In 1797 het 'n geskil tussen die landdros en heemrade van Stellenbosch ontstaan toe 'n Khoi-Khoi vra dat sy werkgewer, wat hom na bewering geld geskuld het, gelas word om voor die hof te verskyn. Die heemrade het opgemerk dat "sulke praktyke nog nooit tevore hier in swang was nie." Hulle het dit betwyfel of 'n Khoi-Khoi die reg het om te vra dat 'n burger voor die hof verskyn, en het die vrees uitgespreek dat dit "die gedagte kan laat ontstaan dat hulle op gelyke voet met die burgers is."
Die landdros van Stellenbosch, R.J. van der Riet, het sterk verskil. Hy het geglo dat 'n Khoi-Khoi op dieselfde wyse as hy self deur die wet erken moet word en dat "dit die ware gelykheid verteenwoordig." In die dae van die Kompanjie het burgers, slawe en Khoi-Khois almal formeel die reg gehad om klagtes by die hof in te dien. Maar dit was eers in die vroeë 1790's dat Honoratus Maynier in Graaff-Reinet die beginsel van gelykheid voor die wet sonder aansien van persoon verdedig het.
Tog het die burgers die afskaffing van die wetlike statusgroepe beskou as 'n aantasting van hul hele lewensbeskouing soos dit onder die Kompanjie gevorm is. Hul beswaar teen gelykstelling het binne die konteks van hule burgerstatus ontwikkel. Dit was as oud-burgers dat hulle bepaalde regte en voorregte geëis is.
Kort na die Britse besetting van die Kaap in September 1795 het die nuwe regering aangekondig dat dit nie eiendomsreg sou skend nie. Slawe wat hulle by die besettingsmag gevoeg het in die hoop dat hulle vrygestel sou word, moes dus na hul meesters terugkeer.
Die nuwe bewindhebbers was goed daarvan bewus dat druk vir die afskaffing van die slawehandel in die Britse ryk aan die opbou was. Hulle het dus Willem Stephanus van Ryneveld, hoofregter, gevra of die kolonie kon oorleef sonder die verdere invoer van slawe. Van Ryneveld was self 'n slawebesitter, maar ook van die mees progressiewe denkers wat onder die Kompanjie aan die Kaap gebore is en grootgeword het.
Van Ryneveld het geantwoord dat hy besef hoe swaar salwerny is en watter nadelige gevolge dit het. Dit hou sowel die eienaar as die slaaf in die greep van 'n gebalde vuis en maak die koloniste lui, hoogmoedig en wreed. Hy sien egter nie kans om aan te beveel dat die invoer van slawe gestaak word nie. Die voortgesette invoer van slawe in onontbeerlik vir die verbouing van koring en wyn. Om slawerny te beëindig, kos nie jare nie, maar eeue.
Afgt jaar later het die Bataafse bewind (1803-1806) dieselfde vraag oor slawerny aan Van Ryneveld gestel. Hy het weer uitdruklik die afskaffing van slawerny verwerp. Afskaffing sou lei tot "die onmiddelike vernietiging van die hele kolonie" en sou 'n ramp vir sowel die vrye man as die slaaf wees.
Tog was die eienaars bang dat die slawe teen hul ondraaglike lot in opstand sou kom. Hul vrese is aangewakker deur die skrikwekkende gebeure op die Franse eiland Haiti nadat die revolusionêre regering in Frankryk slawerny daar afgeskaf het. Kort na die vrystelling het gevegte uitgebreek en die meeste wit mense moes vlug. Die volgende tien jaar het 'n bloedige stryd gewoed wat met gruwelike wreedhede gepaard gegaan het. In 1804 het swart leiers die eiland onafhanklik en die inwoners vry verklaar. Die eerste sterk swart leier, Toussant L'Oouverture, het egter die arbeiders verdruk op 'n wyse wat min van slawerny verskil het. By slawebesitters in die Weste het dit die indruk laat ontstaan dat die alternatief vir slawerny nie vryheid en sekuriteit vir almal sou wees nie, maar die omverwerping van alle orde en die vervanging van wit deur swart tirannie.
