WIE skryf WAT, HOE maar veral HOEKOM? deur Toom | Bydraes | Woes - Kreatiewe platform vir Afrikaans
Afrikaans nes Engels is 'n bastertaal. Dit weet ons al; oor die ontstaan van Afrikaans het ons geleer dat het taal verskeie "taalpeetjies" gehad het, naamlik die Hollands van die sewentiende eeu, die destydse seemanstaal, Maleis, Fraans, die Strandlopers se Khoi, Duits, Engels en al die Bantoetale in Suider-Afrika. (Portugees ook? Waarskynlik.)
Ons het geleer dat Engels nog altyd bereidskap toon om woorde uit ander tale op te neem en eie te maak, "om die taal te verryk", 'n Paar voorbeelde: camouflage, garage, engagement uit Fraans, Blitzkrieg uit Duits, maelstrom uit 'n skandinawiese taal, banana en chutney uit 'n oosterse, minestrone uit Italiaans, impi en assegay uit Zoeloe, en uit Afrikaans kom daadsaaklik ook woorde: swock, raugh en naarchey by voorbeeld. Om dit "eie" te maak moet die Ingelsman dit óf anders uitspreek om die spelling te behou, óf anders spel om die klank te behou. Voorbeelde van eersteres is (Afrikaanse skryfwyse) kêmmeflaadj, ghêrridj, 'ngheidjmin', blits, meilstroum; banana en chutney is waarskynlik die naaste wat die Engelse spelwyse aan die oosterse klank kom, dan kom maainstroun(!), impi bly so, êsseghei. Afrikaans gee hier die voorbeelde van die tweede manier: Nartjie kan ons gou uitmaak, swak miskien ook, maar wie kan die betekenis van rof (rowwe boerekêrel) raai; wie kan reims, reimpy as rieme en riempie herken?
In Afrikaans het soortgelyke oornames van die peetjies ook plaasgevind. Maar – hier kom dit! – dit maak nie 'n taal uit nie. My fraanse kollega het wel gesê dat mens sonder om vokabels te leer 'n taal nie kan praat nie. Dis waar, die basis van 'n taal is die grondwoordeskat. Wat ek daarmee kan dóén, is egter wat tel: Vrae stel, bevele gee, soete nietighede by maanlig fluister, 'n politiese tirade uitbasuin, verwondering uitspreek, peinsend alle moontlikhede van 'n kwaai probleem deurgaan, opweeg, verwerp, van voor weer begin, debateer, besluit, ... 'n gebed aan die Allerhoogste rig.
'n Paar jaar gelede was sondags 'n program op RSG: Die Tale wat ons Praat. Hoeveel tale praat 'n mens? Daar's jou praktiese daaglikse omgangstaal, jou kerktaal, jou taal by die werk met die kollegas en die baas, jou verenigingstaal saam met jou sportvriende, kroeggeselskap, kampeer-, jag- of bergklimbroers en -susters, ens. Van Frederik die Grote van Pruisse word vertel dat hy sou gesê het: "Met my ministers, offisiere en boodskappers praat ek Fraans, my vrou Italiaans, my kneg Engels, en my perd Duits." Die storie is in veranderte vorm oral in die wêreld te kry waar emigrante uit verskillende lande in 'n ander land mekaar leer ken het en saamwoon, en die laaste sin is gewoonlik " ... en die finansiële dinge maak ons in Engels."
Nou is dit so, dat ons sporttaal en ons kerktaal en die taal wat ons met die vriendin fluister, ensovoort, baie ooreenkomste het – dis die hooftaal; afwykende dele kan as vaktaal, jargon, slang, streektaal, ens. aangesien word. As ons formeel iets wil sê, verduidelik, vasstel, benodig ons die hooftaal, en hy het reëls wat ingehou moet word om verstaanbaar te wees. En al die afwykende afdelings bly in meer of minder los verbinding met hierdie hooftaal soos planete in hul wentelbane. (Alle tale verbaster mettertyd en die reëls verander bietjies-bietjies langsamerhand.)
