Vorming van die Sonnestelsel[wysig | wysig bron]
Hadeïese en Argeïese Eon[wysig | wysig bron]
Vorming van die Maan[wysig | wysig bron]
Eerste kontinente[wysig | wysig bron]
Oseane en atmosfeer[wysig | wysig bron]
Oorsprong van lewe[wysig | wysig bron]
Replisering eerste: RNS-wêreld[wysig | wysig bron]
Metabolisme eerste: ystersulfaat-wêreld[wysig | wysig bron]
Nog ’n hipotese wat reeds lank bestaan, is dat die eerste lewe uit proteïenmolekules bestaan het. Aminosure, die boustene van proteïene, word maklik kunsmatig geskep in die regte toestande, so ook klein peptiede (polimere van aminosure) wat goeie katalisators is. ’n Reeks eksperimente wat in 1997 begin is, wys aminosure en peptiede kan vorm in die teenwoordigheid van koolstofmonoksied en swaelwaterstof, met ystersulfaat en nikkelsulfaat as katalisators. Die meeste stappe in hul samestelling het temperature van sowat 100 °C en matige druk vereis, hoewel een stadium 250 °C vereis het, asook ’n druk gelyk aan dié wat onder 7 km rotse aangetref word. Selfonderhoudende samestellings van proteïene kon dus naby hidrotermiese bronne plaasgevind het. 
Membrane eerste: lipiede-wêreld[wysig | wysig bron]
Proterosoïese Eon[wysig | wysig bron]
Suurstofrevolusie[wysig | wysig bron]
Fotosintese het ’n ander groot uitwerking gehad: suurstof was giftig en baie lewensvorme het waarskynlik uitgesterf terwyl suurstofvlakke gestyg het. Weerstandige lewensvorme het oorleef en vooruitgegaan, en sommige het die vermoë ontwikkel om suurstof te gebruik om hul metabolisme te verhoog en meer energie uit dieselfde voedsel te kry.
Sneeubal-Aarde[wysig | wysig bron]
Ontstaan van eukariote[wysig | wysig bron]
Archaea, Bacteria en Eukarya het aanhou diversifiseer, en hulle het komplekser geraak en beter by hul omgewings aangepas. Elke domein het verskeie kere in veelvuldige lyne gesplyt, hoewel min bekend is oor die geskiedenis van eersgenoemde twee. Omstreeks 1,1 miljard jaar gelede het die superkontinent Rodinië begin vorm. Die plant-, dier- en fungus-lyne het gesplyt, hoewel hulle steeds enkelsellig was. Van hulle het in kolonies voorgekom en stelselmatig het ’n verdeling van funksies plaasgevind; selle aan die buitekant van die kolonie kon verskillende rolle begin aanneem het as die selle in die binnekant. Sowat 1 miljard jaar gelede het die eerste veelsellige plante ontstaan, moontlik groenwiere. Moontlik teen 900 miljoen jaar gelede het ware veelselligheid ook in diere ontstaan. Selle het meer gespesialiseerd en afhankliker van mekaar geraak en geïsoleerde selle het doodgegaan.
Superkontinente in die Proterosoïkum[wysig | wysig bron]
Regdeur die Aarde se geskiedenis was daar tye dat kontinente gebots en ’n superkontinent gevorm het, wat later weer opgebreek het in kleiner kontinente. Sowat 1 000 tot 830 miljoen jaar gelede was die grootste kontinentale massa gekonsentreer om die superkontinent Rodinië. Voor Rodinië was daar moontlik die Vroeë tot Middel-Proterosoïese kontinente Nuna en Columbia.
Ná die verbrokkeling van Rodinië sowat 800 miljoen jaar gelede, het die kontinente wat ontstaan het sowat 550 miljoen jaar gelede moontlik nog ’n superkontinent, Pannotië, gevorm wat vir ’n kort tydjie bestaan het. Bewyse vir dié hipotetiese superkontinent is ’n fase van kontinentale botsings toe die huidige Afrika, Suid-Amerika, Antarktika en Australië verenig het. Dit is wel seker dat die grootste deel van die kontinentale massa teen die einde van die Proterosoïkum ’n groot landmassa om die Suidpool gevorm het.
