Posts Tagged ‘Hans du Plessis’
Kleine Jesus, mens van Nasaret,
hoor die hemel en die aarde juig
oor redding uit ŉ voerkripbed.
Laat rym en reël nou ook getuig:
Jonge Jesus, seun in Nasaret,
u koms voltooi die ganse wet,
leer van liefde en vergiffenis
in wonderwerk en gelykenis.
Grote Jesus, man uit Nasaret,
U het tot die dood toe bang
aan mensehand moes hang,
en als volbring in kruisgebed.
Liewe Jesus, God oor Nasaret,
u lewe het my van die dood gered!
(c) Hans du Plessis / Desember 2016
Tags: Hans du Plessis, Kersbelydenis
Posted in Gedigte | Comments Off on Hans du Plessis. KERSBELYDENIS
Gisela Ullyatt. Stuur groete aan die reën.
’n Gros woorde sou 2015 kon beskryf: #rhodesmustfall#; #feesmustfall# en ander dergelike hutstekens (of liewer onthuts-tekens?). Terreur, Parys, verset, twis, tweespalt. Afrikaans. Kolonisering, de-kolonisering, neo-liberalisme, Marxisme(s).
Steve Hofmeyr wat country sing. Nathan Trantraal wat op Halloween die Ingrid Jonker-prys wen. Wit patriargie. Swart patriargie.
Open Stellenbosch. Kovsies #Steynmustfall#; NWU #Totiusmustfall#. Oscar Pistorius en die ANC-vroueliga. Suid-Afrikaanse Oorlog. Boer. Grond. Donker donker land. Wye en droewe land.
Twee woorde oorheers egter bostaande begrippe: ‘reën’ en ‘droogte’. Hiermee saam, ‘versengend’; die ‘dieper dors’.
In 6 Desember se Rapport Weekliks skryf Leon Schreiber oor die VN-Klimaatsberaad in Parys (‘’n Droë, warm seisoen’:7). Wat my opval en terselfdertyd nog meer moedeloos laat, is die volgende paragraaf:
Die impak van die klimaatsverandering word inderwaarheid reeds wêreldwyd beleef: 14 van die 15 warmste jare wat tot dusver opgeteken is, het almal sedert 2000 voorgekom. Die Wêreld-Metereologiese Vereniging (WMF) voorspel bowendien dat 2015 verreweg die aarde se warmste jaar gaan wees sedert optekening in 1860 begin het.
Hier sit ons dus, ge-hittegolf. Soos ek hier tik, is dit 35 grade. Maar dit is 20:35. Daar is nie ’n venster of ’n deur wat nie oopgaap nie. Daar is waterbeperkings. Lugverkoeling is te duur vir meeste privaat-huise. Aldus die waaier wat warm lug soos ’n bergwind rondspiraal. Die hitte oordonder alles; die donderstorms bly gerugte.
Veral boere in die Vrystaat en Noordwes word deur die droogte vermink. Daar is nie weiding nie; die aarde is verskroei. Talle moet hul eie diere skiet. Kalfies kry skitterysiekte omdat hulle maagvelletjies nog dun is en nie bestand teen die son is nie: die melk in hul mae word letterlik suur.
Gilbert Gibson, Bloemfonteinse internis wat die Oos-Vrystaatse plaaslewe ken, skryf só oor droogte op ’n plaas (Groot Verseboek, Deel 3:1204):
in die oosvrystaat
wat uit die ou testament uit peul
iewers in korannaberg
vlam ’n bos toevallig in ’n veldbrand
’n skaapwagter op rietvlei
se stok word ’n slang
steynskraal-beeste se oë
word deur kraaie uitgepik
in sandspruit se waterlose skeut
kniel droogte as profeet
Hans du Plessis dig in ‘Droogte drie en tagtig’ (GV, Deel 2:840) oor ’n knellende droogte van meer as dertig jaar gelede. Die emosionele ondertoon van die gedig (‘diep in die donker van ’n put’ en ‘dié swart gal gaan in my sinne sit’) speel in op die donkerte van moedeloosheid; die ongenade van hitte en son. Let op die wyse waarop die digter as’t ware ’n assosiatiewe spieëlbeeld uit die twee strofes skep: die tweede word ’n emosionele kartering van die eerste se fisiese ruimte:
mielies skuifel skraal skrompeltjies blaar
maer en ritsel teen die droë wind
skalter skewerig skuins en ongekop
op bruin gelit die dorte deur
die draaiwind dribbel uit ’n tregterpot
droë derms uit die dors uitlos
son speel speke teen ’n windpomp vas
as stofstrepe staan waar water was
en diep in die donker van ’n put
bid die son ’n skelm skerfie wit
ek loer flegmaties af
toe stort en staar my kop
uit die wiegende weinig op:
watertjie wikkel wanorde:
lug word water word son word stof:
en word ek ooit weer uitgeput:
dié swart gal gaan in my sinne sit:
iewers in hierdie jammerjaar
het ek nog kop verloor
en die laaste sap
word uit my leë lyf getap
Phil du Plessis se ‘Kalkbaai, Maart 1984’ (uit ‘Asemgedig’:19) eksploreer die verband tussen asemhaling-as-lewegewende ritme van die heelal wat ’n sikliese gang (asem/lug; water/reën) suggereer. Die wisselvalligheid van die kreatiewe proses, hier spesifiek die digproses, is ‘n verdere betekenismoontlikheid ter ontginning.
Die heelal haal ritmies asem,
verander die jaar self?
die aarde asem,
verdig die asem tot water,
tog, voor verposing
kom die uitasem
wat dampe weer
die ruimte instuur
soms kom die reën vroeër,
Soos met talle van sy ander gedigte, daag Gert Vlok Nel semantiese sowel as strukturele konvensies uit; dit wat ongesê bly en verkap word, moet die leser self invul.
In ‘i sagte reën het agtermiddag’ (10) word die titel in beide openingsreël en laaste reël herhaal en met ’n punt of end stop markeer. Ook word ‘die’ by die openingsreël gevoeg wat spesifisiteit aan die spreker se herinnering verleen.
i sagte reën het die agtermiddag.
ja ons almal het uitgehol, rondgedans in die.
tot Ma natuurlik gesê het kom in julle reën.
julle sal koue.
ekeenAttieenPollie en Vlokkie my vertraagde.
het nie geluister vir Ma nie, ons het.
ons bootjies gery in die sloot langs.
Vlokkie die simpel lag i i i iieeggghh die simpel ding.
in die yard kom Ma uit met die belt kamma.
ons hol in bang kamma. skielik is daar ’n helse.
in die straat is daar i botsing, i bakkie en i.
i sagte reën het agtermiddag.
Christine Barkhuizen le Roux gebruik die garingboom as objektiewe korrelatief in ‘droogteblom’ (55). Die woord ‘pose’ in die slotreël is ’n effektiewe transponering van betekenis vanaf die openingsreël: die kortstondigheid van die garingboom-as-droogteblom. ‘Pose’ is ’n woord wat meestal in onbruik verval het; dit dui ’n vensterperiode of tussenpose aan:
die garingboom het uitgeloop
weerskant aan elke hand
’n diepbord stuifmeel saad en son
drie maande en ’n bietjie tyd
kantel die stingel val die blom
’n droogteplant leef in respyt
tot somer weer één pose kom
Petra Müller se My plek se naam is Waterval (Waterval verwys ook na haar plasie wat in 1984 deur ’n brand verwoes is) se uitgangspunt is geskoei op die Oosterse dig-tradisie; natuur en landskap swaelstert met kalligrafie. Omdigtings en voortdigtings van onder andere Kalligrafie-digters soos Li Po en Riokan word terselfdertyd in konteks met die Afrika-landskap geplaas. So byvoorbeeld word ‘die kersieboom soms ’n pruimboom, die den soms ’n seder’. Ingelyks aktiveer ‘reënroeplied’ (‘Maart, April’:92) Eugène Marais se ‘Die dans van die reën’:
sy hang haar vlae wyd
oor rante oop … draal nog dae
sleep nog ver
o suster van die yl karos
ek roep u uit die vaalte los
met miere, haas en wildegans
begin ek stadig, hortend dans
’n kleinwild wat die tekens lees
om spoortjie van u spoor te wees.
