Epifanie Feesdag – NG Gemeente Pinelands
Category: Epifanie Feesdag
Posted on 6 Jan, 2013 25 Jan, 2013
6 Januarie 2013 – Koninkrykstyd
Die 6e Januarie staan deur die eeue binne die Westerse Christen-tradisie bekend as Epifanie Feesdag. “Epifanie” wat beteken “verskyning” of “bekendmaking”. Epifanie wat heenwys na die menswording van God in die geboorte van Jesus Christus, en die eerste mense wat die uniekheid van hierdie baba erken het.
Jesus is in Betlehem gebore, tydens die regering van koning Herodes, in die geskiedenis beter bekend as Herodes die Grote, magsbehepte koning van Juda en geestelik versteurde despoot wat ook nie sy eie familie ontsien het nie. In sy waansinnige verknogtheid aan sy magsposisie het hy sy vrou Mariamne en ook ‘n paar van sy seuns laat vermoor, omdat hy bang was dat die seuns van hom dalk voortydig sy troon sal bestyg. Dit was dus nie net ander mense se seuntjies wat tydens die kindermoord doodgemaak is nie, maar ook sy eie seuns.
Na Jesus se geboorte het sterrekykers uit die ooste in Jerusalem aangekom en navraag gedoen aangaande hierdie kind: “Waar is Hy wat as koning van die Jode gebore is? Ons het sy ster sien opkom en ons het gekom om aan Hom hulde te bewys.” Rondom die identiteit van die sterrekykers bestaan daar vele legendes, onder meer dat hulle eintlik drie konings was: Kasper die jongeling van Indië, Baltasar die man van Arabië, en Melchior die grysaard van Persië, en dat hulle onderskeidelik 20, 40 en 60 jaar oud was. Naas wat ons in Matteus oor hierdie manne lees, het ons egter geen ander feite om ons op te verlaat nie. Matteus meld bloot dat daar sterrekykers was vanuit die ooste en dat hulle gekom het om aan die koning van die Jode hulde te bewys. Ons weet nie eens of hulle drie was of nie. Deur die eeue het mense die getal as drie sterrekykers bloot afgelei vanuit die aantal geskenke wat genoem word: goud, wierook en mirre.
Matteus is waarskynlik doelbewus vaag oor die spesifieke identiteit en herkoms van die sterrekykers. Die fokus van sy evangelie gaan immers nie oor die sterrekykers nie, maar oor die seuntjie na wie hulle op soek was. Hulle het sy ster sien opkom en hulle het gekom om aan Hom hulde te bewys. Die Griekse woord vir sterrekykers is magoi (magus ekv) wat letterlik beteken “wyse manne”. Die magoi was ‘n bekende groep onder die heidene in daardie tyd. Sommige van hulle, soos in hierdie geval, was astroloë wat die tekens van die sterre bestudeer het en geïnterpreteer het om te verstaan hoe dit inwerk op die gebeure van die wêreld, terwyl ander wyse manne weer droomuitleggers of towenaars was. Vroeg in die OT, in Numeri 22-24, loop ons ook vir Bileam raak – ook hy was ‘n magus, ‘n “siener” vanuit die ooste wat, al was dit teen sy wil, ‘n seën oor Israel uitgespreek het.
Hier in Matteus het die sterrekykers gereageer vlgs die (religieuse) tradisie dat die verskyning van ‘n ster (of ‘n konstellasie van planete) die geboorte van ‘n groot koning sou aandui. In hoe ‘n mate hulle die beloftes van die OT verstaan het, daarvan sê die teks niks. Hulle het immers nie binne die tradisie van die Joodse geloof of die Messiaanse verwagting grootgeword en geleef nie. Maar dit was heel waarskynlik deur kontak met Jode wat sedert die tyd van die Joodse ballingskap in Babilonië geleef het, dat die sterrekykers gehoor het van die verwagte Messias wat gaan kom. Moontlik het hulle gehoor hoedat die ballinge psalms soos Psalm 148 (verlede week se gedig) sing in die verwagting van ‘n nuwe begin en ‘n toekoms wat vir hulle sal aanbreek wanneer God deur sy “horing”, dws die eintlike Dawidiese koning, sy krag en sy heerskappy ten toon sal stel (Ps 148:13). En toe hulle die ster sien opkom, was dit vir hulle die teken dat hierdie koning van die Jode in die lyn van Dawid gebore is, en hulle het vanuit die ooste gereis na die stad Betlehem toe, op weg om aan die Christus, die Gesalfde, hulde te bring.
Toe Herodes hoor dat daar sterrekykers vanuit die oorste gearriveer het wat op soek is na die pasgebore koning van die Jode, was hy hewig onsteld, en nie net hy nie maar ook die hele Jerusalem (die Joodse volk!) saam met hom! Wat ‘n skreiende kontras – die heidene is opgewonde oor die geboorte van Jesus en gaan om Hom te eer, maar die Jode (sy eie mense) is ontsteld en hulle huidige leier wil Hom laat doodmaak! En let op: die adviseurs van hierdie huidige leier Herodes is niemand anders nie as die priesterhoofde en die skrifgeleerdes van die volk.
