samesweringsteorie s.nw. | samesweringsteorieë | idee dat ’n slegte situasie, of iets slegs wat gebeur, die gevolg van ’n geheime plan is wat deur ’n magtig persoon of groep uitgevoer word: › Die probleem met [sosiale media-]platforms is dat dit broeiplekke is vir samesweringsteorieë. Die Plat Aarde-beweging se gewildheid het ongelooflik toegeneem vir ’n teorie wat dag ná dag onwaar verklaar word. Omdat so baie mense egter dié beweging op sosiale media volg, sal die teorie nooit uitsterf nie (Daniel Cilliers, Die Burger, 20 Augustus 2020). | ENGELS: conspiracy theory
♦ ww. | het geschnarf | (’n dwelmmiddel) snuif: › ’n Mens kan dit schnarf (snuif) deur byvoorbeeld ’n R10-noot op te rol en die gebreekte kapsule E-poeier daarin te druk (Marguerite van Wyk, Beeld, 4 Oktober 1996). ›
selfvliegtaxi s.nw. | selfvliegtaxi’s | lugtaxi wat outomaties beheer word en opstyg en land om passasiers op- en af te laai sonder ’n vlieënier aan boord: › Porsche en Boeing het pas ’n verklaring uitgereik waarin hulle hul planne uiteensit om ’n selfvliegtaxi te bou (Netwerk24, 17 Oktober 2019). › Teen 2025 gaan ’n rits wêreldstede van dié selfvlieg-taxi’s gebruik maak om in ’n kits passasiers van hul huise na die kantoor te blits (Knormoer, Netwerk24, 23 Mei 2019).
sementbek s.nw. | sementbekke | (figuurlik, informeel) iemand wat niks sê nie: › Hoe kan jy verwag ek moet nie die ongelykheid teenoor my taal aanspreek nie? Ek is nie ’n sementbek nie! Ek is Afrikaans en ek sal vir my flippen taal baklei of jy nou daarvan hou of nie! (Willy William Sezoe, Facebook, 4 Februarie 2020).
senuweeoordrag s.nw. [geen meervoud] (chirurgie) Ook senuoordrag ’n werkende senuwee in ’n boonste ledemaat, bokant ’n besering, aan ’n beseerde, niewerkende senu onder die besering koppel met die doel om dit die funksie van die beseerde senu te laat oorneem en die werking van die verlamde spier te herstel: › Al die pasiënte, wat sorgvuldig vir die studie gekies is, het in een of albei arms so ’n operasie ondergaan en een of meer senuwee-oordrag gekry. › Senuwee-oordrag is al gebruik vir ander soorte beserings, maar dit is nou die eerste keer dat dit só gebruik word vir rugmurgbeserings, saam met die oordrag van senings (Elsabé Brits, Vrye Weekblad, 12 Julie 2019). | ENGELS: nerve transfer
♦ aan iemand se siel knaag/vreet aanhoudend, dikwels in steeds toenemende mate, by iemand onaangename/pynlike gewaarwordings en gedagtes veroorsaak: › Dit was duidelik dat al die stories en gerugte wat die laaste paar dae in die media ... verskyn het, sy tol geëis het. Dit was duidelik dat dit aan sy siel knaag, want hy het met ’n strak en afgeremde gesig sy verklaring van ’n notaboek af gelees. Dit het gelyk of hy reg was om kort-kort in trane uit te bars (Die Burger, 2 Augustus 1992). | ENGELS: gnaw at someone
♦ s.nw. [geen meervoud] 'n suisende geluid: › Die trein se elektroniese deure skuif oop met 'n sagte sjoesj. (Volksblad, 28 Februarie 2004).
