Go tloga mathomong a ngwaga wa 2000, Kgoro ya Merero ya Meetse le tša Dikgwa (DWAF) e be e nyakišiša kgonego ya go fa meetse a tekanyo ya theo mphiwafela go bašomiši bao ba tlhokago. Tšhimollo ye e thekgwa ke mmušo kamoka gomme MoPresidente wa Naga o begile ka kgwedi ya Setemere 2000 gore mmušo o ikemišeditše go fa ditirelo tša theo mphiwafela. Ka Fepereware 2001 Letona la Merero ya Meetse le tša Dikgwa le begile gore mmušo o phethile go fa kabo ya theo ya dilitere tše 6000 tša meetse ao a bolokegilego ka kgwedi go malapa ao a itlhokelago mphiwafela. Tšhimollo ye e thekgwa ke bontši bja Bakhanselara ba bommasepala ba ba mpšha bao ba hlomilwego mafelelong a ngwaga.
Pono ya bosetšhaba ya go kaonafatša go kgona go humana meetse ao a lekanego go bahloki e bohlokwa. Empa, mmušogae o tla rwala maikarabelo a magolo a go fa batlhoki meetse a theo mphiwafela. Bommasepala ba swanetse go kwešiša gore molaotshepetšo wa meetse a theo mphiwafela o bolela ka eng le go loga maano gabotse go o diragatša. Mmušo wa bosetšhaba le wa profense o tlhoka go thekga tšhimollo ye. DWAF le dikgoro tše dingwe ga bjale di hloma dipeakanyo tsa thekgo tšeo di hlalošitšwego ka tokomaneng ye.
DWAF e lokišitše tokomane ye go fa bommasepala tshedimošo ya pele bjalo ka karolo ya lenaneo leo le tšwelago pele la meetse a theo mphiwafela, leo le tla sepelago mmogo le SALGA, DPLG le tša Ditšhelete tša Bosetšhaba.
tshepedišo ya go thekga bommasepala dintlha tša mlaotshepetšo tša theo tšeo di bolewago ka molaotshepetšong wa meetse a theo a mphiwafela dintlha tša tiragatšo tše bohlokwa tša bolaodi bja gae kgatelopele yeo e šišintšwego.
Dintlha di fiwa bjalo ka dipotšišo tše bohlokwa tšeo mmušogae o tla swanelago go di akanya ge di efa kabo ya meetse a theo go bahloki.
Dintlha tša maano a bosetšhaba ka meetse a theo a mphiwafela di gare di a hlongwa tekanyong ya bosetšhaba. 'Sepane sa Mošomo sa Maano a Meetse a Theo a Mphiwafela' se dirilwe go hlokomela tiragatšo ya molaotshepetso wo nageng ka bophara. Tiragatšo e ka no tlhoka tsekatsheko leswa ya mokgwa woo ditirelo tša meetse di lefelelwago, kudukudu dinagamagaeng. Tiragatšo e hloka gape go hlongwa ga lenaneo la thekgo le maatla go bommasepala. Mošomo wa Sepane sa Mošomo sa Maano a Meetse a Theo a Mphiwafela o tla diragatšwa ke thekgo yeo e tseneletšego go tšwa mananeong a mangwe ao a sepetšwago ke DWAF le dikgoro tše dingwe tša bosetšhaba.
Mabenkele a mošomo a diprofense go tsebiša balaodi ba gae le go nolofatša tšwetšopele ya melaotshepetšo ya gae ya meetse a theo a mphiwafela ka gare ga tlhako ya molaotshepetšo wa bosetšhaba.
Sepane sa Mošomo se amogela dithušo kamoka ka maano.
DWAF e tla tšwetša pele dimateriale tše dingwe go thuša bommasepala go tsenywa ka gare mmotlolo wa ditšhelete wa go šomišega go diragatša maano go tšeelwa hlogong mabaka a gae.
Dipane tše tša Profense tša Thušo ya Tiragatšo di tla thuša balaodi ba gae ka kgato ya tiragatšo.
Potšišo ya bo 1: Ke ka baka la eng go fiwa meetse a theo a mphiwafela?
Potšišo ya bo 2: Maikemišetšo magolo a molaotshepetšo ke go netefata gore ga go motho yoo a ganetšwago go humana kabo ya meetse fela ka baka la gore ga ba kgone go lefelela tirelo. Lebaka la se ke temogo ya gore kabo ya meetse tekanyong ya "theo" e thuša go fokotša bohloki, e kaonafatša maphelo a setšhaba gomme e ntšha basadi mathateng a mešomo ye boima. Tše ke mehola ya setšhaba yeo e kwalago.
Potšišo ya bo2: Kabo ya meetse ya 'theo' ke eng?
Maemo a Afrika Borwa ka kabo ya meetse a 'theo' ao a lekanego go godiša maphelo a mabotse e tšwa go Mokgatlo wa Lefase wa Maphelo wa dilitere tše go motho yo mongwe le yo mongwe ka letšatši. Se se fihla go palo yeo e ka bago 6 000 tša dilitere lapeng le lengwe le le lengwe go lapa la batho ba seswai. Bolumo ye e beilwe bjalo ka setebo sa theo go malapa kamoka a Afrika Borwa gomme e tla laolwa bjalo ka karolo ya maano a setšhaba go ya ka karolo 9 le 10 tša Molao wa Ditirelo tša Meetse wa 1997.
