Genre (Lat.: genus) dui op die tipe of klas waartoe 'n literêre werk behoort. Die genre van 'n teks word bepaal op grond van 'n reeks konvensionele kenmerke wat spruit uit die leser se leeservaring (of verwagtingshorison). Hoewel die waarde van genres dikwels ontken word, is hulle meer as 'n blote klassifikasiestelsel: hulle bepaal deels die interpretasie en resepsie van 'n teks. Daarby speel genres 'n belangrike rol in literêre verandering en in die literatuurgeskiedenis. Hulle is literêre verskynsels in eie reg.
Genre is, volgens Duff (2000: xiii), 'n terugkerende (recurring) tekstipe of -kategorie. Die term word gebruik waar 'n hoë graad van standaardisering te bespeur is. 'n Bepaalde genre word geabstraheer uit 'n herkenbare groep literêre tekste wat aan 'n soortgelyke literêre konvensie voldoen (Smit-Marais, 2012: 11). Wat so 'n “soortgelyke literêre konvensie” uitmaak, is egter nie gestandaardiseer nie. In 1980 noem Jacques Derrida genre 'n raaisel (“enigma”) (2000: 221), en Alistair Fowler noem dit in 1982 'n onnodig chaotiese korpus van kennis (1982: 232). Tog waarsku Hawthorne (1993: 27) 'n dekade later dat die misidentifisering van die genre van 'n roman daartoe kan lei dat dit ernstig verkeerd gelees word, omdat genre lesers se benadering tot 'n teks modelleer. Genre rig ook die skryf van tekste en kan gesien word as 'n ooreenkoms tussen skrywer en leser, bepalend vir sowel die enkodering as die dekodering van 'n teks.
Reeds die klassieke digters het oor die aard en samehang van literêre genres geteoretiseer en dikwels is geen afwyking van die norm geduld nie. Skrywers moes hulle streng hou by die norme van die tyd. Die Griekse dramaturg Aischulos se werk kan as 'n voorbeeld hiervan dien: die gode, as karakters in die Griekse tragedie, voldoen aan genrevoorskrifte van die tyd en aan die verwagtinge van die gehoor. Die dramas kan beslis nie beskou word as 'n refleksie van die Griekse denke nie. In werklikheid was sowel Aischulos as die Grieke sinies oor die gode, maar omdat dit deel uitgemaak het van 'n literêre tradisie, het skrywers hulle hierby gehou (Saayman, 1982: Inleiding).
Dit hou in dat genre 'n raamwerk of konvensie uitmaak waarbinne die skrywer hom kan uitdruk en die leser die teks kan verstaan; 'n raamwerk waarbinne ook bepaal kan word of 'n gebeurtenis (soos 'n kroegtoneel) bv. gepas is binne 'n sekere teks en hoe dit beoordeel moet word (as vertroulike gesprek of as 'n konfrontasie). Genres is dus allesbehalwe 'n stel dooie reëls, want die vorm is deel van die inhoud, omdat die vorm van 'n sonnet of 'n drama bv. die dinamika van daardie teks na vore laat kom. Dit skets die spelreëls waarbinne die teks geskryf en verstaan word.
Genette (2000: 212-213) het egter in 1977 aangevoer dat hierdie klassifikasie foutief is, omdat dit twee kategorieë, naamlik genre en modus verwar. Genre, is volgens hom, 'n literêre kategorie, terwyl modus 'n linguistiese kategorie is (Genette, 2000: 213).
Hoewel die moderne literatuurwetenskap tereg aantoon dat 'n absolute verdeling tussen die genres nie kan standhou nie, is daar is 'n aantal onderliggende beginsels wat die genre van 'n teks bepaal. Die belangrikstes is vorm, tema, tegniek (insluitende uitdrukkingsmodus), tydsraamwerk en ruimte van komposisie en die funksie van 'n teks. Elk van hierdie elemente kan die ruggraat van 'n literêre tradisie of genre vorm.
Die bladspieël (of die tipografie) van 'n teks bied 'n tweede, dog oppervlakkige vertrekpunt, om genre te identifiseer. Gedigte word in versreëls gedruk, en die bladsye van 'n roman is lineêr van links na regs eweredig vol gedruk. 'n Dramateks dui die karakters en hulle spreekbeurte aan. Hierdie onderskeiding kan beskou word as 'n uiterlike of materiële kriterium wat die ondersoeker nie ver sal bring nie, omdat daar binne die wêreldliteratuur talle mengvorme bestaan.
