Mense en grense2005 | LitNet
Ampie Coetzee 2007-06-13
Gerrit Brand se uitnodiging aan my om deel te neem aan dié gesprek eindig so:
Hoe voel dit om 'n dissident te wees? Wat dryf 'n mens daartoe? En is dit die moeite werd? Hoe dink die Afrikanerdissidente van destyds oor die nuwe Suid-Afrika van vandag? Hoe sien hierdie mense die nuwe grense tussen meelopers en buitestaanders? Drie oudstryders is aan die woord.
Die woord oudstryders moet maar met 'n knippie sout geneem word. Ons is al getipeer as grys skoene met pasaangeërs!
Ek sou sê dissidensie ontstaan binne 'n verhouding van mag - as verset, opstand teen mag; maar dan word dit natuurlik self ook 'n vorm van mag, wat dan uiteindelik ook beheer moet word. Wanneer die hegemonie waarteen dit in verset was, heengegaan het, moet die dissident haar/sy waaksaamheid behou, maar dan eerder 'n diskoers van kritiese meningsverskil voorstaan.
My belangstelling en my passie is letterkunde - om die estetiese wat deel daarvan kan wees, veral by die poësie, maar meer nog: om die bewuswordingsfunksie wat dit vervul. Soos jy deur filosofie, teologie, kuns - byvoorbeeld - bewus raak van mens en samelewing, só word jou ontvanklikheid gevorm deur die letterkunde. Dis wat letterkunde en taal vir my beteken, en nóg beteken.
Vanaf 1956 tot 1964, tussen my jare 17 en 23, het daar in Afrikaans verskyn die eerste werke van Jan Rabie, André P Brink, Etienne Leroux, Breyten Breytenbach. Groot gedeeltes van hierdie tekste het ek nie verstaan nie (van Jan Rabie, Breyten, Leroux), en Lobola vir die Lewe van Brink het my as 'n vrome NG Kerk-gedoopte en -aangeneemde verskrik, en ongemaklike plesier gegee. Maar hierdie tekste het ontugtering gebring: oor die politiek, die maatskappy, die seksuele, en die estetiese.
Kortliks: WEG Louw het in 1961 getwyfel of Lobola vir die lewe publiseerbaar is. Hy het gesê hy "aarsel om aan te beveel dat hulle so in Afrikaans en (deur Nasionale Pers) gepubliseer word", want dit kan die firma "in 'n verleentheid bring"; en alhoewel Koos Human die manuskrip aanvaar het, het hy probleme ondervind om 'n drukker te kry (Kannemeyer, 2:390). Toe die Hertzogprys aan Sewe dae by die Silbersteins toegeken word in 1964, was die Akademieraad vóór die toekenning in twee oor moontlike morele en godsdienstige besware. Dit sou pornografies en onwelvoeglik wees.
Teen Die Ysterkoei moet sweet is die besware van gesiene letterkundiges (soos FIJ van Rensburg en AP Grové) onder andere dat daarin 'n "volgehoue ekshibisionisme (is) ... die degradering van die skryfdaad … die neiging om te skok ... 'n uitmekaarheid van die vers … die oornemery uit die Franse letterkunde". En dan ook openbaar die bundel "'n byna sieklike belangstelling in en vertoning van ... eie anatomie" (Kannemeyer, 2:467). Daar is baie mense van my generasie wat nog so voel oor Breyten. Die skade wat professore kan aanrig!
Toe gebeur die ergste: in 1974 word Kennis van die aand verbied. Die eerste literêre werk in Afrikaans. Verbied omdat dit 'n "valse geheelbeeld" (in die woorde van die regter-president) skep van die blanke, en dat dit in swak lig stel "die polisie en die metodes wat die polisie aanwend" (Kannemeyer 2:407).
Die groot protesvergadering oor dié gebeurtenis van skrywers, studente en ander belangstellendes vind plaas op Wits se kampus - en 'n fonds word begin vir die hofsaak. Maar dit lei tot veel meer - wat mens sou kon noem "literêre dissidensie". Ons het toe geweet van die Russiese ondergrondse uitgewery, die samizdat. En toe André ons meedeel dat Human en Rousseau en Perskor uit vrees vir moontlike optrede deur die staat se agente nie sy volgende roman, 'n Oomblik in die wind, kan uitgee nie, besluit ek en John Miles en Ernst Lindenberg om 'n "ondergrondse" uitgewery te begin - Taurus.
