Grondonteiening: Twee prosesse tans aan die gangFoto: Edouard Tamba/Unsplash.com Daar is tans twee parallelle prosesse aan die gang om grondonteiening sonder vergoeding in te stel. Buiten die ANC se beoogde wysiging van artikel 25 van die Grondwet het die departement van openbare werke op 21 Desember ŉ hersiene wysigingswetsontwerp in die staatskoerant gepubliseer wat die omstandighede uiteensit waaronder die staat grond sonder vergoeding kan onteien. Volgens die wysigingswetsontwerp is dit regverdigbaar vir die regering om grond sonder vergoeding te onteien as dit in die openbare belang gedoen word. Die wysigingswetsontwerp stel ook voor dat die volgende eiendomsoorte sonder vergoeding onteien kan word: Verder stel dit dat ŉ onteiende gesag die reg het om die eiendom tydelik te gebruik indien dit dringend benodig word, maar dit mag slegs vir ŉ tydperk van hoogstens 12 maande gedoen word. Die publiek het van 21 Desember af 60 dae tyd om skriftelike kommentaar op die wysigingswetsontwerp te lewer, gerig aan die departement van openbare werke. Piet le Roux, uitvoerende hoof van die Sakeliga, het gesê al die organisasies is ernstig bekommerd oor wat onteiening sonder vergoeding vir die toekoms van Suid-Afrika inhou. Foto: Morné Prinsloo/Sakeliga Onteieningberaad. Daniel du Plessis, regsontleder verbonde aan Sakeliga, het bevestig dat die wysigingswetsontwerp afsonderlik staan van die ANC se planne om die Grondwet te wysig om onteiening sonder vergoeding toe te laat. Die Nasionale Vergadering en Nasionale Raad van Provinsies het vroeër in Desember ŉ konsepverslag aanvaar wat die grondwetwysiging aanbeveel. Daar sal nou ŉ bykomende parlementêre komitee in die lewe geroep word om ŉ wetsontwerp op te stel wat nodig is om die veranderinge aan artikel 25 van die Grondwet te maak. Partye soos die ANC en die EFF het aangevoer grondwetlike verandering is nodig om skewe eienaarskappatrone uit die verlede te takel. Talle organisasies, wat onder meer die landboubedryf verteenwoordig, asook sommige opposisiepartye en burgerregte-organisasies meen egter dié soort wysigings sal eiendomsregte ondermyn en beleggers afskrik. Die konsepwetsontwerp van die departement van openbare werke is die derde weergawe van die betrokke wetsontwerp. Die eerste weergawe is in 2008 beskikbaar gestel. “Binne die ANC word daar geredelik aanvaar dat grondonteiening sonder vergoeding moet plaasvind, maar daar is twee parallelle idees oor hoe dit gedoen kan word. “Daar is die kamp wat nader aan die EFF se siening hieroor lê. Hulle glo die Grondwet moet verander word om dit moontlik te maak. “Dan is daar ŉ ander groep, wat akademici en mense soos Albie Sachs, oudregter van die konstitusionele hof insluit. Hulle meen die Grondwet maak reeds voorsiening vir onteiening sonder vergoeding. Daar moet nou net gekyk word wat binne artikel 25 gedoen kan word om onteiening sonder vergoeding moontlik te maak,” het Du Plessis gesê. Hy het egter bygevoeg dat dit heel onwaarskynlik is dat Suid-Afrika ŉ wysiging aan die Grondwet voor die verkiesing sal sien en dat die regering hierdie konsepwetgewing as ŉ soort terugvalplan beskou. “Wat wel kan gebeur is dat die konsepwetgewing se bewoording gebruik kan word as ŉ soort maatstaf om te bepaal hoeveel daar aan die artikel 25 gewysig moet word, indien enigsins.” “Die konsepwetgewing skep beslis die indruk dat die regering altyd teen min of geen markwaarde sal kan onteien nie. Dit gee ook geen aanduiding van die skaal waarteen onteiening sal plaasvind nie terwyl die internasionale tendens is om vir ŉ openbare doel te onteien. In die konsepwet word gesê daar kan vir ŉ openbare doel en belang onteien word, maar openbare belang is ŉ baie arbitrêre term.” Volgens Du Plessis is die kern van hierdie nuwe wet maar eintlik net dieselfde problematiese bepalings van artikel 25 van die Grondwet. “Dit is so wyd en onduidelik dat die regering maar eintlik enigiets met die waarde van die grond kan doen as die hof bereid is om toe te gee. Dit veroorsaak natuurlik ŉ moeilike situasie vir grondeienaars,” het hy bygevoeg. “Verder beskou die konsepwetgewing grondonteiening as ŉ oplossing vir die land se ekonomiese probleme en daarmee stem ons natuurlik glad nie saam nie,” het Gerhard van Onselen, ekonomiese navorser by Sakeliga, gesê. Argieffoto (Foto: goumbik/Pixabay) Agri SA, ŉ landbou-organisasie wat gekant is teen onteiening sonder vergoeding, het kort ná die plasing in die Staatskoerant sy kommer oor die konsepwet uitgespreek. Die organisasie meen ook dat terwyl die voorgestelde wet meer duidelikheid bied oor hoe onteiening sal plaasvind moet die omvang en definisie daarvan dringend en duidelik verklaar word. Die organisasie het ook gesê die omskrywing van onteiening in die nuwe wetsontwerp is te eng en strook nie met internasionale tendense nie wat die gevaar stel dat die staat allerhande beperkinge op eienaarskap kan plaas sonder om die eienaar te vergoed. Agri SA se grootste kommer is egter ook oor die onteiening van grond wat deur huurarbeiders beset word. Huurarbeider-eise is kompleks en die meeste van dié eise is nog nie geverifieer nie. “Baie van die persone wat op plase in KwaZulu-Natal en Mpumalanga woon se status as huurarbeiders is glad nie uitgeklaar nie,” sê Annelize Crosby, hoof van die organisasie se Grondsentrum vir uitnemendheid. “Daar is ook kommer oor die onekonomiese aard van baie van die stukke grond waarop daar huurarbeider-eise is asook oor die produktiewe gebruik daarvan. Die eintlike probleem is dat die Huurarbeiderwet nooit na behore geïmplementeer is nie.” Agri SA sal skriftelike kommentaar op die wetsontwerp indien en aktief aan al die konsultasie-prosesse wat gaan volg, deelneem. Sakeliga het ook gesê die organisasie wil die publiek se kommentaar insamel vir skriftelike terugvoer op die konsepwetgewing.