Die plek van die geboorteverhale - Dr. Ben Barnard
Die plek van die geboorteverhale
Deur Dr. Ben Barnard op 1 Desember 2016
Nog 'n jaar spoed na sy einde en Kerskoors begin die handel en ons sosiale lewe oorheers. Ons hop van die een afsluitingspartytjie na die ander, want 2016 lê op sy rug. En een van die dae is dit Kersfees.
Het u al ooit gewonder waarom ons Kersfees – wat die herdenking van Jesus se geboorte is – aan die einde van die jaar vier? Moet die geboorte van die Christuskind nie juis aan die begin van ons feesjaar staan om 'n nuwe beginpunt in die menslike geskiedenis aan te dui nie?
In Robert Funk se nuutste boek oor die lewe van Jesus doen hy 'n interessante ding. Hy skryf oor Jesus se hele lewe: sy bediening, kruisiging en opstanding. En dan, oënskynlik mosterd na die maal, sluit hy sy boek af met 'n hoofstuk oor Jesus se geboorte. Daar het ons dit weer: dit wat ons reken aan die begin moet staan, word gebêre vir laaste.
Maar dit is waar die geboorteverhale hoort. Om hierdie chronologie te verstaan, is dit nodig om insae te hê in die sosiale gewoontes van die tyd waarin Jesus geleef en gesterwe het. Dit was die gebruik by die Grieke en die Romeine om na die dood van 'n belangrike persoon vir hom 'n lofrede of encomium te skryf. Tradisioneel het so 'n huldeblyk uit vier afdelings bestaan: sy geboorte en oorsprong, sy jeug, volwasse prestasies (militêr of besonderse wysheid) en laastens: sy heroïese dood (of martelaarskap). Na sy dood vind daar dikwels vergoddeliking en die vestiging van 'n kultus plaas.
Die geboorteverhaal is op sy beurt ingedeel in:
'n (fiktiewe) geslagregister wat die held verbind met gesaghebbende voorouers,
'n wonderbaarlike konsepsie waarin een of ander god gewoonlik 'n aandeel het,
'n geboorteaankondiging deur 'n engel of in 'n droom,
'n geboorte wat kleurryk ingevul word met wonderelemente,
voorspellings insake die babatjie se toekoms, en
vervolging deur een of ander teëstander wat bedreig voel.
'n Goeie voorbeeld van 'n model encomium is dié van keiser Augustus wat tydens Jesus se bediening aan bewind was. Die historiese feite is die volgende: Octavius was die aangenome seun van Julius Caesar. Na laasgenoemde se dood en die deïfikasie van Caesar word hy genoem: seun van die vergoddelikte. En dis net hier waar die Romeinse skrywer Virgilius aan die werk spring. Hy tower 'n storie op van 'n denkbeeldige kindjie wat gebore word en bestem is om vrede vir die wêreld te bring. Wie is hy? Natuurlik niemand anders nie as Octavius, bestem om die verlosser van die wêreld te wees. En dan volg daar 'n mitologiese geslagsregister wat pas by so 'n verhewe persoon. En waar kry Virgilius sy inspirasie? Uit die Grieks-Romeinse "Bybel": Homeros se Illias en Odyssee. Hieruit stel hy sy eie mitologiese verhaal saam waaruit dit blyk dat Julius en Octavius eintlik afstammelinge is van die godin Aphrodite wat 'n kind gehad het by 'n aardse man. Hoe eenvoudig kan die oorgang nou wees: die mens Octavius word hergiet in die gietvorm van 'n godseun.
Dis nie moeilik om raak te sien dat hierdie vermenging van geskiedenis en mitologie herhaal is in die samestelling van die Jesusverhaal nie. Waar Virgilius hom verlaat op die vrugbare bron van sy volk se mitologiese skatkamer, bedien die Evangeliste wat die Jesusbiografieë skryf, hulle van hul eie volk se verhale soos opgeteken in die Ou Testament. Hulle gaan uit van die verhale van Abraham, Jakob, Moses, Elia, Dawid, Rut, ensovoorts. Al die verhale van die groot volkshelde vloei saam in die allesomvattende Jesusverhaal. Dit kopieer die metodiek wat gevolg is met die samestelling van Augustus se ontwikkeling van sterfling na godseun na god – en troef dit.
