Vrede-suiwelprojek: OB bevind ‘nalatigheid, wanadministrasie’Busisiwe Mkhwebane, die openbare beskermer. Foto: ANA Adv. Busisiwe Mkhwebane, openbare beskermer, het haar langverwagte verslag oor die Vrede-suiwelprojek bekend gemaak. Die verslag kom nadat die Valke verlede maand op die Bloemfontein-kantoor van Ace Magashule, premier van die Vrystaat, toegeslaan het in verband met die omstrede Vrede-suiwelplaas. Die Nasionale Vervolgingsgesag (NVG) het ook ŉ bewaringsbevel bekom teen die Estina-suiwelprojekplaas wat Gupta-bande het. Volgens berigte is slegs 1% van die R220 miljoen wat die Vrystaat-landboudepartement vir die projek oorgedra het, daarvoor gebruik. Daar is verlede jaar onthul dat die Guptas glo miljoene rande gekry het van die Vrystaatse regering se suiwelprojek in Vrede. E-posse wys glo hoe miljoene rande na Gupta-maatskappye oorbetaal en gebruik is om onder meer vir die Gupta-troue te betaal. Die joernalistieke ondersoekeenhede amaBhungane en Scorpio beweer R84 miljoen wat deur die Vrystaatse regering aan die suiwelprojek gegee is, het in die Guptas se hande beland. Mkhwebane het in haar verslag bevind dat die Vrystaatse departement van landbou versuim het om die bepalings van die ooreenkoms met Estina te bestuur en te monitor ten opsigte van begrotingsevaluering, uitgawebeheer en Estina se prestasie. Mkhwebane het versoek dat Ace Magashule, premier van die Vrystaat, dissiplinêre stappe begin teen al die geïmpliseerde beamptes wat betrokke was by die projek. Mkhwebane het Magashule ook gevra om ŉ verslag by haar in te dien oor die aksie wat hy in dié verband sal neem sodra die dissiplinêre prosesse afgehandel is. Roy Jankielsohn. Foto: Facebook Die ondersoek het gevolg ná talle klagtes deur dr. Roy Jankielsohn, DA-lid en leier van die amptelike opposisie in die Vrystaatse wetgewer, by die OB ingedien is. Jankielsohn het die OB versoek om ondersoek in te stel na bewerings dat die departement met die implementering van die projek versuim het om te voldoen aan tesourievoorskrifte en om finansiële beheer uit te oefen. Mkhwebane het bevind die departement kon nie dokumente, beleide of maatreëls verskaf om te wys dat behoorlike finansiële kontrole en risikobestuur rakende die projek in plek was nie. Sy het gesê ŉ gebrek aan doeltreffende en deursigtige stelsels van finansiële en risikobestuur en interne beheermaatreëls kom op growwe nalatigheid en wanadministrasie neer. Adv. Mkhwebane het gesê die bewyse kom neer op growwe onreëlmatighede om die effektiewe en doeltreffende uitvoering van die ooreenkoms te verseker en dat dit tot wanadministrasie gelei het. Sy het bygevoeg dat dit ŉ growwe nalatigheid was en onbehoorlike gedrag uitmaak. Mkhwebane kon nie tydens haar ondersoek vasstel of die pryse vir goedere en dienste aangekoop – spesifiek uitgawes ten opsigte van konstruksie, verwerkingstoerusting, verkryging van beeste en administrasiekoste – opgeblaas is nie. “Die redes hiervoor is dat Estina nie openbare verkrygingsprosesse gevolg het toe diensverskaffers in die projek verkry is nie.” Volgens Mkhwebane het hulpbronbeperkings pogings deur haar kantoor beperk om ŉ omvattende ondersoek te doen om die billike markwaarde vir goedere en dienste te bepaal. Sy het gesê sy is ook nie van al die fakture en bewysstukke vir betalings van goedere en dienste wat Estina namens die departement verkry het, voorsien nie. Mkhwebane het verder bevind dat die departement nie soos beweer is ŉ openbare-private-vennootskap aangegaan het vir die implementering van die projek in die konteks van tesouriereguleringsvereistes nie. Ace Magashule. Foto: GCIS/Flickr Mkhwebane het gesê sy het, soos die rekenmeester-generaal, waargeneem dat die departementshoof nie normale verkrygingsprosesse gevolg het nie; dat die betalings aan Estina nie in lyn was met Tesourievoorskrifte nie; dat die ooreenkoms tussen die departement en Estina ongeldig was; en dat die departement versuim het om aan die bepalings van die Wet op Openbare Finansiële Bestuur te voldoen wat die proses voorskryf wat gevolg moet word in gevalle van beweerde finansiële wangedrag. Benewens dissiplinêre optrede teen die betrokke amptenare, het Mkhwebane die premier ook opdrag gegee om ŉ rekonsiliasie te doen van die aantal beeste wat aanvanklik verkry is en dié wat teen April 2017 oor was. Die premier moet verder binne 30 dae ná die uitreiking van die verslag ŉ implementeringsplan van remediërende aksie aan die OB voorlê. Die departementshoof is versoek om te verseker dat beamptes in die afdeling vir verkrygings- en departementele bestuur opgelei word rakende die voorskrifte van die Nasionale en Provinsiale Tesourieë ten opsigte van verkryging en spesifiek ten opsigte van afwykings. Mkhwebane het gesê daar was talle kwessies wat sy nie kon ondersoek nie weens kapasiteit en finansiële beperkings. Dit sluit in die rede vir die sterftes van die vee, die Gupta-familie se betrokkenheid, hoe die geld wat aan Estina oorbetaal is spandeer is [die Valke ondersoek dit tans] en inligting oor die begunstigdes van die projek. Die volledige verslag kan hier besigtig word.