Go na le mabaka a mmalwa ao a dirago gore go be le kgahlego mabapi le go tšwetša pele batšweletši ba baso mono Afrika-Borwa. Mehlala: nagatemego e abelwa ka bofsa (redistributed), theko ya dijo e nameletše go fetiša mme go na le pelaelo mabapi le toto ya dijo mo gae le ge e ka ba lefaseng ka bophara.
Go bolelwa kudu ka bokaakang bja dijo bjo bo lego gona lefaseng, toto ya dijo lefaseng, tokelo mabapi le dijo le tšhireletšo, mme le ge go le bjalo dijo di tšweletšwa ke mongwe felo gongwe - go amegile motho. Go bohlokwa go nepiša motho. Re swanetše go hlabolla le go maatlafatša motho gore a fetoge motšweletšikgwebo wa nnete yoo a thušago go oketša ya dijo tša setšhaba.
Ke ka baka lang batho ba rata go hlabolla batšweletši?
Bao ba amegilego temong (agricultural sector) ba swanetše go bolela ka lentšu le tee.
Temo ke mothopo wa dijo le tlhale wa lefase mme e dula e le kokwane ya diekonomi tše ntši.
Temo ke mothwadi yo bohlokwa.
Tetlego magaeng/dipolaseng e fokotša kgatelelo yeo e lego gona methopong ya metsesetoropo.
Ge karolo ya 30% ya naga e tlile go fiwa bao ba hlokilego naga pele, re ka tšea gore karolo ya 30% ya ditšweletšwa tša temo e tlo tšweletšwa ke batšweletši ba. Ka fao, karolo ya 30% ya dinyakwapšalo (inputs) tšohle tša temo e tlo rekwa ke batšweletši ba.
Na mathata a a lebanego batšweletši ba ba hlabologago ke afe?
Mengwageng ye e fetilego poelo ya tšweletšomabele e ile ya gatelelwa kudu. Ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo (input costs) di dula di namelela godimo eupša thekišo ya ditšweletšwa ga e namelele ka go swana. Go na le batšweletši ba se kae fela bao ba nago le tšhelete ya go bjala dibjalo ntle le go kgopela kadimo. Ge poelo (profit margin) e le ya fase le gona tswalo (interest rates) e le ya godimo, dikgonagalokotsi (risks) tšeo di sepelelanago le tšweletšo ya mabele ke tše kgolo kudu mme go ka ba kotsi go adima tšhelete ye ntši go bjala dibjalo. Batšweletši ba Afrika-Borwa ba swanetše go phadišana le ba lefase ka bophara le ge mabaka a fapana.
Batšweletši ba ba hlabologago ke "baithuti" mme ba hloka thušo, thuto le tlhahlo.
Badiredi ba Kgoro ya Temo gantši ga ba na bokgoni bja go thekga batšweletši ka thušo ya boleng bjo bo nyakegago. Ba bantši ga ba na boitemogelo bja tirišo bja bolemi mme le ge ba rata go thuša le gona ba na le boithutelo bjo bo nyakegago, ga ba kgone go "kgatha tema".
Mekgatlo ya diphahlo (commodity organisations) e thuša kudu eupša ditshenyegelo ke tše kgolo.
Batšweletši ba bantši ba ba hlabologago ba na le mathata mabapi le go kgopela dikadimotšweletšo.
Mekgatlo ye mentši ya kadimo e nyaka tlamego (bond) malebana le phahlo (property) yeo motšweletši e lego mong wa yona pele ga ge e ka mo adima tšhelete. Batšweletši bao ba hirago naga goba ba lemago nagakopanelo ga ba dumelelwe go tlama naga yeo, ka fao dikgopelo tša bona di a ganwa.
Mekgatlo ye mentši ye e adimago tšhelete e nyaka inšorense ya dinyakwapšalo (input insurance) pele ga ge e ka dumela go thuša motšweletši ka kadimotšweletšo. Le ge go le bjalo, inšorense ya dinyakwapšalo, ge e ka dumelelwa, e thoma go šoma fela mola dibjalo di tšweletše mmung, mme ka nako yeo bontši bja ditshenyegelo bo šetše bo bile gona. Mekgatlo ye mengwe e gana go tšweletša kadimo pele ga ge inšorense e dumeletšwe, seo se hlolago seemo se se hlokago mohola. Bothata bjo bongwe ke gore inšorense e karanta seripa se se sa fetego 65% fela sa ditshenyegelo - seripa sa 35% se se šalago se ka huetšwa ke kgonagalokotsi (at risk).
Bolemi bo boima mme kgonagalokotsi e golela godimo go ya ka go hloka boitemogelo ga motšweletši. Ge poelo e le ye nnyane ga go na sebaka sa go dira phošo. Batšweletši ba ba hlabologago gantši ba sa godiša bokgoni bja bona bja go lema mme go boima go kgodiša mekgatlo ya tšhelete gore e ba thuše ka ge e se na nnete ya gore tšhelete ya yona e tla bušetšwa.
Go na le batšweletši ba bantši ba ba hlabologago bao ba kgonago go tsenela nagatemo (go ya ka lenaneo lefe kapa lefe la bongnaga (tenure)), eupša ba hloka ditlhamo tše di nyakegago tša go lema. Ditlhamo tše mpsha di tura go feta mme batšweletši ba ba hlabologago ba palelwa ke go di reka le gona ga go na mekgatlo, goba go ka ba e se mekae fela, yeo e dumelago go adima batšweletši tšhelete ya go reka ditlhamo tša temo tšeo di dirišitšwego.
