Kruger se Hollanders – Afrikanergeskiedenis
deur Dirk Marais
Kruger se Hollanders was ’n groot groep Nederlandse immigrante wat veral sedert die stigting van die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR) daarheen gekom het en ’n beduidende bydrae tot die staatkundige en kulturele ontwikkeling van die land gelewer het.
Voorloop in Nederland
In die winter van 1880–1881 kom daar ’n skielike belangstelling toe die nuus in Nederland te hore kom van die Boere wat die Britse anneksasie van 1877 met die wapen ongedaan wil maak. Die openbare mening “herontdek” as’t ware die bestaan van die blanke, “stamverwante” Boere, en hulle word vuur en vlam bygestaan. Hierdie Boereliefde was eintlik ’n uiting van die opkomende Nederlandse nasionalisme. Nederland was voor hierdie stadium op ’n knelpunt, vuisvoos en sonder nasionale selfvertroue in ’n tyd waarin baie – en veral die liberale elite – gemeen het dat Nederland hom as “een oude, sceptische natie toonde die alles al had meegemaakt en nu zonder doel of ideaal uitgeblust ronddobberde.” Op ’n ersatz wyse kon die Nederlanders met hul “bloedverwante” identifiseer; as sodanig ’n lewende bewys dat daar nog volop lewenskrag in steek. Die Nederlandse nasionalisme kry, tesame met die destydse modernisering en herlewing van die samelewing, ’n hupstootjie deur die Transvaalse vryheidstrewe. Die Boere as stamverwante veg, in die Nederlandse oë altans, nie slegs vir hulself nie; die Boere wou hul eie onafhanklikheid en erkenning en eerbiediging van die volkereg weer geniet – iets wat Nederland self begeer het. Nederland is beskou as ’n klein, swak staatjie met ’n prakties onverdedigbare territorium sowel binne as buite Europa. En die volkereg sou klein state immers beskerming teen die magspolitiek van die groot moondhede kon bied. Wen die Boere die oorlog teen die Britte, kon ’n presedent geskep word vir ander state. Die Nederlandse entoesiasme vir die Boere moet daarom gesien word as ’n uiting van die bevordering van Nederlandse belangegerigte nasionalisme. Die Boereoorlog was ook ’n puntjie wat die versuilde (op politieke, kerklike en maatskaplike terrein) en verdeelde Nederland kon verenig. Terselfdertyd was daar ook ’n imperialistiese houding: daar was sprake van ’n “nationalistisch expansiestreven”, waar vele Nederlanders gedroom het van die Zuid-Afrikaanse Republiek wat tot ’n Nieuw Nederland getransformeer sou word.
Maar, Engeland word egter ook as ’n gerusstellende afskrikmiddel teen die moontlike Duitse en Franse magte in die rigting van die Noordsee beskou. Die Engelse vlootmag kon wel ook soos die Swaard van Damokles bokant die handelsroete tussen Nederland en Nederlands-Indië hang, en sodoende druk uitoefen op Den Haag om ’n Londense beleid deur te voer wat Nederland nie welgeval nie. Die Boere se opstand was daarmee ook ’n waarskuwing aan Londen om in sy spoor te trap, wat die betrekkinge tussen Nederland en Engeland kon versuur. Daarmee het die Nederlandse regering ’n hoofsaaklik passiewe houding ingeneem.
Met die Vrede van Vereeniging, wat op 31 Mei 1902 onderteken word, verdwyn die Nederlandse belangstelling in Suid-Afrika soos mis voor die son.
Ná 1902 het die negentiende-eeuse Boereliefde die Nederlandse aandag met betrekking tot Suid-Afrika effens gekleur. Hoewel dit minder dikwels tot uiting gekom het by die Katolieke en sosialistiese hoek as by die liberale en Protestants-Christelike kringe, het die Boereliefde tog oor die versuilingsgrens heen gevloei. So word Paul Kruger na sy afsterwe in 1904 ook deur Het Volk as held vereer, nie omdat hy – soos De Standaard sou sê – “de eere van den Nederlandschen naam [heeft] doen herleven,” maar omdat hy ’n onvermoeibare stryder teen die oprukkende internasionale kapitalisme was. Die Nederlandse pers sou ook dekades later uit een mond in die konflik tussen die Natte en die Sappe die kant van Hertzog kies, wat die “Hollandse element” aan die mag sou bring om die “eens Engeland’s voogdij af te werpen”, wat minder selfsugtig gerig was as in die jare 1880 en 1890.
