Die beginsel dat ’n persoon se goeie naam deur die reg beskerm word, is eeue oud en universeel. Dit was reeds deel van die Babiloniese reg wat in die 17de eeu v.C. in die Kode van Hammurabi saamgevat is. Die kode verwys onder meer na die beskerming van die goeie naam van beide getroude vroue en “gewyde maagde”.1 Hierdie reg was ook in die Romeinse reg vervat. In die agtste tafel van die 12 Tafels2 wat uit die 5de eeu v.C. dateer, word bepaal dat iemand wat ’n uitspraak of bewering maak wat oneer of skande aan ’n ander kan veroorsaak, met die dood strafbaar is. Gedurende die imperiale tydperk is dit ook as ’n misdaad beskou wat in sommige gevalle die doodstraf regverdig het.3 Die Romeinse reg het eeue later die grondslag gevorm vir die wyse waarop inbreuk op ’n ander se goeie naam (fama in Latyn) in verskeie lande hanteer is en steeds word.4
Ook wat die sogenaamde “barbare” betref wat aanvanklik buite die sfeer van die Romeinse ryk geleef het, was die beskerming van iemand se eer en goeie naam belangrik. Die Lex Salica5 het byvoorbeeld bepaal dat iemand wat ’n ander ’n “jakkals” of ’n “haas” noem, drie sjielings skadevergoeding moet betaal en as ’n vrou vals van losbandigheid beskuldig is, was die skadevergoeding 45 sjielings.6
Dis vraag is egter: Wie kan almal as die “iemand” na wie ons hier bo verwys het, beskou word? In hierdie artikel val die fokus in besonder op die posisie van ’n trust in gevalle waar die trust se goeie naam deur die modder gesleep word. Dat die antwoord op hierdie vraag nie bloot akademies is nie, blyk uit die volgende vereenvoudigde feitestel wat soortgelyk is aan een waaroor ’n landdroshof onlangs moes beslis. Hier is XY Trust ’n inter vivos-trust wat handel dryf in die verhuring van eiendomme. Die trust het ’n aksie vir skadevergoeding teen A en B ingestel omdat hulle in die dorp rondloop en vertel dat XY Trust skelm is en nie verhuurders se huurgeld oorbetaal nie. Die trust voer aan dat A en B se optrede nie net ekonomiese skade veroorsaak het nie, maar ook die goeie naam en aansien van die trust benadeel het.
Ons eerste indrukke oor hierdie feitestel was dat die trust natuurlik daarop geregtig is om vergoeding vir die benadeling van sy goeie naam te eis. Dit klink immers voor die hand liggend dat die trust benadeel is. Dit het egter vinnig geblyk dat ons eerste indruk ’n oorvereenvoudiging is en dat die regsposisie wat Suid-Afrika betref, glad nie so klinkklaar is nie. Hierdie verkennende ondersoek sal daarom eers fokus op ’n opsomming van die bestaande regsposisie in Suid-Afrika ten opsigte van beide die lasterreg en trusts. Dit sal gedoen word met verwysing na veral hofbeslissings oor die afgelope dekade. Hierna sal die soeklig verskuif na wat nodig is om XY Trust in staat te stel om sy goeie naam suksesvol te verdedig.
Wanneer iemand ’n persoonlikheidskrenking of iniuria gely het omdat ’n ander persoon sy aansien in die gemeenskap laat daal het deur ’n opsetlike13 inbreuk, kan die benadeelde genoegdoening14 of troosgeld met die actio iniuriarum eis.15 Die hof verduidelik in Van Gijsen16 soos volg:
Die skending van ’n persoon se reg op goeie naam of fama word in die Suid-Afrikaanse reg beskryf as “Laster” en gedefinieer as die onregmatige, opsetlike publikasie van woorde of gedrag aangaande ’n bepaalde persoon waardeur sy goeie naam, reputasie of aansien in die gemeenskap aangetas word.
Inbreukmaking kan plaasvind deur dit wat die inbreukmaker sê, maar kan ook deur geskrewe woorde, karikature17 en Twitter of ander elektroniese media geskied. Trouens, in die uitspraak in die Hoogste Hof van Appèl18 in Le Roux v Dey19 waarsku appèlregter Harms dat iets wat as ’n grap bedoel is, in sommige gevalle laster kan wees. Neethling20 som die regsposisie kort en kragtig op en verklaar dat laster enige handeling is wat die effek het om die persoon se aansien in die gemeenskap te laat daal en wat gevolglik sy of haar goeie naam krenk. Hy wys ook daarop21 dat dit ook ’n skending van ’n natuurlike of regspersoon se reg op identiteit kan wees indien iemand die plig het om die waarheid te verkondig en dit nie doen nie.
