Prometheus se vloek - Dr. Francois Durand
Prometheus se vloek
Deur Dr. François Durand op 1 Januarie 2011
Die tema van die tegnologies-bedrewe god wat vir sy oortredings gestraf word, word oor en oor in die religieë van die antieke volkere herhaal – die onafhanklikheid en verwoesting wat die tegnologie bring, is immers onvergeeflik ... François Durand bekyk die lesse van die gode in die konteks van vandag se klimaatkrisis.
Die religieë van Europa en die Midde-Ooste bevat soortgelyke temas. Die waarskynlikste verklaring hiervoor is dat die kulture vanuit 'n gemeenskaplike voorouerlike volk ontstaan het waarin dié religieuse temas reeds bestaan het, of dat die temas vanuit 'n ouer kultuur oorgeneem is.
Een van die temas is dat daar voor die ontstaan van die mensdom twee groepe superwesens was wat teen mekaar geveg het. Die verslane superwesens is uitgewis of tot die allerverskriklikste verdoemenis verban, terwyl die oorwinnaars aanbid word.
Die oorwinnaars word dikwels uitgebeeld as 'n jonger generasie gode wat deur die vorige groep verwek is.
Die verskillende Europese en Midde-Oosterse volkere van die Bronstydperk het ontstaan vanuit 'n ouer Neolitiese of Vroeë-Bronstydperk-kultuur, die Proto-Indo-Germane. In dié kultuur was Moeder Aarde en fertiliteit allerbelangrik, terwyl die Oorloggod – Vader Lug – weer vir die latere volkere van die Bronstydperk allerbelangrik was.
Die oorlog van die superwesens dui waarskynlik op die paradigma-skuif in die religieuse verwysingsraamwerk toe die nuwe religie die voorafgaande een van die Bronstydperk vervang het.
Volgens die Grieke het die Olimpiërs die Titane verslaan. Volgens die Germane is die fertiliteitsgode, die Vanir, deur die oorloggode, die Aesir, verslaan.
Daar is talle soortgelyke verhale – die Babiloniese epos Enuma Elish, die Hittitiese legende van die "koningskap in die hemele", fragmente van Ugaritiese verhale en, natuurlik, die rebellie van Satan en sy demone van die Persiese mitologie – wat van oorloë tussen superwesens vertel.
Die Grieke van die Bronstydperk het geglo die Olimpiërs het die oorwonne Titane in Tartarus opgesluit. Epimetheus en Prometheus was van die Titane wat dié lot vrygespring het omdat hulle aan die kant van die Olimpiërs geveg het, en ook omdat die gode hulle nodig gehad het om goed te maak.
Epimetheus het aan die aard-wesens kenmerke soos spoed, lis, krag, pels, vlerke en dies meer gegee.
Prometheus weer, het die mens uit modder gevorm voordat Athena lewe in hom geblaas het. Aangesien al die spesiale kenmerke reeds aan ander wesens uitgedeel is, het hy die mens, soos die gode, laat regop staan.
Prometheus was liewer vir mense as vir die gode en het die mensdom van vernietiging gered deur aan hom kultuur en beskawing te gee, wat skrif, wiskunde, landbou, medisyne en wetenskap ingesluit het.
Toe die gode – as straf – vuur van die mensdom weggeneem het, het Prometheus dit van die gode gesteel en dit aan mense teruggegee.
Vir dié onvergeeflike sonde is hy wreed deur Zeus gestraf.
Zeus het opdrag gegee dat Prometheus aan 'n rots vasgeketting word, en 'n arend het stukke van sy lewer uitgeskeur en geëet. Dit sou teruggroei, maar die volgende dag opnuut deur die arend uitgeskeur word. Prometheus sou dié straf vir sy liefde vir die mensdom vir ewig moes verduur – was dit nie vir Herakles nie, wat hom bevry het.
En toe kom Pandora...