Toe Herodes hulle uitvra oor waar die Christus gebore sou word, haal hulle vir hom aan, soos hulle so goed kon doen, uit die profetiese boek van Miga. En Herodes het die sterrekykers in die geheim ontbied en vir hulle uitgevra oor die ster. Hy het hulle ook gestuur om die seuntjie te gaan opsoek en dan vir hom te kom sê waar Hy is, sodat hy wat Herodes is ook aan Hom hulde kan gaan bewys. Alles natuurlik ‘n slinkse plan om by die Kindjie uit te kom en Hom dood te maak.
Hierna het die sterrekykers die ster verder gevolg tot waar dit gaan staan het bo die plek waar die Kindjie was. Ons weet nie in hoe ‘n mate die sterrekykers begryp het om Wie dit gaan nie. Maar hulle manier van verering is die tipiese Oosterse wyse waarop ‘n Oosterse koning genader is. Hulle was baie bly en hulle het ingegaan en die Kindjie saam met sy moeder, Maria, gesien, en tipies aan hulle oosterse tradisie, het hulle gekniel en aan Hom hulde bewys, hulle reissakke oopgemaak en die geskenke oorhandig. Die goud en die wierook was algemene geskenke aan konings in daardie tyd. Goud as simbool van rykdom en wierook wat as parfuum gebruik is. Mirre, ‘n salf wat gebruik is om iemand se liggaam na sy dood te salf, was nie so ‘n algemene geskenk by geboorte nie, maar dis wel interessant dat die wyse manne vir Jesus by sy geboorte ook mirre sou gee… Moontlik vind ons hier aan die begin van sy lewe reeds ‘n heenwysing na die aard van sy koningskap. Soos ook met sy geboorte in ‘n stal, en sy wiegie as ‘n krip, en sy lewe sonder heenkome, so is een van sy verwelkomingsgeskenke die tipe salf waarmee sy liggaam later gebalsem sal word.
Omdat God die sterrekykers in ‘n droom gewaarsku het dat hulle nie na Herodes toe moet teruggaan om verslag te doen oor waar die Kindjie is nie, het hulle met ‘n ander pad na hulle land toe teruggegaan. En dan verdwyn die sterrekykers heeltemal van die toneel af. Ons lees nooit weer van hulle in die Bybel nie. Die aard van hulle geloof en die verloop van hulle lewe bly vir ons ‘n geheim. Maar dat hulle aan die begin van die evangelies, aan die begin van die NT, in 12 kort versies ‘n deurslaggewende rol gespeel het in die erkenning van die baba Jesus se identiteit as die Koning van die Jode terwyl sy eie volk nog in ontkenning was of vyandig teenoor Hom gestaan het – dit kan ons nie miskyk nie.
Miskien lê die boodskap van Matteus juis hierin: die koms van die sterrekykers uit die ooste is ‘n wonder – die wonder van die vervulling van God se beloftes en die aanbreek van die eindtyd. Dit gaan om meer as bloot die sekulêre verering van ‘n koning, maar om die erkenning van die Kindjie as die “Koning van die Jode”. Israel het dié voorspellings besit en geken. Die sterrekykers het bloot ‘n ster in die hemel gesien! Dat hulle die Kindjie in sy nederige omgewing sien en tog as die Messias herken – dit is die wonder. Die eerste mense wat oor sy koms opgewonde is, die eerste mense wat voor Hom kniel, die eerste mense wat aan Hom hulde bring, is die heidene. Hy is nie eens in Jerusalem, die stad van die tempel, gebore nie, maar etlike kilometers daarvan in ‘n stal in die klein ou dorpie Betlehem. Daar waar die heidene nie bang was om Hom op te soek nie, en nie skaam was om Hom te aanbid nie. Ook dit word al in die OT voorspel. In Jes 2, en 60, Miga 4 en Ps 68: die volkere kom en die heidene bring geskenke vir die Messias. Die aanbreek van die eindtyd word ingelui wanneer die heidene, die wat van ver af kom en buite die tradisie leef, die voortou neem.
Ons kan nie die geweldige kontraste in Matteus 2 en ook verder ignoreer nie. Heidense sterrekykers soek die Messias op om Hom te aanbid, maar Herodes soek Hom om Hom dood te maak. Die vreemdes vereer Hom en die Jode verwerp Hom. Vreemdelinge is baie bly oor sy geboorte, maar Herodes en die hele Jerusalem is hewig ontsteld (‘n woord wat ook “angstig” kan beteken).
