'Die man en sy woorde sal nooit sterf' | Netwerk24
Deur Aj Opperman 26 Oktober 2020 21:30
Stephen Gray het 'n groot liefde vir Herman Charles Bosman gehad.Foto: Athony Akerman
So huldig Darryl Accone, 'n goeie vriend, die skrywer, digter en letterkundige wat Donderdag in die Milpark-hospitaal in Johannesburg dood is.
Gray (78) het onlangs 'n beroerte gekry en het ook kanker gehad.
Benewens romans, kortverhale en gedigte is hy die skrywer van onder meer die biografieë Life Sentence: A Biography of Herman Charles Bosman oor die skrywer van Groot Marico en Beatrice Hastings: A Literary Life.
Hy is op 30 November 1941 in Kaapstad gebore en het aan St. Andrews in Makhanda (destyds Grahamstad) skoolgegaan.
Hy het aan die Universiteit van Kaapstad (UK) gestudeer en later ook aan die Universiteit van Cambridge in Engeland en die Universiteit van Iowa in Amerika.
Hy het in 1992 as professor in Engels aan die destydse Randse Afrikaanse Universiteit (nou die Universiteit van Johannesburg) uitgetree.
Hy was die redakteur van heruitgawes van klassieke Suid-Afrikaanse tekste soos Jock of the Bushveld deur sir Percy Fitzpatrick en Traveller to the East deur Thomas Mofolo.
Gray se debuutroman, Local Colour, het in 1975 verskyn.
"Gray het met voortreflikheid, nadruklikheid en vernuf aan weerskante van die letterkunde gestaan: as skrywer en as kritikus," sê Accone.
Stephen Gray Foto: David S. Smith
"Hy het gereeld vir Weekly Mail en sy opvolgpublikasie, Mail & Guardian, geskryf. Sy joernalistiek het uit letterkunde, reis en literêre ondersoek­artikels bestaan."
Henk Tredoux, 'n jare lange vriend wat op universiteit in die 1980's by hom klas gehad het, sê Gray het as Engelssprekende vir hom meer van sy eie kultuur geleer as sy eie mense.
"Hy was wyd belese in Afrikaans. Ek is saam met hom na Wuppertal. Hy het 'n slypskool oor Bosman in Groot Marico aangebied. Ons het na soveel herdenkings van veldslae gegaan.
"Jy het altyd geweet waar jy met hom staan. Moderne tegnologie het hom dwars in die krop gesteek. Hy was mal oor reis en navorsing. Vir hom het navorsing beteken jy besoek die argiewe. Hy het nie toegang tot YouTube gehad nie, maar die laaste ding wat ons saam gekyk het, was 'n video oor die dood van Shaka op YouTube op my foon."
"Maar jy moes hom goed ken om werklik sy humor te verstaan. Hy het altyd die draak gesteek met die politiek."
Hy was lief vir flieks. Hy het onlangs nog na die Rosebank-winkelsentrum gery om 'n fliek te gaan sien.
"Vier weke gelede het hy nog op sy eie na die Walter Sisulu Botaniese Tuin aan die Wes-Rand gery om na die arende te gaan kyk. Hy het 'n groot belangstelling in die natuur gehad."
Die digter Johann de Lange het Gray in die 1980's ontmoet.
"Ek was in my vroeë 20's en het een keer saam met John Kannemeyer by Stephen aan huis gekuier. Stephen het vertel oudpres. FW de Klerk is in daardie huis gebore. Hy het in daardie stadium twee Britse gay skrywers op besoek gehad, baie camp. Die een se naam was Francis King, die ander een se naam het my ontglip.
"Ek wil my verbeel ek het die ervaring in Vreemder as fiksie (De Lange se kortverhaalbundel) verwerk, maar in watter verhaal, weet ek nie.
"Stephen het my ook 'n keer of wat genader vir Engelse vertalings van Afrikaanse verse.
"Hy was 'n liewe mens, onskadelik, 'n regte jintelman."
Die dramaturg en akteur Paul Slabolepszy skryf op Facebook oor sy jare lange vriend: "Stil en pretensieloos. Hy was 'n literêre reus met 'n omvattende liefde vir Herman Charles Bosman."
Slabolepszy het opgetree in Gray en Barney Simon se toneelstuk Cold Stone Jug, gegrond op Bosman se gelyknamige boek, wat handel oor sy tyd in aanhouding in die Pretoria- Sentraal-tronk.
"Dit was een van die hoogtepunte van my akteursloopbaan. Stephen was 'n wonderlike vriend en was altyd beskikbaar vir 'n geselsie oor die kuns en vakmanskap van stories vertel. Mag jou reis steeds glorieryk wees, Stephen. Ek sal daardie ondeunde grinnik mis en die vonkel in jou oog. Jou entoesiasme, jou aanmoediging en jou diepe liefde vir teater."
Die satirikus Pieter-Dirk Uys beskou Gray as sy mentor.
"Hy was die eerste persoon om my by te staan in die slagveld van verbannings. Dit was in 1976 en ek sit met twee dramas wat onwettig verklaar is. Hy't 'n paar woedende woorde uitgespoeg, hard gekekkellag en my aangemoedig om my moed en my pen op te tel.
"Syne was altyd die eerste oë op 'n nuwe teks. Die detail in sy kritiek was noodsaaklik en opbouend. Sy breë sin vir humor was aansteeklik, sy onafhanklikheid uniek en iets om na te strewe."
Uys sê Gray is dood sonder 'n rekenaar, selfoon of sosiale media.
"Net uiteindelik 'n antwoordmasjien omdat ons daarop aangedring het, want ons wou boodskappe los!"
Uys onthou Gray was altyd aan die werk, lees en skryf.
"Hy het elke plaaslike teaterstuk gesien, elke fliek met subtitels gekyk, elke nuwe boek gelees. Uit al ons skrywers met ons tegniese komper-vaardigheid, het hy nooit ophou skryf nie en tog meer gepubliseer as die meeste van ons.
"Net omdat hy nou êrens anders skryf, beteken nie dat ek nie met elke sin sal wonder 'wat sou Stephen hiervan dink' nie. Ons land se woorde sal maerder word sonder die kos van sy toewyding."
Tredoux onthou Gray se stappies deur Killarney.
"Hy sou my altyd vertel hoe mooi die jakarandas bot. Ek het hom dan vertel van die mooies in Pretoria, maar hy sou altyd sê dié by hom is die mooiste. En nou het die jakarandas daar begin bot. 'n Mens wil amper sê die jakarandas het net vir hom gewag."