’n Uitvloeisel van die patologiese sienings van wetenskap en werklikheid is die vervreemding van die individu van die ons (gemeenskapsverlies) en ook van die ek self deur die klem wat op die subjek geplaas word wat mense van hulle volle menswees vervreem.
Wanneer ons kyk na visie- en beleidbepalings en voorstelle vir die uitbouing van die wetenskap, is die verrassende dat vergeet word dat buitewetenskaplike oorwegings en insigte ’n rol speel en dat die moontlikheid en die waarde van ’n alternatiewe gesprek misken word. ’n Finale uitspraak oor die beste moontlike wetenskap is nie moontlik nie. Gesprek, dialoog hieroor is broodnodig. Van ’n wetenskaplike kan selfhandhawing ook in ’n kritiese gesprek oor wetenskap en die grondslae daarvan verwag word. “Gesprek” veronderstel verskille, en verskille was nog altyd die lewensbloed van die wetenskap. Volgens Kuhn (1975:23–42) is die gladde verloop van erkende en geykte wetenskap wel die normale, máár hiermee word niks nuuts voortgebring nie, kom die wetenskap nie vooruit nie; daarvoor is revolusie nodig, en revolusie benodig beide die erkenning van mislukkings en bereidheid om nuut te dink, wat albei eerlike koppeling met die werklikheid (wat die werklikheid van die ons-karakter van wetenskap insluit) vereis. Ernstige debat vervul hierdie funksies, omdat dit die besinning wat ’n vereiste vir die beste moontlike wetenskap is, binne ’n ons-omgewing kan bied.
’n Kernargument van Heidegger (1983:45) is hoedanig die voorgenoemde verskuiwing van wetenskap na navorsing die mens raak. Hierdie verskuiwing berus op ’n aanvaarde werklikheidsbeskouing wat ’n mensbeeld insluit. Hiervolgens is die mens subjek wat veralgemeen en verabsoluteer is en wat teenoor objekte staan. Die universele subjek met ’n universele rasionaliteit onderlê alle kennis, ook wetenskaplike kennis. Dus is die vertrekpunt die Verligtingsfilosofie, waarvolgens die omskrywing, die skepping en die regverdiging van kennis op hierdie basis geskied en waarop alle kennisargumente besleg word. Absolute subjekte wat teenoor die objekte staan, kennis daarvan verkry, beoordeel, vir wie beleid neergelê word, word die item, die spil, waarom alles in die werklikheid, dus die werklikheid as sodanig, draai. Subjektivisme, individualisme, humanisme is die uitkoms met uitsluiting van die eintlik menslike. In sy poging om menslikheid terug te sit in wetenskapsbeoefening, vat De Beer (1988:3) sy oorsig oor argumente dat hierdie miskenning ’n krisis in die wetenskap meebring, só saam:
Die krisis hou verband met objektivisme – objekte is die fokus van belangstelling, maar hulle is nie “dinge” wat by die menslike lewe geïntegreer is, onderdele van ’n sinvolle geheel nie, maar objekte met primêre kwaliteite wat agterna geklassifiseer en benoem word. Objektiwiteit, as ’n gerigtheid, maar ook as ’n houding wat afgetrokkenheid behels, sodat die objekte “soos hulle werklik is”, geken word, is ’n definiërende eienskap van wetenskap. Soos alreeds beklemtoon, behels die onderliggende wêreldbeeld ’n miskenning van die Syn as sodanig, en ’n beklemtoning van die syndes, navorsingsobjeke, wetenskaplike probleme.
Nog ’n verandering wat die postmodernisme meegebring het, is die bevraagtekening van die rasionaliteitsopvatting wat die subjekbeeld vergesel het. Hiervolgens word rasionaliteit metafisies verbind met die subjek – óf dat die rede, as ’n spesiale deel van subjektiwiteit, die werklikheid en die geskiedenis rasioneel struktureer, óf dat die werklikheid reeds rasioneel gestruktureer is, en die subjek ontbloot deur sy rede hierdie gegewe rasionaliteit.