Die actio iniuriarum het sy wortels in ’n wraakaksie22 omdat die doel daarvan was om die krenking wat die benadeelde gely het, te neutraliseer.23 Alhoewel wraaksug tans nie meer die beweegrede vir die aksie is nie, speel dit klaarblyklik steeds ’n rol by die bepaling van die troosgeld.24. Die aksie het die bestraffende karakter wat dit in die imperiale Romeinse reg gehad het,25 verloor.26 Tog het die Hoogste Hof van Appèl onlangs daarop gewys dat die toekenning van nievermoënskade steeds ’n afskrikkingsfunksie – een van die belangrikste doelwitte van die strafreg27 – verrig.28 Daar is gevolglik steeds oorblyfsels van straf in die aksie te bespeur.29
Benewens die feit dat ’n lasteraksie (wat, soos reeds genoem, ’n burgerregtelike aksie is en nie ’n strafaksie nie) steeds elemente van wraak en afskrikking bevat, het die aksie ook ander unieke eienskappe. Eerstens hoef die eiser, anders as by die meeste ander onregmatige dade, nie al die elemente van die onregmatige daad te bewys nie. Sodra die eiser die bestaan of publikasie30 van lasterlike bewerings bewys het, tree weerlegbare regsvermoedens in dat die verweerder se optrede beide onregmatig en opsetlik was en is dit die taak van die verweerder om hierdie vermoedens op ’n oorwig van waarskynlikheid te weerlê.31
’n Tweede interessante aspek van laster en die aard van die persoonlikheidsnadeel is die vraag oor wat gekrenk word as iemand belaster word. ’n Logiese antwoord hierop sou wees dat dit gaan oor die vraag of, en in welke mate, die benadeelde subjektief voel dat sy goeie naam of aansien benadeel is. Uit die regsgeskiedenis en die uitsprake van die Suid-Afrikaanse howe blyk dit egter nie die geval te wees nie. Reeds in die Babiloniese reg was die genoegdoening ’n objektiewe “straf”, naamlik dat die oortreder “aan sy voorkop gemerk moet word”.32 In die moderne Suid-Afrikaanse reg word hierdie objektiewe siening voortgesit. In ons reg is dit nie belangrik of Jan Rap en sy maat ná die persoonlikheidskrenking subjektief werklik minder van die benadeelde dink nie, maar eerder of hulle optrede objektief die benadeelde se aansien nadelig beïnvloed het.33 So verduidelik appèlregter Brand in Media24 dat ’n mediese dokter genoegdoening sal ontvang as sy professionele reputasie benadeel word, selfs al voel hy nie self geskaad of beskaamd deur die opmerkings nie. Die verweerder sal hom ook nie kan verweer dat sy optrede nie die eiser gekrenk het nie.34
’n Derde aspek is dat die belangrikste wyse waarop vir die krenking vergoed kan word, slegs in klinkende munt is. Dit is so, alhoewel die persoonlikheidsregte wat benadeel is, nie “verhandelbaar” is nie en geen empiriese monetêre waarde het nie.35 In Dey wys die Konstitusionele Hof daarop dat howe gemeenregtelik nie ’n verskoning kan afdwing nie en dat selfs die aanbied van ’n onmiddellike verskoning slegs die bedrag van die skadevergoeding sal beïnvloed.36 Dit wil egter voorkom of hierdie situasie besig is om te verander. In dieselfde uitspraak37 dui die hof aan dat die gemenereg ontwikkel kan word aan die hand van die beginsels van geregtigheid wat in die Romeins-Hollandse reg gesetel is, sodat die reg ’n gesonde teelaarde kan skep vir versoening. In die finale bevel word die verweerders dus beveel om benewens die troosgeld ook ’n onvoorwaardelike verskoning aan die eiser vir die leed wat hy gely het aan te bied.38
Die regsontwikkeling dat ’n regspersoon hom op ’n lastereis kan beroep, het wat die Suid-Afrikaanse reg betref, reeds in 1906 ’n aanvang geneem toe die hof in Cape Times44 aanvaar het dat ’n “trading company” vir laster kan dagvaar indien sy handelsreputasie geskaad is. Hierdie aangeleentheid is vir die eerste keer in 1916 in die Appèlhof in Friend Newspapers45 te berde gebring waar die hof obiter die volgende oor ’n handeldrywende regspersoon gesê het: