DR. VERWOERD EN BINNELANDSE VEILIGHEID
Adv. J.RJ. Coetzer SC was van 1953 tot met sy uittrede as direkteur- generaal in 1984 aan die hoofkantoor van die Departement van Justisie verbonde. Hy was o.a. lid van die International Bar Association, die Nasionale Verkeersveiligheidsraad, die Staatsveiligheidsraad en die Regshulpraad. Hy was ook lid van die kommissie in 1979 deur die Staatspresident aangestel om veiligheidswetgewing te ondersoek en aanbevelings te doen. Ná 1984 was hy vir 'n jaar buitengewone professor by die regsfakulteit van UNISA en het hy vir nog tien jaar by die Pretoriase balie gepraktiseer. Hy was ook vir 17 jaar lid van UNISA se Universiteitsraad.
Adv. Coetzer aan die woord:
AS 'N BETREKLIK JONG REGSGELEERDE het ek by 'n paar geleenthede indirek met dr. Verwoerd te doen gekry. Ek het hom nooit persoonlik ontmoet nie, maar vanweë my betrokkenheid by binnelandse veiligheid - in soverre die Departement van Justisie daarvoor verantwoordelik was - het ek uiteraard 'n noukeurige studie gemaak van sy politieke beleidsrigtings en die impak wat dit op landsveiligheid gehad het.
Met dr. Verwoerd as Eerste Minister was dit gebruiklik dat wanneer 'n minister probleme ondervind het (ook mnr. John Vorster as Minister van Justisie), die betrokke lêer na dr. Verwoerd verwys is. Gewoonlik het die lêer dan teruggekom met 'n uitvoerige antwoord waaruit dit duidelik was dat hy nie net ons voorlegging bestudeer het nie. Trouens, hy het sommer ander navorsing ook gedoen, 'n oorwoë bevinding gemaak, en opdrag gegee wat gedoen moes word. Die opdrag was ten volle gemotiveer sodat almal dit kon evalueer. My kollegas en ek het dit altyd met belangstelling gelees en gewonder hoe hy dit reggekry het om te midde van sy veelvuldige verpligtinge so 'n omvattende antwoord op te stel. By my wete het geen ander Eerste Minister ooit so deeglik te werk gegaan nie. Slegs 'n bondige antwoord is gewoonlik gegee.
Dit het voorgekom asof ministers skrikkerig was om dr. Verwoerd teë te gaan. Die volgende is 'n voorbeeld daarvan. In Julie 1964 het die regering 'n kommissie van ondersoek na geheime organisasies insluitende die Vrymesselary, die Afrikaner Broederbond en die Sons of England, aangestel (Verslag R.E 20/1965). Ek onthou goed dat die opdrag aan die kommissie eiehandig deur dr. Verwoerd geformuleer is, in sy eie handskrif. Minister Vorster het ons by Justisie aangesê om nie 'n enkele woord daarvan te verander nie. 'n Verandering was terloops ook nie nodig nie. Die bewoording was perfek en het elke denkbare aspek wat ondersoek geverg het, gedek. Die hoofrede waarom almal so in hulle pasoppens was, was myns insiens die feit dat dr. Verwoerd feitlik nooit 'n fout begaan het nie. Hulle het blykbaar besef dat indien hulle hom sou teëgaan, hulle tien teen een deur hom uitgevang sou word en dan dalk 'n mondelinge afranseling sou moes ondergaan. Miskien sou dit later beter met Suid-Afrika gegaan het as meer ondersteuners van dr. Verwoerd die moed aan die dag gelê het om eie insigte te ontwikkel en openlik uiting daaraan gegee het.
In sy boek Long Walk to Freedom maak oudpresident Nelson Mandela beswaar dat hy nie 'n antwoord van dr. Verwoerd ontvang het nie op 'n brief wat hy in die vroeë sestigs aan hom gerig het, en waarin hy daarop aangedring het dat 'n nasionale konvensie gereël word. Inderdaad onthou ek verskeie briewe en telegramme wat Mandela of ander ampsdraers van die ANC destyds aan die regering gerig het. (Sodanige stukke is gebruiklikerwys aan Justisie gestuur vir verdere hantering.) Die probleem met Mandela se brief en ander soortgelyke stukke wat ontvang is, was dat dit feitlik sonder uitsondering bedekte dreigemente of eise bevat het wat in die omstandighede wat toe geheers het, totaal onrealisties was. Geen Suid-Afrikaanse regering sou toentertyd op sulke briewe of telegramme gereageer het nie, onder andere omdat dit die indruk sou skep dat hy hom laat afdreig of dat hy onderhandelinge aanknoop met 'n organisasie wat kop in een mus met Kommuniste was. Destyds was almal in die Weste - insluitende die magtige Amerika - uiters wantrouig jeens en selfs bevrees vir Kommuniste; gegewe hulle leiers se uitgesproke doelwit om wêrelddominering vir die Sowjetunie te bewerkstellig. Volgens 'n berig in Die Burger van 24 Mei 1980 het president Leonid Brezjnjef van Rusland byvoorbeeld in Augustus 1973 prontuit verklaar: "Ons sal die wêreld teen 1985 regeer."
