My Study - Lekkerlees Stories, Deel 2
Uit die Geskiedenis van die Nederduitsch Gereformeerde Kerk
Deur Dr Gerdrie van der Merwe
VDM te Kuruman, Suid-Afrika
Storie eenendertig tot vyfentagtig
Foto’s en webredaksie: Benno Zuiddam
XXI Leraar trou met een van sy dopelinge
Kaap die Goeie Hoop – 20 Januarie 1783.
Ds Petrus van der Spuy is op sestigjarige leeftyd in die kerkgebou op Stellenbosch met ‘n jonge dogter getroud wat hy as kindjie gedoop het. Toe hy haar op 21 Julie 1748 in die Kaapse gemeente doop, het hy skertsend aan haar vader gesê dat hy die klein dogtertjie vir hom as vrou moes grootmaak. In 1753 is hy na die gemeente Drakenstein in die Paarl verplaas, waar hy na veel spanning en stryd, maar met ‘n verdieping in sy geestelike lewe, as oujongkêrel in 1781 geforseer word om sy emeritaat te aanvaar. Hy verhuis na Stellenbosch waar hy hy verlief raak op die jong Maria Elizabeth Adleda met wie hy op 19 Januarie 1883 trou. Dit is was besondere gelukkige huwelik en vier kinders, wat groot vreugde aan die ou leraar bring. Maar sy sterf skielik in 1791 en hy oorleef haar agtien jaar lank en sterf op 4 Maart 1809. Ds Petrus van der Spuy word agter die Moederkerk op Stellenbosch begrawe waar sy graf nog tot vandag toe besigtig kan word.
XXXII Dominee kwaad oor straatnaam
Kaap die Goeie Hoop – 31 Desember 1790.
Die bejaarde ds Johannes Petrus Serrurier het heftig beswaar gemaak teen die naamsverandering van die straat in Kaapstad waarin hy woon. ‘n Kommissie van die hooggeregshof wat aangesel is om name aan nuwe strate en pleine te gee, besluit om die bestaande Bergstraat na Venusstraat te verdoop en die naambord van die straat bokant die dominee se deur vas te spyker. Vriende vermoed dat dit in opdrag van die goewerneur Jacob van de Graaff geskied het, want dit is algemeen bekend dat hy baie kwaad was oor ‘n preek wat ds Serrurier oor Isébel gelewer het. Hy is vas ooruig dat die dominee in daardie preek op sy vrou geskimp het.
XXXIII Predikant weens dwaalleer verban
Kaap die Goeie Hoop – 27 Febraurie 1751
Ds H H van der Veen is gister deur die polisie op ‘n verbygaande boot gedwing weens die dwaalleer wat hy aan die Kaap verkondig. Hy kry aanvanklik verlof om aan die Kaap weens siekte aan te sterk, later blyk dit ‘n verskoning te wees proselietmakery. Spoedig word hy gebrandmerk as ‘n dweepsieke, verdraai die Woord word die kansel in Kaapstad belet. Toe sy sondes aan die die Kaap hom inhaal, is hy na Malmesbury om soos hyself getuig boerekos te weet om weer sterk te word. Oral beeïnvloed hy lidmate en saai twyfel oor aanvaarde godsdienstige sake en gebruike. Goewerneur Ryk Tulbagh sorg dat hy uit die Kaap verwyder word, ‘n bemoeisieke predikant wat kerkmense meer ontstig as stig.
XXXIV Leraar met sagte stem
Kaap die Goeie Hoop – 25 September 1786
Ds Meent Borcherds het gister sy afskeidspreek in Kaapstad gehou na ‘n kort dienstermyn en lewer op 22 Oktober 1786 sy intreepreek op Stellenbosch. Hy is iemand met ‘n swak gestel en die groot kerkgebou in Kaapstad is volgens hom te groot vir sy sagte stem. Na na die koms van sy kollega ds H R van Lier, word hy op eie versoek na die gemeente Stellenbosch verskuif, want die kerkgebou daar is baie kleiner waar hy met minder inspanning sy preke kan lewer. Na veertig jaar tree hy in 1826 in die Eikestad af, waar hy in 1832 in sy huis La Gratitude sterf en op Stellenbosch begrawe word.
XXXV Twis oor ouderling se verkiesing
Kaap die Goeie Hoop – 2 Desember 1771
In die gemeente Drankenstein is daar groot onenigheid na die verkiesing van heemraad T A Theron as ouderling van die gemeente. Die eens bloeiende gemeente word deur twis en tweedrag byna verwoes, meer as die helfde van die gemeente teken ‘n protesskrif. T A Theron is vir sommige ‘n omtrede figuur, ondermeer omdat hy in rusie lewe met sy bure, aan ander se watervore en damme peuter om water te steel en sy skoonmoeder sleg behandel. Die besadige ds Petrus van der Spuy kom ook in die spervuur en word later die middelpunt van die geskil en moet later die gemeente Drakenstein verlaat. Eers met die koms van ds R N Aling in 1784 word die gemoedere geklameer en die gemeente weer in eensgesindheid saamgesnoer.
XXXVI Predikant sak op preekstoel inmekaar
Kaap die Goeie Hoop – 14 Julie 1792
Ds Helperus Ritzema van Lier het gister op die kansel van die Groote Kerk in Kaapstad inmekaar gesak. Alhoewel hy nooit ‘n gesonde man was nie, is sy toestand verlede jaar vererger toe hy aan bloedspuwing begin lei het. Hy is een van die geleerdste predikante aan die Kaap en is ‘n bekwame lid van die Genootskap van Kuns en Wetenskap van Batavia. Hy studeer snags tot laat en werk bedags van vroeg tot laat. Gemeentelede is van mening dat hierdie leraar te veel hooi op sy vurk het en sal moet afskaal, maar almal weet sy ywer en entoesiasme ken geen perke nie. Hy is ‘n uitstaande prediker wat korter as ander leraars preek en meer tyd aan huis- en siekebesoek bestee. Hy sterf op 21 Maart 1793 slegs enkele weke na die aanvaarding van sy emeritaat weens swak gesondheid.
XXXVII Pleitbesorger vir sending
Kaap die Goeie Hoop - 9 Maart 1794
Ds Michiel Christiaan Vos is gister bevestig as leraar in die gemeente Roodezand (Tulbagh) in die Land van Waveren. Hierdie tingerige jong leraar lewer sy intreepreek oor Markus 16:15 en laat gemeentelede met verbasing regop sit toe hy ‘n getuienis lewer oor sy sendingroeping en begeerte uitspreek om hulle slawe geestelik te bearbei. Hy is ‘n welsprekende leraar en lê ‘n unieke sendingaksent in prediking. Ds Vos beskou huisbesoek en die meeleef met lidmate op voetsoolvlak as van groot belang. Sy gemeentebediening word gekenmerk deur herlewing en geestelike groei na binne en buite.
XXXVIII Diakonale hulpverlening
Kaap die Goeie Hoop – 2 Junie 1751
Die diakonie het besluit om die 101-jarige stamvader Otto Ernst van Graan en sy vrou finansieel by te staan tot met sy dood vier jaar later. Benewens sy doofheid waaraan die kerkraad niks kon doen nie, help hulle die gesin met klere, komberse, kussings en skoene.