Tradisioneel word die reëndans met die Noord-Amerikaanse Indiane geassosieer. Suid-Afrika het egter Modjadji, die Reënkoningin, wie se tradisionele tuiste Suid van Venda lê. Marais se wêreld skakel dus met hierdie Afrika-legende (’n Engelse Uitgewery wat spesifiek aandag skenk aan vroue-skrywers het hulself na Modjadji vernoem).
Ek sluit af met Marais se alombekende gedig (GV, Deel 1:32): mag ons almal ’n riel kap vir Onse Suster:
Lied van die vioolspeler, Jan Konterdans, uit die Groot Woestyn
Eers oor die bergtop loer sy skelm
sy sprei die vaal karos met al twee arms uit;
Ns.: My hutsteken-mantra vir Suid-Afrika, 2016: #rainmustfall#.
Mag die Groot Lafenis ons almal omarm.
Barkhuizen Le Roux, C. 2006. roset. Pretoria: Lapa.
Brink, A.P. (ed). 2008. Groot Verseboek, Dele 1-3. Kaapstad: Tafelberg.
Du Plessis, P. 1986. Ek sing waar ek staan. Kaapstad: Tafelberg.
Müller, P. 1987. My plek se naam is Waterval. Kaapstad: Tafelberg.
Nel, G.V. 1993. om te lewe is onnatuurlik. Kaapstad: Tafelberg.
Tags: Christine Barkhuizen le Roux, droogte, Eugene Marais, Gert Vlok Nel, Gilbert Gibson, Hans du Plessis, Petra Müller, Phil du Plessis
Hans du Plessis. “Virrie Jirre: Psalm 115”
Nie vi onsie, Jirre, nie vi onsie,
ma vi u se genade en u se trou,
sal ons u Naam op onse lippe hou!
Nou kom vra die nasies: Wa bly dié Jirre van jou?
Hy woon innie jimmel, en Hy doen wat Hy wil!
Jille se gotte is klip en klei yt mensehanne yt gebrei:
Hille’t monde, ma hille pratie; hille’t oge, ma hille sienie.
Hille se ore kannie horie, en hille se nese willie rykie.
Hille se voete loop lam en hille se handjies raak rond –
en klei-kele dié kan mossie klinkie!
Jille wat goejoppe maak, jille gat self ok skynheilag raak.
Mens-goed vannie dyne, vetrou oppie Jirre,
Hy’s jille se pyl en Hy’s jille se boog!
Jille wattie Jirre vrees, vetrou oppie Jirre,
jille se pyl en jille se boog!
Die Jirre het ons geonthou, en Hy’t ons gekom seën.
Ons wat Hom vrees, ons sal geseënd wees.
Hy sal ons meerderder maak, ons en onse kinnerse.
Dis nou dieselle God dié wattie jimmel ennie aarde
in Hom heilage hanne hou.
Die jimmel is virrie Jirre ennie aarde issie mense s’n.
Asems wat kla gevetrek het, kannie van God getygie,
ma ons wat nog lewe, ons, ons moet Hom lowe! Etse!
(c) Hans du Plessis / 18 Januarie 2015
Tags: Griekwapsalms, Hans du Plessis, Virrie Jirre
Louis Esterhuizen. Wanneer digters spoor vat na die verlede
‘n Besonder interessante publikasie wat hierdie naweek aan die handel beskikbaar gestel word, is Spoorvat – Skrywers en herinneringe wat deur Riana Scheepers en Leti Kleyn saamgestel en deur Lapa uitgegee word. Met dié pretloop is daar sommer ‘n hele trop digters wat die wandeling meemaak, te wete Andries Bezuidenhout, Zandra Bezuidenhout, Clinton V. du Plessis, Hans du Plessis, Heilna du Plooy, Louis Esterhuizen, Joan Hambidge, Louis Jansen van Vuuren, Marlise Joubert, Trienke Laurie, Henning Pieterse, en Wium van Zyl. Daarom dat ek dié publikasie graag onder jul aandag bring.
Volgens die inligtingstuk wat ontvang is, die volgende: “As skrywers het hulle reeds naam gemaak; hulle het literêre pryse gewen, die harte van lesers verower, diep spore getrap in die Afrikaanse kultuurwêreld … Ons ken hulle as openbare figure, as skeppers van verhale en romans en rubrieke, maar wat is die intiemste, mooiste en selfs pynlikste jeug herinneringe van ons bekendste Afrikaanse skrywers? Was hulle as kinders reeds sensitiewe waarnemers, kunstenaars in wording? Hoe het hulle hul jeug beleef? En hoe word hierdie jeug herinneringe verwerk in hul tekste as gesofistikeerde skrywers?”
Riana Scheepers en Leti Kleyn (samestellers van die trefferboek Die Afrikaanse Skryfgids) het skrywers gevra om hul kinder- of jeug ervarings te woord te stel. Daar was geen beperkings of voorskrifte nie, maar slegs gepubliseerde skrywers is om bydraes gevra.
Die resultaat is ‘n unieke bloemlesing van 36 skrywers . Saam met hierdie skrywers vat ons die spoor terug na die verlede; ‘n verlede wat net so kleurvol, vrolik, hartseer, innig en uiteenlopend is soos die mense van hierdie land.
“Spoorvat is ‘n belangrike bloemlesing, nie net omdat dit voortreflike tekste bevat van skrywers wat reeds hul kleim afgesteek het nie, maar omdat dit terselfdertyd ook unieke outobiografiese sketse is. Die leser kry ‘n intieme en eerlike blik op die leefwêreld van ‘n jong kind wat later in sy/haar lewe groot hoogtes bereik het.”
By wyse van lusmaker volg enkele snitte uit die betrokke digters se bydraes.
Partykeer moes ek vir Pollie ’n pakkie Cavalla King gaan koop. Die kleingeld was myne, net genoeg vir ’n pakkie lekkergoedsigarette wat ek op die stoel onder­kant die teksie soos ’n groot vrou sit en “rook” het. Pol­lie het nooit vir my gelag nie. Net soms uit die bloute laat val “Jou ma sê jy’s ’n probleemkind” en die laaste woord so half tergerig uitgerek. Ek was te skaam om te vra wat dit beteken, gedink dit was seker maar ’n naam vir die oudste of die alleenste, want ek was albei.
In die Hoërskool Silverton se klaskamers beskryf kinders van weerskante Pretoriastraat mekaar onderskeide­lik as “snobs” en “krims”. Snobs en krims voer soms hul gesprek ná skool verder met vuiste by die voetganger­brug oor die Moreletaspruit. Die krims is meesal beter met die taal van vuiste as snobs. Soms het krims selfs ouer broers in die polisie. Vir snobs is dit half vreemd dat die ergste krims in die polisie beland, maar mens weet nie of mens hierdie morele vraagstuk aan dominee Wan­nenburg in die katkisasieklas kan stel nie.
Ons Silvertonners is bewus van die feit dat die kinders van Menlopark en Waterkloof ons woonbuurt “Slither­ton” noem. Gegoede mense soos Laetitia-hulle is egter nie van Slitherton nie. Hul tydslotte is bo dit alles ver­hewe. Hoeveel huise in Waterkloof en Menlopark kan met tydslotte spog?
