5-Boekminute met Naòmi Morgan | SARIE
Ek het op skool Frans geleer (aan die Oranje Meisieskool, Bloemfontein) omdat ek dit as ekstra vak kon neem. Ek wou 'n kodetaal praat, enige taal eintlik, en het aanvanklik nie spesifiek Frans gekies nie. Ek ken 'n paar ander tale ook (Italiaans, Nederlands), maar Frans het later my eksklusiewe liefde geword.
Oskar is 'n klassieke werk, dis in 38 tale vertaal (wat nou Afrikaans insluit), dit het dieselfde status as die Klein Prinsie, wat meer as een keer in Afrikaans vertaal is. Dis ook baie roerend en ek wou dit graag met ander deel. Afrikaanssprekendes wat in 'n dorp soos Bloemfontein Frans doseer, lei nogal 'n eensame lewe: jy kan nie vir iemand jou gunsteling-boek gee om te lees nie, behalwe as jy dit vertaal. Baie mense het intussen Oskar se verhaal in Afrikaans gelees, en dis heerlik wanneer mense my vertel wat hulle daarvan dink en hoe hulle kan identifiseer met wat met hom gebeur.
Literêre vertaling is moeilik, al lyk die teks betreklik maklik, want jy moet die musiek van die oorspronklike woordkeuse en -orde transponeer na 'n ander toonaard. Oskar is 'n 10-jarige seuntjie en moet praat soos een, maar terselfdertyd speel hy onder leiding van Ouma Rosa dat hy elke dag 10 jaar ouer word en sy taal pas daarby aan. Ouma Rosa is 'n ou dame wat haarself voordoen as 'n eks-stoeier, om Oskar te laat lag en hom te help om, soos Dylan Thomas gesê het, vegtend die donker nag van die dood in te gaan. Hierdie twee karakters het dus verskillende registers wat die vertaler subtiel moet probeer weergee. Dan is daar die kreatiewe aspek van naamskepping: byna al die karakters in die boek het byname, en die vertaler moet 'n ekwivalent vind wat na aan die oorspronklike is, maar ook inpas by die (Suid-)Afrikaanse konteks.
Ek het eers die novelle vertaal, maar was nie seker of ek 'n uitgewer sou kry nie (daar is blykbaar nie 'n mark vir Afrikaanse vertalings nie). Daar het soveel werk in die novelle gegaan dat ek besluit het om die drama-weergawe te vertaal (die twee is naby aan mekaar, die novelle is vir die verhoog aangepas deur die skrywer, Eric-Emmanuel Schmitt, wat ook 'n dramaturg is). Ek het 'n afspraak met Sandra Prinsloo gemaak en die teks aan haar voorgelê; daar was geen twyfel by my dat sy die enigste aktrise in Suid-Afrika was wat die rol kon speel nie. Gedurende die repetisies het ons nog 'n paar veranderings gemaak (Oskar se Walkman het 'n iPod geword, en die legende van die 12 dae het 'n Weskus-legende geword nadat Nick Taylor vir Sandra 'n soortgelyke storie vertel het).
Vertaalkuns is bevredigend omdat jy 'n teks wat in 'n sekere taal geskryf is en diep wortels in 'n spesifieke kultuur het, na 'n totaal onverwante taal en kultuur oordra en tog het dit dieselfde effek op die leser.
Vir my, sy uiteindelike aanvaarding van die dood. Wanneer ons Oskar se laaste brief lees, bevat dit die wysheid van 'n baie ou man, maar die woorde is dié van 'n 10-jarige seuntjie. Op die verhoog is daardie toneel des te meer roerend, want die woorde van 'n sterwende seuntjie kom uit die mond en liggaam van 'n volwasse vrou.
Om mee te begin, 'n ander verhaal van Schmitt, Monsieur Ibrahim et les fleurs du Coran (Meneer Ibrahim en die blomme van die Koran), dramas van Yasmina Reza, 'n roman van die Russies-gebore Goncourt-pryswenner André Makine . . . Die lys is lank, maar die vraag is eintlik of daar lesers sal wees. Hoewel dit waar is dat 'n mens soveel male man is as wat jy tale kan, is die gevolg wat vertaling betref dat Afrikaanse lesers ook die Engelse vertalings van dieselfde Franse werke kan lees. Die Groot Vraag is myns insiens nie wat ek nog wil vertaal nie, maar of Afrikaanse lesers belangstel in Afrikaanse vertalings. Daar verskyn so min vertalings uit Europese tale in Afrikaans dat ons eintlik nie meer 'n vertaaltradisie het nie.