XXXIX Tug en straf vir sonde
Kaap die Goeie Hoop - 14 Mei 1778
Die kerkraad het ongehoorsame gemeentelede ernstig vermaan en as mooipraat nie help nie is die burgerlike owerheid se hulp ingeroep. Toe die sestienjarige Johanna nie wou hoor nie besluit die kerkraad van Kaapstad om haar voet met ‘n ketting aan ‘n blok vas te sluit sodat sy kan hoor en die weer van die huis wegloop nie. As straf moes sondaars onder toesig werk en is soms na Robbeneiland gestuur om oor sondes na te dink. Indien dit nie suksesvol is nie word hulle met geweld op verbygaande kompanjieskepe na Batavia geplaas.
XL Blitsromanse van leraar
Kaap die Goeie Hoop – 31 Mei 1785
Die jong ds Meent Borcherds raak kort na sy aankoms as nuwe leraar van Kaapstad verlief op Aletta Jacoba de Wit, ‘n jong dogter van die Kaap. Hy is die dag na sy verjaardsdag op 4 September 1785 met haar getroud en die egpaar word kort hierna na Stellenbosch verplaas waar hy later ‘n eie huis in Dorpstraat bou. Hy noem dit La Gratitude en laat op die voorgewel die alsiende oog van God aangebring. Vier jaar na sy aftrede sterf sy geliefde vrou en hy twee jaar later in 1832.
XLI Ou begrafnisgebruike
Kaap die Goeie Hoop - 16 Oktober 1797
Die aantal begrafnisse, wat volgens ‘n ou Hollandse instelling saans met kerslig plaasvind, neem aan die Kaap so toe dat die kerkraad dit op ‘n onlangse vergadering verbied uit vrees dat die kerkgebou aan die brand kan raak. Dit Britse bevelvoerder, generaal Dundas se hulp is ingeroep om te help met die toepassing van die besluit van die kerkraad. Dit was gebruiklik dat slegs mans na begrafnisse genooi is, want die aansien van die agtergeblewe familie is verhoog deur die groot hoeveelheid roubeklaers wat huilend agter die stoet beweeg. Vanwee ‘n ou bygeloof dat die twee wat heelagter stap, die volgende sou wees om te sterf, het die mense kort-kort plekke omgeruil.
XLII Leraar se liefde vir die natuur
Stellenbosch – 1802
Ds Meent Borchards het onlangs ‘n gedig gepubliseer met die titel: “De maan, een leergedigt”. Hierdie leraar het ‘n besondere liefde en aanvoeling vir die natuur en sterrekunde, ook vir letterkunde, geskiedenis en oudheidkunde. As vader het hy gewoonlik met sonsopkoms gesprekke met sy seun, om aan hom die wondere van die natuur deur God geskep op die hart te druk.
XLIII Kragtige Kaapse prediker
Kaap die Goeie Hoop – 14 September 1804
Die bekende ds Jan Petrus Serrurier het pas sy emeritaat aanvaar na ‘n dienstyd van 44 jaar in Kaapstad. Hiermee verloor die kolonie een van sy bekendste en gewildste leraars, ‘n kragtige prediker wat die Woord op ‘n eerlike en dinamiese wyse aanbied. Die geheim van sy prediking le in sy kragtige persoonlikheid en die vermoe om die gesproke woord in te span om sy gehoor mee te voer. As welsprekende redenaar gee hy waardigheid aan sy amp en as kenner van die Bybel is sy uitleg korrek en sielsverkwikkend. Ds Serrurier was by uitnemendheid ‘n gesogte geleentheidsprediker. In sy dienstyd word die kerkgebou verander en die historiese Anton Anreith kansel in 1789 ingewy, vanwaar hierdie groot kanselredenaar die Woord van God met waardigheid en geloofsmoed verkondig.
XLIV Aardbewing en kerkbywoning
Kaap die Goeie Hoop - 5 Desember 1809
Gisteraand tussen tien- en elfuur het ‘n hewige aardbewing Kaapstad en omstreke geskud, inwoners het dit beskryf as ‘n skrikwekkende rommel geluid asof honderde perdewaens in volle galop in die straat hardloop. Die aarde het geskud en mense het weens vrees uit hulle huise gestorm, selfs op skepe in die hawe mense uit hulle hangmatte geslinger. Selfs die onverskilliges het na buite gehardloop en hard geskree. Bid vir ons, bid vir ons. Die meeste mense het bidure bygewoon, daar was geen onderskeid tussen ouderdom, stand of kleur nie. Almal het die aangesig van die Here gesoek. Mense het die eerste paar nagte in tente is op die parade geslaap want hulle was te bang om na hulle huise terug te keer. Die eerste Sondag na die aardbewing was die Groote Kerk stampvol, die leraars het die situasie benut om die Woord van God te verkondig en mense het ‘n geestelike verdieping ondergaan.
XLV Leraar trou mense onwettig
Kaap die Goeie Hoop – 30 September 1818
Verskeie jong getroudes het met ‘n skok besef dat hulle huwelike ongeldig is omdat die berugte Anglikaanse leraar Rev Laurence Halloran onbevoeg is om as huweliksbevestiger op te tree. Hy was sedert 1807 ‘n kapelaan aan die Kaap en was ‘n gewide en kragtige prediker, maar het Sondae soms mense van die kansel af aangeval wat in die week met hom verskil het. Toe hy met die Kaapse koloniale sekretaris Henry Alexander bots, preek hy oor die teks: "Alexander die kopersmid het my baie kwaad aangedoen. Mag die Here hom vergeld vir al sy werke”. (2 Tim.4:14). Hy word aangespreek en rig verskeie naamlose briewe aan luitenant-goewerneur George Grey, wat hom na Simonstad. By nadere ondersoek blyk dit dat hy nooit ‘n predikant was nie, want sy toelatingsdokument tot die evangliebediening is vervals. Hy keer terug na Engeland en gaan voort met sy skelmstreke en verkry selfs op ‘n onregverdige manier ‘n doktorsgraad in Teologie aan die Universiteit van Aberdeen. Hy dien later gevangenisstraf in Niew-Suid-Wallis uit en is steeds nie genees van sy jakkalsstreke nie.
XLVI Perdekarre raas met kerkdienste
Drakenstein – 15 Oktober 1805
Aangesien die kerkgebou van die gemeente Drakenstein in die Paarl langs die hoofweg na die binneland le word eredienste soms deur geraas en perdekarre ontstig. ‘n Groot probleem is dat mense tydens eredienste in vermaan om sulke onstigtelike gedrag te keer en om hulle buite te hou tot na die uitspreek van die seenbede. Hy moet ook rytuie stop en verbied om tydens eredienste heen en weer verby die Strooidakkerk te ry.
