Selfbeskikking van mikrostate: Liechtenstein(Foto: Fabrice COFFRINI/AFP) Liechtenstein in Sentraal-Europa, tussen Switserland en Oostenryk, is met 160 vierkante kilometer en 38 000 inwoners, een van die kleinste state ter wêreld. Terselfdertyd is dit ŉ uiters suksesvolle, welvarende en vreedsame land. Die per capita-inkomste is die hoogste in Europa en ten spyte van sy klein bevolking en oppervlak het die land ŉ sterk uitvoergerigte ekonomie en trek werksmigrante uit sy buurlande. Verder is dit ŉ erfmonargie, met sowel ŉ vors as staatshoof, asook ŉ verkose parlement en regering en ŉ magsdeling tussen vors en burgery. Alhoewel die land dig bevolk is en die dorpe naby mekaar is, is sy karakter landelik, beskik dit oor geen stad nie en is dit boonop ŉ land sonder toegang tot die see en sonder ŉ internasionale lughawe. Liechtenstein verskil dus duidelik van eweneens suksesvolle en welvarende mikrostate soos Monaco of Singapoer (of die outonome Hongkong) en wys dat verstedeliking en ŉ hawe geen vereiste vir ekonomiese sukses is nie. Liechtenstein wys ook dat daar geen minimumvereiste vir oppervlakte of bevolking bestaan om ŉ suksesvolle en onafhanklike staat te wees nie. Eweneens is dit egter ŉ groot uitsondering dat klein gebiede soos Liechtenstein onafhanklikheid bereik en behou, en nie soos talle ander eens selfstandige gebiede deur groter state ingesluk is nie. Die land vier juis vanjaar sy driehonderdste bestaansjaar. Geskiedenis tot en met die Tweede Wêreldoorlog Die naam Liechtenstein verwys na ŉ adelsgeslag wie se stamsetel naby Weenen in Oostenryk geleë was en wat terug reik tot in die Middeleeue. In die vroeë 18de eeu het die vorstehuis Liechtenstein deur ŉ koop- en ruiltransaksie die gebied Schellenberg en die dorpie Vaduz in die Rhynvallei van die Alpe verwerf, waaruit later die staat Liechtenstein ontstaan het. Aan die verworwe gebied is in 1719 die status van ryksvorstedom, binne die Duitse Ryk, deur die keiser toegeken. Dit was ŉ arm en landelike gebied, maar weens sy ligging in die Rhynvallei en op die roete tussen Sentraal-Europa en Italië, van strategiese belang. Napoleon Bonaparte, keiser van Frankryk, se oorloë het ook Liechtenstein geraak. Napoleon het die Duitse Ryk in 1806 ontbind, maar Liechtenstein het in dieselfde jaar deel van die Rheinbund geword, ŉ konfederasie van Duitse vorste en hulle gebiede langs die Rhynrivier, wat bondgenote van Napoleon was. Sodoende kon Liechtenstein sy territoriale integriteit en dinastiese onafhanklikheid behou, al was dit die kleinste vorstedom binne die Rheinbund. Na Napoleon se val is Liechtenstein se selfstandigheid egter op die Weense Kongres van 1815 bevestig en dit het deel geword van die Deutsche Bund, ŉ konfederasie van alle Duitse territoriale heersers, wat bestaan het uit groot en magtige state soos Pruise, Oostenryk en Beiere, asook ryksstede en mini-vorstedomme soos onder andere Liechtenstein. Talle kleiner state is in die proses deur groteres ingesluk en dit was dalk net Liechtenstein se geografiese isolasie, in die verre suide van die gebied, wat gemaak het dat dit as entiteit behoue kon bly. Ekonomies was Liechtenstein egter arm en die vorste, wat in Oostenryk oftewel die Habsburgse Ryk gesit het en heelwat ander en meer waardevolle besittings in die gebied van die huidige Tsjeggië gehad het, het die gebied afgeskeep en nooit daar gekom nie. Daar was net bestaansboerdery en talle mans was genoodsaak om elders werk te soek. Dinge het eers geleidelik verbeter soos wat die Habsburgse Ryk, waarvan Liechtenstein ekonomies afhanklik was, geïndustrialiseer het. Liechtenstein het in die latere 19de eeu begin met die vervaardiging van klere en ook toerisme het naas die landbou ŉ inkomste gebied. Polities het die land geleidelik van absolutisme na ŉ konstitusionele monargie met ŉ verteenwoordigende liggaam vir die bevolking beweeg, soos wat burgerlike deelname na die revolusie van 1848 orals in Sentraal-Europa meer algemeen geword het. Nadat die Deutsche Bund in 1866 (na die oorlog tussen Pruise en die Habsburgse Ryk met hulle onderskeie bondgenote) ontbind is, het Liechtenstein sy weermag afgeskaf en sy lot nog sterker by die magtige buurland ingegooi deur ŉ doeane-unie te sluit, maar het wel sy soewereiniteit behou. In die Eerste Wêreldoorlog het Liechtenstein neutraal gebly en daardeur sy onafhanklikheid behou (maar weens die ekonomiese bande met die Habsburgse Ryk