— reuse-strand van verlatenheid
Aan die weskus van
Suider-Afrika, in 'n
streek noord en suid
van die Steenboks-
keerkring, kom 'n
koue seestroom in aanraking met warm lug—om een van die dorste plekke langs die kus te vorm wat 'n mens op aarde sal aantref: die Namibwoestyn. Lees hieronder hoe die kragte van die natuur saamgespan het om hierdie verlatenheid te skep...
AN matrose wat aan land geklouter het by die Seekus van die Dood, bestaan daar talle verhale in die annale van skeepsrampe. Eers was hierdie skipbreukelinge verlig dat hulle die verraderlike waters van die Atlantiese Oseaan oorleef het. Die wrange ironie is dat hulle net daarna dood is—in die ongenadige son van die Namibwoestyn.
Baie sulke matrose van weleer het moontlik gewonder waarom daar dan 'n woestyn noord van die Steenbokskeerkring is. Sou 'n mens nie eerder 'n stomende, vogtige woudland in hierdie wêrelddeel verwag nie?
Die Namibwoestyn is egter nie uniek nie, want daar lê 'n gordel van woestyne by die Steenboks- sowel as die Kreefskeerkring regom die wêreld. Die rede waarom dit so is, word elders verduidelik. Lees ook in die bygaande brokkies wat dit is wat die Namib so 'n besonderse plek maak.
DIE Namibwoestyn lê meer as 2000 km ver uitgestrek langs die weskus van Suider-Afrika, van die benedeloop van die Olifantsrivier in Suid-Afrika af regdeur Namibië tot in Suid-Angola.
Hierdie smal, dorre strook land is maar net 100 km breed. Dit bestaan hoofsaaklik uit grinterige vlaktes en groot gebiede van verskuiwende sandduine. Omdat die reënval so laag en daar so min riviere is, is water skaars.
Tog slaag 'n klompie geharde plantsoorte en verskeie insekte, spinnekoppe, akkedisse, slange en soogdiere daarin om hier te oorleef. Hulle benut die weinige lewensmiddele wat die woestyn hulle bied.
Die lewensdraad vir die meeste plante en diere is 'n digte mis wat omtrent een maal elke drie dae hier van die see af inrol. Kewers laat die vog op hul lywe kondenseer sodat die watertjies in hul monde kan inloop. Adders lek die gekondenseerde waterdamp van hul velle af op. En die stoetse welwitschia-plant het duisende klein porieë aan sy blare, wat die gekondenseerde newel absorbeer voordat dit in die son se hitte verdamp.
BO: Oggendmis bevog die duine van die Namib...
Foto: Georg Gerster / GSFC / NASA
Mis is iets ongewoons in woestyne. Waarom kom dit dan so dikwels hier voor? Wes van die Namibwoestyn lê die Atlantiese Oseaan. Die koue Benguela-seestroom beweeg noordwaarts in hierdie oseaan—van die waters om Antarktika af en verby die weskus van Suider-Afrika in die rigting van die ewenaar.
Die koue seestroom verkoel die lug bokant dit en veroorsaak dat die lug baie van sy vog verloor. Teen die tyd dat die wind oor die land waai, is dit so droog dat daar omtrent geen reën kan uitsak nie. Die bietjie vog wat nog oorbly, vorm slegs 'n mis.
REGS: 'n Besonderse ruimtefoto van die onherbergsame duine van die Namib in die Namib-Naukluft-wildtuin in Namibië—met 'n "letsel" wat daardeur sny. Kuswinde skep hier die grootste sandduine op aarde, party tot 300 meter hoog. Die bron dui nie aan wat watter watermassa hier sigbaar is nie.
Foto: OUR EARTH AS ART / NASA
LINKS: Een van die Namib se beroemdste "bewoners" is die enigmatiese welwitschia-plant, Welwitschia mirabilis, wat leke sowel as wetenskaplikes tot hier in die 21ste eeu bly verstom. Hoewel hy eienskappe het wat kenmerkend van tropiese plante is, kan die welwitschia baie, baie lank in die uiters dorre woestynomgewing oorleef.
Sommige bronne sê sy lewenstyd is dekades of geslagte lank, ander stel dit op eeue of selfs duisend jaar of meer!
Dit is nie dat hy juis die woestyn verkies nie, want hy word ook aan die rand daarvan aangetref, tussen gras en ander plante. Maar hy kan bestaan waar geen ander plant dit kan uithou nie.
En praat van 'n bisarre lewensvorm! In sy lang lewe ontwikkel die welwitschia slegs twee blare, wat naderhand erg verweer deur die sand en wind om hom verstrengel lê. Nietemin verskaf hy kos aan die min mense en verskillende wilde diere wat die woestyn met hom deel. Hy staan dan ook plaaslik bekend as n'tumbo, oftewel die "ui van die woestyn."
Daar is sowel manlike as vroulike plante, wat elk op hul eie stuifmeeldraende of saaddraende keëls het.
