Cape Town, 6 Nyenyenyana 2009.
Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka; Nkul Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; Manana Xandla xa Presidente; Xandla xa Xipikara na Xandla xa Mutshamaxitulu xa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu; Muavanyisinkulu Langa; khale ka Xandla xa Presidente wa Riphabliki ra Afrika Dzonga tlhelo Presidente wa ANC; Vaholobyenkulu va Swifundzhankulu; Swirho swa Khabinete na Swipikara swa Tihuvo to Endla Milawu ta Swifundzhankulu; khale ka Muavanyisinkulu na khale ka Vafambisi va Tihuvo ta Palamende; Vahlonipheki, Tiambasadara na Tikhomixinarankulu na vuyeni byo hlonipheka ku suka eka matiko mambe; varhangeri vo hlonipheka va mavandla ya tipolitiki na Swirho swa Palamende, Varhangeri va Ndhavuko; Muchaviseki, Meyara wa Dorobankulu ra Cape Town; varhangeri va swa vukhongeri na vayimeri va vaaki-tiko; vanakulorhi na vanghana; vuyeni byo hlonipheka, ndzi katekile ku burisana na Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende ya Riphabliki ra Afrika Dzonga, emasungulweni ya xiyenge lexi xo hetelela xa Palamende ya hina ya Xidemokirasi ya Vunharhu.
Ndzi yima emahlweni ka vanhu va Afrika Dzonga hi ku titsongahata eka nkarhi lowu ndzi nga va na wona wo khoma hofisinkulu etikweni hikokwalaho ka xiyimo xa muxaka wa xona ku suka eka xiboho xa vandla leri rhangeleke eka mfumo ku va ri susile khale ka Presidente.
Xa mina i vutihlamuleri, eka mhaka ya tin'hweti tingaritingani, bya ku rhangela Huvonkulu ya Rixaka eka ku hetisa mpfumelelo lowu nyikiweke vandla ra African National Congress eka nhlawulo wa 2004, na ku endla masungulo ya vufambisi bya le ndzhaku ka nhlawulo ku tirha hi matimba.
Leswaku hi swi kotile tin'hweti ta ntlhanu leti hundzeke ku tiyisisa ku cinca ko rhula na ku ya emahlweni eka tisisiteme ta mfumo i ku khensa eka vukulu bya sisiteme ya vumbiwa bya hina, leyi kombisiweke hi tlhelo ra ntirhisano wa swirho swa Huvonkulu, leswakhale na leswintshwa, na vulawuri lebyi nga tsekatsekiki bya vafambisi va swiyenge swa mfumo.
Loko hi languta endzhaku eka malembe ya 15 lama hundzeke, ndzi rhandza ku khensa vutinyiketeri na ku tirha hi matimba ka Vapresidente Nelson Mandela na Thabo Mbeki na vo tala vamanana na vavanuna lava nga va ni xiave eka ku lawula byatso bya mfumo eka xidemokirasi: eka Huvonkulu na vufambisi, tihuvo to endla milawu eka hinkwawo marhavi manharhu ya mfumo na vuavanyisi, hi ku leteriwa hi navelo wo antswisa xiyimo xa vutomi bya Maafrika Dzonga hinkwawo.
Eka hinkwaswo, ndzi yima emahlweni ka n'wina hi ku tinyungubyisa na vutitshembi bya leswaku Afrika Dzonga leri hi ri tlangelaka namuntlha - ri tumbuluka eka ku avana, ntlimbo na ku siyiwa ehandle eka swilembana swa 15 leswi hundzeke - i mbuyelo wa ku ntirha hi matimba ka vamanana na vavanuna va Afrika Dzonga ku suka eka matlhelo hinkwawo ya vutomi. Maafrika Dzonga lawa ya kombisa ntshembo na ntiyiselo lowu hlawulekisaka rixaka ra hina.
Exikarhi ka ntshungu wa Maafrika Dzonga layo hlawuleka i swirho swa Palamende ya hina ya xidemokirasi lava eka vona hi nga va ni khombo ku suka hi Nyenyeyana ya n'wexemu ku lelana ra makumu na vona. Va katsa Brian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Jan van Eck.
Eka lava, ndzi ta rhandza ku engetela Manana Helen Suzman, Muafrika Dzonga wa xiviri wo hlonipheki, loyi a yimeleke maendlelo lamanene ya Palamende ya hina leyintshwa eka tindlu ta khale.
Hi vona lava na swin'wana swirhandzatiko leswi faneleke ku kuma xiphemu lexikulu xa xidlodlo lexi hi xi tivisaka namuntlha leswaku, hambi mabubutsa ya njhani ya swa ikhonomi ya nga hlasela tibuwu ta hina, hambi ku kanakana ka njhani ka swa tipolitiki wu nga khubumeta ndzemuko wa hina hinkwerhu eka ku cinca, rixaka ra hina ri le ka xiyimo lexinene.
Hambiswiritano, a hi fanelangi ku tekela ehansi mintlhontlho leyi hi langutaneke na yona. Ku tsana ka ikhonomi ya matiko ya misava ka xungeta makhombo lamakulu eka ikhonomi ya hina mayelana ni ku lahlekeriwa hi mintirho na xiyimo xa vutomi bya vanhu va ka hina.
Hi ntolovelo, ku kanakana ka ku cinca ka swa tipolitiki ku nga tisa swivutiso swo tala ku tlula leswi sweswi ku nga ni tinhlamulo.
Hikwalaho ka sweswo, van'wana va hina hi nga vutliwa hi magandlati ya karhinyana ya maxelo ya mabubutsa hi fularhela timheho ta nkavanyeto wa ikhonomi na madzolonga ya tipolitiki.
Kambe xa hina i rendzo ra ntshembo na ntiyiselo.
Hi nga ha vula leswaku, hi ku humelela ka swilo swi nga languteriwanga, swiphemu swo tala swa xileriso wa vumbiwa bya hina swi kamberiwile ku nga ri khale ngopfu, naswona xin'wana na xin'wana xa swona xi kotile ku hlula xikambelo lexi ku kombisa xidemokirasi lexi tiyiselaka hi ndlela yo hlamarisa.
Xidemokirasi xa hina xi lo nchaa! Xi kula no tiya hi swintsongontsongo, xi seketeriwe hi Vumbiwa lebyi nga ringaniki na bya kun'wana emisaveni.
Hakunene, ntikelo wa mimbhurisano ya tipolitiki eka nguva leyi ya mphikizano wa nhlawulo, lowu hinkwerhu hi pfumelaka leswaku wu fanele ku xiximeka no rhula, i xitiyisiso xa ntiyiso xa ku kondzelela Ioku yaka emahlweni na ku entisiwa ka xidemokirasi xa hina.
I vanhu va Afrika Dzonga lava nga tiyisisa ku kula ka xona, naswona hi vona lava nga ta sirhelela xidemokirasi xa hina eka malembe lama taka.
Ndzi pfumeleleni, Manana Xipikara na Mutshamaxitulu, eka mbangu lowu ku susumeta Maafrika Dzonga hinkwawo laya lulameleke ku tsarisa na ku vhota eka nhlawulo lowu taka wa rixaka na swifundzhankulu, leswaku hi ta kota ku vumba vumundzuku bya hina hi hexe.
Leswi hi fanele ku swi endla siku rin'wana na rin'wana ra ntirho eka tihofisi ta timasipala, nxaxamelo wa vavhoti wu nga si pfala. Kambe hi fanele ku tirhisa ku hela ka vhiki ka ntsariso lowo hlawuleka loku lulamisiweke hi Khomixini ya Nhlawulo leyi Tiyimelaka ya Afrika Dzonga, IEC, mundzuku na hi Sonto, 7 na 8 Nyenyenyana hi ku landzelelana.
Ndzi ta tlhela ndzi rhandza ku tirhisa nkarhi lowu ku kombisa leswaku, eka swisikwana leswi landzelaka, ndzi ta hetelela ku tihlanganisa na Khomixini ya Nhlawulo leyi Tiyimelaka na Vaholobyenkulu va Swifundzhankulu na ku tivisa siku ra nhlawulo.
Vahlonipheki; leswi hi nga swona tanihi xidemokirasi swi hikwalaho ka vanhu va Afrika Dzonga lava, hi 27 Mudyaxihi 1994, ro sungula hinkwavo ka vona va nga teka vumundzuku bya vona va byi veka emavokweni ya vona.
