Die varkies spring toe in die meer - Frik Maré
Die varkies spring toe in die meer – hoe ek die mite probeer verstaan
Deur Frik Maré op 1 Oktober 2017
In die ontwikkelende periode van die menslike geskiedenis was mites en stories van gode en drake aan die orde van die dag. Mites en die verhale daarom, is verhale waarin die menslike tyd en grense oorskry word en dan 'n wonderwêreld van gode en helde betree. Hierin het die mense van destyds probeer om oplossings vir al die tergende geheime van die lewe te vind. Die verhale en stories speel af in die baie ver verlede, so ver terug as die skepping, maar dien die funksie om die huidige maatskappy se waardes en norms te fundeer. Die wetenskappe het geweldig ontwikkel oor die laaste jare en kan ons dalk sê dat, na die Verligting, die mens volwassenheid bereik het en nou gelei word deur rede en gesonde verstand. Die wetenskap bied nou regte verklarings op al genoemde vrae, waarop mites eers kamma-antwoorde moes gee in die voorwetenskaplike wêreld. Die wetenskap staan steeds stom as dit kom by die transendente dimensie, wat verder reik as ons menslike grense. Dit is so emosioneel om regtig oor God te wil praat ... dit is vir ons net eenvoudig onmoontlik om Hom vas te vang in mense se woorde en sinne en gedagtes. Maar as ek sê dat mites gevolglik vandag vir die postmoderne mens nog net so belangrik is as wat dit was vir ons pre-moderne voorvaders, is dit moeilik om te glo maar tog waar.
Elke mitologiese verhaal, hoe eenvoudig dit ook al mag wees, bring ons in kontak met die diepste kreatiewe sentrum van die menslike psige. Dit is hier waar godsdiens, filosofie, kuns en kultuur ook hulle oorsprong het.
Ek dink nie dat daar regtig baie ooreenkomste is oor hoe Jesus se volgelinge hom geken en ervaar het destyds en dit wat die Christene vandag oor Jesus getuig en glo nie. Daarom dan dat ons baie deesdae hoor van die historiese Jesus en die dogmatiese Jesus (die kerk se Jesus). Hierdie sieninge maak sommige mense kwaad en maak onnodige spanning en bied geen oplossing vir enigeen nie. Die Jesus Seminaar het bevind dat:
Jesus nooit die aanname gemaak het dat hy goddelik is nie en ook nie dat hy die Messias is nie.
Jesus se bedoeling was nie om 'n nuwe godsdiens te stig of om 'n kerk tot stand te bring nie. Hy was 'n Jood en in hierdie tradisie het hy onderrig, geleef en gesterf.
Jesus het nooit die eis gestel dat mense in hom moet glo as hul Saligmaker en hom moet aanbid nie.
Daar was by Jesus geen bewustheid dat sy dood 'n soenoffer vir die sondes van die mensdom is nie.
Daar is geen historiese bewyse dat Jesus fisiek uit die dood opgestaan het nie.
Die verhaal wat die meeste Christene ken, is in die derde en vierde eeu geskep deur die sogenaamde kerkvaders nl. Ambrosius (339-397), Hieronimus (342-420) en Augustinus (354-430). Hulle was ook bekend as die Latynse kerkvaders en Hieronimus het die saamgestelde prentjie-Bybel in Latyn vertaal. Latyn het vir meer as 'n duisend jaar die enigste kerktaal gebly. Die belangrikste feit bly dat gewone lidmate vir 15 eeue nie Bybels besit het nie. Die Christene het van oorgedraagde stories oor Jesus hulle godsdiens uitgeleef.
Dit bring my terug by mites, die stories en die verhale. Gewoonlik is dit net eenvoudig taboe om mitologie en jou eie godsdiens saam onder die soeklig te stel, omdat tradisie dit nie wil hê dat, wanneer ons met ons eie godsdiens besig is, ons met die allerwaarheid besig is. Ons godsdiens is dalk net nie so uniek en suiwer as wat ons dink nie. Sommige van ons begrippe wat ons so besitlik koester, is dalk meer universeel as wat ons reken.