Die nag kan ek nie slaap nie. “Oh Mamy, Oh Mamy . . . Oh Mamy blue,” huil die radio. Ek weet die kind is dood en Sara hou my die hele nag vas teen haar bors. En ek sien weer en weer die motor wat die kinders tref. Skoene wat deur die lug trek in stadige beweging.
En ek wonder wie sal háár vannag vashou?
O, roos van my hof
Wat was haar naam nou weer?
Daardie kind wat onder ’n motor beland
het saam met drie en twintig ander
in ’n Lenteloop toe ons moes geld insamel.
Jy weet mos, daardie kind, wat rég voor
ons oë opgelig en neergegooi is?
Reg voor die robot waar ’n Valiant beheer
oor sy remme verloor het. Malus, -a, -um.
Alles het in slow motion gebeur
met skoene soos swaarde deur die lug.
Die een onder ’n vaal kombers,
met haar voet na binne gedraai.
Ons almal by haar begrafnis:
“Wat ’n vriend het ons in Jesus . . .”
Daardie kind wie se dood later
uitgebloei het in ’n Latynse toets:
Timidi estis en Puella pulchra est.
En vertaal: “Die rose in die tuin is mooi.”
Verdomp, wát was haar naam nou weer?
Die swart-en-wit reghoekie het ’n skerp gekartelde randjie. Dit is ’n monochroomoomblik wat met die dwaling van tyd veraf en dof geword het. Dis nie dat mens aspris vergeet nie, maar die lewe gaan onoplettend sy gang. Die foto’tjie is met deurskynende driehoekies op die album se blaai geplak. Om die kiekie van naderby te bekyk moet ek dit uit sy rusplek lig. Die glansoppervlak­te word ’n spieëltjie in my hand waarin aspekte van my studeerkamer weerkaats: die plafonroos met die kande­laar en die venster wat uitkyk oor die tuin. Onderaan die kiekie is daar met wit Indiese ink in sierskrif geskryf: Ifafa Beach 1951.
Die terugblik na jeugjare is een met verwondering, met nostalgie, en terselfdertyd een van vervreemding. Jy weet instinktief dat dit nooit geheel en al getrou jou eie “verlede” reflekteer nie. Daar is altyd verwarring tussen feit en ervaring. Dis ’n bewegende poel water waarin gestaltes vervorm, rondskuif en wegraak. Jou interpre­tasie word beïnvloed deur allerlei ander belewenisse, bykomende verledes tussenin, en deur jou onmiddel­like werklikheid. Gestolde oomblikke in vensters word lewend gemaak deur jou dialoog, jou eie klankbaan.
dis ’n taal wat niemand anders verstaan
wat snitte uit hibiskus speel
uit die vlamboom se tuite rooi trompet
wat krap soos witdoringnaalde in diep gleuwe –
die grammofoonkas van geheue
Wat oorbly in die magdom lae van die geheue, is dikwels net ’n gevoel, afhanklik van die tydgleuf waardeur die lig speel op die klein bloeisel wat oopgaan, wat veel meer beteken vir jouself as wat dit miskien was in ’n groter konteks.
Daar was twee plekke wat ’n rol gespeel het in my jeugjare, Levubu naby Louis Trichardt en Warmbad in die Waterberge (vandag bekend as Bela-Bela).
As baba is ek glo wild gewieg
op ’n vrolike soldatelied
en toe ek begin opskiet
trap ek hoog op sy steltevoete
“Walking on the green grass”.
Die opgeskote meisie leer
met ’n aardige hoppie ’n wals.
Die klein Griekse vaas
is deur Vader gekoop vir my
dat ek vir hom ’n roeskleur blaar
as najaarsteken daarin plaas . . .
Eendag het ek met my jonger sussie see toe geloop. Die vierjarige bokstertjies het haar tassie gepak met nartjies. Ons het met die blaartjiepad geloop en toe het ons ver­sigtig oor die hoofpad geloop om by die swaaie naby die see te kom. Heila was gouer verveeld en ek het haar teruggehelp oor die grootpad by die verkeerslig en self weer see toe gegaan en skulpies in die tassie gegooi. Hoe dit gekom het, weet ek nie meer nie, maar ek het later saam met ’n polisieman gestap wat sy fiets gestoot het tot by ons huis. Ons is gewiks met ’n leerband, maar erger nog: Ons moes tot twaalfuur die oggend stil lê op ons bed­dens!
Maar, soos ek sê, dit was die tyd van Apollo 13. Die maan was hopeloos te ver om enige invloed op my lewe uit te oefen. Soms het ek saans op die stoep gesit en kyk na die affêre daar ver weg.
“Wat gaan soek hulle daar?” was my gevoel dan.
“Hulle krap in die Here se kaggel,” het Ma gewaar­sku en “Ek het julle mos gesê,” het sy vol genoegdoening gespog toe die nuus kom van die ontploffing van die suurstoftenks aan boord. Daardie aand het ek met vrees en bewing gebid dat ek nooit met die Here se kole moes bodder nie, nooit in sy rooi konka moes krap nie.
Die gedeelte van die dorp waar ons gewoon het, was gemeng. Bantoe en kleurling. Dit is hoe mense toe genoem is.
Sonder ’n kettie om jou nek was jy onbehoorlik aan­getrek, eintlik ’n bietjie kaal – of jy was ’n meisiekind. Kettieklippe was volop in die berg, net partykeer as Pa by ’n bouery moes laat dak opsit, kon ons loodwassers steel en dit vierkantig kap om duiwe mee te skiet.
Meisiekinders was iewers ver op Mars of op die maan. Ook maar goed, want wat het hulle nou van ’n kettie ver­staan? Hulle kon ook nie met ’n ghoen skiet of ’n pylpunt uit ’n drieduimspyker plet nie. Van poppe en goed het ons niks geweet nie, want daar was nie meisiekinders in ons huis of in ons bende nie. Die enigste meisiekinders wat ons geken het, was die niggies wat Sondae ná kerk kom kuier het. Sondag was stilsitdag met skoene en ’n pak en ’n das – dit was sulke oneindige lang geel dae.
Hierdie meisie met haar musieksak in die sandpad was eintlik ’n gelukkige kind. Daar was natuurlik die klein opstootjies en tienerreaksies soos in enige nor­male huis, maar die soort ontwrigting en donker weer­sin in ouers waarvan jong skrywers tans skryf, was vir haar onbekend. Sy het nie gedink sy was buitengewoon bevoorreg nie, maar in breër verband beskou, was sy natuurlik. Haar ouers wat albei onderwysers was, het hulle drie dogters aangemoedig en hoewel hulle streng was oor dinge soos selfdissipline en verantwoorde­likheid, was daar ook baie pret en vrolikheid in die huis. Dit was nie ’n lewe van luukshede of geskenke nie, want daar was nooit baie geld nie, maar daar was be­trokkenheid en sorg. Waar die pa soms geneig was om nogal streng te wees (later sou sy weet hy was gewoon oorangstig oor sy dogters se welsyn), was hy nogtans ’n ernstige en sensitiewe man en hulle ma was mooi en gemaklik en toeganklik. En die wêreld was eenvoudig: Hierdie jong meisie het soos baie van haar tydgenote min van politiek en ekonomie en sosiale problematiek geweet.
En die dorpsirene elke aand om agtuur. O, hoe goed onthou ek die weemoedige geskal wat aandui dat alle nieblankes uit die dorp moet wees! Dit was die vroeë 1960’s en dié sirene was algemene praktyk in bykans alle plattelandse dorpe. Eers later sou ek die werklike betekenis – en implikasie – hiervan snap. Op dié tyd­stip was ek normaalweg al in my bed terwyl die sirene deur die leë strate huil en kyk ek na die ouwêreldse straatlampe wat in sulke eweredige strepe deur die Ve­netian blinds oor my bed val.
