Poësie in die Bybel: Goeie digkuns wat ons hoër oplig - B L O O T S
Goeie digkuns wat ons hoër oplig
maar dié wat op die Here vertrou, kry nuwe krag.
Ballingskap. Daardie tye wat die lewe jou soos in totaal uit jou comfort zone uitruk. Alles wat bekend was word onder jou voete uit gepluk. En nou kry jy nie eers jou voete nie. En as jy hulle kry is hulle waarskynlik stokstyf in die lug soos ‘n dooie hond. Daardie tussen-in tyd waar die jillende Tarzan se bobbejaantou gebreek het en hy naarstigtelik soek na ‘n ander een. Sekerhede verdwyn: afgedank, verhuis na ‘n walglike nuwe plek, gebreekte verhoudings, Skoppensboer wat in jou hand uitgedeel word. En waar het God nou ewe skielik heen gevlug? Mense kan baie troos, maar die “word gou beter”-groetekaartjies resoneer bra hol.
Enters Jesaja met die beste digkuns nog. Die hoofstukke van 40 tot 55 is bekend as Deutero-Jesaja aangesien hy nie die oorspronklike profeet van hoofstukke 1-39 is nie. Jesaja 40 begin met die Hebreeuse woorde “Nigam nigam”. Die Ou Afrikaanse Vertaling (1953) vertaal dit as “Troos, troos...”. Die 1983 vertalers besef dat dit méér as net ‘n “toemaar-toggie” troos is. Dit staan op iets vas wat aan die kom is. Daarom: “Die uitkoms is hier!” Die uitkoms is hier!” Net soos Psalm 137 (“Hoe sal ons die lied van Here sing in ‘n vreemde land?”) ontken Jesaja nie die weggevoerdes se werklikheid nie. Hy kyk die slang in die oë en praat met ‘n geïnspireerde stem met geknakte riete in die wind.
Deutero-Jesaja is nie digkuns met eindrym nie; eindrym gebeur amper net toevallig in Hebreeus. En in elk geval, eindrym is waarskynlik heeltemal oorgewaard in digters, veral diegene wat die innerlik-gedryfte taak onlangs begin aanpak het. Dit ten spyte daarvan dat die groot Afrikaanse digters al ‘n half-eeu gelede die relatiewe onbelangrikheid daarvan besef het. Wat Jesaja en ander oud-Hebreeuse digkuns wél het, is meesleurende ritme, alliterasie, assonansie en veral helder beelde. En natuurlik parallelle reëls, kenmerkend aan die Hebreeuse poësie, waar die tweede reël die eerste reël op ‘n amper retoriese manier herhaal.
Kom ons lê vir ‘n oomblik terug in ons spykerbeddens en lees wat Jesaja wil sê vir die’s wat in ballingskap is. Jesaja 40:1-16
Die uitkoms is hier! Die uitkoms is hier!
Dit, sê julle God, moet julle vir my volk sê.
Bring vir Jerusalem die goeie tyding,
sê vir hom sy swaarkry is verby,
hy het geboet vir sy sonde,
hy het van die Here die volle straf ontvang vir al sy sondes.
Iemand roep: “Maak vir die Here ‘n pad in die woestyn,
maak in die barre wêreld ‘n grootpad vir ons God!
Elke laagte moet opgevul word,
elke berg en rant moet gelykgrond word.
Elke bult moet ‘n gelykte word en elke koppie ‘n vlakte
Dan sal die mag van die Here geopenbaar word;
al wat leef, sal dit sien. Die Here self het dit gesê.
Iemand sê: “Roep!”
En ek vra: “Wat kan ek roep?
Alle mense is soos gras,
alles waarop hulle staatmaak, is soos ‘n veldblom:
gras verdor en blomme verwelk as die Here sy wind daaroor laat waai.”
Gras verdor en blomme verwelk,
maar die woord van ons God bly vir ewig.
