Alhoewel Wallies 'n minderheidstaal is en dus bedreig word deur die oorheersing van Engels, het ondersteuning vir die taal in die tweede helfte van die 20ste eeu, tesame met die opkoms van nasionalistiese politiese organisasies soos die politieke party Plaid Cymru en Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (die Walliese taalvereniging), gegroei.
Van die 12de tot die 14de eeu kan 'n mens praat van Middel-Wallies (of Cymraeg Canol), waarvan meer oorbly as uit enige ander tydperk. Dit is die taal van byna alle oorlewende vroeë manuskripte van die Mabinogion, alhoewel die verhale self beslis baie ouer is. Middel-Wallies is redelik verstaanbaar, alhoewel met 'n bietjie moeite, vir 'n hedendaagse Wallies-spreker.
Moderne Wallies kan in twee tydperke verdeel word. Van die 14de tot die 16de eeu word 'n Vroeg-Modern-Wallies, wat deur Dafydd ap Gwilym gebruik is, en daarna 'n Laat-Modern-Wallies gepraat, wat begin met die bybelvertaling van William Morgan in 1588. Soos met die Engelse eweknie, die Koning James Weergawe, het die Bybel 'n stabiliserende invloed op die taal gehad en het die hedendaagse taal nog steeds die selfde Laat Moderne etiket van Morgan se taal. Uiteraard het daar daarna nog klein veranderinge met die taal gebeur, soos altyd in lewende tale.
Stygende ingryping deur die Britse staat het 'n groot invloed op die status en gebruik van Wallies gehad. Wallies is as agterlik gesien en as 'n hindernis tot ontwikkeling. Veral die gebruik van Engels as onderrigmedium in Wallis het 'n groot impak op die taal gehad. teen 1870 is 'n volledige netwerk van Engel-medium skole in Wallis gevestig en teen 1880 is skoolgaan verpligtend gemaak, Dit het beteken dat alle Walliese kinders van vyfjarige ouderdom af onderrig in Engels ontvang het. gevalle waar kinders gestraf is vir die gebruik van Wallies in skoolgange of op die speelgrond is ook wyd aangemeld.
As 'n konsonant sel twee tekens bevat, dui die eerste op 'n stemlose konsonant en die tweede op 'n stemhebbende konsonant.
Die stemlose frikatiewe laterale alveolaar wat as ll geskryf word, word baie keer as besonder aan Wallies beskryf; Engelssprekendes benader die klank baie keer met thl of fl in die naam met Walliese oorsprong Lloyd (van llwyd « grys, bruin »), soos aangedui deur die variant Floyd.
Suidelike Wallies gebruik nie die klinkers [ɨ] en [ɨː] nie en vervang dit met [ɪ] en [iː] onderskeidelik. Dit geld ook vir klinkers wat 'n element van 'n diftong vorm. Dit afekteer ook die uitspraak van die diftonge ae en au ná [ai]. Ander verminderings in die klinkerstelsel kom ook dialekgewys voor.
Hoewel digrawe as enkele letters beskou word, word slegs die eerste komponent as 'n hoofletter geskryf wanneer 'n onderkas woord 'n aanvanklike hoofletter nodig het. Dus:
Die kappie of sirkumfleks (ˆ) word gebruik om klinkerlengte aan te dui. Die klanke â, ê, î, ô, û, ŵ, ŷ is dus altyd lank. Alle lang klinkers word egter nie met 'n kappie gemerk nie. Dus is a, e, i, o, u, w, y sonder 'n kappie nie noodwendig kort nie.
Die akuut of aksentteken (´) word soms gebruik om 'n beklemtoonde slotlettergreep in 'n meerlettergrepige woord aan te dui. Dus het die woorde gwacáu (om leeg te maak) en dicléin (van die hand wys) 'n slotklem. Alle veellettergrepige woorde met slotklem word egter nie met 'n akuut gemerk nie (Cymraeg "Wallies" word byvoorbeeld sonder een geskryf). Die akuut kan ook gebruik word om aan te dui dat 'n w 'n klinker voorstel in 'n konteks waar 'n glyklank verwag kon word, bv. gẃraidd /ˈɡʊ.raið/ (twee lettergrepe) "manlik", teenoor gwraidd /gwraið/ (een lettergreep) "wortel".
