Dikotsi, ho lemala le ho kula di ka baka tshenyo maphelong le kgwebong. Ditharollo hangata di bonolo hape ha di je tjhelete e ngata, mme batho bao e leng bona ba loketseng hantle ho etsa dipolasi di bolokehe ke balemirui le basebetsi ba bona ba mapolasing. Bophelo bo botle le polokeho ke e nngwe ya ditlhoko tsa motheo bakeng sa kgwebo e ka bang le tswelopele polasing. Maiteko a mmuso o le mong a ke ke a etsa mokga wa temo o bolokehe hape o be le bophelo bo botle, empa ho mahetleng a bohle ba leng temong le ho karolong e batsi ya dijo hore ba be le seabo.
Selemo le selemo batho ba bolawa ke mesebetsi ya temong le merung.
Ba bangata ba lemetse hampe mme ba kula dibakeng tseo ba sebetsang ho tsona.
â— Ditjeo tsa tsamaiso - ho batlisisa ka ketsahalo, ho lokisa, jj.
â— Ditjeo tsa inshorense, ditjeo tsa molao le phatlalatso e batsi.
Ditjeo tsena tsohle di ka qojwa, mme hoo ho eketse diprofiti. Ka hoo sepheo sa bukana ena ke ho o neha tlhahisoleseding e tla thusa boramesebetsi le basebetsi temong le merung hore ho ntshetswe pele bophelo bo botle le polokeho le ho shebana le dikotsi tsa bophelo bo botle tse amanang le mosebetsi wa mokgeng ona. Bukana ena ha e shebe ditlhoko tsa molao indastering. Tlhahisoleseding eo e ka fumanwa webosaeteng ya Lefapha la Mesebetsi ho: www.labour.gov.za.
Ho laola bophelo bo botle le polokeho ya basebetsi ho tshwana le ho mekgwa ya taolo e etsang bonnete ba hore dimela le diphoofolo di bolokwa di phetse hantle, di ba le tlhahiso e hodimo mme di etsa hore o kgone ho tswela pele kgwebong.
Mekgatlo yohle e hloka leano hore e tle e hlophise moralo wa yona wa mehato e tlilo nkuwa mabapi le bophelo bo botle le polokeho, ka sepheo sa ho fihlela maemo a amohelehileng sebakeng sa ho sebetsa. Hona ho lokela ho ngolwa fatshe, ho lokiswe hantle boemong ba botsamaisi bo phahameng.
â— Ho bolela maikemisetso a hao ka kakaretso mabapi le bophelo bo botle le polokeho bakeng sa basebetsi ba hao.
â— Ho lekola botjha le nako le nako mme le boeletswe ha mokgatlo wa hao o fetoha kapa ho hlaha dikotsi tse ntjha.
Ho hlwaya dikotsi le ho lekola menyetla e ka bang kotsi eo di e bakang ho bohlokwa. Ntle le hore o tsebe hore ke dikotsi dife tse leng teng, le bonamo ba kotsi boo di bo tlisang, o ke ke wa tseba hore na di batla ho laolwa kapa o ka ho etsa jwang hoo.
Tekolo ya kotsi ke ho sheba ka hloko se ka bakang kotsi batho kgwebong ya hao, e le hore o tle e kgone ho bona hore na o nkile di temoso tse lekaneng kapa o lokela ho sebetsa le ho feta moo. Hang ho ba o etse qeto ka boemo ba kotsi, o lokela ho kenya mehato e hlokehang ya thibelo le tshireletso.
Sheba sebakeng sa ho sebetsa mme o bone ka moo batho ba sebetsang ka teng. Hape lekola direkoto tsa diketsahalo tsa nakong e fetileng, dikotsi kapa mathata a bophelo. Sepheo ke ho bona dikotsi tse kgolo tse ka bakang ho lemala ho hobe haholo kapa tsa ama batho ba itseng.
Hlwaya batho ba ka tswang kotsi, le teng e ka ba bakae. Ha o nahana ka "jwang", o se ke wa lebala dintho tse jwalo ka mosebetsi wa tlhokomelo, moo ho ka hlahang dikotsi tse ntjha.
Lekola ka moo dikotsi tse ka tswang bothateng ka bong di ka laolwang hantle ka teng.
Ditaolo di ka nna tsa ba tse lekaneng ka ho tshwanetseng kapa ho ka na ha ba le monyetla wa ntlafatso ya dintho. Basebetsi hangata ba na le mehopolo e molemo, ka ho ya ka mosebetsi oo ba o etsang letsatsi le letsatsi mme o lokela ho ba kenyelletsa ha ho etswa diqeto mabapi le ditaolo tsa hao.
