Henri's 'doen dit selde' weens psigiatriese siektes | Netwerk24
05 Junie 2018 06:00
Henri van Breda die dag toe hy in die hooggeregshof in Kaapstad deur regter Siraj Desai skuldig bevind is aan die driedubbele moord op sy pa, Martin, ma, Teresa, en broer, Rudi. Hy is ook skuldig bevind aan poging tot moord op sy suster, Marli, en aan regsverydeling. Foto: Jaco Marais
Die volgende verhaal het hom afgespeel in die 50's toe die stryd tussen Nat en Sap driftig was. 'n Sap-kandidaat word vir 'n sielkundige probleem in 'n psigiatriese hospitaal opgeneem en ná 'n maand weer ontslaan.
Op die volgende politieke vergadering buit 'n Nat die situasie uit met: "Hoe kan mense vir jou stem as hulle nie weet of jy normaal is nie?"
Die Sap-kandidaat steek daarop sy hand in sy baadjiesak, haal 'n koevert uit en sê vir die man: "Meneer, hier is 'n sertifikaat van my sielkundige dat ek normaal is – waar is joune?"
In my daaglikse handel en wandel wil ek as sielkundige en kriminoloog ook dikwels vir mense wat kwetsend en diskriminerend in hierdie verband optree, dieselfde vraag vra: "Waar is jóú sertifikaat?"
Maar die gebied wat veral deur misverstande en mites geteister word, is psigiese gesondheid en spesifiek 'abnormale gedrag'.
Terselfdertyd het ek egter ook begrip vir mense se verkeerde persepsies en oortuigings. Menslike gedrag en die sielkunde leen hulle immers uit vir spekulasie, halwe waarhede en mites.
Honderde mites is dan ook in omloop, byvoorbeeld dat ons slegs 10% van ons breinkrag gebruik, dat die poligraaf (leuenverklikker) en profilering (profiling) betroubare metodes is, dat onwaarneembare boodskappe jou gedrag kan verander, en dat die loop oor kole 'n bewys van mind over matter is.
Maar die gebied wat veral deur misverstande en mites geteister word, is psigiese gesondheid en spesifiek "abnormale gedrag". So is dit moeilik om die omvang van psigiatriese siektes te bepaal, aangesien mense nie graag hul sielkundige probleme wil erken nie (dikwels ook nie teenoor hulself nie). 'n Belangrike bykomende rede is dat daar 'n verskil in intensiteit by elke psigiatriese siekte is. Net soos wat jy 'n ligte en 'n swaar verkoue kry, kry jy byvoorbeeld 'n ligte en ernstige depressie.
Daarby moet jy aan verskeie bykomende kriteria (byvoorbeeld duur en ouderdom) voldoen alvorens 'n psigiese versteuring gediagnoseer kan word. Baie mense het dus wel die simptome van 'n psigiese siekte, maar dis nie voldoende om as sodanig geklassifiseer te word nie. En dan is daar nog kulturele faktore.
Mense met psigiese siektes meer kwesbaar
Don Steenkamp toe regter Frans Kgomo hom in Kimberley vir die moord op sy ouers, Deon en Christel, asook die moord op en verkragting van sy suster, Marthella, en regsverydeling gevonnis het. Hy het die moorde in 2012 op Goeie Vrydag op die plaas Naauwhoek buite Griekwastad gepleeg. Hy was 15 jaar oud. Foto: Mary-Ann Palmer
Leunstoelpsigiaters, internetkommentators en selfs joernaliste het byvoorbeeld beweer dat Henri aan 'n psigiatriese siekte ly en dít die rede is hoekom hy sy ma, pa en broer met 'n byl uitgewis het.
Navorsing bring egter ander inligting aan die lig as wat die meeste mense verwag. So word slegs ongeveer 3% tot 5% van alle gewelddadige oortredings aan ernstige psigiese versteurings gekoppel. Meer nog, die kanse dat mense met psigiese versteurings slagoffers van geweldsmisdaad word, is tien keer hoër as die kanse dat hulle hul aan geweldsmisdaad sal skuldig maak.
