Cilliers van den Berg - 2011-01-27 Postkoloniale literatuur en die representasie van trauma: ’n Verkenning van Verkenning Cilliers van den Berg, Departement Afrikaans en Nederlands, Duits en Frans, Universiteit van die Vrystaat
Bondig saamgevat kan twee interpretasies van trauma aangedui word: ’n geredelike konsensus bestaan dat trauma ontstaan wanneer ’n unieke historiese gebeurtenis nie sinvol deur die individu of kollektiewe groep ervaar, gerepresenteer en aan ander gemedieer kan word nie – ’n verskynsel wat LaCapra “historiese trauma” noem (2001:77–8). Tweedens kan trauma byna metafisies gelokaliseer word as ’n ontologiese modus van elke mens se bestaan. Die uniekheid van ’n eenmalige historiese gebeurtenis speel hier geen rol meer nie (of slegs ’n ondergeskikte rol), en die fokus verskuif na ontologiese voorveronderstellings oor die menslike bestaan. Soos wat die sondeval in ’n Christelike tradisie by hierdie idee van ’n “oorspronklike” of “ontstaans”-trauma aansluit, so vind dit byvoorbeeld ook neerslag in die sogenaamde “oorspronklike trauma” in die psigoanalitiese sin van die woord;5 LaCapra verwys na hierdie opvatting as “strukturele trauma”,6 en een van die vernaamste hedendaagse beskrywings van laasgenoemde interpretasie kan gevind word in Žižek (1989) se herlesing van die Lacaniaanse “Real”.7 Hierdie twee interpretasies, dit wil sê trauma histories en struktureel gedefinieer, is in die praktyk saamgevleg, maar beide veronderstel dat die diskursiewe vermoëns voorwaardelik vir sinvolle assimilasie, interpretasie en representasie oorskry word en dat ’n “deadlock of signification” ontstaan (Van Boheemen-Saaf 1999:14, 61). Trauma is dít wat nie sinvol gerepresenteer kán word nie.8
Indien, soos hier bo genoem, trauma nie gerepresenteer kán word nie, draai die hele traumaproblematiek om representasie en dus om dieselfde diskursiwiteit wat sekerlik die belangrikste steunpilaar van poststrukturalistiese denke is. Deurdat, in poststrukturalistiese vaktaal, die een-tot-een-korrelasie tussen betekenaar (of representasie) en betekende (of gerepresenteerde) bevraagteken word (in traumateorie ook histories en ontologies, in poststrukturalisme veral epistemologies), is enige representasie noodwendig eerder metonimies as metafories van aard (Žižek 1989:154).11 Indien dit van toepassing gemaak word op ’n historiese trauma, beteken dit dat die spesifieke trauma nie indeksikaal of metafories gerepresenteer kan word nie. By die suiwer poststrukturalisme (en dus ook by ’n meer ontologiese opvatting van trauma as strukturele gegewe) gaan dit natuurlik oor representasie oor die algemeen. Die strukturele ooreenkomste tussen traumateorie en poststrukturalisme is ooglopend.12 Die vraag is nou: Waar pas postkolonialisme in?
Die silwertressie is inderdaad ’n onbenullige voorwerp, wat op verhaalvlak absoluut geen rol speel nie. In soverre bied dit egter wel “weerstand” teen ’n koloniale diskoers, deurdat dit ’n eiesoortige werklikheid suggereer wat nie deel van die koloniale diskoers vorm nie. Juis die vooropstelling van hierdie onbenullige voorwerp dui op die verskralende en reduserende aard van die koloniale diskoers, want die voorwerp is immers intiem verweef met die bestaan van ’n potensiële slaaf vir wie dit van groot betekenis sou kon wees. As sodanig kan hierdie voorwerp in verband gebring word met die Žižekiaanse “Real”, aangesien dit ’n voorwerp veronderstel waarvan die volle betekenis nie binne die parameters van die roman, en ook nie as historiese artefak, ten volle geëksploiteer kan word nie. Dit dui op ’n werklikheid anderkant die fiktiewe diskursiwiteit van die roman en die historiese diskursiwiteit van die koloniale diskoers en kan dus in terme van die ontologiese dimensie van trauma geïnterpreteer word.
