Nhloko-mhaka yo koma, khale a ku ri 'Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, Nawu wa 108 wa 1996', lowu siviweke hi s.
Handle ka loko swi hlamuseriwile - tlhela u langutisa s.
Hi ku landza Xitiviso No. 26 xa 26 Dzivamisoko, 2001, vulawuri bya Nawu lowu byi nyikiwile Holobye wa Vululami ni Nhluvukiso wa Vumbiwa.
Ku nghenisa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga byintshwa no nyika timhaka leti fanaka kwalaho.
Xedulu xa 6A leyi hoxiweke hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no herisiwa hi x.6 xa Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.
Xedulu xa 6B, lexi a xi tiviwa tanihi Xedulu xa 6A, lexi nomboriweke 6 ya Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008 no herisiwa hi x.5 xa Nawu wo Cinciwa wa Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.
Tshembha leswaku Afrika Dzonga i ya vanhu hinkwavo lava tshamakaeka rona, hi hlanganale hi ku hambana-hambana ka hina.
Aka Afrika Dzonga leyi hlanganeke ya xidemokrasi ku endlela leswaku ri teka ndhawu leyi faneleke tanihi tiko leri ntshunxekeke eka ndyangu wa tinxaka.
Onge Xikwembu xi nga sirhelela Vanhu va ka hina.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seÃ«n Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
Ku xiximeka ka vumunhu, ku fikeleriwa ka ndzingan no yisa mahlweni timfanelo ta vumunhu na mintshunxeko.
Mpfumaleko wa xihlawuhlawu xa rixaka na rimbewu.
Vukulu bya vumbiwa na vulawuri bya nawu.
Mfanelo ya lavakulu yo vhota, nxaxamelo wa vavhoti vo fana, minhlawulo ya nkarhi na nkarhi na endlelo ra mavandla nyingi ya mfumo wa xidemokrasi, ku tiyisisa vutihlamuleri no tirhela erivaleni.
Vumbiwa i nawu lowukulu wa Riphabliki: nawu kumbe matikhomelo leswi nga fambelanaki na byona a swi na nkoka, na swiboho vekiweke hi vumbiwa swi fanele ku hetisisiwa.
Ku na vuaka-tiko byo fana bya ma-Afrika Dzonga.
lawuriwa hi ku ringana eka mintirho na vutihlamuleri bya vuaka-tiko.
Milawu ya tiko yi fanele ku pfumelela ku kumiwa, ku lahlekeriwa no vuyisela vuaka-tiko.
Risimu ra Rixaka ra Riphabliki ri lawuriwa hi Presidente hi xitiviso.
Mujeko wa Rixaka wa Riphabliki i wa ntima, golidi, rihlaza, wo basa, wo tshuka na wasi, tanihi leswi swi hlamuseriweke no mpfapfarhitiwa eka Xedulu xa1.
Tindzimi ta ximfumo ta Riphabliki i Xipedi, Xisuthu, Xitswana, Xiswazi, Xivhenda, Xitsonga, Xibunu, Xinghezi, Xindebele, Xixhoza na Xizulu.
Mfumo wa rixaka na mimfumo ya swifundzhankulu yi nga tirhisa ririmi rihi kumbe rihi ra ximfumo hi xikongomelo xa mfumo, ku tekeriwa enhlokweni matirhiselo, ku koteka, madurhelo, swiyimo swa swifundzha no ringanisa swilaveko na nhloyo ya vanhu hinkwavo kumbe xifundzha lexi khumbhekaka; kambe mfumo wa rixaka naswona mfumo wun'wana na wun'wana wa xifundzha wu fanele ku tirhisa kwalomu ka tindzimi timbirhi ta ximfumo.
Vamhasipala va fanele ku tekela enhlokweni matirhiselo ya ririmi no tsakela ka vaaka-tiko.
Mfumo wa rixaka na mimfumo ya swifundzhankulu, hi milawu na swipimelo swin'wana, yi fanele ku lawula no valanga matirhiselo ya tindzimi ta ximfumo. Handle ko hambuka eka swilaveko swa xiyengentsongo xa (2), tindzimi hinkwato ta ximfumo ti fanele ku tiphina hi ku ringana no hlonaphiwa naswona timfanelo ku khomiwa hi ku ringana.
Xiarabu, Xiheberu Sanskrit na tindzimi tin'wana leti tirhiseriwaka swa vukhongeri eAfrika Dzonga.
Nawumbisi wa Timfanelo lowu i phuph ra xidemokrasi laha Afrika Dzonga. Wu angarhela timfanelo ta vanhu hinkwavo etikweni ra hina no tiyisisa minkoka ya xidemokrasi xa ku xiximiwa ka ximunhu, ndzingano na ntshunxeko.