Hefaistus was die seun van Zeus en Hera, en is die god van vuur, vulkane, metaal en tegnologie. Hy is beskou as die beskermheer van smede, vakmanne en beeldhouers en is veral in die industriële sentrums van Griekeland (soos in Athene) aanbid.
Soos ander mitologiese smede in Europese en Midde-Oosterse religieë was hy gebreklik. In die Griekse verwysingsraamwerk is enige gebrek as grotesk en veragtelik en as 'n vloek van die gode beskou.
Volgens die Odusseus van Homeros het Hera haarself uit weerwraak oor die ontug van Zeus bevrug. Hefaistus is kreupel gebore, en Hera het hom met walging uit Olimpus gewerp.
Volgens ander vertellings het Zeus Hefaistus uit Olimpus gewerp en is hy verlam nadat hy homself op aarde te pletter geval het.
Hoe dit ook al sy, die gebreklike god Hefaistus het by ons kom bly en, soos die vervloekte god Prometheus, vir ons metaalwerk en tegnologie kom leer.
Die Olimpiese gode het besluit om die mensdom te straf en het Hefaistus opdrag gegee om 'n mens van oorweldigende skoonheid te skep. Die gode het toe aan dié pragtige vrou 'n bedrieglike hart en leuenagtige tong gegee.
Dié skepping, die eerste vrou, was Pandora.
Die gode het Pandora aan Epimetheus, wat ook tussen mense gebly het, geskenk. Hulle het ook aan Pandora 'n kissie gegee wat niemand mog oopmaak nie. Ondanks Prometheus se waarskuwing om nooit geskenke van Zeus te aanvaar nie, het die skoonheid van Pandora Epimetheus so oorweldig dat hy haar toegelaat het om tussen die mense (mans!) te bly.
En uiteindelik het Pandora se nuuskierigheid die oorhand gekry – sy het haar kissie oopgemaak en op dié manier al die ellendes wat die mensdom teister, uitgelaat: hartseer, plae, siektes en ongelukke. (Weer eens 'n bedrieglike vrou as die oorsaak van alle menslike ellende...)
Een vir Asasel
Die Germane het geglo dwerge leef ondergronds en is myners en meester-smede. Die dwerge het in opdrag van die vuurgod Loki wonderlike geskenke vir die gode van Asgard gesmee.
Loki was egter 'n wrede poetsbakker en was verantwoordelik vir die dood van Baldur, die god wat verbind is met lig, skoonheid, liefde en geluk.
As straf is Loki aan 'n rots vasgeketting waar 'n slang elke duisend jaar 'n druppel gif op sy naakte lyf gedrup het. Dit het aan hom ondraaglike pyn besorg.
Toe hy eindelik uit sy kettings breek, het hy Ragnarok begin, die oorlog wat Asgard, Mitgard, Niflheim en al hul inwoners sou vernietig.
Die tema van 'n tegnologies-bedrewe god wat as straf vir sy oortredings aan 'n klip vasgeketting word, is 'n herhalende tema.
In die Midde-Oosterse religieë kry ons 'n voorbeeld hiervan in Levitikus 16:?8-10: "Hier moet Aäron lootjies trek oor die bokke. Die een lootjie moet gemerk wees 'vir die Here' en die ander een 'vir Asasel'. Aäron moet die bok wat vir die Here geloot word, as 'n sondeoffer offer. Die bok wat vir Asasel geloot is, moet bly lewe. Die bok moet in die teenwoordigheid van die Here bly staan sodat Aäron die versoeningshandeling daarop kan verrig, en daarna moet die bok die woestyn in gestuur word vir Asasel."
Die inligting rondom Asasel is maar skraps in die Bybel. Trouens, in die King James-vertaling is die woord Asasel heeltemal weggelaat en word daar net verwys na "the scapegoat".
Die Koptiese kerk in Ethiopië, die Boek van Enoch en die Koran identifiseer Asasel as die leier van die gevalle engele op aarde. Luidens die vertellinge het Asasel mense geleer hoe om vuur te gebruik en tegnologie te bemeester.
