Die afloop van die Tweede Vryheidsoorlog het Hoogenhout diep in die hart gegryp, maar hy het nie geklae nie, want hy het geweet dat sy volk nie sal ondergaan nie. Nee, hy bespot die vyand, soos hy reeds by die aanvang van die oorlog gedoen het. Toe moes die ‘dappere Moneypenny, die held
Gedurende die laaste jare van sy leeftyd het Hoogenhout nog net huislike gediggies gemaak. Hy was nou die goeie oupa wat gedurig gereed moes wees met 'n verjaarsdagrympie as een van die kinders of jonger vriendjies verjaar. Die gees het nou uit sy gedigte verdwyn en nog slegs die rymwoorde het oorgebly. Daar is 'n definitiewe daling in sy digwerk, en hoewel hy gedurende die Tweede Taalbeweging nog geskryf het, het dit geen vooruitgang beteken nie. Hy bly die Genootskapper in sy poësie, net soos Von Wielligh dit in sy prosa gebly het.
Dit is die einde van 'n vrugbare lewe, van iemand wat sy volk in sy kinderjare leer dig het, wat elke nasionale gebeurtenis self berijm en na aan die hart van sy volk geleef het. Die vernaamste en produktiefste digter uit die Eerste Taalbeweging was C.P. Hoogenhout.
Sy skrywersloopbaan het Hoogenhout begin met 'n brief in De Zuid-Afrikaan (12 April 1873) oor Die Bybel in Afirkaans, waarin hy 'n verafrikaansing van die Bybel bepleit het. Talryke briewe van hom het in hierdie koerant verskyn, briewe wat 'n groot stoot aan die Afrikaanse Beweging gegee het, net soos sy Gesprekke tusse oom Jan Vasvat en neef Daantje Loslaat in De Zuid-Afrikaan tussen 1873 en 1875. Die eerste proewe van 'n Afrikaanse Bybelvertaling is ook van die hand van Hoogenhout, naamlik Matteus 28. Die handskrif bestaan nog.
Maar Hoogenhout het vir goed sy naam gevestig in die Afrikaanse letterkunde met Die Geskiedenis van Josef, 'n klein maar belangrike boekie, want in die Afrikaanse Beweging het hy ook 'n rol gespeel, soos ds S.J. du Toit self getuig in sy Geskiedenis van die Afrikaanse Taalbeweging, 1880, bl. 42: ‘Ons noem die boekie ook as 'n voorbereiding, en wel in die sin dat dit eintlik die sondebok was wat al die vyandskap moes dra, daar dit die eerste Afrikaanse boekie was.’ In sy voorwoord by die tweede druk (1883) getuig Hoogenhout ook: ‘Dit was di eerste proef in Afrikaans. Ag, wat het di arme Josef oek in Suid-Afrika moet uitstaan; amper net so veul as die held van ons geskiedenis vanselewe in Noord-Afrika! Wat 'n haat en nijd, wat 'n koerantgeskrijf teen di Afrikaanse Josef. En tog, hij leef nog!’
Met die Geskiedenis van Josef wou Hoogenhout die weg oopmaak vir 'n Afrikaanse Bybelvertaling. Hy was pynlik bewus van die feit dat die Afrikaanse kinders die Nederlandse Bybel nie verstaan nie. Daarom het hy een van die mooiste Bybelverhale geneem en dit in eenvoudige Afrikaans vir hulle oorvertel. Weinig mense kon so gemoedelik met hulle gesels as juis Hoogenhout. Baie gou het hy hulle simpatie en belangstelling gewen, en dan luister hulle met oop mondjies. Ook hulle voel jammer vir Josef in die kuil, want hoor hoe speel Hoogenhout op die gevoel: ‘Nou kan julle self begryp hoe of hy daar gehuil het; hoe of hy gesoebat het om tog daaruit te
Die geskiedenis van Josef het vir die kinders 'n lewende werklikheid geword, want in sy entoesiasme het Hoogenhout hulle blywende liefde vir hierdie Bybelheld gewen. Eenvoudige taal het hy gebruik, en die verhaal omwaas met 'n Afrikaanse atmosfeer.