Ka mora ho ba o etse qeto ya hore ke eng e lokelwang ho etsuwa, o lokela ho rera hore hoo ho tla etsuwa jwang le teng neng. Ho ngola fatshe diphumano tsa hao ho ka ho thusa ho etsa hona.
O tla tshwanela ho lekola hlahlobo ya hao ha ho bile le phetoho e kgolo ho tsela eo o sebetsang ka yona kapa ha o na le lebaka le etsang hore o nahane hore hoo ha ho sa sebetsa.
â— Ho se sireletsehe maemong a lehodimo, lerata kapa ho thothomela.
Ho tshwara merwalo e boima kapa ho sebetsa maemong a se nang botsitso ho ka baka mathata masapong a mokokotlo le a sebopeho sa mmele. Hona ho kenyelletsa mahlaba le bohloko matsohong le maotong, manonyeletsong kapa mokokotlong ka baka la ho huleha ha mesifa.
Na wena o lokela ho etsang?
â— Ho tsamaiswa ha dimela kapa dipeo ka matsoho ho ya dibakeng tse hole ho lokelwa ho qojwa ka ho ya ka moo ho ka kgonahalang ho sireletsa maphelo a basebetsi.
Dikotsi tse mpe haholo mapolasing di kenyelletsa metjhini. Tse ding di etsahala hobane motjhini o sebedisitswe bakeng sa mosebetsi oo o sa o tshwanelang; tse ding ka baka la hore ha ho a ka ha ba le mokgwa wa ho lebela kapa o tlohelletswe feela. Ho tshwanetse hore ho be le mokgwa wa ho lekola sesebediswa seo sa mosebetsi, ho kenyelletswa le metjhini, hore na e bolokehile hore e ka sebediswa. Ha sesebediswa se sebediswa tlasa maemo a sa kgahliseng, sona se lokelwa ho hlahlojwa kgafetsa ho bona tshenyeho e ka bakang kotsi, mme moo ho nang le maemo a ikgethang a ka etsang hore ho se bolokehe ho sebedisa sesebediswa seo ka polokeho.
Na ke eng eo o lokelang ho e etsa?
â— Dithulosi tse sebedisitsweng bakeng sa ho lema difate di lokelwa ho ralwa bakeng sa morero oo.
â— Hlooho ya thulosi ya ho seha le ho arola e lokelwa ho lokiswa ka nepo e tiiswe ho mofeng ka sesebediswa se sebetsang hantle haholo, mohlala, wedge, rivet kapa bolt.
Ha o reka kapa o hira metjhini molao o laela hore mofepedi o lokela ho fana ka ditataiso tsa polokeho tse hlokehang.
â— Basebetsi ba rupellwa ho sebetsa ka polokeho mme ba fuwa le ho sebedisa diaparo tse ba sireletsang ha ho hlokeha.
Kotsi tse ngata di hlaha ka metjhini ka nako ya tlhokomelo le thibollo ya yona.
â— Moifo o rupelletswe ka nepo ho etsa mosebetsi.
â— Hydraulic raised machines kapa dikarolo di thibelwa ho theohela tlase ka ho sebedisa mekgwa ya mekheniki e jwalo ka di-stop kapa di-jacks ha batho ba sebetsa ka tlasa tsona.
â— Ba kenya diaparo le disebediswa tse tshwanetseng tsa tshireletso.
â— Wa sitisa batho ba sebedisang metjhini.
Sesosa se seng sa ho lemala temong ke sa diterekere tse fetohang. Ho lemala ho hobe haholo ke hona ho tlwaelehileng, mme diketsahalo di kenyelletsa bakganni, le basebetsi ba bang le ditaaso. Diketsahalo tse ding di etsahala ha batho ba tlohela dikoloi tsa bona ntle le ho etsa bonnete ba hore di ke ke tsa sutha kapa tsa baka dikotsi ka mokgwa ofe kapa ofe.
â— Dinotlolo di behwe sebakeng se bolokehileng ha dikoloi di sa sebetse.
Rera ka nepo mme o hlophise hore ho be le lift, o sebedisa disebediswa tse tshwanetseng le batho ba nang le bokgoni ba ho fokotsa dikotsi.
â— Merwalo e bolokehileng ya ho sebetsa e tshwauwe sesebedisweng sa ho phahamisa dintho.
