Vloek: Hoekom daai blou woorde so lekker van die tong afrol
MOOI SIT, LELIK PRAAT
Vloekwoorde. Dis obseen, vulgêr, godslasterlik, taboe en moet 'gesensor word'. ELSABÉ BRITS kyk na die oorsprong van woorde soos 'maaifoedie', 'moer', 'neuk', 'fok' en 'blerrie' (en sommer 'n klomp ander knallers) en verduidelik hoe die brein reageer op taboe-woorde.
Image: KHOON LAY GAN
WOORDE is nie net 'n heenwysing nie, maar het 'n konnotasie. Dit het 'n emosionele inkleuring afsonderlik van die letterlike betekenis daarvan.
Die verskil is duidelik in hoe ons taboewoorde en hulle sinonieme ervaar, soos "feses" en "kak", verduidelik Steven Pinker, bekende kognitiewe sielkundige en taalkundige aan Harvard-universiteit in sy boek The Stuff of Thought.
Ons ervaring met vloekwoorde is diep in ons brein gesetel. Pinker verduidelik in die brein is onder meer twee sisteme betrokke: die limbiese sisteem wat 'n antieke netwerk is wat emosie en motivering beheer; en die neokorteks – die geriffelde oppervlak wat gedurende evolusie soveel ontwikkel het. Daar lê 'n mens se waarneming, beplanning, kennis en redeneringsvermoë.
Dit blyk dat die betekenis (denotasie) van 'n woord gekonsentreer is in die neokorteks, veral in die linkerhemisfeer, maar die konnotasie is versprei tussen die neokorteks en die limbiese sisteem – veral die regterhemisfeer. Die regterhemisfeer is nou betrokke by veral negatiewe emosie.
Die amigdala (een aan elke kant van die brein) reageer onwillekeurig op 'n vloekwoord – jy verstaan dit outomaties. Gedurende breinskanderings is daar gesien dié deel van die brein is baie besig wanneer jy 'n vloekwoord hoor of sê. Nog 'n struktuur is die basale ganglia, wat inligting verpak in verstaanbare stukkies, maar dit is ook die inhibeerder van gedrag.
Dit is hier – diep in jou brein waar jy reageer op vloekwoorde, of vloek.
'Kakhoog' in die Noord-Kaap
Woorde word taboe omdat ons dit internaliseer gedurende ons kinderdae en ons persepsies daaroor deur kultuur en sosiale norme aan mekaar oordra.
Studies wat gedoen is, wys mense reageer baie sterker op vloekwoorde in hulle moedertaal as in 'n tweede taal. Is "kak" en "drol" dieselfde as "shit" en "turd" vir jou, of nie?
Daar is baie wat 'n mens met "kak" kan doen: "kaksleg", "bekak", "uitkak", "kakspul", "kakpraat", "afkak", "vol kak", "kakstraat", "kak en betaal", "kak aanjaag" en "hy kak agter sy hakskene". Daar is selfs 'n plaas in die Noord-Kaap met die naam "Kakhoog".
Ons het dit geërf uit Nederlands en die oudste optekening daarvan is in Middelnederlands (omstreeks 1440) in die samestelling "cachuys" ("kakhuis").
'Stoeipoes' (dis 'n mooi woord)
Reeds in die 18de eeu het mense in Suid-Afrika "moer" (van "baarmoeder") gesê; dit is selfs opgeteken in 'n regsdokument. Vandag sal baie mense "de moer in" wees, maar dié konstruksie is nie Nederlands nie, vertel prof. Gerhard van Huyssteen van die Sentrum vir Tekstegnologie aan die Noordwes-universiteit. Dit moes hier ontstaan het.
Reeds in 1599 het die woord "poes" in Nederlands vulva beteken. Veral in die Saksiese streke van Nederland en die aangrensende Nederduitse gebiede het dié betekenis van die woord voorgekom.
'Die oorgebruik van vloekwoorde laat ons armer, want dit is ook die domein van die skerp en kreatiewe denkers, kunstenaars en skrywers.'
Die blyk dat die algemeenheid daarvan in Afrikaans toegeskryf kan word aan die aantal koloniste van dié gebiede hierheen in die tweede helfte van die 18de eeu. Hier is die betekenis behou.