Hi ku tirhisa xiendlo lexo olova kambe xa nkoka lowukulu xo vhotela mfumo wa vanhu hinkwavo va tiko ra ka hina, hi fularhele nkarhi lowu hundzeke lowu a wu hi pfumata vumunhu hinkwerhu ka hina.
Hikokwalaho, swi fanerile eka nkarhi lowu ku tlangela malembe ya 20 ya ku amukeriwa ka Declaration of the Organisation of African Unity's Ad hoc Committee on Southern Africa on the question of South Africa adopted in August 1989 - commonly known as the the Harare Declaration. Pfhumba rero ri endlile masungulo ya mpfumelelano wa matiko ya misava, hi ku tirhisa Vun'we bya Tinxaka, eka maendlelo ra minkanerisano eAfrika Dzonga. Endzeni ka Afrika Dzonga, swi pfune na vundzeni bya timhaka bya Khoferense ya 1989 ya Vumundzuku bya Xidemokirasi, ku vumba nyandza ya varhandzatiko ku suka eka swiyimo hinkwaswo swa vutomi.
Leswi hinkwaswo swi yise eka phurosese ya minkanerisano leyi nga tswala nhlawulo wa xidemokirasi xa hina hi 1994.
Emhakeni leyi, hi fanele ku xixima mufi presidente wa vandla ra African National Congress, Oliver Reginald Tambo, eka ku va a sungurile no ringeta hi minhlangano ya matikonkulu na ya misava leswi nga va khompasi ya xintshunxo xo rhula xa ntlimbo etikweni ra hina.
Goza rolero ra vunhenha ku vumba rimba leri nga ta tisa ku rhula na ndzivalelano ematshan'wini ya tinyimpi na minkwetlembetano ri tlherisele endzhaku nhlupheko wa dzana ra malembe lama hundzeke - hileswaku, mahetelelo hi 1909 ya Ntwanano wa Tinxaka, lowu rhangeleke ku simekiwa ka Yuniyoni ya Afrika Dzonga.
Loko ntwanano wolowo wa ha hlamusela ndzhuti wa tiko ra Afrika Dzonga tanihi leswi wu tivekisaka swona namuntlha, a wu simekiwe ehenhla ka ntshikelelo ku ya hi muvala na xihlawuhlawu.
Kutani, eka malembe ya 15 ya xidemokirasi, hi nga vula leswaku nchavo, ku pfumaleka ka nhlayiseko, na rivengo leswi malembe ya 100 lama hundzeke swi vangeke ku rhula ko siya van'wana ehandle na vuxisi exikarhi ka vakhonzisi a swi ngo pfumala nhlamuselo ntsena kambe a swi nga fanelangi.
Minchavo yoleyo na ku pfumaleka ka nhlayiseko ku vange makume ya malembe yo landzula. Emhakeni leyi, hi xixima jaha ra nhenha ra vanhu va ka hina, Solomon Kalushi Mahlangu, loyi a nga ya ekhotsweni malembe ya 30 lama hundzeke hi ku tinyungubyisa, hi vutivi bya vutitshembi bya leswaku ngati yakwe yi ta cheleta murhi wa ntshunxeko. Hikokwalaho ndzi pfumeleleni ku amukela exikarhi ka hina Lucas Mahlangu, makwavo wa Kalushi, hi ku yimela vandyangu.
Solomon Mahlangu a a yisa emahlweni mukhuva wa tinhenha ta lembe ra tolo, lava eka vona hi hlayaka lava ngi va ri ehansi ka Hosi Cetshwayo loyi, hi 1879, a hluleke vuthu ra Manghezi eIsandlwana, hi ku sirhelela ntshunxeko wa vanhu lava tumbulukeke etikweni ra ka hina na vutifumi bya tiko ra vona.
Eka dzana na makumenharhu wa melembe lama landzeleke, hi nga hlamala ntshembo na ntiyiselo lowu nga lunga timbilu leto tshembeka.
Eka tindhawu ta dyondzo, ku landzula ko tano ku hlanganyete mpfuxelelo wa ku lwa ka vaaki hi vuxika byo titimela endzhaku ka ku yirisiwa ka nhlangano wo lwela ntshunxeko no khotsiwa ka swirho swo tala swa vurhangeri bya le henhla.
Ntlawa wa machudeni ya vurhena wu phatluke ku suka eka Nusas ku ya simeka Nhlangano wa Machudeni ya Afrika Dzonga, Saso, malembe ya 40 lama hundzeke.
Eka ntlawa lowu i varhangeri va le masungulweni va Saso, lava a va katsa Strini Moodley, Professor Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel na Mthuli ka Shezi ku boxa vantsongo. Ku pfuxelela ntshembo eka nkarhi wo hela ntamu, ha va xixima. Emhakeni leyi, hi tsakela ku amukela leswaku exikarhi ka hina namuntlha hi na Pat Tlhagwana, ntukulu wa Onkgopotse tiro, ku yimela vandyangu.
Eka vangu lowu, hi tlhela hi tsakela ku amukela mufi Ephraim Mogale, presidente wo sungula malembe ya 30 lama hundzeke wa Vandla ra Machudeni ya Afrika Dzonga, Cosas, na tintangha takwe.
Mhakankulu eku tsundzukeni ka machudeni lawa ya lembe ra tolo ku ni hungu ra nkarhi hinkwawo, leswaku torha ra ntshunxeko na vutivi ri pfurha hi matimba etimbilwini ta vantshwa va ka hina.
Hungu ra mintirho ya vona ya vunghwazi ri tihumelerisa hi ntiyiso namuntlha, tanihilaha ri endleke hakona malembe yo tala lama hundzeke, leswaku hi fanele ku ndlandlamuxa timhaka ta swivandla swa mintirho; leswaku hi fanele hakunene, ku vula ka Tsalwa ra Ntshunxeko, hi hlanganyeta "timhaka ta swa dyondzo na swa mfuwo".
Hi tsundzuka minhlangano leyi na varhangeri ku tshikelela moya wa ntshembo na ntiyiselo lowu lungeke ku lwela xidemokirasi hambiloko swilo hinkwaswo swi tikomba swi nga tiyisi nhlana; ku tiyisa vutihlamuleri lebyi hi byi byarheke emakatleni ku humelerisa swikongomelo leswi vo tala va nga tinyikela swona, va ala ku chavisiwa hi swirhalanganyi na maxangu.
Kutani, Manana Xipikara na muhlonipheki Mutshamaxitulu, hi fanele hi tivutisa: Xana mintirho ya hina yi ve na nkucetelo muni eka gondzo ra ku antswisa vaaki va Afrika Dzonga eka malembe ya 15 ku sukela loko xidemokirasi xa hina xi tumbulukile, naswona hi yi fambise njhani ndzima ya nhluvukiso wa vanhu na ndzhuti wa vanhu ku sukela eka mpfumelelo wa xidemokirasi wa 2004?
Namuntlha hi ni sisiteme ya xidemokirasi leyi tirhaka kahle, ku ya hi milawu ya matirhelo yo pfumala xihundla no va erivaleni, leyi nga ni tihuvo to tala ku va vaaki va hoxa xandla na tindhawu ta mfumo leti tilawulaka leti pfumeleriweke hi Vumbiwa ku seketela xidemokirasi.
Malembe layo tala, hi antswisile swiyenge swa mafambiselo. Hi vumbile sisiteme ya vuxaka bya mimfumo ya matiko leyi tirhaka kahle eka marhavi hinkwawo na nhlanganelo lowu antswisiweke endzeni na le xikarhi ka wona.
Hakunene, mfumo wu nga tinyungubyisa leswaku hi cincile xivumbeko xa demogirafiki ya vanhu xa Mintirho ya Mfumo, lexi hi ku languta matlhelo hinkwawo xi yelanaka na xivumbeko xa tinxaka ta vanhu va ka hina.
Hambiswiritano, loko vamanana va vumba kwalomu ka 34% ta swiyimo hinkwaswo swa le henhla eka Mintirho ya Mfumo, leswi swa ha kayivela eka mpimo wo ringananisa lowu hi tivekeleke.