Empa, bommasepala ba gae ba tla no dira sephetho ka bokaalo bjo. Mafelong a mangwe ba ka no phetha go fa a mantši, ge mafelong a mangwe go ka no kgonega fela bokaalo bjo bo nyenyane. Mohlala, mafelong a kgole a go ba le metse ya go ba kgole le kgole, le mafelong ao a tlhokago meetse, go ka no se kgonege go fa bokaalo bjoo bja meetse. Mabakeng a bjalo tekanyo ya 'theo'e ka no ra seo se kgonegago ge go šomišwa theknolotši yeo e direlago bokaone lefelo la (go swana le dipompo tša diatla le dipetse).
Potšišo ya bo: 3 Ke mang yoo a swanetšego go humana meetse a theo mphiwafela?
Bao ba tebilwego go fiwa meetse a theo mphiwafela ke bahloki, go theilwe godimo ga dingangišano tšeo di hlagišitšwego potšišong ya bo 1. Se se tsenya ka gare bao ga bjale ba se nago kabo ya meetse ao a bolokilego, bao gantši e lego bao ba hlokago kudu gomme e le bao ba swanetšego go fiwa hlokomelo ya tšhoganyetšo.
Empa, bommasepala ba bangwe ba ka no kgona go fa meetse a theo mphiwafela go bašomiši ba bona kamoka, go se na taba gore ba a hloka na. Go na le dingangišano tše maatla ka se: go a lekalekana gomme ga go nyakege mekgwa ya go teba. (Taba ye ya go teba go bolelwa ka yona ka fase ga potšišo ya bo 14). Go swanetše go dirwa tshekatsheko ya tša ditšhelete ke bommasepala pele ba ikgafela molaotshepetšo wa 'mphiwafela go bohle'. DWAF ka therišano le DPLG le tša Ditšhelete tša Bosetšhaba e tla fa thušo le/goba methalohlahli mabapi le taba ye.
Potsišo ya bo 4: Ke mang yoo a rwelego maikarabelo a go fa meetse a theo mphiwafela?
Bommasepala ba na le maikarabelo a molaotheo a go fa meetse go bašomiši ba bona kamoka. Mmasepala yo mongwe le yo mongwe ka moo o swanetše go rwala maikarabelo a go fa tirelo le go bea ditefišo (go tsenywa tefišo ya lefela moo go lego maswanedi).
Empa, bommapala ba swanetše gape go hlokomela tša bona tša ditšhelete gomme ba swanetše go dira tshekatseko yeo e nepagetšego ya gore ba ka kgona go dira eng ka methopo ya ditšhelete le ye mengwe yeo ba nago le yona. Go bolelwa go ya pele ka se ka fase ga potšišo ya bo 22.
Ka baka la gore Afrika Borwa e na le tshepedišo ya pušo ya tšhomišano, makala a profense le a bosetšhaba a mmušo a ikemišeditše go thuša ka molaotshepetšo wa wa meetse a theo a mphiwafela. Ba ka kgona go dira se ka thekgo ya mokgatlo le ya ditshelete (bala potšišo ya bo 24). Bommasepala ba ka no nyaka gape thuso ya baabi ba bangwe ba meetse go thuša go fa ditirelo tša meetse.
Potšišo ya bo 5: A meetse a theo a mphiwafela a kgona go fiwa bahloki go bommasepala kamoka?
Potšišo ye e ka kgona go arabiwa fela ge Bakhanselara le bahlankedi ba mmasepala yo mongwe le yo mongwe ba sekasekile bokgoni bja kabo ya bona ya meetse ba lebeletše methopo ya ditshelete yeo ba nago le yona. Empa, tshekatseheko ya pele tekanyong ya bosetšhaba e bontšha gore go a kgonega go fa meetse a theo mphiwafela go malapa ao a welago ka fase ga legoro la kabo ya tekatekano ya bohloki (peleng e beilwe go R800 kgwedi ye nngwe le ye nngwe). Se se šišinya gore mabakeng a mantši karolo ya tšhutišetšo ya S ya 'kabo yeo e lekalekanago' ya metšhelo ya bosetšhaba yeo e fiwago mmušogae e lekane go akaretša ditshenyegelo tša tshepedišo tša go fa tirelo. (Bala ka fase ga potšišo ya bo 9 ka go šomiša matlotlo a kabo yeo e lekalekanago).
Malapa a mantši a ka Afrika Borwa le bjale ga a kgone go humana tekanyo ya theo ya kabo ya meetse. Go bona ga go kgonege go bolela ka meetse a 'theo mphiwafela'. Go malapa a paledišo ye kgolo ke go humana ditshelete. Tokomane ye ga e bolele ka taba ye, empa sehlopha se se swanetše go beelwa pele kudu mabapi le kabo ya meetse. Ge kgetho e le gare ga 'meetse a theo go bohle' le 'meetse a theo mphiwafela', mmušo gae o tla ba o bontšhitše maikarabelo ge o ka beela pele malapa ao a se nago kabo ya theo.
Ga go na taelo yeo e lego gona ka go šomiša matlotlo a kabo ya go lekalekana goba dipeakanyo tše dingwe tša tshepedišo ya tšhomišo ya thušo ya bosetšhaba go lefelela meetse a theo a mphiwafela go malapa a go ba le letseno la kgwedi leo le lego godimo ga 'tekanyo ya bohloki' ka gare ga kabo ya go lekalekana. Ka moo, mebušogae yeo e nyakago go thuša kabo ya meetse go malapa a letseno la go ba godimo ga tekanyo e tla swanelwa ke go šomiša methopo ya tšhelete ya ka gare go dira ka mokgwa woo.
Potsišo ya bo 6: Ga bjale ke lekgetho lefe leo le lego gona go lefelela meetse a theo a mphiwafela?