XLVII Grafkelder verbied
Drakenstein – 14 Februarie 1807
Die kerkraad van die Strooidakkerk in die Paarl keur ‘n versoek van Hendrik de Leeuw af wat ‘n kelder oor die graf van sy kind wil bou, dit sou te ooglopend wees. Hy word versoek om te volstaan met ‘n geringe steen of gedenkteken. Eienaardig genoeg word die eerste grafkelder kort daarna toegelaat, maar die familie moes vir drie grafte betaal. Later word verskeie grafkelders rondom die historiese kerkgebou opgerig, tot vandag toe bakens uit ons kerklike- en kulturele verlede.
XLVIII ‘n Dienende Martha
Kaapstad - 1 Oktober 1810
Die vroom Matilda Smith het onlangs ‘n “Vrouen-Genootskap” vir hulpbetoon aan noodlydendes in Kaapstad gestig. Haar liefde vir die Meester en verterende belangstelling in sendingwerk en armsorg, sorg dat hierdie merkwaardige vrou met verskeidenheid talente en gawes een van die bekendste en bemindste figure van haar tyd word.
XLIX Wynkelder word kerkgebou
Swartberg (Caledon) – 20 Mei 1811
Die jong ds M C Vos begin sy geestelike arbeid aan die Swartberg, ook genoem Warmbad omdat ‘n warmbron daar ontspring. Daar is geen pastorie en kerkgebou nie, daarom neem die leraar sy intrek in ‘n boerewoning vanwaar hy die gemeente opbou. Hy verander die wynkelder in ‘n plek van samekoms vir die gemeente, wat selde deur minder as 200 gemeentelede bygewoon word. Onder sy leiding word in 1813 ‘n eie pastorie en kerkgebou ingewy en verander die dorp se naam na Caledon.
L Afskeid weens ouderdom en siekte
Swartberg (Caledon) – 2 Augustus 1818
Die geliefde ds M C Vos het sy emeritaat weens swak gesondheid aanvaar en lewer sy afskeidspreek in ‘n stampvol kerkgebou. Hy doen dit sittend omdat hy nie meer lank kan staan weens verswakte bene nie. Die afbrand van sy pastorie met al hulle besittings op Caledon was ‘n groot beproewing vir die leraarspaar en hulle ses kinders. Die pastorie word nie gou herbou nie en die gesin woon by gemeentelede wat hulle met liefde behandel sodat hierdie leraarspaar met hulle gemeentelike werk kan voortgaan. Na sy aftrede vestig die gesin hulle in sy vorige gemeente Tulbagh waar hy vroeer ‘n eie woning gekoop het.
LI Begrafnisse se groot eet en drink
Kaapstad – 25 Oktober 1818
Sedert die volksplanting aan die Kaap is dit gebruiklik dat na begrafnisse groot geeet en gedrink word, want die familiebetrekkinge en vriende het van ver gekom en die innerlike moes versterk word voordat die terugreis aanpak word. In die naam van boeregasvryheid is die tafels behoorlik oorlaai en het drank vrylik gevloei. Met die dood van die Kapenaar Hendrik Cloete het die koster 170 bottels wyn en bier, 4 bottels jenewer, 4 bottels Franse brandewyn en die nodige tabak met 5 dosyn pype bestel vir die begrafnis. Dit was voorwaar ‘n vrolike gebeurtenis wat die droefheid gedemp het. Daar was ook uitsonderings soos met die dood van Lord Charles Somerset se vrou Elizabeth, met haar begrafnis is geen resepsie aangebied nie en die draers het slegs 12 bottels rooiwyn ontvang.
LII Skotse leraars na die Kaap
Kaapstad – 15 Julie 1822
Op versoek van lord Charles Somerset werf die bekwame dr George Thom Skotse leraars om vakante gemeentes te beman, omdat plaaslik geen leraars beskikbaar is nie. As lede van die Skotse Presbiteriaanse Kerk is hulle opreg en buitengewoon vroom, getroue pastors en hartlik en warm in hulle prediking en omgang. As manne van God versier ds Andrew Murray (Graaff-Reinet), ds Colin Fraser (Beaufort-Wes), ds Henry Sutherland (Worcester), ds George Morgan (Somerset-Oos) en ds Alexander Smith (Uitenhage) gemeentes in die Ned Geref Kerk in Suid-Afrika. Die Skotse leraars handhaaf die gereformeerde leer en kerkregering, vereenselwig hulle so intens met die Afrikaner en sy saak dat hierdie geliefde vreemdelinge as eie aanvaar en gerespekteer word.
LIII Kaapse vyfde gemeente
Het Swartland - 27 Junie 1745
Ds F le Sueur, leraar van Kaapstad, het vandag ‘n nuwe gemeente in die Swartland gestig, met ds R A Weerman as eerste leraar. Die klein gemeente bestaan uit 55 lidmate en die eerste kindjie word gedoop nadat
die leraar sy intreepreek hou oor 2 Kor 8 vers 1 tot 3. Die lidmate wou dadelik ‘n nuwe kerkgebou oprig, maar aan die Kaap was daar ‘n skaarste aan goeie bruikbare timmerhout. Net vyf lidmate woon naby die kerk, ander so vêr as Groot- en Klein Paardeberg, Riebeeck-Kasteel en in die omgewing van St. Helenabaai. Die nuwe leraar het te kenne gegee dat hy gretig is om gereeld huisbesoek te doen.
LIV Ryk Tulbagh en kerklike apartheid
Kasteel die Goeie Hoop – 5 September 1754
Goewerneur Ryk Tulbagh het ‘n wet ingestel om slawe aan die Kaap te beheer, ook wat kerklike meelewing betref. Omdat slawe baie raas tydens eredienste en begrafnisse, is hulle verbied om in die portaal van die kerk of binne die kerk se ringmuur te kom. Met die begrafnis van ‘n slaaf of slavin mag nie meer as tien slawe die begrafnis bywoon nie. Die wette is ook uitgebrei na die allerdaagse lewe. As ‘n slaaf op straat moedswillig teen ‘n blanke stamp, moet hy gestraf word. Slawe mag nie in groepe in die strate loop nie en moet na tien uur in die aand ‘n lantern in die hand dra. Saans mag hulle nie hard sing of fluit-fluit deur die strate loop nie, ook mag hulle nie ‘n geweer of mes dra nie. Ryk Tulbagh was van mening dat indien die nuwe wette streng nagekom word, almal aan die Kaap gelukkig sou leef.
LV Predikant knak in bediening
Na die emeritaat van die geliefde ds A M Meiring op Tulbagh word hy in 1861 opgevolg deur ds R Hardens, wat bang was om in die befaamde voetspore te volg. Dit het aanvanklik goed gegaan, ‘n nuwe pastorie is byvoorbeeld gebou en duursame vloerteëls uit Batavia is gebruik. Maar die eise van die bediening was vir hom te veel en na ‘n dienstyd van sewentien jaar verlaat hy die gemeente. Ds Remmerus Harders het kranksinnig geword wat destyds beskryf is as “een krankheijdt in de hersens”. Hy is eervol ontslaan met behoud van salaris, waarna hy en sy vrou, Pretonella van Reede van Oudtshoorn, in Kaapstad gaan woon tot met sy dood in 1807.