Keiser Tiberius het Keiser Augustus opgevolg in die jaar 14. Hy het regeer tot die jaar 37. Jesus se openbare optrede en sy kruisiging het plaasgevind in die regeertyd van Tiberius. Die Romeinse historikus wat verslag gedoen het oor hierdie tydperk was die geskiedskrywer Tacitus. Hy skryf in sy annale, "sub Tiberuis quies" – dat daar nie veel gebeur het nie. Maar wanneer hy oor die sake in die provinsie Judea skryf, sê hy: "Cie leier van 'n sekte 'n ene Christus, is ter dood veroordeel deur die prokurator Pontius Pilatus." Hy noem die beweging 'n "duiwelse beweging."
Ons moet ook onthou dat in daardie tyd in die Grieks-Romeinse tyd, was die agente (gode) van byvoorbeeld gesondheid of genesing: Hercules, Asclepius en Priapus. In die Joodse wêreld weer was dit die konings, priesters en profete. Satan se agente was die gevalle engele, die bose geeste en die demone. Almal het dit geweet en so aanvaar. Om Jesus te noem as 'n leier van duiwelse beweging, plaas ons direk in 'n ander konteks van hoe dinge kon gebeur het. Ons moet ook onthou dat hierdie gebeure afspeel teen die dekor van 'n mitologiese wêreldbeeld. In 'n mitologiese wêreldbeeld deel alle mense hulle omgewing met gode en godinne, met magte en kragte, met duiwels en engele ... en mense het hulle wêreld en die dinge wat met hulle gebeur altyd binne die konteks gesien en geïnterpreteer.
Ons kan dus ook sê in hierdie konteks, om dan vertellings, gerugte en verslae oor jou leier se vermoë die rondte te laat doen, was bloot propaganda om jou leier gevestig te kry. Ons sit met twee pole in die Jesus verhaal. Dié van die Keiser en sy koninkryk, naamlik die Romeinse ryk waar alle grond alleenlik aan die staat behoort en alle persoonlike besittings gekonfiskeer word en almal net werk vir die Keiser om te oorleef in die vorm van belastings. Die ander pool is Jesus wat nou skielik 'n duiwelbesetene is en 'n krimineel. Vir hom is die Hemelse Koninkryk die antwoord en die beste keuse. Hy was 'n Jood en die Jode het 'n leier nodig om hulle te "verlos" uit die haglike omstandighede in hulle land ... en die Italianers terug te jaag tot in die Middellandse See.
Tacitus skryf verder in sy verslag: hierdie duiwelse beweging het in Judea begin met 'n krimineel as leier. Die beweging het later na Rome uitgebrei. Die volgelinge van Jesus se beweging is gesien as mense wat duiwelbesetenes was deur die regering van die dag. Onthou Palestina was onteien, gekoloniseer en sy hele grondgebied was beskou as Romeinse besit. Die Judeërs is van al hulle grond vervreem, hulle sosiale strukture is vernietig en hulle was heeltemal weerloos teen Rome. Koloniale dominasie en wrede onderdrukking was daardie tyd aan die orde van die dag. Daar was niks lekker vir die gewone mense in daardie tyd nie, alles was baie baie sleg en benoud.
Nou begin die teen-propaganda tydperk van die volgelinge van Jesus. Die volk het dringend 'n leier nodig gehad. Hulle moes weerstand bied teen Rome, hulle moes oorleef en iemand kry wat nie bang is vir die Keiser nie. Hulle leier het ook nie behoort aan die koninkryk van Rome nie, maar aan die koninkryk van God.
Ek wil dit waag om die volgende te stel: Nie een van Jesus se sogenaamde wonderwerke of wondergenesings was van 'n bonatuurlike ingrype van God in hierdie fisiese wêreld nie. 'n Wonderwerk is nie God se periodieke ingrype of inmenging in ons geslote natuurlike orde waar dinge volgens wetenskaplik verklaarbare wetmatigheid gebeur nie. Ek kan net nie meer vandag glo in hierdie tipe wonderwerke en ingrype nie. Ek glo ek maak 'n groot fout om 'n teks te lees en dan betekenis per woord aan die woord of sinne te gee of natuurlik om dan betekenis uit modernistiese konteks terug te kaats na 'n eerste eeu se verhaal. Die perspektief moet eerste-eeus bly anders gooi ons 2000 jaar net weg. Dit is hoe ek die genesings van Jesus in 'n moderne en hedendaagse taal sou omsit: as Hoop.
Ek onthou hoe ek gewroeg het omdat ander sommige "Christene" dan glo hulle hande op siek mense kon lê en dan word hulle gesond. Soms het ek gedink dit is omdat ek nie reg kan bid nie ... Hy het dit dan immers in Die Woord belowe toe Hy gesê het: "Julle sal nog groter dinge kan doen."