Eka xiyimo xa tihuvo to endla milawu ta rixaka na swifundzhankulu, swikoweto hileswaku lembe leri rixaka ri ta hundzisa xiyimo xa vuyimeri bya vamanana xa 32% lexi fikeleriweke hi 2004, naswona hi ni ntshembo hambi yi ri 40% leyi fikeleriweke eka nhlawulo wa mfumo wa miganga hi 2006. Ha tshemba leswaku mavandla ya tipolitiki hinkwawo tanihiloko ya karhi ya hetisa minxaxamelo ya nhlawulo, ya ta hoxa xandla eka mhaka leyi ya nkoka swonghasi!
Hambileswi ku antswisa ko karhi ku endliweke, eka 0,2% xiyimo a xi tsakisi ngopfu mayelana ni vanhu lava hanyaka ni vutsoniwa lava thoriweke eka mfumo, hi ku pima hi mpimo wa 2% lowu hi tivekeleke.
Hi matlhelo hinkwawo, mabindzu yo ka ya nga ri ya mfumo ya salele endzhaku swinene.
Magoza yo tala ya simekiwile ku antswisa matirhelo ya Mintirho ya Mfumo, ku katsa na mafambiselo ya timali, Thusong Service Centres na man'wana maendlelo matshwa ya mphakelo wa vukorhokeri, izimbizo na, ku fana na vurhangeri byo tiya sweswi eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya.
Hambiswiritano, swo tala swa ha fanele ku endliwa ku antswisa ntolovelo wa vukorhokeri na ntoloveto wa van'wana vatirhela mfumo, ngopfungopfu lava tirhaka hi ku n'wangulana ko kongoma na vaaki.
Vahlonipheki mi ta lemuka, mfumo wa hina wu endle ku lwisana ni vukungundzwana yin'wana ya tindhawu ta nkoka ta nkongomo. Leswi swi vonaka, eka swin'wana, eka milawu na mafambiselo lawa ya fambisaka vatirhela mfumo na vakhomi va swiyimo ku fana, swinakulobye swa vaaki na van'wamabindzu, ku katsa na tiqingho leti lwisanaka ni vukungundzwana.
Swi nga va swona leswaku tisisiteme leti sivelaka no xupula vukungundzwana a ti enelangi, kambe hi mavonelo ya tisisiteme ta mfumo, hi nga timbuwetela hi mhaka ya leswaku ku tlula 70% wa milandzu leyi vikiweke eka mahungu yi va ya mani na mani hikuva mfumo wu thumbile xihoxo naswona wu le ku xi tekeleni ka goza.
Mintlhontlho yo fana yi langutana na van'wamabindzu. Eku heteleleni, ntlhontlho lowu wu khumba mafambiselo tanihiloko wu khumba nsindziso wa nawu wo fanana.
Vahlonipheki, ndza tshemba leswaku ha pfumelelana hinkwerhu leswaku nhlayiseko wa vaaki va ka hina wu lawuriwa ngopfungopfu hi ku ya emahlweni loku hi ku endlaka eku ndlandlamuxeni ka rifuwo ra rixaka na ku tiyisisa leswaku mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi yi avelaniwa hi vanhu hinkwavo ka vona.
ka tinhlayo toleto ku sungurile hi 1940.
Eka malembe ya khume yo sungula ya ntshunxeko, makulelo ya ikhonomi ya fambile ku ya eka avhareji ya 3% hi lembe, naswona leswi swi antswile ku fika eka 5% hi lembe hi avhareji ku sukela 2004 ku fikela 2007.
Loko nhlayo ya vatirhisi yi tlakuka ku tlula mpimo, hi ku kuceteriwa hi ku tlakuka ka swivandla swa mintirho na timali na ku tlakuka ka minxavo ka le hansi na mimpimo ya mintswalo, yi tirhile ntirho wa yona emhakeni leyi, hi khuthaziwa hi ku tumbuluka lokukulu ka swivandla swa mintirho leswi nyanyisaka ndlandlamuko ku ya emahlweni.
Leswi swi katsa, emhakeni yo sungula, mimpimo ya le henhla ya vuvekisi hi mfumo na van'wamabindzu. Emhakeni leyi, kwalomu ka ntlhanu wa malembe lama hundzeke, a hi karhi hi kayakaya eka 16% ta ntsengo wa nhundzu leyi xavisiwaka tanihi phesente ya swikumiwa swa tiko, GDP. Sweswo swi vile ku tlakuka eka vuvekisi laha namuntlha nhlayo leyi yi nga eka 22%, ekusuhi na 25% leyi hi kunguhateke ku yi fikelela hi 2014. Leswi hi tlhelo i mbuyelo wa minongonoko ya mfumo leyi kunguhatiweke ku ndlandlamuxa switirhisiwa swa vaaki.
Swi tlhela swi vangiwa hi tipholisi to antswisa tlilayimete ya vuvekisi bya mabindzu yo ka ya nga ri ya mfumo na ku endla pholisi ya mfumo ya malawulelo na matirhiselo ya timali ta swibalo hi ndlela leyi ndlandlamuxaka mfikelelo eka vukorhokeri na ku hunguta ndzhwalo wa ku tlakuka ka minxavo loko hi nkarhi wolowo ku tiyisisiwa ntshamiseko wa makhiroikhonomi na nhlayiso.
Nkongomo eka mimpfuxeto ya mayikhiroikhonomi eka malembe ya khume lama hundzeke, na minsusumeto, ngopfungopfu ku sukela 2004, leyi endleriweke ku susa mixakaxaka ya swirhalanganyi eka ku kula ka ikhonomi swi ve ni nkucetelo lowunene.
Hi le ka mbangu lowu laha, Pfhumba ro Hatlisisa na Avelano wa Makulelo ya Ikhonomi, Asgisa, ri nga eku tirhsiweni, ku tiyisisa leswaku swirhalanganyi hinkwaswo swa nkoka ku fana na ku pfumaleka ka switirhisiwa, tipholisi na minongonoko ya tiindastri ta nhlanganelo, mintlhontlho ya vuswikoti, swirhalanganyi swa mafambiselo, ku hatlisisa vukorhokeri bya mfumo bya ololoxiwa hi ndlela yo kongoma no tirheka.
Ikhonomi ya hina yi le rivaleni swinene, naswona ku sukela 1994 yi yile yi tiyelela eka ku katsiwa eka sisiteme ya masiva hinkwayo. Tindhawu ta hina ta swa timali i nsusumeto wa xikombiso xa kahle, lowu nga sirhelelanyana eka mabubutsa ya ikhonomi ya matiko hinkwawo.
Hi tlhelo, ndlela ya mafikelelo ya tona eka vaaki ya ha ri ehansi eka leyi languteriweke. Ikhonomi ya hina yi tama ya ha titiyisile ngopfu eka swa migodi na vurimi ku xavisela matiko ya le handle. Handle ka xiyenge xa swa vukorhokeri, a hi vonangi ku ndlandlamuka lokukulu eka mabindzu ya nkoka, ngopfungopfu ya swa vumaki.
Hikwalaho, mpimo wa makulelo eka nhundzu leyi xaviseriwaka ematikweni ya le handle a yi va ngi ehenhla hi ku yelanisa ni matiko man'wana. Hakunene i ku hluleka loku hlamuselaka nkayivelo wa ku tala ka nhundzu leyi xaviwaka ku suka ematikweni mambe ku tlula leyi nghenaka, ngopfungopfu loko ku langutiwa mimpfhuka leyikulu ya makulelo. Naswona hikuva hi ni mpimi wa le hansi wo veka timali, hi bohekile ku titiyisa hi nkhuluko wa nkarhinyana wa timali exikarhi ka matiko ku hakela nkayivelo tanihi minongonoko ya vuvekisi bya hina.
Leyi i mintlhontlho leyi tiko ra ka hina ri bohekaka ku yi ololoxa ku ya emahlweni.
Xa nkoka swinene i xivutiso: Xana hi ntiyso ku kula ka ikhonomi swi fanele ku khumba yini Rifuwo ri endleriwa ku antswisa xiyimo xa vutomi bya vanhu. Hikwalaho, mhaka ya ku kula ka ikhonomi loko ku fanele ku avelaniwa ku ringanana yi fanele ku va phuphu leyikulu ya mavonelo hinkwawo ya swa ikhonomi?
