Dorpe en boerderye kan in duie stort | Netwerk24
Deur Wandile Sihlobo 24 Junie 2021 05:02
Lewensvatbare landbou-ondernemings sal nie ontwikkel waar munisipaliteite met vrot dienslewering voortgaan nie. Foto: ISTOCK
'n Goeie voorbeeld is Clover, wat onlangs "weens die voortslepende swak dienslewering" besluit het om sy kaasvervaardigingsaanleg van Lichtenburg, 'n dorp in Noordwes, na sy bestaande aanleg buite Durban in KwaZulu-Natal te skuif.
Lichtenburg is deel van die land se mielieproduksiedriehoek.
Volgens ramings in die 2020-'21-seisoen maak drie provinsies – die Vrystaat, Mpumalanga en Noordwes – 84% van die land se totale mielieproduksie uit.
Volgens Mboweni verkeer 163 in geldelike verknorsing, 40 sukkel om basiese dienste te lewer en 102 het begrotings vir 2021-'22 goedgekeur wat hulle nie kan finansier nie.
'n Groeiende aantal is ook nie in staat om hul rekeninge vir krag, water en eiendomsbelasting in te vorder nie.
In 'n onlangse studie deur die Tshwane-Universiteit vir Tegnologie het navorsers gevind dat die vlak van dienslewering in landelike gemeenskappe swakker as dienslewering in stedelike gebiede is. En daar is geen aanduiding dat dit gaan verbeter nie.
Die effek van Clover se besluit om uit Lichtenburg te trek sal waarskynlik enorm wees. Wanneer so 'n maatskappy in 'n dorp sy deure sluit, sal dit waarskynlik na die plaaslike ekonomie oorspoel.
Basiese dienslewering raak ook die volhoubaarheid van landbou-ondernemings, want sommige moet nou ekstra koste aangaan om self die basiese dienste te probeer bekom.
'n Soortgelyke krisis staar boere in die gesig. Landbou-ondernemings bied aan plaaslike boere moontlikhede en toegang tot markte om produkte te verkoop. As landbou-ondernemings se volhoubaarheid bedreig word, ly die boere ook. Swak paaie, onbetroubare kragvoorsiening en waterverskaffing raak die winsgewendheid en volhoubaarheid van boerderye direk.
Alle landbou-entiteite skep ook werkgeleenthede vir Suid-Afrikaners met die laagste vaardigheidsvlakke, wat weer onregstreeks die gemeenskappe en klein dorpies onderhou.
Pres. Cyril Ramaphosa het in Oktober verlede jaar 'n ekonomiese hervormings-en-herstelprogram vir die land uiteengesit. Hierin het hy landbou en voedselverwerking (voedselsekerheid) as een van die aandrywers vir ekonomiese groei en werkskepping geïdentifiseer – verál in klein dorpies.
Die finansiële en fiskale kommissie oor wyses waarop munisipaliteite hul inkomste kan aanvul, het onlangs gesê munisipaliteite moet hul lone bekyk om seker te maak dat geld wat vir kritieke diensleweringsfunksies bestem is nie in die vorm van salarisse wegsypel nie. Kritieke dienste sluit in afvalverwydering, afvalbestuur, rioolstelsels, paaie en waterverskaffing.
Hierdie verbeterings en die landbouherlewingsprogram, wat deur die regering se landboumeesterplanne gesteun word, moet tegelykertyd gebeur – nie vóór of eers daarná nie.
Die regering wil die landbousektor laat groei, maar 'n gesonde landbousektor berus op dorpies waar dinge werk en wat die basiese dinge op hul plek het.
Sihlobo is 'n besoekende navorsingsgenoot verbonde aan Wits se skool vir regeerkunde. Dié artikel het oorspronklik op The Conversation verskyn.