Fourie Botha – Penguin se geheime wapen uit die Marico - LitNet
Fourie Botha (Foto: Izak de Vries)
"Ek skryf gedigte sodat ek 'n beter uitgewer kan wees."
So sê Fourie Botha, Penguin Random House se fiksie-uitgewer. Vir dié Afrikaanse digter wat agter Suid-Afrika se top Engelse fiksie sit, geld die bekende klagte deur skrywers wat boeke uitgee dat die uitgewerswese hul kreatiewe energie demp, kennelik nie. "Gedigte skryf is 'n klein venster wat ek oophou vir my eie persoonlikheid, want wanneer ek werk wil ek 'n skoon lei wees wat nie afgee aan 'n skrywer se skepping nie."
Twee digbundels het uit Fourie se pen verskyn – Donkerkamer en Krap uit die see. Maar sy impak op die plaaslike literêre bedryf is veel dieper as jy kyk na die skrywersname wat onder hom publiseer. Die afgelope ses jaar het romans in sy sorg jaar na jaar met die gesogte Sunday Times Barry Ronge-prys weggeloop. Dié bekroonde titels is 'n kaleidoskoop van die beste wat in Suid-Afrika op literêre gebied gelewer word: Claire Robertson se The spiral house, Damon Galgut se Arctic summer, Nkosinathi Sithole se Hunger eats a man ("'n erfstuk van Frederik de Jager"), Zakes Mda se Little suns, Harry Kalmer se A thousand tales of Johannesburg en Siphiwe Gloria Ndlovu se The theory of flight.
Dié lys word aangevul met indrukwekkende prestasies deur Afrikaanse boeke. SJ Naudé se Die derde spoel het in 2019 gesorg vir die eerste Hertzogprys in Penguin se stal. "Die boek het daardie jaar ook die kykNET-Rapportprys gewen en dieselfde aand is die filmprys aan Gerda Taljaard vir Die laksman se dogter oorhandig," vertel Fourie trots. "Nou onlangs het Johan Jack Smith se Zola die Eugène Maraisprys gewen." Nog Afrikaanse skrywers in Fourie se kamp is onder meer Karin Brynard, Marita van der Vyver, Leon van Nierop, Bettina Wyngaard en Irna van Zyl.
Digbundels uit Fourie se pen: Donkerkamer en Krap uit die see (Foto's verskaf)
Glad nie sleg vir 'n Afrikaanse boytjie wat in die Marico grootgeword en op Zeerust in die koshuis was nie. Fourie het uitgewerswese aan die Universiteit van Pretoria geswot. Hierna was sy eerste werk by die opvoedkundige uitgewer Nasou Via Afrika, ook in Pretoria. "Ek het aanhou studeer en kon later in Kaapstad 'n MA in Engels en ook 'n MA in Kreatiewe Skryfwerk klaarmaak," vertel hy.
Fourie Botha saam met skrywers Jenny Hobbs en SJ Naudé. Naudé se Die derde spoel het vir Penguin Random House se eerste Hertzogprys gesorg. (Foto: verskaf)
Invloedryke leermeesters in die bedryf het sy pad gekruis. Nadat hy ses jaar lank saam met spanne opvoedkundiges vir Nasou Via Afrika taalonderrig-handboeke "gebou" het, is hy in 2008 as redakteur by Umuzi aangestel. Umuzi was toe drie jaar oud nadat dit as 'n Suid-Afrikaanse druknaam van Random House gestig is. "Toe daar 'n pos vir 'n redakteur oopgaan, skryf Annari van der Merwe om te sê ek moet aansoek doen omdat ek haar al vroeër gesê het ek wil eendag saam met haar werk."
Annari was in die proses om af te tree, en Frederik de Jager sou die onderhoud met die nuwe kandidaat voer. "My broek het maar gebewe, maar die geluk was aan my kant," onthou Fourie. "Voor die onderhoud moes ek 'n keurverslag oor 'n anonieme Engelse manuskrip skryf en ek het die effe obskure Zimbabwiese skrywer se skryfstyl herken. Ek het die job gekry."