Xa nkoka, ku avelana mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi swi fanele ku khumba ku thoriwa ka vatirhi, ku tiyisisa leswaku ku ni ntirho wa kahle. Hakunene, i mhaka yo tsakisa swinene leswaku exikarhi ka 1995 na 2003, ikhonomi yi tumbuluxile n'we na hafu wa mamiliyoni ya mintirho leyintshwa ntsena, na kwalomu ka mintirho ya 500 000 hi lembe exikarhi ka 2004 na 2007.
Eka nkarhi lowu nga landzela, i ro sungula ku sukela loko ku ve na xidemokirasi, mintirho yo tala, yi va yi tumbuluxiwile ku tlula vanhu lavantshwa lava nghenaka eka makete wa vatirhi, hikwalaho swi hungutaka nhlayo ya ku pfumaleka ka mintirho ku suka eka 31% hi 2003 ku fika eka 23% hi 2007.
Ina, leswi swi fanele ku ka swi nga hi pepetsekisi ku suka eka ntirho wa ku ya emahlweni hi tlhuvutsa mhaka ya xiyimo xa mintirho leyi ku katsa timfanelo na mimbuyelo leyi vatirhi va tiphinaka hayona.
Ku avelana mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi swi fanele ku katsa matirhiselo lama hatlisisaka endlelo ro nyika ntirho eka lava a va siyiwe ehandle, ku havaxerisa vantima hi ku angarhela hi swa ikhonomi, BBEE.
Leswi a hi ku hlongorisana na leswi va nga i ajenda ya xihlawuhlawu. Hi ntiyiso, tiko leri nga tiyisisiki ku khumbeka ka vanhu va rona hinkwavo eka swiyimo hinkwaswo swa migingiriko ya ikhonomi ri boheka ku va ni matirhela lama nga ehansi ka vuswikoti bya rona bya xiviri.
Mhaka ya ku va mabindzu yo ka ya nga ri ya mfumo ya salele endzhaku eku cinceni tidemogirafiki eka vufambisi na mintirho na vuswikoti, eka nhluvukiso wa mabindzu na swo kota sweswo, hi tlhelo swi endla leswaku tiko ra hina ri va xisa'ndzhaku eka mimpindzulo ya makulelo ya le henhla ya ikhonomi.
Ku avelana mimbuyelo ya kula ka ikhonomi swi tlhela swi vula ntirho wa mfumo wo hatlisisa no ringananisa eku tirhiseni ka nkwama wa timali ta mfumo tanihi xitirho xo tlherisela na ku avela ndzhwalo wa ku humesa nhundzu ya mfumo.
Vahlonipheki; mi ta va mi tiva mahungu yo tala eka timhaka mayelana ni muholo wa nhlayiso wa vaaki. Hambiswiritano, ndzi ta tshaha swikombiso swi nga ri swingani nakambe ku aneka muxaka wa antswiselo leri hi ri endleke na mintlhontlho leyi hi nga langutana na yona.
Mfumo wu lemukile hi ndlela yo vava leswaku vusweti lebyikulu bya ha tele ngopfu eka vaaki va ka hina, naswona mpimo wa ku pfumaleka ka ndzingano wu le henhla swinene.
Eka malembe ya 15 lama hundzeke hi tikarhatile eka ku lwisana ni xinghunghumani lexi hi ku tirhisa muholo wa nhlayiso wa vaaki.
"Firstly, money-metric poverty declined substantially since the turn of the century. The reduction is to a large extent due to a dramatic expansion in social grants expenditure from 2002 onwards. This improvement is mirrored in access to basic services - a rapid decline in asset poverty even preceded the decline in money-metric poverty. Secondly, although the reductions in poverty have been substantial, aggregate inequality increased during the 1990s. Thirdly, the dynamics underlying the poverty and inequality trends determine the broad policy outlook[P]poverty has decreased since the transition, but ... inequality has not improved."
Exikarhi ka mindyangu leyi katsaka vana (lava hlamuseriwaka ku va ni malembe ya 17 na le hansi), nhlayo ya mindyangu leyi vikaka leswaku n'wana u etlele ni ndlala yi enhlile swinene (ku suka ehenhlanyana ka 31 wa tiphesente ku ya eka 16 wa tiphesente) exikarhi ka 2002 na 2006. Leswi swi komba leswaku xiyimo xa vusweti xi antswile swinene, ngopfungopfu exikarhi ka vanhu lava va nga ni ku pfumaleka ka nhlayiso wa le henhla. Ku khomiwa hi ndlala exikarhi ka vana ku languteka ku hafulekile emalembeni ya mune.
Poverty since the transition: What we know, p25 hi Prof van der Berg wa Stellenbosch.
Hakunene, vuxokoxoko lebyi byi tiyisisiwa hi ndzavisiso wa hina vini, lowu kombaka leswaku vusweti bya swa timali, ngopfungopfu eka miganga yin'wana ya Vantima na Makhaladi, byi enhlile, hi tlhelo hikwalaho ka tinhlayo ta le henhla ta mintirho na mfikelelo wa mpfuno wa mali ya nhlayiso wa vaaki. Loko nhlayo ya vaamukeri va mpfuno wa mali ya ha ri 2,5 wa mamiliyoni hi 1999, hi 2008 yi tlakukile ku ya eka 12,4 wa mamiliyoni.
Leswi swi ngopfungopfu hikwalaho ka ndlandlamuko lowukulu eka mfikelelo wa Mpfuno wa Mali ya Nhlayiso wa Vana, leyi nga tlakuka ku suka eka 34 000 wa vaamukeri hi 1999 ku fika eka 8,1 wa mamiliyoni hi 2008.
Tanihi xiphemu xa ku hoxa xandla eka timali vapfumari, mpimo wa 1 miliyoni wa swivandla swa mintirho hi ku tirhisa Minongonoko leyi Ndlandlamuxiweke ya Mintirho ya Mfumo wu fikeleriwile hi 2008, lembe ku nga si fika nkarhi lowu a wu kunguhatiwile eka mpfumelelo wa nhlawulo wa 2004. Leswi swi vangile ku kota ku ndlandlamuxa nongonoko lowu na ku antswisa xiyimo xa wona.
Mayelana ni vukorhokeri bya masungulo, tinhlayo ta tivulavulela. Xikombiso, mfikelelo wa mati yo nwa wu tlakukile ku suka eka 62% hi 1996 ku fika eka 88% hi 2008.
Vumbhoni bya muholo wa nhlayiso wa vaaki na byona byi voniwa byi ri ni ku antswa lokukulu eka mfikelelo wa switirhisiwa swa vutshunguri byo sungula. Makumekaye wa tiphesente ta Maafrika Dzonga sweswi va hanya eka mpfhuka lowu nga hundziki 5km ku ya eka xitirhisiwa xa swa vutshunguri, naswona hi tivisiwa leswaku titliliniki hinkwato sweswi ti ni mfikelelo wa mati yo nwa. Mfikelelo wa nsawutiso wa vana wu tlakukile ku ya emahlweni ku ya fika eka 85%, kasi timhangu ta malariya ti enhlile swinene.
Hi tlhela hi tiyisiwa nhlana hi leswaku ndzavisiso eka timhangu ta HIV wu komba ntshamiseko na ku enhlanyana ka tinhlayo ta ntlulelo.
va lowukulu ntsena emisaveni, kambe wu le ku ndlandlamukeni nkarhi hinkwawo, ni ku tlula 690 000 wa vavabyi lava se va nga sungurisiwa eka vutshunguri bya xihuhwati xa xitsongwatsongwana ku sukela emasungulweni ya nongonoko.
Ku ri ku switirhisiwa swo tala swa rihanyu a swi tshami swi ri ni mirhi leyi lavekaka, mimpimo leyi faneleke ya vatirhi, mphakelo wa nkarhi hinkwawo wa vukorhokeri bya masungulo ku fana na mati yo tenga na gezi. Eka swin'wana swa switirhisiwa leswi, vufambisi i bya le hansi na maehleketelelo ya vatirhi ya lava ku antswisiwa.
Eka swa dyondzo, hi vonile ku enhla ka rhexiyo ya mudyondzisi: mudyondzi, kwalomu ka mfikelelo wa tiko hinkwaro ku ya hi ntsariso eka xiyimo xa dyondzo ya phurayimari, na ku antswa eka nhlayo ya vana lava pasaka matematiki, ku tshaha swikombiso swingariswingani.
Eka nkarhi wun'we, matimba yo tala ya nyiketiwile eka ku antswisa switirhisiwa eka tindhawu ta vusweti.