Laat Proterosoïese klimaat en lewe[wysig | wysig bron]
Teen die einde van die Proterosoïkum was daar minstens twee Sneeubal-Aardes, so erg dat die oppervlakke van die oseane dalk heeltemal gevries was. Dit het sowat 716,5 en 635 miljoen jaar gelede plaasgevind, in die Cryogenium-periode. Die intensiteit en aard van die ystydperke word steeds ondersoek en is moeiliker om te verduidelik as die Vroeë Proterosoïese Sneeubal-Aarde.
Die meeste paleoklimatoloë meen die koue periodes kan verbind word met die vorming van die superkontinent Rodinië. Omdat Rodinië om die ewenaar gesentreer was, het die tempo van chemiese verwering toegeneem en koolstofdioksied is uit die atmosfeer geneem. Omdat dié gas ’n belangrike kweekhuisgas is, het die klimaat wêreldwyd afgeneem.
Tydens die Sneeubal-Aardes was die kontinentale oppervlak bedek met ysgrond, wat weer die chemiese verwering laat afneem het en dit het gelei tot die einde van die ystydperke. ’n Alternatiewe hipotese is dat genoeg koolstofdioksied deur vulkaniese uitbarstings ontsnap het om ’n kweekhuiseffek te skep wat temperature laat styg het.
Die Cryogenium is gevolg deur die Ediacarium-periode, wat gekenmerk word deur die vinnige ontwikkeling van nuwe veelsellige lewensvorme. Of daar ’n verband is tussen die einde van die hewige ystydperke en die toename in die diversiteit van lewe, is nie duidelik nie, maar dit lyk of dit nie toevallig was nie. Die nuwe lewensvorme was groter en uiteenlopender as ooit. Hoewel die taksonomie van die meeste van dié lewensvorme onduidelik is, was party van hulle voorlopers van moderne lewensvorme. ’n Belangrike ontwikkeling was die ontstaan van spier- en senuweeselle. Geen van die Ediacarium-fossiele het harde dele soos skelette gehad nie. Dit het eers ontwikkel ná die grens tussen die Proterosoïese en die Fanerosoïese Eon.
Fanerosoïese Eon[wysig | wysig bron]
Die Fanerosoïkum is die huidige geologiese eon op Aarde. Dit het sowat 542 miljoen jaar gelede begin. Dit bestaan uit drie eras – die Paleosoïkum, Mesosoïkum en Kainosoïkum – en is die tydperk waarin veelsellige lewe in byna alle organismes wat vandag bekend is, gediversifiseer het.
Paleosoïese Era[wysig | wysig bron]
Kambriese Ontploffing[wysig | wysig bron]
Die diversiteit van lewe het nie grootliks toegeneem nie weens ’n paar massauitwissings. Teen die laat Kambrium het die trilobiete hul grootste diversiteit bereik en hulle oorheers feitlik alle fossielrekords uit dié tyd.
Paleosoïese tektoniek, paleogeografie en klimaat[wysig | wysig bron]
Teen die einde van die Proterosoïkum het die superkontinent Pannotië verbrokkel in die kleiner kontinente Laurentia, Baltica, Siberia en Gondwana. In die tydperke waarin die kontinente van mekaar af wegbeweeg het, is ’n groter oseaankors gevorm vanweë vulkaniese aktiwiteit. Omdat jong vulkaniese kors relatief warmer en minder dig is as ou oseaniese kors, word die seebodem in sulke tye hoër. Dit veroorsaak dat die seevlakke styg. Daarom was groot dele van die kontinente in die eerste helfte van die Paleosoïkum onder die seevlak.
Die klimaat in die vroeë Paleosoïkum was warmer as vandag, maar aan die einde van die Ordovisium was daar ’n kort ystydperk toe gletsers die Suidpool bedek het waar die groot kontinent Gondwana geleë was. In die laat Ordovisium-ystydperk was daar ’n paar massauitwissings waarin baie armpotiges, trilobiete, mosdiertjies en korale verdwyn het. Dié seelewevorme kon waarskynlik nie die laer temperature in die seewater hanteer nie. Ná die uitwissings het nuwe spesies ontwikkel wat meer divers en beter aangepas was. Hulle het die nisse gevul wat deur die uitgestorwe spesies leeg gelaat is.
Die kontinente Laurentia en Baltica het tussen 450 en 400 miljoen jaar gelede gebots en Euramerika (ook bekend as Laurussia) gevorm. Tekens van die berggordel wat deur die botsing veroorsaak is, kan gesien word in Skandinawië, Skotland en die noordelike Appalachia. In die periode Devoon (416–359 miljoen jaar gelede) het Gondwana en Siberia in die rigting van Euramerika beweeg. Die botsing tussen Gondwana en Euramerika in die Karboon-periode (359–299 miljoen jaar gelede) het gelei tot die vorming van die laaste superkontinent, Pangea.
Kolonisasie van land[wysig | wysig bron]
Die versameling van suurstof vanweë fotosintese het gelei tot die vorming van die osoonlaag, wat baie van die Son se ultravioletstrale geabsorbeer het. Eensellige organismes wat die land bereik het, het dus ’n groter kans op oorlewing gehad en prokariote het begin vermeerder en aanpas by ’n lewe buite die water. Prokarioot-lyne het waarskynlik so vroeg as 2,6 miljard jaar gelede die land begin koloniseer, lank voor die ontstaan van die eukariote. Daar was vir ’n lang tyd geen meersellige lewe op land nie. ’n Paar honderd miljoen jaar gelede het plante (wat waarskynlik soos alge gelyk het) en fungusse aan die kant van die water begin groei en later buite die water. Hulle het aanvanklik naby die water gebly, maar mutasies en variasies het meegebring dat hulle verder landin beweeg het. Dit is nie presies bekend wanneer die eerste diere die water verlaat het nie: die oudste duidelike bewys is van geleedpotiges omstreeks 450 miljoen jaar gelede. Hulle het waarskynlik floreer en beter aangepas geraak vanweë die groot voedselbron wat die plante op land verskaf het.
Evolusie van vierpotiges[wysig | wysig bron]
Aan die einde van die Ordovisium, 443 miljoen jaar gelede, het ’n paar Ordovisium-Siluur-uitwissings plaasgevind, moontlik weens ’n ystydperk.
Sowat 380 tot 375 miljoen jaar gelede het die eerste vierpotiges uit visse ontwikkel. Daar word geglo vinne het ontwikkel in ledemate, wat die eerste vierpotiges in staat gestel het om hul kop bo die water uit te steek om asem te haal. So sou hulle in water met min suurstof kon leef of prooi in vlak water kon vang. Hulle kon later vir kort tye die water verlaat en eindelik het van hulle so goed by die lewe op land aangepas dat hulle hul volwasse lewe daar deurgebring het, hoewel hulle in die water uitgebroei en daarheen teruggekeer het om eiers te lê. So het die amfibieë ontstaan. Sowat 365 miljoen jaar gelede het die Laat-Devoon-uitwissing plaasgevind, moontlik weens wêreldwye verkoeling. In dié tyd (sowat 360 miljoen jaar gelede) het plante sade ontwikkel en dit het gelei tot ’n drastiese versnelling in hul verspreiding oor die land.
Mesosoïese Era[wysig | wysig bron]
Die Mesosoïkum ("middellewe-era") het van 251 tot 66 miljoen jaar gelede geduur. Dit word onderverdeel in die geologiese periodes Trias, Jura en Kryt. Dit het begin met die Perm-Trias-uitwissing, die grootste massauitwissing in die fossielrekord; 95% van die spesies op Aarde het uitgesterf. Dit het geëindig met die Kryt-Paleogeen-uitwissing, wat alle nie-vlieënde dinosourusse uitgewis het. Die Perm-Trias-uitwissing is waarskynlik veroorsaak deur ’n kombinasie van onder meer die Siberiese Trappe-vulkaanuitbarstings, ’n botsing met ’n asteroïde en seevlakwisselings. Van die lewe op Aarde het egter oorleef en sowat 230 miljoen jaar gelede het dinosourusse van hul reptiel-voorouers gesplyt. Hulle het gou die oorheersende gewerweldes geword. Soogdiere het ook ontstaan, maar hulle was waarskynlik meestal so klein soos skeerbekmuise.
