’n Mens kan nie kwaad word vir ’n feminis soos Fransi Phillips nie. (Mans ook nie.) Daarvoor is haar humor te droog en aweregs, het sy te min eksplisiete woede en is die venyn teenoor mans te goed gemaskeer met ironie. Net ’n lewe, wat as wenner die R100 000-prysgeld in die Lapa-romankompetisie (2011) verower het, kan in vele opsigte gesien word as ’n hoogtepunt binne die Afrikaanse feministiese diskoers en binne Phillips se oeuvre. Dit is verfrissend dat die skril ondertone wat dikwels in feministiese teorie en kritiek teenwoordig is, afwesig is by Phillips. Met understatement en ’n getemperde styl wys sy sekuur die wanbalans tussen mans en vroue uit en laasgenoemde het ’n groter impak op die leser as die voorspelbare lawaai van militante vroue oor die gewaande onreg teenoor hulle.
Opsommend handel Net ’n lewe oor die lewe van ’n vrou wat in ’n motorkaping doodgeskiet is. Haar vriendin Heleen erf haar dagboek wat oor ’n tydperk van dertig jaar geskryf is sedert sy eerstejaarstudent aan die Universiteit van Pretoria was. Heleen neem dan die vertelfunksie oor en die dagboek word herskryf as ’n roman. Van ’n boeiende verhaallyn is hier nie sprake nie. Eintlik toon die roman raakpunte met baie vroue se lewens: die hoofkarakter studeer BA, berig oor haar studentejare, ontmoet ’n argitek-student, hulle trou, die huwelik beland op die rotse, ’n babadogtertjie word gebore uit die huwelik, ’n egskeiding volg en sy moet noodgedwonge die pot aan die kook hou as enkel-ma. Die krag van die roman as feministiese teks lê dan juis in die voorspelbare en triviale gang van een vrou se lewe, ’n werk waarmee baie vroue ook kan identifiseer en Net ’n lewe kan laat uitstyg as ’n objektiewe korrelaat van andere se lewens.
Binne die feministiese diskoers word die roman dan vlugtig bespreek aan die hand van ses feministiese merkers. GC Van Rooyen wys in Om te dwing tot versoen: ’n feministiese lesing van die poësie van Antjie Krog (1991) daarop dat laasgenoemde merkers wat sy ontwikkel het, gebruik kan word as vertrekpunt om die feministiese diskoers te tipeer. Met “merkers” word geïmpliseer die daarstelling of uitkenning van ’n unieke stel feministies-georiënteerde teksinterne rigtingwysers. Die feministiese merkers sentreer rondom die swaartepunt van feministiese denke, naamlik die destruksie van die penis/fallus as metaforiese verkragting: as die vrou die man op geestes-emosionele wyse verkrag, balanseer sy die geestes-emosionele verkragting wat sy moes ondergaan. Sy doen dit met die pen, ook ’n metafoor van ’n vrou wat in beheer is. Die feministiese merkers lê die gemis/leemte by die vrou bloot, maar dit dui ook die ontwikkeling van ’n feministiese bewussyn op pad na versoening met die man aan – en word eindelik die versweë ideaal van feminisme, naamlik dié van androgeniteit.
Ek kyk vir ’n oomblik op om te sien of hy miskien sy humorsin herontdek het en besig is om ’n simpel grappie te maak, maar hy is doodernstig. (156)
Nadat die hoofkarakter en haar argitek-man (wat slegs as “die engel” bekend staan) relatief gelukkig was voor hulle huwelik, raak hy toenemend jaloers op haar skrywerskap en studies. Die engel en die huisdokter raai haar af om verder te studeer, en die engel verbied haar om selfs in haar dagboek te skryf. Sy moet haar volle aandag aan hom en hul baba gee. Voorts verbied hy haar om in Afrikaans te skryf, omdat dit nie lewensvatbaar sou wees nie. Sy hou egter aan om in die geheim te skryf en publiseer selfs ’n boek sonder sy medewete. Die engel se onsekerheid jeens sy intellektuele vrou neem toe en hy versoek haar om net resepteboeke en bababoeke te lees. Sy behou egter monopolie op haar intellektualiteit deur steeds filosofiese boeke te lees en te weier om haar gedagtes met hom te deel. Die opneem van die pen het die engel ontmasker as ’n ontoereikende eggenoot wat bedreig gevoel het deur sy vrou. In stede van toegee aan sy eise, skei sy van hom en behou haar identiteit as intellektueel: sy oorleef dan ook (ironies) deur haar skryfwerk. Na die motorkaping waarin sy sterf, erf haar vriendin haar dagboek. Nou neem Heleen die skryffunksie oor: op simboliese vlak erf nog ’n vrou die hiperteken van die pen/mag van die skrywende vrou en gee gestalte aan ’n roman.