Belangriker as alle reëls en regulasies is die hoflikheid, wat ons sê dat ons só moet praat dat hy wat luister, dit kan verstaan. As ék met die hand skryf, moet dit so ordentlik wees dat jý dit kan lees. Dít verlang ons sosiale bewussyn van ons. So ver wat die oordra van inligting betref.
Om 'n atmosfeer te skep, in 'n lied of gedig of op 'n politieke plakaat of as iemand preek byvoorbeeld, kom die verbeelding se krag, die kunssinnigheid, die binneste gevoele op, en dit laat die planete swenk en swaai en kurwes draai. Dit bring die mooigeid (en as ek wil, ook die lelikgeid) te voorskyn.
Nou die dag is in 'n bydrag die vraag opgewerf of 'n besondere manier van praat "hoogdrawend" sou wees of nie. Hang dit nie hiervan af nie:
As woefkardoes en koekstruif ordentlike woorde is, kan hulle oral en te alle tye gebruik word; daarteen is doghiebêk en traaifel eintlik sulke planeetwoorde en behoort in die een of ander wentelbaan. ( Dit kan by die tiekiedraai behulpsaam wees.)
In Oosterryk is die atoomkrag afgeskaf, en die skoolowerheid het verlang dat alle skole dadelik in die sesde of sewende klas atoomkrag moes deurneem. 'n Besondere skoolsoort het geweier: "Die kinders is nog te klein om enigiets daarvan te begryp; wat julle wil hê, is manipulasie, is indoktrinasie. By ons is stof vir die sewende klas die stoomenjin en die verbrenningsmotor; atoomkrag is in elk geval, al dekades lank - nie net nou skielik nie - een van die hooftemas in die elfde klas; dáár kan die leerders dit verstaan. In die twaalfde is hulle ook in stand om die geslegslere (seksuaalkunde) te verstaan, en glad nie in die derde, vierde (!) nie."
Toe ek meer as 'n halwe eeu gelede deur die Transkei geryloop het, kom 'n ou man op my af: "Die volgende kar kom eers oor 'n uur." En daar vang hy aan, my uit te vra oor die gang van die wêreld; ek weet nie meer of dit Korea of Indo-Sjina was nie, maar êrens was daar 'n brandherd, en hy wou dringend ingelig word; hy het mos g'n radio nie, en die koerante wat hy kry is seker al 'n maand oud. Hy het sy oorwoë mening in verskeie sake van wêreld- en lands-politiek uitgespreek.Ons het 'n geraadbraakte mengsel uit Afrikaans, Engels en Fanagalo gepraat, maar ons gesprek was op 'n verhewe vlak. Daar was geen nood om die Engelse F-woorde te gebruik, of awesome of dude of vergelykbare modewoorde wat destyds in omloop was nie. As doghiebêk sóú voorgekom het, dan was dit omdat geeneen van ons op die inheemse woord kon kom nie.
Astrid Lindgren, die skepperin van Pippi Langkous, het in 'n boek met haar herinneringe in, gemeen: "Jy kan oor enigiets skryf wat jy wil ... jy kan oor geslegsverkeer skryf, ABER DAN MOET JY DIT SÓ SKRYF DAT DIT KINDGEREG IS, DAT 'N KIND DIT KAN BEGRYP!" Sy self het, sover ek weet, nooit daaroor geskryf nie. Ewe derhalwe.
Hoe dit daartoe kom dat iemand (byvoorbeeld ek) skryf, is dat hy iets wil meedeel: sy vreugde – sy algemene lewensvreugde, sy lus om te lewe na 'n swaar of donker tyd, 'n antwoord op 'n vraag wat hom so lang gepla het, 'n besluit om 'n toekomspad in te slaan, 'n ontdekking of ervaring wat hy gemaak het; sy treur – sy mislike lewensomstandighede, 'n probleem wat hom baasgeraak het en wat hy nie kan oplos nie, rou oor mense, tiere of teenstande wat hy verloor het en vermis, fisiese pyn en geestige smart; derdens, sy verwondering – oor 'n natuurverskynsel, oor 'n wetenskaplike ontdekking, eenvoudig sy fabuleer- of vertellus, of negatief "... dat mense só sleg kan wees ..."; vierdens, sy eenvoudige lus aan mededeling; vyfdens; sesdens; ... Ag ja, ook om inligting uit te ruil.