skaloeloe s.nw. (straat- en speelgrondspeletjie) Ook skeloeloe balspeletjie met vasgestelde reëls: › Twee groepe spelers, een groep boul en doen veldwerk, amper soos in krieket, maar met ’n groter speelbal. Die “bouler” rol of “boul” die bal na iemand in die ander groep wat die bal so ver moontlik probeer skop en so laag op die grond moontlik. Die skopper hardloop dan soveel moontlik kere heen en weer tussen sy span se “bof” en dié van die ander groep. As die skopper in die ander span se bof is, roep sy/hy “skaloeloe!” om veilig te wees en te sorg dat hy/sy nie “uitgegooi” word nie. As jy hoog skop, kan iemand jou dalk uitvang en jy kan in die hardloop uitgegooi word. As die bal na jou toe geboul word, maar iemand anders se naam is deur die “bouler” uitgeroep, is jy uit die spel […] op die Vlakte seg ons “ska-”, en in Hoorn “ske-”, weet ek ook nou (Anastasia de Vries, Facebook, 31 Maart 2020). › Dis soos Red Rover. […] Weet jy hoe Red Rover werk? Ons op die platteland (Oudtshoorn) ken dit as skeloeloe. Jy staan aan die een kant. Anderkant is daar ’n persoon wat die bal vir jou gooi, jy skop hom doer ver, dan hol jy na die ander kant. Daar is mense langs die kant wat die bal vang en jou probeer raak gooi / uitgooi voordat jy by die ander kant uitkom (Haidee Muller, Facebook, 31 Maart 2020). › Tot nou was sy altyd te moeg geswoeg vir ’n ma se pangakyk om ’n kind op die regte spoor te hou. Vir die speletjies wat haar as kind speel-speel gesond gehou het terwyl sy só die reëls van die lewe kon leer: skaloeloe; drie blikkies; bok, bok, staan styf; kennetjie; Abdol maak pootjies skoon (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 27 Maart 2020). › in my hart en siel is ek nog net ’n kind wat brandboud gehardloop het voor die balle wat gereën het op my in die stofstrate van Loeriesfontein […] brandpyn, maar skeloeloe wou ons speel (Berend Mouton, Facebook, 31 Maart 2020 ). | SINONIEM(E): niekies | nikkies | ENGELS: Red Rover
Skelmbos s.nw. (informeel, skertsend) bynaam vir Stellenbosch: › Hierdie is Skelmbos. Hier is die wyn altyd koud, die nooiens immer warm en die beurs in 'n bulfase (Etienne van Heerden, Die biblioteek aan die einde van die wêreld, 2019).
skiem2 ww. | het geskiem | (informeel) reken: › Ek skiem toe: nee, ek moer terug Sydenham toe, ek wil gaan optjek op my tjom, ek meen, ek sê, vat hulle aan Short, vat hulle aan my (George Weideman, Die donker melk van daeraad, 1994). › Ek skiem dat al is jy nie so vinnig soos Robbie Wessels met ’n moonwalk in die middel nie en kan jy nie jou heupe swaai sonder om te sukkel nie, kan jy maar ’n slag jou mondhoeke trek (Petro Hansen, Netwerk24, 23 September 2014 ). › Ek het geskiem ek sou hom kon oorreed om oor te kom vir n paar biere hier in die kroeg (klierkop, Facebook, 29 April 2017). | ENGELS: think | figure
slimluidspreker s.nw. | slimluidsprekers | draadlose toestel met ’n ingeboude virtuele assistent wat stemopdragte kan uitvoer, soos om vrae te beantwoord, inligting te verskaf of ander toestelle te beheer, wanneer dit met ’n kodewoord geaktiveer word: › Ná jare van haar dom hou oor tegnologie het M. danksy Alexa, ’n slimluidspreker wat soos ’n kolwyntjie lyk, besef dis tyd om by te kom (Vrye Weekblad, 15 November 2019). › [Meer en meer mense luister na podsendings] tuis oor ’n slimluidspreker, by die werk op ’n persoonlike rekenaar, of iewers tussenin oor ’n selfoon (Finweek, 29 Junie 2018). | ENGELS: smart speaker
♦ iemand soos ’n pap snoek in die gesig tref vir iemand ’n (onverwagse) skok wees; uit die bloute kom/gebeur: › Die boete en dagvaarding het hom soos ’n pap snoek in die gesig getref (Charles Smith, Beeld, 15 September 2005). | Engels: come as a nasty/rude shock
snuffelsagteware s.nw. [versamelnaam] sagteware gelaai op ’n rekenaar/slimfoon/tablet om inligting oor die gebruiker daarvan op te spoor. | ENGELS: sniffer software
so-by-so woordgroep Ook so by so tot so 'n mate: › (Namakwalands) Die eerwaarde dominee van die dag ... het sy mes vir die gemeente ingehad en alles het luid te doen gehad met swawel, vuur en bekering. Só by só lat hy glo by geleentheid tydens die afgee van sy boodskap vir die gemeente geskreevra het lat hullese almal wat meen dat hulle die ewige poorte sou ingaan, sou opstaan.
