Weerloosheid + opstand = weerstand — alternatief
Foto via 2OceansVibe.
Weerloosheid + opstand = weerstand
April 13, 2016 by Nico de Wet in Ignatius Barnardt
Fokofpolisiekar het in 2003 die eerste keer landwyd opslae gemaak met hul EP As jy met vuur speel sal jy brand. Toe was ek in graad 9. Hoewel ek in my laaste drie jaar op hoërskool en as student dikwels Fokof se musiek gehoor het, was ek nóg as skolier nóg as student 'n groot aanhanger van die groep.
Ek het sedertdien al dikwels gewonder waarom hulle nie meer tot my gespreek het nie. Ek vermoed dit was 'n kombinasie van my NG Kerk agtergrond, dat ek in 'n Engelse hoërskool was, my bleeksiel-status, dat die mense na wie se musieksmaak ek opgekyk het op skool nie van punk gehou het nie en dat die trop-mentaliteit wat rondom Fokofpolisiekar onstaan het, my afgesit het.
Dit is natuurlik duidelik dat hulle 'n groot invloed gehad het, nie net op die Afrikaanse musiektoneel nie, maar ook op die manier hoe Afrikaners en veral jong Afrikaners hulself sien. Dertien jaar ná die verskyning van hul eerste EP, lyk dit wel asof die Fokof-"beweging" tot 'n groot mate getaan het. Hulle speel steeds fantastiese shows, maar daar is beslis teen dié tyd 'n mate van nostalgie daaraan geheg. Ek bedoel, hulle tree deesdae op by die Barnyard-teater.
Al is daar in die afgelope 13 jaar baie geskryf (en verfilm) oor watter faktore die fondasie van hul sukses gelê het, en wat hulle breër impak was, dink ek daar is steeds ruimte vir nuwe insigte oor wat die Fokof-fenomeen beteken het.
Wat my betref is een van die duidelikste kenmerke van ons tyd dat daar baie min ruimte is vir mense, en veral mans, om weerloosheid te toon. Om jouself weerloos te stel is 'n teken van swakheid, en jy loop daardeur die ernstige risiko om verwerp te word.
Tog is weerloosheid 'n voorvereiste om die mees betekenisvolle aspekte van menswees te ervaar. Hierdie spanning tussen die samelewing se verwagtinge rondom weerloosheid, en die sleutelrol wat die bereidwilligheid om weerloos te wees speel in geluk en vervulling, word uitstekend saamgevat in 'n TED talk van Brené Brown. Hierin bespreek sy haar navorsing, wat toon die belangrikste onderskeidingsfaktor tussen mense wat tevrede en gelukkig is, en dié wat bitter is omdat hulle voel die lewe gee hulle nie wat hulle toekom nie, is weerloosheid.
Ek vermoed dat 'n vrees om as weerloos "uitgevang" te word 'n groot motivering is vir die seksuele en gesinsgeweld wat nie net in Suid-Afrika nie, maar ook op groot skaal in meer ontwikkelde lande gepleeg word. In hierdie opsig is ek daarvan oortuig dat dit vir 'n feminis veel belangriker behoort te wees om, in plaas daarvan om hoofsaaklik op vroue se posisie to fokus, eerder uit te pluis watter verwagtinge die samelewing teenoor mans koester. Dit blyk duidelik uit 'n ander TED talk van Tony Porter, waarin hy verduidelik hoe die boksie waarin die samelewing hom as man plaas, daartoe gelei het dat hy op 'n baie vroeë ouderdom reeds amper 'n seksuele misdryf gepleeg het.
Sekere teoretici gaan selfs so ver as om te spekuleer dat mans se vrees vir weerloosheid te make het met hul geslagsdele: 'n sagte, onbeskermde teiken vir enige aanvalle. Ook Elizabeth Eybers het met hierdie tema gewerk in haar gedig "Jongseun":
"deuraar, teer soos 'n ooglid, sag
soos murg, hang weerloos die geslag."
'n Vrees vir weerloosheid is ook dikwels in die politiek te bespeur. Natuurlik het die NP-regering tydens apartheid hulself probeer voordoen as die antitese van weerloosheid. Met die weermag in Angola, en nog meer met die veiligheidspolisie in die binneland, was die regime die ene magsvertoon. Selfs toe dit teen 1985 reeds duidelik was dat die apartheidstelsel mettertyd sou vou, besluit PW om met sy Rubikon-toespraak vir swart Suid-Afrikaners en die internasionale gemeenskap nie net die wysvinger nie, maar ook die middelvinger te gee.
Ironies genoeg het die uitdeinende gevolge van die toespraak die afskaffing van apartheid net verder versnel, grotendeels weens die reaksie van internasionale markte. In daardie opsig is daar interessante paralelle tussen PW se Rubikon-toespraak en Jacob Zuma se besluit om Nhlanhla Nene in die pad te steek.
Die ANC is ook nie juis bekend vir sy geneigdheid om te erken dat hy (of een van sy lede) verkeerd was en dan van koers te verander nie. Dink maar aan die e-tol-sage en Nkandla. Die afgelope vier maande sedert Desember was juis uitsonderlik omdat dit die ANC gedwing het om 'n mate van weerloosheid te erken, eers ná die afdanking van Nhlanhla Nene, en nou met die uitspraak van die Konstitusionele Hof oor die optrede van Jacob Zuma.
Jy vra waarskynlik tans tereg wat dit alles met Fokofpolisiekar te make het.
Al het dit dalk nie op die oog af so voorgekom nie, het Fokof se gebaar hulle in 'n belangrike opsig weerloos gestel, en ek kry die gevoel dat hulle bewustelik daardie weerloosheid omarm het.
In watter opsig was hulle dan weerloos? Hulle het die heersende normatiewe raamwerk waarin hulle hul bevind het, radikaal ontsê, sonder om te weet dat hulle elders 'n heenkome sou vind. Binne daardie raamwerk, het hulle optrede hulle oopgestel om verwerp – of selfs gekruisig – te word. Dis nie altyd maklik om bullshit op sy naam te noem nie.
Toe hulle daardie eerste EP opgeneem het, kon hulle nie geweet het dat dit hulle oornag in helde sou verander nie. Inteendeel, voorskouend (in plaas van terugskouend) was dit baie meer waarskynlik dat hulle uitgelag sou word vir hulle Afrikaanse punk, en vir hulle naam wat so duidelik onsubtiel en aspris is.
Ek vermoed 'n mens sou hierdie beginsel kon veralgemeen: enige vorm van effektiewe opstand is altyd nou verbonde met 'n sin van weerloosheid.
Al glo ek nie dat die Bybel letterlik waar is nie, dink ek Jesus se lewe is 'n goeie voorbeeld van hierdie beginsel, en dat dit om die waarheid te sê 'n kernelement van ware Christenskap is. Hy het in opstand gekom teen die politieke en geloofsowerhede van die dag deur hom volmaak weerloos teenoor hulle te stel. En dit is wat genoeg krag aan sy boodskap verleen het, eers om die amptelike geloof van die Romeinse ryk te word, en later die dominante geloof van die hele wêreld.
Daar is in die geskiedenis vele ander voorbeelde van opstand-deur-weerloosheid. Hoewel weerloosheid op sigself nie noodwensig iets beteken nie, bly dit 'n nastrewenswaardige beginsel vir enigiemand wat op persoonlike of openbare vlak verandering wil meebring. Anders, soos wat Fokof vir Radiohead parafraseer, is dit baie maklik om "'n gekweste dier in 'n hok / op antibiotika" te bly.