Geld is ’n ruilmiddel vir handelstransaksies. Dit moet ’n betroubare middel met ’n duidelike, telbare waarde wees, anders sal die geld nutteloos raak. In 2008 het die Zimbabwiese dollar so vinnig sy waarde verloor dat die geld waardeloos geword het.
As ’n land se geld ’n betroubare ruilmiddel is, kan ’n mens dit ook gebruik om waarde vir die toekoms te behou. Jy kan jou sakgeld byvoorbeeld spaar om later iets duurs, soos ’n fiets, te koop. Valuta verwys na die amptelike geld (note en munte) wat verskillende lande gebruik. Elke land het sy eie geldeenheid wat deur daardie land se sentrale bank beheer word.
Wanneer ’n mens oorsee reis, kan jy jou geld teen ’n fooi vir die plaaslike geldeenheid ruil, soos by hierdie geldwisselkantoor op ’n lughawe in Thailand.
In die Steentydperk het ons voorouers as jagterversamelaars geleef. Hulle het nie geld gehad nie, maar ruilhandel bedryf. As iemand byvoorbeeld ’n ekstra vis gevang het, kon hy dit met iemand anders vir ’n paar vrugte verruil. In baie wêrelddele, ook in Afrika, het mense mettertyd skulpe, veral die porseleinskulp, soos geld begin gebruik.
Die skulpies was vir die mense waardevol omdat dit as versiering gebruik kon word. Toe die mens metaal ontdek, het handelstransaksies makliker geraak. Metale is waardevol. ’n Boer kon toe sy vee vir ’n sekere gewig in silwer verkoop en met ’n deel van die silwer iets anders koop. Die kosbare metaal het dus die ruilmiddel geword wat waarde kon berg vir later wanneer dit nodig was.
Dis ook makliker om munte te tel pleks van hulle te weeg. Ál meer geld het egter deur die eeue nodig geword vir ’n groter getal transaksies; daarom het banke en regerings mettertyd banknote begin uitreik. Geldnote bevat nie self die waarde wat hulle verteenwoordig nie. Die bank of regering wat die noot uitreik, waarborg daardie noot se waarde.
Die dollar is deesdae die belangrikste geldeenheid omdat die meeste transaksies wêreldwyd in dié Amerikaanse geldeenheid plaasvind. Die naam is afgelei van ’n silwermunt uit Bohemië (in die Tsjeggiese Republiek) bekend as die Joachimsthaler, of kortweg die thaler.
Die eerste bekende muntstuk is omstreeks 600 v.C. in Lidië gebruik, ’n koninkryk in die hedendaagse Turkye. Die Lidiese stater, ’n muntstuk bestaande uit ’n mengsel van goud en silwer, is deur koning Aliattes II in gebruik geneem. Hy het die gewig gestandaardiseer (1 stater = 168 koringkorrels). Sy seun wat hom opgevolg het se naam was Croesus. Hy was beroemd vir sy allemintige rykdom. Die uitdrukking “so ryk soos Croesus” word tot vandag toe gebruik om uiters welgestelde mense te beskryf.
’n Kriptogeldeenheid is ’n digitale ruilmiddel wat enkodering (om iets in ’n kode om te sit) gebruik om die proses veilig te maak. Daar is nie tasbare geld soos note en munte wat jy in jou hand kan vat nie. Alles gebeur in die kuberruimte.
Die bekendste kriptogeldeenheid is bitcoin, wat in 2009 ontstaan het. Bitcoin gebruik naamlose, hoogs geënkodeerde transaksies oor ’n eweknienetwerk. Jy kan iets koop deur ’n mobiele betaling uit ’n digitale beursie te doen. Ander kriptogeld sluit in ethereum, litecoin en ripple. Daar is selfs ’n kriptogeldeenheid vir kinders genaamd piggycoin. Wie weet wat die toekoms inhou . . .
Suid-Afrika se geldeenheid is die rand (R1 = 100c). Dit is genoem na die Witwatersrand, ’n landskap naby Johannesburg waar baie goud ontgin is. Suid-Afrika het die Britse pond tot 1921 gebruik toe die Suid-Afrikaanse pond ingestel is.
Die rand is met republiekwording in 1961 as geldeenheid aanvaar. Dit het die pond teen ’n wisselkoers van R2 vir ’n pond vervang. Hierdie wisselkoers was sowat 20 jaar lank stabiel, maar mettertyd het die rand so ver- swak dat een Britse pond vandag sowat R16 kos.