soönose s.nw. | soönoses | (patologie, geneeskunde) enige siekte of infeksie wat op 'n natuurlike wyse van 'n gewerwelde dier na ’n mens oorgedra kan word: › sentrum vir virale soönose › Volgens die verslag [...] word die uitbreek van dieresiektes internasionaal as ’n bedreiging beskou, met soönose die grootste gevaar. Dit behels siektes wat van ’n dier na ’n mens en van ’n mens na ’n dier oorgedra kan word (Charl van Rooyen, Landbouweekblad, 29 Augustus 2018). | TEENOOR: antroponose | ENGELS: zoonosis
2 noodwendig; gevolglik; onvermydelik: › Vir Italië, sê hy, het die skool ná al die jare self ’n lys met adresse van oornagmoontlikhede aangelê – hotels met groot kamers, ’n klooster met ’n slaapsaal. In Griekeland ontbreek die vaste kontakte egter en is die infrastruktuur sowieso beperkter (Antjie Krog, vertaling van Tom Lanoye, Kartondose, 1996). › [S]edert die boorgat op die werf opgedroog het, is water te skaars om vir mooiheid te boer. Die water wat ons het, gebruik ons sowieso om die vrugteboord en groentetuin aan die gang te hou (Vita du Preez, Woestynroos, 2015). › Ons beweeg so by so ál nader aan 'n soort gemengde tweetaligheid op feitlik alle gebiede waarin dit nie meer te veel saak maak of Engels of Afrikaans gepraat word nie (Beeld). › Sy’t niks gesê nie. Om na jou hart te luister, is een ding. Om hom te breek, ’n ander. En so by so is hy vroeg in Februarie vort (Esta Steyn, Meeulanders, 1997). | ENGELS: inevitable | as a result
spoedfooi s.nw. | spoedfooie | ekstra of bybetaling by die gewone bedrag wat vir die lewering van ’n spesifieke diens of uitvoering van ’n spesifieke taak aangebied, betaal of verlang word, indien die werk vinniger as gewoonlik afgehandel moet word, of die ooreengekome spertyd vervroeg word: › Die uitreiking van ’n noodpaspoort is onderhewig aan die betaling van ’n spoedfooi. | SINONIEM(E): spoedtarief | (informeel) aanjaagfooi | ENGELS: rush fee
1 suiker met pastelkleursel daarby ingemeng wat gespin is tot ’n bol lekkergoed wat aan watte herinner, gewoonlik op 'n stokkie of in 'n deursigtige, luggevulde plastieksakkie aangebied | SINONIEM(E): suikerdons | ghoemahare
spookpiepie s.nw. [geen meervoud] (informeel) penetreerolie wat tussen styfpassende onderdele gebruik word: › Watter Namakwalandse boer het nog nie in die winter gesukkel om daardie dieselvragmotor aan die gang te kry die dag wanneer hy vroegdag moet skaap ry nie? Die antwoord is gou gevind. Hulle gebruik spookpiepie. Dít vind ’n mens in so ’n spuitkannetjie. Jy spuit so ’n tjirtsie daarvan by ’n sekere deel van die steeks dieselenjin in, draai die sleutel en die enjin vat. Wat die Engelse naam ook al is, dis vir die Namakwalanders vreemd en in party gevalle seker ook onuitspreekbaar, maar spookpiepie ken hulle goed, want dis hul eie naam vir die goed in daardie kannetjie (Die Burger, 27 Junie 1998). | SINONIEM(E): spookpis | ENGELS: multipurpose lubricant