Die wonder word groter. Want aanvanklik het die sterrekykers bloot getrou gebly aan hulle tradisie – deur die ster te volg en aan die nuwe koning van die Jode hulde te bring. Ons weet immers nie in hoe ‘n mate hulle bewus was van Wie hierdie Jesus wérklik is nie, behalwe dit wat hulle by die ballinge self gehoor het. Maar wanneer die God van die Jode hulle dan in ‘n droom waarsku om nie na Herodes toe terug te gaan nie, dan luister hulle. ‘n Vreemde God verskyn aan hulle en tóg gehoorsaam hulle Hom. Dit is die wonder van die erns waarmee die heidene met God omgaan. Meer nog is dit die wonder van God wat in beheer is, selfs al matig Herodes homself alle mag en gesag aan. Herodes, ten spyte van sy menseslagting, bepaal op die ou-end nie die geskiedenis nie. Gód laat die heilsgeskiedenis in vervulling gaan – deur die gehoorsaamheid van heidene word die Seuntjie Jesus se veiligheid bewaar, selfs al het soveel ander babas rondom Hom gesterf.
Aan die einde van verlede jaar het ek ‘n praatjie bygewoon. Dit het gehandel oor gedagtes rondom die geloof van die ongelowiges. Die besprekingstema is gebore vanuit die tema van die nuutste filosofiese boeke oor die afgelope dekade. Boeke wat deur selferkende ongelowige filosowe geskryf is met titels soos The Faith of the Faithless, Religion for Atheists, An Awareness of what is Missing, This Incredible Need to Believe; om maar ‘n paar te noem. Die punt wat die huidige filosowe wat hulself met hierdie vrae ophou, wil maak, is dat die wêreld die christelike geloof nodig het. Hulle argumenteer dat georganiseerde godsdiens aan die afneem is (ons sien dit tog duidelik in die tendens van sekularisasie – al minder mense het ‘n behoefte om kerk toe te gaan of voorskrifte te volg) en dat christene genoodsaak word om op nuwe maniere met hulle godsdiens en geloof om te gaan. Maar hulle pleit dat christene steeds erns sal maak met hulle geloof – met die Skrif en in besonder met Jesus Christus. Die een filosoof, Kristeva, skryf bv in haar boek This Incredible Need to Believe:
“What you have before you, ladies and gentleman, a woman who is not a believer – a psychoanalyst, teacher, writer – convinced nonetheless that the ‘genius of Christianity’ has introduced and continues to diffuse radical innovations as concerns the religious experience of speaking beings. Innovations whose revealing and, in this sense, revolutionary and wide-ranging effects we have not done taking the measure of and that Christians themselves do not dare recognize or make recognizable as ‘Christian difference’ in today’s conflict of religions … ‘Don’t be afraid of Christianity, and together we won’t fear religions!’ I find myself wanting to say to my agnostic, humanist, atheist friends. We hail from the same continent of thought, we often rise up ‘against’ each other because we are in reality ‘right against’ one another… I have a dream [about] this vision to which I adhere that grows out of Christianity, although it is detached from it today, and has the ambition to elucidate the perilous paths of freedom.”
Ek is nie ‘n gelowige nie, maar ‘n sielkundige, dosent, en skrywer. Nietemin is ek daarvan oortuig dat die “genialiteit van die Christelike geloof” radikale nuwe denke en veranderinge aangaande die godsdienstige ervaring van die mensdom inlei en voortgaan om dit te versprei. Andersoortige denke waarvan die openbarende, rewolusionêre en wyd-verspreide gevolge nog lank nie einde gekry het nie. Ek glo dat christene self ook nog nie durf waag om te erken watter ontsaglike invloed hulle andersoortige godsdiens op die wêreld het nie. Ek wil graag vir my agnostiese en ateïstiese vriende sê: “Moenie bang wees die Christendom nie, en saam moet ons nie bang wees vir godsdienste nie!” Ons werk vanuit dieselfde denke (as die Christelike geloof). Dikwels staan ons op teenoor mekaar juis omdat ons in werklikheid reg langs mekaar staan (baie naby aan mekaar). Ek het ‘n droom oor hierdie siening wat ek onderskryf en wat groei vanuit die Christelike geloof, dat, alhoewel ek vandag op ‘n afstand staan, die doel daarvan is om lig te werp op die gevaarlike paaie na vryheid. (vry vertaal en by plekke geparafraseer)
Die wêreld het die gelowiges nodig. So sê die ongelowiges! Die wêreld het die Koning van die gelowiges nodig, die een wat in ‘n krip gebore is, die een wat eerste deur die heidene raakgesien en aanbid is. Daar is vandag heidene wat Hom weer raaksien en wat meer erns met Hom maak as ons christene. Dis asof die geskiedenis homself herhaal.
Mag die geloof (of ten minste die soeke daarna) van die ongelowiges ons ook tot geloof bring. Die einde het aangebreek. Die Kindjie is gebore en word deur heidene as Koning vereer. Dit is net ‘n kwessie van tyd voordat “elkeen wat in die hemel en op die aarde is, die knie sou buig, en elke tong, selfs ook Herodes, sou bely: ‘Jesus Christus is Here!’ tot eer van God die Vader” (Fil 2:10-11). Dat ons dít tog kan glo.