Van Huyssteen sê in moderne Nederlands het die woord vele betekenisse, ook die van 'n kat, maar kan ook 'n "aantreklike, sensuele (jong) vrou wees, hoewel ek eintlik net die samestelling 'stoeipoes' (seksueel aantrekkelijke en vrijlustige vrouw) ken".
Ons weet eintlik min van ou Afrikaanse vloekwoorde en hulle geskiedenis is braak grond wat wag om ontgin te word. Waar baie woorde hulle taboebetekenis vandaan gekry het in Afrikaans is ook onseker, maar vele is nie Nederlands nie, soos "voël", "draadtrek", "velleklap", "kieriekap", "koek(ie)", "parra" en vele ander, vertel hy.
"Piel" is ook nie algemene Nederlands nie, maar wel die woord "piemel" (1867), wat ook "penis" beteken. Dit behoort tot die groep woorde wat nie gediftongeer het nie, soos "miet", "olienhout", "stiebeuel" en "tier". Die gediftongeerde Nederlandse vorm "pijl" het gewestelik ook die betetekenis van "penis", verduidelik Van Huyssteen.
Tog, in 1880 het Arnoldus Pannevis die woord "piel" in Afrikaans opgeteken, en dat dit dalk veel ouer in Afrikaans is, moet verder ondersoek word.
Baie woorde verloor ook hulle oorspronklike waarde, of mense het dalk vergeet wat dit eens was. Pinker verwys daarna as die eufemisme-trapmeul.
Sedert 1737 is die woord "maaifoedie" of "maaifoerie" (ook "mayfoedé") in die Kaap aangeteken as 'n vloekwoord. Dit is uit Maleis-Portugees en bestaan uit "mai"/"may" ("ma") en "foedee" wat vervorm is uit "fodér" (uit die Frans "foutre") wat "gemeenskap hê" beteken.
Dit het dieselfde taboewaarde gehad as "motherfucker" vandag in Engels, of die Nederlandse "moerneuker".
Vandag is dié betekenis verlore, want die woord het die eufemisme-trapmeul geklim. Nou beteken dit eintlik net "vabond" of "skurk".
Net soos "foeter", wat nou beteken om iemand te slaan, of lastig te wees, wat afkomstig is uit die Nederlanse "foeteren", afgelei uit Frans ("fourte") wat op sy beurt van Latyns kom – en dit is ook om seks te hê. So ook die Nederlandse woord "neuken" – wat beslis nog 'n vloekwoord daar is, maar vandag is "neuk" nie meer 'n vloekwoord in Afrikaans nie.
In 1939 het die karakter Rhett Butler (Clark Gable) mense ontstel, nie oor die stywe toemondsoen in Gone with the Wind nie, maar toe hy vir Scarlett O'Hara (Vivien Leigh) gesê het: "Frankly, my dear, I don't give a damn." Die vervaardigers moes 'n $5,000-boete vir daardie, nou legendariese, sin betaal.
"Blerrie" of "bleddie" ("bloody") se verbintenis met godsdiens en dat die oorsprong godslasterlik is, is deur moderne taalkenners en geskiedkundiges bevestig as verkeerd. Dit verwys nie na "By our Lady" nie, maar dit is só verstaan.
Dit kan moontlik na die "bloods" (die adel se gewoontes, "bloody rowdies"), of moontlik na menstruasie of bloed self verwys, maar die woord se taboegeskiedenis in die verlede bly 'n enigma.
Maar om een of ander rede was dit 'n reuse-taboewoord sedert 1750, veral in Brittanje. Dit was een van die allervreeslike woorde wat jy kon uiter en selfs die Britse polisie het nie die woord uitgeskryf nie, maar net "b----y" aangeteken.
Flou van skok
In 1914 met die eerste opvoering van Pygmalion in Londen het Eliza Doolittle gesê: "Walk! Not bloody likely. I am going in a taxi." Die gehoor het byna flou geword van skok.
En aan die ander kant het baie mense na die teater gegaan nét om daai woord te hoor. Daarom was dit so 'n vreeslike, erge belediging toe Lord Kitchener in 1902 vir Emily Hobhouse beskryf het as "that bloody woman".