Teen 180 miljoen jaar gelede het Pangea verbrokkel in Laurasië en Gondwana. Die grens tussen vlieënde en nie-vlieënde dinosourusse is nie duidelik nie, maar Archaeopteryx, wat beskou word as een van die vroegste voëls, het sowat 150 miljoen jaar gelede geleef. Die eerste getuienis van die Angiospermae wat blomme ontwikkel, is tydens die Kryt-periode sowat 20 miljoen jaar later. Sowat 66 miljoen jaar gelede het ’n asteroïde met ’n deursnee van sowat 10 km die Aarde getref naby ’n skiereiland in Mexiko, waar die Chicxulub-krater vandag is. Groot hoeveelhede materie is die lug ingeskiet en dit het die sonlig blokkeer en fotosintese gekniehalter. Die meeste groot diere, insluitende alle nie-vlieënde dinosourusse, is uitgewis en dit het die einde van die Kryt en die Mesosoïese Era ingelui.
Kainosoïese Era[wysig | wysig bron]
Diversifisering van soogdiere[wysig | wysig bron]
Menslike evolusie[wysig | wysig bron]
’n Rekonstruksie van die mens se geskiedenis, gebaseer op fossieldata.
’n Klein Afrika-aap wat sowat 6 miljoen jaar gelede geleef het, was die laaste dier waarvan die afstammelinge beide die mens en sy naaste verwant, die sjimpansee, sou insluit. Net twee takke van sy stamboom het oorlewende afstammelinge. Kort ná die splyting, om redes wat nie duidelik is nie, het die ape in een tak regop begin loop. Hul breingrootte het vinnig toegeneem en teen 2 miljoen jaar gelede het die eerste diere ontstaan wat in die genus Homo geklassifiseer word. Die grens tussen verskillende spesies en selfs genera is ietwat arbitrêr, aangesien organismes oor geslagte heen bly verander het. In min of meer dieselfde tyd het die ander tak gesplyt in die voorouers van die sjimpansee en die bonobo.
Die vermoë om vuur te beheer, het waarskynlik in Homo erectus begin, minstens 790 000 jaar gelede, maar dalk so vroeg as 1,5 miljoen jaar gelede.
Dit is moeiliker om die oorsprong van taal te bepaal; dit is onduidelik of Homo erectus kon praat en of dié vermoë eers in Homo sapiens ontwikkel het. Namate breingrootte toegeneem het, is babas vroeër gebore – voor hul breine te groot geword het om deur die pelvis te beweeg. As gevolg daarvan het hulle groter plastisiteit getoon en dus ’n toenemende vermoë geopenbaar om te leer. Sosiale vermoëns het ingewikkelder geraak, taal gesofistikeerder en gereedskap uiteenlopender. Dit het bygedra tot verdere samewerking en intellektuele ontwikkeling. Die moderne mens (Homo sapiens) het waarskynlik sowat 200 000 jaar gelede ontstaan; die oudste fossiele dateer uit sowat 160 000 jaar gelede.
Die eerste mense wat tekens van spiritualiteit getoon het, was die Neanderdallers (wat gewoonlik geklassifiseer word as ’n aparte spesie sonder enige afstammelinge); hulle het hul dooies begrawe, sonder tekens van kos of gereedskap. Die eerste bewyse van ’n meer gesofistikeerde geloof (soos grottekeninge, moontlik met magiese of godsdienstige betekenis) dateer egter eers uit 32 000 jaar gelede.
Teen 11 000 jaar gelede het Homo sapiens die suidelike punt van Suid-Amerika, die laaste onbewoonde kontinent behalwe Antarktika, bereik. Laasgenoemde is eers in 1820 n.C. ontdek. Gereedskap en kommunikasie het bly verbeter en interpersoonlike verhoudings het ingewikkelder geraak.
