Wit Suid-Afrikaners was waarskynlik oor die algemeen rassisties in hulle sienings en optrede en daarom, selfs op universiteit, het die swart studente op doodgewone menslikekontakvlak dikwels emosionele ongemak verduur. Heelwat wit studente het ’n negatiewe houding teenoor die inwoners van die Gastehuis en ook dié van die wooneenheid in Promosa getoon: “so al of jy ’n aansteeklike siekte het”; “as jy in ’n bank inskuif, dan skuif hulle weg of staan op, loop en gaan sit op ’n ander plek”; of hulle het “jou met kru taal verwilder as jy [as niksvermoedende eerstejaar] ook wil sien wat ’n Groot ‘Brag’ is”.43
Dit sou vir die Raad en Bestuur van die universiteit, binne die destyds bestaande strak diskriminerende Suid-Afrikaanse opset, baie moeilik gewees het om die breë wit studentekorps positief te beïnvloed oor verhoudinge.44 Hulle sou uiteraard wel ’n deel van die wit studente kon bereik het, wat dalk tot meer gewone ordentlikheid teenoor swart studente sou kon gelei het. Dit is egter net so duidelik dat die segregasieraamwerk wat onversetlik deur die Raad in stand gehou is, ook sprekend was van sy weiering om ter wille van medemenslikheid positiewe besluite te neem oor die verbetering van rasseverhoudinge op die kampus. Uit die volgende uiteensetting is dit klinkklaar dat die Raad nie kon tred hou met die positiewe sosiale veranderings wat besig was om in Suid-Afrika plaas te vind en daarvolgens op te tree nie.
Die duidelikste aanduiding dat die Raad nie bereid was om van segregasie met betrekking tot die universiteit se koshuise af te sien nie, is te vinde in die gebeure na die besluit van die betrokke minister dat “die voorsiening van en beheer van huisvesting [op universiteitskampusse] voortaan hulle volle verantwoordelikheid” sou wees, onderhewig aan die riglyne (moontlik kwotas) deur die ministersraad bepaal. Hierdie nuwe geleentheid vir die toepassing van gesag oor huisvesting op kampusse het egter al teen die helfte van 1988 ingetree, maar word nou eers, in die tweede semester van 1989, formeel deur die Raad erken as ’n nuwe bestel wat in die land geskep is waarbinne hy nou verantwoordelikheid sou moes aanvaar.45
Jeugkrag-Potchefstroom moes deur hierdie rookskerm kon gesien het, want die organisasie het, soos gewoonlik, baie beslis laat blyk dat hulle nie met die Raad se besluit “gediend” was nie.48 Die organisasie het gevra dat die SSR sy ondersteuning gee aan Jeugkrag-Potchefstroom se versoek dat die universiteitsowerheid sy besluit oor nie-oopstelling heroorweeg. In November en Oktober 1989 is ander versoeke aan onderskeidelik W.J. de Klerk (’n besonder prominente verligte denker) en aan die voorsitter van die Raad gerig waarin om oopstelling gevra word.49 In hierdie tyd het die SSR, die rektor (Reinecke) en die voorsitter van die Raad studente op ’n inligtingsvergadering “toegelig” en daar is aan die Raad gerapporteer oor “druk uit linkse en regse” studentegeledere, en dat aandrang op die oopstelling van koshuise van die sakesektor en van die buiteland verwag sou moes word. Hierdie druk was duidelik nie ’n nuwe verskynsel nie.50
Tydens die een persoonlike gesprek wat ek met Reinecke kon voer, het hy begin met ’n uiteensetting van wat hy van die gebeure onthou.53 Hy het ’n vloeidiagram geteken terwyl hy gepraat en ek geluister het. Sy mondelinge uiteensetting en die vloeidiagram was volgens hom wat gebeur het, behalwe dat hy nie die datums so goed kon onthou nie. Ek het toe verduidelik dat ek na hom sou terugkom vir ’n gesprek en dan ’n bandopname sou wou maak op grond van my eie vrae, wat weer gebaseer sou wees op inligting wat hy reeds tydens hierdie eerste gesprek verskaf het. Hy het nie op hierdie versoek gereageer nie. Toe ek tydens ons gesprek aan hom verduidelik het dat ek meer wil hoor oor die agt swart vrouestudente wat in die Gastehuis gebly het, het hy ’n baie duidelike indruk by my gelaat dat hy nie werklik betrokke was en dus ook nie verantwoordelikheid kan dra vir die gebeure waaroor ek meer wou weet nie.54 Daar is dus niks deur hom gesê oor die vrouestudente wat in die Gastehuis gebly het, hulle gesprekke met hom, verspreiding van Dit Raak Jou!,55 koshuisinwoning in Promosa, en verbandhoudende sake nie. Hy het wel tydens ons gesprek aan my verduidelik dat net die feite tel. Toe ek dit aan hom stel dat die feite natuurlik aan interpretasie onderhewig is, het hy gesê: “Ja, jy kan natuurlik die feite interpreteer op grond van jou waarde-oordele.”
Daar is dus ’n eerste (mondelinge) en tweede (skriftelike) weergawe van Reinecke se uiteensetting. Laasgenoemde is deur my geskryf na afloop van ons gesprek, so goed ek kon onthou, en later deur hom geredigeer.56 Sy geredigeerde weergawe dek net die volgende aspekte van die gebeure van 1987 tot 1990: daar was ’n aansoek van ’n swart ouer vir die oopstelling van die koshuise; hy het die steun van die destydse rektor57 gehad om die saak vir oopstelling van die koshuise na die Senaat en die Raad te neem vir goedkeuring; daar was steun van die Senaat en afwysing van die Raad van hierdie versoek; en dan: “later” het die Raad besluit op die skep van “meerdoelige behuising”. Alle ander verbandhoudende aspekte van die verloop van sake is glad nie deur hom aangeraak nie, waaronder in besonder die volgende uiters belangrike gebeure: die skep van ’n wooneenheid in Promosa vir swart studente en die deurlopende stryd oor ’n periode van twee jaar oor die onaanvaarbare aard van die eenheid; die inwoning van agt swart vrouestudente in die Gastehuis en die deurlopende stryd, oor twee jaar, ook oor die onaanvaarbare aard daarvan; die verspreiding van Dit Raak Jou!; die versoeke vir oopstelling wat deur die Raad geïgnoreer of afgewys is vanaf Oktober 1989 tot April 1990.
In my poging om ’n gesaghebbende menslikegeheuebron te ontgin oor die oopstelling van koshuise aan die universiteit, het ek by Reinecke gevind dat hy nie oop was vir vrae of bevraagtekening nie en slegs bereid was om ’n selektiewe weergawe van die gebeure vanaf 1987 tot 1990 te gee. Dit is moontlik dat hy van die strydpunte vergeet het of dan, dat hy dit doelbewus verswyg het.59 Vir doeleindes van ’n keuse tussen hierdie twee moontlike verklarings doen ek die volgende vertolking: dit is moeilik om te aanvaar dat sy baie kort reaksie waarin hy laat blyk het dat hy nie by die Gastehuis betrokke was nie, daarop kan dui dat hy al die ontmoetings wat hy met die swart vrouestudente gehad het, heeltemal kon vergeet het.60 (L. Jansen van Rensburg het aan my vertel dat sy Reinecke by sy huis besoek het en dat sy hom ingelig het oor die pynlike ervarings van die studente in die Gastehuis.) Net so kan sy anachronistiese weergawe nie eenvoudig daarop dui dat hy nie van al die baie ander insidente en strydpunte bewus was of dit miskien alles vergeet het nie. Hy het etlike male bevestig dat sy weergawe ’n goeie weergawe van die gebeure is. Hierdie senior bestuurslid van die universiteit se besondere weergawe moes my laat vermoed het dat ek nie maklik helderheid sou kon verkry by my noukeurige lees van die besluite wat deur die Raad geneem is nie.
Aan die kragtigste personeelkorps op die kampus, die Senaat, is nie gehoor gegee nie en die liggaam is selfs in die laaste fase mislei, wat hom beperk het in sy vermoë om ’n goeie oordeel oor hierdie besluit van die Raad te fel. Alhoewel die Senaat moontlik meer invloed sou kon uitgeoefen het, het van die akademiese personeel op ander wyses hulle stem duidelik laat hoor en die swart studente en Jeugkrag-Potchefstroom bygestaan in hulle optrede. Die Raad het by twee geleenthede nie die ruimte wat die staat geskep het om oopstelling te bevorder, benut nie. Hierdie traagheid en uitstel het die uitsluiting van swart studente aansienlik verleng, want die Raad het die strukturele mag gehad om wel so op te tree, want hy het voorgegee dat hy ter beskerming van ’n Christelik-Nasionale belang opgetree het.
Die eerste onsekere Raadsbesluite en die toepassings van hierdie besluite deur die Bestuur was heel waarskynlik bedoel om ’n veilige sosiale afstand vir hulleself te skep in die hantering van swart studente se behuisingsbehoeftes, asof die saak nie werklik met die kern van hulle verantwoordelikhede verband gehou het nie. Sodoende sou hulle dan soveel moontlik beheer daaroor kon uitoefen, en oopstelling dan veel later, met ’n omweg, en onder dwang van omstandighede, op ’n baie klein skaal onderneem. In hierdie tyd was die motiverings wat die Raad telkens (vir homself) aangevoer het in sy weiering om koshuise oop te stel, moeilik verstaanbaar, en selfs werklikheidsvreemd, in ag genome die Suid-Afrikaanse omstandighede waartydens die besluite geneem is.61 Dit is waarskynlik dat die Raad, en by verstek die ondersteunerskorps van die universiteit, grootliks lamgelê was deur hul deurlopende vermengde beskouing van die sosiopolitieke sfere van kerk/universiteit en volk/ras. Die invloed van die denke wat hulle vroeër ontwikkel het, het waarskynlik by hulle behoue gebly en die veranderende insigte van die era en die onvermydelike veranderings wat sou volg, kon dus nie rasioneel verreken word nie.
Hierdie vae motiverings en betekenisverskuiwings in die onsekere tyd van die laat 1980’s en vroeg in 1990 is waarskynlik gegee as regverdiging teenoor die universiteit se ondersteuningsbasis, in hierdie geval oorwegend Afrikaanssprekend, oorwegend Christene, maar eksklusief wit, moontlik met die vrees vir negatiewe reaksie van dié kant af. Die wyse waarop die universiteit uit pas was met sosiopolitieke ontwikkelings in die land kan veral gesien word in die onvermoë om geleenthede te benut wat deur al die ander universiteite gebruik is om veranderings in hulle bestuur van inwoning op kampusse aan te bring. Daardeur het die universiteit sy swart studente in die steek gelaat en sodoende hulle situasie as tweedeklasstudente vir langer as die ander universiteite laat voortduur. Dikwels kon die universiteit selfs nie duidelik aandui presies waarmee hy in sy besluitneming besig was nie, maar het nietemin gekies vir die onbillike status quo, en nie vir ’n radikale Christelike regstelling nie.