Interview – musicalrollercoaster
(Nota: Hierdie onderhoudsprofiel is in September vir klasdoeleindes geskryf.)
Prof. Daan gesels oor die onverwagsheid en sistematiek van spraakklanke, tegnologie en “aftrede”.
Prof. Daan Wissing, skuif rats agter sy rekenaar in met die talle oop lêers aan die onderkant van die skerm. Die beelde in die lêers lyk amper soos ’n hartklop – golwe en vibrasies wat effe aan dié in Fisiese Wetenskappe herinner.
Hy is ’n doener. Prof. Daan gesels nie lank voor sy geesdrif om te demonstreer hom takel nie. Die onverwagsheid en sistematiek van spraakklanke prikkel hom. “Dat ’n mens praat soos jy praat en nie weet jy praat só nie,” sê hy rustig met sy hande in mekaar gevou. “Kom ek kyk sommer of ek vir jou ’n voorbeeld kan gee.”
Prof. Daan Wissing, deskundige in fonetiek en fonologie, sê dit is onthullend oor die menslike wese wat glad nie weet hoe hulle praat nie.
Daar is ongeveer tien sekondes stilte terwyl hy rondklik. Dan begin hy praat. “Byvoorbeeld as ‘n mens nou gaan luister na die nuus van RSG (Radio Sonder Grense) – die mense sê hulle behoort Standaardafrikaans te praat as hulle die nuus lees. En dan doen hulle allerhande goed soos die gewone assimilasie – ‘minder’, sommer net ‘minner’ en nie ‘minder’ nie of ‘allerande’ en nie ‘allerhande’ nie.”
Prof. Daan is ’n senior navorser by die Sentrum vir Tekstegnologie (CTexT) van die Noordwes-Universiteit (NWU) wat volgens hul webtuiste menslike taaltegnologie navors en taaltegnologiese produkte vir Suid-Afrikaanse tale skep. Hoewel hy reeds meer as 16 jaar gelede “afgetree” het, is hy op sy pos agter die lessenaar met die talle elektriese drade, rekenaarmuise, geheuestokkies en oorfone op. Soos Prof. Daan daar in sy kantoor sit, kamer 125 van die Frans du Toit-gebou (E9), het hy Februarie vanjaar 76 geword.
Hy glimlag terwyl hy verduidelik. Hy verwys na ’n minder bekende verskynsel wat hom tydens weervoorspellings opgeval het. “As hulle nou by Cradock kom, dan ‘Crarock’ hulle. Dit het ek nooit raakgeluister nie.” Toe hy op ’n databasis van nuusbulletins spesifiek soek vir gevalle waar ’n ‘-d-’ tussen twee vokale staan, het onder meer “Vrerendal” (Vredendal) en “misdarigers” (misdadigers) verskyn.
“Misdarig.” Hy kyk my stip in die oë en vra of ek daarvan bewus is. Ek is nie. “Niemand weet dit nie. Ek luister al meer as veertig jaar lank na Afrikaans met die oog op beskrywing van goed en ek het dit nog nooit agter gekom nie,” sê hy.
‘Hanne’ (hande), ‘tanne’ (tande), ‘perre’ (perde), ‘wille’ (wilde), ‘innie’ (in die) en ‘oppie’ (op die) kom meer algemeen voor.
Die sistematiek agter uitsprake interesseer hom, omdat “jy nie sommer enige ding kan verander nie.” “Net in bepaalde omstandighede, dikwels in bepaalde style van praat, gebeur daar goed met taal wat heeltemal sistematies is waarvan ons heeltemal onbewus is en dit interesseer my.”
Hy sê mense kan byvoorbeeld die ‘-r-’ in “Vereeniging” weglaat en “Ve-eeniging” sê, maar nie “ooi” in plaas van “rooi” sê nie.
Prof. Daan werk tans aan ’n vier jaar lange projek vir Taalportaal wat einde 2018 volledig behoort te wees. Op dié aanlynplatform vir Nederlandse, Afrikaanse en Friese taalkunde, skryf hy die afdelings oor Afrikaanse fonetiek en fonologie.
“Dit is ’n volledige, omvattende grammatika van die Afrikaanse fonetiek en fonologie en hy kom uiteindelik in hierdie formaat op die internet wat baie Wikipedia-agtig is, so jy kan alles interkatief gaan soek,” sê hy met sy linkerwys- en duimvinger wat sy gesig ondersteun en sy regterhand wat na die rekenaar wys.
Prof. Daan verduidelik hoe hy verskynsels sien en hoor om dit as voorbeelde van sy teorieë te bevestig.