Beskawing[wysig | wysig bron]
Gedurende meer as 90% van sy geskiedenis, het Homo sapiens in klein groepe gewoon as nomadiese jagters. Namate taal ingewikkelder geraak het, het die vermoë om te onthou en inligting oor te dra in ’n nuwe vermoë ontwikkel: die meem – ’n eenheid van kulturele informasie wat oordraagbaar is van een persoon en geslag na ’n ander. Kulturele evolusie het biologiese evolusie verbygesteek en ware geskiedenis het begin. Tussen 8500 en 7000 v.C. het die mens met plante en diere begin boer en landbou het ontstaan. Dit het versprei totdat die meeste mense in permanente nedersettings gewoon het. Talle gemeenskappe het egter nog steeds ’n nomadiese leefstyl gehandhaaf. In die beskawings wat landbou as ’n leefwyse aanvaar het, het die relatiewe stabiliteit en toenemende produktiwiteit die bevolking in staat gestel om uit te brei.
Landbou het ’n groot uitwerking gehad: mense het die omgewing soos nooit tevore begin beïnvloed. Dit het gelei tot ’n verdeling van arbeid, ’n regerende klas en eindelik tussen 4000 en 3000 v.C tot die eerste werklike beskawing, by Sumer in die Midde-Ooste. Nog beskawings het gou in antieke Egipte en Sjina ontstaan. Die uitvinding van skrif het komplekse gemeenskappe help ontstaan: rekordhouding en biblioteke het as stoorkamers van kennis gedien en die oordrag van kultuur aangehelp. Dit was nie meer vir mense nodig om hul hele lewe lank net te werk nie – nuuskierigheid en opvoeding het gelei tot ’n groter dors na kennis en wysheid.
In die 14de eeu het die Renaissance in Italië begin met die bevordering van godsdiens, kuns en wetenskap. Teen daardie tyd het die Christelike Kerk as ’n politieke entiteit baie van sy mag verloor. In 1492 het Christopher Columbus die Amerikas bereik en groot veranderings het in die "Nuwe Wêreld" plaasgevind. Die Europese beskawing het in 1500 begin verander en dit het gelei tot die Wetenskap- en die Nywerheidsrevolusie. Die kontinent het groot dele van die wêreld begin oorheers deur middel van kolonisasie. In die 18de eeu het die kulturele beweging bekend as die Verligting die mentaliteit van Europa verder gevorm en bygedra tot die kontinent se sekularisasie. Van 1914 tot 1918 en van 1939 tot 1945 was die lande van die wêreld betrokke in wêreldoorloë. Ná die Eerste Wêreldoorlog is die Volkebond gestig en dit was die eerste stap in die rigting van die vestiging van internasionale instellings om dispute vreedsaam op te los. Nadat dit nie die Tweede Wêreldoorlog kon keer nie, is dit vervang deur die Verenigde Nasies.
Veranderings het van die middel-1940's tot vandag teen ’n vinnige pas plaasgevind. Tegnologiese ontwikkelings sluit in kernwapens, rekenaars, genetiese manipulasie en nanotegnologie. Ekonomiese globalisering, wat aangehelp is deur vooruitgang in kommunikasie- en vervoertegnologie, het oor groot dele van die wêreld die alledaagse lewe beïnvloed. Kulturele en institusionele begrippe soos demokrasie, kapitalisme en omgewingsbewustheid het al hoe gewilder geraak. Groot bekommernisse en probleme soos siekte, oorlog, armoede, gewelddadige politieke radikalisme en onlangs ook aardverwarming het toegeneem namate die wêreldbevolking gegroei het.
↑ “Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks”. Nature Geoscience: 8 Desember 2013. URL besoek op 9 Des. 2013.
↑ Borenstein, Seth, "Oldest fossil found: Meet your microbial mom", AP News, 13 November 2013. URL besoek op 15 November 2013.
↑ Encrenaz, T. (2004). The solar system, 3de, Berlin: Springer. p. 89. ISBN 978-3-540-00241-3. ↑ 5,0 5,1 P. Goldreich, W. R. Ward (1973). “The Formation of Planetesimals”. Astrophysical Journal 183: 1051–1062. DOI:10.1086/152291.
↑ 10,0 10,1 (2004) A Geological Time Scale 2004, Herdruk 2006, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-78673-7. ↑ Belbruno, E.; J. Richard Gott III (2005). “Where Did The Moon Come From?”. The Astronomical Journal 129 (3): 1724–1745. DOI:10.1086/427539.
↑ Britt, Robert Roy (2002-07-24). “New Insight into Earth’s Early Bombardment”. Space.com. URL besoek op 2012-02-09.
↑ Taylor, Thomas N.; Edith L. Taylor, Michael Krings (2006). Paleobotany: the biology and evolution of fossil plants. Academic Press. p. 49. ISBN 978-0-12-373972-8. ↑ Steenhuysen, Julie (21 Mei 2009). “Study turns back clock on origins of life on Earth”. Reuters.com. Reuters. URL besoek op 21 Mei 2009.
↑ “Space Topics: Pluto and Charon”. The Planetary Society. URL besoek op 6 April 2010.
↑ “Pluto: Overview”. Solar System Exploration. National Aeronautics and Space Administration. URL besoek op 19 April 2012.
↑ 19,0 19,1 Halliday, A.N. (2006). The Origin of the Earth; What's New?. p. 205–210. ↑ Halliday, Alex N (November 28, 2008). “A young Moon-forming giant impact at 70–110 million years accompanied by late-stage mixing, core formation and degassing of the Earth”. Philosophical Transactions of the Royal Society A 366 (1883): 4163–4181. DOI:10.1098/rsta.2008.0209.
↑ “Earth Fact Sheet”. Nasa: 2004-09-01. URL besoek op 2010-08-09.
↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 22,5 Stanley, Steven M. (2005). Earth system history, 2de, New York: Freeman. ISBN 978-0-7167-3907-4. ↑ Newsom, Horton E. (1989). “Geochemical implications of the formation of the Moon by a single giant impact”. Nature 338 (6210): 29–34. DOI:10.1038/338029a0.
↑ Taylor, G. Jeffrey (April 26, 2004). “Origin of the Earth and Moon”. Nasa. URL besoek op 2006-03-27., Taylor (2006) by die Nasa-webtuiste.
↑ Cattermole, Peter; Moore, Patrick (1985). The story of the earth. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-26292-7. ↑ Bleeker, W.; B. W. Davis (May 2004). "What is a craton?" in Spring meeting., American Geophysical Union. T41C-01. ↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 Lunine, J.I. (1999). Earth: evolution of a habitable world. VK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-64423-2. ↑ Kasting, James F. (1993). “Earth's early atmosphere”. Science 259 (5097): 920–926. DOI:10.1126/science.11536547.
↑ Gale, Joseph (2009). Astrobiology of Earth : the emergence, evolution, and future of life on a planet in turmoil. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-920580-6. ↑ Kasting, James F.; Catling, David (2003). “Evolution of a habitable planet”. Annual Review of Astronomy and Astrophysics 41 (1): 429–463. DOI:10.1146/annurev.astro.41.071601.170049.
↑ Selsis, Franck (2005). “Chapter 11. The Prebiotic Atmosphere of the Earth”, Astrobiology: Future perspectives, Astrophysics and space science library. p. 267–286. DOI:10.1007/1-4020-2305-7_11. ↑ Sagan, Carl; Mullen, George (July 7, 1972). “Earth and Mars: Evolution of Atmospheres and Surface Temperatures”. Science 177 (4043): 52–56. DOI:10.1126/science.177.4043.52.
↑ A. Lazcano, J. L. Bada (June 2004). “The 1953 Stanley L. Miller Experiment: Fifty Years of Prebiotic Organic Chemistry”. Origins of Life and Evolution of Biospheres 33 (3): 235–242. DOI:10.1023/A:1024807125069.
↑ Dreifus, Claudia, "A Conversation With Jeffrey L. Bada: A Marine Chemist Studies How Life Began", nytimes.com, 2010-05-17.
↑ Moskowitz, Clara (29 Maart 2012). “Life's Building Blocks May Have Formed in Dust Around Young Sun”. Space.com. URL besoek op 30 Maart 2012.
↑ Hoenigsberg, H. (Desember 2003). “Evolution without speciation but with selection: LUCA, the Last Universal Common Ancestor in Gilbert's RNA world”. Genetic and Molecular Research 2 (4): 366–375. Besoek op 2008-08-30.(ook beskikbaar as PDF)
↑ Kauffman, Stuart A. (1993). The origins of order : self-organization and selection in evolution, Herdruk, New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507951-7. ↑ Wächtershäuser, G. (Augustus 2000). “Life as we don't know it”. Science 289 (5483): 1307–8. DOI:10.1126/science.289.5483.1307.
↑ 45,0 45,1 Condie, Kent C.. Earth as an Evolving Planetary System, 2nd, Burlington: Elsevier Science. ISBN 978-0-12-385228-1. ↑ 46,0 46,1 Leslie, M. (2009). “On the Origin of Photosynthesis”. Science 323 (5919): 1286–1287. DOI:10.1126/science.323.5919.1286.
↑ 47,0 47,1 Richard Fortey  (September 1999). “Dust to Life”, Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth. New York: Vintage Books. ISBN 0-375-70261-X. ↑ Chaisson, Eric J. (2005). “Early Cells”. Cosmic Evolution. Tufts University. URL besoek op 2006-03-29.
↑ “Snowball Earth”. snowballearth.org: 2006–2009. URL besoek op 2012-04-13.
↑ “What caused the snowball earths?”. snowballearth.org: 2006–2009. URL besoek op 2012-04-13.
↑ 52,0 52,1 52,2 52,3 52,4 52,5 52,6 Richard Dawkins (2004). The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 0-618-00583-8. ↑ Hanson, Richard E. (May 21, 2004). “Coeval Large-Scale Magmatism in the Kalahari and Laurentian Cratons During Rodinia Assembly”. Science 304 (5674): 1126–1129. DOI:10.1126/science.1096329. Besoek op 2012-04-13.
↑ Richard Dawkins (2004). The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 0-618-00583-8. ↑ 57,0 57,1 Kearey, Philip; Keith A. Klepeis, Frederick J. Vine (2009). Global tectonics., 3rd, Oxford: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-0777-8. ↑ Torsvik, T. H. (30 May 2003). “The Rodinia Jigsaw Puzzle”. Science 300 (5624): 1379–1381. DOI:10.1126/science.1083469.
↑ "Snowball Earth: New Evidence Hints at Global Glaciation 716.5 Million Years Ago", 4 Maart 2010. URL besoek op 18 April 2012.
↑ “'Snowball Earth' Hypothesis Challenged”. URL besoek op 29 September 2012.
↑ 64,0 64,1 (1998) “A Neoproterozoic Snowball Earth”. Science 281 (5381): 1342–1346. DOI:10.1126/science.281.5381.1342.
↑ "Two Explosive Evolutionary Events Shaped Early History Of Multicellular Life", 3 Januarie 2008. URL besoek op 18 April 2012.
↑ Gradstein, Felix M.; Ogg, James G.; van Kranendonk, Martin (2008) (PDF). ﻿On the Geological Time Scale 2008﻿ (Report). International Commission on Stratigraphy. Fig. 2. http://www.nysm.nysed.gov/nysgs/resources/images/geologicaltimescale.pdf. Besoek op 20 April 2012. ↑ Patwardhan, A.M. (2010). The Dyanmic Earth System. New Delhi: PHI Learning Private Limited. ISBN 978-81-203-4052-7. ↑ Hallam, A.; Wignall, P.B. (1997). Mass extinctions and their aftermath, Repr., Oxford [u.a.]: Oxford Univ. Press. ISBN 978-0-19-854916-1. ↑ “Pannotia”. UCMP Glossary. URL besoek op 2006-03-12.
↑ 71,0 71,1 “The Mass Extinctions: The Late Ordovician Extinction”. BBC. URL besoek op 2006-05-22.
↑ Murphy, Dennis C. (May 20, 2006). “The paleocontinent Euramerica”. Devonian Times. URL besoek op April 18, 2012.
↑ Condie, Kent C. (1997). Plate tectonics and crustal evolution, 4th, Oxford: Butterworth Heinemann. ISBN 978-0-7506-3386-4. ↑ Battistuzzi, Fabia U; Feijao, Andreia, Hedges, S Blair (2004). “A genomic timescale of prokaryote evolution: insights into the origin of methanogenesis, phototrophy, and the colonization of land”. BMC Evolutionary Biology 4. DOI:10.1186/1471-2148-4-44.
↑ Pisani, Davide; Laura L. Poling, Maureen Lyons-Weiler, & S. Blair Hedges (January 19, 2004). “The colonization of land by animals: molecular phylogeny and divergence times among arthropods”. BMC Biology 2. DOI:10.1186/1741-7007-2-1.
↑ 76,0 76,1 Richard Fortey  (September 1999). “Landwards, Humanity”, Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth. New York: Vintage Books. p. 138–140, 300. ISBN 0-375-70261-X. ↑ Johnson, E. W.; D. E. G. Briggs, R. J. Suthren, J. L. Wright, & S. P. Tunnicliff (1 May 1994). “Non-marine arthropod traces from the subaereal Ordivician Borrowdale volcanic group, English Lake District”. Geological Magazine 131 (3): 395–406. DOI:10.1017/S0016756800011146. Besoek op 2012-04-13. (abstrak)
↑ McGhee, Jr, George R. (1996). The Late Devonian Mass Extinction: the Frasnian/Famennian Crisis. Columbia University Press. ISBN 0-231-07504-9. ↑ Willis, K. J.; J. C. McElwain (2002). The Evolution of Plants. Oxford: Oxford University Press. p. 93. ISBN 0-19-850065-3. ↑ “Plant Evolution”. Evolution for teaching. University of Waikato: October 2004. URL besoek op April 18, 2012.
↑ “The Day the Earth Nearly Died”. Horizon. BBC: 2002. URL besoek op 2006-04-09.
↑ "New Blood". Walking with Dinosaurs. 1999. http://en.wikipedia.org/wiki/Walking+with+Dinosaurs%23%22New+Blood%22. ↑ “Archaeopteryx: An Early Bird”. University of California, Berkeley Museum of Paleontology: 1996. URL besoek op 2006-04-09.
↑ Soltis, Pam; Doug Soltis, & Christine Edwards (2005). “Angiosperms”. The Tree of Life Project. URL besoek op 2006-04-09.
↑ 88,0 88,1 William Hardy McNeill  (1999). A World History, 4th, New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-511615-1. ↑ Gibbons, Ann (2003). “Oldest Members of Homo sapiens Discovered in Africa”. Science 300 (5626). DOI:10.1126/science.300.5626.1641. Besoek op 2012-04-13. (abstrak)
↑ Hopfe, Lewis M.  (1987). “Characteristics of Basic Religions”, Religions of the World, 4th, New York: MacMillan Publishing Company. p. 17, 17–19. ISBN 0-02-356930-1. ↑ “Chauvet Cave”. Metropolitan Museum of Art. URL besoek op 2006-04-11.
↑  (2003) “The Human Revolution”, In Patrick K. O’Brien: Atlas of World History, concise, New York: Oxford University Press. p. 16. ISBN 0-19-521921-X. ↑ Richard Dawkins  (1989). “Memes: the new replicators”, The Selfish Gene, 2nd, Oxford: Oxford University Press. p. 189–201. ISBN 0-19-286092-5. ↑ Colin Tudge (1998). Neanderthals, Bandits and Farmers. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-297-84258-7. ↑ William Hardy McNeill  (1999). A World History, 4th, New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-511615-1. Eksterne skakels[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Geskiedenis_van_die_Aarde&oldid=1435862"	Kategorieë: AardeGeskiedenisVersteekte kategorie: Voorbladartikels	Navigasie-keuseskerm
العربيةAzərbaycancaБеларускаяБългарскиभोजपुरीCatalàکوردیی ناوەندیDanskDeutschΕλληνικάEnglishEsperantoEspañolEuskaraفارسیSuomiFrançaisGalegoहिन्दीHrvatskiMagyarBahasa IndonesiaIdoItaliano日本語PatoisҚазақша한국어LëtzebuergeschLatviešuമലയാളംमराठीPlattdüütschNederlandsNorsk bokmålOccitanਪੰਜਾਬੀPolskiPortuguêsРусскийසිංහලSimple EnglishSvenskaதமிழ்TagalogУкраїнськаاردوTiếng ViệtWinaray中文	Wysig skakels	Die bladsy is laas op 20 Maart 2016 om 12:54 bygewerk.