Kortom, die mens is meer as subjek, en wetenskap meer as feite-insameling oor objekte. Hierdie “meer as” konstitueer die verlies wat gely word met die reduksie van die mens tot ’n subjek en dus van wetenskap tot navorsing. Die mens bereken, maar, soos ons weldra verder sal betoog, sy denke omvat soveel meer: hy soek verbande, begrip, onder andere omdat hy ook kan mediteer en spekuleer. Sy denke is ook nie net intellektueel, berekenend gerig nie, maar die gevoelsmatige en estetiese speel hulle rol, Kennisontginning is belangrik, maar die mens is ook tuisteskepper wat die wêreld tot tuiste wil maak – hy wil voorspel, maar ook verstaan, verklaar en gebruik, maar ook geniet, bewaar, verbeter. Daarom is die werklikheid meer as objekte wat berekenend ontgin en beheers word; dis ’n betekenisvolle werklikheid waarin die mens is, dus ’n werklikheid wat deur die wees van die mens in die wêreld tot wêreld en werklikheid gemaak word. Die mens kan eie bevindinge en insigte en selfs eie teenwoordigheid relativeer; die werklikheid kan met verbeelding en ideale benader word. Dit wil sê, die subjekopvatting is maar ’n flou afskaduwing van die volle mens, die mens in konteks en die mens wat ook sosiaal ingeweef is.
Die mens is ook ’n wese wat, anders as die universele subjek, kan verander, en inderdáád verander. ’n Faktor wat verandering kan bewerkstellig is die wetenskap en veral die besig-wees daarmee. Verhoudinge en verwagtinge bly nie dieselfde nie. Ons verwys later na die wetenskap as beide gif en geneesmiddel. Die mens se verhouding met die wetenskap kan daarom ook nie eenduidig wees nie. Die wetenskap is bevryder, maar ook ’n bedreiging, en dit bedreig op twee maniere: direk soos die moontlikheid van ’n kernontploffing, maar ook indirek deur die besitters van wetenskaplike kennis.
Van den Berg (1956) het al gewaarsku oor mediese mag. Sowel wetenskaplike vooruitgang wat skynbaar as ’n universele waarde aanvaar word as die objektivistiese instelling oor die wetenskap, word vir die mens ’n probleem.
Die siening dat die mens wetenskaplik ontwikkel, maar moreel agtergebly het, is ’n te maklike formule om die erns van die saak uit te bring. Die probleem is juis dat goeie wetenskap as amoreel voorgehou is en word – president George Bush is byvoorbeeld erg verkwalik toe hy in die VSA staatshulp vir stamselnavorsing op morele gronde opgehef het. Die subjekbenadering het die kritiek maklik gemaak en bo bevraagtekening gestel. Dit lyk of Victor Frankl (1969, aangehaal in De Beer 1988:11) reg is as hy reduksie kenskets as “sub-humanism as it were”. Deur die reduksie tot subjek word menslike verantwoordelikheid verskuif. Dit wil egter lyk of wetenskap nou ’n opperste morele kwessie geword het, of moraliteit nie daaruit geweer kan word nie. ’n Deel van wat deur die subjekbegrip gemis word, is juis dat as ’n abstraksie die mens gemaklik as amoreel in die wetenskapsituasie voorgestel kan word. Geen volwaardige, volwasse mens kan egter werklik amoreel wees nie, veral nie as wetenskaplike nie. Die keuse om wetenskaplike te wees, word gemaak omdat ’n persoon ’n gevoelsmatige en ’n morele band daarmee ervaar. So ’n loopbaan moet vervulling, sinsbelewing bied en inpas by die verwesenliking van menslikheid; dit is ’n menslike aangeleentheid wat inpas by en betekenis het vir menslike bestaan en vryheid – dit kan nie losgemaak word van probleme van menswees en menslike ellende nie. Wetenskap en wetenskaplikes moet die morele aspek van wetenskapsbeoefening laat herlewe en moreel betrokke daarby wees. Die beste moontlike wetenskap sal die illusie van waardeneutraliteit vermy, sal erkenning aan navorsing gee as ’n morele verantwoordelikheid in plaas van ’n verdiener van ekstra geld.
Ten opsigte van begripsvorming word die operasionele definisie aanvaar: die betekenis van ’n begrip is die handelinge wat daarvoor uitgevoer word. Meet beteken dan die handeling wat met ’n meetinstrument uitgevoer word, en intelligensie is die resultaat van die handelinge wat ’n persoon in ’n toetssituasie moet uitvoer.