WOORDE WAT WEEG: Resensie | Elize Botha - Gespreksgenoot: 'n brieweboek (samest. Heilna du Plooy, 2017) | Deel I
Resensie | Elize Botha - Gespreksgenoot: 'n brieweboek (samest. Heilna du Plooy, 2017) | Deel I
Elize Botha - Gespreksgenoot: 'n brieweboek (Samesteller: Heilna du Plooy). Litera Publikasies, 2017. ISBN: 9781-920188535
Hierdie is dan my eerste en persoonlike reaksie.
Só word die brieweboek van Elize Botha bemark:
Op die voorblad is daar 'n foto van 'n jong en mooi Elize Botha, met daardie bekende handtekening. Agterop 'n foto van die ouer, meer beleë kanselier.
Hoe beskryf 'n mens Elize Botha, een van ons grootste prosa-lesers en fynste stiliste?
Op 'n keer is daar na haar – ietwat sardonies – verwys as die boegbeeld van die Afrikaanse letterkunde. Haar lewe van 1930 – 2007 is gekenmerk deur groot vriendskappe en lojaliteite. Van Van Wyk Louw, die Oppermans, Audrey Blignault, Alba Bouwer, Etienne Leroux, T.T. Cloete, J.C. Steyn …
As jong student begin ek 'n MA by haar. En daarmee saam het 'n kosbare lees-vriendskap begin.
Die uitgebreide feesmale aan't huise in Colbynstraat was soos gister; later in restaurante toe sy dikwels moes reis om haar verpligtinge as voorsitter of komiteelid na te kom.
Op 'n keer bring Elize (ek het haar altyd formeel (en met respek) as doktor aangespreek totdat sy op 'n keer my versoek het om haar Elize te noem) vir my die jongste Saul Bellow van 'n oorsese reis: The dean's December.
Op 'n keer koop ek vir haar, op versoek, George Steiner se roman The Portage to San Cristobal of A.H. (1981) op 'n reis in die buiteland.
En sowel Bellow as Steiner is vir hierdie bespreking ter sake. Bellow se onvergeetlike brieweboek is meer as briewe. Dit is 'n kroniek van 'n briljante skrywer, intellektueel, gesaghebbende – en ook mens. 'n Mens sien sy humoristiese kant in briewe aan Philip Roth en wat hy maak van Hannah Arendt. Jy sien sy verhoudings met sy kinders, sy geliefdes, sy donker kant. Dit heet Saul Bellow – letters (Penguin, 2010).
In 'n laaste brief aan my (daarna was daar vele telefoongesprekke en boodskappe op my antwoordmasjien, veral die laaste een het ek bewaar) verwys sy na Steiner se lesing aan die UP: "Around a table we will take a text, no critics, no secondary journals, no critics of criticism … we'd learn to read it together again …" (14 Januarie 2001).
Hierdie brief was lank soek en daar ontdek ek dit een middag in 'n laai saam met 'n brief van Eybers aan my. Ek skandeer dit dadelik en stuur dit vir Heilna vir opname.
Dit inspireer my ook om 'n gedig vir haar te skryf na haar kommentaar op my Louw-vers in Lykdigte:
Elize Botha (1930 - 2007)
Compels me to disturb your season due ...
Gyselaar van sentimentaliteit,
tipeer jy jouself speels in 'n brief
aan my op 14 Januarie 2001 gestuur.
Jou stem bewaar ek steeds digitaal
op 'n moderne antwoordapparaat.
Oor die lotgevalle van 'n gedig
- wat weggeneem word, wat bykom -
skryf jy insigryk in jou mooi handskrif.
Jy dink na oor George Steiner:
"Around a table we will take a text, no critics ..."
Vannag kyk ek na jou dubbellees, 'n keerweer,
van 'n lykdig oor jou mentor in Amsterdam.
Agter die sigwaarde van 'n gedig
kon jy inkyk en hierdie variant
van afskeid én erkenning, 'n eulogie ja,
laat my wonder oor toeval en toeverlaat:
'n brief uit Amosstraat 34, Colbyn 0083,
herversend deur die Posman van AllesWeet.