Hy sê in Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde (2014) fonetiek bestudeer “die produksie, oordrag en persepsie, van afsonderlike spraakklanke” en fonologie “die werking van daardie klanke”.
“Dis nou hulle hierdie,” snuffel hy op Taalportaal se tuisblad. Hy lag onverwags, daar is sy foto sommer. “Toevallig is daar iets van my op. Hulle (Taalportaal) vervang hulle (foto’s van die navorsers op die tuisblad) so elke paar minute en myne was nou juis toevallig daar op.”
Die voëls kwetter deurgaans en in die omliggende kantore klink dit gesellig. Iemand lag ’n paar keer in die agtergrond. Party moet reeds op middagetebreek wees.
Hy sê baie van die werk vir Taalportaal is al gedoen, maar nog nie op die webwerf gelaai nie. “Ons moet dit in Engels skryf want die internasionale gemeenskap moet dit kan lees en verstaan,” hy sug liggies. “As ‘n mens dit in Afrikaans skryf, al gaan dit oor Afrikaans, gaan baie mense dit nie kan lees nie.”
Die tegnologiese spronge in sy veld sedert die beginjare is vir hom verbysterend. “In die outyd moes jy maar sit en voorbeeldjies uitdink, dan skryf jy dit op en die mense moet jou maar glo. Maar met hierdie ding (Taalportaal) kan jy nou die klank insit en dan kan hulle self gaan luister.”
Nou het hy byvoorbeeld ’n databasis van RSG-nuusbulletins waar hy die verskynsels en die sprekers van sy keuse kan intik om te sien hoe gereeld dit voorkom.
Hy gly weer vinnig met sy stoel rekenaar toe. “Ek is nou verleid om vir jou iets te wys. Sê nou maar die woord ‘nadat’… sou jy sê daai ‘-d-’ kan ’n ‘-r-‘ word? ‘Narat’?” Hy speel al Johann Russouw se nadats. Praat, ’n toepassing wat dit onder meer moontlik maak om die klankgolwe van ’n woord te sien en waar dit in iemand se mond vorm, maak dit makliker om ’n verskynsel te verduidelik.
“My dear, my dear, daar was nog nie eers ‘n woord soos taaltegnologie toe ek my doktorsgraad gedoen het nie en dis 1971. Ek het eers hier in die laat tagtigs met hierdie goed begin,” sê hy toe ek vra of die doktorsgraad wat hy in Utrecht (Nederland) gedoen het in Taaltegnologie was. Dít het hy in Algemene Taal- en Literatuurwetenskap gedoen.
Hy reis begin Oktober saam met sy vrou, Marié, na Wene (Oostenryk) om saam met ’n oorsese medewerker ’n artikel af te rond. Prof. Marié is eintlik ook “afgetree” en is tans ’n navorsingsprofessor by die NWU se Gesondheidswetenskappe. Sy is ’n spreker by ’n internasionale kongres in Innsbruck (Oostenryk).
Ná talle bekronings en internasionale reise vir sy navorsingswerk, twee Comerades-marathons en twee Ysterman-driekampe, wat is die volgende mylpaal? “Jong ek werk nie meer met sulke groot mylpale nie.” Om die onderskeie verskynsels van die fonologiese prosesse volledig te bespreek en vorige werk met nog voorbeelde te verryk is van sy eerskomende doelwitte.
Een van sy studente-assistente kom in om haar werk wat tot sy databasis bydra op ’n geheuestokkie vir hom te gee. “Het dit maklik gegaan, kan ek dit maar vir jou teruggee as dit half gedoen is?” spot hy voor sy loop.
“Ek is afgetree, maar nog nie morsafgetree nie,” sê hy laggend. Vir die egpaar is dit daagliks ’n brandende vraag – wanneer om uiteindelik af te tree. “Jy vra ’n vraag wat ek en my vrou wat ’n professor in Sielkunde is…,” sê hy onsamehangend toe ek vra wanneer gaan hy weet hy moet stop. “Ek en my vrou is nog van die ou geslag akademici. Ek praat nie eers van vakansie nie. Die week in Innsbruck wat sy by die kongres is, het ek ‘n groot stuk werk wat ek wil afhandel.”
Hoewel hulle basies dag en nag, naweke en vakansies werk, werk,werk, is hulle baie lief vir die natuur en oefening is en stap dus daagliks langs die dam.
Intussen is daar ’n groot waarskynlik dat Prof. Daan jou kan voorkeer om sekere woorde uit te spreek.
Tags #class, #CTexT, #journalism, #nwu, Afrikaans, Interview