Žižek, S. 1989. The sublime object of ideology. Londen en New York: Verso.
2 Traumateorie word verder volgens vele kritici dikwels deur die psigoanalitiese teorie gekaap. Kyk byvoorbeeld Mowitt (2000) se bespreking van Žižek se herlesing van die Lacaniaanse “Real”.
5 “It is the merit of Ernest Laclau and Chantal Mouffe that they have [...] developed a theory of the social field founded on such a notion of antagonism – on an acknowledgement of an original ‘trauma’, an impossible kernel which resists symbolization, totalization, symbolic integration. Every attempt at symbolization-totalization comes afterwards, it is an attempt to suture an original cleft – an attempt which is, in the last resort, by definition doomed to failure” (Žižek 1989:5–6).
6 “One may argue that structural trauma is related to (even correlated with) transhistorical absence (absence of/at the origin) and appears in different ways in all societies and all lives. As I indicated earlier, it may be evoked or addressed in various fashions – in terms of the separation from the (m)other, the passage from nature to culture, the eruption of the pre-oedipal or presymbolic in the symbolic, the entry into language, the encounter with the ‘real’, alienation from species-being, the anxiety-ridden thrownness of Dasein, the inevitable generation of the aporia, the constitutive nature of originary melancholic loss in relation to subjectivity, and so forth [...] Historical trauma is specific, and not everyone is subject to it or entitled to the subject position associated with it (LaCapra 2001:77, 78; kyk ook LaCapra 1999). Hierin sluimer iets van Freud se “Unheimliche”, maar dit hou ook baie implikasies in vir die omskrywing van die subjek se identiteit. Kyk Dubiel (2007:172), Žižek (1989:175, 180) en Van Boheemen-Saaf (1999:19).
7 “The Real is therefore simultaneously both the hard, impenetrable kernel resisting symbolization and a pure chimerical entity which has in itself no ontological consistency. To use Kripkean terminology, the Real is the rock upon which every attempt at symbolization stumbles, the hard core which remains the same in all possible worlds (symbolic universes); but at the same time its status is thoroughly precarious; it is something that persists only as failed, missed, in a shadow, and dissolves itself as soon as we try to grasp it in its positive nature” (Žižek 1989:169; kyk ook 97, 206).
10 Interessant genoeg is Žižek vanuit sy Lacaniaanse perspektief uiters krities jeens die poststrukturalisme, hoewel hy die talige strukturering van die werklikheid onderskryf. Hy verwys na poststrukturaliste wat weens hulle taalskepsis representasie per definisie as metonimies en nie metafories nie sien, terwyl hy self steun op wat hy noem ’n “metaphorical cut” (1989:154–5).
17 Vanaf ’n Lacaniaanse perspektief bring Žižek (1989:48) die aanwesigheid van die “onbekende” in die self, wat dan op die “Ander” geprojekteer word, in verband met die ontologiese status van die subjek (wat natuurlik ook aansluit by sy siening van die traumatiese “Real”): “Let us examine anti-Semitism. It is not enough to say that we must liberate ourselves of so-called ‘anti-Semitic prejudices’ and learn to see Jews as they really are – in this way we will certainly remain victims of these so-called prejudices. We must confront ourselves with how the ideological figure of the ‘Jew’ is invested with our unconscious desire, with how we have constructed this figure to escape a certain deadlock of desire.”
24 Hetsy trauma gesien as histories of ontologies. Žižek (1989:172) verwys na laasgenoemde: “The Real is of course, in a first approach, that which cannot be inscribed, which ‘doesn’t cease not to inscribe itself [...]’ – the rock upon which every formalization stumbles. But it is precisely through this failure that we can in a way encircle, locate the empty place of the Real. In other words, the Real cannot be inscribed, but we can inscribe this impossibility itself, we can locate its place: a traumatic place which causes a series of failures. And Lacan’s whole point is that the Real is nothing but this impossibility of its inscription: the Real is not a transcendent positive entity, persisting somewhere beyond the symbolic order like a hard kernel inaccessible to it, some kind of Kantian ‘Thing-in-itself’ – in itself it is nothing at all, just a void, an emptiness in a symbolic structure marking some central impossibility.” (Kyk ook 173, 175, 203, 206.)