Moedertaalonderwys dien sosiale geregtigheidArgieffoto. Dis maklik – en emosioneel bevredigend – om die Engels-drywers op Stellenbosch, Potchefstroom en Bloemfontein van “verraad” te beskuldig. Maar dit bring ons niks verder nie. Nee, die openbare gesprek moet met wedersydse respek en rasionele argumente gevoer word. Dat die ander kant hulle weliswaar nie alte dikwels hieraan steur nie, kan geen rede vir my wees om ook maar te skreeu en te skel nie. In Die Burger van Dinsdagoggend het prof. Amanda Gouws ’n uiteensetting gegee van waarom sy ten gunste van ’n Engelse Stellenbosch is. Dit nadat sy tevore verklaar het dat sy nogal gehuiwer het voordat sy ’n verklaring ten gunste van die universiteit se verengelsing geteken het, omdat sy baie lief is vir haar taal. Die kern van haar betoog was in dié paragraaf: “Maar wat as my besluit op ’n ander morele oorweging berus – dat ek nie wil hê dat my taal die oorsaak moet wees dat mense wat nie Afrikaans kan praat nie, in my klasse nie tot hul volle reg kom nie? Dit is ’n waardestelsel wat sosiale geregtigheid as vertrekpunt neem en nie identiteit nie.” Gouws verdien ’n ordentlike antwoord. Hier stel die geagte professor (as ’n mens die sarkastiese trant van die res van haar betoog buite rekening laat) twee geldige begrippe teenoor mekaar: Sosiale geregtigheid en identiteit. Twee punte is van belang. Die eerste gaan oor (etniese) identiteit as sodanig. Enige gematigde mens sal saamstem dat ’n mens jou etniese identiteit nie tot alfa en omega van jou menswees moet verhef nie. As jy werklik ’n gelowige Christen is, sal jou religieuse identiteit byvoorbeeld vir jou belangriker as enigiets anders, met inbegrip van jou Afrikanerskap, moet wees. ŉ Mens kan dit ook vergelyk met jou geslagtelike identiteit. Ek is byvoorbeeld gebore as lid van die manlike geslag. Dis nie iets wat ek aktief gekies het nie; ek het dit deur geboorte verkry. Maar ek gaan nie gebuk onder ŉ skuldgevoel omdat mans vroue soveel eeue (dikwels steeds vandag) agtergestel het nie. My manlikheid is ŉ gegewe wat ek nie meet aan die mate waarin mans op vroue neersien nie. Dieselfde geld vir my Afrikanerskap. Ek is ŉ Afrikaner deur geboorte en sal dié identiteit slegs met die grootste moeite kan aflê – en dan slegs as daar werklik dwingende rede daartoe is. Deel van my identiteit as Afrikaner is die taal. Afrikaans is weliswaar nie die Afrikaners se eksklusiewe besit nie; hulle deel dit met ŉ groot groep bruines en ook ŉ klein minderheid swartes wat die taal saam met hulle geskep het. Dus: Ofskoon etniese identiteit nie allersaligmakend is nie, bly dit belangrik, ŉ wesenlike onderdeel van jou menswees wat nie onderskat moet word nie. Dus is dit noodsaaklik dat daar ŉ voldoende kulturele leefruimte vir die taal moet wees. Die erkenning van etniese identiteit gaan naamlik nie noodwendig gepaard met etniese eksklusiviteit nie. Nou kom ons by Gouws se sosiale geregtigheid. Ook dít is van groot belang. Ofskoon ons nooit absolute gelykheid sal kry nie – dit kan slegs ten koste van vryheid afgedwíng word – is gelykheid van geleentheid van essensiële belang. Dis ŉ ideaal wat dalk nooit heeltemal bereik sal word nie. Akademiese studies wys dat kinders uit welvarende gesinne, waar ander faktore gelyk is, ŉ voordeel bo dié uit arm omgewings het. Die woordeskat wat hulle tuis leer, is groter, en hul ouers kan beter onderwys bekostig. Gelyke toegang tot onderwys kan dié ongelykheid tot op sekere hoogte oorkom. Maar dit verg ŉ lang asem en baie geld wat sowel van owerheidsweë as uit die private sektor daarin belê moet word. Dis ook in belang van die land se maatskaplike stabiliteit en sy ekonomiese ontwikkeling. Dis ŉ rasionele keuse, nie slegs ŉ kwessie van ŉ vae goeie gevoel nie. Die punt is dat Gouws se klem op sosiale geregtigheid heeltemal tereg is. Daar móét sosiale geregtigheid wees as ŉ samelewing gesond wil wees, heeltemal afgesien van die morele imperatief wat die Christelike geloof aan jou oplê. Nou kom ons by ŉ verdere vraag. Is die teenstelling wat Gouws tussen identiteit en sosiale geregtigheid skep, korrek? Kan ŉ mens nie albei hê nie? Sosiale geregtigheid vereis dat mense, ook armes, ordentlike toegang tot onderwys moet hê. Dít is die rede waarom alle denkbare en ondenkbare akademiese studies soveel klem op moedertaalonderrig op alle vlakke lê. Die taalkundige prof. Vic Webb het byvoorbeeld die prestasie vergelyk van eerstejaarstudente wat aan verskeie fakulteite in 1999 aan die Universiteit van Pretoria in hul moedertaal gestudeer het met dié wat in ’n tweede of derde taal gestudeer het. Hy het bevind dat laasgenoemdes minstens 10% swakker as eersgenoemdes gevaar het: “In so far as language is a factor in educational development, the dominance of English/the use of only English as language of teaching and learning seriously impacts on students’ academic performance and thus their development. Language, as we know, is the mediator in cognitive development (acquisition of knowledge and understanding, internalising concepts, developing reasoning skills), affective development (emotional security, self-esteem), and social skills development. South African students for whom English is a second language (ESL students) generally do not have the required academic language proficiency in English.” Dit geld nie alleen vir bruin Afrikaanssprekendes uit agtergestelde omgewings nie, maar ook vir die sprekers van swart tale. Daarom moet die versigtige pogings aan die Universiteit van Kwazulu-Natal om Zoeloe tot akademiese taal te ontwikkel, toegejuig word. Die gevolgtrekking is dat sosiale geregtigheid inderwaarheid deur moedertaalonderwys gedien word. Toeganklikheid van ŉ universiteit, soos Gouws uitwys, is inderdaad belangrik. Daarom sal jy ver moet gaan soek na Afrikaanssprekendes van belang wat hul taal as uitsluitingsmeganisme wil gebruik. Ek sou self ŉ primêr Afrikaanse Stellenbosch verkies, met spesiale maatreëls om anderstaliges behoorlik te akkommodeer. Maar ek aanvaar ’n kantelpunt is bereik; Stellenbosch sal nooit meer eentalig Afrikaans wees nie. Maar ŉ kampus waar Afrikaanse klasse naas dié in Engels bestaan, is beslis nie teenstrydig met Gouws se op sigself teregte klem op sosiale geregtigheid nie. Sosiale geregtigheid verg ook dat die taalbepalings van die Grondwet nagekom word. Maar blykbaar ag Gouws haar weergawe van sosiale geregtigheid vir nie-Afrikaanssprekers aansienlik belangriker as die Grondwet se implisiete klem op sosiale geregtigheid ook vir Afrikaanssprekendes. Asseblief, prof. Gouws, dink ook aan u eie taalgenote! Of geld sosiale geregtigheid nie vir hulle nie?