Kort hierna het Random House SA met Struik saamgesmelt en Random House Struik is gebore. "Dit is in hierdie jare wat ek uitgewer by Umuzi geword het. Toe Penguin en Random House ses jaar gelede globaal een maatskappy raak, het ek ook die uitgewer geword vir plaaslike fiksie wat onder Penguin uitgegee word."
In die beginjare by Nasou Via Afrika het Christina Watson 'n onuitwisbare indruk op Fourie gemaak. "Met die implimentering van uitkomsgebaseerde onderwys het uitgewers gekreun om materiaal aan die onderwysdepartemente teen onmoontlike sperdatums te lewer. Dan kry Christina dit reg dat 'n hele kantoor mense regdeur die nag werk. Wanneer die son opkom mag jy huis toe gaan om te gaan stort en dan moet jy weer terug. En jy doen dit sonder om te mor, want sy moedig jou so aan." Ook Nicol Faasen, saam met wie hy by die opvoedkunde-uitgewer gewerk het, was 'n inspirasie. "Nicol het 'n kalmte in hom wat baie harde werk kos om na te jaag. 'n Gentleman in 'n beroep wat glo vir gentlemans is."
Fourie en Dominique Botha, skrywer van Valsrivier (Foto: verskaf)
Later het Fourie eindeloos baie by bestuurders en besigheidsmense geleer – "al is dit net hul geaardhede wat jou voorberei om in die toekoms saam met 'n soort persoonlikheid te werk." Behalwe Annari van der Merwe was daar formidabele figure soos Frederik de Jager, Stephen Johnson en Steve Connolly. Per geleentheid ook Kate McCullum en Francis Galloway.
Die publikasie van Afrikaanse boeke is nie 'n nuutjie vir Fourie of vir Penguin Random House nie. "Umuzi het nog altyd Afrikaanse boeke uitgegee en baie van my kollegas by Penguin kan in Afrikaans werk. Ons verkoopshoof en ons reklamehoof is al twee Afrikaans." En hoewel die Afrikaanse mark besig is om te krimp, is mense wat Afrikaans lees lojaler as mense wat Engels lees. "Die afgelope klompie jare is groei in Afrikaans vir ons 'n fokus. My kollega Elzebet Stubbe het in 2017 as voltydse Afrikaanse redakteur by die span aangesluit," sê Fourie.
Boeke word uiteraard verskillend ontvang in die Afrikaanse en Engelse markte, iets waarmee 'n uitgewer rekening moet hou. "Engelse resensente het selde 'n slegte woord oor 'n boek te sê, maar Afrikaanse ouens hou nie terug nie. In plaas daarvan om die twee tale elk in hul hoek te probeer hou, probeer ek toesien dat die prosesse en boeke inmekaar vloei. Maar dit help Engelse skrywers dat ek die Afrikaanse wêreld ken, en omgekeerd."
Fourie is in die ideale posisie om boeke suksesvol in Afrikaans en Engels uit te gee. En daar is verskeie faktore wat bepaal of vertaling 'n werkbare, winsgewende opsie is. "Partykeer kom 'n gevestigde Afrikaanse skrywer by die tradisioneel Engelse uitgewer aan met 'n Engelse manuskrip," verduidelik hy. "Dan vra ek gewoonlik dat sy dit self in Afrikaans moet vertaal en dan gee ons beide boeke uit. Soms skryf die skrywer in Engels oor 'n wêreld wat Afrikaans is, dan vertaal ons." Carol Campbell se My children have faces, wat Karretjiemense geword het, is 'n sprekende voorbeeld. Meer onlangs is die Engelse Meg Vandermerwe se Woman of the Stone Sea as Vrou van die Klippesee uitgegee – deur Kirby van der Merwe vertaal.
Maar ten spyte van die literêre akkolades en skynglans van boekgesellighede, is 'n uitgewershuis 'n sakeonderneming wat boeke winsgewend moet publiseer. Hoe ervaar die boekemaker van Marico die druk om "topverkopers" na te jaag? En geskied dit ooit ten koste van gehalte-manuskripte?