Tanihilaha swi tivekaka hakona, ha yi tiva nhlayo ya lava tshikaka xikolo, ngopfungopfu eka swiyimo swa sekondari na le thexiyari, yi le henhla hi ndlela yo ka yi nga amukeleki, naswona sisiteme ya dyondzo ya ha fanele ku humesa mixaka ya nkoka ya vuswikoti lebyi laviwaka hi vaaki.
Tlhandlakambirhi, maendlelo eka matirhelo, havumbirhi bya ku dyondzisa na ku dyondza, byi komba nsindziso lowu vilerisaka wa maaviwele ya vaaki ya nkarhi lowu hundzeke.
Hi ntiyiso, kwala dyondzo yi lavekaka kona ngopfu ku faya ndzhendzheleko wa vusweti, hilaha switirhisiwa, vuswikoti bya mafambiselo na madyondziselo swi nga swa matsakiselo ya xiyimo xa le hansi.
Minongonoko ya nhluvukiso wa vaaki na yona yi antswisile vunyingi bya swilaveko swa vapfumari, swo fana na tindlu, hi ku nyikiwa ka 2,6 wa mamiliyoni ya tindlu leti mfumo wu nyikaka pfuno.
Hi fanele, tanihiloko swi tiveka, ku amukela Nongonoko wo Tlherisela Misava, ku katsa ni nseketelo endzhaku ka ku tshama, a swi fanele swi endliwile hi ndlela yo hatlisanyana no antswanyana.
Hi ku angarhela, ha tinyungubyisa hi mimfikelelo eka minongonoko ya nhluvukiso wa vaaki, kambe hi nga ka hi nga tienerisi hi ku cinca ka tinhlayo ntsena.
Ku nga va eka swa dyondzo, swa rihanyu, swa tindlu, swa mati kumbe swa mbhasiso, mhakankulu leyi hi langutaneke na yona masiku hinkwawo i ku hi nga antswisa njhani vukorhokeri lebyi. Eka leswi ha ha ri na mpfhuka ku wu famba.
Vahlonipheki, xinghunghumani xa vugevenga xi tama xa ha ri xivanginkulu xa ku pfumaleka ka nhlayiseko wa Maafrika Dzonga. Mhaka ya siku na siku, eka tindhawu leti ku tshamaka vapfumari na swifumi, hi yin'wana ya leswi tshamaka swi languteriwile hi ndlela yo vava leswaku ku nga tshuka ku va ni nhlaselo wa tihanyi.
Endzeni ka tindhawu ta mfumo na to ka ti nga ri ta mfumo, ku nga va ni swikimi swa vugwinyata leswi tswongaka switirhisiwa hi ndlela ya vukungundzwana i swivangi swa tshamelo swa ku vilerisa lokukulu.
Swa tiveka, mpimo wa angarhelo lowu hawona vugevenga byi nga tlakuka hi 2002, wu tshama wu ri eku enhleni. Tinxaka hinkwato ta tinhlayo ti nga tshahiwa ku tiyisisa leswi.
Kambe ha swi tiva leswaku ku hunguteka loku a ku hatlisangi hilaha swi faneleke, hambi ku ri hi mpimo wa 7% ku fika eka 10% lowu hi nga tivekela ka mintlawa yo hambanahambana ya vugevenga ehenhla ka un'wana munhu. Mhaka ya leswaku timhangu ta vugevenga bya tihanyi emitini na le mabindzwini a swi ri eku tlakukeni, naswona vugevenga ehenhla ka vamanana na vana a byi si yima hi mpimo wo vonaka, i mhaka yo vilerisa hi ndlela yo chavisa.
Leswi swi kombisa ku hluleka eka tindhawu leti hi hanyaka eka tona, ngopfungopfu eku akeni vun'we bya vaaki-tiko lebyi nga ta pfuna eku siveleni no lwisana na vugevenga. Swi kombisa ku hluleka eka sisiteme ya timhaka ta vululami ku suka eku lavisiseni ka vugevenga ku fika eku vuyiseriweni ka mahanyelo lamanene ya swigevenga. Swi kombisa ku hluleka eka matirhelo ya tikhoto hi tlhelo ra mafambiselo ya xithekiniki na switirhisiwa. Leswi hi swona swilo leswi mpfuxelelo hi ku angarhela wa sisiteme ya timhaka ta vululami yi nga ta langutana na swona.
Kambe loko hi tikambisisa hina vini, hi fanele ku tsundzuka leswaku sisiteme leyi hi yi hlelaka i sisiteme leyi teke hi ndlela leyi fanelaka ku tlula tisisiteme leti hi nga va na tona etikweni.
Leswi swi endliwa hi ku cinca loku nga va kona mayelana na madyondziselo lawa ya humaka eka ntolovelo wa timfanelo ta vanhu, xivumbeko xa demogirafiki na sisiteme ya vutihlamuleri.
Kambe hi nga tikanganyisi: tanihi vutomi bya hina, ku cinca loku ka ha ri eka xiyimo xa masungulo. Ndlela ya ha lehile.
Ndzi tshemba leswaku vahlonipheki va ta pfumelelana na mina leswaku vumunhu bya xidemokirasi xa hina byi tikomba hi ndlela leyi hi hlayisaka vanhu lava nga sirhelekangiki.
Mayelana na leswi, hi ku endla milawu, mintwanano na matiko yan'wana, swinawana na mapfhumba laya sunguriweke, hi tiyisise leswaku ku ringetiwa hi matimba ku antswisa swiyimo swa mahanyelo ya vana, vamanana, vatsoniwa na vadyuhari.
Hi ku seketela mapfhumba na hi swinakulobye leswi hi nga swi aka na minhlangano leyi yimeleka mintlawa ya vanhu lava nga riki na nsirhelelo, hi kote ku lemukisa vanhu hi swilo leswi swi va khumbaka no tlhela hi kondletela ku ololoxiwa ka swivilelo leswi.
Ha tinyungubyisa, xikombiso, hi ku va mindyangu leyi rhangeriwaka hi vamanana yi amukerile xiphemu lexikulu xa swipfuno swa vanhu, ku katsa tiyindlu na nhlayiseko wa rihanyu, naswona yo tala ya minongonoko leyi hi humeleleke eka yona i mapfhumba ya nsawutiso wa vana na tidyondzo ta swakudya leswi akaka miri.
Hambiswiritano, vamanana, vantshwa na vatsoniwa va ha ri na ku tikeriwa ku kuma mintirho. HIV yi khumba ngopfu vamanana lavantsongo. Madzolonga ehenhla ka vamanana na vana ya ha ri ehenhla.
Leswi hi leswi ha ha fanelaka ku swi endla eka nkarhi lowu taka.
Manana Xipikara na Mutshamaxitulu leswi hi swin'wana swa swikombiso swa leswi tisiweke hi xidemokirasi na leswi mfumo wu koteke ku swi fikelela ku humelerisa ku navela ka vakheti. A ku na xisolo nixintsongo leswaku ntirho lowu hi wu endleke ku suka hi 1994 ku fika sweswi wu sasekile nakona a hi na ku kanakana leswaku mintlhontlho ya hina ya ha tele.
I have walked that long road to freedom. I have tried not to falter; I have made missteps along the way. But I have discovered the secret that after climbing a great hill, one only finds that there are many more hills to climb. I have taken a moment here to rest, to steal a view of the glorious vista that surrounds me, to look back on the distance I have come. But I can rest only for a moment, for with freedom comes responsibilities, and I dare not linger, for my long walk is not yet ended.
Eka tin'hweti leti taka, vanhu va tiko ra hina va ta veka murhangeri loyi va rhandzaka leswaku a yisa emahlweni ntirho lowu wa mulweri wa ntshunxeko na van'wana vasunguri va xidemokirasi lexi.
Hambiloko matirhelo ya hina ya hambanile, swikongomelo swa swilo leswi hi lavaka ku swi fikelela a swi kanakanisi hikuva swi tsariwile eka Vumbiwa bya hina, ku nga ku aka vun'we bya rixaka leri humelelaka ra xidemokirasi, leri nga yiki hi nghohe kumbe rimbewu, leri nga ta pfuna eku akeni ka misava leyinene.
