Geplaas deur	Stefan van Zyl Woensdag, 03 Februarie 2021
Die nie … nie-ontkenningskonstruksie word meestal gebruik om 'n sin te negativeer:
Hulle gaan nie in die koor sing nie.
In die voorbeeldsin is die eerste nie 'n ontkenningsbywoord, terwyl die tweede nie 'n partikel, meer spesifiek 'n ontkenningspartikel, genoem word. (Hierdie woordsoortindeling word behoorlik bespreek en gemotiveer in VivA se Afrikaanse skoolgrammatika (ASG), gratis toeganklik via ons Taalonderrigportaal op ons webblad.) 'n Partikel word in ASG omskryf as 'n woord sonder eie betekenis wat saam met ander woorde optree om 'n bepaalde grammatikale konstruksie te vorm. Die ontkenningspartikel nie lyk vormlik soos die ontkenningsbywoord nie, maar verrig 'n ander grammatikale funksie. In die voorbeeldsin maak die eerste nie die sin ontkennend en die tweede nie maak dit grammatikaal.
Dit is moontlik om in sekere ontkenningsinne die ontkenningspartikel weg te laat. Dit lyk asof dit veral in kort sinne gebeur waarin daar nie 'n direkte of indirekte voorwerp of adjunkte voorkom nie:
Ons vertrou hulle nie.
Ek glo jou nie.
Dit help alles niks.
Benewens nie is daar ook ander ontkenningswoorde soos nêrens, niemand, niks, nimmer, nóg … nóg, nooit, geen/g'n, geeneen, geensins:
Die studente kan hul handboeke nêrens vind nie.
Niemand het my daarvan gesê nie.
Carla het niks gedoen nie.
Hulle sal dit nimmer van hom dink nie.
Nóg Herman nóg Gabriël weet daarvan.
Die kinders het nooit van haar gehou nie.
Kunstenaars het tans geen geld nie.
Geeneen kon dit weet nie.
Dit was geensins nodig nie.
In die voorbeeldsinne hier bo kom daar nooit 'n ekstra bywoordelike nie ná die ontkenningswoord nie, en word die ontkenningspartikel gewoonlik aan die einde van die sin geplaas.
Die woorde geen/g'n wat voor 'n naamwoord voorkom, is beide ontkenningslidwoorde. So 'n ontkenningslidwoord dui aan dat die naamwoord 'n afwesige entiteit benoem:
G'n kan egter ook as 'n bywoord optree wat glad nie kan vervang. In so 'n geval tree g'n nie voor 'n naamwoord op nie, byvoorbeeld:
Werner is g'n 'n kundige op mediese gebied nie!
Wat geen betref, is daar ook uitsonderings waar die ontkenningswoord nie gewoonlik nie gebruik word nie:
Die gereedskap is van geen nut.
Dit is van nul en gener waarde.
Geen toegang (dus 'n geentoegangbord)
Die regering het 'n beleid van geen verdraagsaamheid teenoor dronkbestuurders.
Die posisie van die ontkenningswoord en ontkenningspartikel in 'n simplekse sin is belangrik, want die plasing van die eerste nie kan die betekenis van 'n sin verander. Die outeur van die teks moet dus oplet presies watter deel van die sin ontken word:
Johann gaan nie volgende week sy motor by sy broer kry nie. (Johann gaan die motor op 'n ander tydstip kry.)
Johann gaan volgende week nie sy motor by sy broer kry nie. (Johann gaan wel iets anders kry.)
Johann gaan volgende week sy motor nie by sy broer kry nie. (Johann gaan wel die motor by iemand anders kry.)
Johann gaan volgende week sy motor by sy broer nie kry nie. (Effe vreemd, maar moontlik. Dalk gaan hy die motor daar los.)
In sommige formele tekste, veral in regstaal en in notules en dergelike dokumente, word die ontkenningspartikel-nie in 'n sin vorentoe geskuif om die betekenis te verhelder:
Die aansoek moet nie later nie as 14 Februarie ingedien word.
In die volgende aflewering in hierdie reeks blogs oor ontkenning in Afrikaans, word die hantering van ontkenning in komplekse sinne van naderby beskou.
Brink, N. & Kapp, S. 2020. Ontkenningslidwoorde. VivA Taalonderrigportaal.
Fouché, N. & Kapp, S. 2020. Partikels. VivA Taalonderrigportaal.
Müller, D. & Pistor, S. 2016. Skryf Afrikaans van A tot Z: die essensiële gids vir taalgebruikers. Kaapstad: Pharos.
Lees 1032 tye	Laaste modifikasie op Maandag, 08 Februarie 2021 11:13
Meer in hierdie kategorie: « Woordsoorte: Wetenswaardighede oor die werkwoord II – soorte hoofwerkwoorde	Die geskiedenis en die stam - doeblette vs. paronieme »