'n Afrikaans na Apartheid — alternatief
'n Afrikaans na Apartheid
March 18, 2016 by Nico de Wet in Wiaan Visser
Dat Afrikaans wel die taal van die onderdrukker was, is 'n feit soos 'n koei. Soos vele ander feite wat my ongemaklik laat, moet mens egter nie wegskram daarvan om dit te erken nie. In ontkenning bereik ons niks. Deur die Afrikaanse taal te gebruik as 'n instrument van onderdrukking het die Apartheidsregering beide die wat onderdruk is daardeur, en die taal self 'n onreg aangedoen. Vandag is die letsels van sulke verwronge beleide op ons taal, en op ons land, duidelik sigbaar in die mees onlangse golf van proteste wat oor die land uitgebreek het.
Die strukturele aard en effek van veral opvoedingsbeleid lei daartoe dat hierdie onderdrukking egter nie geëindig het met Apartheid nie. Afrikaans is tot 'n mindere mate steeds die taal van die onderdrukker. 'n Soortgelyke vorm van onderdrukking vind nog steeds plaas elke keer wanneer iemand van kwaliteit opvoeding ontneem word omdat dit alleenlik in Afrikaans beskikbaar is. Die groei en ontwikkeling wat Afrikaans in die akademie onder die Apartheidsregering ervaar het, is immers 'n direkte gevolg van die voorrang en status wat dit geniet het as die taal van die onderdrukker. Daar lê ironie daarin dat dieselfde waar is van Engels, en tog staan Engels gereeld teenoor Afrikaans – gelyktydig 'n taal van onderdrukking en bevryding.
"Afrikaans is essentially a language that has developed here, and I think in many instances in its idiom, it relates much better to African languages, but English is completely foreign..."
— Steve Biko, Mei 1976.
Die swartbewussynsaktivis Andile Mngxitama het 'n paar weke terug die uitlating gemaak dat Afrikaans nes die grond in Suid-Afrika gesteel is, en dat die taal gedekoloniseer moet word. Ek is onseker wat die dekolonisasie van die Afrikaanse taal sal behels. Afrikaans is immers 'n taal wat diep gewortel lê in die koloniale projek. 'n Mengsel Nederlands uit die sewentiende eeu, die tale van die oorpronklike inboorlinge van Suid-Afrika en die tale van die slawe wat uit die Ooste hierna toe gebring was. Waar ek wel met Mngxitama saamstem is dat die wit Afrikaner steeds oorwegend eensydige beheer oor die taal en sy mees invloedryke instansies uitvoer. Daar is natuurlik uitsonderings, maar nie veel nie. Ons huiwerigheid om transformasie in die taal self te aanvaar dien ook as bewys. 'n Puriteinse Afrikaans met 'n volronde uitspraak word steeds aan ons voorgedra asof "Praat net suiwer Afrikaans" die elfde gebod was; terwyl dit geensins die meerderheid Afrikaanssprekendes se manier van praat weerspieël nie.
Ek glo nie dat dit werklik moontlik is om taal en identiteit van mekaar te skei nie. Van kind af, toe ek nog onskuldig was, konseptualiseer ek die wêreld rondom my in Afrikaans. Op 'n kognitiewe vlak het taal 'n enorme impak op die manier waarmee ons met die wêreld omgaan. So is daar byvoorbeeld tale waarin blou nie as kleur bestaan nie, waarin blou net nog 'n skakering van groen is. Dié wat grootword in hierdie tale sukkel om tussen verskillende skakerings van blou en groen te onderskei. Daar is ander tale wat alleenlik van ordinale teenoor persoonlike aanwysings gebruik maak wanneer dit by rigting kom. In hierdie tale bestaan daar geen links en regs nie, maar alleen Noord en Suid. So was daar 'n tyd in my lewe toe konsepte net bestaan het, omdat hulle in Afrikaans bestaan het. Die nommers van die huistelefone van my maats bestaan net in Afrikaans. Almal in die Bybel was Afrikaans, veral Jesus en die dissipels. Nagmaal. Muisneste. Huppelkind. Appelkose. Dennebolle. Braai. Tolgooi. Kersvader. Louvrestraat ses en twintig. Die Paarl. Wegkruipertjie. Al hierdie dinge het net vir my bestaan, en bestaan tot 'n mate nog steeds net vir my, omdat dit in Afrikaans bestaan het. Ek sukkel om daarmee vrede te maak dat die taal van my kinderdae intrinsiek sleg is. Ek dink nie dit is nie. Om te aanvaar dat dit intrinsiek sleg is, is om my jeug te verloor, en wat is 'n mens sonder jou jeug. Nietemin sukkel ek om my opvatting en ervaring van Afrikaans as kind met die onderdrukkende en politieke opvatting en belewenis van Afrikaans te versoen.
"En as daar nie hoop vir Suid-Afrika is nie
is daar ook nie meer hoop vir my kinderdae nie.
Ek kan nie sonder my kinderdae nie."
— Danie Marais, Na die Vakansie
Ek dink deel van die rede waarom die beskrywing van Afrikaans as die taal van die onderdrukker so 'n emotiewe reaksie in my ontketen, is omdat ek 'n behoefte het dat hierdie sentrale deel van my identiteit nie vir ewig gevlek sal wees nie. Breyten Breytenbach het myns insiens 'n soortgelyke begeerte omskryf in sy toespraak aan die Konvokasie toe hy sê dat hy 'n behoefte het om 'n Afrikaner Suid-Afrikaner Afrikaan te wees. Ek deel nie dieselfde angs as Breytenbach en vele ander ouer Afrikaners oor die voortbestaan van die taal nie. Dit is nie so maklik om 'n taal te vernietig nie, en as dit was, dan is die voortbestaan daarvan waarskynlik ook nie in wit hande nie. My ongemak lê daarin dat iets wat so sentraal tot my identiteit is, iets waarvoor ek so lief is, en iets waarvan ek nie afstand kan doen nie, dieselfde ding is waarteenoor soveel weersin bestaan. Die ironie is natuurlik dat dit net ons eie skuld is, ons verwronge poging om ons taal op ander af te dwing.
Hierdie ongemak dryf my nie soos vele ander om die taalkundige onreg te probeer ontken of vermy nie, maar eerder om te poog om dit aan te spreek. Afrikaans is net 'n taal, en tog soveel meer. In sy kern bly dit, soos ander tale, net 'n metode van kommunikasie, 'n manier om bedoeling oor te dra. Afrikaans was die taal van die apartheidspolisieman, van die monster waarteen lewens verlore is. Gevolglik moet ons nie poog om die taal of onself te verontskuldig nie. Die dekolonisering van die taal sal myns insiens behels dat ons die taal self ook bevry van sy tragiese verlede. Dit is immers nie net die taal van die Apartheidspolisieman nie, dit is ook die taal waarin kinders vir hul ouers nag sê voordat hulle in die bed klim, die taal waarin bemindes skelm boodskappe stuur in die nanag. Dit is die taal op die grafstene van sommige van die mees edele vryheidsvegters en die taal waarin miljoene Suid-Afrikaners hul interaksies met mekaar voer (waarvan die meerderheid nie wit is nie). Dit is tog net 'n taal, en tog soveel meer. Ek dink nie ons weet wat Afrikaans sonder apartheid sou wees nie, maar ek dink wel dat daar 'n Afrikaans na Apartheid bestaan.