Hierdie vrae is geldig en dit is ook gepas dat 'n historikus derglike vrae oor romans waarin historiese gebeurtenisse beskryf word, ondersoek. Pretorius dui nou-keurig aan waar verskeie onlangse romans afwyk van die aanvaarde historiese feite oor die Anglo-Boereoorlog. Hy wys byvoorbeeld daarop dat sommige gebeurtenisse wat in die romans beskryf word, "foutief" is omdat die datum waarop dit plaasvind nie met historiese bronne klop nie of omdat anachronismes in die beskrywings voorkom soos dat karakters in die fiksieteks mekaar deur Mauserrook aankyk, terwyl Mausers in der waarheid nie rook gemaak het nie. Ander gebeurtenisse of optredes deur historiese figure wat in die fiksietekste voorkom word weer deur Pretorius as "moontlik, maar hoogs uitsonderlik" beskryf.
Pretorius is 'n gevestigde historikus en kan gesaghebbend oor die Anglo-Boere-oorlog skryf. Sy werkswyse om historiese fiksie met die historiese bronne te vergelyk, lewer interessante inligting op en die uiteindelike gevolgtrekking waartoe Pretorius oor die samewerking tussen skrywers, uitgewers en historiei kom, naamlik dat sodaninge samewerking kan lei tot meer geloofwaardige fiksie oor die verlede, is 'n geldige (indien enigsins voor-die-hand-liggende) afleiding. Pretorius bly egter nie by hierdie uitgesproke doelstelling om die waarde van samewerking tussen historiei en fiksieskrywers te bespreek nie: hy maak ook 'n aantal ander uitsprake waaruit sy onderliggende (en soms onuitgesproke) aannames oor historiese fiksie blyk. In hierdie artikel word enkele van die aannames in die Pretorius-artikel as vertrekpunt gebruik vir 'n ondersoek na die aard van historiese fiksie, die aard van geskiedskrywing en die verhouding tussen geskiedskrywing en historiese fiksie.
Pretorius se ondersoek fokus op een aspek van historiese fiksie, naamlik historiese geloofwaadigheid. Sy ondersoek word onderlê deur 'n mening oor wat historiese fiksie behoort te wees. Vir hom is historiese fiksie 'n soort "verlenging" van geskiedskrywing wat as 't ware die verlede verlewendig deur 'n verhaal wat die leser emosioneel kan aangryp en wat 'n geloofwaardige en oortuigende ervaring van die verlede vir die leser bied. Hierdie verwagting van wat historiese fiksie vir Pretorius behoort te wees, blyk byvoorbeld uit sy opmerkings oor Margaret Bakkes se Fado vir n vreemdeling:
Ten einde aan Pretorius se verwagting van historiese fiksie as aangrypende en realistiese uitbeeldings van historiese gebeurtenisse te voldoen, is 'n baie nou oor-eenkoms tussen fiksie en die geskiedenis vir hom vanselfsprekend: "Skrywers van historiese fiksie speel 'n belangrike rol om 'n kreatiewe en realistiese verlede vir hul lesers uit te beeld. Hulle het 'n groot verantwoordelikheid om versigtig met historiese feite om te gaan. Hul navorsing behoort van die hoogste gehalte te wees, trouens nie veel swakker as wat van historiei verwag word nie." (76)
Hoewel hierdie aanname wel vir sommige historiese fiksietekste geldig is, kan historiese fiksie nie slegs tot hierdie soort fiksie beperk word nie. Boonop word hierdeur 'n ongenuanseerde en onproblematiese grens tussen geskiedskrywing en fiksie veronderstel, terwyl hierdie grens veel ingewikkelder is.
Eerstens word Pretorius se uitgesproke doelstelling met sy artikel, om op die waarde van samewerking tussen fiksieskrywers en historiei te wys, ondersoek. Ek is dit grootliks eens met Pretorius se bevindings in hierdie verband, maar vind dit nodig om die spesifieke eis oor historiese korrekteid wat Pretorius stel, binne 'n groter konteks te plaas, naamlik die idee van 'n geloofwaardige "skynwerklikheid" in fiksie (versisimilitude). Sodoende word aangetoon dat die voldoening aan "eksterne faktore" wat die skynwerklikheid van fiksie bepaal, wel 'n bepaalde rol speel, maar nog lank nie genoegsaam is om sommige van die afleidings te maak waartoe Pretorius in sy bespreking van sommige romans kom nie. (In die proses word aangedui dat Pretorius se beskouing oënskynlik deur 'n onuitgesproke ideologiese beskouing onderlê word.)
