Kan diskriminasie t.w.v. regstellende aksie uit die Bybel geregverdig word?
Vraag: Daar word soms in preek uitlegte verwys na regstellende aksie (affirmative action) as ‘n beleid wat lidmate moontlik nadelig kan raak en gesien kan word as onregverdige diskriminasie teen blankes. Help asseblief met die vertolking van byvoorbeeld die gelykenis van die verlore seun (Lukas 16 (sic) en ook die verlore skaap. Dit blyk uit die gelykenisse dat as daar abnormale omstandighede geheers het, dan mag daar “gediskrimineer” word ten einde regstelling te verseker. Die pa van die verlore seun laat fees vier oor sy seun wat terug is en die oudste broer beleef dit as diskriminasie. Die pa glo hy het rede om sy verlore seun te bederf. So ook met die verlore skaap waarin die skaapwagter sy 99 skape net so in die veld laat (Luk. 15:4) om na een te soek. Dus is die 99 nou “onversorg” en kry afskeepbehandeling maar abnormal omstandighede noodsaak die skaapwagter om so op te tree.
Is dit verkeerd om beginsels in die gelykenisse te sien wat daarop dui dat hulle wat “verlore” was geregtig is op spesiale behandeling. Te meer dan as regstellende aksie gedoen word teenoor bevolkingsgroepe wat geen sê gehad het in die diskriminasie teen hulle en dit ook nie eers oor hulleself gebring het nie, soos die verlore seun nie?
Voordat ons na die Skrifgedeeltes waarna in die vraag verwys word, kyk, is dit nodig om “regstellende aksie” te definieer. Onder regstellende aksie word gewoonlik verstaan dat gemeenskappe wat verontreg was deur ‘n polities-gestruktureerde model, van owerheidsweë gekompenseer behoort te word – nie net in terme van materiële goed (bv. grond) nie, maar ook in terme van regte en geleenthede in die werkplek (en selfs wyer as die werkplek). Dit gaan dus oor kompenserende geregtigheid teenoor die indiwidue wat voorheen benadeel is. Regstellende aksie het in die Suid Afrikaanse konteks aktueel geword vanweë die apartheidsbeleid waardeur teen swart mense gediskrimineer was oor ‘n tydperk van 4 dekades.
In die lig van bogenoemde sou Lukas 15 (gelykenisse van die “verlore seun en die verlore skaap”) nie heeltemal as prinsipiële begronding en regverdiging hiervoor gebruik kan word, om die volgende redes:
1. Dit is nie die pa (owerheid) in die gelykenis wat onreg teenoor sy seun(s) (jongste en oudste) gepleeg het nie. Die jongste seun sou eerder blameer kon word dat hy “onreg” teen sy pa gedoen het. Teen alle gebruike in vra (eis) hy, uit eie (selfsugtige redes), voortydig van sy pa sy erfporsie en draai dan sy rug op sy ouerhuis. Die jongste seun is dus van geen regte en geleenthede ontneem deur sy pa nie.
2. Ook die oudste seun is geen regte en geleenthede ontneem in sy pa se huis nie, hoewel hy sy pa se optrede teenoor die jongste seun (wat terug gekom het) as diskriminerend beleef. Vgl. die pa se antwoord op die oudste seun se reaksie: “Kind, jy is altyd by my, en alles wat ek het, is ook joune” (vs.31).
3. Ten opsigte van die “verlore skaap” is daar geen onreg gepleeg nie – die skaap het doodgewoon weggeraak en die herder het hom gaan soek en is baie bly dat hy hom gevind het.
4. Lukas 15 (gelykenisse van die “verlore” skaap, muntstuk en seuns) wil eerder die boodskap van vreugde uitdruk as een wat verlore geraak het, weer teruggevind word. Soos teoloë mooi hieroor geskryf het: dit gaan nie oor die verlorenes nie, maar oor die vergewende liefde van die pa (ons hemelse Vader) en die hemelse vreugde as een teruggevind word.
5. Die meeste wat hieruit afgelei kan word, is dat die Vader aan almal gelyke behandeling gee – ook aan dié wat “weggeraak” het.
Met dit hierbo gesê, beteken dit nie dat daar nie Bybelse gronde vir regstellende aksie bestaan nie. Ons moet egter in ander Skrifgedeeltes daarvoor gaan soek. Die volgende begronding en regverdiging hiervoor kan ons in die Bybel vind:
1. Die jubeljaar in Lev.25:10 ev. Elke vyftigste jaar het die Here as ‘n hersteljaar gereël. Dan moet daar ‘n algehele afskrywing van skuld plaasvind, elke Israeliet moet sy grond, wat as gevolg van skuld (of politieke strukture) van hom vervreem is, terugkry en na sy familie teruggaan. Die basiese veronderstelling daaragter was dat alles eintlik aan God behoort (Ps.124:1), en dat geen mens (“people”) permanente reg op besit het nie. Met hierdie reëling beklemtoon God dat Hy ‘n genadige God is en dat ‘n geloofsverhouding met Hom en mens-tot-mens-verhouding hoër waarde het as persoonlike besit. Die onmenslike mag van skuld en veral besitloosheid moet hier plek maak vir die liefde van God en sy versorging van elke mens, om aan elkeen ‘n menswaardige bestaan te gee. Sodoende is voorkom dat een deel van die bevolking al meer rykdom ophoop en ‘n ander deel van die bevolking weens verarming ondergaan. Hierdie veronderstelling behoort mense wat negatief deur regstellende aksie geraak word baie troos te gee. .
