Y is wat jy eet, lui die ou gesegde. ’n Mens kan die woorde ook omgooi en sê dat jy eet oor dit wat jy is. Ons eetgewoontes is immers ’n integrerende deel van ons kultuur en daarom is mense van verskillende kulture en etniese groepe nie altyd versot op dieselfde soort kosse nie.
Dit is veral interessant om die stapelkosse van die onderskeie bevolkingsgroepe met mekaar te vergelyk -- en die plante waarvan daardie kosse kom. Jy hou byvoorbeeld van jou koringbrood, vir jou swart vriend is niks lekkerder as mieliepap nie en jul Indiese kennis sal geen kos vir sy bord rys verruil nie. En as julle ook nog ’n San van die Kalahari geken het, sou julle geweet watter waarde hy of sy heg aan sappige, voedsame knolle wat sommerso in die veld uitgegrawe word...
Hulle is vandag meestal beperk tot die Kalahari, ’n woestynagtige streek wat dele van Suid-Afrika, Namibiê en Botswana oorspan -- ’n ruwe gebied van dors en hitte en dorings waar die gras hard is, die lugspieëlings op die vlaktes dans en skerpioene onder die klippe skuil.
Hier oorleef die San in die wye verlatenheid en die versengende son -- ’n halfnaakte, honger volk, lig van bou en geel van vel. Hulle is steeds jagter-versamelaars soos hul voorsate -- hulle jag wel nog ’n bietjie, maar hul daaglikse dieet bestaan meestal uit die veldkosse in die woestyn. Elke paar dae versit hulle na ’n nuwe woonplek wanneer die kos opraak.
(Hoe smaak kambro? Soos baie Suid-Afrikaanse veldplante word dit deur die wet beskerm. Moet dus nie jou lyf San hou en dit gaan uitgrawe nie! Maar mense wat wel kambro te ete gehad het, het gesê dit smaak soos "fonteinwater op ’n warm, droë, stowwerige dag". Die gevierde ou Afrikaanse digter C. Louis Leipoldt het dit as "die wit waterige goud van die Karoo" beskryf.)
Om sy dors in sy dorre wêrelde te kan les, is die sappige tsamma of wildewaatlemoen (Citrullus lunatus van die pampoenfamilie) vir die San baie nuttig (REGS). Dit groei wydverspreid in die Kalahari -- ’n platliggende kruidgewas met rankies en gelobde blare en met sappige ronde vrugte, so groot soos volstruiseiers. Die pitte is ook eetbaar.
Sorghum is inheems in Suidelike Afrika, anders as die mielie wat hierheen ingevoer is en al geslagte lank vir voedingryke geregte soos mieliepap en mieliegruis sorg -- die belangrikste voedselsoort vir die massas mense op die Suid-Afrikaanse platteland.
Die mielie is deur seevaarders en ander reisigers oor die wêreld heen versprei en was teen die einde van die sestiende eeu regoor die grootste deel van die ontwikkelde wêreld 'n bekende gewas. Dit is bekend dat die voorvaders van die Zoeloes ook die een of ander tyd ná 1500 hier mielies begin kweek het nadat dit moontlik deur Europese seevaders na Afrika gebring is.
In die eerste halfeeu is daar dan nie eens genoeg koring vir eie gebruik gekweek nie, wat nog te sê om in die behoeftes van die verbyvarende skepe te voorsien. Trouens, dit was eers in 1968, ’n stuk of drie eeue later, dat Suid-Afrika hierin selfvoorsienend geraak het.
Koring is vandag steeds onontbeerlik in Suid-Afrika. Vanweë die omvang van die verbruik en die voedingswaarde van brood en ander verwerkte koringprodukte, word dit saam met mielies as ’n stapelvoedsel in ons land beskou -- nie net meer vir witmense nie, maar vir mense van alle bevolkingsgroepe.
Dit word in bykans elke provinsie verbou, wat dan ook van die gewas se besondere aanpasbaarheid getuig. Die Wes-Kaap, Vrystaat en die gewese Suid-Transvaal is egter ons groot koringproduserende gebiede.
Tog is rys nog hoog op die spyskaart van baie mense van Oosterse herkoms in Suid-Afrika. Rys as stapelvoedsel kom immers ’n lang pad saam met die Oosterlinge. Dit is die saad van ’n eenjarige plant (Oryza sativa), wat aan die grasse verwant is en inheems is in Suidoos-Asië. Daar is getuienis dat dit al tot 15 000 jaar gelede deur die mens verbou kon gewees het. Vandag is dit die stapelvoedsel van die helfte van alle mense op aarde.
Rys word aan ’n pluim gedra. Die plant het baie water en ’n lang groeiseisoen verkieslik met ’n hoë temperatuur nodig.