'Vir "waaragtig" kry ons onder meer "wragtig", "wragtie(s)", "wraggies", "wrintig", "wrintie", "wrintlik", "allematjie", "allemattag", "allemattie", "allemittie".'
Van Huyssteen sê die semantiese verbleking kan gebeur as gevolg van verskeie faktore, onder meer oormatige gebruik, maar mense raak ook gedesensiteer vir die kragtige waarde van sommige woorde.
"Die proses van verdraaiing van woorde om hulle swakker te maak is ook interessant, maar in enkele gevalle juis om dit nog kragtiger te maak," sê Van Huyssteen. Só word Jesus dan "jissis", "jissie" en "jislaaik". "God" word "gots", "gotta", "gonna" en "goeiste". Vir "waaragtig" kry ons onder andere "wragtig", "wragtie(s)", "wraggies", "wrintig", "wrintie", "wrintlik", "allematjie, "allemattag, "allemattie, "allemittie".
Pinker meen dat baie samelewings nie meer geskok is om godslasterlike woorde te sê nie. Die woorde se voortbestaan sal ook afhang van tyd en plek. "My God!" word nie meer gesien as 'n vloekwoord in baie gemeenskappe nie. Ook sal niemand vandag meer vir Odin vloek, of seergemaak voel sou dit gebeur nie.
Die ergste taboes wat wel nog bestaan, al glo mense dalk nie meer daarin nie, is om "op iets te sweer" of iemand te vervloek. Soos: "Ek sweer op die lewe van my kind," selfs al is jy nie bygelowig nie, sal 'n ouer nie doen nie – die emosionele sielkunde hieraan dra ons nog saam. Ons vloek wel nie meer deur die gebruik van siekte nie – dit was eens gewild – soos om pokke of builepes aan ander toe te wens.
Vyf maniere om te vloek
Mense vloek volgens Pinker op vyf maniere: beskrywend (kom ons fok rond); idiomaties (jy het dit nou opgefok); uitskellend (fok jou, jou dom fokker!); empaties (ag, my fok, dis so oulik); en katarties (fok tog!).
Hoe ons die woorde gebruik en waaraan dit gekoppel word, gee daaraan verskillende waardes en betekenisse. Baie mense sal alleen in hulle motors heerlik sit en skel, maar dit nie by die huis voor hulle skoonouers doen nie. Of gereeld binnesmonds vloek, maar dalk nie hardop nie.
Pinker meen dat ons iets het soos 'n foutverwante-negatiewe gevoel. Die o-kak-golf, wanneer iets skeefloop. Indien jy 'n soogdier opsetlik of per ongeluk seermaak, sal hy omswaai en jou byt of probeer byt en 'n geluid maak. 'n Deel van sy brein word gesneller – en ons het ook nog daardie deel van die brein.
Skielike pyn, frustrasie of emosie sal 'n reaksie in jou limbiese stelsel sneller wat met negatiewe emosie verband hou, veral in die regterbrein. Die woorde wat jy sê, of dink, al is dit 'n eufemisme, of 'n verdraaiing van 'n vloekwoord, is 'n oorblyfsel van dié soogdierreaksie, omgesit in woorde.
Wat jy sal sê, is spesifiek tot die okkasie en die taal. Voor mense sal jy dit dalk temper en "Wetter!" skree, maar op jou eie in die tuin sal jy "stront" sê. Of dalk nie. Party mense vloek graag omdat dit juis uiting aan emosie gee.
Vloek help vir pyn
In 'n studie wat gedoen is, is gesien om te vloek help mense om pyn beter te hanteer. En sommer om beter fiets te ry ook.
Mense is gevra om neutrale woorde en vloekwoorde neer te skryf. Hulle is gevra om hulle hande in 'n bak yswater te sit en óf die vloekwoorde óf die neutrale woorde te lees. Die wat gevloek het, kon hulle hande 50% langer in die water hou en hulle het ná die tyd minder gekla oor die pyn.