Derglike uitinge van Kommunistiese leiers - wat van tyd tot tyd gepubliseer is - en ander getuienis met dieselfde strekking wat gereeld beskikbaar geraak het, het meegebring dat die owerhede, veral met inagneming van Suid-Afrika se kwesbaarheid vir oorname, Kommunistiese bedrywighede in die land met valkoë dopgehou en met beslistheid beveg het. Persone wat beweer dat die land nooit deur Kommunisme bedreig is nie, is of moedswillig of hulle dra nie kennis van die ware feite nie.
Die kwessie rondom Mandela se brief word dikwels deur die ANC en sy simpatiseerders aangehaal om te bewys hoe "hardvogtig" dr. Verwoerd sou gewees het. Hy wou dan nie eers met hulle praat nie, word gesê. Maar - afgesien van die oorwegings hierbo genoem - waarom sou hy in elk geval met 'n nie-verteenwoordigende groep gepraat het? Soos ek in my boek Gister se dade, vandag se oordeel aantoon, het een van Mandela se mede-aangeklaagdes in die Rivonia-verhoor van 1963-1964, Walter Sisulu, onder kruisverhoor erken dat die totale ledetal van die ANC op daardie stadium nooit meer as een persent van die swart bevolking van Suid- Afrika uitgemaak het nie. Dit is in dié verband ook van belang om daarop te let dat, volgens Alan Paton se getuienis in die Rivonia- verhoor, asook dokumente waarop by Lilliesleaf beslag gelê is, die swart bevolking nie deur die aangeklaagdes ingelig is aangaande hulle verbintenis met Kommunisme nie. Die ANC het dus nie 'n mandaat gehad om namens swart mense in die algemeen te praat nie. Die verdediging het ook nie 'n enkele swart mens as getuie geroep om die beskuldigdes se standpunt dat hulle namens die mense opgetree het, te staaf nie. Die verhoorregter in die Rivonia- saak het die volgende veelseggende opmerkings hieroor in sy uit- spraak gemaak:
... I have heard a great deal during the course of this case, about the grievances of the non-European population. The accused have told me, and their Counsel have told me, that the accused who are all leaders of the non-European population, had been motivated entirely by a desire to ameliorate these grievances. I am by no means convinced that the motives of the accused are as altruistic as they wish the Court to believe. People who organise a revolution usually plan to take over the Government, and personal ambition cannot be excluded as a motive.
Die stelling kan derhalwe gemaak word dat die ANC, in die breë gesien, nie in daardie jare werklik 'n faktor in die swart politiek was nie. Die tuislandleiers het toe verreweg die meeste aanhangers gehad en met hulle het dr. Verwoerd gereeld samesprekings gevoer. Trouens, dit is 'n bekende feit dat hulle merendeels hoë agting vir hom gekoester het en sy beleid grootliks ondersteun het. Daarby was die ANC, soos reeds aangedui, verstrengel met die Kommunistiese Party wat in die vroeë sestigerjare met skrikwekkende sabotasiedade in Suid-Afrika begin het, en is Mandela en sy makkers dan ook in die Rivonia-saak skuldig bevind aan dade wat op hoogverraad neergekom het. Dr. Verwoerd het dwarsdeur sy loopbaan gewys dat hy probleme met swart mense deur dialoog wou oplos. Indien die ANC 'n minder aggressiewe houding ingeneem het en nie met die Kommuniste saamgespan het nie, sou dr. Verwoerd waarskynlik ook met hulle beraadslaag het ondanks hulle onbeduidende ondersteuningsbasis in swart geledere.
Dit is ook 'n onweerlegbare feit dat die regering van die Nasionale Party ná die onluste van die vroeë sestigs in 'n voortdurende oorlog van wisselende intensiteit met die rewolusionêre magte betrokke geraak het. Dit is bekend dat Mandela ten tye van sy gevangeneming nie bereid was om tot 'n vergelyk te kom nie. Terwyl hy op Robbeneiland aangehou is, was die ANC gedurig in kontak met die Russe en het die ANC/SAKP-alliansie deurlopend wapens en ander hulp van die Russe ontvang. Die ANC en sy meelopers het dan ook hulle hoop op 'n oorwinning in Suid-Afrika hoofsaaklik op Rusland en sy satelliete gevestig.
