Nuuskommentaar: Sal die regte Grondwet asseblief opstaan?Foto: Esté Meyer Jansen/Maroela Media. Die gedweep met die Grondwet as “beste grondwet in die wêreld” het stiller geword, maar vertolkingsprobleme en self leke-gevolgtrekkings oor wat die Grondwet werklik bevat, skep veral vir die owerhede, maar selfs die Openbare Beskermer en by geleentheid die parlement, kopkrappers. Dis moeilik om ’n trop half wilde werfhoenders snags, nadat ’n muishond sy opwagting gemaak het, in ’n hoenderhok in te jaag. Afgesien van chaos en ’n groot lawaai word dadels uitgerig. Wanneer laas het jy die geykte kluitjie gehoor dat Suid-Afrika “die beste grondwet in die wêreld het”? As dit so moes wees, sou dit mos in die praktyk in feitlik al die lande in die wêreld nog meer beroerd moes gaan as in Suid-Afrika, dan nie? Darem nie. Hoewel grondwette, goeies en slegtes, bepalende invloede sou hê op hoe dit in ’n land gaan, is dit lank nie die enigste faktor nie. Om ’n “gewese” politiek onjuiste term buite konteks van toepassing te maak – nie alle nasies en volke is beskawingsmondig nie. Ná ’n kwarteeu is die foutlyne in die Suid-Afrikaanse Grondwet al by herhaling belig. Hoe is dit moontlik dat daar, volgens Panyazi Milner II, geen Afrikaanse universiteit oor is waar klasse in Afrikaans-medium aangebied word nie? Selfs al sou hy net na staatsgefinansierde universiteite verwys (want wat anders as Afrikaans is Akademia dan nou?), maar plek-plek word nou vir Afrikaanse onderrig ruimte gelaat, soos by die University of the Free State waar aspirant-onderwysers en predikante nog in die skoonste taal touwys gemaak kan word. En dan is daar nog die onafgehandelde regsproses by die US. Weersprekende voorbeelde van die Grondwet blyk nou uit twee gebeurtenisse ’n duisend kilometer uiteen. In die Wes-Kaap dring die ANC aan dat veral sekere skole met Afrikaanse name hul name moet verander. Dié name sluit dié van Jan van Riebeeck in, en word deur die ANC beskryf as dat dit van die apartheidsera dateer en “daarom teen die Grondwet indruis”. Die ANC eis dat die Wes-Kaapse onderwysdepartement die leiding moet neem, so asof dit iets is waaroor die staat enige seggenskap het. Dis uitsluitlik, in die geval van sekere kategorieë skole, die funksie van die beheerliggame. Die ANC kon belangrike leidrade verkry oor wat die Grondwet oor die saak te sê het, as gekyk is na wat in Limpopo, ’n ANC-beheerde provinsie, gebeur het. Om maar een voorbeeld te noem – kort ná die ANC en meelopers Pietersburg se naam na Polokwane verander het, het die ANC gekla omdat sekere skole en kerke hul “ou name” behou het, en nou byvoorbeeld Hoërskool Polokwane, of NG kerk Polokwane-Noord, moes heet. Toffies is egter oor ’n wye front vir die ANC gewys. In Bloemfontein het ’n bekende radiopersoonlikheid van Radio Rosestad, asook sakeman Bernie Naudé, ’n klag van diefstal teen die Mangaung-metro ingedien nadat hy en sy gesin die afgelope week weer ’n paar dae sonder water was. Sy waterrekening is ten volle betaal, maar desondanks was sy huishouding die afgelope 17 maande altesaam 44 dae sonder water. Ook Naudé beroep hom op die Grondwet, wat basiese toegang tot water as ’n grondwetlike reg beskryf. Naudé vra vrae oor wat van die geld geword het wat inwoners aan die munisipaliteit betaal het, maar klaarblyklik nie ten volle aan Bloemwater oorbetaal is nie. Bloemwater beperk die stad se toegang tot water, wat beteken dat hoogliggende huise soos dié van Naudé onder die eerstes is wat nie water het nie, en as die krane weer oopgedraai word, van die laaste huishoudings is om die nodige te kan doen soos laerskoolkinders skoon skool toe stuur, toilette spoel en wasgoed was. Wat Naudé aanraak, is bykans landwyd ’n probleem. Gevalle waar Eskom en waterrade hul dienste beperk (soos met beperkte toevoer), het al verskeie kere in die howe gaan draai met bloedneuse vir die grootmaat-diensteverskaffers wat die spit afbyt. Maar dit los nog nie die probleem op, of penaliseer diegene wat verantwoordelik is dat dienstegeld tussen die verbruiker en die verskaffer “verdwyn” nie. Ironies is munisipaliteite in staat gestel om water en elektrisiteit aan te koop en teen ’n wins te herverkoop om dié instansies te help om finansieel lewensvatbaar te wees. Die probleem is natuurlik baie groter as net die gehalte van die Grondwet. Onder die probleme tel dat sy koste te hoog is weens die aanstelling, teen hoë salarisse, van te veel werkers. Die ANC se ekonomiese modelle kan gewoon nie in die praktyk werk nie, soos pas in detail deur die TLU-SA uitgewys, en verwurg semi-staatsondernemings. Sekere kategorieë armes kry ’n persentasie water gratis, en wetstoepassing met die steel van kabels en pype is nie voldoende nie. Korrupsie het die tenderproses gestaatskaap en sommige raadslede se eie munisipale rekenings is tienduisende rande in die rooi. Owerheidsfondse word gebruik vir hersubsidiëring van owerheidsfondse, byvoorbeeld deur begrafnispolisse vir raadslede te finansieer, en in die bankrot Mangaung se geval, raadslede se begrafnisse met ’n bykomende R100 000 per begrafnis te kruissubsidieer. Om met gesag te kan praat oor wat in die Grondwet staan en wat daarmee bedoel word, is ’n komplekse saak. Minderheids- en meerderheidsuitsprake waar die verdelingslyn perfek tussen wit en swart regters loop, is al uitgewys. Anders as met die oorgangsgrondwet is die huidige Grondwet nie ’n detail-dokument nie. Soos een regsgeleerde dit beskryf het, ’n wa en span osse kan daarin draai. Die detail moet deur presedentereg en aanvullende wetgewing bepaal word. In die proses rafel sake gereeld uit. By geleentheid het die DA-Jeug ’n optog na Kleinfontein gehou om teen die “ongrondwetlikhede” daar beswaar te maak. Die jeug is deur senior DA-leiers daarop gewys dat Kleinfontein juis sorg dra om binne die Grondwet te bly. Selfs die parlement is al gelooi oor dit nie volgens die Grondwet funksioneer nie, en die Openbare Beskermer verbrand op gereelde grondslag haar vingers. Na berig word, hou hoofregter Mogoeng Mogoeng môre ’n nuuskonferensie waarin gereageer word op onlangse kritiek soos beweerde korrupsie op die regbank. Dalk skyn daar dan meer lig op hoe die Grondwet ingespan behoort te word.