Malembe ya tsevu laya nga hundza, varhangeri va hina va hlanganile eka Samiti ya Ndlandlamuko na Nhluvuko laha va nga fikelela ntwanano hi mintirho leyi hinkwerhu ka hina hi faneleke ku yi endla ku antswisa vutomi bya vaaki-tiko va Afrika Dzonga, ngopfungopfu ku hafula vusweti na ku pfumaleka ka mintirho hi lembe ra 2014.
Ku yisa emahlweni mintirho laha kaya no sungula nhluvukiso, ku katsa na ku nyika switirhisiwa na mfikelelo wa vukorhokeri.
Ndza tshemba leswaku, tanihi xiphemu na engetelo wa swikongomelo leswi, Maafrika Dzonga a hi na ku hambana mayelana na xilaveko xo antswisa sisiteme ya hina ya dyondzo; ku nyika nhlayiseko wa rihanyu lowu lulameke, lowu amukelekaka no ringanela; ku hluvukisa matiko-xikaya ya hina no tiyisisa nhlayiseko wa swakudya; no tiyisa ku lwa na vugevenga na vukungundzwana.
A ndzi tshahi timhaka leti hikuva ti ri ta nkoka ku tlula hinkwato kumbe ku ehleketa leswaku ti ta horisa mavabyi ya rixaka ra hina. Kambe ndzi endla tano ntsena ku tshikelela mhaka ya leswaku Afrika Dzonga a yi pfumali xivono. Ntlhontlho wa hina i ku cinca xivono lexi xi va minongonoko na tiphurojeke leti nga ta sunguriwa.
Miehleketo leyi yi amukeriwa hi un'wana na un'wana wa hina, tanihilaha swi vonakaka eka Swikongomelo swa Nhluvuko wa Malembexigidi ya Vun'we bya Tinxaka. Hambiswiritano, vanhu namuntlha va langutane na nghozi ya leswaku mfikelelo wa swikongomelo leswi wu nga tlheriseriwa endzhaku hikwalaho ka xirilo xa ikhonomi lexi nga funengeta misava hinkwayo.
Leswi a swi languteka ntsena tanihi xirilo xa timali eka tindhawu tintsongo to lombisa mali swi hundzukile xirilo lexikulu xa mali xa misava hinkwayo lexi nga na mbuyelo wo biha eku tumbuluxeni ka nhundzu na vuxavisi.
Hi nga ha rila hi makwanga, mavonelo yo koma na vusopfa bya vafambisi va tikhamphani letikulu leti nga hoxa xandla eka xiyimo lexi. Hi nga ha sola tipholisi ta mfumo leti nga tsandzeka ku vona leswi ivi ti pfumelela ku nyikiwa ka mimpfumelelo eka timakete leti nga riki na vulawuri leti nga vanga mpfilumpfilu eka sisiteme ya mali. Hi nga titwa hi ri na mfanelo yo endla sweswo.
Kambe ntirho wa hina i ku twisisa mbuyelo wa swilo leswi eka ikhonomi ya hina na rhijini ya hina no tlhela hi kuma tindlela to hunguta mbuyelo lowu, ngopfungopfu eka vaaki-tiko lava nga riki na nsirhelelo.
Leswi hi swi tivaka hi leswaku xiyimo xa vulawuri eka tiko ra hina na tipholisi leti lawulaka matekelo ya xibalo ku ya hi makulelo ya ikhonomi leti hi ti amukeleke swi hi pfunile ku papalata mbuyelo wo biha wa nkarhi lowu wa xirilo.
Kambe ha swi tiva leswaku, hikuva hi ri na nhlanganelo na ikhonomi ya misava, swilaveko swa nhundzu leyi hi yi xaviselaka matiko mambe swi hungutekile; mfikelelo wa mali na ku nghena ka yona swi bihile; ku hunguteka ka swilaveko swa nhundzu leyi xaviseriwaka matiko mambe swi endla leswaku ku endliwa ka nhundzu ku hunguteka; ku tumbuluxiwa ka mintirho ku khumbekile hi ndlela yo biha nakona vanhu eka swiyenge swin'wana va heleriwa hi mintirho.
Nkarhi lowo tika wu kotlana na nkarhi lowu ntlakuko wa minxavo ya nhundzu na ntswalo wa mali leyi lombisiwaka swi nga ehenhla. Hi khensa Mufambisi wa Bangi-nkulu loyi tolo a nga hunguta mali ya ntswalo hi 1%.
Hi nkatsakanyo, leswi swi khumbe hi ndlela yo biha timali leti a hi fanele ku ti tirhisa ku ndlandlamuxa vukorhokeri na ku sungula tiphurojeke ta switirhisiwa. Hikwalaho hi bohekile ku hunguta swilo leswi a hi lava ku swi endla mayelana na ndlandlamuko na ku tumbuluxa mintirho.
Ha swi tiva nileswaku Afrika Dzonga yi khumbeke ku antswa ku ri na matiko yan'wana. Hakunene, hi nkarhi lowu matiko yan'wana ya hlanganaka kumbe ku kombisa ku tikeriwa lokukulu eka ikhonomi, Afrika Dzonga na tikonkulu hinkwaro ra ha tiyimisele ku va na ndlandlamuko hambiloko ndlandlamuko lowu wu ta nonoka.
Emhakeni leyi, vahlonipheki, ndza tsaka ku mi vikela leswaku eka mimbhurisano exikarhi ka Hofisi ya Presidente na varhangeri vo hambanahambana ya vatirhisani va vaaki hi twananile ku kuma tindlela to hunguta mbuyelo wo biha wa xirilo xa ikhonomi etikweni ra hina. Ntlawa lowu langutaneke na ntirho lowu wa ha ri eku tirheni hi matimba nakona wu langutise eka swiyenge leswi landzelaka swa tinhlamulo.
Xo sungula, mfumo wu ta ya emahlweni na phurojeke ya vuvekisi bya vanhu lebyi ntsengo wa byona wu nga tlakuka ku fika eka R690 wa mabiliyoni eka malembe yanharhu laya landzelaka. Emhakeni leyi, loko swi fanela hi ta kuma tindlela to kuma timali to endla sweswo.
Leswi swi ta katsa nseketelo hi minhlangano ya timali ya nhluvuko no timali to lomba ku suka eka minhlangano ya lombisa mali ya misava, na ku katsa na xinakulobye na mabindzu laya nga riki ya mfumo na ku tirhisiwa ka switirhisiwa leswi lawuriwaka hi vatirhi, swo fana na timali ya phexeni.
Xa vumbirhi, hi ta tiyisa minongonoko ya swiyenge swa mintirho ya mfumo. Hi tlhelo rin'wana, hi ta tiyisa makungu yo ndlandlamuxa mintirho eka swiyenge swo fana na swa rihanyu, ntirho wa vanhu, dyondzo na minhlangano ya swa nawu. Hi tlhelo lerin'wana hi ta hatlisisa ku sungula ka Nongonoko lowu Ndlandlamuxiweke wa Mintirho ya Mfumo.
Xa vunharhu, hi ta kuma tindlela to hunguta ku nonoka ka mbuyelo wa vuvekisi na ku pfariwa ka tifeme leti endlaka nhundzu.
Mfumo wu ta lunghisa maavele ya wona ya mali eka tifeme na tindlela tin'wana to vuyisela mali eka tifeme leswaku va ta kota ku langutana na mintlhontlho eka swiyenge swo hambanahambana no hlohlotela minhlangano ya mali ya nhluvukiso ku pfuna tifeme eku langutaneni na nkelukelu wa nkarhi wa xirilo.
Tindlela tin'wana leti nga ta siva ku lahlekeriwa ka mintirho ti ta lavisisiwa, ku katsa ku nyikiwa ka tiholodeni to leha, ku ya eka tidyondzo ta ndzetelo-vutivi nkarhi wo lehanyana, nkarhi wo koma no avelena ntirho. Leswi swi ta hlanganisiwa na pfhumba ra swinavetiso swa Poudly South African na goza ra vukarhi eka lava xavaka nhundzu ya matiko mambe swi nga ri enawini.
Xa vumune, mfumo wu ta ya emahlweni no ndlandlamuxa mali leyi tirhiseriwaka vanhu, ku katsa ku yisa emahlweni mfikelelo wa Xipfuno xa Mfumo xa Nhlayiso wa Vana ku fika eka malembe ya 18 no hunguta malembe lawa vadyuhari va ringaneleke ku kuma mudende ya vuya eka 60 eka vavanuna. Leswi ndzi nga ta khoma lembe ra vu60 lembe leri, ndzi ta va ndzi ringanele ku kuma mudende.
