona gomme ge go ka hlokagala gore dihlatse di be gona tharollong ya tshekišo, gona molato o tlo šuthišwa. Moeletšimogolo o laeditše go se rate go tšwela pele le bangangišani ba babedi ba go se na dihlatse gobane Lena ba babedi le ka se kwane ka selo. Le tlo phegišana'. Ka morago ga go bolela bjalo, a botšiša bobedi bjo (molli le mmelaelwa) ge e ba ba nyaka go tšwela pele ka molato wa bona go se na dihlatse. Bobedi bja bona ba re ba nyaka go tšwela pele. Moeletšimogolo a laela molli gore a emelele. O ile a emelela gomme moeletšimogolo a mmotša gore a bege sello sa gagwe.
Ke motho yo a lwalago. Bolwetši bja ka ke bja badimo. Ke ile ka ya go moruti fao ke ilego ka fodišwa. Bjale go nyakega gore ke hlabe pudi go latša badimo. Bekeng ya go feta ke dirile moletlo wo go ona ke hlabilego pudi. Ke dirile bjala bja moletlo woo. Manyami e bile gore bjala bo be bo sešo bja bela ka Sontaga e lego letšatši le moletlo o bego o swanetše go ba ka lona. Moletlo o be o tlo ba lapeng la batswadi ba ka e sego ka lapeng la ka. Monna wa ka o be a se gona ge re yo phasa badimo. O fihlile mosegare gomme ke ile ka mmotša gore re tšwetše pele ka modiro gomme yena a ka no ya fao gore a phase badimo. O itše o tla dira seo ka morago. Seo ga sa ka sa direga fela ga nke ka swenyega kudu ka taba yeo. O dutše gannyane le rena gomme a sepela. Ka letšatši le le latelago o boile a na le monna wa sesi wa ka. Ge a fihla go be go na le monna yo mongwe yo a bego a dutše le rena gomme a nwa bjala. Ke rile: "O tlogetše batho ba enwa fa maabane gomme o boa lehono o botšiša gore ke bomang. Ba ke batho ba re ba memilego go tlo ba le rena moletlong." Monna wa ka o ile a befelwa. "A thoma go ntshwara ka diwatšhene a nkiša pele le morago" Ke ile ka mo kgoromeletša ka phapošing ya sesi wa ka gomme ka tšhaba.
Ya rena fao ke bego ke nagana go begela morwa wa rena yo mogolo ka ga maitshwaro a tata'gwe. Manyami e bile gore morwa wa ka o be a se gona a ile gagabo moratiwa wa gagwe fao a atišago go robala gona. Nna, le ge go le bjalo, ke ile ka tsebiša barwa ba ka ba bangwe ba babedi ka ga bothata bja ka. Ke ile ka robala gae go fihla ka le le latelago gomme ka yo nyaka morwa wa ka. Ke hweditše morwa wa ka gomme ka mo tsebiša ka ga maitshwaro a tata'gwe a maloba. Morwa wa ka o šišintše gore re boele morago go yo hlola gore o (monna wa ka) bjang le gore go ka ba go diregile eng morago ga ge ke tlogile. Re boetše morago. Ge re goroga fao ke tlabilwe ke go lemoga gore o fišitše diaparo tša ka ka moka tšeo di bego di le ka wateropong gomme a tšhela maboto ka moka ka bjala. Ke ka fao ke lego mo go tlo tliša sello sa ka.
Lebakeng le moeletšimogolo a tsebiša molli gore seo ke molato wo ba tlo o sekišwago gomme a mmotšiša ge e ba o na le nnete ya gore o boletše ka moka tše a bego a rata gore kgoro e di tsebe. Molli o fetotše ka go dumela. Moeletšimogolo o mo lemošitše gore a ka se sa dumelelwa go bolela se sengwe gape ka morago. Molli o ile a re o a kwešiša. Moeletšimogolo o ile a laela mmelaelwa gore a emelele. O mmotšišitše ge e ba o kwele pelaelo ka ga gagwe. Mmelaelwa o fetotše ka go dumela. Moeletši wa pele o boditšwe gore a tšwele pele ka molato. Moeletši wa pele o mmoditše gore a fe maikutlo ka ga seo mosadi wa gagwe a se boletšego.
Ke a dumela gore mosadi wa ka o be a na le moletlo wo o sepelelanago le bolwetši bja gagwe fao pudi e ilego ya hlabja. Bothata bja ka ke gore bjale o dula lapeng la gabo fao a begago gore yena ka boyena ke ngaka pele ga ge yena a ka fola. Tsela ya makgonthe ke gore a fole pele gomme ke gona nna ke tla tlago le yena mo mošate go tlo le begela gore bjale ke ngaka. Go na le go latela tsela ye e nepagetšego, o thoma ka boyena go alafa batho gomme o dira seo lapeng la gagabo gore tšhelete ye a e hwetšago e lewe ke bagabo. Ke sona seo ke ratago go se bolela molatong wo.
Moeletši wa pele o boletše gore e ka se be ka moka tšeo a ka di bolelago ka ge molli a boletše ka ga go fišwa ga diaparo le dilo tše dingwe.
