Taktiek en meningsverskille in ’n gesonde demokrasieErnst Roets tydens die bekendstelling vir dokumentêr, Disrupted Land. Foto: Ersnt Roets/Twitter.com Oor AfriForum se video Disrupted Land is daar nou al ’n hele klomp dinge gesê. Enersyds het dr. Corné Mulder (VF+-LP), Barnard Beukman (Beeld se redakteur), asook Frans Cronjé, uitvoerende hoof van die SA Instituut vir Rassebetrekkinge, hulle baie krities oor die video en sy maker, Ernst Roets, uitgelaat. Andersyds het AfriForum se eie uitvoerende hoof, Kallie Kriel, die produksie sterk verdedig. Ek het nie die video gesien nie en wil dus nie eens ’n oordeel daaroor probéér fel nie. Ek ken wel al die betrokke individue en weet dat hul verskil oor taktiek gaan, nie oor beginsels nie. Kom ek kyk dus na taktiek. Hoe voer jy ’n beskaafde openbare gesprek in die huidige omstandighede in Suid-Afrika? Om mee te begin, moet jy bepaal wat jy wil bereik, sowel in algemene as in spesifieke sin. Kom ons kyk eers na die algemene terrein. Jou doel kan, dalk onbewus, primêr wees om emosionele bevrediging vir jouself te bereik. Jy is – dalk volkome tereg – verontwaardig, boos en gefrustreerd. Dus laat waai jy. Jy sê diegene wat jy as die oorsaak van jou frustrasie beskou so sleg dat die see hom of haar nie kan afwas nie. Jy beskuldig so iemand van oneerlikheid, van haat, van kriminele oogmerke. Dit laat jou goed voel, al is dit net tydelik. Jy het ten minste daardie frustrasie van jou hart gekry. Die probleem daarmee is: Die verligting is net tydelik; omdat die oorsaak nie weggeneem word nie, kom die frustrasie weer terug. En dan kan jy maar weer – vergeefs – laat waai. ’n Tweede probleem hang saam met die oorspronklike vraag: Wat wil jy bereik? Want as jou openbare gesprek in die rigting van jou opponente hoofsaaklik uit ’n geskel bestaan, kan die uitwerking gewaarborg word: Hulle skakel af. As – ás – hulle aanvanklik hoegenaamd geluister het, luister hulle ná ’n tyd nie meer nie. Veral nie as jy in húl oë, reg of verkeerd, behoort tot ’n groep wat hulle instinktief as onbetroubaar beskou. Dié opmerking werk in Suid-Afrika in albei rigtings. Dit geld vir swart mense wat nie na wit mense luister nie, en vir wit mense wat nie na swart mense luister nie. Ons het dus, om mee te begin, al klaar te make met ’n emosionele probleem. Die swart mense sien die wit mense immers as historiese verdrukkers en ontkenners van hul menswaardigheid; die wit mense sien die swart mense as diegene wat hul taal en identiteit wil onderdruk en jaloers op hul suksesvolle kultuur is. Die gevolgtrekking tot dusver is dus: Om jou openbare gesprek hoofsaaklik deur middel van ’n wedersydse geskel te voer, hou meer nadele as voordele in. Dit lei ons tot die tweede deel van dié beskouing: Hoe moet die gesprek dan wel gevoer word? Ook hiér is die menings verdeeld. Een groep meen jy moet jouself min of meer wegsyfer en ekskuus vra dat jy leef. Jy moet beskeie wees, diep in die stof voor die ander buig en sonder ophou oor jou sondes bieg. Bowenal moet jy nie op jou regte staan nie, al word dit ook al in die Grondwet en die reg in die algemeen gewaarborg. Jy kan die ander dalk kwaad maak! Dit maak jou gespreksgenote in die praktyk egter nie mild nie. Dit wek slegs minagting. Nee, as jy jouself op beginsels baseer, is dit goed om jou mening openlik, duidelik en sonder vrees te stel. Sê wat jy van die lewe verwag, hoe jy jou eie rol in die geheel sien, wat die bydrae van jou gespreksgenote na jou mening moet wees. Moenie jou mening onder stoele of banke wegsteek nie. Maar – en dit is belangrik – doen dit sonder om te skreeu en te skel. Bly beskaafd. Benader jou gespreksgenoot met dieselfde respek wat jy van hom of haar teenoor jou verwag. Dit beteken ook dat jy ’n wag voor jou mond moet plaas. Dat jy moet besef watse uitwerking jou woorde kan hê. Dat jy nie onnodig provoserend moet wees net om jouself emosioneel te bevredig nie. In dieselfde onderhoud in Rapport verlede Sondag, waar Mulder soveel kritiek op Roets uitgespreek het, vertel hy hoe hy en Hlengiwe Mkhaliphi, adjunk-sekretaris-generaal van die EFF, drie uur in ’n taxi in Wes-Afrika in mekaar se geselskap moes deurbring. Hulle het, lei ’n mens af, reguit en openlik met mekaar gesels. Maar dit het met wedersydse respek gebeur. Of altans, dit het met wedersydse respek en begrip geëindig. Hulle verskil waarskynlik steeds, maar “deesdae groet ons mekaar met ’n druk”. Nie alleen, so lyk dit, begryp Mulder die “swart standpunt” nou beter nie; ook Mkhaliphi begryp die “Afrikanersaak” beter. Dít is wins. Dít is wat ordentlike, beskaafde gesprekvoering kan bereik. Ongelukkig is die struktuur van die parlement nie bevorderlik vir só iets nie. Daar slaan almal hakke in die grond. Daar is geen sprake van ’n dialoog nie; wel van ’n wedersydse gegil tussen dowes. Deel van die probleem is ook die moderne kommunikasiemiddele. Dit lyk of sommige mense wat onderaan artikels soos dié reageer, alle remme verloor en bloot gil en skreeu. Eintlik het dit nog altyd gebeur. Maar vroeër was dit beperk tot die kroeg of die braaivleisvuur; nou word dit – dikwels anoniem – die wêreld ingeslinger. Beskaafde mense voer beskaafde gesprekke. Daardie gesprekke sal nie noodwendig tot konsensus lei nie. Konsensus is ook nie noodsaaklik terwille van konsensus nie. ’n Gesonde demokrasie verg juis verskil van mening. Die groot vraag is hoe jy daardie meningsverskille hanteer. Die antwoord is duidelik: Wees ferm en duidelik, maar bly beskaafd en respekvol. Uiteindelik kom jy die verste daarmee.