Binne patriargale konteks is ’n jong dogtertjie se toekomstige rol as vrou en moeder reeds vir haar uitgespel. Showalter (1986:14) wys in terme van die huishoudelike sfeer daarop dat “women writers were united by their role as daughters, wives and mothers.” Daar word dus van die stereotiepe standpunt uitgegaan dat die huis die middelpunt van ’n vrou se bestemming is omdat huishoudelike werk tradisioneel as die werk van die vrou beskou word. Die huislike milieu waarin die vrou beweeg, word gekleur met die alledaagse sleurwerk rondom tuisteskepping en die versorging van haar man en kinders. Dit bring ’n verskraling in die uitlewing van haar menswees mee, en sy ervaar ’n emosionele en intellektuele leemte wat haar in opstand teen die huishoudelike bring. Feministiese denke verwerp egter die afhanklikheid van die vrou van die man: deur die huishoudelike beeld wat met haar geassosieer word, af te takel, dekonstrueer sy in werklikheid die patriargale samelewingskonvensies wat metafories in lyn met die man gestel word en wat vir haar onderdrukking verantwoordelik gehou kan word.
Teen die einde van die vakansie kom kuier die engel op die plaas. Ek kan sien hoe hy terugruk van my stiefouma se baard wat hom krap toe hy haar soen. Die volgende oomblik ruk sy ’n padda aan sy een poot uit haar visdam en slaan die ding pap met ’n pik. (68)
“Hoekom kry jy nie liewer ’n boek oor name nie,” vra hy, “sodat ons kan besluit wat ons haar gaan noem.”
Die hoofkarakter het twee oumas gehad: Greta, ’n fyn aristokraat wat oorlede is, en haar stiefouma, ’n Apostoliese verpleegster wat aan ’n burleske karakter herinner. Dié streng stiefouma duld geen nonsens nie en slaan selfs ’n rinkhals met ’n haelgeweer pap nadat die oupa die slang mis skiet. (Die doodmaak van die slang – ’n Freudiaanse falliese simbool – herinner sterk aan die swaartepunt van die feministiese denke, naamlik die destruksie van die penis.) Dit is egter met die aristokratiese ouma dat die hoofkarakter sterk identifiseer: sy lyk soos haar ouma en het dieselfde melankoliese temperament. Die afwysing van die man (die engel) word bevestig as sy hul dogtertjie na haar ouma Greta vernoem en so ’n matriargale tradisie voortsit. Die meeste karakters in Net ’n lewe is naamloos (byvoorbeeld die kommunis, die engel, die baba, die spierman, ensovoorts). Die hoofkarakter se dogtertjie kry egter ’n volle identiteit, oorgeërf by haar ouma Greta: “Greta kan nou loop en is nou Greta en nie meer ‘die baba’ nie” (145). In kontras met die hoofkarakter se kwynende identiteit binne ’n ongelukkige huwelik ontwikkel Greta in reliëfplasing met haar ouma tot ’n volwaardige en amper formidabele karakter.
Feminisme is gesetel in die wanbalans tussen man en vrou, en hoe die man in die feministiese literatuur geteken word, verdien om hierdie rede aandag. As teenvoeter vir haar teleurstelling in die man loods die vrou ’n protesaksie teen die man. Sy demonstreer haar aggressie in die afwysing, vernedering of aftakeling van die man by wyse van vernedering, snedige opmerkings, spot, ironie, sarkastiese uitlatinge en so meer. Die vrou se (self-) woede omdat sy vanweë die magteloosheid jeens haar onderdrukte staat soveel moes ontbeer, lei tot ’n projeksie van opgekropte woede op die man. Só word haar weerloosheid tydelik opgehef, en word die magsverhouding as’t ware omgekeer.
