NB Publishers | Book Details | Marike se laaste dans
Marike se laaste dans | General Fiction
Winner of the Jan Rabie Rapport Prize for a debut or early work 2011
The main character and narrator, Maud, has had a very active imagination ever since she was a child.
One day Marike de Klerk, former first lady of South Africa, appears to Maud at an intersection, and this is the start of a brief but magical friendship.
It seems that seven years after Marike has been murdered she is still in the Waiting Room, and there is a matter she needs to address before she can move on. Interwoven with her meetings with Marike, Maud tells about her real life: motherhood, her relationships and loves.
Moenie dat die kinderlike ­eenvoud van die band­illustrasie, die Arthur Murray-verwagtinge wat die titel kan skep, of die feit dat Marike de Klerk, voormalige presidentsvrou, een van die hoofkarakters is jou flous nie.
Deborah Steinmair se debuutroman, Marike se laaste dans, is ’n onvoorspelbare, selfs ­onthutsende, verbeeldingsvlug met ’n vlymskerp snykant. Reeds teen die derde hoofstuk het al my vooropgestelde idees soos mis in die stadskom begin verdwyn. Selfs lesers wat min in die eerste mevrou De Klerk belang gestel het, ­behoort Steinmair se doel­bewuste fiksio­nalisering van dié historiese ­figuur intri­gerend te vind.
Die ek-verteller in die roman is Maud Grobler, geseën ­(gestraf?) met ’n besonder ­vrug­bare verbeelding en “die ­gewoonte om alles te verwoord, uit te pluis en te kommunikeer”. Op ’nwindverwaaide dag in 2008 sien Maud vir ­Marike by die verkeerslig naby haar woonstel staan.
Maud trek met skreeuende bande van die pad af en bied ­Marike ’n geleentheid aan. Met haar voete in skitterwit seilskoene, ’n kenmerkende frons teen die laatmiddagson en ’n ­giftig ­gekleurde sigaretjie in die hand begeef sy haar gewillig op ’n reis waartydens Maud om die beurt die rol van taxibestuurder, sielkundige, klankbord en begeleier speel.
Teenoor Maud beken Marike haar spesmaas dat hunkering, hartseer en ’n gevoel van ongedane sake haar gelanseer het. Haar dringendste wens is om haar moordenaar,Luyanda Mboniswa, in die tronk te besoek en hóm om vergifnis te vra!
Die roman bestaan uit 50 kort hoofstukke waarin Maud en Marike se wedervaringe in die hede op byna reëlmatige wyse met Maud se herinne­ringe aan en drome oor die ­verlede ­afgewissel word.
Mettertyd ­besef Maud dat ook sý ankerloos ­dobber tussen minnaars, ­moederskap en betrekkings: “Ek slaap deur die dae, met oop oë. Lig en sonder my kinders ­verhuis ek gedurig, word af­gedank maar kry nie ’n vastrapplek in die Moederstad nie. Mense op wie ek verlief raak, kies gereeld iemand anders”.
Aan die hand van haar (psigiese) ontmoetings en droom­gesprekke met Marike kry Maud die geleentheid om onder die oppervlak van haar bewussyn in te kyk en die “versteende fossiele” wat daar skuil­hou met ’n innerlike oog te takseer: Daar is ­byvoorbeeld haar neef, ’n hakkelendebleeksiel in die buite­kamer, wat haar as vierjarige gemolesteer het; haar eksman, die flink Oostenryker, wat haar hart soos ’n vinknes verinneweer het; die sexy skrywer wat haar huis én hart gedeel het; en Senor Centurion de Aquino, ’n hartstog­telike Suid-Amerikaner, wat sy in die laat negentigs in ’n fabriek in Brits ontmoet het en met wie sy ’n paar jaar lank ’n trans­kontinentale (en tantriese) ­verhouding aangeknoop het.
Die naam-epiteta wat telkens gebruik word – “die mediese ­student”, “die verkeerdeveer-skrywer”, “die melankoliese Suid-Amerikaner” – herinner sterk aan die naamgewing in Etienne Leroux se 18-44.
Marike wys egter vir Maud dat sy, anders as mnr. Y in ­Leroux se roman, nie haar ­waarde “as versoener, as windmakerige aap van God” durf oorskat nie: “Besef jy is nie die ­middelpunt van die heelal nie. Gee ’n kniebuiging in die rigting van die toeval. Ontspan die ­boude.” Diebevrydendste lesse wat sy vir Maud leer, is dat daar nié altyd antwoorde is nie, dat ’n mens al hoe minder weet en dat beheer grootliks ’n illusie is.
