Drie of vier jaar gelede, toe swart ekonomiese bemagtiging net begin momentum kry, het ek aan dr Anton Rupert gevra of hy kan dink aan enige Afrikaanse maatskappy of Afrikaanse ondernemers wat deur 'n Engelse maatskappy bemagtig is. Hy het vir 'n oomblik nagedink en toe ges�: "Nee, ek kan nie aan 'n enkele geval dink nie, en ek is baie dankbaar daarvoor."
Ons het vir 'n rukkie gepraat oor Federale Mynbou, 'n maatskappy in die Sanlam-stal wat in 1963 met die steun van mnr Harry Oppenheimer die mynhuis General Mining, wat toe in Anglo American Corporation se besit was, oorgeneem het. Dit was, het dr Rupert ges�, nie 'n kunsmatige ekonomiese transaksie nie. Die prys van die aandele was markverwant en Sanlam kon daarvoor betaal. Sanlam het terselfdertyd ook onderneem om sy diamantmyn te sluit, wat vir Anglo American 'n bron van kommer was. Beide partye het heel goed uit die transaksie gedoen.
Die argument waarom die blankes eerste opgehef moet word, het gewissel. Party het ges� blanke heerskappy is 'n doel op sigself. Liberale politici soos John X Merriman het aangevoer dat dit noodsaaklik is dat die blankes, as die kerngemeenskap in die land gesond moet wees, want daarsonder sal die swart en bruin gemeenskappe nooit opgehef kan word nie. Blanke heerskappy was dus net die middel tot die doel van die opheffing en bemagtiging van almal in die land.
As ons net na die vorige eeu kyk, kan ons s� dat daar 'n patroon vanaf die vroe� jare van die eeu was dat blankes die beste poste gekry het en dat bruin mense uitgeskuif is. Teen 1900 was die meeste ambagte in die Boland in die hande van bruin ambagslui. Teen 1920 was dit nie meer so nie. Vakbondleiers, wat omtrent deur die bank Engelssprekende blankes was, was hoofsaaklik hiervoor verantwoordelik.
"Beskaafde arbeid" het ook nie die beleid verander waarvolgens kleurlinge lone betaal is wat die helfte of minder as die helfte was van hul wit eweknie� nie. In 1926 het CW Malan, minister van spoorwe� en hawens, aangekondig dat die bedoeling met die beleid van beskaafde arbeid nooit was om kleurlinge gelyke lone te betaal nie. "Die gekleurde man verskil van die blanke man wat betref sy vlak van beskawing en moet dienooreenkomstig behandel word," het hy ges�. Daar was dus in die o� van die regering beskaafdes wat meer beskaafd as ander was.
Maar hierdie was uitsonderings. Die probleem van blanke armoede is opgelos enersyds deur ho� ekonomiese groei van 1933 af en andersyds deur die staat se verskaffing van beter onderwys en opleiding vir blankes en van werksgeleenthede vir hulle, veral op die Spoorwe�. Die kinders het beter onderwys as hul ouers ontvang en elke geslag het beter as die vorige gevaar.
Die taal Afrikaans en moedertaalonderrig tot in matriek was 'n belangrike bindmiddel. Dit is anders in die swart gemeenskap vandag. Hier skep die onwyse beleid om Engels n� die derde skooljaar as voertaal te gebruik 'n groot kloof tussen die meer welgesteldes en die armes. Net die kinders van die meer welgesteldes wat reeds 'n sekere vaardigheid in Engels het en na private of die voormalige Model C-skole kan gaan, kan die skadelike gevolge oorkom van 'n te vroe� oorskakeling na Engels en kan kwalifiseer vir die beter poste in die ekonomie. Die armes wat moedertaalonderrig, en dus doeltreffende onderrig, moet ontbeer, ontwikkel nooit die noodsaaklike konseptuele vaardighede nie en kan nooit werklik kompeteer nie.
Daar word soms ges� dat apartheid die rede is waarom die Afrikaners so eensgesind die Nasionale Party gesteun het. Ek dink die eintlike rede is dat die Afrikaners tussen 1930 en 1980 as gemeenskap bemagtig is en dat daar geen groot inkomsteverskille binne die gemeenskap ontstaan het nie. Die regering het nie toegelaat dat 'n enkele belangegroep uitermate bevoordeel word nie, en veral nie dat daar 'n klas van mense ontwikkel wat hulself uit die nasionale beweging verryk nie.
