Breytenbach se teks laat ’n Derrideaanse spoor vir die literêre of vertaalteoretikus. Wat is dié spoor en wat het dit van julle as navorsers geverg om die spoor te volg? En ... is daar ’n eindbestemming?
Ek het êrens gelees dat ‘n Derrideaanse spoor “the mark of the absence of presence” is. Daar is nie ’n bron of ’n begin vir hierdie spoor nie en daar is ook nie noodwendig ’n einde nie. Dit is deels wat dit vir ons so lekker maak om met hierdie bundel te werk. Elke keer wat ons met die teks omgaan, elke keer wat ons insette of terugvoer kry of ’n gesprek (soos hierdie een) voer, gaan daar nuwe insigte en paaie vir ons oop. Soos Breytenbach dit in die Nota stel, “Die reis gaan verder en die gesprek duur voort.”
Ek is geïnteresseerd in die vertaalbaarheid van oorblyfsel/voice over. Sou die bundel vir ’n wyer Suid-Afrikaanse leserspubliek vertaal word, watter kombinasie van tale sou die mees geskikte wees? Want duidelik sou tekstuele en intertalige aspekte nie die hoofkriteria wees om ’n kombinasie te identifiseer nie!
Indien een van die weergawes in die bundel in ’n ander Suid-Afrikaanse taal vertaal word, sou ons ons voorstel dat dit van die vertaler (en Breytenbach) sal afhang om grafiese en fonetiese sowel as tematiese verbindings in daardie taal en kultuur met die taal en temas van die bundel raak te sien. Al sou so ’n vertaling nie die aantal en gehalte oortekeninge kan hê van die Afrikaans/Engels nie, sou ons graag wou sien dat so ’n vertaling in die “gees” van die oorspronklike gedoen word. Hierdie vraag is egter dalk eerder een wat aan Breytenbach self gerig moet word!
Op daardie noot: ek (Elzet) het die kans gehad om in 2012 ’n gesprek met Breyten Breytenbach te voer terwyl ons besig was met hierdie navorsing. Hy het toe genoem dat daar ’n Arabiese vertaling van die bundel op pad is. Ek kon nog niks verder van so ’n vertaling opspoor nie, maar ’n Arabiese vertaling sal interessant wees, nie net omdat dit die taal was waarin Darwiesj gedig het nie, maar ook omdat Arabies in Suid-Afrika figureer en geskiedkundig in noue kontak met Afrikaans se ontwikkeling was.
Weer eens, soos ons by die vorige vraag genoem het, sal die vertaler fonetiese, grafiese en tematiese verbindings moet sien tussen die brontaal (Breytenbach se Afrikaans of Engels) en die doeltaal waarin die weergawe gaan verskyn. Hierdie tipe vertaling sal Breytenbach se ongewone vertaalstrategie nog een stappie verder neem. Die vertaler sal eintlik ’n digter moet wees. (Franci, ons dink hier aan jou navorsing oor vertaler-digters.) En dit sal iemand moet wees wat Breytenbach vertrou – soos wat Michiel Heyns en Leon de Kock in antwoord op Pieter Odendaal se artikel oor hierdie bundel gesê het, min skrywers sal ’n vertaler vertrou om so met hulle teks te speel as wat Breytenbach met sy eie weergawes doen!
Julle verwys na die magsverhouding tussen Afrikaans en Engels, en die omgekeerde invloed van Afrikaans op Engels in die bundel (en die linguistiese vlak in die algemeen). Gestel daar word ’n vertaling in twee inheemse Suid-Afrikaanse tale gepubliseer, hoe sou die kommentaar wat die bundel oor Afrikaans en Engels se posisie lewer, “vertaal” kon word? Hoe sou die gevoelswaarde in só ’n bundel manifesteer?
Soos wat al uit ons ander antwoorde blyk, sal dit afhang van die verhouding tussen die twee tale en die tipe vertaalstrategie wat gevolg word. As hierdie aspek van die bundel “vertaal” wil word, sal dit eintlik beteken dat daar nog ’n weergawe van die gedigte geproduseer word.
Ek (Elzet) het lekker gelag toe ek hierdie vraag lees. Ons navorsing oor hierdie bundel het begin met ’n akademiese opstel wat ek vir Ilse geskryf het as deel van my MPhil in vertaling. Ek onthou dat ek die opstel afgesluit het deur te verwys na my eie beperkinge as navorser sowel as ons beperkinge as akademici. Ek het nogal heel persoonlik geraak en dalk ’n bietjie emosioneel. Ilse het ’n baie mooi opmerking gemaak dat sy my opregtheid waardeer, maar dat ek hierdie tipe opmerkings ietwat anders moet bewoord as ek akademies skryf. Dus het ons ons navorsing begin met ’n bewustheid van ons spesifieke invalshoeke!
Ek (Ilse) is al dronk gedraai agter al die “turns” in die vertaalteorie aan. Soos met baie ander vertaalteoretiese terme is “turns” (wendings) ’n ongelukkige keuse vir die wye verskeidenheid teoretiese benaderings, want dit laat dit klink asof die vertaalteoretici nie tot ’n finale besluit kan kom oor waar hulle hulle moet posisioneer nie. Hierdie verskeidenheid invalshoeke soos Franci dit hier bo stel, is te danke aan die interdissiplinariteit van die vertaalteorie en die meeste taalkundige en literêre teorieë saam met verskeie ander teorieë binne die geesteswetenskappe (selfs die ekonomiese en bestuurswetenskappe kan binne die vertaalteorie ondersoek word). Hier laat ek nog prosesteorieë soos “eye-tracking” en “key-stroke logging” buite rekening. Dit wil nie sê die een benadering moet bo ’n ander uitgesonder word en as “turn” benoem word nie, maar elke benadering of kombinasie benaderings het ’n rol te speel op grond van die ondersoektema. Elzet se navorsing wil juis bewys dat die meer bekende “linguistiese” siening van vertaling nie teoreties die oplossing vir haar ondersoek kon wees nie en sy kon teoreties iets sinvols oor Breytenbach se vertaling bydra slegs mits sy ook die “kulturele” benadering tot vertaling betrek.
Ek (Elzet) is tans besig om hierdie navorsing in Engels op te skryf en moet met my voorbeelde in ag neem dat my lesers nie noodwendig Afrikaans magtig gaan wees nie. Ek vertaal dus die Afrikaans so letterlik moontlik in Engels, maar gee die Afrikaans ook met die ooreenstemmende letters (grafika) en klanke in vetdruk. Hierdie skryfproses het my laat besef dat iemand wat ook twee tale kan verstaan, en veral iemand wat met twee tale werk, al is dit nie Afrikaans en Engels nie, wel waardering kan hê vir Breytenbach se strategie, al kan so ’n persoon nie direk toegang tot die effek daarvan in hierdie bundel hê nie. Soos wat jy sê, Franci, sulke lesers kan moontlik die vorm en betekenis van die onbekende taal antisipeer, omdat hulle wel toegang tot ’n tweetalige verwysingsveld het.