Bommasepala bao e lego baabi ba ditirelo tša meetse le baabi ba ditirelo tša meetse bao ba nago le dikontraka le bommasepala ba swanetše go šomiša tšhelete go fa bašomiši meetse. Ge bašomiši ba sa lefelele tirelo, goba ba lefa fela karolo ya ditshenyegelo, gona go swanetše go humanwa tšhelete gongwe go thuša ka ditshenyegelo tša go fa tirelo.
Ditlaleletšo tšeo di humanwego ka akhaonteng ya kgwebo ya meetse ka go lefiša bašomiši ba bangwe (bao ba sa hlokego) go feta tshenyegelo ya go ba fa tirelo.
Ditlaleletšo tša go humanwa diakhaonteng tše dingwe, ka tlwaelo go tšwa letsenong la lekgetho la mmasepala.
Ditefišo tša lekgotla la setereke tša go tšwa dikgwebong (tšeo kgale di bego di šomišetšwa tšhelete ya kapetlele).
Karolo ya thušo ya S ya kabo ya go lekalekana ya lekgetho la bosetšhaba leo le filwego bommasepala.
Ditšhutišetšo tše dingwe tša go tšwa mmušong wa bosetšhaba, go swana le ditefo tša ditirelo tšeo di sepetšwago ke bolaodi bja gae.
Tšhomišo ya methopo ya ka gare ya matlotlo e šupa thušano go tšwa bašomišing ba bangwe go ya go ba bangwe.
Se ke sephetho sa gae. Go tšwa kudukudu go kabelo ya bašomisi ba meetse a mantši (ka gae, tša kgwebo le bašomiši ba intasteri) go ya go bašomiši ba batlhoki. Ge kabo ya meetse go bašomiši ba bahumi e feta ya batlhoki go bonolo go thušana. Empa, go bea ditefišo tša meetse tša godimo kudu go na le diphonkgelo. Intasteri ya gae e ka no hudugela mafelong a mangwe goba ya kgaola tšhomišo ya meetse. Ge ba lebanwe ke ditefo tša godimo kudu, bašomiši ba ditefo tša godimo ba ka no fokotša tšhomišo ya bona. Se se ka no fokotša tšhelete ya thušano yeo e lego gona. DWAF e tla hlahla balaodi ba gae ka taba ye bjalo ka karolo ya go thekga tšhimollo ya meetse a theo a mphiwafela.
Potšišo ya bo 8: A thušano e swanetše go ba gona go ralala selete kamoka?
Gape se ke sephetho sa gae. Ka tlwaelo thušano e šomišwa go ralala mmasepala (Legoro la B). Se se dira gore go be le ditefišo tšeo di swanago ka go mmasepala wa gae. Go šomiša thušano go ralala selete go rarane kudu. Mohlomongwe go ka no dira gore go be le thušano ye kgolo go tšwa ditoropong go ya metsemagaeng. Moo go nago le palo ye ntši kudu ditoropong le palo ye nyenyane metsemagaeng se se ka no šoma. Empa moo go nago le palo ye nyenyane metsemagaeng ge go bapetšwa le ditoropong go na le kgonego ya gore morwalo wo boima o rwešwe bašomiši ba ditoropong.
Ka pono ya bosetšhaba, dithušano tša tekanyo ya selete ga di lekalekane ka mehla ka ge di ka rweša metse ya ditoropong morwalo woo o sa tokafalago ge e le gore e kgauswi le metsana ya magaeng. Mohlala, Umtata e tla rwala maikarabelo a magolo kudu go bašomiši ba metsemagaeng ge Motse-Kapa e ka rwala maikarabelo a ma nyenyane a lefelo la lebopong.
Bolaodi bjo bongwe le bjo bongwe bja gae bo tla kgona go humana mmotlolo wa togamaano a tša ditšhelete woo o tšwetšwago pele go nyakišiša kgonego ya mekgwa yeo e rilego.
Potšišo ya bo 9: Matlotlo a 'kabo yeo e lekalekanago' a swanetše go šomišwa bjang?
Le ge bommasepala ba ke tirela diphetho ka tšhomišo ya kabo ya Tšhutišetšo ya S ya 'kabo ya go lekalekana' go tšwa matlotlong a bosetšhaba, go ya ka molaotshepetšo wa bosetšhaba, dithušo tša tšhutišetšo ya S di diretšwe phokotšo ya bohloki, gomme, kudukudu, go fa ditirelo tša theo. Bommasepala ba gae bao ba sa šomišetšego ditšhelete tše lebaka le ba itebanya le dihlotlo tša molaotheo go tšwa go badiriši bao ba sa humanego ditirelo tša theo tša go rekega.
Dikakanyo di re mafelong a mantši 30% ya kabo ya go lekalekana e tla lekana go thuša batlhoki ka ditirelo tša meetse. Empa, mabakeng a mangwe, go swana le metsemagaeng a go ba le metse ya go ba kgole le kgole moo ditshenyegelo tša tshepetšo di lego godimo kudu, kabo ya go lekalekana e ka no ba e sa lekane.
Moo ditirelo di fiwago ke mekgatlo ye mengwe, kudukudu mekgatlo ye me nyenyane yeo e theilwego setšhabeng, meetse a theo a mphiwafela a tla kgonega ge bommasepla ba šomiša karolo ya kabo ya go lekalekana ya bona, goba, go fa bašomiši bao ba amegago bokaalo bja tšhelete yeo e ba dmelelago go reka dilitere tše 6 000.
Potšišo ya bo 10: Go direga eng mabakeng ao e lego gore DWAF e gare e sepetša dipeakanyo tša kabo ya meetse a metsemagaeng?