Dit blyk duidelik uit die ongelykheidsindeks, wat die Gini-ko�ffisi�nt genoem word. Dit vergelyk die inkomste van die top 10 persent van 'n gemeenskap met di� van die onderste 20 persent en druk dit in 'n formule uit waarin 1 maksimum ongelykheid en 0 volkome gelykheid verteenwoordig. Tussen 1946 en 1980 het die syfer vir Afrikaners van 0,45 tot 0,42 gedaal. Die syfer vir swartes het van 0,35 in 1985 tot 0,58 vandag gestyg.
Vandag l� die nypende armoede van ongeveer die helfte van die swart gemeenskap agter die ANC-regering se beskuldiging van blanke rassisme. En omdat swart armoede waarskynlik nie betekenisvol minder gaan word nie, gaan die swart middestand se beskuldigings van blanke rassisme waarskynlik nie ophou nie. 'n Gemeenskap kan homself egter nie as gemeenskap bemagtig deur ander gemeenskappe daarvan te beskuldig dat hulle verantwoordelik vir die armoede in sy eie geledere is nie.
Die huidige regering het in die laaste tyd hard probeer om iets aan armoede te doen. Sedert 2000 het ons in Suid-Afrika 'n dramatiese uitbreiding van die welsynstaat gesien. Ons het nou 'n stelsel van pensioene en toelaes wat die grootste in die ontwikkelde w�reld is (Financial Mail, 2005 Budget Supplement, p 13). Die getal mense wat uit welsyn 'n inkomste kry, het gespring van 3 miljoen tot 8 miljoen. Uiteraard is 'n mens bly dat hierdie mense ten minste 'n bestaan het, maar die vraag bly staan of dit hulle werklik bemagtig soos wat werksgeleenthede sou doen.
Van 1910 tot diep in die 1980's was dit die beleid van die staat dat blankes die enigstes is wat vir die ho�r poste in die sentrale staat, provinsiale administrasies en munisipaliteite kwalifiseer. In hierdie sin was daar massiewe bevoordeling van blankes.
Die Afrikaners het ook in groot getalle in die staatsdiens werk gekry. Daar word soms ges� dat daar net so 'n groot etniese suiwering van Engelssprekendes na 1948 was as wat blanke amptenare gesuiwer is na 1994. Dit is nie waar nie. Al die aanduidings is dat die Afrikaners reeds in die 1930's en 1940's die poste op die middelvlakke van die staatsdiens oorheers het en dat hulle na 1948 weens gewone bevordering na die hoogste poste uitgestyg het. Die getal Engelssprekendes teen wie na 1948 suiwer op grond van taal gediskrimineer is, was nie baie groot nie. 'n Ontleding van die ho�r range van die staatsdiens in 1960 toon dat Engelssprekendes nog oorverteenwoordig was.
Die ekonoom Jan Sadie het die Afrikaners se aandeel in ondernemersfunksie in die private sektor teen 1939 soos volg bereken: 1 persent van die mynbou, 3 persent van vervaardiging en konstruksie, 8 persent van die handel en 5 persent van die finansi�le sektor.
Afrikaners wat die mobilisering van die Afrikaners se spaargeld voorgestaan het, het uit hulle pad gegaan om versekerings te gee. TE D�nges, later 'n kabinetsminister, het ges� dat die Afrikaners vasbeslote is om hul ekonomiese aandeel op 'n billike en vreedsame wyse te vergroot, maar hulle was nie van plan om boikotte van Engelse firmas van stapel te stuur nie. Hy het bygevoeg dat die Afrikaners geen reg gehad het dat ander hulle moes help nie en dat hulle ook te trots is om ander te vra om hul ekonomiese redding te help bewerkstellig. Al wat hulle van Engelssprekendes gevra het, was om "welwillend" neutraal te bly terwyl die Afrikaners hul eie ekonomiese voete vind.
Soms word ges� dat die Afrikaanse sake net geslaag het omdat die NP-beheerde staat hulle voorgetrek het. Ons moet hier twee opmerkings maak:
Daar was soms by Afrikanerleiers die versoeking om, soos pres Thabo Mbeki vandag, daarop aan te dring dat die Afrikaners in proporsie met hul deel van die blanke bevolking ekonomies bemagtig moet word. In 1937 het dr Hendrik Verwoerd as redakteur van Die Transvaler geskryf dat die Jode erg oorverteenwoordig was in sekere sleutelsektore in die ekonomie. Hy wou wetgewing h� wat sou verseker dat die Afrikaners, Engelse en Jode dieselfde aandeel van die vernaamste beroepe kry as hulle onderskeie proporsies van die wit bevolking.