Immigrante na Suid-Afrika
Sedert die Groot Trek het Nederlandse immigrante die administratiewe werk vir die onontwikkelde pioniersgemeenskap in die binneland gedoen. In die tyd van pres. TF Burgers en veral na pres. Paul Kruger se besoek in 1884 aan Nederland het aansienlike getalle en meesal goed opgeleide Nederlandse amptenare, onderwysers en tegnici (veral vir die Nederlands-Suid-Afrikaanse Spoorwegmaatskappy, die NZASM) na die ZAR gestroom en hul talente toegewy aan die stigting en ontwikkeling van die land. Hulle is beskou as politieke bondgenote wat maklik in die Boeregemeenskap opgeneem sal word. Op die vooraand van die Tweede Vryheidsoorlog was een uit elke ses staatsamptenare en een uit elke drie onderwysers in die ZAR Hollanders. In 1899 het NZASM 3 162 personeellede in diens gehad, waarvan 1 777 Nederlanders. Die leiding wat die Nederlanders op verskeie terreine in die 19de eeu tot die middel van die 20ste eeu gelewer het, het afgeneem soos die Afrikanervolk self ontwikkel het. Tydens die Tweede Vryheidsoorlog het hierdie groep mense die Hollanderkorps gevorm en aan Boerekant saamgeveg. Na die oorlog en die val van die ZAR het hulle bygedra tot die heropbou van die land. Deur die CNO-skole wou die onderwysers Nederlands bevorder en verengelsing teenwerk. Veral in die sosiale lewe van die groter stede en dorpe het hulle ’n kenmerkende bydrae gelewer.
Sonder hierdie immigrante sou die ZAR (en ook die Republiek van die Oranje Vrystaat) nie ’n eie staatsdiens kon voer nie. Nogtans was Kruger se politieke teenstanders nie altyd ingenome met die Hollanders nie. By die ou Boerebevolking was daar heelwat verset teen en ’n bietjie jaloesie op die Hollanders wat die hoë poste in die staatsdiens beklee het. Daar is gesê dat “die Hollanders neem die brood uit die mond van die seuns van die land”. Die meeste van hierdie immigrante het mettertyd deel van die Afrikanergemeenskap geword en hul nasate speel ’n beduidende rol in die ontwikkeling van Suid-Afrika.
Kultuurverskille wat haakplekke tussen die Hollandse en Boere kon laat ontstaan, is:
Die taal wat reeds ver afgewyk het en vervreemdend ingewerk het.
Wat die godsdiens- en nugtere realiteitsin betref, het die Hollander en Boer na aan mekaar gebly; in sosiale geaardheid en vorme het hulle verskil:
“Die Afrikaner het sagter en teenoor die vreemde geslotener geword; die Hollander, van nature bot en onbevange, was harder en uitgesprokener.” (Die Kruger-Hollanders sou egter die teendeel te siene kry.)
“Die botheid en uitgesprokenheid van die Hollander, gepaard met die grotere kennis, gevatheid en selfbewustheid (selfingenomenheid) van die Europese stedeling, soms ook nie sonder ’n element van aggressiewe beterweterigheid nie, gesteld teenoor die eenvoudige Afrikaanse plattelander, het die Afrikaner dikwels afgestoot van die Hollander en die Hollander ‘parmantig’ of ‘wys’ (-astrant, skerp) laat noem.”
Reeds voorheen het President Burgers ook gestrewe, in meer as een opsig die prototipe van Paul Kruger, om ’n nouere aansluiting met Holland en die werf van besondere hulpkragte daar te volvoer. Burgers het egter misluk, veral wat sy godsdienstige liberalisme betref in ’n “neutrale” onderwyswet, wat die hele ortodoksie op hul agterpote in verset gebring het. Predikante, o.a. ds. F Lion Cachet, vereenselwig hulle met die aksie, téén Burgers en sy Hollandse helpers. Saam met Burgers word sy Hollanders beveg en sleggemaak. Maar Burgers se keuse van Hollanders was nie altyd wys nie: sy staatsekretaris, ds. NJ Swart, het hom verraai en sy persoonlike sekretaris, Th. M Tromp, het ’n boek van herinneringe geskryf waarin hy die Boere op die lasterlikste wyse swartsmeer. Burgers het Transvaal aan die Hollanders baie geïdealiseer voorgestel, wat, deur ontnugtering, by die Hollanders sterk gevoelens van teleurstelling en selfs verbittering gewek het. Die Hollanders het dit ook van hulle laat hoor. Op sy beurt was die Boere dikwels teleurgesteld in die Hollanders, wat deur karakter of opleiding minder geskik was vir hul doel. Soos elders in die wêreld, voor en na Burgers, was die Hollanders ook nie altyd sedelik of maatskaplik van de bovenste plank nie.
Prof. JW Pont, voorsitter van die Nederlands Zuid-Afrikaansche Vereeniging sedert 1911 tot 1936, beskou die Afrikaner oor die algemeen as oppervlakkig en materialisties, maar hulle steek altyd nog gunstig by die Nederlanders af wat Pont in Suid-Afrika ontmoet het. Afrikaners is deur Pont beskou as “innerlijk zeker beschaafder dan de doorsnee Nederlander”. En selfs die “Engelsch schuim” lyk veel beter as Pont se eie landgenote: “Engelsen hadden tenminste goede manieren, iets wat hij (Pont) van Nederlanders niet kon zeggen.” Oor die Nederlandse onderwysers het Pont geen goeie woord gehad nie.