Ga bjale kgoro e sepetša dipeakanyo tše dintši metsemagaeng tša bommasepala. Kwešišo ke gore bommasepala ba tla tšea tšhutišetšo ya dipeakanyo tše mengwageng ye mmalwa ye o e tlago. Maemo a emela mabaka ao a fapanego a kabo ya meetse a theo a mphiwafela. Ga bjale ga go le wo tee wa bašomiši bao ba direlwago ke dipeakanyo tšeo di sepetšwago ke DWAFwoo a lefelelago meetse. Empa, ga se kamoka ba bašomiši ba bao ba šomišago meetse a ma nyenyane, goba bao ba hlokago, gomme bontši bja bona ba šomiša dilitere tša go feta tše 6 000 ka kgwedi. DWAF, yeo e šomago bjalo ka moabi wa meetse mabakeng a e tlhoka go lefelelwa ditirelo tša yona.
Go ya ka Molaokakanywa wa Karoganyo ya Lekgetho, woo o išitšwego Palamenteng ka 2001, dithušo tša meetse tša dipeakanyo tšeo di sepetšwago ke DWAF di tla ba gona go bommasepala fela ge mabaka a mangwe a kgotsofaditšwe. Lebaka le tee ke gore ga go thušo ya tshepetšo yeo e tla fiwago ntle le kwano ya semmušo ya kabo ya tirelo gare ga kgoro le mmasepala yoo a amegago yeo e tsenyago ka gare tefelelo ya ditirelo tšeo di filwego. Ka moo go tla ba bohlokwa gore mekgwa ya tefelelo ya bašomiši ba meetse a mantši e fetoge kudu. Bommasepala bao ba amegago ba swanetše go tsenya dimetara ka bjako, mokgwa wa go lefiša le ditshepetšo tša go laola mokitlana.
Potšišo ya bo 11: A go tla ba le mekgwa ye meswa ya lekgetho go tšwa matlotlong a bosetšhaba go thekga molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela?
Letona la tša Ditšhelete, ka polelong ya gagwe ya tekanyetšo ya di 21 tša Fepereware 2001, le boletše ka dikabo tše bohlokwa go mmušogae mengwageng ye meraro yeo e latelago. Palomoka ya kabo ya mmušogae ya lekgetho leo le humanwego setšhabeng e tla oketšega ka 11% ka ngwaga, ka tekanyo ya ka pelanyana go feta lekala lefe goba lefe la mmušo.
Koketšo ya go fa kabo ya go lekalekana ke thušo ya thwii kudu ya tlhohlo ya tirelo ya theo ya mphiwafela. Gape kabo ye le yona e oketšega kudu, go tloga go R1 867 milione ka 2000/01 go ya go R2 618 milione ka 2001/02, gomme e lebeletšwe gore e tla oketšega go ya go R3 551 milione ka 2003/04. Mokgwa wa kabo ya go rapama ya kabo ya go lekalekana o hola mafelo ao a hlokago a go ba le lekgetho leo le kgaoleditšwego leo le oketšago bokgoni, gomme dikabo tšeo di okeditšwego di tla hola bommasepala bao ba nago le bokgoni bjo kgaoleditšwego kudu bja thušano. Go tlaleletša, tša Ditšhelete tša Bosetšhaba le Kgoro ya Mmušo wa Profense le wa Gae di nyakišiša go oketša tekanyo ya bohloki yeo e šomišwago go mokgwa wa kabo ya go lekalekana go tloga go R800 lapa le lengwe le le lengwe go ya go R1100. Ge phetogo ye bjalo e ka dumelelwa, se se tla kaonafatša tekanyong yeo e tsepamego ya mokgwa wa kabo.
Mmušogae le wona o tla humana thušo ya ditšhelete ya tlaleletšo ya go ba le mabaka, kudukudu ka go tsenya thušo ya nakwana, go thuša bommasepala ka ditshenyegelo tša kopanyo tša go tla morago ga kgaolo ya mellwane. Palomoka ya ditšhutišetšo go mmušogae, go tsenywa kabo ya go lekalekana, e hlatloga go tloga go R6,5 bilione ka 2001/02 go ya go R7,8 bilione ka 2003/04. Ditšhelete tše di ya dikabo ya katološo ya infrastraktšha ya mmasepala ya theo go malapa ao a hlokago.
Dikabo tša tlaleletšo go kabo ya tekatekano le tšona di ka no kgonega lebakeng la nako ge mananeo a tšhutišetšo ao a lego gona a kopanywa le go beakanya go ya ka bohlokwa.
Potšišo ya bo 12: Matlotlo a dilounu ona?
Bolaodi bja gae bo ka se adime ditšhelete semmušo go lefelela ditshenyegelo tša tshepedišo. Empa, go adima go lefelela ditshenyegelo ke kgetho ya bommasepala ya go ba le tekanyo ya mokitlana ye botse. Bommasepala kamoka ba swanetše go akanya ka go adima go lefelela mpšhafatšo ya dimetara le mekgwa yo go lefiša bjalo ka lebaka leo le kgethegilego. Se se ka no oketša lekgetho kudu gomme ka moo ka dinako tše dingwe go tla bonwa gabotse ke ba tša ditšhelete. Panka ya Tšwetšopele ya Afrika Borwa e nyakišiša go hlongwa ga thušo ya lounu yeo e kgethegilego ya dimetara tša bommasepala le mokgwa wa go lefiša.
Potšišo ya bo 13: Bommasepala, le baabi ba bangwe ba ditirelo ba ka ahlaahla bjang bothata bja lebaka le le kopana bja go amana le go lahlegelwa ke letseno ka baka la go se lefe?