Dit is egter nie net Marike wat as gids vir Maud optree nie, ook Maud bewys deur haar vertelling ’n groot guns aan Marike: Sy ontruk haar naam aan die ­ver­getelheid (Maud se dogter het byvoorbeeld geen benul wie ­Marike de Klerk was nie); gee haar die geleentheid om te ­improvi­seer en die chaos te ­omarm; sorg dat sy ’n nuwe woordeskat (!) en ’n paar uit­dagende hip-hop-passies aanleer en verhoed in die proses dat sy as ’n reliek uit ’n verbygegane era ’n “belaglike, futiele, ­ver­nederende dood” ­gesterf het.
Marike se laaste dans is nie ­bedoel vir lesers wat hul ­verbeeldingloos teen feite blindstaar nie. Dié lesers mag die droom óp droom óp droom in die roman te esoteries vind, en dalk ook swaar sluk aan die goue ­appeltjie wat in die slothoofstuk so ­gerieflik in Maud se hand val.
Dit sal jammer wees, want in die proses gaan sovéél hulle ­verby­gaan. Daar is inderdaad heelwat in Steinmair se ­sonder­linge ­debuut om oor ­opgewonde te raak. Die pynlike eerlikheid waarmee inter­persoonlike ­ver­hou­dings blootgelê word, word bedrewe deur ­aweregse humor gebalanseer.
Steinmair het ook ’n besondere slag met woorde – op­merkings soos “dis nie een­voudig om ’n lyf af te skud nie”, ­“depressie bloei die kleur uit dinge” en “ek het hom so ­dankbaar lief, ek het hom ­liewer as ’n stortkop, liewer as ’n ­swembadfilter, so lief soos die see” kan ’n mens nie on­­op­geteken laat ­verbygaan nie.
Anders as onlangse prosa­debute wat opslae gemaak het vanweë die verhaalgegewens daarin, beïndruk Steinmair ook (en veral) met die wyse waarop sy haar stof verwoord. Ek het ’n vermoede dat ons nog baie van dié belowende stem gaan hoor.
HUMAN & ROUSSEAU, KAAPSTAD. (SAGTEBAND, 157 BLADSYE.)
Thys Human is professor in ­Afrikaans aan die Universiteit van Johannesburg.
2010/08/04 12:00:00 AM
Met die eerste lees van Deborah Steinmair se roman het die titel my onwillekeurig laat dink aan Wayne Koestenbaum se Jackie Under My Skin – Interpreting An Icon (1995). Anders as in die geval van Jackie O word Marike de Klerk eintlik maar net onthou as die aanhangsel, die vrou, van FW de Klerk, die een met die koloniale wit helm by Mandela se inhuldiging, die eertydse presidentsvrou wat op tragiese wyse gesterf het en wie se begrafnis deur die groot ikoon van die Suid-Afrikaanse politiek Winnie M bygewoon is.
En hier wek Steinmair vir Marike de Klerk weer tot lewe in hierdie magies-realistiese teks; Marike de Klerk, wat “ingekoop [het] in die ideaal wat aan ons almal voorgehou is, van die raakvattervrou as helpmaat, klankbord, en voetstoel van haar man; as tuisteskepper en woekeraar vir liefdadigheid. Tegelyk elegante modepop, grasieuse gasvrou en klein patroon – rustelose intellek of te not” (10).
Die roman word aangebied as ’n droom, maar wat dit nog interessanter maak, is die feit dat ons selfs in sekere gedeeltes te make kry met ’n droom binne die droom. Die karakter Marike de Klerk is dan selfs daartoe in staat om hierdie drome binne te dring. Vergelyk byvoorbeeld die begin van hoofstuk 44:
Dae lank bly Marike weg.
Dan besoek sy my in ’n droom.
Ek is besig om te droom van ’n trop flaminke op ’n groen waterplaat, toe die prentjie skielik oplos in flikkerende sneeu, soos ’n slegte TV-kanaal (136).
Die verteller, Maud Grobler, sien Marike eendag soos “Brel se bedremmelde Frieda” (15) langs die pad staan en bied haar ’n rygeleentheid aan. Marike blyk ingelig te wees oor wie die verteller is, want sy noem dat sy “LitNet en Die Burger” lees en dus kennis dra van Maud. Dit is gepas dat juis hulle twee by mekaar uitkom, want Maud noem dat sy nuuskierig is oor mense (53) en werklik in hul belangstel.