Van die hoofredes hiervoor is dat mense met psigiese probleme dikwels emosioneel meer kwesbaar is, wat hulle meer aan boeliegedrag en diskriminasie blootstel. Hulle is ook baie meer geneig om hulself as ander mense te beseer.
Xander Bylsma (19) word tans van die moorde op sy eksmeisie Sharnelle Hough (17) en sy kleinniggie Marna Engelbrecht (16) in die koshuis van die Hoërskool Stella in Noordwes aangekla. Xander is 'n kranige jagter. Foto: Facebook
Dit is ironies dat iets wat betekenisvol uitstaan as 'n misdaadveroorsakende faktor, wat ook talle mense en veral kinders se lewens verwoes, nie naastenby onder dieselfde stigma as psigiatriese siektes gebuk gaan nie. Ek praat natuurlik van alkohol. Dit word inderwaarheid in talle kringe as 'n statussimbool gesien.
'n Ander konsep wat dikwels verkeerd deur die publiek geïnterpreteer word, is psigopatie wat veral gekenmerk word deur eienskappe soos 'n gebrekkige gewete, egoïsme, leuenagtigheid en manipulering (as jy mense om jou pinkie probeer draai). En daarby word die term sommer maklik toegedig aan iemand van wie jy nie hou nie. So gebeur dit dikwels in 'n egskeidingsaak (veral waar kinders betrokke is) dat die vrou in ons alleengesprek vir my sê: "Soos jy self sal sien, is my man 'n psigopaat."
Dit is belangrik om te besef dat alle psigiatriese siektes nie as rede vir ontoerekeningsvatbaarheid of versagtende omstandighede gebruik kan word nie.
Nie almal wat misdaad en selfs 'n moord pleeg, is 'n psigopaat nie. Psigopatie kom by ongeveer 1% van die algemene bevolking voor, onder 15% tot 25% van die gevangenisbevolking en 10% van moordenaars. Baie belangrik is dat 'n persoon 'n minimum aantal eienskappe moet vertoon alvorens hy as sodanig geklassifiseer kan word.
Dit is belangrik om te besef dat alle psigiatriese siektes nie as rede vir ontoerekeningsvatbaarheid of versagtende omstandighede gebruik kan word nie. Ontoerekeningsvatbaarheid dui daarop dat jou vermoë om tussen reg en verkeerd te onderskei en daarvolgens op te tree, ernstig aangetas is. Die persoon het dan ook wesenlike kontak met die werklikheid verloor, soos in die geval van skisofrenie (dink maar aan Dimitri Tsafendas). Psigopatie voldoen nie aan hierdie vereiste nie.
Het jý dalk psigopatiese eienskappe?
Prof. Dap Louw, 'n sielkundige en kriminoloog. Foto: Foto24
Kom ons keer nou terug na die genoemde eienskappe van 'n psigopaat en toets jouself. Hoe dikwels voel jy skuldig oor 'n "eenvoudige" verkeersoortreding wat 'n onskuldige kind se lewe kon geëis het (soos duisende kere per jaar gebeur), maar waarvoor jy nie gevang is nie? Hoe egoïsties is jy in situasies waar ander se belange ook geken moet word? Hoe dikwels vertel jy leuens, veral om uit die moeilikheid te bly of sekere voordele te bekom? Gebeur dit meermale dat jy jouself anders voordoen as wat jy werklik is, veral om ander mense te beïndruk? Sou jy dus sê dat jy minstens oor 'n paar (goed, kom ons maak dit "ligte") psigopatiese eienskappe beskik?
*Louw is 'n buitengewone professor aan die Universiteit van die Vrystaat, met doktorsgrade in sielkunde en kriminologie.