Orania, oras en die ovaalbaan: ’n Dorp wat werkDie ‘wie eights’ van Orania se ovaalbaan. Foto: Verskaf. Deur LJ Bothma Karre en mouterbikes het my nog nooit juis geïnteresseer nie. Maar as daar ’n windgatmouter met uitruite en parmantige stertvinne op ’n sleepwaentjie by Aan die Oewer op Orania staan en sy naam is Masegat, dan kom daar ’n ding. “Hierdie gaan ’n groot een wees. Hulle sê 85 karre kom jaag. Sorg dat jy vroeg daar is of jy kry nie plek nie,” waarsku ’n Oraniër my Saterdagoggend voor die bottelstoor. Hy betaal sy dop met Oras – Orania se eie geldeenheid. My graad 6-seun wat Grand Prix-bedinges is, het my al Donderdag gemaak ry na ’n ou kwarriegat knap buite die dorp waar hy enjins hoor brul het. Toe nie sommer net ’n gruisgat waar die dorp se kwajongens naweke karre deur die gat pluk nie, maar ’n nuwerwetse ovaalbaan wat skrik vir niks. Knap ná twee die middag toe sit ons al op een van die pawiljoentjies aan die noordekant. Agter die pawiljoen onder ’n haak-en-steekdoring braai paartjies in ’n ou wielvelling, nie in die minste gepla oor die karre wat oorkant die baan opge-rev word nie. Twee in swart het mekaar in ’n stewige greep beet. Is dit Orania se mense? Ek weet nie, want daar is motors en bakkies van oor die hele land – van Eastern Cape tot so ver as Limpopo Province. Voor die pawiljoen bekla ’n kaalvoetkêrel in ’n kortbroek sy lot by sy pêl en dié se meisie: “Ek is gatvol vir daai ou. Hy is óf die hele tyd siek óf hy moet sy boetie gaan haal. Hy kom laat van lunch af en elke vyf minute wil hy sit.” Arbeidsprobleme op Orania. “Gaan jy maar net aan en doen jou werk,” is die raad uit die pawiljoen. Klein Louis hou ons plekke terwyl ek vir hom ’n vlaggie gaan soek. Al die vlaggies is reeds uitgedeel en ek gebruik die kans om by Bittereinder Distilleerders in te loer. “Dubbel: R20. Enkel: R15. Bottel: R150 – R220. Lank lewe die Boer. Trots Orania.” Ek stap tussen die bulderende gevaartes in wat regmaak om te jaag. Ek soek Masegat, maar sien twee warmgemaakte Golfies – Strauss Broers Konstruksie en ene Hansie. Oor die luidsprekerstelsel word “Words Don’t Come Easy” uitgedoof. ’n Aankondiger bid: “Here wees met elke renjaer en beskerm hulle teen gevaarlike ongelukke en ernstige beserings. Dankie vir die wat ver gery het. Ons bid dat U hulle veilig sal teruglei”. Die jaers in die sestien sestig-klas word geroep: Pieter Lombard, Tersius van Tonder, Izak Jones… “Kom ons gee vir hulle ’n lekker handeklap.” Hoog bokant ons hang ’n hommeltuig soos ’n korhaan wat plek soek om te gaan sit. Die enjins brul en die karre peil op die eerste draai af; net om skeef-skeef soos windhonde vastrapplek te soek vir ’n volgende kort naellopie. “Die beste plek waar jy op die oomblik in Orania kan wees, is langs hierdie ovaalbaan,” sê die aankondiger half uitasem. ’n Girokopter sirkel oor die stadion. Ek kan nie hoor wie gewen het nie. Klink na Tersius van Tonder? “Terwyl ons wag vir die volgende wedren, kom ons ondersteun die stalletjies. Moenie te dors raak in hierdie stof nie. Kom ons luister weer ’n bietjie musiek.” “Country roads, take me home…” Ek het ’n blêddie knop in my keel. Ek tuur in die verte na niks spesifieks in die eindelose Karoovlaktes. Ek dink aan die keer toe ons op Orania teen die uitlanderkinders (almal so twee jaar te oud vir hul standerds) kom rugby speel het. ’n Dorp is op die suidoewer van die Oranjerivier gebou om die Spanjaarde, Italianers, Portugese en Duitsers wat Verwoerd se ambisieuse waterskema kom bou het, te huisves. Vandag is dit die tuiste van ’n volgende groepie uitlanders – die Afrikaner self. Op die baan is die volgende lot karre gereed om weg te trek. Dis Masegat teen Hansie, die Strauss Broers en ’n paar ander. Die aankondiger is in ekstase. “Die rooi Golfie, 022, is Hansie Botha – ook bekend as Mal Hansie!” Die skare rondom die baan wat binne en buite hul voertuie stelling ingeneem het, gil van genot. “Is dit lekker op Orania?” kom dit oor die luidsprekers. “Jaaaaa!”, dreun dit reg rondom die baan. Die rooi Golfie se bande kerm as Mal Hansie in die draai reg voor ons ingaan en amper van die baan af tol. Masegat is voor, maar Hansie bly enduit op sy gat en gaan hom byna by die geruite vlag op die eindstreep verby. Die V8’s met hul linkerhandstuurwiele wat antikloksgewys om die baan gaan jaag, kry die groen vlag en pyl op die eerste draai af. Twee sussies en ’n boetie wat voor teen die reling staan, sien hier kom nou groot lawaai en druk hul ore toe. Dit kook op die Ovaalbaan op Orania. Skuins agter die pawiljoen op die soom van die vlakte word die son ’n rooi vuurbal. Verbeel ek my, of sien ek vier swart mans – een met ’n wit langbroek – in die aandskemer by die hek inkom? Orania jaag nie swartes, bruines en geles weg nie; hulle neem hulle net nie in diens nie. Wittes wat wil kom leeglê, steel en boom rook, is ook by die verkeerde adres. Hoog aan ’n paal wapper Orania se vlag in die aandwindjie met die motief van ’n seuntjie wat sy moue oprol. Orania is iets anders as die ou Suid-Afrika van Verwoerd; ook nie die nuwe Suid-Afrika van Mandela nie. “Those were the days my friend, we thought they’d never end,”speel oor die luidsprekers. Op die baan gaan die wedrenne onder spreiligte voort. Nie van Eskom wat die krag om die beurt verskaf nie, maar ’n mobiele kragopwekker. Dit word laat. Ons moet nog gaan vleisbraai. Die volgende oggend stop ons by die winkel om iets vir die pad te koop. Langs ons hou Orania se toerbussie stil. “Gratis begeleide toere. ’n Dorp wat werk.” Ek hou op die grootpad reg langs die ovaalbaan stil. “Hoekom stop ons hier?” vra Nonna. “Ek wil ’n foto neem om vir mense te wys hoe lyk ’n dorp wat werk.” Waar ure gelede honderde mense en karre was, lê nie eens ’n papiertjie nie. Net ’n klein seuntjie wat uitgelate rondhardloop terwyl sy pa iewers op die terrein doenig is. Dit is Orania, ’n dorp wat ook maar sy probleme en uitdagings het, maar ’n dorp wat reg funksioneer. Die enigste funksionerende dorp in Suid-Afrika? Tyd sal leer.