Resensie: In die niks al om, René Bohnen - B L O O T S
in die niks al om (René Bohnen)
Daar is seker 'n verwagting dat 'n digbundel gewoonlik lineêr "gelees" kan word, soos 'n verhaal vanaf bladsy 1 tot (in hierdie geval) bladsy 64. Dan tree jy dalk sistematies verder, na die agterblad toe. Een vraag sou wees: wat maak die inhoudsopgawe in daardie geval dan hier? Gaan jy agterna skelm kom kuier en weer bont peusel aan die verskillende disse?
Uitgewers het al beweer dat die beste reklame-item vir 'n bundel, en ook ander boeke, die agterblad is. Dis waar mense dikwels kyk as hulle dit in 'n winkel optel. Met partykeer 'n foto van die skrywer (soms van onlangs), iets oor die boek, die skrywer as persoon met prestasies en uitsprake oor vorige publikasies. Dit omraam die boek, lei in en nooi uit.
Ander uitgewers glo weer die bestes skryf niks agterop nie. My mees onlangse digbundel van Faber en Faber het wel teks agterop.
Ménse kan die weet hê: dis matesis (Van Wyk Louw: "Groot ode").
Gestel jy gaan van die agterblad af die bundel binne, ongerig, net op die reukspoor van die verse. Die bundel kan soos 'n uitstalling skilderye wees; dit ís mos 'n uitstalling afsonderlike werke. Jy kan dwars loop, stroomop, terugkeer na 'n paneel, drieluik of kol, langer daar talm as elders. Die leespolisie kan jou nie dwing om 'n digbundel reguit te lees nie. Hier het die uitgewer gehelp deur die eerste gedig eers op p 9 te plaas. 'n Gevestigde digter het onlangs 'n voorkeur uitgespreek vir 'n inhoudsopgawe wat agter in die bundel staan. Nie dus konsentrasiekamp-simmetries nie. In die feit van koppelbaarheid, herhaling, die eindelose ordelike desimaling is daar niks wat waarde sein nie. Dit kan vervelig ordelik of 'n bloot 'n deurmekaarspul wees - Van Wyk Louw: "hamerkopnes".
Wat die leser soek is juis nie vervalsing nie:
the unsuspecting must unwrap
Ek begin sommer by p 50 en lees aan die gedig "gouegifstad". Daar is geen hoofletters nie, selfs by eiename soos markstraat, jo'burg, ens. tot by mandela-brug. Kyk jy vlugtig in die bundel rond, is daar wel soms plek- en persoonsname mét bokas: bv. Dachau, Dylan Thomas, Notre Dame, Ebba, Tugela en heelparty ander. As jy vra wat is die effek van die kleinletters op die lees en wees van die vers, is die register moontlikhede groter as die verlede. Dit kan 'n gemompel wees van 'n oorblufte dogter uit Totius, of die geskel van 'n flambojante stewelseun met bongo's in sy kamer by sy ma se huis. Verskeie. Veral lakoniek ken ons in gedigte in Afrikaans. En by cummings. In hierdie gedig is dit vir my 'n stemtoon wat slank en smal, eenkant (en bv. terug in die kar) die dinamiek van die bruisende stad opneem en dit om sy lewe vier. Die essensie daarvan ken.
Daar is 'n bevryding terwyl ou moskees in toringblokke glas gespieël word. Die spreker stap "veilig", maar rasbewus, seker omdat ander dit dalk is, kry die gevoel van die stad met ook sy eggo's van ander plekke wat (geheelskeppend) Afrika genoem word. Daar is egter in hierdie binnestad van Johannesburg blyke van Asië; ook die Midde-Ooste en Europa. Oorlopend min van Suider-Afrika se gewese mynstad buiten ubuntu. Wat boonop hier maar "baster" is. So word romantisering enigsins besweer.
Mens kan die geografiese en sosiologiese "gegewens" uitpluis tot enkelvoudige orde en abstraksie. Historisiteitjies. Maar die gedig is dit juis nié. Die stap- of inspeksietoer is die proses op 'n wintersmiddag (Vrydag) deur die stad en terug na die "camera obscura" van die kar (waar Braamfontein anderkant die Mandelabrug bult). Die kar is verdonkerde ruimte, ook iets wat beelde kan opneem wat op hulle koppe staan.
Die gedig is as gevormde betekenis belangrik, nie uit die konstruksie van "tema" nie, want dan kon mens o.a. afgelei het daar is by die spreker 'n siening van "anderskleurigheid", skuheid maar terselfdertyd bewondering vir die kollektiewe "noble exotic". Dis eerder die taalklanke wat die deurslag gee tot die "bistro-bui" van (gewaagde) volwasse spel en genot: beast en feast (lekker koppelkontras), die sanger Tom Waits se van wat met die verkeerslig se vergeefse bevel "wait" in verband gebring word, dwelms ruil en a whiter shade of pale, klanke en visuele konkoksie. Daar is in die avontuur wel rede om Waits by te haal: hy sing gee my 'n stad met 'n bietjie poison. Die spreker stap bleek, Afrikaans (maar in Lovedaystraat, nie eers 'n Afrikanaam nie), maar veilig.