Mabakeng a mantši molaetša wa 'meetse a theo a mphiwafela' o ka no ba o dirile gore go be le go se lefe go oketšegilego ka bašomiši bao ba tšeago gore ke bona bahloki. Se se ra go lahlegelwa ke letseno ka bjako leo le ka se humanwego gape lebakeng le le kopana. Ka moo bommasepala ba hloka mokgwa wa lebaka le le kopana go fihla ba kgona go aba ka leswa ditšhelete tšeo di lego gona.
Ke modiro wa bolaodi bja gae go tsebiša bašomiši gore ba tla ba ba lokile neng go fa meetse a theo mphiwafela. Letona la Merero ya Meetse le tša Dikgwa o rile ka Palamenteng: 'Ke tlhoka go gatelela gore dipeakanyo tša ga bjale tša ditefo di dula di le bjalo go fihla bommasepala ba gae ba tsebiša bašomiši ka tšatši leo le itšego la go phethagatša ka dikarolong tšeo di rilego.
Dipeakanyo tša metsemagaeng tšeo di sepetšwago ke baabi ba meetse bao ba tšwago setšhabeng (ka tlwaelo dikomiti tša meetse) go na le kgonego ya gore ke tšona tšeo di tla bago le bothata ba lebaka le le kopana. Baabi ba ba tirelo ka kakaretšo ba be ba itshepile ditefo tša bašomiši, bao ka dinako tše dingwe ba bego ba itlhokela. Go se sa ba gona ga ditefo tše go lebeletšwe gore go tla ba le meetse a theo a mphiwafela go tla bea mekgatlo ye maemong a bothata kudu gomme ba bantši ba ka se kgone go tšwela pele go šoma. Se ke tahlego ye kgolo ya bokgoni bja instithušeneng bjoo bo agilwego ka maatla a mantši mengwageng yeo e fetilego. Go kgona go dira gore mekgatlo ye ya setšhaba e dule e le gona, bommasepala ba tlhoka go lebelela ditsela tša go e thekga ka bjako. Se se ahlaahlwa go ya pele ka fase ga potšišo ya bo 20.
Potšišo ya bo 14: Dikgetho tša go teba disapsidi ke dife?
Go oketša ditefišo tša poloko ke mokgwa woo o kgontšhago wa disapsidi. Mohlala, ge tekanyo ya poloko ya pele go fihla go dilitere tše 6 000 ka kgwedi e beilwe go R0/kl gona bašomiši kamoka bao ba dirago gore tšhomišo ya bona e dule e le ka fase ga tekanyo ye ba humana tirelo ka tefišo ya lefela. Mokgwa wo o ka hlalošwa e le 'meetse a theo a mphiwafela go bohle' ka ge mošomiši yo mongwe le yo mongwe wa ka gae a humana poloko bja pele ka tefišo ya lefela. Mokgwa wo o šoma fela ge e le gore go na le badiriši bao ba lekanego ba letseno la godimo ka go poloko bja tefišo ya godimo kudu go šomiswa meetse a mantši kudu ge go bapetšwa le ge go lefšwa go feta tshenyegelo ya kabo. Ditefišo tše tša godingwana di lefelela dilitere tše 6 000 mphiwafela (le dilitere tše 6 000 go bahloki). Tshepedišo ye e hloka gore bašomiši bao ba šomišago ka fase ga dilitere tše 6 000 ba seke ba lefa tefiso ya theo yeo e hlomamego. Mohola wa tlaleletšo wa mokgwa wo ke gore o ka šomišwa go thekga poloko bja meetse.
Dikhredite go bahloki: Ge e le gore go a kgonega go šupa bahloki, ba ka no fiwa khredite ka diakhaonteng tša bona tša meetse go akaretša theko ya go reka dilitere tse 6 000 tša pele ka kgwedi. Go šupa gore ke mang yoo a hlokago ka nako tše dingwe go bothata ebile go a tura. Empa, balaodi ba gae ba bantši ka Afrika Borwa ba dirile ka mokgwa woo gomme tshepedišo e ka no šomišetšwa go teba disapsidi tša ditirelo tše dingwe. Go na le ditsela tša go šomiša 'dikhredite' mabakeng ao bašomisi ba sa lefišwego. Mohlala, divoucha goba dikhupone di ka no ntšhwa goba ditshepedišo tša go lefelela pele di ka no dirwa go aba meetse ka tefišo ya lefela.
Go teba ka tekanyo ya tirelo: Go a kgonega go fa meetse a mphiwafela fela ka mohuta woo o rilego wa tirelo woo o kgaoletšago tirelo go ditekanyo tša theo. Se se ka beakanywa gore batho kamoka ba fiwe kabo ya tekanyo ya tirelo ya theo, gomme fela bao ba bontshago gore ba ka kgona ba humana tekanyo ya tirelo ya godingwana - ka tlwaelo kabo ya go tsenywa metara. Ka mantšu a mangwe, ba malapa ao a itlhokelago ba tla 'iteba' ka go kaonafatša fela ge ba kgona go dira ka mokgwa woo.
Kgoro ya Mebušo ya Profense le ya Gae (DPLG) e hlagišitse methalohlahli ya balaodi ba gae ka go fa disapsidi tšeo di tebilwego tša ditirelo tša bommasepala go bahloki (Go Teba Malapa ao a Tlhokago ge go Fiwa Ditirelo tša Bommasepala tša Theo: Mošupatsela wa Bommasepala, DCD, 1999). Bolaodi bja gae bo swanetše go šomiša mošupatsela wo ge ba tšwetša pele mokgwa wa meetse a theo a mphiwafela. Methalohlahli e ka no humanwa go tšwa DPLG goba ya humanwa wepsaeteng ya bona go http://www.local.gov.za/DCD/dcdindex.html (ka fase ga Dikgatišo).