Veral die gravis- en akuuttekens word baie keer weggelaat in informele skrif. Dieselfde geld tot 'n mindere mate vir die diaerese. Die kappie, word egter gewoonlik gebruik. Klinkers met aksente word nie as aparte letter beskou nie.
Die klem val in gesproke Wallies amper altyd op die tweede laaste lettergreep van 'n woord; die paar uitsonderings word aangedui deur 'n akuutaksent (´), e.g. ffarwél.
'n Deelteken (¨) op 'n vokaal dui aan dat dit ten volle uitgespreek word en nie as deel van 'n diftong nie, e.g. copïo (om 'n kopie te maak) – uitgespreek [kɔˈpiːɔ], nie *[ˈkɔpjɔ] nie.
(Let op hoe die toevoeging van 'n lettergreep aan ysgrifennydd om ysgrifennyddes te vrom verander die uitspraak van die tweede "y". Dit is omdat die uitsprak van "y" daarvan afhang of dit die finale lettergreep is of nie.)
Die eerste letter van 'n woord in Wallies verander afhangend van die grammatikale konteks (soos wanneer die voorwerp direk op die onderwerp volg), of wanneer dit deur seker woorde, e. g. i, yn, en a voorafgegaan word. Wallies het drie mutasies: die sagte mutasie, die nasale mutasie, en die aspiratiewe mutasie:
*Die sagte nutasie vir g is die eenvoudige skrap van die aanvanklike klank. Byvoorbeeld, gardd "tuin" word yr ardd "die tuin".
In Wallies is daar twee grammatikale getalle. Daar is enkel/meervoud selfstandige naamwoorde wat ooreenkom met die enkelvoud/meervoud in Afrikaans. Meervoude is onvoorspelbaar en word op verskeie maniere gevorm. Sommige selfstandige naamwoorde word gevorm deur 'n woordeinde (gewoonlik -au), bv.. tad en tadau. Ander vorm die meervoud deur die vokaal te verander bv. bachgen en bechgyn. In ander gevalle word 'n kombinasie van die twee meervoudsvorme gebruik bv. chwaer en chwiorydd.
Wallies het nie 'n onbepaalde lidwoord nie. Die bepaalde lidwoord, wat die woord voorafgaan wat dit verander, en gebruik verskil in die geheel baie min van Afrikaans, dit het die vorme y, yr, en 'r. Die reëls wat die gebruik bepaal is:
As die vorige woord op 'n vokaal eindig, word 'r gebruik, onafhanklik van die aard van die woord wat daarop volg, e.g. mae'r gath tu allan. Die reël kry voorkeu oor die ander twee.
In Wallies volg byvoeglike naamwoorde gewoonlik die selfstandige naamwoord wat hulle beskryf, terwyl sommige soos hen, pob, en holl dit voorafgaan. Meeste byvoeglike naamwoorde word nie verbuig nie. Daar is egter 'n paar wat manlik/vroulik onderskeid of enkelvoud/meervoud behou. Na vroulike enkelvoud selfstandige naamwoorde ondergaan byvoeglike naamwoorde sagte mutasie.
Die besitlike byvoeglike naamwoorde gaan die selfstandige naamwoord wat hulle beskryf vooraf, wat baiekeer gevolg word deur die ooreenkomstige vorm van die persoonlike voornaamwoord bv. fy mara i 'my brood', dy fara di 'Jou brood', ei fara fe 'sy brood', ens.
Die demonstratiewe byvoeglike voornaamwoorde is 'ma 'hierdie' en 'na 'daardie'. Hulle volg die selfstandige naamwoord wat hulle beskryf, wat ook die lidwoord neem. By voorbeeld, y llyfr 'die boek', y llyfr 'ma 'hierdie boek', y llyfr 'na 'Daardie boek'.