Ook Ouma se erf het ’n windpomp gehad en drie wa­tertenks op drie hoeke van die huis waar die water versamel is. Daar was nie ’n grasperk nie, maar grond wat elke oggend met ’n besembos netjies skoongevee moes word. En die breë plankstellasies waar sy haar perskes gedroog het wanneer dit persketyd was.
En die bessieboom voor die garagedeur.
Ek onthou hoe ons saam met die werkers sakke soja­bone uitslaan totdat jou hande vol blase is. Hoe ’n haan, afkop en met vlerkgeklap, oor die werf hardloop terwyl ’n dun vlies oor sy oë trek in sy afgekapte kop, eenkant. Ek onthou hoe ’n skaap spartel en skop en sy oë glasig word nadat die ergste bloed uitgespuit het, net nadat sy keel afgesny is. Ek onthou die geskree van die lammers wan­neer hulle gekastreer word en dol van pyn in die kamp rondhol, tot teen die drade in. Ek onthou hoe oom Piet, my ma se tweelingbroer, sy haelgeweer lig en ’n paar skote in ’n reusagtig hoë bloekomboom afvuur en hoe honderde vinke soos geel reën uit die takke neerdaal.
Vir A.M. Fouché 1902–1975
Herinnerings vergeel. Gras
verkleur in Vrystaatse winters.
Ek moes jou nie teen die einde gesien het nie,
op ’n helder middag in ’n warm stad.
Eerder ’n foto: ’n jong meisie
met rybroek, of ’n bruid met lang hare
wat jy saans uitgekam en uitgekam het.
Jy staan by ’n dennelaning, dae is vol
verhale, oor ’n oumagrootjie
wat haar ring by ’n fontein verloor het.
Ek onthou: jy is op ’n wa gebore,
in ’n brandende nag in laatwinter,
opstalle in puin soos die land
wat julle deurkruis het.
Aletta was die laaste plaas,
jou naam, Aletta, waar wind
uit die holkranse altyd waai
en sandsteen digter om vloere vou.
Op sestien, moes ek belowe,
sou ek ’n klipstapel in die middel
van die plaasdam pak. Dit is nooit
gebou nie en staan sonder offer
in herinnering. Jou foto met die tweeling
is dof. ’n Jong vrou wat deur die raam
na buite staar. Ek kyk weg.
Die ring kon ek nooit vind nie;
die wind vee alles skoon, waai
gedagtes ver en naby.
Ek het langs die denne gestap,
langs die leë dam,
en die dou het die hele dag
op die gras bly lê.
1 Jare later sou ek ’n gedig oor ouma Lettie skryf (uit: Alruin, HAUM-Literêr, 1989.)
Hierdie kontrei rivierop van die dorpie Heidelberg (Kaap) is my geboorteplek, grootwordplek, staan ewig in my hart gebrand. Op ’n September-nag het ek aangekom en ná die dokter se vertrek het tant Mêggie opgedaag om vir die sekerheid ’n ou Kaapse pennie op my naeltjie te sit. Dat die werf songeel was met tulpe, van die aandblom in volle geur, skaamrosies wat bloos in die môredou, het ek toe nog nie geweet nie. Ten minste nie bewustelik nie.
My eerste skerp herinnering is van my blou-en-wit driewieletjie op die skuinserige werf. En veral dit: Op­draande is moeiliker as afdraande. Dit is ’n kwessie wat nooit weer uit my lewe sou verdwyn nie.
Uit: Spoorvat, 2013: Lapa Uitgewers.
Saamgestel deur Riana Scheepers en Leti Kleyn.
Tags: Andries Bezuidenhout, Clinton V. du Plessis, en Wium van Zyl, Hans du Plessis, Heilna du Plooy, Henning Pieterse, Joan Hambidge, Louis Esterhuizen, Louis Jansen van Vuuren, marlise joubert, Spoorvat, Trienke Laurie, Zandra Bezuidenhout
Posted in Binneblik, Louis Esterhuizen | Comments Off on Louis Esterhuizen. Wanneer digters spoor vat na die verlede
Digstring: Hans du Plessis. Josef
Wassit nou te veel gevra
om te die vrou wat jy het,
ennie kjind wat sy in ha dra,
te hou, Josef, klong yt Nasaret?
En toe ‘n ingel aan jou veskyn
en sê Maria moet by jou bly,
het jy toe gedink hoelike pyn
en venedering hý sou ly?
Josef, seun van Dawid, vegjeet
die spanriem van jou se vrees:
wat in háár is, en aan jou vreet,
kom net so vannie Heilage Gees.
Da sal ‘n kjind yt Maria ytkom!
Wat ek jou beveel, moet jy doen,
want hý sallie hele mensedom
met hille se sondes kom vesoen.
Toe jy wakker skrik oppie bed,
en laterder byrie krip loop staan
en jy hóm Jesus doop, het
jy die boodskap tóé vestaan?
(c) Hans du Plessis (Uit: Karos orie dyne, 2012: Lapa Uitgewers)
Hans, wanneer het jy dié gedig geskryf. Hoe het dit ontstaan?
Ongeveer 2007. Dit is deel van die afdeling oor Kersfees in die bundel, en Elisabeth Eybers se Maria bly vir my een van die mooiste gedigte in Afrikaans en ek het lankal gedink ‘n mens sou dieselfde gegewe kon gebruik vanuit Josef se perspektief.
Omdat dit ‘n soort parodie is, is dit gegee, maar die herdigting daarvan was nogtans wroeging en sweet.
Die oorspronklike gedig was my model.
Nee, ek doen dit nooit met poësie nie, wel as ek prosa skryf. Moet my net nie vra hoekom nie, want ek het dit voor jou vraag nooit besef nie.
Aanvanklik gou in die klein bundeltjie Kalaharikrismis.
Moeilik om te sê, omdat dit op Eybers reageer en die Bybelse gegewe betrek.
Oor Josef se gewaarwording van en “onkunde” oor die geboorte van Jesus.
Inderdaad: Eybers se Maria en die Bybelse verhaal.
Dit is deel van die sg. Griekwagedigte en stem daarmee ooreen, maar my ander gedigte is meesal natuurgedigte.
Die dialek en Eybers, ja.
Weer eens: die Eybers-Maria het my gelei.
Ek onthou niks meer van die inhoud nie, maar dit was ‘n gedig wat ek in Hennenman geskryf het toe ek vir die vakansie op ‘n saaiplaas gewerk het en die mielietjies al aan die doodbrand was toe die reën skielik in die nag op die sinkdak val. Dalk maar goed ek kan niks verder daarvan onthou nie …
Tags: Hans du Plessis, Josef, Karos orie dyne
Posted in Digstring | Comments Off on Digstring: Hans du Plessis. Josef
Onderhoud met Hans du Plessis
“Om grense af te breek”
Hans du Plessis in gesprek met Elias P. Nel oor sy jongste bundel
Griekwapsalms: Karos orie dyne. LAPA Uitgewers 2012
Hans, eerstens wil ek jou gelukwens met jou nuwe bundel. As iemand wat ook met ‘n variëteit van Oranjerivierafrikaans, soortgelyk as die in die bundel grootgeword het, kan ek my meesal daarmee vereenselwig. Laat my dus toe om sommer hier aan die begin te vra of daar nog sulke manuskripte iewers in jou kop rondlê?
Dankie vir die mooi woorde. Die eienaardige van my skryfwerk in ‘n variëteit van Afrikaans is dat die woorde net in my kop kom klim terwyl ek besig is om met die dialek te werk. Ek dink net in hierdie variëteit as ek tussen die sprekers daarvan is. Ek vermoed my oor en my verstand en my hart moet eers weer daaraan gewoond word. Dan eers sal die muse my toelaat om daarin te begin skep. Kortom: daar is op die oomblik niks daarvan in my kop nie.