Potsišo ya bo 15: Mmasepala o dira bjang kgetho ya go teba?
Mohlomongwe lefelo le kaone kudu go thoma ke go akanya ka tefišo ya poloko yeo e oketšegago ya go ba le tefišo ya lefela ka polokong bja pele.
Go tlhokega gore go be le dipalo tšeo di lekanego tša bašomiši ba meetse a mantši go tsenywa ka gare a ka gae, a tša kgwebo le bašomiši ba intasteri go fa thušano yeo e lekanego.
Ge go se na bašomiši ba meetse a mantši bao ba lekanego ka go mmasepala, matlotlo a kabo yeo e laklekanago a ka no šomiswa go akaretša tshenyegelo ya go aba dilitere tše 6 000 ka kgwedi. Empa, se se ka se šome moo mlapeng a go ba le dipalo tše dikgolo tša bašomiši ge go bapetšwa di le ka malapeng ao a golago go feta tekanyo ya kabo yeo e lekalekanago (pele R800 ka kgwedi)empa ba šomiša ka fase ga dilitere tše 6 000. Malapa a ga a goge go fiwa ga kabo yeo e lekalekanago empa tšhomišo ya bona ya meetse e wela ka gare ga poloko bja dilitere tše 6 000 tša mphiwafela fela ka moo ba ka se akaretše ditshenyegelo tša kabo ya bona. Mabakeng a bjalo ga se gantši go ena le kgonego ya thušano ka sehlopheng se sa letseno la go tšwa bašomišing ba meetse a mantši.
Ge tefišo ya poloko yeo e oketšegago e ka se šome, gona tšhomišo ya ditekanyo tša tirelo e ka no akanywa. Empa, ka lebakeng le lekanetšego se se ithekgile godimo ga ditekanyo tša tirelo tša ga bjale. Ge mohlala, bontši bja batho bao ba itlhokelago ga bjale ba šomiša diphaephe gona ba ka no fiwa meetse go se na tefo. Empa, se se tšwa go humaneng lekgetho leo le lekanego go tšwa ditefišong go ya go bašomiši ba tekanyo ya tirelo ya godingwana, go kopanywa le tekanyo yeo e lekalekanago, go akaretša ditshenyegelo tša go sepetša tshepedišo.
Kgetho ya go fa bahloki dikhredite le yona e ka no akanywa. Se se nyaka tshepedišo ye ntši empa e ka no dira gore mafelelong malapa ao a itlhokelago a fiwe tebo ye ntši.
Potšišo ya bo 16: Ditheko tša meetse a mokgobo di ama bjang meetse a theo a mphiwafela?
Tšhelete yeo mmasepala a e lefelelago meetse a mokgobo ke ntlha ye bohlokwa kudu go bokgoni bja wona go fa meetse a theo mphiwafela. Kgatong ye ga go bonale okare go maswanedi goba go a kgontšha go tsenya sapsidi ye mpšha go thekgo ya meetse a mokgobo. Empa, DWAF e lemoga bohlokwa bja go phefa ditheko tša godimo kudu gomme e sekaseka taba ye. Bolaodi bja gae bo ka no thekga se ka go rerišana ka ditheko tša go kwala le baabi ba bona ba meetse a mokgobo moo go kgonegago.
Potšišo ya bo 17: Ditekanyo tša maswanedi tša molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela ke dife?
Ditekanyo tša tirelo tša go fapana di šupa dilo tšeo di fapanego tša go boloka molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela. Malapa a mantši a ka no se šomiše dilitere tša go feta tše 6 000 ka kgwedi go tšwa phaepheng ya setšhaba gomme kgetho ye ya tirelo (ya go se be le tefišo ya kgwedi) ke tsela ye tee ya go fa meetse a theo a mokgobo. Se se ra gore ga go dikopanyo tša go se be molaong tšeo di dirwago go tšwa diphaepheng tše bjalo.
Ditanka tša ka lapeng, le didirišwa tše dingwe tšeo di abago fela dilitere tše 6 000 ka kgwedi, ke mokgwa wo mongwe wa go fa kabo ya meetse a theo go se na tlhokego ya go tsenya dimetara le go lefiša bašomiši. Ka tlwaelo, tshepetšo ya tanka ya ka lapeng e fa lapa le lengwe le le lengwe tanka ye tee ya dilitere tše 200 goba tše 250, yeo e tlatšwago ga tee ka letšatši. Ye ke kgetho yeo e šomago gabotse kudu ya go fa meetse a theo a mphiwafela.
Molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela ga o re gore bommasepala ba swanetše fa tekanyo ya tirelo ya fase ka mehla. Mabakeng a mangwe go tla ba kaone go fa bašomiši dikgetho tša tirelo tšeo di kopanego. Bašomiši ba bangwe ba ka no ba ba rata go lefa tšhelete ya godingwana gore ba humane tirelo ye kaone. Ka kakaretšo go kaone go tsenyetša bašomiši dimetara le go ba lefiša gomme ba humane tekayo ya tirelo ya godingwana. Se se tloša morwalo wa tša ditšhelete go bommasepala ba gae, ka ge ba se sa thuša malapa a gomme mabakeng a mangwe go ka no kgontšha thušano go tšwa malapeng ka tekanyo ya tirelo ya godingwana.