â— Ha o kganna, di-fore loader di be boemong bophahameng ha di se na letho, mme di be tlase ha di tletse, ntle le moo hona ho ka bakang kotsi, mohlala, mebileng ya setjhaba.
Ho se sireletseha lerateng le leholo ho ka baka tshenyo ya saruri ya ho utlwa, hangata ntle le hore motho ya etsahallwang ke hona a tsebe ka hoo ho fihlela ho feta nako e telele hoo ho ka bakang tinnitus kapa botsebetutu.
â— Moo ho se sireletseha ho fihlang ho 90 dB kapa ka hodimo ho moo, tshwaya dibaka tsena ka "dikarolo tseo o lokelang ho sireletsa ditsebe" ka matshwao a bontshang hore ho lokelwa ho kengwa disebediswa tse sireletswa ditsebe le ho etsa bonnete ba hore motho e mong le e mong ya kenang dikarolong tsena o kenya sesireletsi.
Ho thothomela ho iphetang hangata kapa ho nkang nako e telele ho bakwang ke ho sebedisa dithulosi tse thothomelang tse jwalo ka di-chainsaw, di-brush cutter kapa di-grinder di ka baka hand-arm vibration syndrome - sehlopha sa malwetse se kenyelletsang ho senyeha ha vibration white finger, methapokutlo, mesifa kapa manonyeletso. Matshwao a temoso a kenyelletsa ho tjhwatjhwasela kapa ho shwa bohatsu menwaneng, menwana e tjhentjha e ba mesweu tlasa maemo a batang kapa a mongobo, ho latele ho opa le ho fubela.
Ho kganna diterekere kapa metjhini e meng e itsamaisang ho ka etsa mmele hore o thothomele kapa o tshisinyeho ya ho tshoha e amanang le mokokotlo o bohloko ka mokgwa o sa feleng kapa lehlaba nokeng le lengweleng. Matshwao a temoso a kenyelletsa lehlaba le ho tiya ha mokokotlo, noka kapa lengwele ka mora ho sebetsa ka terekere.
Ke eng eo o ka e etsang?
â— Tsamaya ka lebelo le tshwanetseng bakeng sa maemo a fatshe, mme o qobe mekoti e tseleng, jj.
â— Futhumatsa matsoho pele o sebetsa mme o a boloke a futhumetse.
Ho se sireletsehe boemong ba lehodimo, haholoholo mahlaseding a letsatsi kapa mohatseleng o moholo ho ka ba kotsi.
â— Hlokomela di-mole, dihlokofele kapa ho fela mmala ha letlalo. Bona ngaka ya hao ha di-mole, jj.
â— Diaparo tsa ho sebetsa di lokelwa ho hlahiswa ka methiriele e bolokang mmele ya basebetsi e omme hape e na le themperetjhara e amohelehileng.
â— Ho tshwanetswe hore ho fanwe ka diaparo tsa tshireletso moo ho nang le kotsi ya UV radiation kapa dikotsi tsa bayoloji, tse jwalo ka dimela, diphoofolo le tshwaetso tse nang le tjhefo.
Ho teana le diphoofolo ho ka baka di-zoonoses (malwetse a fetiswang ho tswa diphoofolong ho ya bathong). Di-micro-organism (diphedi tse nyenyane) tse jwalo ka baktheria, divaerase, dinwamadi le fungi di ka baka ho kula ka ho tshwaetsa mmele ha di ka hengwa, tsa kengwa kapa ha di ka kena letlalong. Matshwao a fapana ho tswa ho mathata a letlalo ho ya maemong a ho qala a "tshwanang le a mokakallane" a ka bakang ho kula hwa nako e telele ha ho sa alashwe.
Na nka etsang bakeng sa ho fokotsa kotsi?
â— Fokotsa kotsi ya tshwaetso ka ho boloka mohlape o phetse hantle.
â— Etsa bonnete ba hore o ba le bohlweki bo tshwanetseng.
â— Kwahela meseho le mengwapo yohle ka sesebediswa se sa keneng metsi.
Ho se sireletsehe dikhemikhale tse kotsi kapa dintho tse ding, mohlala, dibolaya-disenyi, meriana ya diphoofolo (ho kenyelletsa le didipi tsa dinku), lerole, mosi kapa methiriele e jwalo ka motswako o metsi wa seretse, letsopa le laeme, seretse sa diswiritjhi kapa menontsha, ho hema mosi e tswang polasetiking e tukang kapa lerole le bakilweng ke koro e tsamaiswang, menontsha, mahlaka, fufu, ho teana le motswako o metsi wa seretse, letsopa le laeme, moitedi, jj.; kapa ho tshelwa ke dibolaya-disenyi kapa dipi ya dinku; tsena tsohle di ka baka ho kula.