My M.A. onder haar begeleiding het ironies genoeg gehandel oor Die ek-verteller in die belydenisroman. En dit is hoe 'n mens hierdie brieweboek moet benader: as belydenis, konfessie – maar uiteraard die ingeboude aspek van die belydenis is ter sprake. Daar is 'n toehoorder (aanhoorder) aan wie die brief gerig word met tegnieke wat beheer, selfs afstand, impliseer. Hierdie "naked I" verdoesel dikwels meer as wat sy bely deur tegnieke van ironie en die bybring van tekste. En 'n brief moet binne 'n bepaalde tydsgewrig gelees word. Só beskou, is dit dan ook 'n dokumentasie van ons taal en letterkunde.
Daar is geweldig baie te waardeer uit hierdie boek. Ek onthou hoe sy vir my as jong student gedigte wys van 'n onbekende digter, opgeneem in Tydskrif vir letterkunde.
"Dis fantasties!", roep ek uit.
"Dink jy ook so?", vra sy. Later sou ek uitvind dat die skuilnaam T.T. Cloete was.
Deur die jare was daar ontmoetings – dikwels by glansgeleenthede – waar sy 'n boekprys moes oorhandig. Op panele was sy 'n sterk teenwoordigheid – wat dikwels teen die mode van die tyd sou argumenteer vir die sterker letterkundige teks.
Vandag gee ek haar gelyk vir tweekeer wat ek saamgesleep is deur die tsoenami van 'n "gewilde" keuse wat by nabaat iets verraai van die tyd. Maar hierdie toekennings is altyd 'n stuk werklikheid wat skrywers daaraan herinner dat pryse subjektief is en deur die tyd bepaal word.
Watter briewe sal 'n mens bybly?
Sy noem haarself 'n beroepsleser, selfs verminderend 'n amateurleser. Dit was sy nie. Elize Botha kon Etienne Leroux lees; ook Opperman. In haar brief aan wyle Paul Cilliers, die filosoof, artikuleer sy hoe onderdele / sitate in 'n teks "geartikuleer" moet word na aanleiding van sy intreerede.  Haar sieninge in navolging van die werk onder Louw en die impak van Hellinga en Scholtz se Kreatiewe analise van taalgebruik (620).
Hier verduidelik sy haar sensibilities en die impak van T.S. Eliot op haar denke.
Hierdie gesprek tussen twee intellektuele karteer Elize ten beste. Afgerond, stilisties in beheer, immer bereid om in gesprek te tree. Hierom is 'n Festscfrift aan haar tereg benaam as 'n Lewe in woorde. In die inleiding beklemtoon Heilna du Plooy dat briewe wel 'n vorm van literatuur is, maar dat dit eerder nader aan die lewe lê in die onafgerondheid daarvan. "Die brief is uiteraard meer soos die lewe self, vol onnodige detail en 'n bietjie rommelrig omdat dinge herhaaldelik gebeur en herhaaldelik vertel word, omdat belangrike dinge soms verswyg word en ander per ongeluk weggelaat word " ( xviii).
Die gesprekke tussen haar en Hennie Aucamp wys hoe twee meester-stiliste op gebeurtenisse reageer.
Elize Botha se belangrikse bydrae, afgesien as haar posisie as 'n eerste vrou op soveel vlakke, is nie alleen tot die prosa nie, maar veral tot die essay.  Daardie kort prosa-stuk rondom 'n lewenswaarheid. Vele van hierdie briewe is essayisties in aanbod.
Haar eensame jeug het waarskynlik haar gesprekke op papier voortgedryf, maar diegene wat haar geken het, weet ook: Elize Botha was 'n gewer, 'n óm-gewer.
'n Paar maande voor haar dood, bel ek haar op. Die pers begin stories skryf (en aas) oor haar naderende dood.
Ek prys haar oor haar pragtige essay wat sy geskryf het oor Doris Lessing wat die Nobelprys gewen het.
"Hoor hier, Joanie. I am still hanging in here."
Dit was Elize. Sober. Eerlik. Wat 'n mens. Wat 'n literator.
1. Cilliers vereer ek in 'n gedig in Lot se vrou.
2. Elize Botha was op soveel vlakke 'n eerste vrou: Voorsitter van die Akademie, Kanselier, eerste vroulike van die Direksie van Nasionale Pers.
Labels: 2017, Elize Botha, Gespreksgenoot. 'n brieweboek, Heilna du Plooy, Joan Hambidge, Litera Publikasies, Resensie