Karolo yeo e šetše e boletšwe kua gae gomme ke kgopetše tshwarelo. Ke ithaopile ebile ke sa ithaopa mo go reka diaparo ka moka tše ke di fišitšego goba go di lefelela. Go bolela ka ga tlhaselo letšatšing leo, ke yena (molli) a bethilego molamo wa gagwe gabedi ka seatla se se bulegilego. Le a bona, o mmethile gomme a tšhaba. Ke ge a tlo tšhaba gomme a boa ka la ka moswane.
Lebakeng le, moeletši wa pele a tsebiša maloko ka moka gore hlatse (sesi wa molli) e tla bitšwa go tlo botša kgoro ya tsheko se e se bonego letšatšing leo pele kgoro ya tsheko e botšiša maloko ao dipotšišo. Hlatse e be e jele bjang botala gomme maitekelo a go e nyaka ka mo ntle ga kgoro ya tsheko ga a ka a atlega. Nakong ye khansele ya dumelelana go tšwela pele ka molato, gomme kgatong ye e latelago e be e le sebaka sa maloko a khansele go botšiša dipotšišo.
P: Wena le monna wa gago le dumelelane gore le be le moletlo gomme go phethagatša seo pudi ya hlabja. Pudi yeo e be e etšwa kae?
K: Nna le morwa wa ka re e rekile.
P: Monna wa gago o be a le kae gobane go a makatša gore e be maikarabelo a morwa wa gago go reka pudi ya moletlo woo.
Modulasetulo wa khansele lebakeng le a laela molli go dula fase. O laetše mmelaelwa go emelela gomme a mo kgopela gore a hlalošetše kgoro ya tsheko gore ke ka lebaka la eng ge mosadi le morwa wa gagwe ba ile ba reka pudi. Mmelaelwa o fetotše se ka gore o be a tseba gore morwa wa gagwe o rekile pudi fela e be e le ka lebaka la gore nako ye mosadi (molli) wa gagwe a mo kgopela go reka pudi o be a se na tšhelete. Ka ge mosadi le morwa ba be ba na le tšhelete ba ile ba phetha ka gore ba e reke. Mmelaelwa, le ge go le bjalo , o gateletše gore se se diregile ntle le thato ya gagwe. Modulasetulo wa kgoro o laetše mmelaelwa go dula fase a laela molli gore a emelele.
P: Na o lemoga gore ge go na le ngangišano o swanetše go yo tsebiša batho ba ba dulago kgauswi le wena?
P: Gona ke ka lebaka la eng o sa ya go bega monna wa gago mothong yo mongwe?
K: Ke ile go Sinah go yo adima toulo gore ke e apare ka ge diaparo tša ka di be di gagotšwe ke monna wa ka. Ke gona ke ilego ka ya go morwa wa ka.
P: Na Sinah ga a ka a boela morago le wena go yo bona gore go direga eng ka monna wa gago go yo nyakišiša gore bothata bja gagwe ke eng?
K: Aowa. Ka moka o ba lapišitše gobane ga se mathomo a mpetha, Le mmane'gwe o lapile ka yena gobane ka mehla ke lla go yena ka monna yo. Bana ba rena le bona ba lapišitšwe ke monna yo. Le kgoro ye e a tseba gore ga se mathomo re etla mo. Papa (tate) kua le yena o a tseba gobane mabakeng a mmalwa o šetše a boditše monna wa ka gore a se sa mpha bothata. Bjale gona ke lapile gomme ke nyaka go le botša lebaka la nnete la gore gobaneng ke mo tlišitše mo, lehono kgoro ye e swanetše go re arogantšha gore ke kgone go phela ka khutšo. Ke šetše ke na le bana ba ba godileng le ditlogolo. Nka se dumele gore monna wa ka a tšwele pele ka go ntshegiša batho ka tsela ye.
Modulasetulo wa khansele o boletše gore o tla fa maloko a mangwe a khansele sebaka sa go botšiša. Moeletšimogolo o tsene ganong ka go bolela gore poledišano e no dikologa seolo ka ge molli a šetše a šupile se a se nyakago. "Ge pitša e thubegile o ka se e bope gape wa e kgona". Go ile gwa bonala go na le kwano temogong ye gare ga maloko a khansele. Ka morago ga go netefatša le molli gore o naganišitše taba ye ka botlalo le gore o na le nnete ya gore o nyaka gore lenyalo la bona le fedišwe, moeletšimogolo - ka tlhohleletšo ya modulasetulo - a botšiša mmelaelwa gore na o kwele seo molli a se boletšego gomme ge a mo kwele, phetolo ya gagwe ke efe. Mmelaelwa o boletše gore ga a na bothata ge mongwe le mongwe a tšea tsela ya gagwe. Ditlamorago tša molato wo e bile gore kgoro e bušetše mongwe le mongwe wa bona go ba leloko la gagwe bao mathomong ba bego ba rera nyalano ya bona , gore ba rarolle taba ye. Monna le mosadi wa gagwe ba ile ba eletšwa gore ba boe kgorong ya setšo ge kahlolo ya fao e sa ba kgotsofatša.