Ka nako ye nngwe naga ye e rekwago go ya ka mpshafatšo ya naga ke yeo e šetšego e lengwa lebaka mme gantši ditlhamo ke tša kgale tša maemo a a fokolago. Se se ra gore motšweletši yo a hlabologago o thoma ka ditlhamo tše di mo hlakišago.
Ditlhamo di fiwa dihlopha gore di dirišwe ka go šielana mme ga go bewe motho yoo tlhokomelo ya tšona e lego boikarabelo bja gagwe.
Lenaneo la go mpshafatša naga (land reform programme) leo le sepedišwago ke ba Kgoro ya Ditaba tša Naga le nola ba bantši moko. Ka kakaretšo tshepedišo ya bona e nanya ka moo batšweletši ba ba hlabologago ba dulago ba lahlegelwa ke dibaka tše mmalwa; go feta fao bengnaga ba bašweu bao ba nyamišitšwego ba rekišetša baagišani ba bona ba bašweu dipolasa tša bona ka baka la go palelwa ga ba Kgoro go phetha thekišo ya naga ya bona. Ga go na dilekanyo tše di lebanego (appropriate criteria) tša go hlaola batho bao ba swanetšego bao ba ka holwago ke go fiwa naga go ya ka lenaneo la go abela naga ka bofsa.
Peakanyo ya pH ya mmu ka go tšhela kalaka e ka tura kudu ka ge go na le mafelo ao a nyakago ditone tše e ka bago tše 14 tša kalaka godimo ga hektare. Ka kakaretšo batšweletši ga ba kgone go lefela ditshenyegelo tše mme o ka re ga go na maikemišetšo a a tiilego ao a kgontšhago batšweletši ba ba hlabologago go kgopela thušo go mmušo. Diprofense tše di fapafapanago di kile tša ba le mananeo a tšona eupša ga go na lenaneotheo.
Mekgwa ye e fošagetšego ya go lema ye e dirišitšwego lebakeng la mengwaga ye mmalwa ye e fetilego, e fedišitše methopo ya fosfate mafelong a mantši. Go okeletša fosfate mmung go ka tura kudu go no swana le go tšhela kalaka, mme ga go na thušo (subsidies) ye e bonagalago.
Bontši bja naga ye e lengwago ke batšweletši ba ba hlabologago ga bo na methapalalo (contours) le ditselameetse tša bjang (grassed waterways) tšeo di beakantšwego gabotse le gona di lekanego. Le ge Kgoro ya Temo e na le Karolo ya Tlhokomelo ya Naga (Land Care division), tekanyetšo ya yona e a hlaela mme e palelwa ke go fediša mathata a mantši ao a lego gona. Gantši tshenyego ya naga ka baka la kgogolego ye e hlolwago ke phefo le meetse e ka se sa lokišwa.
Dilo tšeo di diitšago batho ke dife?
Batšweletši ba swanetše go kgona go diriša naga le metšhene gore ba fetoge batšweletšikgwebo. Diprofenseng tše dingwe infrastraktšha (motheo) ya temo e fokola kudu go swana le go hlokega ga ditsela, mabolokelo a mabele, diomiši tša mabele, metšhene ya go fola mabele (combine harvesters), bjalobjalo.
Batšweletši ba hloka thuto, thušo le bolemiši bjo bo kgontšhago.
Batho ba swanetše go maatlafatšwa gore ba itirele dilo. Ba swanetše go rutwa go "ikgolela tšie" ka bobona.
Batho ba diitšwa ke go šitega ga bahlankedi ba mmušo go dira seo ba se lefelwago (mohlala: go šitega ga ba Kgoro ya Ditaba tša Naga go phetha tšeo ba swanetšego go di phetha, le ditirelo tše di fokolago tša Dikgoro tša Temo).
Batho ba ba diilago ba jabetšwa gabonolo. Go bohlokwa gore bohle bao ba amegilego tlhabollong ya batšweletši ba šome ka potego le tshekego.
Hloma melao le maikemišetšokgwebo (trade policies) ao a swanetšego, go šireletša intasteri ya temo ya gae.
Ba thuše ka ditshenyegelo tše di amanago le go tšhela kalaka mašemong.
Thuša ka ditshenyegelo tša go okeletša fosfate.
Thuša ka ditshenyegelo tša go thekga thekišo ya dibjalo (hedging crop prices) go lota kadimotšweletšo.
Thuša ka ditshenyegelo mabapi le inšorense ye e akaretšago (comprehensive insurance).
Thuša batšweletši ka tšhelete yeo ba ka e tsenelago ka dikgwebo tša agri le Landbank.
Ntšha tšhelete ya go thuša go ruta balemiši leboelela.
Thuša go lefela tlhabollo (part-fund development) ye e dirwago ke mekgatlo ya diphahlo.
Akanya thušo ya tšhelete (financing package) mabapi le ditlhamo tša temo.
Hlabolla, ruta le gona maatlafatša batšweletši.
Ruta le gona hlabolla balemiši.
Thekga batšweletši ba ba hlabologago ka thušo ya thekniki.
Rekiša dinyakwapšalo tšohle tša boleng le dithekišo tše di phadišanago.
Hloma mmaraka moo ditšweletšwa di ka rekišwago.
Hlagiša thušo le thekgo ya thekniki.