Laslappie: Halfvlerkiges (insekte)
HALFVLERKIGES [Engels bugs]:
Eindelose orde van die Hemiptera
PARTY mense noem hulle besies, ander praat van wantse, nog ander verkies om hulle eenvoudig as luise uit te kryt. Maar laasgenoemde term is misleidend. Die naam luis word immers ook vir ander insekte gebruik.
Hoe ook al, die geleerdes ken hulle as die Hemiptera, of Halfvlerkiges (die Engelse praat van bugs)—een van die grootste insekordes, met ’n ongehoorde sowat 67 500 soorte wat in die jare negentig reeds ontdek was.
Trouens, geen ander insekorde vertoon so ’n groot verskeidenheid vorms as die Hemiptera nie. En sommige sal jy met die eerste kyk ook glad nie eens as insekte herken nie. ’n Goeie voorbeeld is die dopluise, waarvan die wyfies sonder vlerke en dikwels ook sonder bene of oë is.
Blomluise, plantluise, wolluise, weeluise, sonbesies, skuimbesies, boomspringers, blaarspringers, witvlieë en waterskerpioene... almal is lede van hierdie eindelose orde.
Sekere soorte halfvlerkiges
Foto’s met vergunning van ’n webblad van die U.S. Invironmental Protection Agency (EPA) by http://www.epa.gov/bioiweb1/html/photos_invertebrates_true_bugs.html
Halfvlerkiges (Hemiptera) Mesoveliidae
Halfvlerkiges (Hemiptera) Corixidae
Halfvlerkiges (Hemiptera) Hydrometridae
Halfvlerkiges (Hemiptera) Belostomatidae
Baie van hulle lyk na kewers, maar ’n mens kan die Halfvlerkiges maklik uitken deur na hul monddele te kyk. Kewers het kake wat horisontaal oor mekaar werk. Die Hemiptera het nie kake nie, maar die mond is altyd in die vorm van ’n skerp, naaldagtige "snawel"—’n lang snuit wat in staat is orn byvoorbeeld plantweefsels te deurboor en die sap in te suig.
Nog ’n kenmerk by die meeste soorte is stinkkliere wat aan elke kant van die borsstuk naby die agterpote open en ’n onaangename vloeistof afskei.
Hul lewensgeskiedenis is ’n onvolkome meta­morfose. In die jong stadiums is daar ’n reeks nimfe wat slegs in grootte en klein besonderhede van die volwasse insekte verskil. Hulle raak volwasse deur ’n reeks vervellings.
Die woord Hemiptera kom van die Griekse woorde hemi (half) en pteron (vlerk). Dit is omdat by sommige lede van hierdie insekorde, hoewel nie by almal nie, elkeen van die voorvlerke in twee helftes verdeel is: ’n membraanagtige punt en ’n dik, leeragtige basis.
Onder die insekte met hierdie kenmerk is die skildstinkbesies en die waterbesies. By die plantluise en die sonbesies is al vier die vlerke baie dun en membraanagtig. En dan is daar natuurlik dié sonder enige vlerke.
Afhangende van die struktuur van die voorvlerke word die lede van hierdie orde in twee afsonderlike groepe ingedeel: die Heteroptera en die Homoptera.
Net enkeles van die Halfvlerkiges is mooi insekte, en ’n menigte tel miskien onder die mens se grootste vyande. Van die skadelikste plae is dié wat van die sap van tuinplante, landbougewasse en vrugtebome leef. Hulle saai nie net verwoesting deur hul vraatsugtigheid nie, maar versprei ook verwoestende siektes onder plante.
Dan is daar ook die roofwantse—die rowers onder die Halfvlerkiges. Die weeluis, byvoorbeeld, kom wyd en syd in die wêreld voor en versprei gevaarlike siektekieme onder mense.
Tog is daar ook die nuttiges en onskadelikes. Van die Indiese lak-insek kom ’n stof met die naam skellak, waarvan vernis gemaak word. En van die cochenille-dopluis van Mexiko, wat van kaktusplante leef, word ’n skarlakenrooi kleurstof verkry.
Die sonbesies, daardie beroemde sangers van die somer wat ook in Suid-Afrika voorkom, is onder die interessante lede van die orde. Dis net die mannetjies wat skreeu, glo die hardste van alle insekte. Die klank kom van ’n membraan aan die basis van die agterlyf wat in een sekonde tot 4000 keer tril.
Die bootsmannetjies (waterinsekte wat onderstebo swem) en waterlopers (wat op die oppervlakfilm van water rondskarrel) is nog bekende Hemiptera-spesies.