In Markus sien ons hoe Markus teen hierdie sosiale agtergrond van die genesing en wonder van duiweluitdrywing, dit as 'n metafoor gebruik om sy punt mee te maak. Sien Markus 5:1-20 in die verhaal en kyk wat gebeur nou. Tiberius, die hele Rome, Herodes en Pilatus het gereken die lede van die sekte wat gelei word deur Jesus, wat ook as die Christus bekend gestaan het, is nou deel van die antagonis in hierdie plot of verhaal. Rome en hulle gode is goed en Jesus en sy God is boos. Jesus en sy volgelinge dink weer hulle is goed en hulle God is goed.
Hier het ons die twee teenwigte in die groter verhaal en breër konteks. Die naam van die bose gees is nie verniet Legio nie. Dit is 'n metafoor en sinspeel op die Romeinse kolonialisme. Legio is die Romeinse legioene wat Judea en al die familie- en sosiale strukture vernietig het en al hulle grond vervreem het. Nou volg 'n geweldige stuk sosiale bemagtiging vir die mense. Om die bose gees uit die Judeër wat tussen die grafte gewoon het, uit te dryf en in die varke te laat vaar en dan in die see te laat verdrink. Markus illustreer baie sterk met die vertelling dat Jesus ook mag het oor die Romeinse kolonialisme. Romeinse imperialisme beteken op sosiale vlak dat die Judeërs in die mag van die koloniseerders is, met ander woorde, metafories gesproke: dat hulle deur demone beset word, want hulle is die swakker en die antitetiese party.
Deur die demone uit te dryf, word mense dus bevry van onderdrukking, gedekoloniseer. Die duiwelbesetenheid van die man tussen die grafte is hierin die resultaat van Romeinse besetting van grondgebied. Dis iets sosiaals en ook sterk polities. Die man is 'n prototipe van wat met duisende Joodse gesinne in die eerste eeu gebeur het. As gevolg van die kolonialistiese sosiale struktuur kon 'n man nie meer saam met sy familie op hulle stukkie grond of plaas bly nie, want dit is deur Rome onteien. Hy moes los van sy familiestruktuur selfs tussen die grafte gaan bly.
Deur die verhaal te vertel help Markus om HOOP te gee en die volgelinge van Jesus te bemagtig. Hierdie was propaganda vir Jesus want daar is stories hieroor seker tot in Jerusalem vertel aan almal wat wou luister. Maar dit was nie 'n wonderwerk en wondergenesing in die bonatuurlike sin van die woord nie. Dit is nie naasteby iets soos wat ons vandag lees en wil interpreter nie.
Dit was 'n genesing op 'n sosiale vlak deur mense te bemagtig met HOOP en GELOOF en dat God by hulle is. In dié sin is God ook die God van die "outcasts" en die "nobodies."
Alhoewel Markus die verhaal eers 70 jaar later skryf toe Jerusalem reeds deur Rome platgevee is en hulle tempel vernietig is, probeer hy hoop gee en gee hy die mense eintlik opdrag om weer die stukke op te tel, weer die lewe in die oë te kan kyk. Wie anders kan as net die nuwe opkomende nuwe godheid op die horison, Jesus van Nasaret? Dit is hoe propaganda werk.
Die mite vertel ons dat wanneer ek die teks binne sy sosiale en wêreldbeeld lees, kan ek dit onomwonde stel dat Jesus duiwels kon uitdryf. Maar dit was nie 'n bonatuurlike ingrype deur 'n goddelike wese in 'n geslote natuurlike sisteem nie.
Dit is bloot 'n metafoor met sosiale implikasies. Dit is politieke propaganda om mense te mobiliseer en om vir hulle weer HOOP te gee. Net so kan en moet ons ook hoop gee aan ander mense se moeilike en seer omstandighede en dit baie makliker maak vir hulle net soos Jesus dit gedoen het. Ons kan bemagtig en inspireer, motiveer en bemoedig met net om onsself te wees soos Markus dit gedoen het. Ons kan /moet die stresvolle duiwels uitdryf en mense weer laat glimlag.
Dit is wat DIE METAFOOR vir my beteken!!
Frik Maré, Botswana,
Baie ryklik gebruik gemaak van Dr. Ben Barnard se boek: Dit Kom Van Ver Af (mitologiese voetspore in die Bybel), 2016.