Dit was dieselfde toe mense 'n oefenfiets moes trap – hulle het verder getrap. Dié navorsing in die vakjoernaal Neuroreport bevestig die feit dat vloek die baie primitiewe deel in die brein wat jou vinnig laat reageer sneller, jou hartklop verhoog en die adrenalien laat pomp.
'Mense wat vloek, word geassosieer met minder leuens en misleidende gedrag op 'n individuele vlak en meer integriteit op 'n sosiale vlak.'
Wanneer mense vloek, druk hulle uit hoe hulle regtig voel.
'n Internasionale span kenners het in 'n studie in die vakjoernaal Social Psychological and Personality Science bevind mense wat vloekwoorde gebruik, is minder geneig om te jok.
Is jou gevoelens en denke ongefiltreer wanneer jy vloek? Net soos die mense nie hulle taal filtreer om meer aangenaam vir ander te wees nie, so filtreer hulle ook nie hulle opinie nie. Jy hoor die waarheid.
Mense is gevra om hulle mees algemene en gunsteling-vloekwoorde neer te skryf en redes te verskaf. Hulle het toe aan toetse deelgeneem om te sien of hulle die waarheid praat, en of hulle antwoorde aangepas is om sosiaal aanvaarbaar te wees. Die mense wat meer vloekwoorde gebruik en neergeskryf het, het minder gejok.
Die bevinding was mense wat vloek, word geassosieer met minder leuens en misleidende gedrag op 'n individuele vlak en meer integriteit op 'n sosiale vlak.
Daar is natuurlik 'n verskil tussen vloekwoorde gebruik en om mense te beledig. Pinker tref ook die groot onderskeid. Dit is een ding om te sê dit is vandag kakkoud, en iets anders om iemand persoonlik te belaster.
Van Huyssteen gaan saam met 'n span ander navorsers begin met 'n groot navorsingsprojek oor vloek in Suid-Afrika. Die navorsing gaan ook multidissiplinêr wees om soveel as moontlik van vloek te wete te kom.
Hy vertel vloek dui ook magsverhoudinge aan. "Aan die een kant is rassistiese en ander diskriminerende skelwoorde fassinerend, veral ook die mag wat 'n geuiterde woord oor mense het, en aan die ander kant tree dit op as merkers van sosiale kohesie en/of mag. Byvoorbeeld, wat is die samelewing se verskil in sieninge oor mans en vroue wat vloek? En hoe mans en vroue verskillend vloek."
Vloekwoorde is 'n unieke eilandjie, 'n mikrokosmos waarin byna álle aspekte van taal bestudeer kan word – van die fonologie (dink aan die verskil tussen "fok", "FÓK" en "fooooooook") en die morfologie (byvoorbeeld vloekwoordinlywing, soos in fan-fokken-tasties, maar nie fantas-fokken-ties nie) tot taalveranderings soos hoe ons by "fokken", "fokkit" en "fokkol" uitgekom het.
Domein van kreatiewe denkers
Volgens Pinker sal die oorgebruik van vloekwoorde ons armer laat, want dit is ook die domein van die skerp en kreatiewe denkers, kunstenaars en skrywers. Mense wat dit aanwend net op die regte plekke.
Sensuur en erge preutsheids maak van kunstenaars en geskiedkundiges leuenaars, en ondermyn die verantwoordelikheid van volwassenes om te leer hoe die lewe geleef word in wêrelde ver van hulle, sê hy.
Met vloek kan jy protes aanteken, lag, huil, kwaad word, kreatief wees, gril, vrees uitdruk, beklemtoon, verbaas wees, woede uitdruk en selfs empatie toon. Daar is niks soos 'n knaller op die regte tyd nie. Kaklekker.
Om nuus oor prof. Gerhard van Huyssteen se vloek-navorsingsprojek te lees, registreer solank by www.vloek.co.za.
Bronne: Die Taalkundige Gedrag van Vloekwoorde in Afrikaans(Anna Elizabeth Feinauer); Etimologiewoordeboek van Afrikaans; The Stuff of Thought: Language as a Window into Human Nature(Steven Pinker); Pharosaanlyn; Neuroreport 20(12):1056-60 · September 2009; Frankly, We Do Give a Damn: The Relationship Between Profanity and Honesty; https://www.etymonline.com; en World Wide Words.