Geskiedenis vertel die storie van ambagte in SA - Solidariteit Tydskrif
Solidariteit Tydskrif › 2019 – Uitgawe 5 › Geskiedenis vertel die storie van ambagte in SA
Een van die eerste opdragte wat die mens ontvang het, was om die aarde te bewoon en te bewerk. Laasgenoemde is natuurlik ’n reuse-taak sonder enige werktuie of toerusting. Daarom het die mensdom deur die eeue heen bly soek na metodes om dinge vir hulself makliker te maak in die uitvoer van die opdrag om die aarde te bewerk en ’n bestaan te maak. Een so 'n uitvinding was die wiel. Niemand kan met sekerheid sê presies wanneer die wiel uitgevind is nie, maar wat ons wel weet, is dat die koms van die wiel die wêreld op sy kop gekeer het. Ná die koms van die wiel het dinge letterlik begin rol.
Die vermoë en vaardigheid om te kan planne maak, is van geslag tot geslag oorgedra – tot waar dit as volwaardige beroep erken is. Feitlik elke bevolkingsgroep in die wêreld se ontwikkeling is onlosmaaklik deel van die vaardighede van ambagslui.
Ambagte het ook ’n spesiale plek in die geskiedenis van die mense van Suid-Afrika. Daar is ’n hele aantal geskiedkundige gebeurtenisse wat ’n prominente rol gespeel het in Afrikaners en Suid-Afrika se geskiedenis, wat nie sou kon plaasvind as dit nie vir vaardige ambagslui was wat dit moontlik gemaak het nie.
’n Mens kan belangrike gebeure in ons geskiedenis waar ambagte ’n kardinale rol in die vervulling van die plan of uitkoms gespeel het, só op 'n tydlyn plaas:
1836: Die Groot Trek
Sonder ossewaens sou die Groot Trek natuurlik onmoontlik gewees het. Maar wie het die ossewaens gemaak? Ambagsmanne, natuurlik. Toentertydse werktuigkundiges moes self planne opstel vir die meganika van die wa, en passers en draaiers het die plan omskep in ’n wa wat letterlik die Drakensberge kon aandurf en vandag ’n simbool is van Afrikaners wat vasbyt en oorwin.
1860: Die treinspoor
Die eerste stoomtrein in Suid-Afrika het op 26 Junie 1860 ’n reis van 3,2 km in Durban onderneem. In 1862 is die eerste uitgebreide treinspoor vanaf Kaapstad na Eerste Rivier geopen. Dit is weer eens ambagsmanne wat deur die konstruksie van die treinspore, in die bloedige Afrika-son, bygedra het tot die groei van jong Suid-Afrika.
Op 2 September 1882 is die eerste elektriese straatligte in die Suidelike Halfrond, spesifiek in Kimberley, aangeskakel. Dit was ook ’n eerste in Afrika. Die eerste sentrale kragstasie het in 1891 gevolg – alles pionierswerk deur elektrisiëns van daardie tyd.
1886: Die goudmyn
Die goudmynindustrie het gedurende die eerste helfte van die twintigste eeu as inspirasie vir die versnelde ontwikkelingstempo van nuwe goudmyngebiede in etlike dele van Suid-Afrika gedien. Die uitbreiding van die mynindustrie het gelei tot talle tegnologiese prestasies wat gespesialiseerde vakmanskap vereis het.
1902: Die Tweede Vryheidsoorlog
Die ambagsman het ook ’n kardinale rol gespeel tydens die Tweede Vryheidsoorlog. Gedurende hierdie tydperk moes Boere dikwels hul praktiese vaardighede inspan om hul eie wapens en ammunisie te vervaardig, aangesien daar in sekere gebiede dikwels ’n tekort aan wapens was.
’n Goeie voorbeeld van ’n ambagsman wat só ‘n verskil gemaak het gedurende dié oorlog is Marthinus Ras, ’n ystersmid van Rustenburg. Ras het raakgesien dat daar ’n behoefte aan wapens in sy omgewing is, en het toe die inisiatief geneem het om self drie kanonne te vervaardig. Hy het gebruik gemaak van materiale wat vrylik tot sy beskikking was, soos ysterspoele wat ’n integrale deel van waens se wiele was.
