Pole, 'n land ryk aan geskiedenis en tradisie - Politiek En Nasionale Nuus - Republikein
Friday, January 18th, 14:59:43
Pole, 'n land ryk aan geskiedenis en tradisie
15 March 2004 | Politiek en nasionale nuus
DIE besoek van die Poolse minister van buitelandse sake, mnr. Wlodzimierz Cimoszewicz het weer die kollig laat val op dié land. Pole word op 1 Mei vanjaar lid van die Europese Unie en daarmee breek \'n nuwe hoofstuk in die land se geskiedenis aan. Estelle de Bruyn gee lesers \'n kykie in die soms stormagtige geskiedenis van hierdie land.
In antieke tye was Pole vanweë sy ligging, \'n belangrike handelsroete tussen oos en wes. Handelaars het verskillende artikels en snuisterye van brons geruil vir amber, sout en pelse. Die stad, Kalisz (destyds Calisia) het die oudste geskiedkundige rekord in Pole en is deur Ptolemius in 200 na Christus beskryf.
Die oorspronklike Slawiese tuisland lê binne die grense van moderne Pole in die Odra- (Oder) en Wisla- (Vistula) kom. Die Slawiese volk het later uitgebrei na gebiede na die ooste, suide en weste en het geleidelik meer uiteenlopend geword.
Teen 800 NC was daar drie hoof geografiese en taalkundige groepe, die oos-Slawiese volk wat die grootste deel van Europese Rusland bewoon het, die suid-Slawiese volk wat in die Balkan-skiereiland gewoon het en die westelike Slawiese volk wat hulle in die huidige Pole, Tsjeggiese republiek Slovenië en oos-Duitsland gevestig het.
Die Polanie, Wislanie, Pomorzanie en die Mazoviaanse stamme het later verenig en die Poolse staat gevorm.
Die geboorte van die Poolse staat is teweeg gebring deur die opperhoof van die Polanie-stam, Mieszko, of Mieczyslaw I, wat in 966 die Christelike geloof aanvaar het. Dit het meegebring dat Pole formeel deel van Christelike Europa geword het. Sy hoofstad was Gniezno waar hy \'n kerk opgerig het en waar St Adalbert, Pole se beskermheilige, begrawe is.
In 1000 vind \'n geskiedkundige ontmoeting tussen die Duitse keiser, Otto III en Boleslaw Chrobry (Boleslaus die dappere), seun van Mieszko, in dié stad plaas. Boleslaw is in 1024 as die eerste Poolse koning gekroon, wat Pole se reg as onafhanklike koninkryk gevestig het.
Monikke van Franse, Italiaanse en Duitse Sistersiese kloosters het in die laat 12de eeu in Pole aangekom. Pole was op daardie tydstip in vyf hertogdomme verdeel en die heersers van die onderskeie gebiede het aan die monikke grond gegee om kloosters te vestig. Hulle teenwoordigheid in Pole was nie net godsdiensitg nie, maar ook ekonomies van aard. Die kloosters het ook \'n groot bydrae gelewer om kundigheid oor landbou oor te dra en kultuur te bevorder.
In die 12de en 13de eeue het die bevolking en ekonomie van Europa gedy. Welslae met handel het bygedra tot die groei en ontwikkeling van stede. In die noorde van Duitsland het die Hanseatiese liga tot stand gekom en stede soos Lubeck en Hamburg het leidende rolle gespeel in ekonomiese ontwikkeling. Boonop het hulle groot politieke invloed uitgeoefen. Handelaars van Poolse dorpe en stede soos Szczecin, Koszlin, Kolobrzeg, Darlowo en Gdansk het by die liga aangesluit. In die 15de eeu het die Hanseatiese liga uit 160 stede van Baltiese state bestaan waarvan vinnig ontwikkelende handel die grondslag vir hul ekonomiese mag gevorm het.
Die geskiedenis van Pole se parlementêre stelsel is dieselfde as dié van ander Europese stede. Magnate, adellikes en burgers het probeer om hul eie posisies te verstewig en meer regte te bekom terwyl hulle die koning se absolute mag verswak het.
In die 15de eeu het selfregering in belangrikheid toegeneem en daar is op vergaderings van adellikes oor belangrike besluite gestem.
Teen die einde van dié eeu is \'n tweekamer Poolse regeringsliggaam tot stand gebring. Adellikes het \'n kamer van adjunkte gevorm en die koninklike raad waarvan kerklikes deel gevorm het, is in \'n senaat omskep. Die sogenaamde Seym het elke twee jaar of soos dit nodig was in Warskou ontmoet.