In 1808 het die gevreesde slaweopstand uitgebreek net nadat Brittanje die slawehandel afgeskaf het. Twee Ierse matrose wat die Kaap aangedoen het, James Hooper en Michael Kelly, en twee slawe, Abraham en Louis, het die opstand aangeblaas. Hulle plan was om al die slawe wat op plase in die Wes-Kaap gewerk het, bymekaar te maak en hulle dan na Kaapstad te laat masjeer. Hier moes hulle 'n nuwe regering uitroep, wat slawerny sou afskaf. Abraham het aan 'n slawevrou gesê: "Môre sal troepe 'n rooi vlag hys en hulle vry veg dan sal slawevroue aan hul nooiens 'jy' sê." Die regter in die daaropvolgende hofsaak het gemeen hierdie aanspreekvorm is in Hollands so oneerbiedig dat dit slegs in die raamwerk van weersand en opstand geuiter kan word.
Historici het 'n duidelike korrelasie gevind tussen die aantal slawe op 'n plaas en die plaas se produksie. Slawe was ook 'n belangrike vorm van belegging. Op wyn- en koringplase het hulle gemiddeld 13 tot 17% van die totale waarde verteenwoordig. In Kaapstad het slawe wat as ambagslui uitgehuur is 'n opbrengs van 18% per jaar vir hul eienaar gelewer.
Die burgers het die voorsetting van slawerny as onontbeerlik beskou. Hulle was oortuig dat die afskaffing van slawerny ramspoedig vir die ekonomie en die koloniste se sekuriteit sou wees. Na 'n dramatiese verswakking in die mark vir slawe sou hulle van mening laat verander.
Die Britte was gretig om die mishandeling van die Khoi-Khois, wat in naam vry was, te beeindig. Hulle het hulle tot W.S. van Ryneveld gewend om raad. In sy verslag het hy verklaar dat die administratiewe stelsel heeltemal onvoldoende is om die goeie orde in die binneland te bewaar en reg vir almal te laat geskied. Van Ryneveld het dit beklemtoon dat die burgers en die Khoi-Khois as op gelyke voet beskou moet word en dat hulle ewe veel aanspraak op die beskerming van die regering het. Nietemin het hy aan die Khoi-Khois 'n veel mindere plek toegeken. Hulle moes op 'n sendingstasie, 'n gelisensieerde kraal of 'n plaas woon, en hulle moes belet word om van een plek na 'n ander te gaan sonder 'n sertifikaat. Hy het voorgestel dat 'n rondgaande hof uitgaan om aanklagte aan te hoor.
In hul pogings om die maatskaplike te hervorm, moes die Britte seker maak dat hulle nie oorhaastig optree nie. Al manier om die binneland te beheer, sou 'n informele bondgenootskap tussen die regering en die meer welgestelde burgers wees. Die Brittte het dus die hervorming van die ou orde versoen met pogings om die burgers tevrede te hou en te verseker dat hulle 'n bestendige arbeidsmag op hul plase het.
Hierdie Kaapgebore amptenare het deeglik besef dat daar nie teen die denke van die Verligting oor die vryheid en waardigheid van mense ingegaan kon word nie. Hulle het die opvatting van sekere burgers verwerp dat die Khoi-Khois te agterlik en ontaard is om werklik dieselfde vryhede as burgers te geniet. Vir Stockenstrom het die ou stelsel waaarin die werker aan die willekeur van sy baas onderwerp was "nie 'n enkele voordeel" ingehou nie. Dit het die werkers gedemoraliseer en die boere laat dink dat hulle te laag gesonke is om enige regte te geniet. 'n Nuwe stelsel gegrond op regte, vryheid en sekerheid oor eiendom sou 'n groot verbetering wees. Truter het geskryf: "Die Hottentotte is en bly mense en in besonder vrye mense."
Van Ryneveld het daarop aangedring dat die Khoi-Khois gelyke beskerming in die strafregstelsel verkry. Truter het veel verder gegaan deur aan die staat die taak toe te vertrou om die beskawing te bevorder en die samelewing grondig te verander. Bindende wetlike kontrakte was nodig as grondslag van alle arbeidsverhoudinge. Die reg was 'n belangrike instrument in die beskawingsproses. Hier kry ons die begin van denke oor 'n regstaat waarin die willekeurige gesag van die baas vervang is deur wette wat vir regte en vryhede voorsiening maak.