Ku yisa emahlweni, hi ta tirhisa Xipfuno xa Mfumo xa Nhlupheko wa Vanhu na milawu ya nhlayiseko wa swakudya ku olovisela vanhu lava nga sirheleriwangiki hi Ndzindzakhombo wa Mintirho kumbe lava nga heta mali leyi va fanelaka ku yi tirhisa.
Hi ta tlhela hi langutisa swinene eka ntlhontlho wa ku va tikhamphani tin'wana ti nga fambisani na mphikizano. Hi rhandza ku hoyozela va Khomixini ya swa Mphikizano eku tiyiseni ka vona voko ku tiyisisa leswaku vatluri va milawu va tengisiwa.
Hambiswiritano, hi na ku tshemba leswaku vanhu na vona va ta pfuneta leswaku ku enhla ka minxavo ku fikelela vanhu hinkwavo.
Magoza lawa ya ta leteriwa hi pholisi leyi lawulaka matekelo ya xibalo ku ya hi makulelo ya ikhonomi. Hambiswiritano, hi ta tiyisisa leswaku malombele ya mfumo ya timali hi lawa ya amukelekaka. Leswi swi vula nakambe leswaku mfumo wu fanele ku hunguta swikweleti leswi wu nga na swona hi ku hatlisa loko swi koteka.
Ntirho wa hina wu ta leteriwa hi ku twisisa leswaku magoza lawa hi nga ta ya teka ku sirhelela xiyimo no olovisa mbuyelo wa ku cinca ka xiyimo swi nga endla leswaku ku tumbuluxiwa mintirho.
Eka tinhlengeletano hatimbirhi ta G20 na minhlangano yo hambanahambana, mfumo wa hina wu susumete leswaku ku va na ku nghenelela loku lulameke ka xihatla ngopfungopfu eka matiko laya hluvukeke ku nga kona laha xirilo lexi xi sunguleke no tika ngopfu kona. Hi tshemba leswaku nkarhi wu fikile wa ku tiyisa milawu ya hina ya vulawuri ya laha kaya na vuangameri bya tisisiteme ta timali; kambe ehenhla ka sweswo, hi nge papalati xilaveko xa vuangameri no vona leswaku ku na leswi endliwaka emisaveni hinkwayo.
Xa nkoka hi leswaku hi fanele ku hlayisa ndzhuti wa sisiteme ya mabindzu ya misava, ku hetisa mimbhurisano na Doha Round ya sisiteme ya mabindzu ya misava no tiyisisa leswaku swipfuno swa nhluvukiso a swi hungutiwi.
Dyondzo leyi hi nga yi dyondzaka hi leswaku hi fanele ku va na swinakulobye swo tiya na van'wamabindzu van'wana eka ikhonomi ya hina kwala kaya na le matikweni mambe, ku nga ri ntsena ku herisa xirilo lexi kambe na ku teka magoza lawa ya nga ta endla leswaku xirilo lexi xi nga ha tlheli xi va kona.
Etikweni ra hina hi ta endla leswi tanihi xiphemu xa phurosese yo veka tiko ra hina endleleni ya nhluvuko na ndlandlamuko. Ku leha ka nkarhi wo fikelela swikongomelo swa hina ku nga va ku tlhelerisiwile endzhaku hi ndlela yin'wana kambe a hi kanakani leswaku siku rin'wana hi ta swi fikelela.
Emhakeni leyi, ndlela leyi hi tilulamiselaka hayona ku tirhisa swivandla leswi hi hlanganaka na swona i swa nkoka swinene. Ndzi vulavula ndzi kongomise eka FIFA World Cup hi 2010 na Confederations Cup leyi nga ta ta eka tin'hweti leti landzelaka. Tiphurojeke na tipulani hinkwato ti herile, kasi tin'wana ti le kusuhi na ku hela - ku suka eka timbala ta mintlangu, switirhisiwa swa vutleketli, magoza ya vuhlayiseki, timhaka ta byetlelo ku fika eka swa rihanyu na tipulani ta vaendzi lava nga ta fika etikweni - leswi swi tiyisisa vutitshembi bya hina eka va mintlangu ya bolo ya milenge ya misava hinkwayo leswaku mphikizano wa hina wu ta va lowunene.
Endzhaku ka ku hlula eka ntlhanu wa mintlangu leyi nga hundza, hi tshemba leswaku xipani xa rixaka xa bolo ya milenge xa karhi ku tilulamisela na ku titshemba leswaku xi ta tirha ku tlurisa!
Ku hundza kwalaho, ndzhaka ya nkombiso lowu ku ta va ku ri vuswikoti bya hina byo kombisa malwandla na vumunhu bya Afrika Dzonga na Afrika - ku cinca xikan'we miehleketo na mavonelo hinkwawo ya misava hi tiko ra hina na tikonkulu ra hina. Sweswo swi le ka hina naswona a ku na nxavo lowu hi nga wu vekaka ehenhla ka sweswo!
Hi rhandza nakambe emhakeni leyi ku hoyozela swipani hinkwaswo leswi nga tiyisa nhloto wa Afrika Dzonga wo fikelela xiyimo xo antswa eka malembe laya nga hundza. Swidlodlo swo hlawuleka swi ta nyikiwa xipani xa hina xa khirikete lexi nga fikelela maninginingi ya xikalu xa misava.
Ina, hi tinghwazi ta misava ta Rugby; Giniel de Villiers na xipani xa yena va hlurile eka Dakar Rally; xipani xa Paralympians xi ya emahlweni xi endla leswaku hi tinyungubyisa; kasi xipani xa bolo ya milenge xa le hansi ka malembe ya 20 xi tirhile hi matimba eka mphikizano wa xiyimo xa le henhla.
Manana Xipikara na Mutshamaxitulu, mavhiki mambirhi lama nga hundza, Afrika Dzonga yi gimete ntirho wo hlayisa xiphemu xa Mali xa matsalwa ya khale ya Timbuktu. Ndzhaka leyi yi kombisa Afrika tanihi xikombiso eka swa sayense na matsalwa, filosofi na khomese laha ri nga lo kavanyetiwa hi ku xavisiwa ka mahlonga na nhloto wa rifuwo ra Afrika. Pfhumba leri ri fanele ku hi veka eka xiyimo xin'we na matiko yan'wana eka tikonkulu ra hina no antswisa swiyimo swa hina swa ximunhu.
Ina, eka malembe ya 15 lama nga hundza, hi endle hinkwaswo ku tiyisisa leswaku Afrika yi kuma ku pfuxeleriwa eka leswi a swi fanele ku va Dzana ra Malembe ya Afrika. Hambiloko hi nonoka, Afrika ya karhi ya tshinelela mfuxelelo laha ku navela ka vanhu ku va ka emaninginingini ya nxaxamelo wa swilaveko swa varhangeri leswi tiyisaka ntshembo na ku tiyisela emisaveni hinkwayo.
Leswi hi swona ntsena swi nga endla leswaku hi tiyisela eku pfuneni ka vanhu va Zimbabwe ku kuma nhlamulo eka xirilo xa vona. Hi rhandza ku hoyozela mavandla hinkwawo ya tipolitiki eZimbabwe ku va ya fikisile mbulavurisano emakumu, ku va va fikelele harhi leyi ku nga khale vanhu va tiko leri na Matiko ya le Dzongeni wa Afrika a ya yi rilela: mfumo lowu nga tshamiseka nakona lowu vekiweke hi ndlela leyinene ku ta langutana na mintlhontlho leyi langutaneke na vanhu. Hi tiyisiwa nhlana hi ku vona leswaku tolo Palamende ya Zimbabwe yi pasise Mpfuxeto wa Nawu 19 wa Vumbiwa lowu vekaka masungulo ya mfumo wa nhlanganelo.
Swa fanela ndzi veka ku khensa eka mukondleteri wa SADC, khale ka Presidente Thabo Mbeki na ntlawa lowu nga tirha hi matimba no lehisa timbilu ku vona leswaku mbulavurisano wa humelela.