Welwitschias kom goed reg sonder reën. Hulle het duisende klein porieë aan hul blare, wat die digte mis absorbeer wat gereeld van die see af oor die Namib inrol.
OMDAT die aarde rond is, ontvang hy nie oral dieselfde hoeveelheid hitte van die son af nie. Naby die ewenaar, waar die son die warmste bak, styg die warm lug op. Dit veroorsaak 'n streek van lae lugdruk.
Namate die opstygende lug afkoel, gaan baie van die vog daarin verlore in die vorm van reën. Die lug sprei van die ewenaar af uit, en by sowat 30 grade noorder- en suiderbreedte (rondom die Kreefs- en Steenbokskeerkring) begin dit na die aarde toe neerdaal.
Soos die lug afsak, begin dit weer warm word, maar dit is baie droog omdat dit die meeste van sy water verloor het. Die dalende lug veroorsaak hoëlugdruk-gebiede, wat keer dat vogbelaaide lug inkom, en dit skep streke met baie stabiele klimate.
Dit is in hierdie hoëlugdruk-gebiede waar die meeste van die wêreld se woestyne lê. Die strook woestyne regom die wêreld by hierdie breedtegrade is egter nie oral dieselfde nie. Dit is omdat windpatrone om vastelande plek-plek die hoëlugdruk-gordels opbreek.
Die Namib, Kalahari en Sahara in Afrika, die Arabiese woestyn in die Midde-Ooste, die Atacama in Suid-Amerika en die Sonoran in Kalifornië is voorbeelde van woestyne wat binne hierdie hoëlugdruk-sones lê.
Begraafplaas van skepe
DIE noordelike deel van die Namibiese kuslyn word die Seekus van die Dood genoem—om 'n goeie rede. Digte mis, sterk winde, verraderlike seestrome en verborge rotse en riwwe het talle skeepsrampe in dié gebied veroorsaak.
Om vandag teen die Seekus van die Dood langs te ry, is soos 'n reis deur 'n begraafplaas van skepe, met die een verbrokkelende wrak en hopie verbleikte bene ná die ander.
DIE oorspronklike inwoners van die kusstreek van Namibië was die Strandlopers, verwante van die San van die Kalahari. Hierdie geharde mense het met die kus langs op- en afbeweeg en het oorleef deur vis te vang en in hutjies van walvisbeendere te skuil. Die oorblyfsels van hul skuilplekke kan vandag nog gesien word.
REGS: 'n Jong vrou van die Hinda-volk in Namibië.
Foto: Detail van 'n werk
deur Yves Picq.
Oorspronklike op die web by hierdie skakel. Lisensie: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported (hergebruik, ook kommersieel, op sekere voorwaardes vergun)
DIE Himba is 'n nomadiese (rondtrekkende) volk wat in die droogtegeteisterde noordweste van die Namib woon. Daar is sowat 7000 van hulle in Namibië en 3000 in Angola, en hulle oorleef in die dorre toestande deur met hul bok- en beestroppe rond te beweeg op soek na water en vars weiding. Hulle plant in die reël nie gewasse nie, maar ruil in die naburige dorpe hul diere vir mielies, groente, suiker, tabak, alkohol en versiersels.
Waar hulle ook al gaan, bou die Himba hutte, wat bestaan uit raamwerke van takke wat met 'n mengsel van modder en dieremis bepleister is. Die hutte word so stewig gebou dat hulle jare lank onbeskadig bly staan.
BAIE van die wêreld se woestyne is ryk aan minerale en edelstene, en die Namib is geen uitsondering nie. Diamante lê op plekke gestrooi en die sogenaamde Sperrgebiet—'n 200 km lange strook noord van die Oranjerivier—is vir die meeste mense verbode. Die De Beersmaatskapy Namdeb het die beheer daaroor verkry.
Hoekom is daar diamante in die duine? See toe gespoel deur die Oranjervier, word die diamante deur seestrome noordwaarts gedra en teen die kus langs uitgespoel.
Die eerste diamant in die Namibwoestyn is in 1908 ontdek. 'n Diamantstormloop het gevolg en werkers is in diens geneem om op hul mae te kruip en die sand te sif. Hul monde is toegebind om te keer hulle in die versoeking sou kom om die diamante in te sluk.
Prospekteerdersdorpe met teaters, danssale en speelkamers het in die omgewing van Lüderitz ontstaan: Kolmanskop, Elizabethbaai, en, na die suide, Pomona. Hoewel baie diamante gevind is, het talle prospekteerders in die woestyn verdwaal en weens die hitte en dors gesterf. Ander is geldelik geruïneer.
Die diamantvelde is in die Depressiejare van die 1920's en 1930's verlaat en die nedersettings het spookdorpe geword namate die duine hul gebied teruggeëis het. Oorblyfsels soos grawe, wat in die Depressiejare agtergelaat is, kan nog in die gebied gesien word.
Vandag is die diamantbedrywighede meestal gekonsentreer om Oranjemund, die mond van die Oranjerivier, en na die noorde.