ŉ Kopkrappery oor koppeltekensArgieffoto Een van die skryftekens in Afrikaans wat puristiese teksredigeerders hoofbrekens kan besorg, is die oorbenutte koppelteken. Dit is, in sekere spellingomgewings, ‘n broodnodige ortografiese hulpmiddel, maar die koppelteken het in die hande van skoolkinders en spellingonkundiges ŉ paar toepassings gekry waarvan taalkundiges soms met verstomming kennis neem. Ek kom agter onseker spellers gebruik die koppelteken soos wat ek op skool my handskrif gebruik het om my rekenkundige geknoei in wiskunde-eksamens te kamoefleer: As ek nie seker was of my antwoord reg was nie, het ek so lelik geskryf dat dit bykans enige syfer kon voorstel met die hoop dat die onderwyser met genade sou besluit dit wat ek daar neergegriffel het korrek is. Skrywers wat onseker is of ŉ woord vas of los moet wees, gebruik die koppelteken as ŉ soort goue middeweg met die hoop dat die spellingnazi’s hulle onkunde oor die hoof gaan sien. Les: Die gekrap op my wiskundeantwoordstelle het nie vir my op skool gewerk nie. Die koppeltekenkamoeflering gaan ook nie nou werk nie. Die rede daarvoor is eenvoudig: ŉ Koppelteken koppel woorde of woorde en simbole om samestellings te maak. So ŉ samestelling is vas. Die koppelteken gee nie te kenne ŉ ding is losserig of vasserig of in ŉ staat van vaswording nie, die koppelteken sê die ding is vas. Die rede vir die koppelteken by samestellings is dat daar een of ander beletsel is teen die vas skryf van die strukture. Dié redes (reëls) vir die gebruik van die koppelteken word in hoofstuk 12 van die 2017-uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls gegee, en afwykings daarvan is spelfoute. Die belangrikste omgewings waarin koppeltekens gebruik word, is die volgende. Let wel: Dit is nie ŉ omvattende lys reëls nie, daarvoor moet ŉ mens steeds die AWS raadpleeg. Dit is slegs ŉ hulpmiddel waarmee ŉ mens die grootste slaggate kan systap: 1. By samestellings waar daar ŉ opeenvolging van letters (klinkers of klinkers en medeklinkers) is wat leesverwarring kan veroorsaak Hierdie een veroorsaak probleme omdat mense die tweede deel nie raaklees nie of verkeerd verstaan. “Leesverwarring” beteken nie “kinders onder tien gaan die woord moeilik lees” nie, dit beteken “almal in die taalgemeenskap gaan die woord moeilik of verkeerd lees”. Voorbeelde van samestellings wat koppeltekens onder hierdie reël kry, is: Die reël hou in dat opeenvolgende vokaalletters wat nie ŉ diftong voorstel of op een of ander manier verwarring skep nie, nie ŉ koppelteken afdwing nie. Daarom skryf ons die volgende sonder koppeltekens: 2. By verbindings met konstruksies wat nie woorde is nie Die beginsel bly dieselfde: Dis eintlik ŉ samestelling, maar dit kan nie vas geskryf word nie, want ŉ mens kan nie woorde en syfers, simbole, afkortings, akronieme, ens. direk vas aan mekaar skryf nie: Die spasies wat taalkundig verpligtend is in die eerste deel van so ŉ verbintenis bly behoue wanneer die woord bykom: 3. By hoofletterwoorde wat woorddele of voorvoegsels vooraan kry 4. By reduplikasies, ook dié wat geflekteer, afgelei of in samestellings is Woorde wat nie volledige reduplikasies is nie, kry nie koppeltekens nie: 5. By bepaalde betekenisverhoudings Let veral op soet-suur. Moenie deurmekaar raak met so ŉ byvoeglike naamwoord wat ŉ mengsel voorstel (soet-suur is een smaak iewers tussen soet en suur) en ŉ kombinasie van bywoord + byvoeglike naamwoord (bitter suur is vreeslik suur) nie. 6. By woordgroepe wat betekenisverandering ondergaan het, as geheel een ding benoem en selfstandig optree 7. By woordgroepe van drie of meer woorde wat gewoonlik los geskryf word maar dan met nog ŉ woord verbind om ŉ samestelling te vorm 8. By woordgroepe uit vreemde tale (veral Latyn); die woordgroepe bly los, maar word met ŉ koppelteken vas aan die Afrikaanse woord geskryf 9. By geografiese eiename waarvan een deel ŉ onverboë byvoeglike naamwoord, ‘n rigtingbenaming, ŉ voorsetsel of ŉ plekaanduidende bywoord of selfstandige naamwoord is Onthou dat verboë byvoeglike naamwoorde by geografiese eiename los geskryf word: 10. By saamgestelde titels en range Onthou dat voorbepalings by sulke titels en range wat die titel of rang binne ŉ hiërargie (bo of onder) plaas, nie koppeltekens kry nie: Een van die taalomgewings waarin ŉ koppelteken nie korrek is nie, is ná nie-, non-, eks- en oud-. AWS 12.27 bepaal uitdruklik dat ŉ mens net ŉ koppelteken ná hierdie konstruksies plaas as daar ŉ ander rede vir die koppelteken is (soos ŉ hoofletter of ŉ syfer). Die volgende is dus korrek: Waarskuwing: ŉ Opsomming soos hierdie is nuttig, maar dis nie reëls nie en kan nie aangehaal word om spellingbesluite te regverdig nie. Die enigste bron wat vir ŉ mens in ŉ spellinggeveg grofgeskut bied, is die AWS. Skaf dit gerus aan – die digitale weergawe is op Pharos se webblad vir ŉ appel en ŉ ei beskikbaar. VivA-groete Sophia