Met die val van die Jagiellon-dinastie is Poolse konings vir byna twee eeue tydens vrye verkiesings deur Poolse adellikes verkies terwyl absolute monargieë in die res van die Europa aan die orde van die dag was.
Poolse maatskaplike strukture het gevolglik \'n relatiewe demokratiese aard gehad, wat \'n gunstige invloed op die politiek van die dag gehad het. Dit was \'n tydperk van redelike vryhede en verdraagsaamheid wat eers in die 17de en 18de eeue, toe oorloë Europa geteister het, ten einde gekom het.
Die ryk van die laaste Poolse koning, Stanislaw August Poniatowski, het \'n groot bydrae tot die Poolse parlementêre stelsel gelewer. Hy was \'n hoogs geleerde regeerder en bewonderaar van die beleid van verligting wat daarna gestreef het om die Poolse statebond te red deur politieke, ekonomiese en militêre hervormings in te stel. Die Seym van 1788 tot 1792 het hom bygestaan en die grootste prestasie van dié tyd was die aanvaarding van \'n grondwet op 3 Mei 1791. Dit was die wêreld se tweede geskrewe grondwet ná die van Amerika. In die grondwet is regte en verpligtinge van burgers uiteengesit en die regering se verantwoordelikhede en organisasie uitgespel.
Na afloop van die Eerste Wêreldoorlog is Europese grense geskuif en een van dié besluite sou 20 jaar later dodelike gevolge hê. Gegewe die groot Duitse bevolking van Danzig (Gdansk) en die omliggende Pomeraniese streek, het die Verdrag van Versailles Danzig as \'n \'vrye stad\' en oos-Pomeranië as Duits bevestig. Pole het egter toegang tot die see nodig gehad en is \'n dun landstrook gegee wat dié Duitse gebied van die Duitse vaderland geskei het.
In 1939 het Hitler dié landstrook teruggeëis en sodoende die Tweede Wêreldoorlog ontketen.
Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Pole \'n sterk weerstandbeweging, waarskynlik die grootste in Europa, op die been gehad om teen die besetting in opstand te kom. Pole was ook die tuiste van die ergste konsentrasiekampe met die grootste aantal slagoffers. Die rede hiervoor is dat Pole se lang geskiedenis van godsdienstige verdraagsaamheid daartoe gelei het dat dié land die grootste Joodse bevolking in Europa gehad het.
Tydens die oorlog het die Sowjet-Unie ook sy ekspansionistiese kaarte met vernuf gespeel en onder die voorwendsel van die oorlog meer as 4 000 Poolse offisiere by die slagting van Katyn in 1940 vermoor. Op die politieke front het Stalin \'n pseudo-Poolse kommunistiese party gestig wat later die ruggraat van die Poolse werkersparty sou word.
In 1944 het Sowjet soldate toegekyk hoe die room van die Poolse weermag vir meer as drie maande die Nazi\'s die stryd in die
Warskou-opstand aangesê het. Die Pole is verslaan en moes hulpeloos toekyk hoe die onttrekkende Duitse weermag stelselmatig byna 85 persent van Warskou oor \'n tydperk van twee maande vernietig.
Na hulle vir byna ses maande aan die oorkant van die rivier uitgekamp het, het die Sowjet weermag Warskou in Januarie 1945 binnegegaan.
Aan die einde van die oorlog was Pole se verliese groot: 25 persent van sy bevolking was dood, sy hoofstad het in puin gelê, sy bevolking wat vantevore deur verskeidenheid gekenmerk is, was byna 100 persent Pools en sy politieke toekoms is bepaal sonder dat een vrye stem uitgebring is.
Kommunisme het na Pole gekom sonder dat dit genooi is. Stalin se pseudo-Poolse \"unie van Poolse patriotte\" onder leiding van Boleslaw Bierut, het die bewind oorgeneem na die Nazi\'s onttrek het. Die Poolse werkersparty is gevorm met Wladyslaw Gomulka aan sy hoof. Ten einde die aanbreek van \'n nuwe tydvak in te lui, is die kroon uit die Poolse arend-embleem verwyder.
In 1947 is skynverkiesings gehou om die wêreld te laat weet Pole het kommunisme gekies. Die volgende jaar is die Poolse verenigde werkersparty gestig. Die
Sowjet-Unie was vasberade om sy invloedsfeer te behou met die 40 jaar van die koue oorlog wat aangebreek het.
Anders as in die Sowjet-Unie het Pole \'n mate van interne onafhanklikheid gehad. Afgesette leiers is nie vermoor nie en die kerk het oorleef. Pole het daarin geslaag om sy yster-, staal-, skeepsbou en mynbou-nywerhede te herbou, maar kon nie daarin slaag om die voor-oorlog lewenstandaard te herwin nie.
