Die Kelte het handel met hulle buurvolke in die Mediterreense gebiede gedryf, en in Keltiese grafte is selfs voorwerpe ontdek wat uit die Midde-Ooste ingevoer is. Maar alhoewel groot dele van Europa noord van die Alpe deur Keltiese stamme oorheers is, het hierdie beskawing nooit 'n gemeenskaplike ryk gestig nie – hulle was eerder 'n soort konfederasie van verskillende stamme wat dieselfde taalgroep, godsdiens en kultuur gedeel het. Die Kelte het ook min historiese dokumente agtergelaat. Ons kennis oor die Kelte is aan argeologiese opgrawings en Griekse en Romeinse skrywers te danke.
Antieke oorlewerings[wysig | wysig bron]
Argeologiese en taalkundige definisie[wysig | wysig bron]
Protokelte[wysig | wysig bron]
Die urneveldbeskawing het omstreeks 850 v.C. ontstaan en toon reeds baie ooreenkomste met die Keltiese beskawing wat sowat twee eeue later begin ontwikkel het. Plekname verwys na 'n taalkundige verwantskap tussen hierdie twee beskawings, terwyl hulle ook dieselfde politieke, sosiale en militêre strukture ontwikkel het.
Die benaming urneveldbeskawing is afgelei van hulle begrafnisrituele wat duidelik van dié van hul voorloper, die koepelgrafbeskawing, verskil. Hulle het hul oorledenes veras en die urne op 'n afgebakende begraafplaas ter aarde bestel. Die opvallende grafheuwels van die vroeëre beskawing ontbreek in hierdie periode. Argeoloë en geskiedkundiges het onder meer vermoed dat die Protokelte onder die invloed van volke uit die ooste gekom het, maar die nuwe begrafnisrituele kan moontlik ook aan nuwe religieuse waardes en norme toegeskryf word.
Die toenemde oorlogsaktiwiteite het uit die verbeterde tegnieke van bronsverwerking voortgespruit, terwyl ook mynbou en metallurgiese doeltreffendhede gevorder het. Deskundiges is tans in staat om die verskille tussen die vroeë nywerheidssentra te bepaal en neem aan dat die vervaardigers al begin het om hulle in wapens, kunswerke of huisraad te spesialiseer.
Die Hallstatt-beskawing[wysig | wysig bron]
Die eerste Keltiese beskawing in Europa is vernoem na 'n afgeleë dorp in die Oostenrykse Salzkammergut-streek. Argeoloë het hier in 1824 'n aantal Vroeg-Keltiese grafte ontdek. Die sowat 2 000 grafte en urne dateer uit die tydperk tussen die 8ste en 6de eeu v.C.
Die Hallstatt-beskawing het in die tydperk tussen 700 en 500 v.C. ontwikkel en word onder meer deur die gevorderde vervaardiging van yster gekenmerk. Navorsers neem aan dat die Kimmeriërs, 'n volk uit die steppes van Oos-Europa, as gevolg van die Skithiese magsuitbreiding weswaarts getrek en met Sentraal-Europese volke vermeng het. Die kulturele veranderings waardeur die Hallstatt-beskawing gekenmerk word – soos die bou van grafkamers in plaas van urnevelde en die gebruik van waens waarop die oorledenes ter ruste gelê is – word aan die invloed van Oos-Europese ruitervolke toegeskryf.
Die opvallendste kenmerk van begrafnisrituele van die laat Hallstatt-periode was die sogenaamde "vorstegrafte" wat ongelukkig meestal reeds in die antieke tydperk deur grafrowers geplunder is. Welgestelde Kelte is in hierdie periode nie meer veras nie, maar in ryk grafte ter ruste gelê. Grafgifte het dikwels ingevoerde gereedskappe uit die Grieks-Etruskiese wêreld ingesluit soos byvoorbeeld bronsketels en drinkbekers wat vir drinkpartye benodig is of ligstoele. Die grafheuwels van adellikes het nou dikwels 'n deursnee van tot by vyftig of meer meter gehad en naas die sentrale grafkamer (wat met stene bedek is) ook kleiner grafte met minder grafgifte behels. Die grafheuwel Magdalenenberg naby die Duitse stad Villingen (Baden-Württemberg) met 'n deursnee van sowat honderd meter en 126 grafte met 136 oorledenes is een van die bekendste voorbeelde van hierdie soort Keltiese grafheuwels.