In 1 Enoch 8:1 staan daar: "En Asasel het die mense die kuns van die smee van swaarde, messe, skilde en wapenrusting geleer. Hy het ook vir hulle gewys hoe om armbande en juweliersware te maak, hoe om grimering te gebruik. Hy het hulle geleer om kleursels te maak en alchemie."
Volgens dié verhaal is die aarde deur Asasel se leringe en dade gekorrupteer. Alle sonde is aan hom toegeskryf, en dit het uiteindelik daartoe gelei dat God die vloed gestuur het om die mensdom en selfs die reuse te vernietig. So sou alle boosheid van die aardbodem weggevee word.
In die Koran het die engele Asasel by God verkla omdat hy die hemelse geheimenisse aan die mensdom bekend gemaak het. God het die aartsengel Rafael gestuur om Asasel op rotse vas te bind, waar hy sou bly tot hy met die oordeelsdag in die hel gewerp sou word.
Die vloek van tegnologie
Sonder tegnologie kan die mens nie oorleef nie. Ons bring hulde aan die god wat aan ons tegnologie gegee het, maar dit maak die hoofgod die josie in, want dit maak die mens onafhanklik van hom. Die mensliewende god – Prometheus, Loki, Asasel – moet dus vir ewig gemartel word.
En dit laat ons met die skisofreniese religieuse verwysingsraamwerk wat in al dié kulture gesien word.
Ons kan nie sonder tegnologie leef nie, maar tegnologie vernietig die natuur wat ons onderhou. Ons is dankbaar vir die god wat vir ons tegnologie geleer het, maar ons is veronderstel om lojaal te wees aan die hoofgod, en sy straf van die mensliewende god goed te keur.
Origenes (algemene jaartelling 185-254), een van die eerste Christenskrywers en -teoloë, identifiseer Asasel as Satan in sy geskrif Contra Celsum.
Cyrillus van Alexandrië (AJ 376-444), die pous van Alexandrië, beskou die apompaios (die verworpene; die sondebok van Levitikus) egter as 'n voorafskouing van Jesus. In Jesaja 52-53 word 'n misvormde, siek man beskryf wat deur God geslaan en gepynig is weens sy verbintenis met die mensdom.
Die Bronstydperk bring die koms van 'n manlik-gedomineerde tegnologiese wêreld. Om erts te myn en instrumente te smee, vereis harde, fisieke werk – dit was dus onder die beheer van die manlike deel van die bevolking. Met die ontwikkeling van landbou en metaalwerk het groot ryke soos die Egiptiese, Sumeriese, Assiriese, Babiloniese, Persiese en Griekse ryke onstaan.
Sonder die ploeg en die eg sou landbou nie kon bestaan nie.
Sonder landbou sou stede nie kon bestaan nie.
Sonder stede sou skrif en die "heilige skrifte" nie bestaan nie.
Sonder die spies, swaard en pyl sou ryke nie bestaan het nie en sou die religieë van vandag nie bestaan het nie.
Die religieë van die Bronstydperk is gewelddadig – die gode is oorloggode en hul volgelinge oorlogsugtig. Die gode gee hul volgelinge die opdrag om ander volkere aan te val, te verslaan en te onderwerp.
Met die koms van die ploeg en eg word die aardsgodin, Moeder Aarde, gedemistifiseer deurdat ons haar verkrag, met ons saad saai en haar aan ons ondergeskik maak. Maar omdat ons dit nie kan laat reën nie, beskou ons reën steeds as 'n mistieke fenomeen – dit word steeds beheer deur 'n deïteit, en ons bid steeds vir reën.
Die manlike luggode – Zeus, Baal, El, Jupiter, Odin, Thor, Indra – oorleef dus terwyl Moeder Aarde verdwyn.
'n Manlike era
Die manlik-gedomineerde religieë gaan gepaard met die ophemeling van nie-lewegewende manlike instellings soos die weermag, heldemoed, patriotisme en ook die politiek.