LVI Onheilskip bring nuwe dominee
Kaap die Goeie Hoop – 28 Maart 1743
Ds A M Meiring het gister met die seilskip Adrichem in Tafelbaai aangekom, na ‘n rampspoedige uit Texel in Nederland. Die skip was geteister, aan boord was 43 dooies en 41 siekes. Op weg na die Kaap het die vaartuig deur ‘n winterstorm en verskeie orkane getref, terwyl ‘n verwoestende brand ook twee keer uitgebreek het. Om alles te vererger het koors onder die passasiers gemaai, op een stadium was meer as 150 mense siek. Op die skip was ds en mev Arnold Meiring en hulle vier kindertjies, op weg na Indië. Tydens die tog sterf mev Meiring aan koors, terwyl die leraar met sy jong kinders alleen voet aan wal sit in Tafelbaai. Nadat die goewerneur hom hoor preek het word hy ‘n predikantspos op Tulbagh aangebied, wat hy aanvaar en so word hy die stamvader van die geslag Meirings wat diep spore op die kerklike werf in Suid-Afrika trap.
LVII Swak verplasing van leraars bring pyn
Kaapstad – 1780
Die verplasing van leraars deur die regering het net soos in Oos –Indië ook aan die Kaap groot ontevredenheid veroorsaak. Die plaaslike regering het deur gewetenlose amptenare groot onmin veroorsaak deur leraars waarvan hulle nie gehou het nie te straf, hulle is na goeddunke verplaas na plekke wat vir leraars onaangenaam was. Predikante het dit beleef as straf en die stelsel van ‘n houvas van die staat op die kerk het groot pyn en ontwrigting in die kerklike lewe gebring.
LVIII Graaff-Reinet as ligbaken
Groot Karoo – 1792
In die omgewing van Graaff-Reinet is daar reeds in die tyd meer as 600 huisgesinne wat die geborgenheid en weelde van ‘n eie gemeente ontbeer. Daar is gevrees dat ‘n hele geslag wat aan hulleself oorgelaat is, sou verwilder, maar hulle gehegtheid aan die Statebybel was ‘n lig op die pad, ‘n kompas in die vreemde. In 1791 stuur die regering ds J H von Manger na die nuwe “kolonie” wat die pad voorberei vir gemeentestigting, onder die moeilikste omstandighede. Daar was intense spanning en opstand onder die burgers, waarby die nuwe leraar nie kon ontsnap nie wat sy geestelike werk ernstig benadeel het.
LIX Dominee moet loop !
Graaff-Reinet - 1796
Aangesien ds J H von Manger blykbaar nie lief was vir administrasie nie, het ons geen notule of kerklike dokumente van die gemeente nie. In ‘n dokument van die staat blyk dit egter dat die leraar deur die burgers self uit Graaff-Reinet verban is. Tydens ‘n preek op 20 Maart 1796 waarin hy die gemeente tot vrede aanspoor, het iemand hom in die rede geval deur hard uit te roep. “Kleine Manger, ga maar aan, vandaag is het jouw beurt, maar morgen of overmorgen zal het onze beurt zijn”. Blykbaar het hy geen moeite gedoen met huisbesoek nie, die mense het hulle leraar ook nie vertroue nie. (ge-pos 21/01/2003)
LX Soldate beset kerkgebou
Graaff-Reinet – Februarie 1802
Die kerkraad besluit om by die Kaapse goeweneur beswaar aan te teken omdat soldate die plaaslike kerkgebou as kaserne gebruik. Hulle voel diep verontwaardig omdat die huis van die Here op die wyse onteer word, dit is trouens afgesonder vir kerklike gebruik en aanbidding. Die kerkgebou lyk nou meer na ‘n perdestal as na ‘n Godshuis. Skietgate versier die mure, terwyl merke van ysters waaraan vleis gehang is, jare daarna nog aan die trappe van die preekstoel sigbaar was.
LXI Toekenning van sitplekke in Stellenbosse kerk
Stellenbosch – 22 Desember 1805
Die kerkraad van Stellenbosch besluit dat vroue lidmate in volgorde van belangrikheid in die kerkgebou moet sit. Die volgorde van sitplekke is soos volg: 1. Vrou van die predikant. 2. Vrou van die landdros. 3. Vroue van oud-landdroste. 4. Regerende heemraadsvroue en die sekretaris se vrou. 5. Oud-heemraadsvroue in volgorde. 6. Krygraadsvroue volgens die posisie van hulle mans. 7. Vroue van kerkraadslede. 8. Vrou van die krankebesoeker, daarna alle ander vroue streng volgens rangorde. Wanneer ‘n man te sterwe kom verbeur sy vrou haar ere-sitplek tot sy weer indie huwelik bevestig word met iemand anders.
LXII Ontploffing ruk kerkgebou
Swellendam – Oktober 1804
‘n Jaar na die aankoms van ds J A Schutz word die kerkgebou deur ‘n geweldige ontploffing geruk. Die regering het ‘n ou geboutjie wat in die kerkhof langs die kerkgebou gestaan het, onder protes van die kerkraad gehuur en gebruik as kruithuis. Die gebou is voorheen gebruik om materiaal te stoor met die bou van die nuwe kerkgebou. Waarvoor die kerkraad gevrees het, word werklikheid toe die ammunisie-depot ontplof wat dood en verwoesting agterlaat. Die kerkgebou is ernstig beskadig en word deur die regering herstel, ongeveer 1,000 ruite word vervang.
LXII Tolgeld vir kerkgangers geskrap
Roodezand/Waveren – 4 April 1804
‘n Brief van veldkornet Petrus van der Merwe dien voor die kerkraad op Tulbagh waarin hy vrystelling vra vir tolgeld, dit word gehef vir elke rytuig wat die bergpas gebruik. Die tolgeld is nodig om die pad in ‘n goeie bruikbare toestand te hou. Die versoek raak boere wat Sondae oor die berg ry om kerkdienste op Tulbagh by te woon. Die saak is na die Politieke Raad in Kaapstad verwys, wat vrystelling op Sondae aan kerkgangers gegee het.
LXIII Imposante kansel ingewy
Kaapstad – 29 November 1789
‘n Merkwaardige kunswerk in die vorm van ‘n kansel is in die Groote Kerk ingewy, geskep deur die meestervakman Anton Anreith en die timmerman Jan Jacob Graaf. Die pragtige kansel is in die dienstyd van ds Helperus Ritzema van Lier uit Indiese hout gemaak, dit rus op die rûe van twee leeus met hulle pote op ‘n boekrol, met ‘n simboliese anker in die middel, die leeus is simbole van krag, beskerming en oorwinning. In 1889 word die 100-jare bestaan herdenk met ‘n preek van dr J Kotze uit Nehemia 8:5 en in 1989 met die 200-jarige herdenking deur ds J van der Westhuysen met 2 Timoteus 4:1-4 as teksvers. Belangrike gebeurtenisse in Suid-Afrika het voor die kansel afgespeel, tot vandag toe ‘n belangrike baken in ons gereformeerde kerkgeskiedenis.