In Wallies word die meeste tydsvorme met behulp van 'n hulpwerkwoord gevorm, gewoonlik bod 'om te wees.' Dit word onreëlmatig vervoeg:
Wallies is ongewoon in die sin dat dit geen vaste woorde vir ja en nee nie. Die relevant deel van die werkwoord bod word in plek daarvan gebruik bv.: Ydych chi'n hoffi coffi? (Hou jy van koffie) dan volg of Dw (Ek is = Ek doen = Ja) of Dw ddim (Ek is nie = Ek doen nie = Nee)
Die basis vir die Walliese woordeskat se oorsprong is Kelties. Dit is kom sterk ooreen met dié van ander Britoniese tale soos Bretons en Cornies en tot 'n mindere mate met dié van die Gaeliese tale soos Iers en Skots-Gaelies. Dit word geïllustreer deur die onderstaande tabelwat 'n verskeidenheid woorde in Wallies, Bretons, en Iers aangee.
Die taalbeplanningaktiwiteite van die 1960's het gelei tot die loods van Cymraeg Byw (Lewende Wallies), 'n poging om 'n enkele standaard vir gesproke Wallies daar te stel waar daar histories nie so 'n standaard bestaan het nie. Cymraeg Byw en ander "Wallies vir aanleerders" standaarde is veronderstel om taalvorme van al die Walliese dialekte in te sluit, maar die dialek van suid-wes Wallis oorheers die vorme. Die Cymraeg Byw-beweging is begin deur 'n reeks publikasies waarvan die eerste in 1964 verskyn het. Cymraeg Bywhet die gebruik van standaardvorms wat so na as moontlik aan die literêre vorms was voorgestaan. 'n Behoefte aan 'n standaardmodel vir die leer van Wallies aan leerders het reeds vir 'n geruime tyd bestaan. Cymraeg Byw wou poog om die gaping tussen die literêre en gesproke taal te oorbrug en skole 'n standaard gesproke taal te bied wat oral in Wallis aanvaarbaar sou wees. Dit moes ook nie enige hindernisse skep tot die literêre studie van die taal nadat die gesproke vorm geleer is nie. Ortografiese aanpassings was bedoel om 'n kompromis tussen dialekte te tref en dit vir die leerder makliker te maak om met die praktiese probleem van verskillende dialekte oor die weg te kom. Sommige van die rasionaliserings wat aanvanklik ingevoer is, is as kunsmatig beskou en is later laat vaar. Kritici van Cymraeg Byw beskou dit as 'n voorskriftelike norm wat uit 'n kunsmatige versmelting van noordelike en suidelike dialekte bestaan met geen bestaansreg buite die klaskamer nie en dat die ontwikkelaars gefaal het in die oorbrugging van die gaping tussen literêre Wallies en die gesproke variante. Dit word egter as 'n toeganklike standaard gesien, ten minste vir opvoedkundige doeleindes en word in die L2 eksamens deur die Walliese Gesamentlike Komitee gebruik.
Dit is baie duidelik in die gesproke vorm en tot 'n mindere mate in die geskrewe vorm. 'n Nuttig, dog effens oorvereenvoudigde, klassifikasie in Noord-Walliese en Suid-Walliese vorms (of "Gog" en "Hwntw" gegrond op die woord vir Noord, gogledd, en die Suid-Walliese woord vir hulle daardie kant = "them over there"). Die verskil in die twee dialekte sluit woordeskat, uitspraak en grammatika in, alhoewel die verskil in laasgenoemde aspek, om die waarheid te sê, baie gering is.
'n Voorbeeld van die verskil tussen Noord- en Suid-Walliese gebruik sou die vraag "Wil jy 'n koppie tee hê?". In die Noorde sou dit tipies wees "Dach chi isio panad?", terwyl dit in die Suide meer waarskynlik "Dych chi'n moyn dishgled?" sou wees. 'n Voorbeeld van uitspraak verskil tussen die Noorde en die Suide is die geneigdheid van die Suidelike dialekte om die letter "s" met 'n slepende tong ("lispel") uit te spreek, bv. mis, 'n maand, sou neig om as mies in die noorde uitgespreek te word en as miesj in die suide.
Onder die eienskappe van die geskrewe taal, teenoor die gesproke taal, is groter steun op werkwoordverbuiging, 'n verskuiwing in die gebruik van sommige van die tydsvorme, 'n vermindering in uitdruklike gebruik van voornaamwoorde (aangesien die inligting gewoonlik oorgedra word in die werkwoord/voorsetsel-verbuigings) en 'n aansienlik verminderde geneigdheid om Engelse leenwoorde vir eie Walliese woorde te gebruik.