WOORDE WAT WEEG: Anna M. Louw - Vos (1999)
Anna M. Louw. Vos. Human & Rousseau, 1999. ISBN 0 7981 3941 2.
'n Sentrale passasie in Anna M. Louw se roman Vos is waarskynlik die volgende een:"'n Onsigbare maar gesaghebbende personasie beveel hom om deur 'n ou-ou ongemeubileerde murasie van 'n woning te loop. Huiwerig begin loop hy langs kaal mure waarvan oorblyfsels van witklei toiingrig hang, onder 'n strooidak sonder plafonnering: lewensloos, klankloos. Net die innerlike bevel wat hom die rigting aandui na 'n kleinerige vertrek wat, weet hy, iets soos 'n tronksel is en waar daar 'n naamlose gruwel woon. Sonder om die rede te vra, gehoorsaam hy: stokalleen en gevul met vrees en walging en 'n besondere reuk wat alles oorheers. 'n Grafkelderreuk, het hy van jongsaf geweet, al het hy dit nooit in sy lewe ervaar nie. Maar die reuk, weet hy is afkomstig van daardie klein vertrekkie waarheen hy móét gaan. Die droom voer hom nooit verder nie" (p. 146).
In hierdie roman gaan om dit om die magte van die onbewuste wat losgelaat word en wat die hoofkarakter, Vos se lewe dwingend verander. Die gegewe is oerbekend. Dit gaan om die mens wat uitgelewer is aan die natuur en meer spesifiek, die reën wat uitbly. Vos kry te make met die Boesman, Hans Bokpoot, die reënmaker, wat dan op die voorwaardes van die "bose" net vir sy plaas reën bring in die dorre Noordweste van 1932.
Anna M. Louw speel dus in op die leser se kennis van Eugène Marais se Dwaalstories en "Die dans van die reën". Op 'n briljante manier wanneer die poltergeeste hul wreek op die boerhuis, vind ons natuurlik verwysings na Marais se verhale van die bo-natuurlike. Ook die onderhandeling met die duiwel is so reg uit Faust. Dominee Kossies gryp in om die bose magte stil te kry wat hul wreek op Vos.
Die skryfster plaas Westerse geloof teenoor sogenaamde primitiewe toorkuns en dit is natuurlik nie om dowe neute nie dat Vos uiteindelik 'n soort reisende prediker deur die Hantam en Rôeveld word.
Die vertelling word op 'n konkrete, bykans poëtiese wyse weergegee sodat die leser verdere aanduidings kry dat dit nie hier om 'n metonimiese verhaal gaan nie, maar om die metaforiese vertelling (om Roman Jakobson se klassifikasie te gebruik). 'n Mens vind dan ook etlike verdere sleutels na C.G. Jung se uitsprake oor die kollektiewe onbewuste.
Die aangehaalde passasie van die droom verwys dan eweneens na Jung se bekende droom wanneer hy hom wegdraai van Freud (Man and his symbols) en sy belangrikste bydrae tot die kartering van die menslike psige lewer. Dit is dan breedweg gesien 'n onbewuste wat gelaai is met kollektiewe patrone oftewel argetipes.
Dit is haas al 'n cliché om te verwys na die onversoenbaarhede tussen Westerse en sogenaamde "primitiewe" Afrika- of Boesmankulture. Tog het Jung hom nooit verminderend oor laasgenoemde uitgelaat nie. Vos is dan so gelees 'n simboliese roman en die reis wat ten slotte onderneem word, verwys na die lang tradisie van die peregrinasieroman (Everyman, Odusseus, die wandelende Jood, Orpheus) wat eweneens die individuasieproses van die hoofkarakter weergee.
Diegene wat noual lang sugte sug en dink hierdie roman is net vir die ingewydes in Jungiaanse denke, hoef nie beswaard te raak nie. Die roman is op storievlak so genoeglik en onderhoudend en boers vertel dat 'n mens jou daaraan verstom. Soos in Kroniek van perdepoort, Anna M. Louw se chef de roman, word die simboliese goed staangemaak in die banale en alledaagse.
Soos die toneel met Eva ('n kragtoer in seksuele beskrywing); die seun se absurde voorstel vir sy keusse as strooijonker; die wonderbaarlike beskrywing van die landskap. Ook die predikant is so eg soos ghannabos.
Of Vos ooit aan die magte van die Bose ontkom, is die vraag wat hierdie roman wil beantwoord. En dit sal afhang van die leser se eie spirituele instelling. Die aangehaalde passasie verskaf uiteraard 'n verdere sleutel nes die Faustiaanse verwysing.
Ook die slot, en die wyse waarop 'n lyk as't ware sy manier van dood aan die predikant en dokter verraai, getuig nogmaals van 'n insig in die menslike syn. Die een wat verbrand neem die houding van 'n vuisvegter aan en die verkluimde gaan lê in 'n fetale posisie.
Die toets vir 'n roman wat 'n sterk filosofiese lading dra is dat dit die leser op storievlak steeds moet boei. Hierin slaag Anna M. Louw beslis. Hierdie leser was nog altyd 'n bewonderaar van die skryfster se prosakuns en soos die genoemde Kroniek van perdepoort en Wolftyd, is Vos 'n hoogtepunt in haar oeuvre.