Dis jou derde bundel waarin die Bybelse didata in die omgangstaal van die gemeenskappe van ‘n sekere deel van die Noord-Kaap getransponeer word. Watter gedig in hierdie bundel lê vir jou die naaste aan die hart en hoekom?
Ongetwyfeld die Gelykenis van die Barmhartige Samaritaan (Die jammerhartige skeder, p. 70). Hierdie bundel is waarskynlik suiwerder dialek as die voriges, en in hierdie gedig word die transponering van geografie, kultuursosiologie en taal tot die uiterste beproef.
Dit sal klink of die gesprek ‘n herhaling van ons vroëere gesprekke (by die Boeketent by die 2004-KKNK, jy en wyle George Weideman se gesprek oor appropriasie by Versindaba (2008?) en meer onlangs jou bydrae as respondent vir my Honneursskripsie.) So hier kom die opslagballe nog ‘n keer! Die hele kwessie van kopiereg of dan eerder die gewaande kopiereg op tradisie, taal of ‘n variëteit daarvan, wat is jou mening daaroor?
Ek is bly jy vra die vraag, want dit is ‘n vraag wat baie gevra word. ‘n Taal, of enige vorm daarvan, het nie op sigself kopiereg nie, want dit is nie iemand spesifiek se intellektuele eiendom nie. As dit was, sou ek of Antjie Krog ook nie in Engels mog skrywe nie – of Elias Nel in Standaardafrikaans nie. Afrikaans is die somtotaal van al sy dialekte, en Afrikaans behoort aan almal wat dit praat. Intellektuele eiendom lê daarom in die oorspronklike skepping in die besondere taal en nie in die linguistiese kode self nie. Sou die Griekwapsalms dus iewers bestaan het voordat ek dit geskryf het, beteken dit dat ek iemand anders se intellektuele eiendom gesteel het en as my eie skepping voorhou. Nie een van die gedigte bestaan egter elders as in my eie publikasies nie. ‘n Kunstenaar kan net approprieer wat reeds geskep is. Geen wet of reël of regulasie kan egter voorskryf in watter medium die kunstenaar mag skep nie. Dis soos om te sê ek mag nie op ‘n rots met plant-en-dier-verf teken nie, want iemand anders het dit al gedoen. Dit is egter ‘n ander saak as ek ‘n rots met ‘n oertekening daarop uitkap en dit as my eie kunswerk gaan uitstal. Dit is appropriasie. Plagiaat, of steel in gewone Afrikaans. Dit is nogal vreemd dat niemand dieselfde vraag met betrekking tot die gebruik van die Bybelgedeeltes vra nie. Miskien is dit simptomaties van ons gebroke taalgemeenskap, ‘n taalgemeenskap met grense wat nie bestaan nie, maar deur politieke domastrantheid gefabriseer is. Inteendeel, die skep in ‘n variëteit is daarop gemik om die variëteit se potensiaal as skeppingsmiddel te bevestig. Dit probeer juis grense afbreek.
Daar was in die verlede soos mens ook kan aflei uit jou outeursnota, die gevoel dat sekere dele van die Griekwagemeenskap met ‘n Jean Goosen-houding van “Ons is nie almal so nie” op jou vorige werke reageer het? Jou reaksie daarop?
Nie alle Griekwas gebruik hierdie variëteit van Afrikaans nie, eenvoudig omdat die Griekwas nie ‘n homogene gemeenskap veronderstel nie. Die Griekwas van Kokstad of Kranshoek of Ratelgat praat hulle eie variëteit. Soos die sprekers van Messina Afrikaans anders praat as dié van Bredasdorp. Verder sou dit net so erg wees om te beweer dat nét Griekwas hierdie dialek gebruik. Variëteite het ‘n mond en ore, maar nie oë wat kleur kan sien nie.
En dan is dit nog nie klaar nie, ek hoor ook die beskuldigings van ‘n Godlasterlike gespot met die Bybel? Wat is jou kommentaar hierop?
Dit is allermins die bedoeling, en die mens wat dit só lees, lees die essensie mis. As uitgesproke Christen doen ek moeite om niks aan die Bybelse boodskap te verander nie. Ek lees die gedeelte waaroor ek skryf, so noukeurig as moontlik om die inhoud te probeer verstaan. As ek twyfel, raadpleeg ek meer as een vertaling en ek lees kommentare op die bepaalde teks. Die betekenis bly dieselfde, al verskil die metafore. Onthou jy die bohaai oor D.J. Opperman se Kersliedjie omtrent ‘n halfeeu terug? Dit is en was tog nooit Godslasterlik nie?
Reken jy dat jou gebruik van die spreektaal van ‘n bepaalde taalgemeenskap nie die onregmatige toeëiening van die intellektuele eiendom (appropriasie) van die betrokke taalgemeenskap is nie? Daar word trouens skerper beskuldigings soos “steel” en “oneerlik” ook gebruik. Sal jy omgee om so bietjie daarop uit te brei?
Die vraag is hoër op gedeeltelik beantwoord, maar dit is só belangrik dat ek nog iets daaroor wil sê. Jou reguit, geregverdigde vrae en ‘n eerlike gesprek daaroor, soos hierdie een, kan help om die berlynse mure in ons taalgemeenskap (en die groter Suid-Afrikaanse gemeenskap) af te breek. Die Afrikaanse taalgemeenskap, soos enige taalgemeenskap, is ‘n lappieskombers: baie lappies, maar net een kombers, óns kombers. Dit sou dom wees om by myself te steel.
Ek vind dat daar teenoor die gewone spreektaal wat myns insiens deurgaans heel goed aangewend word tog deftige woorde insluip, soos byvoorbeeld:
Bed bladsy 40
advokaat bladsy 22 (sou dit nie dalk eerder “avokaat” wees nie?)
werklikheid bladsy 22 (moet ons nie liewer “werklikgeit” hoor nie?)
Kindjie bladsy 41 (teenoor Kjind al die ander kjind elders)
Korrup bladsy 57 (Is die woord bekend onder die sprekers? Wat van die bekende uitdrukking vir korrupsie: “stjelm innie derm”?)
Natuurlik is dit nie altyd moontlik om alle taalkenmerke “reg” te gebruik nie, want in die eerste plek kan ek natuurlik plein foute maak, maar dit is ook so dat die poëtiese skeppingsmiddele, soos klank of ritme, die digter dwing om soms die “verkeerde” woord te gebruik. Die maklikste antwoord: digterlike vryheid, my maat!
Dink jy nie lesers sal die volgende woorde in die mond van die Griekwas as degraderend of selfs as patroniserend ervaar word nie?
bek bladsye 24/50/57/58 (op bladsy 73 en ander plekke word bek reg aangewend)
vrek bladsy 57 (die “vrek” op bladsy 25 pas wel in by die konteks)
gat bladsy 31 (in die gewone omgangstaal ja, maar in gesprek met God?)
Hoegenaamd nie, want die wese van die orale tradisie is juis op die omgangstaal gerig, en word daarom as kenmerk van die spreektaal en nie as oordeel oor die sprekers gebruik nie. Dit geld ook vir die Omgangsafrikaans wat ek daagliks om my hoor. Soos my ou buurman altyd sê: “Ek vrek liewer voor ek my bek hieroor gat rek.”
Ek lees etlike intertekstuele verwysings in sommige van die gedigte raak (of is ek nou vannie voetpat af?) Byvoorbeeld:
Inkommers Psalm 10 bladsy 27
“Inkommers dink dis hille se land,
en drik ons op ons eige grond plat”
Dis of ek David Kramer hier sy liedjie “Onner water” van die album, Huistoe, hoor sing:
“Hier kom mense met gewere, hier kom mense met papier,
hulle kom met die swart Bybel en die brandewyn en bier.