Dit, saam met immer stygende pryse van veral voedsel, het uiteindelik bygedra om die Sowjet-bewind omver te werp.
Die eerste tekens van burgerlike ontevredenheid het in 1956 aan die lig gekom toe Khrushchev Stalin se misdade erken het. In Junie van dieselfde jaar het stakings in Poznan uitgebreek en in Oktober is die Gomulka-party wat hervormings beloof het, verkies sonder dat Moskou sy toestemming verleen het. Die ongehoorde opstandigheid het tot \'n besoek van Khrushchev gelei met die Sowjet-weermag wat op die grens met Pole saamgetrek het.
Gomulka het hervormings gebring maar na \'n dekade was voedselpryse net so hoog soos vantevore en ontevredenheid weer aan die orde van die dag.
In 1970 het die Wes-Duitse kanselier, Willy Brandt, Pole besoek en vir die eerste keer sedert die oorlog, die deur tussen wes en oos oopgemaak. Gomulka se partysekretaris, Gierek, het die geleentheid aangegryp en reuse-skuld in Duitsland aangegaan wat die land in \'n ernstige finansiële verknorsing gelaat het.
\'n Paar jaar later was voedselpryse selfs hoër en die Poolse volk in opstand. Die regering het alle weerstand onderdruk en dit het tot eenheid onder werkers, die intellektueles en die kerk gelei.
In 1979 is die Pools-gebore pous Johannes Paulus II verkies. Met dié godsdienstige eer het die Poolse volk meer vasberade geraak. \'n Verdere prysverhoging het aanleiding gegee tot \'n staking in Gdansk en die voortgesette onrus het tot samewerking onder verskillende groepe aanleiding gegee.
Skeepsbouers in Gdansk het hul eise op skrif gestel, die sogenaamde 21 punte, en die regering het in Augustus 1980 daartoe ingestem. Só is die vakbond \'Solidariteit gebore.
Hiermee was Pole se buurstate nie tevrede nie en klagtes aan die Kremlin het tot teenmaatreëls gelei. In Desember 1981 is krygswet afgekondig. \'Solidariteit\' is verban en die leiers aangehou.
Die onderliggende ontevredenheid met \'n lewe in die skadu van \'n Sowjet-bewind het herhaaldelik na vore gekom, tot grootskaalse stakings in 1988 die regering na die onderhandelingstafel gedwing het. In die ontwakende gees van \"glasnost\" in die Sowjet-blok, het die regering \'Solidariteit\' weer erken.
Dit het daartoe gelei dat kandidate van \'Solidariteit\' met \'n oorweldigende meerderheid verkies is in die eerste demokratiese parlementêre verkiesings wat in Junie 1989 gehou is. Die volgende jaar het die Solidariteit-leier, Lech Walesa, die eerste na-oorlogse president van die Republiek van Pole geword. Sy regering was ook die eerste nie-kommunistiese regering in sentraal-Europa sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog.
Vry en onafhanklike Pole
Sedertdien is die tradisies van die Europese parlementêre stelsel, vrye verkiesings vir die Seym en die senaat herstel en \'n nuwe grondwet is deur die nasionale vergadering aanvaar. Pole het \'n ware parlementêre demokrasie geword.
Bydrae tot die wêreld se kultuurerfenis
Frédéric Chopin was seker die bekendste kunstenaar wat Pole opgelewer het. Hy is in 1810 in Pelazowa Wola gebore waar sy Frans-gebore vader \'n onderwyser was. Ander Poolse kunstenaars sluit in die komponiste Jan Ignacy Paderewski en Krzysztof Penderecki en die rolprentregiseurs Andrzej Wajda en Roman Polanski.
In 1364 is die tweede oudste universiteit in sentraal-Europa deur koning Kazimierz III Wielki by Krakow gestig. Nicolaus Copernicus, een van die baanbrekers in sterrekunde wat in 1543 sy \"rewolusies van die silindriese sfeer\" gepubliseer het, was een van die studente aan dié universiteit.
Die gesiene wetenskaplike Maria Sklodowska-Curie, wat \'n Nobelprys vir onderskeidelik fisika en chemie verower het, het haar wetenskaplike loopbaan in Warskou begin en later na Frankryk geïmmigreer waar sy met Pierre Curie getroud is. Deur hulle samewerking het hulle die wetenskap oor radio-aktiwiteit opgebou en pionierswerk in kernfisika en chemie gedoen. In 1898 het hulle polonium en radium ontdek en vyf jaar later die Nobelprys hiervoor ontvang. In 1911 is die Nobelprys vir chemie aan haar toegeken.