Klim op ‘n hoë berg en roep hard, Sion,
jy wat die goeie tyding moet bring; roep hard, Jerusalem,
jy wat die goeie tyding moet bring, moenie bang wees nie.
Sê vir die stede van Juda:
“Julle God is hier!”
Die Here God kom,
Hy is die Magtige, Hy regeer.
Hy bring die volk saam wat Hy Syne gemaak het,
dié wat aan Hom behoort, is by Hom.
Soos ‘n herder versorg Hy sy kudde:
die lammers maak Hy bymekaar in sy arms
en Hy dra hulle teen sy bors,
Hy sorg vir die lammerooie.
En die digtaal gaan dan voort om dit te doen waarvoor sy gemaak is: Om die onuitspreeklike te sê. Hy teken in beeldetaal hoe groot hierdie God is wat die omstandighede laat klein lyk in die grootheid van sy aangesig. Kan mens dan immers anders oor God praat as om net ‘n vinger te wys na die rigting van sy onomvatlikheid? Selfs as die taal vir die leser onverstaanbaar is, kan hy nie anders as om te besef dat ons nie hier met prosa te doen het nie. Let ook die parallelle reës (koeplette) op in die aangehaalde gedeelte hierbo.
Nog ‘n deel uit Deutero-Jesaja. Hier kry ons te doen met een van die sogenaamde “knegliedere” van Jesaja. As ons hier lees, kan dit ook nie anders as om die gesprek los te maak oor wat Bybelse profesie nou eintlik is nie. Wie is die kneg? Israel? Koning Kores van Persië? Jesus Christus? Die kerk? Daar is baie verklarings, en heelwat is reg. Maar dit is die punt van die digkuns sowel as van profesie: dit pen ‘n gewaarwording en waarheid van die lewe vas wat groter is as een spesifieke gesig. Dis nie gewoonlik ‘n voorspelling nie. Dit is soveel meer. Dit gaan oor groter waarhede waar die grootste een die goddelikheid is. En hoe Hy die wêreld gemaak het, en hoe die wêreld daarbinne lewe. Jesaja 42 se eerste vier verse:
Hier is my dienaar, Ek stel hom aan.
Ek het hom uitverkies, hy geniet my guns.
Ek laat my Gees op hom kom,
hy sal my wil aan die nasies bekend maak
Hy sal nie roep nie, hy sal nie hard skree nie,
hy sal nie sy stem op straat laat hoor nie
‘n Geknakte riet sal hy nie afbreek nie,
‘n lamppit wat dof brand, sal hy nie uitdoof nie.
Hy sal my wil bekend maak soos dit is.
Self sal hy ook nie uitgedoof of geknak word nie
totdat hy my wil op aarde gevestig het.
Die eilande wag op wat hy hulle sal leer.
Ongelooflik! En daar is nog dertien hoofstukke van Deutero-Jesaja waaraan ons nie eers geraak het nie.
Ons sluit die artikel af met ‘n ogie wat ons na Proto-Jesaja gooi (Jes 1 tot 39). Die omstandighede is hier anders. Israel kort nie troos nie, hulle het ‘n waarskuwing nodig. Dr Ian Raper het met kleinerige aanpassings gedeeltes van die eerste hoofstuk in gewone versvorm geskryf. Geniet dit.
Soos ‘n skermpie in ‘n wingerd, soos
‘n slaapplekkie in ‘n komkommertuin is jy.
Julle nuwe mane en feestye
haat my siel; hulle is ‘n oorlas.
Jou silwer het dan skuim geword; jou wyn
vervals met water.
Ek sal my hand teen jou uitsteek
en jou skuim soos met loog
uitsuiwer en al jou looddele wegneem.
Die sterke word tot vlas en sy werk
tot ‘n vonk, en hulle sal altwee tesame brand
sonder dat iemand uitblus.
Met die kinders van vreemdes dryf hulle handel.
Voor die werk van hulle hande buig hulle neer,
voor wat hulle vingers gemaak het.
Laat staan tog die mens
wie se asem in sy neus is,
want hoe min is hy werd.