Afrikaans is ŉ vormende taalDr. Dirk Hermann, bestuurshoof van Solidariteit. Mnr. Frik Viviers was my laerskoolhoof. Hy was ŉ ongelooflike bestuurder. Die skool was netjies en ordelik. Jy kon alles deur ŉ ring trek. Hy was by alles betrokke en die rugbyfluitjie se toutjie was ŉ besondere motiveerder, maar die woord waarmee ek mnr. Viviers wil beskryf, is “integriteit”. Mnr. De Heijer, my hoërskoolhoof, was ’n tweedegeslag-Hollander. Hy was ŉ opregte Christen en mens sou kon sê dat jy die vrug van die Gees in sy lewe kon sien. Sy woord was “georganiseerdheid”. In ons skool se personeelspan was daar juf. Sadie, haar woord was “liefde”, mnr. Richter se woord “dissipline”, juf. Kinnie Smit se woord was “orde” en mnr. Oosthuizen sŉ was “gehalte”. Mnr. Van Zyl het ŉ sin gehad en nie ŉ woord nie. Sy sin was “Waar ŉ wil is, is ŉ weg, maar die wil is gewoonlik weg.” Ons laerskoollied het so gegaan: Ek besing die Primêre Skool Vegkop, waar die jong Afrikaners kan leer, om die diepere waardes te eerbiedig, om die hoogste gesag te eer. En ons hoërskoollied: Skenk Heer aan ons al die werklus en ywer, dankbaar ŉ saad in U ploegvoor te plant. Ons laerskool- en hoërskoolleuse was: Hou die doel voor oog. ’n Paar jaar gelede het ek verby my ou laerskool gery. Die drade het gehang, die gras het die tennisbaan gewen en daar was van die vensters stukkend. Dit was nie omdat mnr. Viviers nie meer daar was nie, maar dit was omdat mnr. Viviers en sy bestuurspan se woorde nie meer daar is nie. Vandag is ek gevorm en ŉ belangrike deel van my vorm is integriteit, ordelikheid, gehalte, dissipline, liefde en orde. Ek het geleer om die diepere waardes te eerbiedig en die hoogste gesag te eer. Ek het geleer van werklus en ywer en om dankbaar ŉ saad in die ploegvoor te plant en om die doel voor oë te hou. En dít is die krag van Afrikaanse skole, hoofde en onderwysers. Daar is diepere waardes wat eerbiedig word. Hoor net hoor mooi is die Primêre Oranje Meisieskool, Bloemfontein se 1907-stigtingsdoel, wel in die idioom van die tyd: Om een kragtige, vormende invloed op die toekomstige moeders van het volk te hê. Hulle woord is vormend. En ŉ mooi eenwoordleuse – Vorentoe. Die Afrikaanse Hoër Meisieskool in Pretoria kry hul leuse uit Jan F.E. Celliers se gedig oor die vroueoptog van 1915. Dit was in die donker tyd ná die rebellie van 1914. Die vroue het vasberade en in stilte na die Uniegebou gestap. Dit het Celliers só aangegryp dat hy geskryf het: Ek sien haar wen. Dit is vandag nog die leuse van die Afrikaanse Hoër Meisieskool. Hulle missie is die opvoeding van die kind in totaliteit met God se Woord in ŉ ereplek. Nóg ŉ leuse uit ŉ Jan F.E. Celliers-gedig is dié van Helpmekaar Kollege – Komaan. So eenvoudig, maar so sterk. Die leuse van Hoërskool Waterkloof: Ons bou in geloof. Hoor hoe mooi: ons, bou en geloof. Hoërskool Grens van Oos-Londen se kort leuse is Bou. “Ons glo dat opvoeding nie net is om boekgeleerdheid te hê nie, maar om kennis lief te hê en lewenswys te wees.” Dié van die Hoërskool Tygerberg (hoor die energie): Daar’s werk. En hul skoolwapen lyk so: So kan ek aangaan. By Afrikaanse skole is daar diepere waardes – natuurlik nie net by Afrikaanse skole nie. Daar is ŉ verband tussen prestasie en die waardes wat binne