In elke besondere geval is daar 'n innerlike dryfveer wat hom daartoe aanspoor. Dis die "Waarom-" of "Waartoe-"vraag (antwoord: "om te ...") in die toekoms gerig. "Wat wil jy bereik?" Die ander vraag, na die ontstaan van die vraery: "Hoe kom jy daarop ...?" "Wat het jou besiel, of daartoe verlei?" is in die verlede gerig en dui ook op 'n innerlike motivering.
Om wat vir 'n rede skryf iemand op die manier soos hy daar skryf? Dit skyn my dat daar 'n verandering aan die dryfveer aangebring is: Óf 'n bedekking, verhulling, afdonkering (miskien ook opheldering?); óf iets is daartoe gestel soos 'n soort hulpmeganisme. Dit gebeur in die mens se gees en moenie as iets materieels beskou word nie! Ek kan nie oor iemand anders praat nie, (ek het nie die geld vir die advokaat nie). Ek kan net oor myself skryf en miskien kan jy vir jouself afleidings trek?
Twee lede van die woesbende het kommentaar gelewer oor 'n stuk van my; die ene sê, ek sou skryf asof ek die HAT gesluk het, of soiets, die andere meen dis soos 'n vertaling uit Duits. Eerstens het ek die HAT (én 'n dik Wörterbuchwoordeboek) gedurig hier aan my linkerellenboog, Nie dat ek altyd daarin lees nie, maar hulle is daar. Tweedens het ek meer as my halwe lewe in Duitsland verbring – en dit het afgeverf, waarvoor ek oneindelik dankbaar is: Dit het orde in my slordige lewe gebring, het my geleer om op kleinste dingetjies te let en nie die geheelbeeld te verloor nie – so goed ek kan, natuurlik. Dus lyk my styl vir 'n buitestaander – dis julle almal natuurlik – "hoogdrawend", opgeblaas; pedanties ook nog daartoe?
As englishspeakingsouthafricanbybirthyouknow het ek iets by die geboort saamgelewer gekry (en soos ons weet is die konvertiete die radikaalste fundamentaliste: Ek sal waarskynlik op verlore poste aanhou veg wanneer almal reeds in die konsentrasiekampe op hul kussings sit en Geneefse Konvensies uitlê.) As afgeverfde Duitser het ek 'n besondere aard van toenadering tot 'n tema, ordnend, sorterend, rangskikkend soos in 'n beet of 'n blompot of 'n Kandinskiskildery. En as blikskottel sê ek my sê op my aard en wyse, verstaan! En ek het g'n Frank Sinatra nodig om my voor te blêr nie, nè! Basta! (So praal ek hardop voor die mense, maar hoe is dit werklik hier binne-in in my sieletjie?)
WIE: Hy/sy wat skryf het 'n innerlike aansporing uit sy eie ek; dis geestig van aard maar berus waarskynlik deels op sy waarneming van sy omgewing;
WAT: Dit wat geskryf word, hou bogenoemde innerlik besig; dit interessier hom en kom moontlikerwys uit sy ondervinding en ervaring;
HOE geskryf word, hang van die stof af, die uiterlike omstandighede om sy skryfplek tot by die noord- en suidpool, die innerlike ingesteldheid van die skrywer; en moenie die beoogde, verhofte leser(s), of "teikenpublikum" vergeet nie;
HOEKOM: Net die Allerhoogste weet: Soos die wind oralheen oor die land waai en oralvandaan kom, waai die gees onbeheers, ongeteuel deur die ruimtes en beroer iemand te enige tyd êrens. Dan is jy gepak, dan word jy gery, dan kry jy jou straf. So issit.