Twee jaar na die slaweopstand, in 1810, het landdros Van der Riet 'n brief met 'n heeltemal ander strekking aan die regering geskryf as die een van 1797 toe hy gelykheid voor die gereg bepleit het. Hy was skepties oor die regering se pogings om die stelsel van gedwonge arbeid te hervorm. Een van die eerste teikens was die inboekstelsel waarvolgens Khoi-Khoi kinders by hul ouers se werkgewer ingeboek is totdat hulle volwassenheid bereik het.
Vir die landdros, wat nog in 1797 die heemrade 'n les oor die beginsel van gelykheid voor die gereg geleer het, was die voorbeeld van Saint-Domingue genoeg om hom 'n beleid te laat voorstaan wat die "gevaarlike en idealistiese gevoelens van vryheid teengaan en aan bande lê."
In 1809 het die Britse bewind die Hottentot-proklamasie uitgevaardig, wat geskrewe kontrakte met Khoi-Khoi-werkers verpligtend gemaak het. Terselfdertyd is alle Khoi-Khois ook verplig om passe te dra, en hulle kon 'n pas van hul baas kry slegs nadat hulle hul tyd uitgedien het.
Die instelling van 'n rondgaande hof in 1811 was 'n meer effektiewe stap. Die tweede rondgang van die hof, wat in 1812 plaasgevind het, het bekend geword as die Swart Omgang.
Die wêreld van die Kompanjie het baie paradokse bevat. Die gebrek aan regte vir slawe en Khoi-Khoi-werkers en die vrees vir gelykstelling het in skerp kontras gestaan met die aansienlike mate van maatskaplike integrasie in en om Kaapstad, waar wit mense van alle klasse en gedoopte nie-Europeërs dieselfde kerk bygewoon het. Kinders van alle kleure en klasse het in die paar skole gesit. In 1779 het agt onderwysers in Kaapstad klas gegee aan 696 leerlinge, van wie 80 slawe was. In Stellenbosch het 40 tot 50 kinders "van alle kleure" teen die vroeë 1790's die openbare skool bygewoon.
In Brittanje was daar 'n godsdienstige oplewing aan die gang, wat 'n nuwe belangstelling in sendingwerk laat ontstaan het. Dit sou verreikende reperkussies in die Kaapkolonie hê. In 1795 is die Londense Sendingsgenootskap (LSG) gestig en twee jaar later het 40 Nederlanders, onder andere Johannes van der Kemp, die Nederlandse (of Rotterdamse) Sendinggenootskap gestig, wat gou by die LSG geaffilieer het. Johannes van der Kemp en James Read het in 1799 saam met twee ander LSG-sendelinge in Kaapstad aangekom. Van der Kemp en Vos het die leiding geneem in die stigting van 'n plaaslike sendinggenootskap, genaamd Het Zuid Africaansch Genootschap en later die Zuid-Afrikaanche Zending Genootschap (ZAZG), as 'n onafhanklike vereniging. Dit het die imposante Suid-Afrikaanse Sendinggestig in Kaapstad opgerig en in 1804 ingewy.
Die beleid van die NG Kerk aan die Kaap was ferm: Die kerk is oop vir alle gedooptes en die Nagmaal moet bedien word aan almal wat aangeneem is, ongeag of hulle wit of swart is. Hoewel die kerk nie vyandig teen sendingwerk was nie, wou dit die sendingwerk wat deur sy eie lidmate gedoen is onder sy eie beheer bring, veral aangesien die meeste lede van die ZAZG ook NG Kerk lidmate was. Die ZAZG en sy medewerkende genootskappe wou egter nie deur die NG Kerk geabsorbeer word nie omdat dit sou beteken dat hulle hul outonomie moes prysgee en hul bande met hul Lutheraanse lede verbreek.
In die dieper binneland het sommige burgers die Khoi-Khois probeer indoktrineer om 'n permanente posisie van minderwaardigheid te aanvaar. Hulle het dit gebaseer op die ketterse stelling dat die Khoi-Khois nie deel is van die skepping wat die Europeërs op die aarde geplaas het nie. Couragie, 'n Khoi-Khoi-kaptein, het aan Van der Kemp gevra "of dit waar is dat God ons geskep het net soos die Christene (blankes), want u weet dat die Hollandse boere ons leer dat God ons nie geskape het nie en nooit enige notisie van ons neem nie."