2. ‘n Tweede begronding is die “kultuur-opdrag” in Gen.1:26,28. Elke mens is na die beeld van God geskape en het die opdrag om op ‘n verantwoordelike en regverdige wyse die Here se aarde te bewerk, op te bou en daaroor te heers. Dit veronderstel dat niemand van die geleenthede daarvoor uitgesluit mag word nie – allermins deur ‘n politieke model. Vgl. ook Prediker 5:18: “God gee aan ‘n mens rykdom en besittings en hom dit laat geniet. God laat hom sy deel ontvang en sy werk met vreugde doen”. Die beteken sekerlik nie dat mense wat nie geleenthede (werk) het nie (om welke rede ookal), nou maar gelate en tevrede moet wees as sou die Here dit nie vir hulle gun nie. Prediker wil bloot sê dat dit wat mens het en (kan) doen deur die Here gegee is. Die veronderstelling hieragter is dat elke mens die geleentheid tot besittings en werk behoort te hê.
3. ‘n Kernbeginsel waarna gevra moet word, is of daar in ‘n samelewing reg aan die armes geskied? Vgl. die gelykenis van die weduwee (sosiaal gemarginaliseer) en die onregverdige regter in Lukas 18:1-9 en veral haar eis: “Doen aan my reg in my saak teen my teenparty”. Selfs die “onregverdige regter” het reg aan haar laat doen (al was sy motiewe nie baie suiwer nie). Die onregmatige wyse waarop Isebel (en Agab) vanuit hulle magsposisie die wingerd van Nabot gevat het (1 Kon.21) en die Here se straf daarop, wys inderdaad hoe ernstig onreg teenoor armes (weerloses) in sy oë is.
4. ‘n Nog duideliker begronding vir regstellende aksie vind ons in Luk.19:8, toe Saggeus, die tollenaar wat sy besigheid (en rykdom) op onreg gebou het, bereid is om die helfte van sy besittings vir die armes te gee en waar hy iets van iemand afgepers (gesteel) het, bereid is om dit vierdubbel terug te gee – na sy ontmoeting met Jesus.
Daar is teoloë wat, op grond hiervan, ‘n etiek van vergelding (wat onderskei moet word van wraak) bepleit, wat natuurlik vergewing insluit. Daar kan geen sprake van vergewing wees sonder vergelding (restitusie) nie. Dit is duidelik ‘n verset teen goedkoop genade (“ek is so jammer oor die onreg wat jou aangedoen is”, maar ek doen niks om dit reg te stel nie) en behoort deur Christene ondersteun te word. Dit roep egter ander vrae op, soos bv., hoe gemaak met onreg wat uit onkunde en selfs onwil begaan is (vgl. dienspligtiges en die polisie wat onwillig, maar verplig was deur die owerheid om die apartheids-ideologie te beskerm)? Wat van onreg wat nooit weer reggestel kan word nie? Wat van die oproep (in Mat.18:21-35) om onbeperk en onvoorwaardelik te vergewe? Staan hulle wat nie bereid is om so te vergewe nie, nie ook onder die oordeel van God nie? Is die oorsaak van vergifnis geleë in vergoeding en vergelding of in berou en skuldbelydenis? Het God ons nie vergewe sonder enige vergelding nie, alleen maar op grond van Christus se soenverdienste?
Daar is ook nog ander vrae wat gevra moet word ten opsigte van “regstellende aksie”, soos bv. sal regstellende aksie nie die konsep van meriete laat verdwyn nie? Sal dit nie produktiwiteit en standaarde verlaag nie? Sal dit nie prestasie ondermyn nie? Sal kwalifikasies geignoreer word? Is dit nie ‘n vorm van omgekeerde diskriminasie nie? Is alle blankes skuldig (hoewel bevoordeel) en alle nie-blankes onskuldig? Sal dit nie die menswaardigheid van swart mense aantas, veral waar iemand nie vir sy werk/posisie opgewasse is nie? Waar is die beginpunt en eindpunt van regstellende aksie? Wat van swartes wat na 1994 gebore is en nie deel gehad het aan die benadeling van die vorige beleid nie? Terloops, die berekening is dat blankes (in 1992) reeds al 32% van hulle persoonlike inkomste aan die fiskus opoffer om herverdeling moontlik te maak. Dit beteken dat die gemiddelde blanke byna vier maande van die jaar vir sy medemens en staat werk – by die boonste inkomstegroepe is dit ses maande.
Al bogenoemde vrae (en opmerkings) wil maar net sê dat “regstellende aksie” in praktyk baie omsigtig en verantwoordelik toegepas moet word. ‘n Etikus (Van der Merwe) het ‘n aantal kriteria hiervoor saamgestel (waarvan ek enkeles lys):
· Dit moet nie in ‘n ideologie ontaard nie
· Dit moet gepaard gaan met ‘n mentaliteitsverandering tussen wit en swart
· Dit moet nie ten koste van meriete, kwalifikasie, produktiwiteit en standaarde deurgevoer word nie
· Dit moet mense nie hulle morele waardigheid ontneem nie
· Dit moet gepaard gaan met opvoedings- en opleidingsprogramme wat self-help as oplossing beklemtoon
· Dit moet ‘n gekontroleerde en tydelike proses wees
· Dit moet voorkeur behandeling beperk tot gelyk-gekwalifiseerde kandidate
· Dit moet bydra tot die vestiging van ‘n gemeenskaplike waardesisteem (siening van die materiële, arbeidsetiek ens.)
Regstellende geregtigheid in SA is, moreel gesien, geoorloof en noodsaaklik. Dit moet egter só toegepas word dat dit die samelewing reinig, opbou en stimuleer, en nie vernietig nie.
(Erkenning word gegee aan Etiek en Eksistensie deur J.H. van Wyk, 2001, p.451-455).