LXIV ‘n Kerkorde op eie bodem
Kaapstad – 1804
Die besetting van die Kaap deur Nederland bring verandering op kerklike werf, onder leiding van J A Uitenhage de Mist. As kommissaris-generaal handhaaf hy ‘n hoë premie op godsdiens binne die staat, daarom vaardig hy die kerkorde uit wat uit 52 artikels bestaan. Dit het onder meer die beroeping, verplasing en vergoeding van leraars en hulle weduwees bepaal, ook die aanstelling van nuwe kerkraadslede. Die kerkorde het benewens sy voordele, ook baie nadele wat spanning bring tussen kerk en staat. Skeiding het nie plaasgevind nie, eerder ‘n verknegting aan die owerheid wat nie in Koninkryksbelang was nie.
LXV Eerste kinderhuis in Suid-Afrika
Kaapstad - 1815
Op 26 September 1815 word die eerste kinderhuis in Kaapstad deur die plaaslike leraar ds J P Serrurier ingewy, die geboorte van “Het Zuid-Afrikaanse Weeshuis” is deur die jong kinderlose weduwee Margaretha Anna Möller aangevuur. Na haar dood het sy die reusebedrag van 14,000 pond nagelaat om die saak te ondersteun. Die gebou is ontwerp deur die Franse argitek Louis Michel Thibault, tot in 1970 ‘n bekende landmerk in die skadu van Tafelberg.
LXVI Binne ‘n kinderhuis se mure
Kaapstad – 1815 +
‘n Interkerklike direksie het die eerste kinderhuis bestuur, drie lede van die Groote Kerk in Kaapstad en drie lede van die Lutherse Kerk in Strandstraat. Streng strawwe soos lyfstraf was aan die orde van die dag, ‘n pakkamer het as tronk gedien en kinders is soms in afsondering opgesluit met brood en water as voedsel. Vir ernstige oortredings is hulle met ‘n ketting aan ‘n blok vasgesluit. Maar in 1836 is strafmaatreëls versag en het ernstige vermaning ‘n groter rol begin speel.
LXVII Nagmaal ‘n enorme feesgeleentheid
Cradock – 1822
LXVIII Jong seun ry nie perd nie maar die preekstoel
George – 22 Mei 1812
Ds T J Herold word op 22 Mei 1812 eerste leraar van die Suid-Kaap met sy bevestiging op George, net soos sy oupa en vader is hy afgesonder vir die Evangeliebediening. Toe hy as jongeling opgeroep word om op Stellenbosch militêre diens te verrig en hy ‘n perd met saal en toom ontvang, is sy vader se profetiese woorde: “Wat ! paard, zalen en toom ! Ik zal je op ‘n houtenpaard (preekstoel) laten rijden”. In die groot en uitgestrekte gemeente George doen die jong leraar baanbrekerswerk en bedien geestelik die veroordeelde burgers met die Slagtersnek opstand. In 1923 word hy leraar in die Paarl en bedien vanaf 1831 tot 1857 die gemeente Stellenbosch, waar sy vader sedert 1800 tot met sy dood in 1825 sieketrooster is.
LXIX Unieke Kanselbybel
Uitenhage – 1817
In die stigtingsjaar van die NG Gemeente Uitenhage strand ‘n Hollandse oorlogskip tussen die Swartkops- en die Kougarivier. Die 217 brose skipbreukelinge is met waens na Uitenhage vervoer waar gemeentelede barmhartigheidshulp verleen het. In 1819 skenk kommissaris-generaal J A Uitenhage De Mist, na die wie die nuwe dorp vernoem is, uit dankbaarheid ‘n groot Kanselbybel aan die gemeente Uitenhage. Voor in die Bybel met leeromslag en silwerbeslag, betuig J A de Mist self sy dankbaarheid met ‘n geskrewe boodskap.
LXX Predikant en koster haaks
Tulbagh – 23 April 1816
Ds J J Kicherer is aanvanklik ‘n sendeling aan die Sakrivier in die Karoo, daarna leraar op Graaff-Reinet werksaam is. In 1815 word die gebore Hollander leraar op Tulbagh waar hy kort na sy aankoms met die koster D du Toit bots. Die kerkraad probeer die saak in die reine te bring, maar die leraar wou nie kop gee nie en lê ‘n klag teen die koster by die kerkraad. Die leraar het sy koster se optrede volgens die notule “als een soort van opsternaatheid” beskryf en aangedring op sy bedanking as koster. Om vrede te herstel en te bewaar het die kerkraad die leraar sy sin gegee en is ‘n nuwe koster aangestel.
LXXI Bybelgenootskap aan die Kaap
Kaapstad - 19 Mei 1818
Die Gereformeerde leer aan die Kaap het steeds gegroei, lidmate was in lewe en leer diep geanker aan hulle geliefde Statenbijbel. Hierdie kerkbiblioteek met sy kantaantekeninge, berymde Psalms en Gesange, belydenisskrifte, Heidelbergse Kategismus en liturgiese formuliere bly ‘n kosbare besitting in elke huis, ook later op die trekpad na die onbekende binneland. Om die Statebybel en ander geestelike stof te voorsien, stig ds C Fleck op 19 Mei 1818 die Zuid-Afrikaansche Bijbelvereniging aan die Kaap. So word die beskikbaarheid van die Bybel bevorder en donker Afrika verlig.
LXXII Eerste sinode van die N G Kerk
Kaapstad – 2 November 1824
Dit was ‘n grootse oomblik toe die eerste sinode van die NG Kerk vanaf 2-18 November in die Groote Kerk in Kaapstad vergader, van die 14 gemeentes was 12 verteenwoordig, die staat is verteenwoordig deur twee politieke kommissarisse, onder meer sir John Truter. Voor die preekstoel het twee rye tafels gestaan, aan die een kant die regering se verteenwoordigers en aan die anderkant die moderamen. Aan 'n langer tafel voor die preekstoel het afgevaardigdes van gemeentes gesit, in die volgorde van die oudste tot die jongste. Ds J C Berrangè van Kaapstad is as moderator verkies het ‘n besielende openingsrede gehou. By die sinode is die Kaapse Kerk saamgebind om meer onafhanklik van Nederland te funksioneer.
LXXIII Blaasorkes bring aanvanklik spanning
George – 14 Oktober 1827 en 9 Oktober 1842
Die jong en later gesette ds J S B Ballot, self ‘n predikantseun wat die kansel letterlik kon volstaan, word herder en leraar in die uitgestrekte gemeente George. Dit is sy eerste en enigste gemeente wat hy vyf-en-dertig jaar lank tot met sy dood bedien. Hy beywer hom met hart en siel vir die oprigting van die imposante en nou geskiedkundige kerkgebou in die hartjie van George. Met die inwyding van die kerkgebou in 1842, is daar spanning toe ds Ballot voorstel dat ‘n blaasorkes die gemeentesang begelei, maar die kerkraad het dit afgekeur. Die leraar was kwaad en belê weer ‘n vergadering wat toegee dat die blaasorkes nie in die kerkgebou nie, maar in die voorportaal kan speel met kerkinwyding. Dit was so indrukwekkend dat die blaasorkes op versoek die volgende Sondag voor die preekstoel geplaas is.