1923: Die stigting van Eskom
Die Elektrisiteitsvoorsieningkommissie is in 1923 gestig met ’n eenvoudige doel: om seker te maak alle Suid-Afrikaners het genoeg elektrisiteit. Hoewel die hedendaagse Eskom tans spartel om aan hierdie strewe te voldoen, is dit steeds belangrik om bewus te wees van die vroeëre suksesverhale van hierdie maatskappy. Talle Eskom-vakmanne het deur dekades heen gehelp om die pad van sukses ook vir hul opvolgers te verlig, en om met die regte metodes in Suid-Afrikaners se elektrisiteitsbehoeftes te voorsien.
1928: Die stigting van Yskor
Met die aanvaarding van die Yster- en Staalnywerheidswet (Wet nr. 11 van 1928) het die Nasionale Regering statutêr die weg gebaan vir die totstandkoming van die Suid-Afrikaanse Yster- en Staalindustriële Korporasie Beperk (Yskor). Die doel was om yster- en staalprodukte uit inheemse grondstowwe te produseer en Suid-Afrika selfstandiger te help maak. Hoewel die staalindustrie tans in ’n oorlewingstryd gewikkel is, neem dit nie weg wat vermag was toe Yskor in die lewe geroep is nie.
1938: Die Voortrekkermonument
Die konstruksie van die Voortrekkermonument het in 1938 begin en is in 1949 voltooi. Kerneels Pretorius was die hoofbouer terwyl Gerard Moerdijk die argitek van die monument was. Die presiesheid waarmee die gebou opgerig is, verstom besoekers vandag nog.
1950: Die stigting van Sasol
Sasol se oorsprong dateer terug na ’n 1947-wetsontwerp wat vir die stigting van Sasol as ’n staatsbeheerde maatskappy in 1950 voorsiening gemaak het. Die eerste aanleg is wel deur ambagslui wat van Europa afkomstig was, gebou, maar hoewel hulle die konstruksie van die aanleg behartig het, het hulle in die proses ook Suid-Afrikaanse ambagsmanne opgelei. Sasol is die enigste kommersiële installasie in die wêreld wat steenkool in vloeistof omskakel.
1966: Die Gariepdam
Woestyn het paradys geword. Dit is grotendeels te danke aan die verskeie ambagte wat bygedra het tot die suksesvolle konstruksie van die Gariepdam, voorheen bekend as die Hendrik Verwoerd-dam. Bouers, messelaars, sweisers, elektrisiëns (wat steeds by die kragstasie bedrywig is), meulmakers en passer-en-draaiers was by die bou van die dam betrokke. Byna elke ambag het tussen 1966 en 1972 ’n deel gehad in die projek en dus ook in die verryking van Suid-Afrika.
1968: Die stigting van Krygkor
In 1968 is Krygkor gestig en het die korporasie alles van swaar krygsbenodigdhede tot gepantserde voertuie en stelsels vervaardig. Ná talle eksperimente het ambagsmanne by Krygkor die G6-kanonloop solied gegiet met hoëkoolstofstaal. Hierdie was een van die wêreld se eerste prosesse waar ’n loop solied uit hoëkoolstofstaal gegiet is. Krygkor (deesdae bekend as Denel) en sy filiale is opgebou deur meulmakers, passer-en-draaiers wat die komponente gemaak het, wêreldklas- sweisers en metaalgieters.
1975: Die Taalmonument
Die Taalmonument is ontwerp deur die argitek Jan van Wijk om erkenning te gee aan die diverse herkoms van Afrikaans. Bouwerk het begin in 1972 en die monument is voltooi in 1975.
Die Taalmonument word as ’n beeldhouwerk beskou, eerder as ’n argitektoniese werk. Die 57 m hoë monument is ’n erkenning dat Afrikaans ons erns is. Soos met talle ander projekte sou die Taalmonument nie moontlik gewees het sonder die beduidende bydrae wat gelewer is deur die beeldhouers, bouers en talle ander messelaars nie.