Eers in die laat tagtigs, nadat dit duidelik geword het dat die Sowjetunie besig was om in duie te stort, het Mandela van deuntjie verander toe hy, in sy eie woorde, besef het "that a military victory was a distant if not impossible dream". Gevolglik het hy besluit "[to] begin discussions with the government" (Long Walk to Free¬dom, p. 513). Gegewe hierdie omstandighede is dit onbegryplik hoe daar geredeneer kan word dat die vorige regering op 'n vroeër tydstip met die ANC/SAKP-alliansie moes onderhandel het. Hulle enigste doelwit was immers om Suid-Afrika, met buitelandse hulp, gewelddadig oor te neem. Die vorige regering het dus een van slegs twee keuses gehad. Hy moes voortveg totdat 'n aanvaarbare oplossing opduik, of hy moes die witvlag hys en oorgee. Laasgenoemde scenario was klaarblyklik nie aanneemlik nie. Anders gestel: daar was eenvoudig nie ruimte vir sinryke onderhandeling voor die val van die Kommunisme rondom 1989 nie. Indertyd was daar grondige redes om te glo dat indien die rewolusionêre magte daarin sou slaag om die beoogde "military victory" te behaal terwyl die Sowjetunie nog lewenskragtig was, Suid-Afrika 'n kommunisties-georiënteerde regeringstelsel sou kry met vernietigende gevolge vir die land en al sy mense, swartes inkluis.
Daar kan derhalwe geen twyfel wees nie dat dr. Verwoerd en sy opvolgers in die jare sestig en daarna in die beste belang van almal in die land opgetree het deur vas te skop teen die Kommunistiese bedreiging, al was Suid-Afrika in die spervuur by die VN en Westerse lande oor rassediskriminasie (wat terloops nie deur Suid-Afrikaners gekonsipieer is nie, dog deur die Britte hier geplant is). Die vorige regering kon eenvoudig nie voortydig toegee aan die eise rakende 'n een-mens-een-stem bedeling nie.
Dr. Verwoerd het 'n aansienlike bydrae gelewer om die Kommunistiese aanslag die hoof te bied. By Justisie is ons dikwels gevra om antwoorde te vind op kritiek uit die buiteland. Dr. Verwoerd het dit vir ons makliker gemaak deur gronde te verskaf vir die argument dat die regering reeds besig was om die swart volke op die pad na onafhanklikheid te plaas. Hierdie argument het meestal indruk gemaak en het vir ons tyd uitgekoop. Dit was veral so nadat Ethiopië en Liberië hul aanklag aangaande onderdrukking in Suid- wes-Afrika by die Wêreldhof in Den Haag laat vaar het as gevolg van die formidabele saak wat ons regspan oor apartheid opgebou het. Daarna het die genoemde lande op 'n tegniese punt staatgemaak, wat ook op niks uitgeloop het nie. Suid-Afrika het uiteindelik geseëvier en hierdie uitspraak van die Wêreldhof wat in 1966 gelewer is, was 'n groot oorwinning vir die beleid van afsonderlike ontwikkeling en vir dr. Verwoerd. Hy het 'n reuse-aandeel gehad in die beplanning van die strategie wat deur die Suid-Afrikaanse regspan gevolg is.
Dit is belangrik om enige staatsman en sy werk in die konteks van sy tyd te beoordeel. Adv. D.E de Villiers, die leier van die regspan in die Suidwes-saak, se boek The Case for South Africa (1970) is insiggewend omdat dit gegrond is op die feite en omstandighede wat destyds bestaan het, en nie op nabetragting soos meer onlangse werke oor "apartheid" in al sy gedaantes nie. Ook die Franse joernalis E Giniewski se boek The Two Faces of Apartheid (1961) is betekenisvol omdat dit deur 'n onafhanklike waarnemer geskryf is min of meer ten tye van die formulering van die beleid van afsonderlike ontwikkeling. Die wêreld het sedert dr. Verwoerd 'n ander era binnegegaan met nuwe ideologieë, nuwe prioriteite, nuwe opvattings, nuwe geleenthede en nuwe uitdagings. Kortweg, alle tersaaklike omstandighede het fundamenteel verander. Ons moet egter nooit ons historiese perspektiewe verloor en sodoende toelaat dat ons beoordeling van dit wat ons voorgangers gedoen het, verwring raak nie.