In ’n wêreld waar magshebbers wil bepaal watter stories vertel moet word, is verbeelding nodiger as ooit. Die soort verbeelding waarvan Karel Schoeman ’n meester was, skryf Andries Bezuidenhout.
Een van Suid-Afrika se beste skrywers – een met ’n verstommende verbeelding – is verlede week dood. Op ’n sekere vlak deel suksesvolle wetenskaplikes en skrywers ’n belangrike eienskap – ’n uitstekende verbeelding.
Karel Schoeman se verbeelding was só ontwikkeld dat hy ewe oortuigend oor die verlede as oor die toekoms kon skryf.
Nie almal vind Schoeman se romans ewe goed nie. Sy boeke handel oor situasies, eerder as stories. Daar is min handeling, maar baie tekstuur; min drama, baie atmosfeer. Dis stadige boeke wat jy stadig moet lees – romans met ’n ouwêreldse sjarme.
Daar is waarskynlik nie ’n tydvak in Suid-Afrika se geskiedenis wat nie in een van Schoeman se romans gedek word nie – van die vroeë koloniale tydperk in Verkenning tot die Anglo-Boereoorlog in Verliesfontein, van Johannesburg in die 70’s in Spiraal tot ’n toekomstige Suid-Afrika in Afskeid en vertrek en Na die geliefde land.
Dan is daar ’n hele aantal boeke wat grootliks in die buiteland afspeel, soos Op ’n eiland en Die hemeltuin.
Wat niefiksie betref, is sy reeks boeke oor die vroeë koloniale tydperk besonder treffend. Dit vertel die storie van die interaksies tussen Nederlandse koloniste en die inheemse bevolking as ’n verhaal wat nie net in Suid-Afrika afspeel nie, maar as een wat deur seevaart aan Suid-Amerika en die Ooste verbind is.
Die verhaal van die Khoi-Khoi-leier Doman in die boek Kinders van die Kompanjie en dié se reise na die huidige Indonesië sou met groot sukses in ’n fliek omskep kon word.
Schoeman se mees onlangse boek, Imperiale somer, vertel die storie van Suid-Afrika tussen die Anglo-Boereoorlog en Uniewording – steeds ’n merkwaardige studie, al kan ’n mens reeds sy frustrasie met die feit dat hy sy energie van vroeër verloor in die teks bespeur – hy sou graag ’n beter en meer volledige boek wou skryf.
’n Mens kan Schoeman se misnoeë met oudword waardeer as jy daaraan dink dat die deursettingsvermoë van ’n verbete speurder waarskynlik een van die eienskappe is wat van iemand ’n goeie historikus maak.
Derdens is wat neergeskryf word somtyds bedoel om te bedrieg, die skrywer self of die lesers, eerder as om ’n getroue weergawe van gebeure neer te pen.
Waar daar stiltes is – in die verlede, wat (soos) ’n ander land is – moet die verbeelding instaan en kan daar baie versigtig bespiegel word oor wat waarskynlik kon gebeur het.
Dis hiér waar die historikus en die romansier bymekaar uitkom – in die geval van Schoeman in die kop en geesteslewe van een mens. Hy het immers ’n groot deel van sy lewe in biblioteke en argiewe gewerk.
Die eerste, Na die geliefde land, is reeds in 1972 gepubliseer. Dit handel oor ’n toekomstige Suid-Afrika waar die wit regering deur ’n swart meerderheidsregering vervang is.
Dit speel op ’n plaas af, waar die polisie in die aand klopjagte op ’n ondergrondse versetbeweging uitvoer.
Schoeman kon in 1972 reeds verbeel hoe ’n toekomstige Suid-Afrika, waarin Afrikaners mag verloor het, moontlik kon lyk.
Dit speel in Kaapstad af, tydens ’n burgeroorlog wat toenemend die lewens in die Afrikaner se kunstenaars- en joernalistieke sirkels ontwrig.