groot skade gelei), terwyl die Habsburgse Ryk wat saam met die Duitse Ryk die oorlog verloor het, ontbind is en net ŉ kern-Oostenryk oorgebly het. Liechtenstein het voortaan sy heil by sy ander buurland, Switserland, gesoek en ŉ doeane-unie gesluit (insluitende die gebruik van die Switserse Frank as geldeenheid). Die assosiasie met Switserland was ŉ goeie besluit wat weereens Liechtenstein se selfstandigheid gered het, want Switserland het ook in die Tweede Wêreldoorlog neutraal gebly en daardeur is Liechtenstein, wat as Switserse aanhangsel beskou is, nie deur Hitler binnegeval nie. Ook ekonomies was die neutraliteit en bande met Switserland van groot voordeel, alhoewel die verhouding tussen die twee lande nie altyd sonder spanning was nie. Balans tussen demokrasie en monargie Vir Liechtenstein se vorming tot moderne staat, was dit belangrik dat daar na die Eerste Wêreldoorlog aandrang op groter burgerlike deelname en onderhandelinge tussen burgerlike partye en die vors was om elkeen se magte te bepaal. ŉ Grondwet is in 1921 aanvaar wat elkeen se regte en pligte vasgestel het en ook talle elemente van direkte demokrasie, soos referendums en inisiatiewe, uit die bevolking bevat. Dit was ook van groot belang dat die vors (Frans-Josef II) direk na sy bewindsaanvaarding in 1938 van die Liechtenstein-stamkasteel in Oostenryk (wat deur die Duitse Ryk verower is), na Vaduz, die hoofdorp van die land Liechtenstein, getrek het. Vors Frans-Josef II was die eerste inwonende regeerder en het met die land en sy inwoners vereenselwig en op sy beurt ŉ belangrike simbool en saambindende faktor vir die klein landjie geword. Dieselfde geld vir sy seun en die huidige vors, Hans-Adam II. Liechtenstein se vors is nóg ŉ absolute heerser, nóg ŉ magtelose seremoniële hoof. Die land het ŉ dubbele oppergesag van vors en volk. Dit onderskei die land van talle Europese lande, waar die mag in die parlement gesetel is en die volk se rol beperk is tot stem in ŉ verkiesing elke vier of vyf jaar. Daarom kan die volk van Liechtenstein selfs oor die afdanking van die vors besluit, maar nie die parlement nie. Aan die ander kant het die vors egter werklike mag, byvoorbeeld deur wette te kan veto en deur die parlement te kan ontbind. Verder is dit merkwaardig dat Liechtenstein vir sy munisipaliteite die reg tot afskeiding gee. ŉ Modelland Liechtenstein is in talle opsigte ŉ modelland: dit is baie vreedsaam en stabiel danksy ŉ etnies en kultureel homogene bevolking (sowat 30% is wel uitlanders, maar meesal uit buurlande met dieselfde taal en kultuur), beskik oor geen weermag nie, maar leef in vrede met sy buurstate, waardeur dit met talle verdrae verbonde is. Die land is nie deel van die Europese Unie nie, maar wel van die Europese Ekonomiese Sone en vrye beweging van goedere, kapitaal en dienste geld. Omdat Liechtenstein weens sy lae belasting en hoë lewensgehalte egter ŉ potensiële magneet vir immigrante is, het die land hom die reg voorbehou om immigrasie per jaar tot 68 persone, meestal uit Europa en volgens streng vereistes, te beperk. Werkloosheid is feitlik nul en die land trek talle pendelaars uit die omgewing wat in die verskeie bedrywe werk. Die nywerheidsektor, veral die vervaardiging van masjiene en gereedskappe, is besonder sterk. Sowat 40% van die bevolking werk in die vervaardigende bedryf en die hoeveelheid ondernemers gemeet aan die inwonertal is besonder hoog. Ook die dienstebedryf, administrasie en die bankwese speel ŉ belangrike rol, terwyl landbou en toerisme slegs aanvullende bedrywe is. Die lae belasting, gesonde finansiële bestuur met jaarlikse begrotingsoorskotte en ŉ goeie politieke en ekonomiese klimaat speel ŉ wesenlike rol om die land as beleggingsbestemming aantreklik te maak. Die bevolking is hoogs opgelei en die dienste en infrastruktuur goed, alhoewel weens die klein bevolking sommige dienste slegs in buurlande beskikbaar is. Maroela Media gaan in die komende weke tweeweekliks artikels plaas as deel van ŉ reeks oor outonomie, waarin die term en hoe dit in praktyk neerslag vind onder die loep geneem sal word. In die reeks word daar nie net na outonomiese state gekyk nie, maar ook na mikrostate wat outonoom funksioneer en wat dit in praktyk ook in Suid-Afrika mag beteken. Die reeks is deur Sebastiaan Biehl geskryf wat oor merkwaardige kennis rakende die internasionale politiek en die funksionering van verskeie politieke stelsels beskik.