LXXIV Kerksitplekke streel ego van stoutmoedige poue
Kaapstad – 3 November 1829
Tydens die Sinode van 1829 word besluit om spesiale sitplekke vir hooggeplaasdes in kerke uit te faseer. Soos in die Bybelse tyd in Luk 20:46 het mense aan die Kaap graag die voorste gestoeltes ingeneem. Die kerkraad was verplig om dit te reglimenteer, want vroue het die koster ‘n pyn in die nek gegee. Die reisiger Peter Kolbe noem die vroue stoutmoedige poue, want hulle het luidkeels die erediens ontwrig as hulle nie op ’n bepaalde plek kon sit nie. Humeure het soms opgevlam, die koster moes as vredemaker gewoonlik die onderspit delf. Die besluit van 1829 is nie oral met vreugde ontvang en toegepas nie. In 1844 het die kerkraad van Stellenbosch sommige sitplekke deur loting aangewys. Selfs met die bou van die huidige Moederkerk op Stellenbosch in 1863, is besluit om sitplekke en familiebanke toe te ken volgens jare van lidmaatskap. Tot ongeveer 1950 was daar nog gemeentes in die NG Kerk wat kerkbanke verhuur het. Gesprekke in ons Kerk oor die voorste gestoeltes gaan steeds voort.
LXXV Predikant J J Beck hou sy bek
Durbanville – 1834
Ds J J Beck was 52- jaar lank predikant in Durbanville, ‘n eksentrieke mens wat gou sy humeur kon verloor, wat iemand se kop deeglike kon was met woorde. Hy het ‘n afkeur in die bywoon van rings- en sinodale vergaderings getoon, selfs nadat die kerklike gesag na veel vermaning en gesprek nie kon vorder nie en hom ‘n geldboete opgelê het. Na ‘n stryd van 13 jaar het die Sinode van 1847 hom ses weke geskors sonder salaris. Dit het die nodige uitwerking gehad, maar sy humeurigheid het soveel probleme gebring dat die afgevaardigdes hom gemaan het om liewer sy mond dig toe hou. Toe hy by geleentheid ‘n ete met ‘n ringsitting nie bywoon nie, het dr Philip Faure van Wynberg droog opgemerk: “Ja, vandag zullen wij moet eten zonder bek !”
LXXII Kerknuus met bakens – 1824 – 1838 – 1849 – 2004.
Kaapstad – 20 Januarie 1824 -
In die hart van ds Abraham Faure, predikant van die Groote Kerk in Kaapstad, leef die droom om ‘n eie blad vir lesers aan die Kaap te gee. Hy word beskou as ‘n baanbreker van kerklike en letterkundige joernalistiek in Suid-Afrika. In April 1824 is die tyd ryp vir die verskyning van die “Het Nederduitsch Zuid-Afrikaansche Tijdschrift”, die eerste algemene nuusblad in Suid-Afrika. Dit het bestaan uit nuus, preke, artikels en gedigte. Dit dien as voorloper vir die verskyning van die eerste Suid-Afrikaanse kerklike blad, “De Honigbij, maandschrift voor godsdiensminnende lezers” wat in Oktober 1838 verskyn. Onder leiding van ds A Faure is dit die poort na die verskyning van “De Gereformeerde Kerkbode” op 13 Januarie 1849, die amptelike blad van die Ned Geref Kerk wat steeds in 2004 vars kerknuus in ons harte en huise bring.
LXXIII Leraar bewerk kerkskeuring
Ds Robert Shand word in 1835 leraar van die gemeente Tulbagh, ‘n vroom maar dom predikant as dit by oordeelsvermoë en mensekennis kom. Hy vergader spoedig ‘n groep lidmate wat na sy pype dans en sy ego streel, so doen hy dinge op sy eie wyse en word lidmate wat van hom verskil uit die gemeente geweer. Daar is gou bitterheid tussen die leraar en ‘n deel van die gemeente, ‘n saak wat kerklik ondersoek word en uitloop op die dominee se skorsing. Toe ds Robert Shand ‘n meer versoenende houding openbaar, word hy weer as leraar van Tulbagh in sy amp herstel. Maar ‘n aansienlike groep beswaarde lidmate kom daarteen in opstand en eis dat ds Shand die gemeente en dorp verlaat. Toe pogings tot herstel misluk, verlaat die ontevrede lidmate die Tulbagh gemeente en stig in 1843 met 500 lidmate die NG Gemeente Kruisvallei op Tulbagh. Eers na 92 jaar word die strydbyl begrawe toe die gemeentes in 1935 weer verenig as NG Gemeente Tulbagh.
LXXIV Groot Trek sonder Moses en Aäron
Met uitsondering van enkele predikante veroordeel die Kaapse Sinode van 1837 die Groot Trek, veral omdat trekkers “zonder eenen Mozes en Aäron de woestyn introkken, en zonder belofte of aanwyzing thans een Canaän voor zich opzoeken”. Grensboere se situasie onder die Britse vlag was moeilik, maar die leraars het geglo om in die woeste wildernis te oorleef was erger. Aan die begin van 1838 veroordeel ds John Taylor van Cradock in ‘n preek die trekkers, wat soos ‘n Jona van God wou wegvlug. Lidmate het die leraar ernstig verkwalik, daarna was hy meer versigtig met sy preke. Die trek van Hendrik Potgieter het hom telkens genooi om hulle leraar te word, maar hy weier elke keer. Later neem sy kollegas hom kwalik toe hy die “uitgewekenen” op die trekpad besoek, later doop hy gereeld kinders “Over de Grenzen”, by geleentheid meer as 39 kinders in die vreemde.
LXXV Sarel Cilliers bid vir sy perde
Kroonstad – (1838 - 1848 - 1862)
In die geskiedenis van die N G Kerk staan Sarel Cilliers uit as ‘n vroom en godvresende ouderling, sy kinderlike geloof en oorgawe oorheers sy menswees. Hy beklee onafgebroke die amp as ouderling, hy was trots op wat vir hom ‘n ere-titel was, daarom skryf baie keer agter sy naam “ouderling” of “oud-ouderling”. Die Bybel was sy enigste leerboek, ‘n genoegsame wegwyser onder alle omstandighede. Hy het die groot “Staten-Bijbel” met sy aantekeninge vyf maal deurgelees, sy briewe en geskrifte wemel van Bybeltaal- en beelde. Op 15 Junie 1864 is hy op Smithfield met die opstel van kerkwette, daar bid hy ernstig vir sy perde wat hom moet terugneem na Kroonstad. Toe iemand hom vra hoekom hy vir sy diere bid, het hy ook ‘n teksverwysing vir die geleentheid: “De regtvaardige kent het leven zijner beesten, maar de barmhartigheden der goddeloozen zijn wreed” (Spreuken 12:10)”
LXXVI Kerkgebou met klippe bestook
Kaapstad – (1838 - 1843 – 1857)
Op 1 Desember 1838 word die slawe aan die Kaap vry, hulle geestelike vryheid word bevestig met die stigting van ‘n eie gemeente. Dit word St Stephans genoem, ter ere aan Stefanus die eerste Christenmartelaar, want as vrygemaakte slawe voel hulle dit aan eie lyf. Die vyandelike Kapenaars bestook die aanbiddingsplek met klippe en gooi venters stukkend, uit woede want hulle het die teater en slawe verloor. Die NG Kerk aan die Kaap maak geskiedenis, ‘n ou volksteater of komediehuis sedert 1801 waar wêreldse jolyt gevier is, word omskep in ‘n kerkgebou vir vrygemaakte slawe. Op 30 April 1843 word die “nuwe slawekerk” ingewy, ‘n visie van ds G W Stegman wat op 15 November 1857 die Nederduitse Gereformeerde Gemeente St Stephans word, wat vandag nog bestaan. ‘n Teater word ‘n kerkgebou, plek van aanbidding, vergiffenis, bevryding en genesing. Vandag nog in die hart van die Moederstad ‘n bewys van wat die Here doen, want St Stephans is ‘n hoopvolle baken.
