Hegmiddels: knope, ritssluiters, spykers, spelde, skroewe
Knope, ritssluiters, spykers,
spelde en skroewe
BO: ’n Animasie wat die werking van ’n ritssluiter aantoon (kyk die afdeling “Knope en ritssluiters” hieronder).
Animasie deur DemonDeLuxe (Dominique Toussaint), wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web uitgeplaas en gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0-lisensie, waarvolgens deling en afgeleide werke op sekere voorwaardes vergun word
Knope en ritssluiters, spykers, spelde en haakspelde, skroewe en boute... almal is sulke doodgewone, alle­daagse gebruiksartikels. Maar dit was nie altyd so in die geskiedenis van die mens nie. Wanneer en waar het ons voorouers hulle dan begin gebruik?
BO: Knope, knope net waar jy kyk.
Foto: Bigfoto.com, wat by gebruik ’n skakel na hul webtuiste vereis
Knope en ritssluiters
IE woord “knoop” lyk en klink byna soos “knop” en niemand hoef ons te oortuig dat daar ’n verwantskap tussen hierdie woorde bestaan nie. Of dit taalkundig wel so is, is moeilik om vas te stel. Maar, om ’n byna absurde vergelyking te tref, kyk maar na ’n mooi, bolvormige brons-deurknop en ’n ewe blink, bolvormige geelkoper-knopie aan ’n swierige jas. Hulle kan straks baie dieselfde lyk—behalwe natuurlik dat die deurknop veel groter is!
Hoekom verskil die rye knope aan die klere vir mans en vroue?
WAAR kom die gebruik vandaan dat die rye knope aan mansklere aan die menere se regterkant moet sit, maar by vrouekere aan die skones se linkerkant moet wees?
Oor mansklere se knope is daar die ou storie dat dit terug te voer is na die dae van swaardgevegte. Die mans, wat meestal hul swaard met hul regterhand sou uitpluk, kon nie nog die risiko loop dat die swaard se punt in ’n knoopsgat aan die regterkant vassteek nie. Of so iets.
Omdat die juffers nie swaarde gedra het nie, sou die knope nie vir hulle hoef te gelê het soos vir die kêrels nie.
Maar daar is ook ’n ander vertelling. Dit lui dat, toe knope vir klere uitgevind is, hulle duur was en hoofsaaklik deur die rykes gedra is. Omdat die meeste mense regshandig is, is dit makliker om knope aan die regterkant deur gate aan die linkerkant te druk. Aangesien welgestelde vroue deur hul diensmeisies aangetrek is, het kleremakers die knope aan die diensmeisie se regterkant geplaas. En dis
waar vroue se knope vandag nog is.
Hoeveel waarheid in al die bogenoemde steek, bly egter ’n ope vraag. ’n Mens kan sê dit is nie so maklik om hierdie knoop te ontwar nie! Maar die konvensie het bes moontlik wel by die kleremakers ontstaan. Hullle moes darem die een of ander onderskeid behou tussen mans- en vroueklere wat oor die jare heen dikwels al hoe meer dieselfde begin lyk het.
In die klere- en modewêreld is ’n knoop egter gewoonlik nie so koeëlrond nie, maar meestal ’n skyfie, wel rond maar platterig. Dit sal dikwels as versiering dien, maar word gewoonlik ook gebruik om ’n spleet of opening in ’n kledingstuk tydelik te heg. Om dit moontlik te maak om ’n knoop aan materiaal vas te werk, word twee of meer gaatjies tydens die vervaardiging in die knoop gemaak.
In die aksie om “toe te knoop” word die knoop, wat aan die een kant van die opening aan die materiaal vasgewerk is, deur ’n langwerpige gaatjie of sogenaamde knoopsgat aan die ander kant van die opening geskuif. Op daardie plek word die materiaal dan geheg totdat die knoop later weer uit die knoopsgat geskuif word.
Knope is dikwels van plastiek of glas, maar kan ook van baie ander stowwe gemaak word, soos hout, ivoor, skulp, eintlik te veel dinge om op te noem.
Die knoop met knoopsgat soos ons dit vandag ken, het blykbaar maar eers in die Middeleeue ontstaan, hoewel knoopvormige voorwerpe al duisende jare te vore bestaan het en kennelik aanvanklik gebruik moet gewees het om te versier. Sulke knope is in opgrawings in verskillende wêrelddele gevind, hoewel ’n mens natuurlik versigtig moet wees om nie knope en krale te verwar nie. Krale kon dikwels min of meer bolvormige klippertjies of so iets gewees het wat in snoere ingeryg is, maar plat skulpies of stukkies volstruiseierdoppe is ook só ingesnoer. Knope sou iets moet gewees het wat miskien net so aan ’n kledingstuk geheg is om dit mooier te laat kyk.
Dit was nietemin eers in die dertiende eeuse Duitsland dat die knoopsgat sy verskyning gemaak het, waarna dit spoedig verder in Europa versprei het vir die hegting van die knope aan die noupassende klere van daardie tyd. En vandag lewe ons as ’t ware in ’n heeltemal aanmekaargeknoopte wêreld!
• NET soos die meeste knope aan klere is die taak van ritssluiers ook om “toe te hou wat oop is” sover dit die mens se kledingstukke aangaan. Die ritssluiter hou egter baie meer toe as ’n ry knope! Ritssluiters hou boonop ook beursies, handtasse, reistasse en baie ander dinge dig toe.
REGS: ’n Ritssluiter wat al op die maan was. As die beskikbare inligting korrek geïnterpreteer word, was dit ’n deel van die lugdrukmeganisme in die ruimtepak wat een van die Amerikaanse Apollo-ruimtemanne gedra het toe hulle destyds op die maan rondgeloop het.
’n Ritssluiter bestaan uit twee rye plaatjies, van metaal, harde plastiek of die een of ander sintetiese stof. Aan die een kant is daar tande en aan die ander kant inkepings. Hierdie plaatjies kan saamgevoeg of geskei word deur ’n lippie aan ’n sluitplaatjie te trek. Wanneer ’n ritssluiter toegetrek word, word die tandjies telkens oor die bokant van die teenoorliggende plaatjies gehaak. Die inkepings in die volgende plaatjies hou die ritssluiter dig (kyk die animasie boaan hierdie artikel).
Hoewel iets wat ’n mens aan die ritssluiter herinner in 1851 deur ene Elias Howe in Amerika gepatenteer is, is die ware ritssluiter die produk van ’n reeks verbeterings oor meer as twee dekades deur verskillende mense. Die proses het begin met ’n “klemsluiter” wat deur die Amerikaner Whitcomb L. Ludson uitgevind is, maar dit was die Amerikaner Otto Frederick Gideon Sundback (Gideon genoem en ’n gebore Sweed) wat in 1914 ’n weergawe met sluitende tande ontwerp het wat in alle wesenlike opsigte die moderne metaal-ritssluiter was.
REGS: ’n Hamer en spykers.
Illustrasie: Openclipart.org Public Domain Image
ANNEER ’n Afrikaanssprekende van “nael” praat, kan een van verskillende dinge bedoel word. Die spreker kan verwys na die horingagtige bedekking vooraan ’n mens se vingers en tone—of na die betreklik klein ronde duik in die middel van ’n mens se buik. Of, indien dit as ’n werkwoord gebruik word, beteken dit dat daar besonder vinnig gehardloop word.
Maar daar is natuurlik ook nog ’n vierde soort nael en dit is die gewone ou spyker. Die Engelse praat mos ook van spykers as “nails”. Die spyker—’n metaalpen met ’n plat kop aan die een kant en ’n skerp punt aan die ander—is die eenvoudigste stuk gereedskap om stukke hout en ander minder harde stowwe aan mekaar te heg. Dit word óf deur die mensehand met veral ’n hamer ingekap óf miskien deur middel van ’n plofaksie in die hout, of wat ook al, ingeskiet.
Dit is verder interessant dat waar die Nederlanders nog ’n onderskeid kan tref tussen “spijkers” (van smeedyster) en “draadnagels” (meestal van staal gemaak), dit wil lyk of Afrikaansspekendes ten minste in hul gewone gesprekvoering geen besonderse verskil in dié verband maak nie. “Spyker” is verreweg die woord wat die meeste gebruik word om enige van hierdie soort hegmiddels aan te dui. Sy sinoniem, “nael”, hoor ’n mens selde indien ooit—behalwe wanneer dit met “klink” gekoppel en daar van “klinknaels” gepraat word.
Die klinknael, ’n familielid van die spyker, is ’n soort stomp spyker, dikwels met ’n holte aan die binnekant, wat aan die een kant omgeklink word.
Die spyker op sigself is ’n horingoue hegmiddel. Wie die eerste ’n dun, skerp metaalpen geneem en dit moontlik met ’n klip in ’n stuk hout ingehamer het, kan niemand op aarde vandag weet nie. Ons lees wel in die Bybel (I Kronieke 22:3) dat koning Dawid yster vir spykers gereed gemaak het toe hy toebereidels gemaak het vir die bou van Salomo se tempel. Hierdie tempel is in 960 v.C. voltooi, maar in 586 v.C. deur die Babiloniërs verwoes.
Tot en met die 1700’s n.C. is alle spykers met die hand gemaak. Hulle is vervaardig deur vakmanne wat gesorg het dat elk van die ysterstafies, wat deur ander werkers uit groter ysterstawe gesny is, ’n kop en ’n skerp punt kry. In die 1800’s, nadat spykersny-masjiene uitgevind was, is sekere spykers nog met die hand gemaak, maar die met die hand gemaakte spyker het geleidelik van die toneel verdwyn totdat dit aan die einde van daardie eeu omtrent nie meer te kry was nie.
Daar is baie verskillende soorte spykers, soos stoffeerspykers, konstruksiespykers, ens.—eintlik ’n ellelange lys. Ons kan sê spykers is noodsaaklike hegmiddels van wisselende groottes wat die mens deur sy hele lewe en tot in die dood vergesel, van die metaalpenne in die houtbalke van die dak bokant sy kop in die kraamsaal tot die laaste spykers in die roef (deksel) van die doodkis.
Kopspelde en haakspelde
OLGENS die spreekwoord kan dit so stil wees dat jy ’n speld kan hoor val, wat aandui dat spelde maar klein dingetjies is. Maar spelde is nie nietige dingetjies nie—en hulle is beslis nuttige dingetjies!
Kopspelde, wat sowat 2 cm lank of iewat langer is, is in die meeste gevalle van staal of yster, maar soms ook van geelkoper. Vroeër dae is spelde dikwels van geelkoper gemaak. ’n Kopspeld is eintlik ’n stukkie dun harde draad waarvan die punt verskerp is, met ’n kop wat aan die ander ent gevorm is—baie soos vir ’n spyker. Spykers se koppe is egter in die reël plat (om ingehamer te word), maar speldekoppe is gerond (om ingesteek te word). Party kopspelde het plastiekkoppe, lig of donker of selfs in allerhande verskillende kleure.
Spelde is al voor 2000 v.C. deur die mens gebruik. Die ou Sumeriërs het spelde van yster en been gemaak om klere bymekaar te hou. Vandag gebruik kleremakers nog gereeld kopspelde om stukke kleremateriaal in posisie te hou terwyl die materiaal aanmekaargestik word.
’n Baie belangrike gebruik van kopspelde in ons tyd is om velle papier bymekaar te hou. Die speld word in die reël in die boonste linkerhoek van die papierstapeltjie twee maal ’n klein entjie van mekaar deur die stapeltjie gesteek sodat die kop en skerp punt altwee aan die bokant van die stapeltjie eindig.
Om kopspelde maklik te berg maar steeds gou byderhand te hê, kan hulle in ’n sogenaamde speldekussing ingesteek word.
• Die haakspeld is ’n hegmiddel wat deels maar net ’n gewone prikspeld is, met die verskil dat daar aan die kopkant geen kop is nie maar ’n eenvoudige veermeganisme, gevolg deur ’n draadverlenging wat parallel met die speld loop en in ’n hol metaalhakie eindig. Wanneer die punt van die speld in die metaalhakie ingedruk word, sorg die veer dat die meganisme gesluit by, terwyl die hakie keer dat die skerp punt die gebruiker seermaak.
Haakspelde is ontbeerlik vir die vasmaak van die tradisionele babadoeke en het nog verskillende ander gebruike, soos om tydelik knope te vervang wat van klere afgebreek het.
Navorsers reken die Miceners in die Griekse wêreld van die Oudheid was die eerste mense wat haakspelde gebruik het. Trouens, hulle het ’n meganisme gehad wat hulle ’n fibula genoem het en die een wat op die foto hier regs onder verskyn, toon onweerlegbare ooreenkomste met vandag se haakspeld.
REGS: ’n Fibula uit die Oudheid. Dié een is mos ook maar net
Detail van ’n foto deur Shawn Michael Caza,
wat die oorspronklike weergawe op hierdie bladsy in die Wikipedia-ensiklopedie op die wêreldwye web uitgeplaas het en dit gelisensieer het ingevolge die Creative Commons Attribution-ShareAlike 2.5-lisensie
Die Amerikaanse uitvinder William Hunt (1796–1859) het die haakspeld heruitgevind en dit in 1849 gepatenteer. Hunt was ook een van die groot name in die ontwikkeling van die naaldwerkmasjien.
Hy het die regte van sy veiligheidspeld (“safety pin”) vir $400 verkoop. Só ’n bedrag was destyds darem ’n goeie entjie meer werd as vandag se vierhonderd Amerikaanse dollar, maar dit sou nog honderd keer meer moes gewees het om hom so ryk te maak as ’n hedendaagse Amerikaanse “miljoenêr” (van wie daar in 2008 glo 6,7 miljoen in die VSA was, omdat inflasie natuurlik sy deel gedoen het om ook die waarde van hierdie geldeenheid te laat krimp).
Hunt het duidelik nie naastenby besef hoe waardevol sy haakspeld eintlik was nie.
BO: Haakspelde deur ’n oorlel... ’n deel van die Punk-kultuur.
Foto deur “Sand”, wat dit tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)
Skroewe en boute
KROEWE se een baie belangrike funksie is om stukke hout of ander minder harde stowwe aan mekaar te heg. Anders as ’n spyker, wat glad en reguit is, het die pen van ’n skroef ’n spiraaldraad aan die buitekant wat sterker hegting verseker.
Die bout en moer word weer onder meer gebruik om twee stukke metaal of twee metaalvoorwerpe dig aan mekaar te koppel. Die pen van die tipiese bout sal onder die kop ’n taamlike entjie ver sonder ’n spiraaldraad wees, waarna die draad begin en by ’n stomp punt eindig. Die moer word in die spiraaldraad ingedraai en vasgedraai nadat die bout deur gate in die verskillende metaalstukke gesteek is.
Illustrasie: Pearson Scott Foresman,
wat dit tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)
In die Oudheid is ’n skroef gebruik as ’n deel van ’n skroefpomp wat deur Sanherib, koning van Assirië (705-681 v.C.), vir die waterstelsels by die Hangende Tuine van Babilon en Nineve aangewend is. Teen die eerste eeu v.C. is houtskroewe regdeur die wêreld aan die Middellandse See in toestelle soos perse vir olie en druiwe gebruik. Volgens een bron het metaalskroewe as hegmiddels eers in die 1400’s hul verskyning in Europa gemaak. Die eerste handskroewedraaiers het in die 1800’s in gebruik gekom.
Krediet: Fromoldbooks.com / Public domain image (gewysig)
LINKS: Die skroef word nie net as hegmiddel aangewend nie, maar kan ook gebruik word om krag te kanaliseer, soos in hierdie skroefpers. Die krag wat toegepas word met die rotasie van ’n draaihandvatsel, word afwaarts in ’n groot drukking omgeskakel. Die skroefpers is waarskynlik eerste deur die ou Romeine uitgevind, en dit is hoofsaaklik in die produksie van wyn en olyfolie gebruik. Ook in die drukpers van Johannes Gutenberg (in die 1400’s) is die skroefpers-beginsel toegepas om papier só op geïnkte letters te druk dat die ink ’n egalige en netjiese impressie op die papier gelaat het.
• Die meganiese domkrag waarmee ons ons motors ophys om pap bande deur styf gepomptes te vervang, werk eweneens op hierdie manier—danksy die skroef.
Hoekom is ’n domkrag “dom”?
OP Engels ken ons die domkrag as ’n jack. Jack wie? kan ’n mens byna vra. Die Nederlanders noem dit ’n dommekracht, dog hulle praat ook van die “domme verliefheid” van ’n kêrel wat die skoot hoog deur het. Op Sweeds is ’n domkrag domkraft, op Duits is dit ein Wagenheber en op Frans is dit cric (vergelyk ons eie woord krik).
Maar waarom sou ons, die Nederlanders en die Swede hierdie werktuig “dom” noem? Dit bly ’n interessante vraag! Selfs raaiselagtiger is die Nederlanders se ander name vir die domkrag: kelderwinch, kelderwijn en ook keldervijs. Wat op aarde het byvoorbeeld ’n kelder en wyn met ’n domkrag te doen? Tale se woorde kan soms baie, baie eienaardig wees...