Die storie van dié manuskrip en die wyse waarop ons geld gekry het vir die publikasie, die geheimhouding, die soektog na 'n drukker wat nie eintlik Afrikaans kon lees nie (die drukker kon ook vervolg word) - dit en die latere wel en wee van Taurus - is nog nie vertel nie. Soos die verbod op 'n kinderboek wat John geskryf het, en van Dan Roodt se Sonneskyn en Chevrolet. En die groot oomblikke wat ons ervaar het: ons het uitgegee onder andere Brink, Breyten, Gordimer - en ook Prison letters to a daughter deur Mosiuoa Patrick (Terror) Lekota. Nietemin: Oomblik is uitgegee in 'n beperkte oplaag van 1 000 eksemplare, geteken deur André (myne is nr 2!).
Ons sal julle die ABC van vooraf voorsê
Júlle is die sout van die aarde -
'n Gekompliseerde gedig; maar die aanklag is duidelik: die "loodpuntwoord", Afrikaanse woord - en "ons" - die Afrikaanse taal - "lê reeds met die doodsroggel". Tegelyk ondermynend, dissidensie, maar ook profeties.
Desnieteenstaande skryf Breytenbach ná "Taalstryd" nog nege digbundels, en essays en twee toneelstukke. Dus: "Taalstryd" was net dissidensie, en nie profeties nie? Of kan 'n profeet nie help wat sy/hy sê nie? En dit hoef nie noodwendig onprofeties te wees nie. Daar's nog tyd; miskien binnekort!
'n Ruk gelede sê hierdie selfde digter aan my: "Ons is in die onbenydenswaardige posisie dat ons in ons leeftyd 'n taal sal sien sterf."
In 1987 was die Universiteit van Wes-Kaapland 'n Afrikaansmedium-universiteit. Toe was daar 1 000 eerstejaarstudente in die Departement Afrikaans en Nederlands. Toe het dié universiteit begin verengels. Nou is dit 'n Engelstalige universiteit. Ek verneem daar is nou ongeveer 20-30 studente in die eerstejaar Afrikaans en Nederlands-module (dis nou sonder Afrikaans taalverwerwing-studente - van wie sommige Afrikaanssprekend is!). Die Universiteit van die Witwatersrand het die mees gedugte Afrikaans-Nederlands-departement in Suid-Afrika gehad: NP van Wyk Louw, Ernst van Heerden, PG du Plessis - en later John Miles, Gerrit Olivier. Die departement bestaan vandag nie meer nie. Daar bestaan ook nie 'n afsonderlike Afrikaans-departement by die Universiteit van Kaapstad nie - en ek twyfel of enige ander Engelstalige universiteit (behalwe Wes-Kaapland) nog sulke departemente het. En dis bekend dat die "voorheen bevoorregte" Afrikaanse universiteite besig is om te verengels. Byvoorbeeld: RAU het geword University of Johannesburg.
Afrikaans as taal van tersiêre onderrig het dus alreeds 'n ernstige knou gekry. Dink wat doen dit aan denke in die moedertaal; aan denke - want sonder taal, spesifiek skrif, is daar geen denke nie. (Nie ek sê so nie, dis Jacques Derrida).
En wat doen dit aan letterkunde in Afrikaans? Skryf in Engels - soos die meeste toonaangewende Afrika-skrywers in voorheen Britse gekoloniseerde lande in elk geval doen. En as dit gebeur, is die opbou en voortsetting van 'n literêre tradisie verby.
In 'n lesing by Wits - "Africa and its interpreters" - in 1997 sê die Keniaanse skrywer Ngugi wa Thiong'o:
Daar was onlangs 'n berig in Die Burger (16 Maart) onder die opskrif "Universiteite moet elk 2de SA taal kies en uitbou". Dit is gebaseer op die bevindings van 'n komitee onder leiding van prof Njabulo Ndebele om die minister van onderwys oor die ontwikkeling van Afrika-tale as tersiêre-onderrigtale te adviseer. Daarvolgens is daar 'n dreigende krisis in die land wat betref Afrika-tale, en die krisis word toegeskryf aan die voorkeur vir Engels; en daarby is die aantal studente wat 'n Afrika-taal wil studeer, besig om te daal. Soos ek genoem het: die afname van Afrikaans as studierigting op tersiêre vlak is 'n feit.