DWAF moragonyana e gatišitše pukwana yeo sehlogo sa yona e lego: Ditekanyo tša Tirelo ya Kabo ya Meetse: Mošupatsela wa Bolaodi bja Gae. Pukwana ye e fa hlahlo ka dikgetho tša ditekanyo tša tirelo ya meetse tša maswanedi gomme e humanega ka go e otara go DWAF, Bolaodi bja Tsenogare ya Ditirelo tša Meetse le Thekgo ya Ditshepedišo, Kgetse ya Praebete X 313, Tshwane 0001.
Potšišo ya bo 18: A lenaneo la meetse a theo la mphiwafela le ka šoma ntle le dimetara le taolo ya bolumo.
Karabo ye bonolo ke 'aowa'. Go bohlokwa gore bao ba nago le kabo yeo e kgaoleditšwego go ya mafelong a bona ba lefe meetse a bona. Ge bašomisi ba bantši 'bao ba sa tlhokego' ba lefelela kabo ya bona ya meetse tshepedišo ya meetse e ema gabotse ka tša ditšhelete. Se se tlhoka dimetara tšeo di šomago gabotse, mokgwa wa go lefiša, le mekgwa ya go laola mokitlana. Molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela o tla šoma fela ge bao ba iphsinago ka tirelo ya go feta ya theo ba lefelela tirelo ye.
Potšišo ya bo 19: Go ra go reng ka taolo go bommasepala?
Molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela o tlhoka taolo ya nnete. O tsenya dinyakwa tše dimpšha go balaodi: boikgafo bja tlaleletšo go abela ba malapa a go se be le mehola ao a se šego a eba le dikabo tša theo, magato a maatla go netefatša gore bao ba humango go feta tekanyo ya theo ba a lefa, dipeakanyo tše diswa go šupa batlhoki mabakeng a mangwe, mekgwa ye meswa ya go lefelela baabi ba bangwe ba tirelo, bjalo bjalo. Go tsenywa ga ditshepedišo tša taolo tše diswa mohlomongwe ke tlhotlo ye kgolo kudu yeo e swanetšego go kgotsofatšwa ge e le gore molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela o yo šoma.
Potšišo ya bo 20: Mmasepala o swanetše go thekga bjang baabi ba ditirelo tša meetse ba setšhabeng?
Metsemagaeng a mantši mmasepala ga se yena moabi yo mogolo wa ditirelo tša meetse. Mabakeng a mangwe meetse a abiwa ke DWAF, ke makgotla a meetse, goba lekala la praebete, goba baabi ba go tšwa setšhabeng. Dipeakanyo tše tša kabo di ka no ba le mathata a ditšhelete ge di ka se kgone go humana ditshenyegelo tša go aba meetse a theo go bašomiši ba tšona. Bolaodi bja gae bo swanetše go thekga baabi ba ka go iša karolo ya maswanedi ya kabo yeo e lekalekanago goba matlotlo a mangwe go bona. Goba, bolaodi bja gae bo ka no tlhoka go akanya ka go thuša bašomiši thwii ka tša ditšhelete go ba kgontšha go reka meetse a theo go tšwa baabing ba bona ba ditirelo.
Ntle le magato a bjalo molaotshepetšo wa metse a mphiwafela o ka se šome metse magaeng moo bommasepala ba itshepilego kudu go šoma gabotse gwa baabi ba bangwe ba meetse. Mathata a lebaka le le kopana ao baabi ba meetse ba setšhabeng ba lebanego le wona bao letseno la bona la go tšwa bašomišing le felago ka baka la molaetša wa 'meetse a theo a mphiwafela' bo bolelwa ka fase ga Potšišo ya bo 13. Baabi ba ba ditirelo ba setšhabeng ba tla tlhoka thekgo ye kgolo kudu le ya bjako go tšwa go bommasepala.
Potšišo ya bo 21: Molaotshepetšo wo o tla kopanywa bjang le ditirelo tše dingwe?
Meetse a theo a mphiwafela a tla fiwa mmogo le kabo ya motlakase ya theo ya mphiwafela gomme go kgonega gore le ditirelo tše dingwe tša theo le ditlhoko tšeo di yo akanywago ka lebaka le. Taba ye kgolo e tla ba karoganyo ya mphiwafela wa kabo yeo lekalekanago woo o lego gona le lekgetho le lengwe gare ga ditirelo tšeo di thušwago tša go fapana. Ditirelo tša hlwekišo ke kgetse yeo e kgethegilego ka ge bontši bja dilitere tše 6 000 di tla šomišetšwa go goga malapeng a batlhoki ao matlwana a bona a boithomelo a šomišago meetse.
DWAF e fa tlhokomelo ya bjalo go kopanyo ya molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela le molaotshepetšo wa hlwekišo ya mphiwafela.
Potšišo ya bo 22: Bolaodi bja gae bo tla tšwela pele bjang lebakeng le le kopana?
Kgato ya pele ke gore bommasepala ba dire tsekatseho ya tša ditshelete le ya infrastraktšha le ya ditekanyo tša tirelo go phetha gore go kgonega eng ge go fiwa meetse a theo mphiwafela. Go theilwe godimo ga tshekatsheko ye, molaotshepetšo wa go bea ditheko, woo o nywakwago ke Molao wa Ditshepetšo tša Bommasepala, o swanetše go lokišwa le gore o tla ama bjang tekanyo ya 2001/02.
Le ge nako yeo e tebilwego go thoma go aba meetse a theo ntle le tefo e le Julae 2001, bolaodi bjo bontši ba gae bo tla ba le dipaledišo tša tša ditšhelete tšeo di ka se ba dumelelego go kgotsofatša tšatši leo le gopotšwego. Empa, bonyane ba be le taodišo ya molaotshepetšo ge 2001 Julae e fihla, gape ba be ba dirile tshekatsheko yeo e lekanego go kwešiša gore ke eng seo se kgonegago lebakeng la magareng. Go tla ba bohlokwa go bommasepala go boledišana ka maemo a bona le bašomiši.