› mislukte staat situasie waar ’n onafhanklike staat sy bevolking, hulpbronne en landsgrense nie langer doeltreffend kan beheer nie, nie meer basiese dienste kan lewer nie en in die oë van sy burgers en die internasionale gemeenskap legitimiteit verloor (het): › ’n Johannesburgse konsultantmaatskappy oor politieke en ekonomiese risiko (het) hoofopskrifte gehaal met sy waarskuwing dat ’n “ekonomiese en politieke ineenstorting” SA in die gesig staar as die trajek van sy ekonomiese beleid nie verander nie, wat die land teen 2030 ’n “mislukte staat” sal maak (finweek, 18 September 2020). › Somalië word as ’n sprekende voorbeeld van ’n mislukte staat beskou. Dis ’n land waar ’n langdurige burgeroorlog, intense faksiegevegte en algehele anargie waar krygshere en seerowers doen wat hulle wil, so erg geraak het dat ’n funksionerende regering en staat onmoontlik is (Hugo Pienaar, Vrye Weekblad, 18 September 2020). | ENGELS: failed state
stemnota s.nw. | stemnotas | kort boodskap of herinnering om iets te doen wat jy vir jouself of iemand anders laat deur in ’n elektroniese toestel, soos ’n selfoon, te praat en jou stem op te neem: › Danksy tegnologie kan Alkoholiste Anoniem (AA) se lede steeds in die inperktyd vergaderings “bywoon” [...] ’n AA-takvoorsitter neem sy of haar lesing vooraf as ’n stemnota op en deel dit op WhatsApp (Jana Smit, Rapport, 3 Mei 2020). › Dit was nogal ’n aanpassing om al die skoolwerk aanlyn te doen omdat ’n mens nie dadelik iets vir die onderwyser kon vra nie. Die voordeel was weer dat ’n mens kon teruggaan en na stemnotas kon luister (Miché Fransman, Netwerk24, 11 Junie 2020). | ENGELS: voice note
1 (medies) spalk wat in ’n bloedvat of kanaal ingevoeg word om ’n obstruksie te verlig of genesing aan te help: › ’n Stent is in haar linkerhartkamer ingesit om haar op haar eie te help asemhaal (Kim Abrahams, Huisgenoot, 4 Oktober 2019). › Drie jaar nadat ’n oud-Bloemfonteiner ’n stent in die hoofaar in sy hart gekry en ’n jaar nadat hy erg beseer is toe hy met sy fiets geval het, vertrek hy binne ’n week na […] Switserland om ná jare weer aan die driekamp-wêreldkampioenskap deel te neem (Marietjie Gericke, Netwerk24, 21 Augustus 2019).