Pretorius definiëer "historiese fiksie oor die Anglo-Boereoorlog" binne die konteks van sy artikel as enige kortverhaal of roman met die "oorlog as milieu" en met "historiese korrektheid" bedoel hy dat "die skrywer sy of haar verhaal teen 'n histories korrekte agtergrond laat afspeel". 'n Histories-korrekte agtergrond impliseer vir Pretorius drie aspekte dat:
die gebeure in historiese fiksie binne die bepaalde historiese konteks moontlik moet wees omdat dit andersins nie die moeite werd sou wees om 'n "tema uit die geskiedenis" te neem nie.
Hoewel Pretorius ook meld dat afwykings van hierdie eise nie noodwendig lei tot 'n waardeoordeel oor die fiksie nie, is dit duidelik uit die res van sy artikel dat hy tóg meer positief oordeel oor romans wat digby hierdie eise hou (en nie die sin kan sien van fiksie wat nie daarby hou nie) en uitdruklik sy irritasie uitspreek met 'n roman soos Ingrid Winterbaeh se Niggie wat nie daarby hou nie.
Sy slotsom dat samewerking tussen skrywers, uitgewers en historiei waardevol kan wees, geld nie slegs vir historiese fiksie nie, maar in bykans alle fiksie kan samewerking tussen vakkundiges en skrywers in die uitgeeproses sinvol wees en dit kom trouens ook dikwels voor. Wanneer 'n roman byvoorbeeld in 'n hospitaal afspeel, kan 'n medikus gevra word om die roman na te gaan vir die geloofwaardigheid van prosedures, siektes en die hantering van pasiënte. 'n Hofdrama kan deur 'n advokaat nagegaan word vir juistheid ten opsigte van die regsprosesse wat beskryf word. Vir die gewilde TV-komediereeks oor natuuurwetenskaplikes, The Big Bang Theory, is 'n fisikus aangestel om die dele van die dialoog wat oor inhoudelike aspekte van die fisika handel, te skryf en om seker te maak dat al die opmerkings en verwysings na die fisika, juis is (Ulaby). Hierdie soort samewerking tussen vakkundiges en die skeppers van fiksie, kom dus algemeen voor. 'n Goeie teksredigeerder behoort self in die eerste plek oor 'n wye algemene kennis te beskik ten einde "foute" te kan raaksien en behoort ook "feite" na te gaan. Indien 'n roman in Juliemaand in Pretoria afspeel en die hoofkarakters kyk uit 'n hoë gebou na al die pers jakarandabome langs die strate, sal dit steurend vir die leser wees en die vertelling sal aan geloofwaardigheid inboet omdat die leser weet dat jakarandas nie in daardie tyd van die jaar blom nie.
Die soort samewerking waarop Pretorius gesteld is, het dus te doen met die skep van 'n geloofwaardige fiksiewêreld wat as 'n "estetiese illusie" tot stand gebring word. Alhoewel lesers bereid is om hulle agterdog voorlopig op te skort (Coleridge se beroemde "willing suspension of disbelief") wanneer hulle fksie lees, beteken dit nie dat die fiktiewe wêreld wat tot stand kom, sonder meer inkonsekwent kan wees nie. Wat vir Pretorius belangrik is ten opsigte van historiese fiksie, en wat belangrik is vir romans wat teen die agtergrond van byvoorbeeld die effektebeurs of 'n hospitaal of polisiekantoor afspeel, is dat dit sal konformeer met 'n stel van "waarheidsnorme" wat buite die teks staan: die historiese roman sal ooreenkom met die norme van die geskiedenis (soos byvoorbeeld Pretorius se drie norme wat hierbo genoem is), die sake- of hospitaal- of polisieroman met prosedures en agtergrond wat klop met die "werklikheid" van hierdie onderskeie wêrelde.
Fiksie wat streef na die skep van 'n artistieke illusie, poog om 'n nabootsing van 'n "werklike lewe-ervaring" te bied en het dus meestal, volgens Wolf, 'n "quasi-experiential quality" terwyl dit ook dikwels 'n referensiële dimensie bevat (3). Op hierdie maniere word die illusie gewek dat die handelinge in die "werklike wêreld" plaas-gevind het. Die referensiële dimensie van die skep van 'n estetiese illusie staan sentraal in die soort historiese fiksie wat Pretorius voorstaan, maar is natuurlik nie noodsaak-lik vir alle fiksie nie (vergelyk byvoorbeeld fantasie of wetenskapfiksie). Hoe dit ook al sy, die estetiese illusie lei tot die subjektiewe indruk dat die leser die gerepresen-teerde wêreld ervaar.
Om by die leser die illusie te skep dat die gerepresenteerde wêreld "ervaar" word, word onder meer gebruik gemaak van tegnieke wat bydra tot die vestiging van 'n waarheidsillusie (verisimilitude). Verisimilitude word soos volg deur Gerald Prince (103) gedefinieer: