IE mens is in staat om die kern van die atoom te kloof. Wanneer dit gedoen word, word ’n enorme hoeveelheid energie vrygestel. Die beroemde wetenskaplike Albert Einstein (1879 -1955) het die wêreld geleer dat daar in ’n baie klein bietjie materie ’n tamaai klomp energie saamgebondel is. Wanneer hierdie energie eensklaps vrygelaat word, kan ’n geweldige ontploffing volg. Dit kan ons waarneem wanneer ’n kernbom sy onnoemlike verskrikking saai. Wanneer die vrystelling stadig is, kan die splyting van die atoomkern gebruik word om elektrisiteit op te wek.
Daar word geraam dat hout en dieremis jaarliks ’n hoeveelheid energie lewer wat gelykstaan aan die kraglewering van een miljard ton olie. Dit is ontnugterend om te besef dat dit 1.6 keer meer energie is as wat wêreldwyd deur kernkragsentrales gegenereer word. Die benutting van kernenergie het dus ’n geweldige potensiaal—of dit moet sterk ontmoedig word as gevolg van die gevaarlike newe-effekte... alles afhangende van hoe ’n mens nou eintlik daaroor voel.
Maar presies hoe word kernkrag opgewek? ’n Kernkragsentrale (soos ons eie Koeberg in die Kaap) gebruik uraan as brandstof. Uraan is ’n element wat in die vorm van erts op baie plekke oor die wêreld heen uit die grond gegrawe word. Dit word verwerk en die eindproduk word in lang stawe gelaai. Dié word dan in die kernkragsentrale se reaktor geplaas, waar dit vanweë atoomsplyting verwarm. As gevolg van hierdie verwarming word stoom gegenereer wat turbines laat draai. Die draaiende turbines sorg vir die opwekking van elektrisiteit.
Om oor die voordele en nadele verbonde aan die opwekking van kernkrag te besin, is ’n fassinerende studie. Dit is ook besonder belangrik, omdat die mensdom baie spoedig en dringend vir homself sal moet besluit in watter mate hy in die toekoms die atoom vir sy nypende behoefte aan krag gaan verslaaf.
SUID-AFRIKA steun nog sterk op steenkool vir kragopwekking. Baie kragsentrales maak egter gebruik van laegraadse steenkool, wat nie net baie koolstofdioksied in die atmosfeer inpomp nie, maar ook beduidende hoeveelhede swawel. Swawel veroorsaak suurreën, met al die nadele vir die omgewing wat daarmee saamgaan. ’n Oormaat koolstofdioksied in die lug kry die skuld vir aardverwarring weens die sogenaamde kweekhuis-effek.
Die hoogs radioaktiewe verbruikte brandstof word by ’n kernkragsentrale soos ons eie Koeberg eers in afsondering onder water verkoel en geberg. Hiervandaan gaan dit na Vaalputs, sowat 600 km noord van Kaapstad in Namakwaland, ’n bergingsplek wat deur die Nasionale Energiekorporasie van Suid-Afrika bestuur word. Die Vaalputs-gebied is so dor en droog dat die jaarlikse verdamping groter as die jaarlikse reënval is. Dit beteken dat, selfs as radioaktiwiteit sou ontsnap, dit nie die grondwater kan besoedel wat miskien ’n pad na die oppervlak sou vind nie. Die afval word in slote van tien meter diep geberg en die bestraling by die oppervlak is op feitlik natuurlike vlakke en skep geen gesondheidsgevaar nie. Om veiligheidsredes is die perseel egter omhein en word dit gemonitor.
In ’n land soos Suid-Afrika, met sy ryk uraaneerslae, het ons boonop min te vrees dat verslegtende internasionale betrekkinge ons van ’n standhoudende toevoer van kernbrandstof sal afsny. Dit was ook duidelik in die sanksiejare van die apartheidstyd toe ons, ondanks ’n wêreldwye wapenverbod, selfs ons eie geheime program vir die vervaardiging van kernbomme gehad het. Suid-Afrika is onder die tien lande wat saam 96% van die wêreld se uraanreserwes besit. Ons is die vierde grootste ontginner, met Australië in die eerste plek.
Weliswaar word die verrykte uraan wat by Koeberg gebruik word, tans uit Frankryk ingevoer, ten spyte van die feit dat Suid-Afrika so ’n toonaangewende uraanprodusent is. Suid-Afrika oorweeg dit nietemin om ’n uraan­verrykingsprogram van stapel te laat loop om brandstof vir sy toekomstige kernkragopwekking te verskaf.
Niemand sal ontken dat die gevolge van ’n kernsmelting (Eng. meltdown) by ’n kernreaktor katastrofaal kan wees nie. ’n Mens kan maar net verwys na wat in 1986 gebeur het naby die plek Tsjernobil in die Oekraine (toe nog in die Sowjet-Unie)—’n ramp waaroor ondertoe meer vertel word. Maar waar met kundigheid en verantwoordelikheid opgetree word, kan wel gesê word dat kernkrag een van die veiligste metodes van kragopwekking is.
Daar is ’n aantal veiligheidsmeganismes wat die kanse vir reaktor-ongelukke baie skraal maak. ’n Reeks versperrings skei die straling en hitte van die reaktor van die buitekant. Die reaktor-kern is binne-in ’n staaldrukhouer van meer as 20 cm dik. Die drukhouer is omring deur ’n dik betonmuur. Dié is binne-in ’n verseëlde staalstruktuur, wat op sy beurt binne-in ’n staal-versterkte betonkoepel van sowat 1,20 meter dik is. Laasgenoemde is ontwerp om sulke uiterstes soos aardbewings te weerstaan, selfs bomaanvalle of die geweld van ’n straalvliegtuig wat daarop neerstort.
HOEWEL die gevaar van kernsmeltings (Eng. meltdowns), soos ons boontoe gesien het, gering is, bestaan dit nietemin. Indien daar ’n verlies aan verkoelingswater in ’n reaktor-kern is, sal die stawe oorverhit. Die stawe wat die uraanbrandstof bevat , sal oplos, met die gevolg dat die brandstof blootgelê word. Die temperatuur sal styg weens die gebrek aan ’n verkoelingsbron.
Sou die brandstofstawe tot 2800°C verhit, sal die brandstof smelt en ’n witwarm gesmelte massa sal sy pad deur die houers oopsmelt na die grond daaronder.
Hoewel die reaktor heeltemal verwoes is, het die radioaktiewe massa nooit deur die staal van die omhulsel gedring nie. ’n Dik versperring van spesiale beton kon ure lank ’n lek in die konstruksie voorkom, wat werkers genoeg tyd gebied het om die watertoevoer na die kernreaktor te herstel.
In 1986 het ’n veel groter ramp mense by die kernkragsentrale van Tsjernobil in die Oekraine getref. ’n Brand het die omhulsel van die kernreaktor uiteengeskeur en lewensgevaarlike radioaktiewe stowwe in die atmosfeer vrygelaat. Altesame 31 mense is net daar dood. ’n Verdere geraamde 15 000 het weens bestraling in die omringende gebied beswyk en daar is destyds verwag dat nog duisende sou kon sterf aan kanker wat hulle as gevolg van die bestraling opgedoen het.
KERNREAKTORS het ’n lewensduur van net sowat veertig tot vyftig jaar. Daarna moet die hele aanleg gesluit en verseël word—om geslagte en geslagte lank as ’n stuk niemandsland vermy te word weens die blywende gevaar van bestraling.
WAAR radioaktiewe materiaal ’n organisme binnedring, word die radioaktiewe atome in die organisme geïnkorporeer, wat die afsterwing van selle tot gevolg het. Die menslike liggaam bevat baie soorte selle en die bestraalde persoon kan selfs gedood word deur die verlies van ’n enkele soort van die selle in ’n lewensbelangrike orgaan. Die tegnologie bestaan nog nie om die uitwerking van bestraling om te keer nie, en die skade is dus onherroeplik gedaan.
Die vervoer van die verbruikte brandstof van die kernkragsentrale na die stortingsterrein bly ook altyd ’n waagstuk, hoeveel maatreëls ook al getref word om dit so veilig as moontlik te doen. ’n Mens kan nie weet wat alles onderweg verkeerd kan gaan nie, totdat dit dalk eendag te laat is om ’n ramp te keer.
Kernkragsentrales word ontwerp met sensors wat die kragopwekking outomaties afskakel in die geval van ’n aardbewing, en dit is ’n baie belangrike oorweging in baie dele van die wêreld.
Die Internasionale Kerngebeurlikheidskaal is in 1990 ontwerp vir die oordra van inligting oor kernvoorvalle en -ongelukke aan die publiek. Die skaal wissel van ’n sero-voorval vir geen beduidende veiligheidsgevaar nie tot 7 vir ’n “vername ongeluk” soos dié by Tsjernobil. Die Three Mile Island-gebeurtenis is ’n nommer 5, ’n “ongeluk met risiko’s buite die perseel” maar met geen benadeling van enigiemand nie. Op vlak 4 is ’n ongeluk wat in 1980 in Frankryk plaasgevind het, toe skade hoofsaaklik tot die installasie self beperk was. Nog ’n vlak 4-ongeluk was in 1999 in ’n brandstof­verwerkingsaanleg in Japan.
VIR ’n navorsingstuk is sekere mense iewers in die buiteland gevra hoe hulle daaroor sal voel as ’n kernkragsentrale in hul omgewing opgerig word. Uit die peiling onder 290 inwoners van drie klein plattelandse nedersettings naby plekke wat vir kernkragsentrales oorweeg is, het dit geblyk dat verreweg die meeste daarteen gekant was. Hierdie bevinding oor die houding van die publiek teenoor sulke ontwikkelings, toon dat kernkrag steeds ’n oervrees by baie mense wakker maak.
Indien die praktiese uitvoerbaarheid van die oprigting van ’n kernkragsentrale in ’n sekere gebied ter sprake kom, moet beplanners dus allereers die moontlike vrese van die inwoners in ag neem en dit met inligtingsveldtogte probeer besweer.
Uit ’n ander oogpunt gesien, moet onder meer die volgende kardinale aspekte in ag geneem word, as besluit word of kernkragopwekking vir ’n land of streek prakties uitvoerbaar is of nie:
· Beskik die owerheid oor die nodige geld vir die bou en onderhouding van die kernkragsentrale of kan die geld daarvoor gegenereer word?
· Beskik die gebied waar die kragsentrale opgerig moet word oor genoeg verkoelingswater, met ander woorde lê dit teenaan die see, ’n meer of ’n groot en standhoudende rivier wat nie in ’n droogte sal opdroog nie?
· Is die gebied afgesonderd genoeg sodat die kragsentrale nie maklik vanuit die see of oor land deur vyandelike magte gesaboteer sal kan word nie?
· Lê die perseel vir die beoogde kragsentrale nie dalk op ’n bewese breuk in die aardkors sodat dit deur aardbewings beskadig sal kan word nie?
IN beheerde omstandighede het kernkragopwekking ’n minimale impak op die omgewing. Daar is geen noemenswaardige besoedeling soos met kragsentrales wat met olie en steenkool werk nie. Daar word vertel dat Frankryk vanweë sy kernkrag die skoonste lug van enige nywerheidsland het (en dan is sy elektrisiteit boonop die goedkoopste in Europa).
Tog beïnvoed ’n kernkragsentrale die wêreld naby hom, veral omdat dit die dorstigste van alle energiebronne is en ’n enkele reaktor elke dag 35 tot 65 miljoen liter water gebruik. Verkoelingswater keer terug na die bron, wat noodwendig meebring dat daar ’n sekere styging in die temperatuur in die see, meer of groot rivier is wat die kernkragsentrale voed. Vanselfsprekend het dit ’n uitwerking op die waterlewe in die onmiddellike omgewing. Vir baie natuurkundiges is dit egter nie kommerwekkend nie.
Trouens, ons eie Koeberg is ’n toonbeeld van die lae impak wat kernkragopwekking op die omgewing kan hê. In ’n private wildtuin van 2200 hektaar wat aan die kragsentrale grens, kerjakker onder meer bontebokke en duikers saam met meer as 150 soorte voëls—ongerep en ongesteur deur die hipermoderne kookpot van radio-aktiwiteit, wat agter ondeurdringbare gewapende beton help om Kaapstad en omgewing, en by uitbreiding die hele Suid-Afrika, dag en nag aan die gang te hou.
As ’n kernkragsentrale egter deur ’n kernsmelting verwoes sou word, soos by Tsjernobil, verander sy omgewing in ’n radioaktiewe woesteny. En dis ’n heeltemal ander scenario. Dis ’n nagmerrie waarop die teenstanders van kernkrag met die mees grafiese vertellings kan voortborduur. Maar die verskriklike waarheid is dat daardie nagmerrie al eenmaal werklikheid geword het...