Sweswi ntirho wo aka hi vuntshwa wu nga sungula hi nkhinkhi nakona Afrika Dzonga ri tiyimisele ku pfuneta hilaha ri nga kotaka hakona. Emhakeni leyi, ku na xilaveko xa xihatla ku pfuna ku langutana na xirilo xa vanhu eka tiko leri. Hi na ku tshemba leswaku misava hinkwayo, hikwalaho ka rirhandzu, yi ta khomana na vanhu va Zimbabwe loko va sungula hi vuntshwa.
Hi khuthaziwa hi leswaku, hambileswi ku tsematsema ku nga hlawulekisa ku ya emahlweni ka vanhu va Democratic Republic of Congo eka rendzo ra vona ro ya eka ntshamiseko no humelela, ku ya emahlweni koloko a ku siveriwi.
Xinakulobye lexi nga akiwa ku nga ri khale exikarhi ka vurhangeri bya DRC na Rwanda xi khome switshembiso swo humelerisa timhaka ta nhlayiseko na ku langutana na xirilo xa vanhu na, hi ku tshemba, mayelana ni mbhurisano hi timhaka ta politiki. Hi ta ya emahlweni hi tirhisana na matiko yan'wana na Nhlangano wa Matiko ya Afrika ku fikelela swikongomelo leswi eBurundi, Sudan, Western Sahara, Cote d'lvoire, Somalia na tin'wana tindhawu.
Tanihiloko swi vonakile eka swilo leswi nga humelela eka tin'hweti leti nga hundza, Afrika Dzonga yi ta tirhisa nkateko wa ku va mutshamaxitulu wa SADC ku tiyisa nhlangano lowu wa nkoka wa rhijini hi ku tshikelela ku sunguriwa ka swiboho swa samiti no tiyisa ntwanano wa rhijini.
Xikan'wekan'we hi ta antswisa mbhurisano wa SADC na Nhlangano wa Makete wa Vuxa bya le Dzongeni wa Afrika, Comesa, na Nhlangano wa Vuxa bya Afrika, EAC. Mapfhumba lawa ya ta endleriwa ku ndlandlamuxa ku nga ri ku tsanisa xinakulobye lexi nga kona eka Nhlangano wa Mintolovelo ya Matiko ya le Dzongeni wa Afrika, Sacu.
Hi rhandza hi nkarhi lowu ku hoyozela vanhu na vurhangeri bya Zambia, Ghana hi nga rivali United States of America eka nhlawulo lowu nga va xikombiso lexi tsemakanyaka mindzelekano ya tiko leri. Hi ta tshama hi ri karhi hi tiyisa ntirhisano wa hina na matiko lawa na yan'wana hi ku ringeta ku fikelela swilo leswi nga lulamela vanhu.
Hi katekile hikuva lembe leri hi gimeta ku tlangela malembe ya khume yo sungula ya xinakulobye xa hina na tiko ra People's Republic of China. Eka malembe lawa, swi tikomba kahle leswaku xinakulobye lexi xi na mbuyelo lowunene eka matiko hamambirhi.
Hi rhandza ku tiyisisa ku tinyiketela ka hina eka xinakulobye lexi hi nga xi sungula na Brazil na India hi ku tirhisa Ibsa nakambe na le ka xinakulobye lexi tiko ra hina ri nga na xona na Russia na matiko ya Asia, Middle East, Latin na North America.
Hi minkahi yo tala hi kombise ku vilela ka hina hi nkwetlembetano lowu nga kona eMiddle East hi ku angarhela, na le Israel na Palestine hi ku kongoma. Xiyimo xa ku tsana ka hina hi ku tlakuka ka nkwetlembetano na ku lahlekeriwa ka vutomi bya vanhu, ngopfungopfu bya vaaki-tiko - ku katsa na vana, vamanana na vadyuhari - a xi hlamuseleki.
A ku na ku tihlamulela eka vuharhi na mpfilumpfilu lowu nga kona. Hi tshemba leswaku sweswi ku ringeta ka matiko ya misava ku tisa nhlamulo ya nkwetlembetano lowu ku ta va na mihandzu leswaku vaaki-tiko va Israel na Palestine va ta kuma ku rhula na nhlayiseko tanihi vaakelani va matiko laya tifumaka.
Hi hoyozela mfumo na vanhu va Cuba eka malembe ya 50 yo tlangela ku tifuma na ntshunxeko wo tikhetela ndlela ya vona ya nhluvuko.
Eka malembe laya nga hundza hi kotile ku gimeta mbulavurisano wa hina na Nhlangano wa Matiko ya Europe hi xinakulobye xa hina xa maendlelo, nakona hi na ku tshemba leswaku moya lowu a wu ri kona eku burisaneni wa ha ta va kona loko hi lulamisa mbulavulo wa matiko yo hlaya mayelana na Mintwanano ya Vunakulobye eka Ikhonomi na matiko ya rhijini ya hina. Hi langutele ku tiyisa xinakulobye lexi loko hi rhurhela Samiti ya Afrika Dzonga na EU eka lembe leri.
Hi ta ya emahlweni na matiko yan'wana ya le Dzongeni wa Afrika hi lwela ku cinciwa ka Vun'we bya Tinxaka, Nkwama wa Timali ta Matiko ya Misava na minhlangano yo hambanahambana leswaku ya kombisa ku cinca loku nga va kona na ku cinca loku ka ha yaka emahlweni emisaveni hinkwayo no tirha hi ndlela ya xidemokirasi, ndzinganano no endla swilo erivaleni.
Hi tlhela hi tiboha ku fikelela swikongomelo swa swiboho swa matiko ya misava hinkwayo, ku katsa Ntwanano wa Kyoto na swiboho swin'wana leswi teke endzhaku leswaku ku va na vumundzuku lebyinene bya vanhu va ka hina na vanhu va misava hinkwayo.
Manana Xipikara na Muhlonipheki Mutshamaxitulu, ku na swilo swimbirhi leswi letelaka ntirho lowu: xilaveko xa ku hetisa mpfumelelo lowu nga nyikiwa mfumo lowu hi 2004, na xilaveko xa leswaku mfumo lowu nga ta ta endzhaku ka nhlawulo wu kuma xiyimo xi lunghekile leswaku wu sungula minongonoko wu nga heti nkarhi.
Eka tin'hweti leti nga sala loko ku nga se fika nhlawulo wa rixaka na swifundzhankulu, hi ta ringeta hi matimba ku hetisa mpfumelelo wa vaaki.
Ku endla leswaku ku koteka ku antswisiwa ka mphakelo wa vukorhokeri na nhlanganelo lowunene exikahi ka marhavi ya mfumo ku katsa na tipulani ta maendlelo ya rixaka.
Ku kondletela phurosese leyi nga ta tiyisa mafambiselo ya timhaka ta ndzinganano wa rimbewu ku fana na vuyimeri bya 50/50 eku tekeni ka swiboho, nhluvuko wa vantshwa, timfanelo ta vatsoniwa na ta vana - ku katsa ku hetisa mbulavurisano na vaaki-tiko hi Pholisi ya Rixaka ya Vantshwa loko yi pasisiwile hi Palamende, na ku sunguriwa ka Nhlangano wa Nhluvuko wa Vantshwa; ku yisa Ntwanano wa SADC wa Rimbewu na Nhluvuko ePalamende; ku tiyisa vuyimeri bya hina bya timfanelo ta vatsoniwa; na ku engetela nhlayo ya timasipala leti nga sungula Tindhawu ta Timfanelo ta Vana ku hundza eka 60% leyi nga kona sweswi.
Minongonoko leyi na yin'wana ku katsa Swirhangana swa Tinhlohlorhi eka Mbulavulo wa Presidente na Rixaka wa Nyenyankulu ya n'wexemu, yi vumba masungulo ya ntirho wa hina wa mpfumelelo wa vaaki nakona ti veka masungulo ya vumundzuku.
Hi ta tiyisa ntirho wa hina lowu hlohloteriwaka hi vuhiseki bya hina, ku tshemba na ku tiyisela ka vanhu va Afrika Dzonga eku fikeleleni ka swilo leswi nga lulamela vanhu hinkwavo. Leswi hi swona swa nkoka naswona hi swona masungulo ya ku titshemba ka hina loko hi vula leswaku tiko ra hina i tiko lerinene. Xidemokirasi xa hina i xinene. Xa karhi xa kula no va na matimba.
Hikwalaho, hi ku landzelela marito ya khale ka Presidente Nelson Mandela, "[we] dare not linger, for [our] long walk is not yet ended".