Tereg, egter, waarsku die die outeur voorin:
Die karakters in hierdie boek is fiktief en historiese figure is gefiksionaliseer. As jy reken jy herken jouself in hierdie roman, doen jy jouself ’n onguns aan.
Heelwat figure uit die Suid-Afrikaanse literêre wêreld gaan hulself hier herken. Dit wissel van die skrywerfiguur met wie die verteller haar lewe deel tot literatuurwetenskaplikes en kritici. Die storie speel ook in bekende ruimtes en herkenbare plekke af, maar tussendeur word die magiese element ingeweef van Marike de Klerk wat kan vlieg en haarself kan verplaas. Sy neem ook vir Maud Grobler saam na die Wagkamer om te sien hoe sommige mense vasgevang is tussen die aardse en die bo-aardse sfere – een van die skreeusnaaksste tonele in die boek. Nie verniet word hier na The Matrix verwys nie, want die karakters bevind hulle in so ’n illusionêre ruimte. Figure wat hier teëgekom word, sluit in Brenda Fassie, lady Di en Johannes Kerkorrel (87).
Die speletjie van fiksie en niefiksie word verder geaktiveer deur die aangehaalde koerantberig wat ’n onderhoud van ene Trudie Myburgh met Marike de Klerk bevat. Sewe jaar na haar dood is Marike de Klerk nog net bekend aan ’n ouer generasie, en Maud se dogter verteenwoordig die jonger generasie wat wel weet van “Mister Mandela” (66), maar geen kennis dra van FW of Marike de Klerk nie.
Die storielyne wat vervleg word, sluit nie net herinneringe van Maud aan haar kinderjare en haar minnaars in nie, maar daar is ook haar interaksie met haar bekkige kinders, haar lewe saam met die temperamentele Skrywer, asook haar interaksie met oorlede Marike de Klerk en dié se poging om kontak te maak met haar moordenaar, Luyanda Mboniswa. Laasgenoemde aspek van die roman vind ek onbevredigend, want dit word nie na behore ontgin nie.
Vir my bly die verkwiklikste karakter in hierdie knap roman die Skrywer. Sy word uitgebeeld as ’n robuuste, growwe vrou met ’n skerp intellek en iemand wat gou moeg raak vir vervelige geselskap. Sy is ook besonder anti-man en met haar skerp tong “ontman en vergat” (114) sy Maud se Latynse minnaar. Vanweë die Skrywer se onrustige aard moet Maud en haar kinders gedurig trek, en wanneer die woelgees te veel drink en te depressief vasgevang word in haar omstandighede, moet almal vlug voor haar skerp tong. Maud verwys selfs na hulle twee as Vladimir en Estragon (90). Die Skrywer is ook die karakter wat hou van dans en die dansmotief kom deurgaans voor. Nie net dans Maud en die Skrywer wanneer hulle mekaar leer ken op die AWB-plaas nie, maar Maud se oudste dogter het Suid-Afrikaanse kleure in hip-hop (61). Selfs Marike neem deel aan die dansery in die sitkamer.
Aan die einde vertolk Marike ook die rol van die goeie feemoeder in die lewe van Maud en bring sy nie net vir haar soos ’n wafferse Herakles die appel uit die tuin van Koos Bekker nie, maar dis ook deur haar toedoen dat die werklose joernalis en redigeerder Maud Grobler weer ’n werk aangebied word deur die einste Koos Bekker (157).
Getrou aan ons postmoderne tyd word regte mense uit die dood gewek en omvorm tot geskryfdes en word ’n slim spel gespeel met waar en onwaar, fiksie en niefiksie, realiteit en die magiese – al is dit (net) ’n droom. Steinmair lewer ook ’n bydrae tot vroueskrywing in Afrikaans met haar verkenning van die vrou se lewenswêreld, die taal, die belewing van die erotiek en die probleme waarmee ongetroude of geskeide moeders gekonfronteer word. Die boek lewer ook kommentaar op seksuele ontwaking en seksuele teistering, soos in die geval van Maud wat deur haar familielid gemolesteer is as jong kind, terwyl die Skrywer se pa in Parow haar voor sy jong mansvriende verneder het.
Met hierdie klein roman bevestig Deborah Steinmair haar skrywerstalent, en ’n mens sien uit na nog meer.