Net soos die Patriotbeweging van 1875 ten dele gemotiveer is deur die republikeinse beweging wat reeds in die Transvaal en in die Vrystaat tot onathanklike state gelei het, geskied die stigting van die Akademie tydens die aanloop tot Uniewording, dit wil se, die hereniging van Suid-Afrika se vier provinsies in 1910.
Nadat die gedagte van eenwording geopper en 'n konvensie daaroor deur die vier koloniale parlemente goedgekeur is, het genl. J.B.M. Hertzog 'n sterk mosie vir die gelykberegting van tale in die nuwe Unie ingedien. Vanuit hierdie politieke momentum het die Akademie self tot stand gekom. Immers kan geen taal as amptelike medium in die administrasie, die regspraak, die onderwys en as uitdrukking van 'n nasionale kultuur gebruik word indien dit behoorlik gestandaardiseer en oor al die noodsaaklike tegniese en professionele terme beskik nie.
Prof. Kapp verdien 'n pluimpie vir die noukeurigheid waarmee hy elke tersaaklike toespraak of skrywe aanhaal en toelig, oor die honderd jaar van Akademiegeskiedenis. Terwyl liethebbers van geskiedenis veel interessante stof hier sal vind, het die skrywer ook 'n hele skatkis van gegewens rondom die Afrikaanse litetatuurgeskiedenis opgediep. Geskille tussen Afrikaanse skrywers, hetsy oor politiek, hetsy rondom persoonlikhede, kom veral ter sprake in hoofstuk 5 oor die letterkundige bekronings.
Ons letterkunde kan meer kante van die mense se lewe uitbeeld ... [dit wat] hoog en edel is, maar ook iaag, vuil, verskriklik, dus goed en sleg ... Daar is mense wat tog weer Afrikaans wil inperk; nou tot die voorkamer, soos vroeer tot die kombuis ... Ek glo vas dat mense wat daardie geloof besit, 'n gevaar vir ons taal is. As die mening algemeen word: Afrikaans is goed genoeg vir die oppervlakte van die lewe, maar as jy dieper wil gaan en die verborge dinge wil leer ken, moet jy dit in 'n ander taal soek .. As dit ons opvatting is, sal die "wonder" van ons taal gall weer doodkwyn. Gns moet onthou; 'n eendagsblom is ook 'n wonder -van korststondigheid (p 197).
Johannesburg het in die jare dertig 'n oplewing van Afrikaanse aktiwiteite beleef. Aan die Universiteit van die Witwatersrand het Afrikaanse studente en dosente 'n wakker eie Afrikaanse gemeenskap gevorm waarin dosente van die Departement AfrikaansNederlands soos C.M. van den Heever en Abel Coetzee 'n aktiewe rol gespeel het. In 1937 is die Afrikaanse Vereniging vir Wetenskap en Wysbegeerte gestig, met 'n eie Iyfblad, Die Afrikaanse Denker. In sy eerste hoofartikel, in Oktober 1937, het die redakteur die klem op die natuurwetenskappe geplaas: 'Hierdie kontribusie sal nie net vir die Afrikanervolk van ontsaglike intellektuele betekenis wees nie, maar ook groot kulturele waarde besit, as hulle die geleentheid gegee word om in hulle eie taal te dink, te praat en te skryf. Hoofsaaklik met hierdie oogmerk is die Afrikaanse Vereniging vir Wetenskap en Wysbegeerte in die lewe geroep (p 301).
Hoewel 'n mens beswaarlik kan verwag dat daar in so 'n jubileumuitgawe omstrede ofte kritiese standpunte gestel sal word, kan 'n mens tog dieselfde beswaar teen Kapp se geskiedenis van die Akademie inbring as teen Hermann Giliomee se Die Afrikaners, naamlik dat dit oor die meer onlangse geskiedenis min kritiese afstand toon nie. In sy bespreking van een van die ANC se revolusionere konsepte, "transformasie", wat wei die tema van 'n Akademie-simposium was, spreek Kapp byvoorbeeld die hoop uit dat die Akademie deur "konstruktiewe deelname ... 'n opheffende transformasiemodel [kan] ontwikkel". Oit terwyl die verwoestende verengelsing en staatsgedrewe oorname van die Afrikaanse universiteite juis in die naam van "transformasie" geskied het. Ten tye van die skrywe van hierdie resensie is daar 'n geslote vergadering oor transformasie aan die Noordwes-universiteit aan die gang wat ten doel het om die laaste oorblywende Afrikaanse kampus in die land, die op Potchefstroom, insgelyks finaal te verengels en van Afrikanerinvloed te suiwer.
Van die insiggewendste gedeeltes in die boek handel oor die pogings van 'n bepaalde groep bruin intellektuele slegs enkele jare gelede om die Akademie geheel en al te laat ontbind. Die feit dat sodanige gesprekke oor die voortbestaan van die Akademie grootliks sonder die medewete van die lede geskied het, verteenwoordig ook 'n taamlike aanklag teen die raad wat nie sulke ingrypende onderhandelinge met buitestaanders behoort aan te pak sonder goedkeuring van die lede nie.
'n Liggaam soos die Akademie wat onder die huidige bestel onder sulke politieke druk verkeer om, hetsy op te gaan in 'n Engelstalige akademie, hetsy om "omvorm" te word tot 'n liggaam wat vir die huidige bewind ideologies en demografies aanvaarbaar sou wees, kan beswaarlik gerus slaap. Oaarby was die Akademie van wee 'n gebrek aan staatsbefondsing vir 'n heIe paar jaar in die hoesorgeenheid, finansieel gesproke. Danksy skenkings van Oagbreektrust is die probleem grotendeels agter die rug, maar soos die voortbestaan van Afrikaans as kultuurtaal, is die toekoms van die "droom" nie so verseker soos wat Kapp in die slot van sy teks wil voorhou nie.
Die enigste rede waarom die Akademie waarskynlik nie tot dusver deur die staat "getransformeer" en onder die politieke beheer van die staat geplaas is nie, is omdat die staat n6g die Akademie, n6g Afrikaans as belangrik genoeg beskou om daarvan 'n oornameteiken te maak. Binne 'n toenemend totalitere omgewing in SuidAfrika waar akademiese vryheid reeds gesneuwel het met universiteite wat hul outonomie ingeboet het, kan verdere politieke ingryping in die Akademie of pogings om die liggaam weg van sy historiese wortels in die Afrikanervolk te stuur, nie uitgesluit word nie.
Uiteindelik laat die lees van Kapp se relaas oor die weI en wee van die Akademie 'n mens met 'n bepaalde bewoenheid. Hoe moeilik was dit nie om Afrikaans as kultuurtaal oor die afgelope eeu te vestig nie en hoe maklik kan die grootse monument aan die ywer van ons voorouers nie weer afgebreek word nie!