LXXVII Polisieman help dominee met astrante doopouer
Swellendam (16 September 1834)
Die bekende dr William Robertson trap diep spore in die Kaapse Kerk, ‘n herder en leraar wat 38- jaar lank die gemeente Swellendam bedien. Buitekerke word gestig wat later sewe gemeentes word, een daarvan Robertson dra sy naam. As eertydse onderwyser van Graaff-Reinet glo hy in deeglike kategese, met sy streng-ordelike leefwyse en kragtige persoonlikheid is hy ‘n leiersfiguur in die NG Kerk. In 1834 plaas hy ‘n ouerpaar van Swellendam onder kerklike tug, daarom word die doopgeleentheid van hulle kindjie uitgestel. Die astrante vader aanvaar dit nie en gaan staan met die volgende doopdiens rustig met ander ouers voor die kansel. Hiermee wil hy die leraar dwing om sy kind te doop, hy weier om te gaan dit en wil ‘n argument voor die kansel begin. Noodgedwonge vra ds Robertson ‘n polisieman om die moeilike man uit die kerkgebou te verwyder, tot groot ontstigting van die gemeente. ‘n Hofsaak word teen die leraar gemaak, die klaer getuig: “Wat moeten wij ongelukkige Afrikanen tog niet lijden ! Nu beginnen de Schotten ons al uit onze eigene Kerk te jagen”. Na baie praat en bid word die saak opgeklaar.
LXXVIII Woelinge in die jong Colesberg
Colesberg (1829 – 1837 – 1844)
Die Kerkraad besluit op 16 September 1829 om die gemeente en dorp se naam te verander van Torenberg/Toverberg na Colesberg, ‘n vesoek wat die Kaapse goewerneur sir Lowry Cole goedkeur. ‘n Jaar later word die hoeksteen van die nuwe kerkgebou gelê, ‘n pastorie gebou en erwe verkoop aan mense wat op die dorp wil kom woon. Op die voorjaar van die Groot Trek word ds Thomas Read in 1835 die eerste vaste leraar, iemand wat gekant is teen die “De Evangelische Gezangen” van 1814, maar dit bring groot stryd en verdeeldheid in die gemeente wat byna twee dekades duur en tot die bedanking van ds Read in 1854 lei. Woelinge bedaar nie, ‘n groot aantal anti-gesange groep stig ‘n eie “Gereformeerde Gemeente” op Colesberg wat deel is van die Gereformeerde Kerk wat in 1859 gestig word. Buite die dorp boer Piet Potgieter wat op 18 Janaurie 1844 weier om meer as ses riksdaalders vir sy meel en koring te neem, al kry sy mede-boere al veertig riksdaalders vir hulle meel. Hierdie boer glo dat hy nie geregtig is op hoër vergoeding of onregmatige wins nie, want die kleiner vergoeding dek sy werk- en bedryfskoste. In hierdie voorpos gemeente aan die To(ren)- To(ver)berg is daar veel om oor te skryf, ‘n plek wat as besondere ligbaken dien.
In die veertigjarige dienstyd van ds Alexander Smith is die Nagmaal jaarliks gedurende Januarie, April (Paassondag), Julie en Desember (Kersdag) bedien. Hy bedien die Nagmaal op Paassondag 1824 aan die Hollandssprekende deel van die gemeente, ‘n week later word hy waarskynlik die eerste leraar van die N G Kerk wat die sakrament van die Nagmaal in die Engelse taal bedien. Uitenhage maak weer geskiedenis, die eerste Sondagskool het ook sy oorsprong op die dorp langs die Swartkopsrivier. Gewoonlik is veeveilings ook met Nagmaalsnaweke gehou, hieroor maak diaken J A Landman in die kerkraad beswaar dat dit “op de voorbereiding voor het Heilige Avondmaal” gebeur. Hy is die ouer broer van die bekende Voortrekkerleier, Karel Pieter Landman. Die kerkraad besluit in Oktober 1830 om die siviele kommissaris en magistraat te vra om die veeveilings stop te sit. Terselfdertyd word gevra dat die kantore moet sluit “op de voorbereidings en dankzegging dagen voor en na het Heilige Nachtmaal”. Die antwoord is kort en kragtig, nie “zonder een order van den Goewerneur”, die siviele kommissaris laat ook weet daar bestaan geen wet om sulke veilings te verbied nie. Die kerkraad moet berus met die gebruiklike veeveilings tydens Nagmaalstye, ook sorg dra dat die skare mense geestelike gevoed, versterk en getroos huis toe gaan.
LXXX Kerkorrel luisteryk ingewy
Kaapstad (11 Julie 1830)
Die plegtige inwyding van die nuwe orrel in die kerkgebou van die Groote Kerk in Kaapstad is ‘n groot geleentheid, die lys eregaste by die geleentheid is indrukwekkend. Die kerkgebou was stampvol en mense wat nie ‘n sitplek kon kry nie het gestaan. In sy preek het ds Abraham Faure uit die Bybel aangetoon dat musiek by godsdienstige plegtighede noodsaaklik is, ook dat die orrel die mees geskikste instrument daarvoor is. Hierna is ‘n erediens in Engels deur eerw George Hough waargeneem, ook met ds J H von Manger se aanddiens was die kerkgebou vol feesgangers
In die kerkhistoriese geskiedenis van die gemeente Groote Kerk het vier orrels die gemeentesang begelei. Die Hoets-orrel van 1830 was die derde orrel, die eerste kerkorrel in Suid-Afrika is reeds in 1737 in gebruik geneem, daaraan is veranderings oor die jare gedoen en het 127 jaar diens gedoen. Op 1 Desember 1957 is die huidige orrel met sy vier manuale, 74 registers en 5 426 pype ingewy, die grootste kerkorrel in Suid-Afrika wat na omvattende restourasiewerk in 2002 opnuut feestelik ingewy is. Die Nederduitse Gereformeerde Kerk is diep dankbaar en trotse dat hierdie musikale erfstuk as deel van die historiese Groote Kerk in Kaapstad vir die nageslag bewaar word.