Go nyakega gore balaodi ba lokiše Maano a Tšwetšopele ya Ditirelo tša Meetse (WSDP) bjalo ka karolo ya tshepedišo ya bona ya go lokiša Maano a Tšwetšopele yeo e Kopantšwego (IDP's). Tokišo ya Maano a Tšwetšopele ya Ditirelo tša Meetse e nyaka gore bommasepala ba bege ka diphrofaele tša ga bjale tša bašomiši ba bona (go tsenywa le ditekanyo tša letseno), ditekanyo tša tirelo, methopo ya meetse le ditaba tšeo di amanago, dipeakanyo tša instithušeneng le tša bolaodi, mmogo le go bega ka dišupo tša ditšhelete tše bohlokwa (matlotlo, ditsheynegelo tša tshepedišo le ditefišo) gare ga tše dingwe. Motheo wa tsebo woo o hlodilwego lebakeng leo o tla kgontšha bommasepala go loga maano a kabo ya ditirelo tša meetse ya išago, go tsenywa kabo ya meetse a theo a mphiwafela.
Potšišo ya bo 23: Bašomisi ba botšwe eng ka molaotshepetšo wa 'meetse a theo a mphiwafela'?
Bolaodi bja gae bo šomile ka maatla kudu go kaonafatša tekanyo ya ditefo tša ditirelo tša meetse go tšwa go bašomisi gape ba kaonafaditše mekgwa ya bašomiši go lefeng ditirelo tša bommasepala. Go na le pelaelo ya gore pego ya 'meetse a theo a mphiwafela e ka no ama mekgwa ya batho gomme ya bušetša morago mošomo wo mobotse woo o dirilwego. Bommasepala ba gae ba swanetše go gatelela go bašomiši gore molaotshepetšo wo moswa ke go netefatša gore batlhoki ba humana ditirelo tša theo mphiwafela gomme ditirelo tša theo di tla ba mphiwafela go bohle ge e le gore mmasepala wa gae o tla kgona.
Ba swanetše gape go boledišana le bašomiši ba bona gore go humana ditshenyegelo e sa no dula e le maikemišetšo a bohlokwa a mmušogae le gore bašomiši ba tla swanela go lefa ditirelo tšeo di lego ka godimo ga tekanyo ya theo. Go etšwa go mabaka a gae molaetša wa go ya go bašomiši o swanetše go hlalosa gabotsebotse gore molaotshepetšo o tla šomišwa bjang le ka ditlhako tša nako. Mabapi le taolo ya mokitlana, Kgotla Kgolo e ile ya dira sephetho ka kgetse yeo e amanago le mmasepala wa Thekwini sa gore bommasepala ba lokelwa go kgaola tirelo go bašomiši bao ba sa lefelelego tšhomišo ya meetse ya go feta dilitere tše 6000. Ka mantšu a mangwe bašomiši ba ka se kgone gore meetse a theo a mphiwafela a ra gore ga se ba swanele go lefelela tšhomišo ya meetse yeo e lego ka godimo ka tekanyo ya theo.
Potšišo ya bo 24: DWAF e dira eng go thuša bommasepala?
DWAF e fa methalohlahli le mmotlolo wa tša ditšhelete woo o tla bago gona go bommasepala ba gae morago ga ge maano a go phethagatša molaotshepetšo a le gona. Go tla ba le ditatelano tše pedi tša tsenelelano go thekga mmušogae. Ya pele, tatelano ya mabenkele a mošomo a profense e beakantšwe moo maano le methalohlahli e tla bago gona. Sa bobedi, Dipane tša Thekgo ya Thušo ya Phethagatšo tša DWAF/SALGA di tla hlongwa profenseng ye nngwe le ye nngwe. Mošomo wo mogolo wa tšona e tla ba go fa thušo ya thwii go bolaodi bja gae ka go šomiša mmotlolo wa ditšhelete le go phethagatša molaotshepetšo.
Go tšwetša pelemaano a bosetšhaba ao a hlalošago ditiragalo tšeo di yo dirwago ke bakgathatema ba go fapana.
Go tšwetša pele motlalohlahli/mošupatsela go thuša bommasepala go šomiša molaotshepetšo wa meetse a theo mphiwafela.
Go tšwetša pele Mmotlolo wa tša Ditshelete wa go šomišega le Manyuale wa Thušo ya Lenaneo woo o tla thušago bolaodi bja gae go sekaseka gore ditšhelete di tla no dula di le gona tša mekgwa yeo e fapanago ya go aba meetse a theo a mphiwafela. Mmotlolo o tla thuša gape bommasepala gore molaotshepetšo wa meetse a theo a mphiwafela o ka dirwa bjang gore o kgone go gola ka ditšheleteng ka diphetogo ka popegong ya ditefišo le gore kopanyo ye kaone kudu ya methopo ya lekgetho ke eng go mmasepala yo rilego.
Go swara mabenkele a mošomo a mararo profenseng ye nngwe le ye nngwe go bontšha Mmotlolo wa tša ditšhelete le mokgwa wa tiragatšo.
Go thoma ka Aporele 2001 Kgoro mmogo le SALGA, DPLG le tša Ditšhelete tša Setšhaba di tla šomišana le bommasepala ba bangwe go fa thekgo ya thwii, moragonyana mo ngwageng, di tla tsebagatša peakanyo ya thekgo ya lebaka le le telele.