In my kwaad ondersteun lommerte my in sy gedig ,Kijk!' van
17e. September 2012
7 jaar 6 maande 2 weke 1 dag 21 ure oud
Hierdie is 'n stuk om oor-en-oor te lees, want dis nie sommer net vinnig en maklik lees nie, maar jy het my gedagtes op gallop gesit en nou het daar diepe self-ontleding 'n aanvang geneem.
Ja voorwaar, so issit!
8 jaar 4 maande 5 dae 8 ure oud
Nadat ek jou stuk met aandag gelees het, sit ek nou hier by myself en dink: taal is in die eerste plek 'n kommunikasiemiddel. Die taal waarin hierdie stuk geskryf is, is definitief nie Afrikaans nie (!), maar ek kan woord-vir-woord verstaan en dis keurig en weldeurdag aangebied en jy het 100% duidelik met my gekommunikeer. Ek lees graag jou bydraes.
8 jaar 4 maande 1 week 14 ure oud
Lekker gelees, hoogere woorde en al. Letters maak woorde en woorde het krag ! Selfs lewe en dood se soort krag! Praat is ook nie altyd net met spreektaal nie, of skryftaal nie, daar is reaksie taal, handgebare, lyftaal en elke mens se unieke
hartstaal. Dankie vir die deel en welkome leerstof.
8 jaar 4 maande 1 week 2 dae 5 ure oud
nee, ek sien nie die twee vriende as steurend aan nie.
Ek berig slegs dat hulle iets raakgesien het wat ek miskien nie self kon waarneem nie: Ek kan my self nie so goed sien nie; ek het die spieël van ander mense se oë nodig.
En/of hulle kommentare.
(Hoei, ek het die geheimnis van die kolletjies ë ontdek!)
8 jaar 4 maande 1 week 2 dae 9 ure oud
Wie skryf wat, hoe, hoekom
Ek het hierdie bydrae baie interessant gevind. Veral die slotsom is treffend.
8 jaar 4 maande 1 week 2 dae 11 ure oud
Die Gees en geeste.
Moenie jou steur aan kommentaar waarin beweer word dat jy 'n woordeboek ingesluk het of jou Duitse agtergrond laat deurskemer nie. Ek hou daarvan. Dieselfde geld vir Hollanders, Swede, Portugese en sulkes.
Ek hou nie van die gebruik van geykte Engelse woorde soos "show" en "fine" nie. Ek hou nie van enige skryfsel waarin meer as 40% van die woorde dieselfde is nie. Ek het 'n program wat 'n skryfsel ontleed in
*getal verskillende woorde
*gemiddelde getal letters in woorde
*gemiddelde getal woorde in sinne
Dit vertel 'n mens gou waaraan die skryfsel mank gaan.
Jou laaste paragraaf
"HOEKOM: Net die Allerhoogste weet: Soos die wind oralheen oor die land waai en oralvandaan kom, waai die gees onbeheers, ongeteuel deur die ruimtes en beroer iemand te enige tyd êrens. Dan is jy gepak, dan word jy gery, dan kry jy jou straf. So issit."
is een van die treffendste besinnings wat ek nog ooit na duisende der duisende ure se studie in baie tale teegekom het.
Fundamentaliste asook ateïste gryp my dikwels aan die keel omdat ek evolusie teorie aanhang (eintlik is dit die teorie van OS - Onomkeerbare Selforganisasie), maar steeds ook die Allerhoogste van die bybel. Ek het duisende ure in wildernisse gespandeer. Jou laaste paragraaf vertel hoe 'n mens daar van God bewus word - hoe Gees en gees mekaar ontmoet - hoe die skepping OS vertoon - hoe God in Adam Sy eerste vriend gevind het.
8 jaar 4 maande 1 week 2 dae 23 ure oud
Baie dankie, Toom, vir hierdie insiggewende skrywe...ek leer deurgaans as afgeverfde Engelsman, soos jy jouself aldus as afgeverfde Duitser aanspreek...ek hou nogal daarvan...en het hierdie baie geniet. Gaan by my gustelinge voeg sodat ek weer deur kan lees.