Bespiegeling neem toe oor Ramaphosa-kabinetPres. Cyril Ramaphosa. Jiyane/GCIS Bespiegeling is landswyd aan die toeneem oor hoe pres. Cyril Ramaphosa se nuwe nasionale kabinet gaan lyk noudat die ANC se volstrekte meerderheid in verlede week se nasionale verkiesing bevestig is. Die 400 lede van die Nasionale Vergadering kom volgende Woensdag (22 Mei) byeen om die president vir die volgende ampstermyn te verkies. As die ANC-kandidaat behoort die verkiesing van Ramaphosa ŉ formaliteit te wees danksy die ANC se volstrekte meerderheid. Ramaphosa sal na verwagting sy nuwe kabinet aankondig binne enkele dae nadat hy Saterdag oor ŉ week (dus op 25 Mei) volgens beplanning deur hoofregter Mogoeng Mogoeng ingehuldig sal word vir ŉ ampstermyn wat vyf jaar behoort te duur, tot in 2024. Hoewel die samestelling van die kabinet luidens die Grondwet die volkome prerogatief van die president is – en hy dus nie verplig is om enigeen te raadpleeg oor wie as ministers gaan dien nie – sal die nuut saamgestelde kabinet in die praktyk die meerderheid van die ANC se nasionale uitvoerende komitee (NUK) se steun moet geniet as Ramaphosa polities wil kan funksioneer en oorleef. Hy en die ANC het reeds aangekondig dat die kabinet aansienlik verklein gaan word – waarskynlik ongeveer tot die 27 portefeuljes wat die land in 1994 onder oudpres. Nelson Mandela gehad het. Ramaphosa sal die kabinet moet saamstel uit die 400 lede van die Nasionale Vergadering, en veral uit die aansienlik kleiner getal ANC-LPs (daar is nou 230 vergeleke met 249 voor die verkiesing). Ramaphosa kan kragtens die Grondwet ŉ maksimum van twee kabinetslede uit die algemene samelewing (wat nie parlementslede is nie) aanstel, en sedert die dae van oudpres. Thabo Mbeki is ANC-presidente nogal geneig om dit te doen, want dit maak in die praktyk (as die ministers van buite die parlement ANC-lede is) twee meer gewone ANC-LP’s los om kiesafdelingwerk en stemwerwing vir die party te doen. Sulke ministers van buite die parlement kry dan sitting in die Nasionale Vergadering, maar mag nie stemme vir of teen kwessies, wetgewing, begrotings, mosies van wantroue of trouens enigiets anders in die Nasionale Vergadering uitbring nie. Ramaphosa kan ook ŉ uitnodiging aan kundiges van buite die politiek rig om in die kabinet te dien, soos Mandela destyds in sy ampstermyn gemaak het met die bankier Chris Liebenberg as minister van finansies. Die president kan ook lede van opposisiepartye vra om as ministers of adjunkministers te dien, en dit word dan aan daardie opposisieleiers en hul partye oorgelaat om te besluit of hulle die aanbod wil aanvaar. In die Suid-Afrikaanse demokrasie het lede van die NP, IVP, UDM, VF Plus, Azapo en die NFP al by verskeie geleenthede in ANC-kabinette gedien, wat gewoonlik saamgeval het met daaropvolgende afname in steun of gebrek aan groei vir die tersaaklike opposisieparty. Veral met die ANC wat ŉ meerderheid van slegs een setel in die Gautengse wetgewer het, kan Ramaphosa dit oorweeg om vir een van die opposisiepartye in daardie wetgewer ŉ nasionale kabinetspos of adjunkministerskap aan te bied in ruil vir samewerking in Gauteng met die doel om die ANC-meerderheid in daardie wetgewer ŉ bietjie gemakliker te maak. Die IVP, wat ŉ setel in die Gautengse wetgewer het, was in die verlede inskiklik, maar die ander gevestigde partye (met die uitsondering van die VF Plus in 2009-2014) was nie. Die ANC het kort voor die verkiesing allerlei flikkers na die EFF gegooi met sprake van kabinetsposte vir die EFF-leier, Julius Malema, en sy adjunk, Floyd Shivambu. Die vooraanstaande juris adv. Dali Mpofu, wat die EFF se nasionale voorsitter is en tot LP verkies is, se naam is ook al genoem as ŉ moontlike minister van justisie. In die verlede het die EFF alle aanbiedinge van samewerkende regerings of koalisies met die ANC afgewys in die geloof dat dit die EFF se tande as groeiende opposisieparty sal trek, maar as Ramaphosa ŉ aanbod maak – veral as dit byvoorbeeld nie Malema of Shivambu is nie sodat hulle hul opposisierol voluit kan speel – kan dit vir ŉ interessante gesprek in die EFF sorg. In so ŉ geval sal die besluit oor ŉ regeringsaanbod deur ŉ meerderheidstem van die EFF se krygsraad – grootliks soortgelyk in samestelling aan die ANC se NUK, of die DA se federale raad – geneem word. Daar word nie verwag dat die DA – wat ná sy verkiesingsterugslae baie skerper teen die ANC sal wees – of die VF Plus, wat onder leiding van dr. Pieter Groenewald aansienlik aggressiewer is, maklik tot deelname aan ŉ ANC-regering sal instem nie. Tito Mboweni, minister van finansies, lewer die 2019-begrotingsrede [20 Februarie 2019]. (Foto: Elmond Jiyane, GCIS) As Ramaphosa besluit om Mboweni – ŉ oudminister van arbeid en gewese goewerneur van die Reserwebank – in sy uitdagende pos te hou, sal die president heelwat politieke kapitaal binne die ANC daarvoor opgebruik. Dit lyk nie asof hy vreeslik baie ander keuses in die nuwe ANC-koukus het as minister van finansies nie. Die huidige adjunk, Mondli Gungubele, word nie wyd hoog aangeslaan nie. Die minister van ekonomiese ontwikkeling, die bekwame Ebrahim Patel, se portefeulje kan met die verwagte verkleining van die kabinet in die slag bly, en sy vakbondagtergrond sal hom aanvanklik help. Daar is egter politieke druk op Ramaphosa om ŉ swart eerder as ŉ bruin, wit of Indiërpersoon as minister van finansies aan te stel, wat Patel, asook Pravin Gordhan, minister van openbare ondernemings, en dr. Rob Davies, minister van handel en nywerheid, se kanse verklein. Die verwagting is dus dat Mboweni weer aangestel sal word, of anders iemand van buite die parlement – maar enigiets is binne Ramaphosa se volkome prerogatief moontlik. Verdere spekulasie wat ANC-lede van die nuwe kabinet betref, is wie uitgelaat gaan word. Sommige veterane, soos die minister van verdediging, Nosiviwe Mapisa-Nqakula, het uitgetree en verskeie adjunkministers sal moet hoop op een van die twee plekke van buite die parlement of dat ŉ klomp ANC-LP’s sal bedank sodat meer plek op die lyste oopgaan, want soos sake staan gaan hulle dit nie maak tot in die parlement nie. Daar is ŉ gerug dat Ramaphosa nie die ANC-onderleier, David Mabuza, as adjunkpresident wil behou nie, maar eerder wil vervang met iemand soos dr. Nkosazana Dlamini-Zuma, minister in die presidensie en nominale leier van die faksie in die ANC wat Ramaphosa nie goedgesind is nie. So ŉ stap sal egter só ŉ groot afwyking van die ANC-gebruike wees, dat baie mense die gerug nie baie ernstig opneem nie. Bathabile Dlamini. Foto: GCIS/Flickr ‘Misdryf’-ministers dalk trekpas gegee Betreffende watter dienende kabinetslede uitgelaat kan word, is die bewering dat Ramaphosa die kabinet wil “reinig” van ministers wat skuldig is aan misdrywe. Die vraag is egter in watter mate hy homself ingeperk gaan voel deur omstrede ministers se populariteit en mag in die ANC, en wat sy definisie is van wanneer ŉ minister onbekwaam is of skuldig is aan ŉ misdryf. Twee ministers wie se voortgesette plekke in die kabinet onder groot druk is, is Bathabile Dlamini, minister in die presidensie belas met vrouesake, en Nomvula Mokonyane, minister van omgewingsake. Dlamini is in effek deur die konstitusionele hof skuldig bevind aan meineed en die skending van haar ampseed, maar het as leier van die ANC-vroueliga baie politieke mag en is ŉ politieke straatvegter wat Ramaphosa se lewe erg kan versuur as sy ontevrede is. Mokonyane is nie in hierdie stadium deur enige hof skuldig bevind aan enigiets nie, maar haar rampspoedige termyne as kabinetslid – eers as minister van water en sanitasie en later as minister van kommunikasie, sowel as die gedetailleerde bewerings oor staatskaping wat teen haar gemaak is voor die Zondo-kommissie, laat ernstige vrae ontstaan oor of sy ministersmateriaal is. ŉ Minister wat in ŉ kort tydjie baie mense verkeerd opgevryf het, is Stella Ndabeni-Abrahams, minister van kommunikasie. Haar pogings tot nuussensuur, teenstrydige stellings oor die SAUK en die verval tydens haar ampstermyn van inligtingsessies sodat die media openlik vrae kan stel oor wat op kabinetsvergaderings besluit en bespreek is, het haar baie ongewild gemaak. Een van Ramaphosa se sterkste vennote in die ANC-magspolitiek is die party se nasionale voorsitter en minister van minerale hulpbronne, Gwede Mantashe. Hy het egter verskeie gunste en gawes ontvang van die maatskappy Bossasa, wat ten nouste by staatskaping betrek word, so waarnemers sal fyn dophou wat Ramaphosa se verbintenis tot onbesproke skoon regering vir Mantashe se toekoms inhou. Malusi Gigaba. Foto: ANA Die voormalige minister van binnelandse sake, Malusi Gigaba, is tot die parlement verkies nadat hy te midde van ŉ hofbevinding dat hy die Grondwet oortree het, verlede jaar uit die kabinet en die parlement bedank het. Nog ŉ omstrede ANC-lid wat hoog genoeg op die lys is om as LP te dien is die voormalige adjunkminister van hoër onderwys, Mduduzi Manana, wat op video opgeneem is toe hy ‘n vrou aangerand het. Dit het indertyd tot sy bedanking gelei – maar nou is hy opnuut op pad parlement toe. Selfs voor die nuwe president verkies word, sal die Nasionale Vergadering ŉ speaker aanwys, en daar is sterk sprake van ernstige teenstand binne en buite die ANC teen die huidige speaker, Baleka Mbete. Daar is dus tans baie onderhandelings in die verdeelde ANC aan die gang oor ŉ verskeidenheid aanstellings, en die volgende tien dae sal bepalend wees vir die onmiddellike toekoms van verskeie bekendes se politieke loopbane.