Met Catharina, die dogter van die Advokaat, het Hoogenhout die prys verower wat deur die G.R.A. uitgeskryf is vir die beste prosaverhaal. Die ‘Woordjie Vooraf’ is so tipies vir die skrywer, dat ons dit graag hier in sy geheel laat volg:
Van tyd tot tyd het jy gevraag: ‘Waar is Klaas tog? Waarom laat hy syn stof nie sien nie?’ Hier is ik! Toen jy 'n Prysvraag uitgeskrywe het, het ik maar die plan gemaak om te perbeer of ik nog kan skrywe.
ganda vir die ‘Afrikaanse saak.’ Hy hekel die verengelste Afrikaner, hy haat hom en dryf die spot met hom; die ‘ware’ Afrikaner daarteenoor verheerlik hy en hou hom as ideaal voor vir die lesers van die novelle. Hy is die troue vaderlander wat die renegaat verag. In die gedigte oor die Transvaalse Vryheidsoorlog het ons Hoogenhout leer ken as 'n vurige patriot; in Catharina openbaar hy hom as 'n vurige propagandis.
Dit spreek vanself dat hierdie tendens afbreuk doen aan die letterkundige waarde van die boek, maar daaroor het die skrywer hom nie bekommer nie - as hy maar sy volk 'n diens kon bewys, as hy hulle oë maar kon oopmaak vir die nasionale gevare wat hulle bedreig, dan was hy tevrede. As een van die grootste gevare wat sy volk met algehele ondergang bedreig het, het hy die toenemende verengelsing beskou. Daarom laat hy 'n verengelste advokaat optree in sy novelle, en stel teenoor hom sy eie dogter wat die tradisies van haar volk nie vir 'n pot lensiesoep wou verruil nie.
Die verhaal is heel eenvoudig: Advokaat X wat homself as 'n Engelsman voordoen, voer 'n rojale lewe en hou gedurig feeste om sy Engelse vriende te onthaal. Sy dogter Catharina gaan by Oom Jan M. op die plaas kuier, en hy met sy familie word vir ons voorgestel as die ideale Afrikaners wat hulle taal en tradisies respekteer. Sy seun David raak verlief op Catharina en hulle verloof hulle aan mekaar. Maar nou kom die moeilikhede. Toe Catharina terug is by haar ouers, onderskep die advokaat David se briewe en belet die verhouding. Hulle korrespondeer nou skelmpies. David gaan op 'n smoustog na die Noorde, en terwyl hy weg was, speel die advokaat bankrot. Sy mooiweervriende verlaat hom en heeltemal versag, gee hy sy toestemming tot Catharina se huwelik met David.
Dit is 'n liefdesverhaal, maar die liefdesgeskiedenis word net deur die skrywer gebruik om die kontras daar te stel tussen die verengelste en die ware Afrikaner. Sy gedagtes omtrent die Afrikaanse kultuurstryd knoop Hoogenhout vas aan hierdie liefdesgeskiedenis. Breedvoerig beskryf hy ons die huishouding van die advokaat, wat trots daarop was dat hy deur vername Engelse as 'n Engelsman beskou is. ‘Stellig was dit meer as eens syn wens dat hy waarlik Engelsman was; maar syn naam
Soos reeds aangestip, die dikgesmeerde tendens het Catharina, die dogter van die Advokaat, as letterkundige werk verongeluk. Die advokaat is 'n slegte persoon, David 'n waardige Afrikaner en Catharina 'n skat. Ons het hier geen mense van vlees en bloed nie; hulle innerlike bly vaag en vreemd, want ons leer hulle net na die uiterlike ken. Romanties is die beskrywing van Catharina met haar ‘helder blouwe, sielvolle oge.’ Die lang uitweidings versteur die objektiwiteit van die verhaal en verbreek die eenheid, sodat die bou nie heg is nie. Waar ons op hierdie letterkundige gebreke wys, is dit nie om ons eerste novelle te verkleineer nie, maar om duideliker te toon dat ons die betekenis van hierdie boek veral in die kultuurhistoriese moet soek.
'n Derde boek van Hoogenhout kenmerk hom weer as die ware kindervriend: Eerste Afrikaanse Printjies Boeki ver Soet Kinders (1879). Hier tree hy op as die goeie onderwyser wat aan die jeug kosbare raad wil gee op hul lewensweg. Hy doen dit nie doelbewus nie, want dan weet hy, sal hy hulle afstoot. By elke ‘prentjie’ het hy 'n verduideliking en stilletjies knoop hy dan 'n nuttige lessie daaraan vas. Hy waarsku hulle teen 'n reeks ‘Skadelike Dinge,’ waaronder biljartspel: ‘Né, kinders! pas op ver biljart tafels in die hotels! Van die soort vrolikheid kom olikheid.’ Maar hy vertel hulle ook van mooi
Hoogenhout is 'n skrywer wat by voorkeur vaderlandse stof behandel, maar hy het ook huislike geleentheidsgedigte geskryf. In almal kom 'n sterk godsdienstige (Calvinistiese) lewensgevoel uit, en 'n klein aantal gedigte behandel ook godsdienstige temas. Uit hierdie nasionaal-Christelike houding is al sy werk te verstaan.
