Nuuskommentaar: Kan Afrikaanse joernalistiek homself aan skoenveters optel?Argieffoto Voor die vraag of Afrikaanse joernalistiek hom aan sy skoenveters kan optel behoorlik beantwoord kan word, moet stellig gevra word of Afrikaanse joernalistiek nodig het om reggeruk te word. Die antwoord is ongelukkig so kompleks soos die vraag. Dit hang af van faktore soos of Afrikaanse joernalistiek, soos baie nuusmedia elders in die wêreld, nog finansieel goed vaar. Slaag dit daarin om die lesers lojaal en in gelid te hou? Bly die kwaliteit goed? Is die nuusvoorkeure in die kol? Soveel lesers, en soveel luisteraars, en daar sal net soveel antwoorde wees. Omsigtige antwoorde sonder ’n duidelike “ja” of “nee” en baie kwalifiserende verduidelikings. Maar kom ons pas vir ŉ oomblik “hoepeljoernalistiek” toe. Hoepeljoernalistiek kan twee betekenisse hê. Die een is dat die media deur die hoepel van die base of die adverteerders spring, en hom weinig steur aan nuus om die nuuswaarde daarvan. Die meer gebruiklike aanwending van die woord is egter dat die media die vrae só vra dat die persoon met wie die onderhoud gevoer is, eintlik net “ja” of “nee” kan antwoord, al beteken dit dat die storie in die proses erg skeefgetrek word. Dit gebeur veral as die vraesteller se eie agtergrond hopeloos onvoldoende is, of wanneer hy/sy erg bevooroordeeld is. Ons sien dit dikwels op TV – die ateljeegas wil nog iets verduidelik, dan is die volgende vraag reeds gevra. Onder andere is ’n sekere Chester Missing baie lief hiervoor. As die media self net toegelaat word om deur die hoepel te spring wat die vraesteller stel, sal dit waarskynlik so klink: Die gedrukte koerante is veral in die knyp want hul lesersgetalle neem byna voor die voet af. Die kubermedia sukkel dikwels finansieel omdat dit nog nie die vertroue van adverteerders het nie. TV-nuus is gewild maar die objektiwiteit word bevraagteken. Die radionuus kom dikwels nie heeltemal tot sy geloofwaardige reg nie, want die radio word te sterk met vermaak geassosieer. Watter mediavorm gaan die sterkste daarin slaag om die wolf van die deur te hou? In die VSA is daar selfs ’n uitdrukking vir die media om homself uit die knoffel gelig te kry – bootstrap journalism. Waarskynlik die mees beskrywende Afrikaans hiervoor al wees, joernalisme wat homself aan sy eie skoenveters optrek. (In die ou dae kon “bootstrap journalism” ook kuise joernalistiek beteken. Die “bootstrap” is toe ook soms ingespan om vroulike ruiters se lang rokke aan hul rystewels vas te maak sodat daar nie per ongeluk ’n stukkie kuit wys nie). In ’n sin het Afrikaanse media dit moeiliker as byvoorbeeld Engelse media. Baie nuusvoorsieners, soos Sapa, is net in Engels beskikbaar. Dikwels was die oorspronklike berig in Afrikaans geskryf, en vir gebruik deur Sapa in Engels vertaal, en wat dan weer deur die eindverbruiker in Afrikaans vertaal of herskryf word. Die lys foute wat in die proses gemaak word, word by die dag langer en langer namate Engels sy voetspoor sterker en sterker op Afrikaansgebruikers afdruk. Dan is daar die druk op taalstandaard. Namate koerante personeel, veral ervare personeel met ’n korporatiewe geheue, moet verminder, raak dit moeiliker om te hou by die norm wat tradisioneel van Afrikaanse koerante verwag word om die standaard en gebruik van Afrikaans te wees. In ’n dialekdeurspekte Europa het formele Bybelvertalings dikwels die vorming van ’n standaardtaal gefasiliteer, maar daarna moes die groter nuusmedia met meer hulpbronne die aflosstokkie neem om die taal na die breë bevolking te standaardiseer, en teen onnodige veranderingsdruk te bestendig. Daar is ook ander klippies in die skoen. Veral een koerant het erg onder skoot gekom vir wat “hoernalistiek” gedoop is. Hoernalistiek, het dit geblyk, kan enorme skade aan versoening in ’n heterogene land soos Suid-Afrika aanrig as dit politiek-eensydig is, met stewige trekke van adolessensie, en so eerder ’n ideologiese obstruksie as meningsvormer word. Hoewel koerante tradisioneel in die Afrikanergemeenskap moontlik steeds die grootste meningsvormer is, is dit lank nie meer die enigste nie, en veral die kuberruim verseker dat ’n stroom alternatiewe (en dikwels versteurde) sienings verby hierdie obstruksies vloei, en die obstruksie se geloofwaardigheid word oor ’n wye ideologiese spektrum gerysmier. ’n Manifestasie hiervan is wat in Engels as “bashing” bekend staan. Op die oomblik “ry Suid-Afrika op die golf” van Zuma-bashing – van links en van regs en vanuit die middelgrond. Op die oomblik is FW-bashing ook weer flink aan die gang. Meer in joernalistieke verband, is daar egter ook ’n streep ander, soos Piet-bashing, Peertjies-bashing, Christi-bashing, Adriaan-bashing, regses-bashing… Dit is nie tot die sosiale media beperk nie. Van die slagoffers hiervan het juis groot teikens op hul rûe geplak deur ander in die hoofstroommedia te gaan aanval. Ter demonstrasie – die Front Nasionaal het pas