stoeka s.nw. | stoekas | (bendetaal) teken/wapen wat ’n bendelid van ander bendes onderskei, dikwels in die vorm van 'n tatoeëermerk: › Ai, Kind, weeklaag ek toe sy haar soveelste tatoe kom wys, as jy só aanhou, lyk jy later seker nes Adam Small se Map Jacobs, kompleet met trane wat in groenblou sirkels oor jou wange loop [...] Mamma, jy praat van tjappies, stoekas, wys sy my tereg (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 11 Oktober 2019). › ’n Belangrike kenmerk van bendelede is hul “stoeka” of “chappie”, tatoeëermerke wat oral aan hul liggaam – hetsy die nek, enkel, been of borskas – aangebring is. Hierdeur word hulle van ander bendes onderskei (Die Burger, 15 Mei 2019). › Die nuwe neiging onder Kaapse bendes is om jeugdiges met vuurwapens te dwing om by bendes aan te sluit en om die “nuwe lede” te tatoeëer. In bendekringe beteken dit jy dra die bendewapen, “stoeka” en jy is vir die res van jou lewe ’n lid van die betrokke bende (Vincent Cruywagen, Philda Nicholas, Die Burger, 21 Januarie 1999). › Toe het hy sy linkerhand opgehou, ’n vuis gemaak sodat ek die vyf getatoeëerde kolletjies in die sagte vleis bokant sy duim kon sien. Nou sien, soe lyk ’n stoeka, het hy beduie. Hy dra die stoeka van die 26’s, het hy gespog (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 11 Oktober 2019). | SINONIEM(E): tjappie
stoepsit ww. | het gestoepsit | op 'n stoep sit – dikwels met die bygedagte van geselligheid of ledigheid: › Dis tyd vir stoepsit. Afkoel. Brood breek (Wicus Pretorius, Tuis, 14 Oktober 2019). › Later ’n glas wyn terwyl daar gestoepsit word, met ’n uitkyk oor Loopstraat se dinge (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 1 November 2019).
stomasakkie s.nw. | stomasakkies | [verkleinwoord] (medies) sakkie geheg aan ’n kunsmatige opening (= stoma) in die derm wat deur ’n operasie (kolostomie of ileostomie) in die buikwand aangebring is: › Wanneer ’n pasiënt ’n kolostomie- of ileostomie-operasie kry, word die punt van die derm deur ’n opening in die abdomen gebring. Dit word ’n stoma genoem. ’n Stoma of dermsakkie dien as ’n uitlaatklep vir faeces uit die liggaam deur die opening in die abdomen, wat die rektum omlei en in ’n sakkie gedreineer word (Rowena Hendricks, Kuier, 7 Oktober 2015). | SINONIEM(E): kolostomiesakkie | dermsakkie | ENGELS: stoma bag
› ’n perfekte storm (figuurlik) iets uiters sleg en ongewoons wat gebeur weens ander toestande en gebeure op dieselfde tyd: › Dit lyk asof Suid-Afrika deur ’n perfekte storm getref word. Ons sosiale kohesie, ons stabiliteit en die effektiwiteit van die staat gaan tot die uiterste beproef word (Max du Preez, Vrye Weekblad, 20 Maart 2020). › ’n Mens is bekommerd oor ’n perfekte storm ten opsigte van die ekonomie, die ineenstorting van die aandelebeurs, ’n gebrek aan gesondheidsorg en die stand van die staat (Flip Buys, Netwerk24, 18 Maart 2020). | ENGELS: a perfect storm
♦ uit die mond van die suigeling sal jy die waarheid hoor ’n Kind wat nog klein is, sê ’n ding soos dit is.
superverspreiding: › 'n Epidemioloog [...] verduidelik dat [...] geleenthede vir superverspreiding plaasvind omdat baie mense wat geïnfekteer is, asimptomaties is en ook omdat baie mense nie ’n bevestigde diagnose het nie
swerfgeskiedenis s.nw. [geen meervoud] (internet) lys van die webblaaie wat ’n gebruiker onlangs besoek het: › Die Tor-swerfprogram […] isoleer elke webwerf wat jy besoek sodat derde partye soos naspoorders en adverteerders nie weet dis jy wat dit besoek het nie. Koekies word outomaties verwyder sodra jy klaar geswerf het, en jou swerfgeskiedenis word skoongevee (Willem Kempen, Vrye Weekblad, 17 Julie 2020). | SINONIEM(E): webblaaigeskiedenis | ENGELS: web browsing history