Om te aanvaar dat metaforiese beelding verband hou met die realiteit sou filosofiese ontledings verg oor die verhouding van gedig tot realiteit, en spesifiek wat "realiteit/werklikheid" is. Hier word egter versigtig en tentatief aanvaar dat daar verwysings tot spesifieke realiteite is, omdat die woord as teken - en slegs teken - verwys, en ook realiteite kan skep deur die intuïtiewe en kognitiewe vermoë van die digter om diverse sake bymekaar te bring. Die wyse waarop die bevryding van verwysing as slegs verwysing na buite geskep word, bring die betekenis en die estetiese - en as mens dit sou kon waag om te sê: die waarheid.
In die begin van die gedig "feedback" in die bundel ('YK') stel Breyten dit in sy besondere siening van die spieël as weerkaatsing van die realiteit - wat die woord ook wil wees:
Die werklikheid waarna die gedig verwys, is die geselsery op die werf van 'n plasie, met sonsondergang en skemer. Die swerwer (soos die digter hom sien), die reisiger, dan die gedig, ervaar en neem saam (die "windvanger") die gesels op die werf. Hy neem waar die koms van die aand, en word, in die woorde van die gedig, teen nagtyd deel van die plaas. So sou mens die "uiterlike", die milieu, kon lees.
Die laaste beeld, "kriekstilte", is metafoor, en dit verwys sinesteties, paradoksaal, op die wyse van die gedig, 'n ars poetica: hoe die werklikheid van die plaas en die swerwer "ingerym" word deur die gedig. Wat is "kriekstilte"? Die skielike oomblik wanneer 'n kriek vir 'n oomblik ophou kriek? Of is die stilte van die kriek juis sy geraas? Die gedig is stilte, én geraas.
Voordat 'n voorbeeld gebruik word vir 'n finale illustrasie van die werking van die metafoor, is dit nodig om 'n kernaspek van die metafoor te bespreek.
Die betekenis van die woord "metafoor" - "meta-foor" - is oordrag, van 'n werklike feit tot 'n figuratiewe betekenis, Dit lei dan tot 'n oordrag van betekenis, teenoor die vergelyking waar al die woorde hulle betekenis as representasie behou (Ricoeur 1977: 75). As daar 'n oordrag van betekenis is, is die metafoor dan 'n substituut vir dit wat beskryf of ervaar word - ook dan 'n semantiese afwyking: "[...] substitution [...] is inseparable from the definition of metaphor a deviation in naming" (Ricoeur 1977: 75). Dit plaas die metafoor dan op die paradigmatiese vlak, en nie op die sintagmatiese nie.
Die eerste opvallende feit van die gedig is dat die stellings wat gemaak word, soos vrae lyk, maar dit nie is nie. Dus retoriese stellings, wat geen antwoord verwag nie; maar dit is nóg vrae. 'n Monoloog, waar die digter, moedeloos oor die onmag van woorde, verstom, vir homself dié dinge sê.3
Die eerste metafoor wil vasstel of enige gedig gewigtig genoeg kan wees om 'n merk te kan maak, om teen die dood te kan staan. As die gedig nie kan nie, dan kan daar nie - soos die geskiedenis dit sal rapporteer - van so 'n verskrikking "vertel" word nie. Die vertel moet dan ook die middel tot vertel wees - en daardie middel is metafoor.
Die miershoop-beeld kry wel referensiële betekenis: van mier-werkers wat binne in rondkruip. So is die mense binne hierdie hoop geboue, sou mens die metafoor kon omskryf deur middel van vergelyking. Maar die mense is nie soos nie: hulle het miere geword. Die volgende reël met "somber", "skel", "helder", "beneweld" is nie 'n direkte kwalifisering van die metafoor nie; maar werk wel met 'n ander soort metafoor: die sinestetiese, die korrespondensie wat gemaak word tussen die sensoriese en die semantiese. Die gevoel wat veroorsaak word deur die mense-miere. Die koppeling van woorde deur alliterasie en assonansie (miershoop, mense, geskil, somber, skel, helder, beneweld) is 'n poëtiese middel wat 'n verbintenis maak. Nie die betekenaar-betekende verwantskap nie, maar die poëtiese teken. Hierdie tipe betekenaar word voortgesit deur die prominensie van assonansie in die volgende twee reëls: vuig, sputterende, vuil, vlag, veel. Dan gaan die metafoor ook oor in die vergelyking. Nóg 'n konvensionele poëtiese middel.
In die volgende strofe berus die beskrywing geheel-en-al op die metafoor van wat die mens-mense is: mompelende, rosige lyke, verskeurde mensvleis. Die einde van die strofe stol weer in die paradoks: die betekenislose van verskroeide confetti, en die leë betekenaar weer van die hond.
Hiermee kom finaliteit en 'n slotsom; wat nie uit vrae bestaan nie, en wat dus die oënskynlike vrae in die eerste, vierde en hierdie laaste strofe in perspektief stel; en die vrae stellings - eerder uitdagings - word binne 'n sintaktiese patroon van, sê my, wys my, oortuig my hoe "sal die hand aanhou beweeg [...]"; sê my: "wie sal vertel [...]"; wys my waar die gesigte is; sê my of "enige gedig eendag iewers ooit [...]" wys my of daar 'n gedig, 'n handskrif, kan wees wat so praat dat die dood altyd in die skrif sal aanbly.
Dis binne die styl van die outydse retoriek wat stellings maak sonder om reaksie te verwag. Die retoriek word dan 'n poëtiese middel.
Daar is deurgaans verwys na die middele van die poësie wat in hierdie gedig "ingespan" word. Buiten die modus van die metafoor wat die aard van die gedig bepaal, is daar alliterasie, assonansie, herhaling, metonimie, paradoks, retoriek, en daar sou ook 'n definitiewe strofestruktuur vasgestel kon word. Maar daar is ook gedurige wendings: beskrywings, pogings tot weerspieëling, en dan wendings tot 'n refrein ("wie sal [...]", "waar is [...]").
'n Leser van Breyten se poësie kan geneig wees om te voel dat daar nie genoeg struktuur is nie, dat hy nie "vormvas" is nie; maar tog het hy ook sonnette met 'n vaste struktuur geskryf.5
In die gedig "New York, 12 September 2001" is daar in sommige reëls 'n onmiskenbare ritme, wat selfs oorloop tot 'n spesifieke metrum. Byvoorbeeld:
3. Die retoriek as poëtiese middel binne sekere omstandighede kan nie uitgesluit word nie. Maar dis 'n ander kwessie.