skole soos bogenoemde skole leef. Die Trends in International Mathematics and Science Study (TIMSS) plaas Suid-Afrika se gehalte van wiskunde- en wetenskaponderrig heel laaste van die deelnemende lande, onder Botswana, Kenia en Zimbabwe. Indien Afrikaanse skole as ŉ land gegroepeer sou word, sou ons onder die top tien lê. Ons klop lande soos Engeland, Nieu-Seeland, die VSA, Australië – al die lande waarheen Afrikaners emigreer. As jy dus ter wille van jou kind wil emigreer, emigreer na ŉ Afrikaanse skool toe. In 2017 was die matriekslaagsyfer nasionaal 75%, die Afrikaanse oudmodel C-skole 98,5% en Afrikaans algemeen 86%. Afrikaanse skole het drie keer meer wiskundeonderskeidings as die gemiddeld in die land gekry. Die vier skole met die meeste onderskeidings in alle eksamenvakke was Afrikaanse skole, naamlik Menlopark, Affies Meisies, Waterkloof en Garsfontein (12 uit die top20-skole is Afrikaanse skole). Afrikaanse wiskundeonderwysers behaal 97,2% vir ’n provinsiale voorbereidende wiskunderekordeksamen – ŉ bewys dat hulle goed opgelei en kundig is en hul vakinhoud bemeester het. Dit sal waarskynlik vir alle vakgebiede geld. Daar is die naïewes wat sê dat skole maar Engels moet word; die wêreld daarbuite is Engels. Afrikaans is egter nie net ŉ kommunikasietaal nie, dis ŉ vormende taal. As Afrikaans val, val die waardes van die skool ook oor die langer termyn. Individuele onderwysers en hoofde hou die waardes nog dapper in die lug (daarvoor het ek reusewaardering), maar later word hulle minder en die waardes verdwyn. Dit is juis dié waardes wat kinders toerus vir die wêreld daarbuite en nie net taal nie. Inteendeel, ons kinders is juis vaardig in Engels, maar moet toegerus word met vormende waardes. Die stryders teen die lig van Christus in skole besef nie hoe verskriklik dit sal wees indien hulle slaag nie. Mnr. Viviers, mnr. Den Heijer, juf. Sadie en juf. Kinnie, mnre. Richter, Oosthuizen en Van Zyl se woorde was nie bloot uit neutraliteit nie. Dit was omdat hulle roepingsgedrewe onderwysers was. Hulle was dit omdat hulle moes. Hulle was daar, want hulle kon nie anders nie. Neem dit weg en die gras wen die tennisbaan en vensters is stukkend. Mense stoei oor die toekoms van Afrikaans. Afrikaans staan egter nie alleen nie; Afrikaans staan binne ŉ waardepakkie. Breek die pakkie en alles daarmee saam breek. Afrikaans hou die waardes regop en die waardes hou Afrikaans regop. Hierdie bondgenootskap is oor jare gevestig en is eenvoudig deel van die Afrikaanse kollektiewe onderbewuste. Die verantwoordelikheid van Afrikaanse onderwysleiers is ongelooflik groot. Om Lig te wees, is nie meer so eenvoudig nie. In Pretoria tree dr. Pierre Edwards aan die einde van die jaar af. Hy is ŉ kalm Afrikaanse onderwysleier en sy rekord spreek vanself. Hy staan waarvoor hy staan. As ek op die Affie-terrein rondloop, voel ek die trots, die seuns loop verby en groet. Ek dink dr. Edwards se woord is “identiteit”. Iemand sê aan my die aftrede van dr. Edwards is die einde van ŉ era. Met skoolhoofde en skole se bestuursleiers is dit anders. Hulle leef voort deur die kinders. Vir jare, selfs in ŉ volgende geslag, sal dr. Edwards se identiteit voortleef. ŉ Skoolhoof en skoolleiers tree wel af, maar hul waardes tree nooit af nie.