Engelse Nederlanders: “fanatiek anti-Afrikaans”
Anasionale Nederlanders: “gewetenloze geldwolven”
Nederlandse Nederlanders: “bekrompen en jingoïstisch, denken dat Nederland in Zuid-Afrika ligt en niet aan de Noordzee”
Hollandse Nederlanders: “hebben weliswaar enig stamgevoel, maar nemen een bevoogdende houding aan tegenover het Afrikanerdom”
Afrikaanse Nederlanders: “erkennen die onvermijdelijke teloorgang van het Nederlands element in Zuid-Afrika en scharen zich geheel aan de zijde van het Afrikaner nationalisme”
Pont het hom by laasgenoemde kategorie geskaar. Hy merk egter op dat die meeste “benepen” Nederlandse immigrante hom hiermee teengaan. Pretoria, waar betreklik veel immigrante was, beskou hy as ’n “kleinsteedsch dorp” en ’n ‘niet zeer aangename plaats” juis vanweë die Nederlandse element daar. Pont het ook geen goeie woord oor die Nederlandse Vereniging in Pretoria nie, juis omdat hulle nie openlik met die Afrikanernasionalisme gesimpatiseer het nie. Die voorsitter van die Nederlandse Vereniging was trouens ook HC Jorissen, ’n persoonlike vriend van Jan Smuts, wat in Pont se oë reeds ’n bedenklike saak was.
Begemann, ds. Adriaan J: predikant van die NH kerk, bibliotekaris
Bok, Willem E: amptenaar, joernalis, staatsekretaris, veg in die Eerste Vryheidsoorlog, Boksburg is na hom vernoem
Bot, A.K: onderwyser
Bührmann, Hendrik T: Transvaalse pionier
Coster, dr. Herman J: regsgeleerde, staatsprokureur, offisier in die Hollanderkorps
Cor Delfos: baanbreker in die yster- en staalnywerheid in Suid-Afrika, eerste hoogoond in die land deur hom in Pretoria opgerig, een van die stigters van Yskor
Goddefroy, ds. Marius J: predikant NH kerk, groot rol op kerklike, kulturele en onderwysgebied, Boere-offisier
Hiemstra, Sybren W: onderwyser, skoolhoof
Jorissen, dr. Eduard JP: staatsprokureur, regter, skrywer
Kleijn, Frederik WH: regter, staatsekretaris
Kloppers, Philippus J: onderwyser
Lingbeek, dr. Goswyn WS: geneesheer
Mansvelt, prof. N: onderwyser, superintendent van onderwys, kultuurleier, dosent in moderne tale Universiteit van Stellenbosch, medestigter Zuid-Afrikaansche Taalbond, werf onderwysers vir die ZAR in Nederland
Middelberg, Gerrit AA: spoorweg-ingenieur, mededirekteur van die NZASM
Moerdijk, Gerard LP: argitek, seun van Jan Moerdijk
Moerdijk, Jan L: onderwyser, inspekteur van onderwys, dosent Pretoria Normaalkollege
Oerder, Frans D: kom werk vir die NZASM, word portretskilder, kunsonderwyser
Oost, Harm: onderwyser, joernalis, redakteur Ons Vaderland, politikus, sekretaris van genl. CR de Wet tydens Rebellie, stigter Tweede Afrikaanse Taalbeweging
Op ’t Hof, Adrianus: onderwyser
Proes, Bernard CE: staatsprokureur
Reinink, dr. HT: onderwyser, hoof Staatsgimnasium, later professor in klassieke tale
Rissik, dr. Gerrit H: geneesheer
Rissik, Johan FB: landmeter-generaal, eerste administrateur van Transvaal, minister tussen 1907 en 1910
Rompel, Frederik JL: joernalis, skrywer, oorlogskorrespondent, grondlegger van die moderne Afrikaanse joernalistiek
Roorda-Smit, dr. Jelle A: onderwyser, geoloog, bekende wetenskaplike
Steen, Leendert L: onderwyser, later artillerie-instrukteur, na Tweede Vryheidsoorlog boekhandelaar in Pretoria
van Gorkom, Wilhelm J: eerste superintendent van onderwys
van Kretschmar van Veen, JA: spoorweg-ingenieur, later bestuurder NZASM
van Warmelo, ds. Nicolaas J: predikant van die NH kerk, vader van die skryfster Johanna Brandt
Wagner, FW: onderwyser, hoof Staatsmodelskool en Normaalkollege
Klaas van Rijsse Argitek en staatsamptenaar