Ek merk op dat my aanstaande eks nie meer so mooi soos voorheen is nie. Sy hare is grys en te kort gesny, en hy dra ’n bril wat maak dat ’n mens nie sy mooi oë kan sien nie, en sy dubbelken is vet, en in plaas van die engelagtige glimlag is sy gesig nou so suur dat ’n mens kan dink hy het ’n pynappel in sy poephol. (169)
Selfs al het Phillips ’n man (as teiken) in haar visier, temper sy haar aggressie met humor. Sy is deeglik bewus daarvan dat die skerpste kritiek dikwels in satire gelewer word, en maak mildelik gebruik daarvan. Deur fyn te spot met die engel maak sy die leser bewus van sy infantiliteit, en dat hy bedreig voel deur sy intellektuele vrou. Die engel is ook uitermate besitlik en jaloers, en nadat hy haar van haar vriende geïsoleer het, probeer hy ’n houvas op haar gedagtes (intellek) kry. Sy besef dat sy “net aan haarself behoort” – dat haar individualiteit en kreatiwiteit nie gereduseer of “gedeel” kan word met ’n man nie, en besluit om te skei. Die verwysing na haar eggenoot as “die engel” staan in skrille kontras met sy jaloerse en gewelddadige kant. Verwysings na sy swart oë wat “blits” roep eerder ’n diaboliese assosiasie by die leser op. Interessant verwys die outeur die eerste keer na hom as “die engel” (49): “Die engel raak onmiddellik bleek van toorn.” Die bybelse konnotasies met “toorn” (“toorn ontvlam”) skakel weer met Die donker god, ’n vorige roman van Phillips wat ook oor die vreemde liefde vir ’n aantreklike en manipulerende man handel.
Die outeur maak geen geheim daarvan dat sy keelvol is vir haar huwelik of haar latere werk as kulturele adviseur by die Tsjeggiese ambassade nie. Die skryf van ’n dagboek word as ’n tradisioneel vroulike aktiwiteit gesien, maar die dagboekskrywer maak ’n bespotting daarvan deur so dikwels in kru taal na gebeure te verwys. Die verbale woede van die hoofkarakter is egter nooit geforseerd nie, en doen nie opsetlik aan nie – inteendeel, dit verhoog eerder die satiriese waarde van die werk. In gekruide taal trap Phillips verskeie samelewingskonvensies uit: die huwelik, Afrikanermans, die ANC-regering – in ’n neutedop: sy teiken die patriargale strukture wat die blaam moet kry vir die feit dat ’n lewe hedendaags so nietig is, geminimaliseer deur onsekerhede soos werkloosheid, korrupsie en misdaad.
Die boek gaan oor verlies. Dis asof die boek treur oor al die dinge waaroor ek nie kan bekostig om te treur nie. Ook wat ek besig is om te verloor. Tog praat ek nie reguit daarin oor my huwelik nie. Dit hou ek vir my verbode dagboek wat iemand dalk eendag sal ontdek. (150-1)
Tydens haar huwelik en na haar egskeiding het haar verliese, en die emosionele pyn en fisieke aanranding wat sy met ’n chauvinistiese eggenoot verduur het, gestalte gevind in haar dagboek. Sy het haar liggaam en gees as’t ware “opgelos” in die teks, en die beliggaming daarvan in ’n dagboek, asook die latere geredigeerde roman van Heleen, het die wese van haar liggaam/psige/teks laat oorleef, al sterf sy. Die nietigheid van ’n vrou se lewe hef dan die grense op dat alle mense se lewens nietig is (veral in Suid-Afrika). Die dagboek wat Heleen erf, is die bewys dat ’n kreatiewe gees oorleef: deur teks te kon word, het die hoofkarakter ook voltooiing in haarself gevind.
Binne die feministiese diskoers is Net ’n lewe ’n viering van ’n vrou se kreatiwiteit, individualiteit en vryheid na haar egskeiding. Phillips se aweregse waarneming en vertolking van gebeure bied aan die fynproewer ’n pikante verbeelde werklikheid – en nêrens trap sy in die strik van geykte seksistiese humor nie. Die roman oorweldig nie die leser met grofgeskut nie. Die galgehumor en ironie rondom geslagsongelykheid tref soos pylpunte telkens sekuur. En dít is kuns.