â— Ho hema ka mokgwa o makgerehlwa.
Matshwao ana a ka ba a nako e kgutshwane ka nako ya mosebetsi kapa a ka mpefala a nke nako e telele ho fihlela a ba boemong boo a hlahang ka mehla. A ka qalwa le ke ho se sireletsehe ho honyenyane haholo nthong e itseng e ka se utlwaneng le mmele wa hao, kapa a tsoloswa ke ntho e itseng. Ha o tsuba, ha wa sireletseha hape dinthong tsena mme o ka na wa hlaha mathata a mabe haholo a sefuba.
Ho bohlokwa ho itshireletsa wena le basebetsi ba hao.
â— Ho sebedisa vacuum spillage ho ena le ho fiela- sebedisa filter e sebetsang ka mokgwa o hodimo haholo.
â— Ho kenya disebediswa tse sebetsang hantle haholo tsa tshireletso ya phefomoloho. Etsa bonnete ba hore o sebedisa mask e tshwanetseng kapa respirator bakeng sa lerole, di-vapour kapa di-aerosol.
Di-mask le di-respirator di lokelwa hore ka mehla di bolokwe sebakeng se hlwekileng hape se ommeng - o se ke wa di aneha dihukung kapa dipekereng dibakeng tse ditshila, hape tse lerole.
â— Hlatswa metsi a tshelang letlalo le diaparo ka potlako, mme o hlape pele o ja, o nwa kapa o tsuba.
â— Tlaleha diketsahalo tsohle tse belaelwang e le tsa tjhefo hore ho tle ho etswe dipatlisiso tse felletseng ka tsona.
â— Dimela tse sebeditsweng ka dikhemikhale di lokelwa ho tshwarwa ka hloko ho fokotsa tshilafatso ya motho ka seqo.
â— Mekotla ya ho lema kapa marapo kapa ditshelo tse ding bakeng sa ho tsamaisa dimela tse sebeditsweng sebakeng sa ho sebetsa di lokelwa ho hlwekiswa ka ho ntshwa le ho hlatswa letsatsi le letsatsi.
Ho lemala ho hongata temong le merung ho tla ka baka la ho thella, ho kgopeha le ho wa. Lekola hore dibaka tsa ho sebetsa ha di na dintho tse bakang tshitiso, tse jwalo ka dikheibole tse sa kwahelwang, mekotla kapa di-pallet le hore ho na le sebaka se lekaneng sa ho beha dithulosi le disebediswa. Boloka meaho ya hao e le maemong a lokileng, o etse bonnete ba hore difuluru ha di na dintho tse ngata ho feta tekano, haholo dibaka tsa ho fepela kapa meaho ya kgale.
Fokotsa kotsi ya ho wa, ho kgopeha le ho thella.
â— Matshwao a polokeho moo ho nang le kotsi e kgolo ya bophelo bo botle le polokeho ka mora ho ba o nke mehato ya taolo e hlwauweng ke tekolo ya hao ya dikotsi.
â— Hobane e le ntho e tlwaelehileng hore basebetsi ba temong le merung ba sebetse ka dihlopha tse nyenyane dibakeng tse arohaneng, mosebetsi ka mong o lokelwa ho rupellwa ka thuso ya pele ya motheo. Thupelo ena e lokela kenyelletsa kalafo ya maqeba a bulehileng le ho pholosa motho.
â— Ho tshwanetse hore ho be le sepalangwang kapa mokgwa wa dikgokahano sebakeng sa ho sebetsa hore ho tle ho kgonwe ho iteanya le ba ditshebeletso tsa pholoso tlasa maemo a tshohanyetso.
Kotsi ya ho kula ka baka la dintho tse kotsi le ka baka la manyoro kapa dihlahiswa tsa diphoofolo tse nang le diphedi tse nyenyane tse kotsi.
â— Phepelo ya metsi a hlwekileng a ho nwa (a tshwauwe ho a hlwaya ho tswa phepelong e nngwe ya metsi a sa noweng).
Malwetse a mang a bakwang ke mosebetsi a lokelwa ho tlalehwa Lefapheng la Mesebetsi.
â— Metjhini - bolwetse ba ho thothomela matsohong ho bakwang ke mosebetsi ka di-chainsaw, di-brush cutter kapa di-hand-fed circular saws.