"Een ding waarin ek moet bly glo sodat ek soggens uit die bed kan opstaan, is dat 'n boek van waarde wel sy lesers sal bereik. Maar 'n uitgewer besef ook vinnig dat hy nie elke boek van waarde behoort te (of wil) publiseer nie. Plek op Penguin Random House se publikasielys is beperk. Ons kan net soveel boeke 'n jaar lees, keur, redigeer, produseer en bemark. Daarom sê ek dikwels nee dankie vir wonderlike boeke. En ek doen dit met die hoop dat die boek elders sal verskyn.
Fourie saam met Kleinboer, wie se Werfsonde en Hierdie huis by Umuzi verskyn het. In die agtergrond peusel Leon van Nierop, ook 'n Penguin Random House-skrywer, aan 'n happie. (Foto: verskaf)
"As 'n mens nie ekonomiese kruisbestuiwing in jou publikasielys toelaat nie, val die onderskeid tussen literêre en populêre projekte weg. Die idee dat 'n goeie verkoper van 'n laer gehalte is, is nie reg nie. 'n Uitgewer se werk op die boek bly dieselfde. Jy fokus op die proses."
Vir Fourie druk dit swaarder op ander plekke: "Wanneer ek vir skrywers saam met wie ek al 'n pad gestap het moet sê dit maak nie ekonomies sin om meer hul boeke uit te gee nie, selfs al glo almal steeds in die waarde van die projek. Die moedeloosheid wat 'n mens saam met die skrywer ervaar as die boek nie goed verkoop nie."
Oomblikke saam met groot skrywers maak egter op vir die minder aangename momente. En openbare glansgeleenthede is nie noodwendig die bron van gekoesterde herinneringe nie. "Die aandete saam met Arundhati Roy sou sekerlik my Instagram-statistiek beïnvloed het, maar die ware impak gebeur baie keer in skrywers se huise of in hul studeerkamers," vertel hy.
"'n Mens wil nie skrywers uitsonder nie. Ek is dikwels verstom. Soos die keer toe Damon Galgut my uit die bloute bel en na sy blyplek – eintlik maar 'n biblioteek – nooi om te sê hy wil sy roman by Umuzi uitgee. Die ure wat ek in George Bizos se kantoor gesit en luister het hoe hy vir my verduidelik hoe beroemde hofsake verloop het, bly my by."
Fourie is lid van 'n internasionale dinkskrum vir Penguin Random House-redakteurs. "En dit was 'n kick om vir die eerste keer in 'n raadsaal in Engeland in te stap en 'n plakkaat van 'n JM Coetzee-boek teen die muur te sien hang, al het ek die skrywer nog nooit ontmoet nie. Amper net so opwindend was miskien die keer toe Shaida Kazie Ali vir my 'n Barbie-pop present gegee het omdat ek iewers geskryf het ek wou een gehad het toe ek klein was."
Intussen steier die wêreld en die bedryf onder die impak van die COVID-19-pandemie. Volgens Fourie het die plaaslike boekemark vanjaar reeds met 20 tot 30 persent gekrimp. "Die ekonomiese impak ter syde, die ontwikkeling van die hele wêreld se letterkunde en selfs kennis is met 'n jaar of selfs meer vertraag," sê hy. "Hele publikasieprogramme is uit- of afgestel. Die idees en tendense in daai boeke bereik lesers nou eers volgende jaar of die jaar daarna."
Maar daar is ook aangename verrassings in die tyd van die pandemie. Boeke wys opnuut hoe robuus hulle is in teenstelling met ander vorme van media. "As jy 'n uitgewer van fiksie is, is dit goed om te weet dat fiksie, en veral dié op uitgewers se fondslyste (ouer boeke), op die oomblik baie beter vaar as niefiksie," vertel hy. "Daar is selfs 'n oplewing in klassieke werke. In onseker tye wil mense van gehalte verseker wees, en dit kry jy in 'n goeie boek."
Die wêreld het inderdaad nie heeltemal tot stilstand gekom nie, en die seun van Marico wat Suid-Afrika van gehalte-leesstof voorsien, gloei wanneer hy praat oor die verskyning van Zoë Wicomb se Still life by Penguin Random House vandeesmaand. "Die boek vertel hoe 'n skrywer 'n biografie van Thomas Pringle probeer skryf. Sy word bygestaan deur drie spoke, onder andere deur Mary Prince, wat die eerste swart vroueslaaf was wat haar memoires gepubliseer het."