Een van die grootste bekende nedersettings is die sogenaamde Heuneburg naby Hundersingen (Duitsland). Sy opvallende versterking – 'n baksteenmuur met talle torings aan die noordelike kant – het in die 4de en 3de eeu v.C. ontstaan en dui daarop dat die boumeester uit die suide van Europa gekom het of ten minste daar opgelei is. Hierdie Grieks-Mediterreense boustyl was 'n uitsondering in die gebiede noord van die Alpe; dit bestaan uit 'n Akropolis-agtige sentrum wat deur 'n dorp omring word. Griekse keramiek, amfore en snawelkanne asook Etruskiese, Griekse en Fenisiese kosbaarhede lewer net soos die argitektuur bewys van die kulturele invloede uit die Mediterreense gebied.
Die La-Tène-beskawing[wysig | wysig bron]
Terwyl die praalgrafte en adellike nedersettings in die westelike Hallstattgebied binne enkele generasies verdwyn het, het die Middelryngebied met die berglandskappe van Hunsrück en Eifel net soos Boheme en Champagne tot die nuwe sentrums van die Keltiese kultuur ontwikkel. Navorsers neem aan dat die Etruskers ná 'n aantal militêre neerlae teen die Grieke in Suid-Italië begin het om hulle op die handel met Europa noord van die Alpe te konsentreer. Die Veneters het as kulturele en ekonomiese middelmanne vir die kontak met die Oos-Hallstattgebied van die Keltiese wêreld gedien.
Reeds om en by 1000 v.C. het Keltiese stamme handel gedryf met tafelsout, die mees gebruiklike voedselpreserveermiddel in antieke tye. In die laat Bronstydperk was tin en koper belangrike handelsgoedere - twee metale wat vir die vervaardiging van brons benodig is. Tin is veral van die Britse Eilande ingevoer en oor die Alpebergpasse tot Bo-Italië vervoer, terwyl myne in die Pireneë- en Cevenne-bergreekse goud opgelewer het. Kunsvoorwerpe, wat van barnsteen gemaak is soos ringe en halskettings, getuig van handelsbetrekkinge wat noordwaarts tot na Skandinawië gestrek het. In die 8ste eeu v.C. het tegnologiese vordering in metaalvervaardiging die produksie van en handel met yster moontlik gemaak.
Keltiese stamme in Europa[wysig | wysig bron]
Herkoms en uitbreiding[wysig | wysig bron]
Hierdie kaart dui die diachroniese uitbreiding van Keltiese stamme in Europa aan:
██ die kerngebied van die Hallstaat-beskawing (6de eeu v.C.) ██ die grootste Keltiese magsuitbreiding in die 3de eeu v.C. ██ die Lusitaanse gebied van Iberië waar die presiese Keltiese invloed nie duidelik is nie ██ die "ses Keltiese nasies" wat ook tans nog met 'n beduidende aantal sprekers van Keltiese tale spog ██ die huidige Keltiese taalgebied
Galliërs[wysig | wysig bron]
↑ 4,0 4,1 Konstam (2007), bl. 15
↑ 6,0 6,1 Konstam (2007), bl. 16
↑ Ade/Willmy (2007), bl. 32-33
↑ Die Herren des Salzes - Der Handel der Kelten. In: Karfunkel - Codex 2. Hersiene uitgawe 2008. Osterburken: Karfunkel-Verlag 2008, bl. 61
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Kelte&oldid=1442473"	Kategorie: Kelte	Navigasie-keuseskerm
AlemannischAragonésالعربيةمصرىAsturianuAzərbaycancaBoarischБеларускаяБеларуская (тарашкевіца)‎БългарскиবাংলাBrezhonegBosanskiCatalàکوردیی ناوەندیČeštinaCymraegDanskDeutschΕλληνικάEnglishEsperantoEspañolEestiEuskaraفارسیSuomiFøroysktFrançaisFryskGaeilgeGàidhligGalegoGaelgעבריתHrvatskiMagyarՀայերենBahasa IndonesiaÍslenskaItaliano日本語ქართულიҚазақша한국어RipoarischKurdîKernowekКыргызчаLatinaLëtzebuergeschLimburgsLumbaartLietuviųLatviešuМакедонскиBahasa Melayuမြန်မာဘာသာمازِرونیNederlandsNorsk nynorskNorsk bokmålOccitanPolskiپنجابیPortuguêsRumantschRomânăTarandíneРусскийSarduSicilianuScotsSrpskohrvatski / српскохрватскиSimple EnglishSlovenčinaSlovenščinaСрпски / srpskiSvenskaKiswahiliதமிழ்ไทยTagalogTürkçeУкраїнськаVènetoTiếng ViệtWest-VlamsWinaray吴语მარგალური中文Bân-lâm-gú粵語	Wysig skakels	Die bladsy is laas op 7 April 2016 om 20:55 bygewerk.