Op die agterteks van die digter se vorige bundel Spiraal (2000) word beweer dat haar gedigte tekens toon van toekomstige "verruiming na alle kante toe". Kritici het die debuutbundel aangeprys, bv, A.P. Grové vir die (konkreetheid, visualiteit?) in die "herskepping en taalmaking van dit wat voor oë is". Odendaal sien daar reeds uit na die digter se "oopskryf" van "'n eie plek in die Afrikaanse digkuns". Die een resensent praat van "die digteres" of sy haar vroulike plek moet ken; die ander noem die plek as binne "die Afrikaanse digkuns". In altwee gevalle is die skrywergerigtheid en kategorisering opvallend. Skaars asof dit gerig word op kuns; eerder 'n geesteswetenskaplike dissipline. Sulke kritiek is dikwels eerder literêre joernalistiek, en middelpuntsoekend; dikwels dalk die gevolg van ruimtebesparing in die gedrukte media, ook die sintetiese drang wat nie werke in eie reg kan verduur nie, so skrywerloos en konteksloos. "Impudent" sou Pound sulke kale "songs" genoem het.
Mens wonder of Grové sy stelling sou kon verdedig dat dit wat soos hy dit stel "voor oë" is, die enigste bron is vir gedigte. Die gedig "onthoufragment" (p 26) se titel kan daarop dui dat dit op geheue steun; daar is gedigte wat volgens digters uit drome "herskep" word, uit klank (ritme) ontstaan, en talle ander genetiese verklarings. Wat hy bedoel, is dalk dat die konkrete, visuele as soort meermale suksesvol is. Treffend, onmiddellik. Of die gif van die titel "sigbaar" is, is onseker. Johannesburg sou as gifstad beskryf kon word oor die dop of die mynwater wat besoedel, "gif" kan dui op dwelms of morele venyn, op die goue wintersdag.
'n Heerlike intense gedig is "in die weegskaal" (p 20) met sy gevoelvolle slot:
ek haat die man wat ek liefhet
en sy skaduwee
wat in my oornag
haat die lente
en alles wat daarmee
daar dryf 'n fetus in die ruimte
sy ooglede gesluit
teen die suising van planete.
Die liefde, die lente, alles gee af: 'n ambivalente Catullus-haatliefde, want iets bly, die fetus wil nie hoor hoe suis die planete nie, maar dryf self in die ruimte. Oë sluit keer nie die suising, die lente of die liefde en sy donkerte nie. Of die aangetrokkenheid tot die bome en hulle insittendes nie.
(NP van Wyk Louw, Versamelde poësie).
As mens ietwat verskralend een drang in die bundel wou isoleer, is dit moontlik 'n reis uit die geordende, weg van die wiskundige weet, "in die niks al om". Maar al is daar aanwysers na 'n Boeddhistiese syn, bv. "Nan Hua Bronkhorstspruit", waar 'n huilboerboon ook staan, is daar ook veel persoonliker merkers; die rymteskip, die sjamaan: vers as verblyf, as kunsmaking en oerrituele. Die herhaling soos 'n inkantasie van "in die sanatoriumtuin", naas om.
Andersyds is daar die afgryse wat 'n Dachau wek, die kliniese bedreiging, wat die fetus kan vernietig en die spiraal kan breek. Die tempel was al teiken van geweld.
Lesers van die bundel met sy mooi babertjie-omslag word vry gestel om te stap en te dryf, heen en weer, en die klanke te proe, die strofes deur te luister en te merk hoe daar gehele kom, tydelik daar is, en weer eteries raak. Te hoor wie is almal aan die woord (of prewel), en met wie daar gedink of gepraat word. Ek sien en geniet verbande met die debuutbundel spoorsny (2000), waarin die digter in my kopie geskryf het "diep pad in is die pad uit". Die laaste gedig in die bundel is "ligspirale".
Selfs met baie tegniese tug is in die niks al om 'n bundel wat oop-oop loop en afgrond ken maar dit te bowe kom soos min dinge so goed soos die kuns dit regkry.
aardling, ons leef al dieper in ons verse in.
(In die jare sestig sou ons ook geskryf het:
Die tweede bundel van René Bohnen omvat die verskillende gedaantes van geestelikheid; sien dit fyn en vroulik, sonder oordeel, selfs in die stad se roesemoes raak. Gedig na gedig beitel die gelaatstrekke van die ootmoed uit die visuele werklikheid, span 'n brug na die geloof en die mens se omgang met die ewige. Die sjamaan en die boeddhis speel hulle vername rolle ... Uiteindelik is glo en begryp ook wiskunde van skryf. ).