Alles het hul opgevreet, van jou en my is skoon vergeet,
hulle dink hul ry die hemeltrein maar die duiwel stook die vuur!”
Josef bladsy 40
“Toe jy stilletjies beslyt
wat hóm dood kan kos?”
Hoor ek die engel in Elizabeth Eybers se “Maria” as hy haar vra:
“Maar toe Josef van jou wou skei
die hele wêreldskande dra?”
Inderdaad! Soos jy self weet, is intertekstualiteit deel van die woordkuns. Soms baie aspris (soos in die geval van Josef) of per geluk, want ek sien agterna baie keer eers die interteks raak. In elk geval: die Bybel is deurgaans hier ‘n interteks.
Hans du Plessis is in Pretoria gebore en matrikuleer aan die Afrikaanse Hoër Seunskool, Pretoria. Hy studeer voorgraads aan UP en behaal ŉ doktorsgraad in Afrikaanse taalkunde aan UNISA in 1975. Daarna studeer hy by verskillende geleenthede in die VSA, o.a. aan Harvard. Na ses jaar onderwys word hy Lektor in Afrikaanse Taalkunde aan UNISA en RAU. In 1981 word hy professor in Afrikaanse Taalkunde aan die PUK en in 1990 Direkteur van die ATKV-Skryfskool van die Noordwes-Universiteit.
Meer as honderd en vyftig publikasies het reeds van hom verskyn, waaronder artikels en taalkundeboeke. Hy debuteer in 1978 as skeppende skrywer en sedertdien publiseer hy elf boeke. Hy ontvang verskeie pryse vir sy skryfwerk.
Kyk ook na Hans se Fotobeeld.
Tags: Elias P Nel, Griekwapsalms: Karos orie dyne, Hans du Plessis, Karos orie dyne, onderhoud
Posted in Onderhoude | Comments Off on Onderhoud met Hans du Plessis
Marlies Taljard: Kollig op Hans du Plessis
Hans du Plessis (foto) se nuwe roman, “Die pad na Skuilhoek” het pas verskyn. Ek het die roman ‘n minimalistiese kunswerk gevind wat, veral as gevolg van die gestroopte aard van die vertelling en die streng dissipline wat die digter homself oplê om slégs die essensiële te vertel, sterk ooreenkoms met die digkuns vertoon. Hoewel die fokus deesdae sterk op die narratiewe elemente van die digkuns val, vertoon narratiewe tekste natuurlik eweneens tot ‘n meerdere of mindere mate trekke van ‘n poëtiese werkwyse. Dat Du Plessis van poëtiese strategieë gebruik maak in sy romankuns, behoort nie te verras nie – hy is immers ook die digter van vyf digbundels, waaronder “In die skylte vannie Jirre” beslis die bekendste is.
Hans du Plessis is op 15 Januarie 1945 in Pretoria gebore. Hy matrikuleer aan die Afrikaanse Hoër Seunskool, waarna hy aan die Universiteit van Pretoria gaan studeer. Aanvanklik gee hy onderwys, maar studeer deeltyds. In 1975 verwerf hy `n doktorsgraad in Afrikaanse Taalkunde aan UNISA, en daarna volg hy `n postdoktorale kursus in die linguistiek aan die Universiteit van Harvard. In dié tyd woon hy ook skryfskole in Iowa en Oklahoma by.
Na ses jaar as hoërskoolonderwyser, word Hans by Unisa as lektor aangestel en daarna senior lektor by die RAU. In 1981 word hy professor in Afrikaanse Taalkunde aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys en in 1990 Direkteur van die ATKV-skryfskool van die NWU se Potchefstroomkampus – die eerste volwaardige skryfskool aan `n Suid-Afrikaanse universiteit. Vanjaar was Hans se laaste jaar by die NWU, en daarom wy ek hierdie blog as ‘n afskeidsgeskenk aan hom.
Hans du Plessis het reeds 160 publikasies agter sy naam. In 1978 debuteer hy as skeppende skrywer met die digbundel Kleinwild. Sy akademiese publikasies sluit taalkundehandboeke en taal- en letterkunde-artikels in nasionale en internasionale tydskrifte in. Sy skeppende werk sluit vyf digbundels, drie jeugromans en vier romans in. Daarbenewens publiseer hy ook talle gedigte, rubrieke en kortverhale. Ses dramas en musiekspele uit sy pen is reeds by verskillende kunstefeeste opgevoer. Sy dertiende boek, Die pad na Skuilhoek, `n historiese roman, het pas verskyn by Lapa Uitgewers. Hy verwerf onder andere die C.R, Swart-prys vir tienertoneel, die ATKV-kinderboekprys, `n erepenning van die SA Akademie en die CBSA-prys vir godsdienstige werk vir die digbundel, Innie skylte vannie Jirre, waarvan daar nou reeds meer as 65 000 eksemplare verkoop is.
Ek het ‘n rukkie gelede met Hans gaan gesels en hom ‘n paar vrae gevra, hoofsaaklik oor sy digterlike oeuvre.
Marlies: Hans, jy het nou al verskeie digbundels gepubliseer, maar is ook bekend vir romans soos “Dis ‘n stukkende wêreld dié, my ou”, “Verlore Paradyse” en nou pas weer “Die Pad na Skuilhoek”. Beskou jy jouself primêr as digter of as skrywer van fiksie?
Hans: Dit is een van daardie vrae wat makliker is om te vra as om te antwoord, want ek het nog nie so daaroor gedink nie. Ek weet self nie regtig nie. Ek dink mens is nooit iets nie, jy is altyd iets aan die word. Vir my is die twee ook nie van mekaar te skei nie, omdat albei met die kuns van die woord te make het. Ek gaan sit nie en dink en besluit dan wat ek gaan skryf nie. Dit kom maar sommer vanself, of soms is daar iets soos `n opdrag. Ek dink ek is `n prosaskrywer wat nooit vergeet dat alles maar eintlik poësie is nie.
Marlies: Hoe beïnvloed jou digtalent jou fiksie? Of sou jy sê jou storietalent beïnvloed eerder jou gedigte?
Hans: Die twee beïnvloed mekaar.
Marlies: Jou bundel “In die skylte vannie Jirre” (Die Griekwapsalms) was besonder gewild onder alle lesers. Wat het jou gemotiveer om dié gedigte te skryf en hoe voel jy self oor dié spesifieke gedigte? Watter gedig beskou jy as jou heel beste?
Hans: Die Griekwapsalms het my van die begin af self verbaas, want dit het vir my aanvanklik nie anders as my ander gedigte gevoel nie. Vir my was dit maar net nog gedigte. Later het ek eers anders daaroor begin dink. Die Griekwapsalms het ontstaan terwyl ons met taalnavorsing oor hierdie variëteit besig was. Ons was met veldwerk in die omgewing van Douglas toe dit net by my opkom dat die Bybelse metafore vir hierdie segsmense ander sin moes maak. Hoe sou Dawid dit geskryf het as hy `n Griekwa sou wees? Dis al, dis die geskiedenis daarvan. Wat uiteindelik daarvan geword het, was grootliks genade. Die mens het, lyk dit vir my, nie altyd volle beheer oor talent nie. Daar is immers Iemand groter wat dit beheer. Beste gedig? Daaroor kan die digter nooit self oordeel nie. Gunsteling? Psalm 121:
Ek slat my twee oge op,
my kyk vang die verste kop.
Wavanaf sal my hulp nou kom?
My hulp is vannie Jirre, van Hom,
Hy’t nou die jimmel en Prieska gekom maak.
Sonner lat jou voete klipperse raak,
is hy skoene agterrie skaap,
Hy dink nooit nie eers oor slaap.
Sontyd is Hy hoed op jou kop,
innie nag hou Hy gevaarlikheid dop.
Hy’s mos nou da om jou op te pas,
jou siel hou Hy tissen jou ribbes vas.
Gan jy nou in of gan jy nou yt,
Hy’s oor jou, vi ewig en vi altyd.
Marlies: Noudat jy hopelik meer tyd op hande gaan hê, beplan jy nog ‘n digbundel? Of dalk ‘n nuwe roman? Lig asseblief die sluier so ‘n bietjie oor jou toekomsplanne.
Hans: Meer tyd is ook nie noodwendig ‘n goeie ding nie, want ons mors te maklik met oorvloed. Ek is besig met `n nuwe bundel Griekwapsalms. As dit goed gaan, kan dit volgende jaar by Lapa verskyn, bietjie meer as tien jaar na Innie skylte ….
Tags: Die pad na Skuilhoek, Hans du Plessis, Innie skylte vannie Jirre
Posted in Binneblik, Marlies Taljard | Comments Off on Marlies Taljard: Kollig op Hans du Plessis
Ander Afrikaanse wêrelde
Een van die mooiste poësiebundels in Afrikaans is Innie skylte vannie Jirre – (Griekwapsalms en ander gedigte) deur Hans du Plessis. ’n Mens hoor so dikwels van hoe Afrikaners nóg nie genoeg “getransformeer” het nie, nog rassisties is, ensovoorts, maar hoe dikwels kyk ons na die morele prestasies van ons letterkunde wat onteenseglik wel daar is? En daar is baie, baie, baie.
In die stilligheid transformeer die erkenning uit eie midde van wat Afrikaans is radikaal, en voortdurend, weg van “Slegs standaard-Afrikaans” na Afrikaans in sy vele gedaantes, en dit gebeur nou al oor ’n lang ruk. Boonop gebeur dit organies, wat beteken dat dit standhoudende transformasie is, nie die soort vlagswaaiende, stertswaaiende quick-fix trans-vir-maatjies van meeste regeringsinisiatiewe nie.
Weet die ANC-regering hiervan? Waarskynlik nié. Hy lees nie Afrikaans nie, die grootste literêre taal in Suid-Afrika en die grootste inheemse literêre taal in Afrika. Want anders sou hy ook weet dat “rekonstruksie” binne Afrikaanse verband beter vaar as in meeste sfere in Suid-Afrika, veral daardie sfere onder regeringsbestuur wat meer lyk na swere.
Net verlede jaar het Anton F. Prinsloo se Annerlike Afrikaans verskyn, ’n inventaris van Afrikaanse streekstaal. Die pragtigste verbeeldingse staan in hierdie boek opgeverf.
Du Plessis se Griekwa-psalms is ’n kragtoer wat nooit ophou om te vermaak en te verkwik nie. Die boek het derduisende eksemplare verkoop, so verstaan ek. Die verse is ’n herskrywing van gedeeltes uit die Bybel: Habakuk, Psalms, Die Spreuke van Salomo, en nog meer. Maar dit is nie slegs vertalings nie, dit is transponerings na die idiome en kultuur van die Griekwa-Afrikaanses. Veral moet sulke transponerings die toonaarde van ervaring binne die ontvangertaal in ag neem, en dis nie maklik nie. Daar is dalk sommige soorte reaksies op ervarings wat jy in die Bybel kry, of onder wit Afrikaanse mense, wat ander soorte reaksies gaan ontlok onder die Griekwas weens die feit dat reaksies op soortgelyke gebeure kultuurgebonde is, en sal verskil.
Du Plessis se transponerings inkorporeer die fonetiese aspek baie sterk, want dis belangrik dat die leser hierdie Griekwa-uitspraak kan “hoor”.
As mens dink watter register van vertaling ter sprake is by so ’n transponering, verskil dit nie veel van wat betrek word in enige sogenaamde “oorspronklike” kreatiewe produk. Die oorspronklike digter transponeer tog ook sy of haar “ervaring” na “woorde”? En daar is aan die ander kant, vele sogenaamde “oorspronklike” produkte wat net blote naskrywings is van bestaande en maklik toeganklike ervaringsmodusse. Met ander woorde: “oorspronklike” gedigte is soms minder oorspronklik as sommige “vertalings” …
Só klink een vers uit De Plessis se Griekwa-psalms:
ennie trane ons nie oppie mirrag skierlik vattie.
*’n Aaaklige, mitologiese wese.
Hierdie is suiwer poësie van ’n hoë orde. En dit hoef nie terug te staan vir enige iets in standaard-Afrikaans nie.
Maar nou moet mens jouself ook voortdurend onder die loep neem. (Dis nie net die regering wat rassisties is nie.) Soms is van ons beste, mees menslike reaksies eintlik rassisties. Dis vreeslik om dit te sê, maar dit is waar.
Toe ek nou die aand die Griekwa-psalms aan ’n gewaardeerde vriendin voorlees, was haar reaksie: “Ag, my moeder, dis kostelik!”. Dit het my laat dink aan Nederlanders wat praat van standaard-Afrikaans as “een leuke kinder taalje”.
Sy het haar in die Griekwa-taal verkneukel, nes Nederlanders in Afrikaans, maar wat gaan skuil in daardie waarderende opmerking van haar? Dit sê: “Watter pragtige kindermensies is die Griekwas nie!”
Nee, die Griekwa-psalms is poësie in volle, volwasse en eie reg. Net soos die Griekwa-kultuur.
Die volgende stap is dat ons die historiese geheuens van die “ander Afrikaanse” mense sal konsulteer om oplossings te vind vir ons huidige politieke probleme, want politieke projeksie is aan die rokspante van historiese ervaring vasgebind. Watter ander moontlikhede skuil daar nie in die ander Afrikaners nie? Dis nie moeilik om te sien dat die blanke Afrikaner se historiese geheue (en daarmee saam die omskrywing van die toekomsprojeksies wat hy in staat is om te vind) sterk ingegee is deur die Boereoorlog. Dus: guerillastryd, sabotasie, verassingsaanvalle, die tipering van opposisie as per definsie vyandig, eerder selfmoord as oorgawe, ensomeer.
Hoe het daardie Afrikaners, wie se historiese geheue byvoorbeeld omskryf word deur eeue se onderwerping aan slawerny, histories met die omringende werklikheid onderhandel? Hulle nasate is steeds in ons midde, dit beteken hulle het oorleef, en hulle praat Afrikaans! Sal dit nie goed wees as ons bietjie gaan navorsing doen in die ander Afrikaners se histories geheuens nie? Daar skuil dalk oplossings van ’n verbeeldingsgehalte wat wit (middelklas) Afrikaanse verbeelding ver agterlaat. Dalk skuil ons enigste toekoms juis daar. Laat ons dit in gedagte hou voor ons hulle soos kinders benader.
Die opvallende aspek van die Griekwa-psalms is dat dit geskryf is deur ’n nie-Griekwa, naamlik die digter Hans du Plessis. Van die groot probleme wat mens kry by die opvang van “naiewe” poësie (lees: poësie deur basies-geletterdes), het nie hier ter sprake gekom nie. Ek praat van probleme wat ter sprake kom as die digter self die een is wie sy/haar uitinge neerpen, en daardie digter self net basies onderlê is in die taal waarin hy/sy skryf. Onder sulke dilemmas sal tel: Hoe ingrypend mag ’n uitgewer herskryf? Wat tel as poësie? Kan basies-geletterdes ook digters wees? Baie mense sal sê, nee, jy moet die gereedskap van jou medium eers “onder die knie” hê (watter knie?). Helaas, daar is egter voorbeelde uit die verlede wat die teendeel laat blyk. Wat van bluesmusiek se woorde? Wat van volksrympies? Wat van die skaapwagtersliedere van die Karoo wat David Kramer opgeteken het? Wat van die “Alibama”?