Onder opdrag van die luggod word dinge soos wraak, oorlog, diere- en mensoffers, mutilasie, marteling en die vervolging van andersdenkendes die norm in doodskultusse.
Dit gaan ook gepaard met die versondiging van die vrou, vroulikheid, die onsuiwerheid van die maandstonde, die sondigheid van voortplanting en geboorte en die verdagmaking van die natuur en natuurlike behoeftes. Die vrou word uitgebeeld as die verleidster wat die man in sonde en swakheid gedompel het.
Die nuwe manlik-beheerde era lui ook die tegnologies-gedrewe tydperk in. Wiskunde, wetenskap, analitiese denke en ander linkerbrein-funksies word ten koste van die skeppende en intuïtiewe funksies bevoordeel.
Die mens se tegnologiese ontwikkeling sorg vir verdere tegnologiese ontwikkelinge, en in die proses word die mens gedehumaniseer.
Volgens die Bybel het God die natuur vir die mens gemaak sodat hy daaroor kan heers en dit na goeddunke kan gebruik.
Maar die opdrag is ongelukkig nie gegee met lesse oor biodiversiteit en bewaring, afvalbestuur, die ekologie, volhoubare ontwikkeling en die bewaring van hulpbronne nie.
Omdat die mens, veral die Jood, Christen en Moslem, onder die indruk is dat hy spesiaal gemaak is en nie déél van die natuur is nie, is baie mense ongeërg oor die natuurlike katastrofe wat ons in die gesig staar.
Die persepsie dat God alles in stand hou, help nie om die situasie op te los nie, want daarmee verskuif mense die verantwoordelikheid na God.
As God die kosmos in 'n ommesientjie geskep het, kan Hy enigiets wat uitgesterf het, binne 'n oogwink weer daarin terugsit.
As ons vir reën kan bid, kan ons ook bid vir beskerming teen kosmiese strale wanneer die osoonlaag beskadig word; vir uitkoms wanneer die gevolge van klimaatsverandering ons tref; vir skoon water as ons waterbronne besoedel word.
Al Gore verwys in sy dokumentêr An Inconvenient Truth na hoe mense van absolute skeptisisme oor aardverhitting beweeg na totale fatalisme – en dit sonder om eienaarskap vir die probleem te aanvaar of meer verantwoordelik te probeer optree.
Die religieë van elke tydperk gee aan die mens 'n rede en reg om dood te maak – al is dit bloot ter wille van oorlewing.
Hoewel kulture, tale en religieë oor die millennia heen versmelt, evolueer en soms vergaan, is daar 'n samebindende kenmerk wat die mensdom deur die eeue tipeer – ons moor.
Ons het sedert die oertyd spesies uitgewis: grotbere, mammoete, wolrenosters, sabeltand-tiere, olifantvoëls, moas, ensovoorts.
Volgens die Millennium Ecosystem Assessment van 2007 wis ons tans tot 150 spesies per dag uit weens die selfsugtige gebruik van tegnologie en die verbruikerskultuur wat gepaardgaan met ons drang om voort te bestaan.
Volgens die Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur se rooilys van bedreigde spesies word sowat 20% van alle werweldiere bedreig.
En dít is die paradoks: Pleks daarvan om die "kroon van die skepping" te wees, is die mens die diaboliese antitese van die skepping.
Slegs as dit jou bedoeling was om die diverse en delikate ekologie te vernietig, sou jy mense gemaak het ...
Wanneer die einde van die tegnologies-gedrewe era aanbreek, sal dít wat van die natuur oorbly, weer oorneem.
Al herinnering aan die mensdom wat sal oorbly, sal die skade wees wat dit aan die planeet en sy inwoners aangerig het.
Dr. François Durand is 'n paleontoloog en 'n omgewingswetenskaplike verbonde aan die Universiteit van Johannesburg. Hierdie aanbieding is tydens die SES Dagkonferensie in Oktober 2010 aangebied en ook geplaas in Beeld, By in Desember 2010.