'n Paar jaar gelede het 'n groep van ons hier in Oudtshoorn, onder aanstigting van Nic Barrow, begin gesels en beplan vir 'n Afrikaanse universiteit hier. 'n Prominente ANC-hoge het aan my gesê ons is besig om 'n "Afrikaner-ghetto" te begin (waar twee of drie in die naam van Afrikaans vergader, beplan hulle 'n ghetto!). Daar het niks van gekom nie.
Johan Crous, voorsitter van die Wes-Kaap (Suid-Afrikaanse Onderwys-unie) vra onlangs aan Cameron Dugmore: "Hoeveel Afrikaansmediumskole het verlede jaar oorgeskakel na dubbelmedium en hoeveel Afrikaansmediumskole bestaan nog in die Wes-Kaap? Hoeveel Engelsmediumskole het dubbelmediumskole geword deur Afrikaans toe te laat en hoeveel Engelsmediumskole is daar tans in die Wes-Kaap? In watter mater is voormalige swart en bruin skole geïntegreer?".
Dugmore antwoord; die statistiek wat hy gee is: Daar is 1 471 skole in die Wes-Kaap; 704 is Afrikaansmedium, 19 het parallelmedium geword, en daar is 239 Engelsmediumskole. Hy raak verder polemies en sê onder andere "die toekoms van Afrikaans is nie hier ter sprake nie ..."; wat wel is, "is die akkommodasie van 'n bietjie Engels en veral Xhosa ..." en dan sê hy "praktyke van eksklusiwiteit moet tot 'n einde kom" (Die Burger, 23 Februarie). Met ander woorde, om Afrikaans as moedertaal te wil hê, is 'n praktyk van eksklusiwiteit.
Dit lyk asof die neiging onder beleidmakers meer en meer weg van moedertaalonderrig beweeg, na die vermoë om die gebruik van Engels by leerders aan te moedig en te verbeter. Dit sou natuurlik verklaarbaar wees - en dit is my eie afleiding - as mens onlangse uitings van ministers Naledi Pandor en Pallo Jordan reg gelees het: dat Engels die enigste taal van geleerdheid is.
Daar is studente van die University of Johannesburg wat ontevrede is oor die gebruik van Afrikaans in die administrasie van die universiteit. Hulle plakkate lees: ONS KAN NIE AFRIKAK PRAAT NIE. Hulle weet natuurlik nie van Soweto '76 nie. Want al wat ek hiervan kan sê is: dis nou kak soek. Nie van die staat nie; maar daar is baie Afrikaners waar kumulatiewe irritasie net meer word. En nou praat ek nie van literêre en beskaafde dissidensie nie.
Dan, 'n laaste geval: In 'n brief in die Cape Argus van 23 Februarie skryf 'n ene Jovial Rantao onder die opskrif "Government should do away with Afrikaans" dat dié taal niks spesiaals is nie, behalwe dat dit die amptelike taal van 'n rassistiese regime was wat die taal in almal se kele wou afdwing. En die ander realiteit is … (ek haal liewer aan - dis te veel moeite om dié onsin te vertaal):
Ek moet weer verwys na Ngugi se lesing "Africa and its interpreters", waar hy praat oor die skrywer/intellektueel wat postkolonisasie vir haar/sy mense moet interpreteer - omdat dit in dié roeping nodig is om die taal van die koloniseerder te bemeester. Maar dan:
Is ouers wat hulle kinders, uit onkunde, se primêre onderrig in 'n ander taal as hulle moedertaal wil hê, nie verraaiers nie? Een taal by die huis, 'n ander taal op skool. Al is die ander taal Engels.
En sal Afrikaners, défaitisties en so beswaard deur die skuld van die verlede, nie ook maar uiteindelik abdikeer en hulleself verraai nie? Of miskien is dit die rol van die oudstryder: om Afrikaners voor te berei vir hulle sterfte, ter wille van transformasie?
Gelukkig is daar darem hoop. Ons hóéf nie dissidente te word nie. Die boodskap van die premier van die Wes-Kaap, Ebrahim Rasool, is bemoedigend:
Hierdie lesing maak deel uit van Oopgesprek, die KKNK 2005 se lesingreeks ondersteun deur Die Burger