Dit bring my by verse wat geskryf is deur die township-digter, Yabadaka Shamah. Hy het die titelgedig geskryf van die versamelbundel My ousie is ’n blom (saamgestel deur myself). Dis ’n bundel “eiesoortige gedigte”, waarin ek juis iets te kenne wou gee van die uiteenlopendheid van die eietydse Afrikaanse digkuns (wat histories maar bra homogeen is). Die samesteller André Brink het in sy Groot Verseboek (2008) ’n besonder afwesige luister verleen aan hierdie uitinge. Dit terwyl sommige middelklasmymerings soms voorkom waarvoor liefs geen boom afgekap moes gewees het nie.
Só lui Yabadaka Shamah se gedig “My ousie” (ousie hier beteken meisie, of beminde)
OO!, sy is so PRAGTIG, MOOI,
dáár is ’n duur geskenk
van die Hemel af, ja daar ons
praat van volle liefde,
my ousie het ’n goeie verstaan
luister, haar stem is soet,
van ver af dit klank musiek
my ore kry heuning soet kos
as ons gesels, OO!, my ousie maak
my voël soos ’n koning
rêrig my ousie is ’n blom en
ek sal haar elke môre en naand met
’n haart vol van liefde naat maak
(dankie vir die liefde,
asb. bly net bietjie by my)
Daar is oorgenoeg spanlyne in hierdie gedig om dit as gedig te kan eien.
Maar ek vra myself: Is hierdie bloot geradbraakte Afrikaans, geskryf deur ’n Sotho-spreker wat daarvan hou om in Afrikaans te skryf eerder as in sy eerste taal? Of is die geradbraaktheid gelyk aan die legitieme wordende taalstruktuur van ’n alternatiewe Afrikaans? Het die geradbraaktheid ’n wyer sanksie, weens maatskaplike taalkreolisering? Of is dit net ’n indiwidu hierdie wat nie die taal behoorlik magtig is nie?
My antwoord sal wees: beide. Hier is geradbraakte taalkreolisering wat reeds maatskaplike struktuur geword het binne hierdie gemeenskap (soos byvoorbeeld “my ousie het ‘n goeie verstaan”). Maar daar is ook die indiwidu se persoonlike taal-onbeholpenheid: “van ver af dit klank musiek”. Helaas, in beide voorbeelde so pas genoem is ’n skeppende gees te bespeur.
Die beste voorbeeld is “’n haart vol van liefde naat maak”. In die geval van “haart” lyk dit of die digter se spelling, sowel as sy oor, “haard” (kaggel, soos in “huis en haard”) verwar met “hart”. In die geval van “naat maak”, bedoel hy oënskynlik “natmaak”, maar nie sonder spesmaas nie.
Dit is duidelik dat ondanks die taalverwarring, hier die oor en die vindingrykheid van ’n digtende gees te bespeur is. Die seksuele konnotasie in “naat” is trefseker, so ook die dubbelbetekenis in die klankspel van “haart”.
En dan is daar deurgaans bedrewe klankspel, hoofsaaklik vokaalryme. Wat beeldbeheer betref, kyk hierna: my ousie maak/ my voël soos ’n koning/
rêrig my ousie is ’n blom …/. “Voël” verwys beide na penis sowel as ’n regte voël wat ’n blom besoek vir nektar. Die dubbelsinnigheid, en sekure plasing van “voël” ten opsigte van “blom” trek die reëls baie slim saam. Die konnotasie van nektar is reeds vooruit gesuggereer in “heuning soet kos” (reël 9). Dieselfde aanvoeling vir die gespanne reël is af te lees uit die mooi slotkoeplet.
Dis ’n gespanne en musikale uiting wat mens meermale kan lees sonder om dit uit te put. Daar is nie ’n enkele fasiele, geykte of nageskrewe moment in hierdie skamele uiting nie.
Nou ja, sommiges sal steeds redeneer dis nie ’n uitgemaakte saak dat alles wat hierdie outeur voortbring poësie is nie. Ek twyfel self. Maar dat in hierdie “naïewe” uitinge ’n onnabootsbaarheid in sit, ’n vreemdsoortige eie stempel, is nie te betwyfel nie. Kyk maar na sy vreemde manier om twee titels aan sommige gedigte te gee, en nié sonder effek nie. Ook die gebruik van hoofletters (wat spruit uit karige skoolopvoeding).
Oordeel maar self uit die verse hier onder.
EK VRA VIR DIE TUINWERK, ASSEBLIEF.
“HET JY I.D.?”
EK KAN NIE HELP NIE.”
O ASSEBLIEF, MY BAAS,
EK IS BAIE HONGER EN
EK HET TWEE KINDERS EN ’N VROU,
ALMAL VAN HULLE KYK NA MY
OM IETS TE KRY.
“MAAR JY WEET MOS DIE I.D.
IS BAIE BELANGRIK,
SONDER ’N ID., NEE VERGEET,
HOE SAL EK JOU DAN KEN?
NEE, EK IS BAIE JAMMER
JY MOET EERS DIE I.D. KRY.
DAN KAN ONS PRAAT,
EK WIL IETS SKRYF
MAAR DIT GEBEUR NIE
DIE LEWE IN KAAPSTAD
IS BAIE STIL EN VREESLIK
DIE HOND WAAR EK BLY
IS VOL RASSEHAAT
SY HAAT MY NET
WANT EK IS ’N SWART MAN
SY WIL MY BYT
IS OOK BANG VIR MY
SY SPAANDER ALTYD
AS EK MAAR NADER KOM
“WAT SOEK HIERDIE TWEE HIER?
DIE IS MOS ’N WIT BAR.”
“EI, JAH-MAN, HIERDIE PLEK
IS VOL VAN DIE WIT WOLF.”
“JY MOENIE WORRY,
ONS SAL HULLE SLAAN MET AL KAIDA,
“MIDDAG ASSEBLIEF, JA!
ONS KOM VAN DIE ANC
ONS HET NET GEDINK ONS KAN
’N PAAR KOELDRANKE KRY.
JY SIEN MOS ONS SAKKE BULT
SO ONS MOET AL HIERDIE MBOWENI*
JY KEN HOE WERK KORRUPSIE,
JÝ WEET MOS.”
*beteken “geld” in die townships, dikwels onwettige geld (vernoem na die voormalige president van die Suid-Afrikaanse Reserwebank, Tito Mboweni).
APARTHEID WAS WIT OP SWART.
SO, AS EK NOU SKRYF MET ’N SWART PEN
OP ’N WIT PAPIER
WAT NOEM JY DIT?
IS DÍT MESKIEN VRYHEID?
JALOERS IS SWART OP SWART,
EK HOOR NOU SWART EN SWART
IS ’N SPAN.
O EK HOU MOS SO VAN
TEE SONDER MELK!
SIEN, DÍS SWART,
IS EK DAN NIE VRY NIE?
OORLOG BEGIN HEEL EERSTE
IN DIE GESIN EN DAN BREI DIT UIT
NA DIE GEMEENSKAP EN DIE NASIE
TOT IN DIE WÊRELD
DIE GEREEDSKAP VAN OORLOG WORD GESMEE
IN DIE ONMIDDELLIKE FAMILIE
MENS KAN SÊ DIE OORLOG GIS HÍÉR
IN DIE MENSE WAT STERF
IS AL DIE GESNEUWELDES
Tags: Hans du Plessis, Innie skylte vannie Jirre, My ousie is 'n blom