LXXXI Predikant verdwyn sak en pak uit dorp
Dordrecht (April 1862)
Op 10 Augustus 1861 begin ds Carel Trappes Scholtz sy bediening, ‘n jong gewilde en minsame leraar in die Stormberg. Maar hy verdwyn soos mis voor die son terwyl die gemeente tydens die April Nagmaalsnaweek tervergeefs in die kerkgebou vir hulle leraar sit en wag. Toe hy na ‘n tyd nie opdaag nie het die koster en kerkraadslede hulle na die pastorie gehaas en vind toe dat die gebou leeg is. Ds C T Scholtz het die vorige nag sak en pak uit Dordecht getrek, sonder om enige persoon in die dorp in kennis te stel. Hulle is terug na die kerkgebou, waar alles gereed was vir die nagmaalsviering. Die brood, wyn en gemeente het nie ontbreek nie, wel die leraar om die genade-tekens uit te deel. Hoe die leraar dit reggekry het om ongesiens te verdwyn, is nie duidelik nie en die saak was lank die hoofdis van bespreking op hierdie dorpie in die Stomberge. Die eerste wat die kerkraad van die leraar hoor, is sy bedankingsbrief. Dordrecht se kerkraad was baie simpatiek oor sy skrywe en demissie is aan hom toegestaan. Kort hierna in 1863 word hy op ‘n omstrede wyse beroep as leraar van die N G Gemeente Napier, waar hy tot in 1889 diens doen toe hy weens ‘n geestesversteuring die bediening verlaat. Hierna leef hy nog 24 jaar lank as pasient in ‘n spesiale hospitaal in Kaapstad tot met sy dood op 9 Oktober 1913.
LXXXII Predikant met sambok geslaan
(Utrecht – 12 Augustus 1868)
Ds Frans Lion Cachet was ‘n vurige predikant wat alles in die stryd gewerp het om die saak van die Ned Geref Kerk te bevorder. In die tyd was daar groot kerklike verkeurdheid in die Transvaal, ‘n saak wat hom dikwels in botsing gebring het met die Ned Hervormde Kerk. Hy het nie vir die duiwel gestuit nie, daar is baie verhale in omloop oor sy doen en late op die kerklike akker. Op ‘n keer bevind hy hom in die distrik van Groot Marico, waar komdt. Jan Viljoen, bekende grootwildjagter en leier in die Ned Hervormde Kerk, hom verbied om besoeke te doen en te preek. Die gort was gaar en die humeure tussen die twee kerkmanne was kort - ds Jan Lion Cachet was onversetlik en wou nie gehoor gee om die gebied te verlaat nie. Toe niemand op sy bevel as kommadant die osse van die leraar se wa wou doodskiet nie, neem die die ouderling in ‘n oomblik van blinde woede self die voortou. Hy storm met sy perd op ds Jan Lion Cachet af en gee hom ‘n pak slae met sy sambok. In daardie dae was predikante kroonwild, daarom word die daad met die seekoeisambok met afgryse bejeen en kry die leraar simpatie en ondersteuning van onverwagte kante. Later kom versoening, ‘n Ned Geref Gemeente op Groot Marico word gestig en later met die inwyding van die kerkgebou is kommandant Jan Viljoen self ook teenwoordig. Die sambok het hard gepraat, maar niks kon die vestiging van die Ned Geref Kerk in Transvaal stuit nie.
LXXXIII Spanspek of skorsies?
Die Skotse leraar ds Alexander Welsh kom na Suid-Afrika en word deur die staat as leraar op Glen Lynden aan die Baviaansrivier naby die huidige Bedford geplaas. Met moeite leer hy by die Afrikaner aanpas en verkonder met ywer en volharding die Evangelie aan die boere en word ‘n geliefde leraar wat die gemeente meer as twintig jaar lank bedien. By geleentheid is hy met huisbesoek by C F van der Nest op die plaas Bosfontein, waar hy ‘n heerlike spanspek eet. Met sy vertrek word soos die gewoonte destyds was, die leraar se rytuig gevul met lekkernye en groente. Toe die leraar weer sy weldoener sien bedank hy hom vir die groente maar vra hoekom die spanspek wat hy met die groente gekry hety so hard was dat hulle dit byna nie kon eet nie. Die leraar verneem toe dat dit nie spanspekke was nie maar skorsies wat hy ontvang het.
LXXXIV Joodse gebed
Jan Lion Cachet, later predikant en professor in die Gereformeerde Kerk, is die jonger broer van ds Frans Lion Cachet, baanbreker leraar in die pionierstyd in Transvaal. Jan Lion Cachet kon hom nie vereenselwig met die liberale kerkstryd waarin die N G Kerk verkeer nie, bedank en word later ‘n bekende teoloog in die Gereformeerde Kerk. Albei broers is die seuns van gekerstende Amsterdamse Joodse ouers, in Suid-Afrika speel die broers ‘n groot rol in die kerklike lewe. Hulle het hulle kinders geleer dat die Jode nie sleg kan wees nie, want die Messias is uit hulle gebore. Jan-Lion Cachet gee aan drie van sy kinders Joodse name. Grapperig-ernstig het hy dikwels vir sy kinders die gebedjie opgesê wat hy as Joodse kindjie geleer het. “Ek dank U, God van Vader Abraham, Isak en Jakob, dat U my nie as ‘n meisie laat gebore word het nie”. In sy jong dae moes hy en sy ouderling met ‘n perdekar deur ‘n vol rivier ry. In die middel van die rivier raak hulle in die moeilikheid. ‘Dominee, dis nou tyd om te bid’ roep die ouderling benoud. ‘Nee, broeder, dis nie vir my tyd om te bid nie, maar vir jou om die perde te slaan’, was sy praktiese antwoord”.
LXXXV Dame beledig
Die bejaarde ds John Taylor, sedert 1824 tot met sy dood in 1860 herder en leraar in die voorpos gemeente Cradock, beleef in 1858 die koms van ‘n eerste orrel wat groot vreugde maar ook beroering in die gemeentelike lewe bring. Dit sou sy plek voor die galery regoor die kansel inneem, ‘n sterk en welluidende instrument wat deur Frederick Barr van Grahamstad uit Engeland ingevoer is. Coenraad Strasheim, onderwyser aan die Hollandse Kerk skool word die eerste orrelis, maar na klagtes word hy afgedank, omdat hy “niet behoorlyk naar de Nooten of Zang Toon” speel nie. Toe ds Taylor se dogter Nancy die orrel daarna bespeel, is dit eens te veel vir sekere gemeentelede net ‘n veel. ‘n Versoekskrif van ongeveer sewentien gemeentelede kla dat ‘n “dame” die orrel speel, dit is nie ‘n plek vir ‘n vrou nie. Hieroor is verdeeldheid in die kerkraad, die bejaarde ds Taylor word bygekom in die plaaslike pers. ‘n Eietydse gelykenis vertel van die ou herder wat saam met sy tien dom bokke oor die lot van ‘n Hollandse os moes beslis. Die os is kort tevore deur die herder die skaapkraal ingebring, maar toe hy die geraas nie langer kon verduur nie, stoot die bokke hom uit. Nou word die Hollandse os vervang met ‘n rooibont vers van Engelse ras -. Die “rooibont vers” wys na die leraar se dogter – sy tree jare lank sonder vergoeding op as orrelis in die eerste kerkgebou op Cradock.