Nadat die NP in 1948 aan bewind gekom het, is die kwessie van sakekwotas een keer bespreek. Die gedagte is in 1956 op 'n vergadering van die Bondsraad van die Broederbond geopper dat daar in oorleg met die regering 'n grondslag gevind moet word "waarop Afrikaanse besighede in 'n meerdere mate deur die toekenning van kwotas begunstig kan word". Die leiers van die Broederbond het in die kwotastelsel "'n magtige instrument gesien om aan die jong en opkomende Afrikaanse besighede 'n vastrapplek in die handel en nywerheid te verseker". Daar is groot ooreenkomste tussen hierdie planne en swart ekonomiese bemagtiging vandag. Die twee voorste Afrikaanse sakemanne, Anton Rupert van Rembrandt en Andreas Wassenaar van Sanlam, wat in 1956 die vergadering van die Bondsraad bygewoon het, was albei sterk teen die idee gekant en het met hul toetrede tot die debat die gedagte nek omgedraai. Vir Wassenaar was die grootste probleem dat die Afrikaners nie die probleme opgelos het wat hulle in die sakew�reld ondervind het nie. Rupert het daarop gewys dat sukses dit vereis dat sakelui 'n eie sakestyl, realisme, entoesiasme en lojaliteit aan die dag l�.
Die voorbeeld van Maleisi�
In sy benadering tot swart ekonomiese bemagtiging het die ANC-regering hom hoofsaaklik laat lei deur die voorbeeld van Maleisi�. Hier het die Maleiers, wat meer as die helfte van die bevolking vorm, teen 1971 maar net 2 persent van die aandele van genoteerde maatskappye besit, terwyl buitelandse maatskappye, en tot 'n mindere mate Chinese, die private sektor oorheers het. Deur 'n beleid van bemagtiging wou die regering die Maleisiese aandeel in die ekonomie binne 20 jaar tot 30 persent opstoot.
Soos die ANC-leiers vandag, het Mahathir Mohamad in sy boek van 1971, The Malay Dilemma, geargumenteer dat die skep van 'n Maleisiese sake-elite noodsaaklik is vir groepstrots en politieke stabiliteit. Hy het verklaar dat hy nie anti-Chinees was nie, maar hy het gevoel dat die Maleiers 'n plek in die sakew�reld moes h�, anders gaan daar bitterheid wees.
Tussen 1981 en 2003 was Mahathir eerste minister en die dryfkrag van die beleid van Maleisiese ekonomiese bemagtiging. By sy aftrede in 2003 het Mahathir verklaar dat hy groot bedenkinge het oor die vraag of die beleid werklik die Maleiers bemagtig het. Die mentaliteit het ontstaan dat Maleiers nie vir die regerende party stem omdat hulle goeie regering wil h� nie, maar omdat hulle wil h� die regering moet iets vir hulle gee. Hulle stem net as hulle kwaad genoeg oor iets gemaak word.
Daar word soms ges� dat die Afrikaners met rasse skrede bemagtig geraak het. Dit is miskien so as ons kyk na die posisie in 1948, toe die Afrikaners hoofsaaklik bestaan het uit werkers en minder gegoede boere, en 1990, toe die Afrikaners hoofsaaklik 'n middestand was. As ons egter na die langer tydperk van 1900 tot 1990 kyk, is die vordering stadig. In 'n boek deur die Amerikaanse skrywer Francis Fukyama word daar verbasing uitgespreek oor die feit dat die Afrikaners eers teen 1975 'n deurbraak in die private sektor begin maak het. Die groot rede is dat die Afrikaners lank nie self met hul geld wou woeker nie en ook nie iemand buite die familie wou vertrou om met hul geld te woeker nie. In die arbeidsmark het glad te veel die veilige hawe van die staatsdiens opgesoek. Maar die staatsdiens is nou feitlik geslote en di� Afrikaners wat wil oorleef, sal moet woeker met hul geld en hul talente.
Gelukkig is daar onder Afrikaners lank nie meer 'n gevoel van slagofferskap nie, wat die enkele grootste struikelblok in die weg van sukses kan wees. Die vraag is net of diegene wat suksesvol is, sal kyk na sowel die histories benadeeldes as die histories bevoordeeldes wat weens faktore buite hul beheer nie die mas kan opkom nie. Oudpresident FW de Klerk het onlangs ges� dat daar 182 000 wit huishoudings is wat in die armste inkomstegroep val, teenoor 400 000 swart huishoudings wat in die boonste inkomstegroep val. Armoede, net soos rykdom, het nie meer 'n kleur nie. Bly daar nog enige morele basis oor waarop mense in laasgenoemde huishoudings daarop aanspraak kan maak dat hulle voorrang bo wit armes kan geniet (Consensus, vol 2, no 1, p 9)?
Ho� ekonomiese groei is die beste middel van bemagtiging en dit lyk of die regering ten minste hier die regte resep het.