Philip en die burgers het gou van mekaar vervreemd geraak. Hy het sy hoofdoel geformuleer as "ending the slavery of the Aborigines within the colony of the Cape of Good Hope." Hy het die boere die stryd aangesê oor hul behandeling van hul arbeiders. Die verhouding is vererger deur sy neiging om die Afrikanerboere die skuld te gee vir al die konflikte aan die oosgrens tussen die koloniste en die Xhosa. Hoewel Britse soldate en Britse setlaars saam deelgeneem het aan die militêre optrede op die grens, was die burgers na sy mening skuldiger aan wreedheid as die ander.
Die Britse bewind aan die Kaap het ook 'n nuwe regstelsel ingestel. Dit het die Raad van Justisie afgeskaf en in die plek daarvan 'n hooggeregshof ingevoer. Die regters sou almal uit die Britse balie aangestel word en alle regters moes hul graad in Engeland behaal. Die strafreg is nou op die Engelse regstelsel gebaseer. Die regering het ook aangekondig dat hy van plan is om die administrasie van die kolonies en die hofverrigtinge sou gou as moontlik te verengels.
As deel van die administratiewe hervormings het die imperiale regring die kolleges van landdroste en heemrade en die Burgersenaat, wat 'n soort stadsraad vir Kaapstad was, afgeskaf. Laasgenoemde liggaam se funksies is oorgedra aan twee Britse amptenare totdat 'n vorm van munisipale regering in 1837 ingestel is. In die plek van die kollege van landdroste en heemrade is twee amptenare aangestel: 'n resident-magistraat om regterlike funksies te vervul en 'n siviele kommissaris vir die administrasie van die distrik. Die veldkornette is behou, maar het hul regterlike funksies verloor.
Die enigste wyse waarop die imperiale regering die outokratiese regeringsvorm van die Kaap versag het, was 'n Raad van Advies, wat die arbitrêre optrede van lord Charles Somerset as goewerneur aan bande moes lê. Die hoofregter en die vernaamste siviele amptenare sou dien in dié raad, wat proklamasies en noodmaatreëls van die goewerneur kon hersien.
Ordonnansie 50, wat in 1828 aangeneem is, het die Khoisanmense formeel op 'n gelyke voet met die burgers geplaas. Dit was 'n merkwaardige prestasie en hoofsaaklik die werk van twee individue, Phillip, 'n Skotse sendeling, en Stockenstrom, 'n Afrikaner wat in die kolonie grootgeword het. Min ander koloniale samelewings in die wêreld het in so 'n vroeë stadium gedwonge arbeid by wyse van wetgewing afgeskaf en vrye arbeid en nierassigheid ingestel.
Die burgers se kritiek was dus gemik op die toepassing en nie die beginsel van die ordonnansie nie. Die groot afstand wat baie base van die naaste dorp gewoon het, het dit moeilik gemaak om bediendes wat oortree of vermeende veediewe na die hof te bring. Met Philip aan die spits het die filantropiese drukgroepe daarin geslaag om die aanname van 'n wet teen leeglopery te fnuik en sodoende die Khoisans te beskerm. Maar ander mense wou ook beskerm word. Die koloniste het beskerming verlang teen diewe wat hul vee steel. In 1829 het die regters van die hooggeregshof daarop gewys dat die polisie nie in staat is om misdade deur sommige rondlopers te beveg nie.
Alhowel Stockenstrom 'n leegloperswet voorgestaan het, het hy geen geduld gehad met boere wat so 'n wet wou hê slegs met die doel om die Khoi-Khois in 'n staat van onderwerping te hou en hulle vir baie lae lone te laat werk nie. Hy het gemeen daar is burgers wat nie hul werkers die soort werksomstandighede wil bied wat hul lojaliteit sou verseker nie. Baie boere het nog steeds baie lae lone betaal, soms net drie tot twaalf bokke en vier sjielings en ses pennies tot agtien sjielings vir 'n jaar se werk.