In die Seminaarkamer het die essay van die maand, Christi van der Westhuizen se “Konformering tot sekere manlikhede is dodelik”, pas verskyn. Haar betoog word met verwysing na die film Skoonheid uitgewerk. Lees dit en kom lewer hier kommentaar.
Paul Cilliers sou nog ‘n essay oor kompleksiteit vir LitNet geskryf het. Ten minste, ek het so gehoop, maar voordat hy op my versoek kon antwoord, is hy skielik oorlede. Dammit!
In onlangse maande het ek hom veral meegemaak in sy hoedanigheid as gespreksleier in ‘n interdissiplinêre diskussiegroep oor kompleksiteit. Sy publikasies oor hierdie onderwerp het ek geken, maar in die gesprekke het ‘n nog groter genialiteit ontdek: die vermoë om ander werklik te probeer verstaan, hulle ernstig op te neem, en uiters insigryk op hulle te reageer. Ons gaan hom baie mis.
Die kerkvader Augustinus skryf in sy Belydenisse: “Ons hart is gemaak vir U, o Heer, en bly onrustig tot dit rus in U.” Ware geluk (wat eers in die hiernamaals volkome sal wees) is, volgens Augustinus, om God bo alles lief te hê. Om ’n mens of ander skepsel te bemin met die grenslose liefde wat slegs God toekom, is om die voorwerp van jou liefde te oorvra.
Augustinus bely nie net dat slegs God dié liefde waardig is nie, maar bely ook ’n sonde: dat ander dinge sy aandag van God aflei. Hy is dankbaar dat hy nie meer begeer om hom in die arena se geweld te verlustig nie. (Sou hy in ons tyd dalk na gewelddadige films of rekenaarspeletjies verwys?) Nee, hy gaan nie meer na die Romeinse sirkus om te kyk hoe ’n hond ’n haas jaag nie. Tog moet hy erken dat, indien hy toevallig op so ’n toneeltjie afkom – of op ’n akkedis wat ’n vlieg vang, of ’n spinnekop wat haar web spin – hy dit onwillekeurig agterna wil kyk! Selfs al kyk hy nie, volg sy geestesoog die gebeure – vergeet sy siel momenteel van God …
Baie dink so en streef na ’n God-gerigte lewe arm aan plesier. Andere roep die geloof vaarwel om die plesiere van die lewe met diep teue te kan geniet. Daar is ook Christene wat ’n geestelike vroomheid wantrou en leer om God nie as Geliefde nie, maar as onpersoonlike misterie of etiese verwysingspunt te dink, want só ’n God is ten minste nie wêreldvreemd nie, laat ruimte vir lewensvreugde. Hoe kan ons in elk geval iemand liefhê wat ons nie sien nie?
Vir teoloë skep dit ’n dilemma. Verdien die opgewarmde 19de-eeuse argumente van die nuwe ateïsme om ernstig opgeneem te word? Argumente soos dat evolusie die skeppingsgedagte weerlê, of dat geloofsoortuigings onbewysbaar is. Is dit billik om van denkende Christene te verwag om te antwoord op kritici wat nie eens ’n poging aanwend om aan die objek van hul kritiek reg te laat geskied nie? In die wetenskap (wat meer as die natuurwetenskappe insluit) vereis professionele etiek dat ’n mens jou opponent se siening akkuraat probeer weergee. Hoekom sal gelowiges vir ’n strooipop in die bresse tree?
Miskien is die laer standaard van ateïsme vandag deels daaraan te wyte dat hierdie en ander topspelers later vir die opponent begin kolf het? Dit verklaar dalk die weersin in rasionele debat onder heelparty hedendaagse pleitbesorgers vir die ateïsme. Ek ervaar dikwels in hierdie soort debatte ’n aggressiewe ongeduld met logiese argumente. Wie weet, miskien het die ervaring geleer dat eerlike dialoog onwenslike gevolgtrekkings in die hand kan werk? C.S. Lewis, self eers ’n ateïs, het later opgemerk dat jong ateïste nie versigtig genoeg kan wees met wat hulle lees nie, want soveel van die beste skrywers is gelowig dat dit ’n aanvegting vir die ongelowige jongeling kan word.
Waaroor Christene hulle die meeste moet bekommer, is egter nie die lae peil van ateïstiese retoriek teen die geloof nie. Ná sy afwysende opmerking oor die “ateïstiese propaganda in die Ooste” en dié se wanvoorstellings van die Christendom, sê Ebeling: “Die verskriklike daarvan is egter dat die teiken van dié bytende spot juis dit is wat Christene in hul onwetendheid lank genoeg as wesenlik vir die Christelike geloof beskou het, en vir ’n deel nog steeds beskou, of dat hulle dit miskien nóú eers regtig beskou as iets wesenliks wat verdedig moet word.”
Maar ook omgekeerd: Dade is woorde; dit dra boodskappe oor. Dink maar aan die hys van ’n vlag of die omhelsing van ’n geliefde.
Wat sê die aanranding? Dit sê: “Ek hou nie van wat jy geskryf het nie.” (“Al het ek dit nie gelees nie.”) Dalk ook: “Ek is gatvol vir die alewige kritiek op Afrikaners.” (“Al weet ek nie of jy dit gelewer het nie.”) Bes moontlik: “Apartheid was in elk geval nie so sleg nie en ek wil my kaartjie na die Nuwe Suid-Afrika teruggee, dankie.”
Minder idealistiese voorstanders van spraakvryheid (ook mediavryheid) sien dit eerder as ’n beskermingsmaatreël: As almal mag praat, skep dit hopelik ’n magsbalans. Die beste gedagtes sal nie triomfeer nie (ook nie die beste media nie), maar die slegste en gevaarlikste ook nie so maklik nie.
Van Niekerk meen mense wat die heersende afwysende geskiedsblik op Suid-Afrika se grensoorloë alte veel kwalifiseer deur byvoorbeeld te argumenteer dat dié oorloë ’n Stalinistiese oorname in die weg gestaan het, kan soos apartheidsapologete oorkom en verswak sodoende ’n gepaste skuldgevoel by wit mense. Oor die feite in hul betoog verskil hy nie juis nie, maar hy reken ander belangrike feite word oor die hoof gesien en dit, voel hy, het ’n onwenslike uitwerking op rasseverhoudings.
Deel van die konteks, reken sommiges, is plaasmoorde en rassistiese haatspraak (woord-dade wat regstreeks met fisieke geweldsdade verbind kan word). Is die gedagte van kollektiewe skuld nie ’n gevaarlike gedagte nie, soos die geskiedenis van anti-Semitisme met sy wortels in die idee van ’n Joodse “bloedskuld” so ontstellend demonstreer?
Dis ’n belangrike debat! Een wat moet voortgaan. Almal wat vry van haat­spraak daaraan deelneem, stry in ’n sekere sin dieselfde goeie stryd: Die stryd teen geweldenaars wat die stemme wil stilmaak.