in ’n verklaring baie bitter gereageer oor aantygings, “wat ŉ presiese en klakkelose herhaling van Piet Croukamp se stelling oor die naweek is” dat Clive Derby-Lewis se mislukte aansoek om mediese parool, aan die optrede van sy regse vriende te wyte is. Veral die Vryheidsfront Plus word toegetakel. Die FN erken wel dat daar tydens ŉ optog ŉ vlag verbrand is, maar nie ’n SAKP-vlag nie, een waarop die SAKP se simbool self aangebring is. Maar wat sou ’n gepaste Afrikaans hiervoor wees as die media dit aanwend, of hom deur rubriek- en briefskrywers daarvoor uitleen? Dalk pletterjoernalistiek? Let wel, daar is niks mee verkeerd om pletterjoernalistiek in geregverdigde gevalle in te span nie, mits dit natuurlik met joernalistieke volwassenheid hanteer word en die felheid daarvan deur die omstandighede geregverdig word. Daar sal byvoorbeeld nie juis ’n wenkbrou gelig word as diegene wat die land weens Anine Booysen-tipe aanvalle op Bredasdorp op hol het, behoorlik onder pletterjoernalistiek deurloop nie. En min verantwoordelike mense sal dink ’n sagte hantering van plaasaanvalle, of nog erger, die verswyging van plaasaanvalle, is gepaste joernalistiek vir hierdie euwel. In sekere gemeenskappe sal die lesers eenvoudig ’n onverdunde pletterjoernalistiek van die media verwag om almal by te dam wat tot die euwel bydra – van die (soms) lakse polisie tot die politici wat horende doof bly, en “meningsvormers” wat skoorvoetend is om die probleem verbaal te takel. Volksblad het onlangs skitterend geslaag toe ’n vlaag grusame plaasmoorde die Vrystaat getref het. Om duidelik en korrek op te tree verg dat die media behoorlike en gepaste leiding van bo – die direksies, kry. As deel van die navorsing vir hierdie nuuskommentaar is na die samestelling van Media 24 se direksie gekyk. Onder die direksielede is ’n hele aantal wat goed in die finansiële wêreld gekwalifiseer is. So ver vasgestel kan word, het nie een formele kommunikasie-opleiding nie. Net een, Niel van Heerden, oud-DG van buitelandse sake, het vermoedelik op BA-vlak opleiding in politieke wetenskap. Een, ’n gewese skoonheid, se aanstelling is openlik geloof as ’n stewige bydrae tot die groep se SEB-telkaart (is dit nie dalk rassisties-beledigend nie?). By een se indrukwekkende CV was dit nodig om te meld dat die persoon ook ’n aktivis is. Maar, verklaar dit nie sekere omstrede joernalistieke aanstellings wat konfrontasie met die lesers ontlok nie – veral vreemd as so ’n publikasie sirkulasiegewys die kreeftegang gaan nie? Verklaar dit nie die effe vreemde besluit om Volksblad – die enigste in die groep wat wins maak – te sluit nie? ’n Besluit wat na groot openbare druk omgekeer is. Of is die direksie bloot ’n (peperduur) rubberstempel vir besluite wat op ander vlakke geneem word – dalk goeie besluite wat ’n waarnemer van buite weens ’n gebrek aan inligting nie reg kan beoordeel nie? Die Independent-groep is onder geweldige openbare opinie-druk sedert die Sekunjalo-groep die Independent oorgeneem het en skynbaar sterk simpatiek na die ANC leun. Die Guptas se New Age is mildelik deur staatsadvertensies beloon. Dit alles verander egter niks aan die vraag nie. Kan die Afrikaanse media, en in die besonder die koerant, hom aan sy skoenveters optel? As na internasionale tendense gekyk word, gaan veral die gedrukte media ongeag die nommerpas-gehalte onder druk bly en waarskynlik onder groter druk kom. Die migrasie na die kuberruim gaan waarskynlik voortgaan, maar die kuberruim kan slegs dieselfde gehalte diens bied as die adverteerders hul kant bring. Elke stuk rommelpos wat in iemand se posbus beland wat eintlik as advertensies in die media gehoort het, tap die lewensvatbaarheid van die media. Hiermee word nie dit bedoel wat as deel van die mediamengsel in elk geval die posbus sou verstop het nie, maar wanneer die media nie meer sy deel van die mediamengsel-koek kry nie. Dit het ander implikasies as net die lewensvatbaarheid van die media. Hierdie rommelpos skeep dikwels Afrikaans selfs in oorwegende Afrikaanse woonbuurte af. Waar dit wel in Afrikaans gedruk is, is dit soms duidelik dat dit nie deur die kundige hande van die koerant se taalmense is nie, en word “skruk wêkende Avrikaans dukwels gepleeg”. Uiteindelik is dit die nuusverbruiker self wat gaan bepaal watter produk hy gaan kry. Maar voor ’n nuusmedium net geboikot word oor sy vrot Afrikaans, maak die saakmakende mense in daardie medium daarvan bewus. Voor die politiek-ideologiese aanslag soveel aanstoot gee dat die medium die rug toegekeer word, laat weet. As die medium nie die nodige volwassenheid aan die dag lê nie, laat weet die saakmakende mense. Gaan na die direksie, indien nodig. Afrikaans het al sy mediavorme nodig – gedruk, die radio, die TV en die kuberruim, en van hoë gehalte wat die nuusverbruikers toerus om met waardigheid enige plek ter wêreld as toonbeeld van ’n waardevolle verteenwoordiger van die skoonste taal te kan dien.