Hoogenhout is ook opvoeder, nie net van die jeug nie, maar ook van grootmense. Hy lig graag voor, en dit gee aan al sy werk 'n didaktiese en stigtelike kleuring. 'n Mens kan nie help om dikwels die stem van die onderwyser uit sy werk op te vang nie, net asof hy onbewus aan kinders dink. Josef en sy Printjies Boeki is ook uitsluitlik vir kinders bedoel. In sy geskiedkundige gedigte vermeld hy graag alle historiese besonderhede, net soos iemand in 'n les sal doen, en wanneer hy sy aanklagstukke skryf, wend hy hom direk tot die persone en spreek hulle gebiedend-bevelend aan: ‘Hou op met raas!’ Tog bly hy 'n liefdevolle leermeester, wat met simpatie bestraf, wanneer hy die woord tot sy eie volk rig.
Hierdie Afrikaanse Jacob van Maerlant is veral 'n praktiese man, wat nie na hoë kuns gestrewe het nie, maar op eenvoudige, heldere manier sy gedagtes uitgedruk het, op 'n
baie onpersoonlike, ongeïndiwidualiseerde wyse. Eintlik is sy taalgebruik, hoewel suiwer en sober, tog die minste deurtrek met die gees van die Afrikaanse veld.
Ná Hoogenhout is die belangrikste en gaafste digter en skrywer uit die Eerste Periode, ds S.J. du Toit, ‘die eensame Ismael.’ Hy was sonder twyfel 'n buitengewone mens. Uit sy hele persoonlikheid blyk dit dat hy 'n gebore leier was. Hy het 'n merkwaardige insig besit in die omstandighede rondom hom, maar hy was nie soos die Nederlandse digters wat hy so vurig bewonder het, naamlik Bilderdyk en da Costa nie: hy was die praktiese mens. Die Hollandse digters was boetprofete wat vae ideale op teatrale wyse verkondig het, terwyl ds Du Toit die vermoë besit het om sy ideale in praktiese werke om te vorm. Hy was die leier van die Eerste Afrikaanse Taalbeweging, maar ook op die gebied van die belletrie het hy in baie opsigte die leiding geneem.
Ds S.J. du Toit is op 9 Oktober 1847 in Daljosafat gebore en hy het sy eerste opleiding aan die Paarlse Gymnasium ontvang. Sy leermeesters, ds G.W.A. van der Lingen, en ook dr Arnoldus Pannevis, het feitlik vir ds Du Toit gevorm en hom voorberei vir die werk wat hy later so suksesvol sou aanpak. Na 'n vierjarige kursus aan die Kweekskool op Stellenbosch, is hy as predikant in die Ned. Geref. Kerk toegelaat. Vanaf 1875 tot 1881 was hy in die gemeente Noorder-Paarl werksaam. Hier het hy die G.R.A. gestig met die Patriot as orgaan, en vanaf 1879 het hy hom beywer vir die oprigting van die Afrikanerbond. In 1882 is hy deur die regering van die Zuid-Afrikaansche Republiek aangestel as Superintendent van Onderwys. Saam met genl. Smit en pres. Kruger het hy in 1883 deel uitgemaak van die Transvaalse Deputasie na Engeland. In 1890 keer hy weer terug na die Paarl nadat hy al sy besittings in goudspekulasies verloor het - ongeveer £140,000. Hy tree nou openlik op as redakteur van die Patriot, en later van Ons Klyntji (1896-1906), Ons Taal (1907-1909), en van godsdienstige tydskrifte. Hy wy ook baie aandag aan die Afrikaanse Bybelvertaling. Op 28
Mei 1911 is hy oorlede. Dit vorm net 'n paar uiterlike besonderhede uit ds Du Toit se veelbewoë loopbaan.
Totius sê in die biografie van sy vader dat ds S.J. du Toit die rus en tyd nie gehad het om goeie gedigte te skryf nie, want sy lewe was te bedrywig. Maar 'n uitleg soos hierdie sê nie veel nie, want al sou ds Du Toit die tyd gehad het, dan glo ons nie dat hy belangrike woordkuns sou gelewer het nie, want hy. en sy hele geslag het, wat poësie betref, o.a. nog te sterk gestaan onder die invloed van Bilderdyk en Da Costa. Van die vernuwing wat die Tagtigers gebring het, het hulle niks geweet nie.