Uitdrukkingsmodus is 'n formalisering van Aristoteles se onderskeid tussen die narratiewe en die dramatiese wyse, en wel as verskillende moontlikhede in die wyse waarop die skrywer as sender met die lesers as ontvangers kommunikeer en as verskillende verhoudings tussen die sprekers in die teks. Is net een spreker aan die woord (monologies) is dit tipies van die poësie. Gesprekke tussen verskillende sprekers (dialogies) is tipies van die drama. Tipies van verhalende tekste is dat 'n verteller meestal aan die woord is, maar dat hy of sy ander stemme (karakters) aan die woord stel (inbed in sy relaas). Hoewel hierdie onderskeid tussen die verskillende stemme (die sg. redekriterium) bruikbaar is, is dit nie waterdig nie, want 'n mens kry dialogiese gedigte soos Van Wyk Louw se “Gesprek van die dooie siele”, dramatiese alleensprake soos Louw se “Hond van God” of suiwer monologiese dramas (eenpersoonsdramas) soos HOL van Nicola Hanekom of Monsieur Ibrahim en die blomme van die Koran. 'n Eenpersoonsdrama het 'n sterk vertellende element en is verwant aan die kabaret. ’n Roman soos Houd-den-Bek van André P. Brink met sy baie vertellers neig weer na die dialogiese.
Die abstrakte inhoud van 'n teks, soos dat 'n roman en 'n drama 'n storie bevat en 'n gedig meestal nie, is ook 'n belangrike onderskeid. Die tematiek van 'n teks ook. In die 18de eeu met die strak verdeling tussen die drie hoofgenres is dit ook te verwagte dat sekere temas tot bepaalde genres sal behoort, bv. die uitdrukking van persoonlike gevoelens het alleenlik behoort tot die liriek, konflik tot die drama, die beskrywing van heldedade wat die geskiedenis van die land ingrypend verander het, tot die epiek (Van Luxemburg et al., 1987: 159). So 'n streng verdeling is in die 21ste eeu egter onhoudbaar: die belydenisroman (novel of confession) beskryf die persoonlike gevoelens van 'n enkeling (epies en liries) en daar word ook uiting aan konflik gegee (dramatiese opvoering).
Ook die aard van die tyd en ruimte in die onderskeie genres verskil telkens: in die liriek is die tyd gewoonlik gestol tot 'n tydlose toestand; die epiese tyd is meer vloeiend, want daar is sprake van 'n hede en 'n verlede, van uitrekking en verdigting; ten slotte kan die tyd in die drama gereduseer word tot 'n nou. Die liriek fokus dikwels op een plek of word nie gelokaliseer nie, terwyl die epiek oor verskillende plekke heen strek en die drama dikwels op net een plek afspeel (maar ruimtelik kompleks is).
Julius Petersen het hierdie formele kriteria saamgebring in 'n driehoek, gebaseer op die Naturformen wat Goethe onderskei het:
Hieruit blyk dat die liriek 'n monologiese uitbeelding van 'n toestand is, die epiek 'n monologiese berig van 'n handeling, en die dramatiek 'n dialogiese uitbeelding van 'n handeling.
Ook kan die teks op verskillende maniere benader word – 'n aspek wat veral die Resepsie-estetika beklemtoon. Koning Oedipus van Sophokles kan eerstens gesien word as die volmaakte voorbeeld of prototipe van 'n tragedie. Klassici is dit eens dat hierdie teks voldoen aan die vereistes van die Griekse tragedie en Aristoteles gebruik dit as voorbeeld in sy Poëtika. Dit kan ook "gelees" word as 'n psigologiese drama – met 'n genoegsame agtergrondskennis van Sigmund Freud se teorieë. Dit kan gesien word as 'n speurverhaal. Die teks kan telkens onder 'n nuwe subgenre geklassifiseer word, en hiermee bevraagteken 'n mens dan die absolutistiese verdelings tussen die genres. Juis om hierdie rede verkies talle teoretici om liefs gebruik te maak van die neutrale term tekstipe.
Sowel Plato as Aristoteles was al bewus van die feit dat daar geen suiwer genre bestaan nie. Waar die skrywer bepaalde, spesifieke genrevoorskrifte getrou navolg, word daar verwys na 'n estetika van identiteit. Indien dit ontken of soms doelbewus negeer word, word dit beskou as 'n voorbeeld van 'n estetika van teenstelling of opposisie (vgl. Van Luxemburg et al., 1987: 153).
Dit is ook redelik algemeen om tekste van dieselfde epog saam te groepeer. Letterkunde van die Dertigers en die Sestigers, van die Romantiek of die Victoriaanse era, verwys na tydsraamwerke van komposisie en die gepaardgaande Zeitgeist. Ruimte kan ook dien as 'n onderliggende beginsel vir genre-identifikasie, en letterkunde word soms beskryf met verwysing na waar dit geskryf is, byvoorbeeld Suid-Afrikaanse of Kanadese letterkunde.