Let op daardie hoogs debatteerbare geslagsregisters wat Jesus se geslagslyn terugvoer tot in die verre Joodse geskiedenis wat hom onmiddellik in 'n Messiaanse rol plaas. Vervolgens is daar Maria se hoogs kontroversiële swangerskap wat eintlik maar net 'n eggo is van die wonderbaarlike Hellenistiese geboortemites waar 'n god 'n seun by 'n aardse vrou verwek.
Die engeleverskynings en dramatiese geboorteaankondigings in die Christusverhaal troef enige Griekse lofrede. Dan is daar die kindermoord waarvan die geskiedenis nie kennis dra nie, en die ster en die engelekoor wat bonatuurlike sanksie verleen aan die geboorte wat hier plaasvind. Dit word afgerond deur die eer wat die wyse manne uit die Ooste betuig aan die kindjie in die krip.
Asof dit steeds nie oortuigend is nie, word die getuienisse van Anna en Simeon ook nog tydens die wydingseremonie ingeroep om profeties die kindjie se grootheid te besing (let wel: Simeon is 'n getroue onderhouer van die wet, Anna is 'n profetes. Die geboorte van Jesus geniet dus die sanksionering van beide die wet en die profete!).
Dit alles is egter gebaseer op heersende mites...
Is dit billik om hier van mites te praat? Durf ons suggereer dat die verhale rondom die geboorte van die Christuskind op die terrein van die mitologie tuishoort?
Uit Indië kom die legendes van Krishna se geboorte. Hy word verwek uit 'n haar van Ananta. Net soos in die geval van Moses en Jesus word sy geboorte bedreig deur sy tirannieke oom Kansa. Waar Jesus in 'n stal gebore word, is Krishna se geboorteplek 'n tronk. Daar is 'n stem uit die hemel wat vrede op aarde aankondig en die seë het musiek gemaak waarop die nimfe van die hemel gedans het. Die ouers moet egter vlug met die pasgebore baba na die Land van die Koeie. Alles klink al te bekend. Hieruit kan ons aflei dat geboorteverhale universeel voorkom en dat dit gelaai is met mitologiese temas.
Al hierdie vreemde gebeure maak skielik sin as dit binne die breër konteks gelees word. Dit wat ons in die Evangelies lees aangaande Jesus se geboorte, is die encomium wat sy dissipels postuum vir hom saamgestel het volgens die resep van hulle tyd. Dan is dit egter belangrik om te weet dat baie van die verhale wat rondom Jesus geweef is, inderdaad literêre skeppings is wat nie letterlik gelees moet word nie. Ons kan dit toeskryf aan die teologiese kreatiwiteit van die vroeë kerk. Hierdie verhale bevat dus beide geskiedkundige feite en geloofsgetuienisse. Teen hierdie agtergrond sal ons die wonderwerke van Jesus kan beskou as 'n lofrede wat ten doel het om Jesus se "prestasies" te besing.
Hiermee sou ek nie graag u tradisionele Kersfeesvieringe wou bederf nie. Die term "mitologie" wil geensins suggereer dat ons Kersverhale oneg of onwaar is nie; inteendeel, mitologie is juis 'n taal wat ingespan word om die mens se diepste psigiese/geestelike gewaarwordinge in gewone menslike taal uit te druk. Dit stel elkeen vry om binne sy/haar eie geloofsraamwerk sy/haar eie betekenis aan die Kerservaring te heg. Die meeste Christene sal waarskynlik invoeling kan hê vir die betekenis wat Marcus Borg aan die geboorte en lewe van Jesus heg:
"Jesus reveals, discloses, what can be seen of God in a human life and what a life filled with God looks like."
Mag God inderdaad hierdie Kersseisoen vir u naby kom en mag 'n godvervulde lewe vir u 'n realiteit wees.
(Dr. Ben Barnard is 'n Kliniese Sielkundige met 'n lewendige belangstelling in teologie en mitologie. Sy nuutste publikasie het so pas verskyn: Dit kom van ver af: Mitologiese Voetspore in die Bybel. Navrae: of tel. 0825625757.)