Mfumo wu fanele ku hlonipha, sirhelela, tlakusa no hetisisa timfanelo ta Nawumbisi wa Timfanelo.
Timfanelo eka Nawumbisi wa Timfanelo ti lawuriwa hi swipimelo leswi nga ndzeni ka kumbe leswi boxiweke eka xiyenge xa 36, kumbe kun'wana wka Nawumbisi.
Nawumbisi wa Timfanelo wu tirha eka nawu hinkwawo, no boha Palamende, huvonkulu, vuavanyisi na swiyenge hinkwaswo swa mfumo.
Xilaveko xa Nawumbisi wa Timfanelo xi boha munhu ntsena kumbe munhu wa nawu loko, no fika eka, loko swi endleka, ku tekeriwa enhlokweni xiyimo xa mfanelo na xiyimo xa ntirho wihi kumbe wihi lowu bohiweke hi mfumo wolowo.
vumba milawu leyi nga ta pima mfanelo, ntsena loko mpimo wolowo wu landzelela xiyenge xa 36 (1).
Munhu wa nawu u faneriwa hi Timfanelo leri nga le ka Nawumbisi wa Timfanelo ku fikela eka xilaveko xa xivumbeko xa timfanelo na xivumbeko xa munhu wa nawu.
Un'wana na un'wana u na ku ringana emahlweni ka nawu naswona u na mfanelo wo sirheleriwa hi ku ringana no vuyeriwa hi nawu.
Ndzingano wu katsa ku tiphina ko ringana hi timfanelo hinkwato na mintshunxeko. Ku tlakusa ku fikelela ndzingano, milawu na mimpimo yin'wana leyi endleriweke ku sirhelela kumbe ku antswisa vanhu, kumbe swiyenge swa vanhu, ku tshikileriwa hi xihlawuhlawu xo ka xi nga lulamangi xi nga tekiwa.
Mfumo wu nge endli xihlawuhlawu xo ka xi nga ri kahle xo kongoma kumbe xi nga kongomi ehenhla ka wihi na wihi eka xivangelo xin'we kumbe swo tala, ku katsa rixaka, rimbewu, ku biha emirina, xiyimo xa vukati, rixaka kumbe ntlawa wa vutumbuluki, muhlovo, nhlavutelo wa swa rimbewu, vukhale, vulamari, vukhongeri, ripfalo, vutshembeIi, mfuwo, ririmi na mbeleko.
A ku na munhu la nga ta endla xihlawuhlawu hi ku kongoma kumbe a nga kongomi ehenhla ka un'wana na un'wana eka xivangelo xin'we kumbe swao tala hi ku landza xiyengentsongo xa (3). Milawu ya rixaka yi fanele ku tirhisiwa sivela xihlawuhlawu lexi nga amukelekiki.
Xihlawuhlawu eka xivangelo xin'w kumbe swo tala leswi longoloxiweke eka xiyengentsongo xa (3) a xi amukeriwi handle ka loko swi kumekile leswaku xihlawuhlawu a xi amukeleka.
Un'wana na un'wana u tekelele nxiximo na mfanelo wo va va xiximiwa no sirheleriwa.
Un'wana na un'wana u na mfanelo ya vutomi.
Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu.
va u nga khomiwi kumbe ku tshinyiwa hi tihanyi, yo pfumala vumunhu no chicha xiyimo.
va a nga tshikileriwi hi swikambelo swa mirhi kumbe xisayense handle ka mpfumelelo wa vona.
A ku na la nga ta endliwa hlongo, kumbe a va eka xiyimo xa vuhlonga kumbe a sindzisiwo tirha.
xihundla xa mbulavurisano xi nga kavanyetiwi.
Un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wa ripfalo, vukhongeri, miehleketo, vuthsembheri na mavonelo.
ku nghenelela migingiriko leyi i mahala no swi tsakela.
maendlelo ya ximunhu na milawu ya xindyanguehansi ka ndzhavuko, kumbe ku landzelela leswi vuriwaka hi munhu wa vukhongeri byo karhi.
Ku tiviwa hi ku tirhisa ndzimana ya (a) ku fanele ku fana na xiyenge lexi na swilaveko swin'wana swa Vumbiwa.
ntshunxeko wa swa dyondzo na ntshunxeko wa ndzavisiso wa xisayense.
nhlavutelo wa rivengo ku ya hi rixaka, rimbewu kumbe vukhongeri, na leswi vangaka ku sungula timhaka to twisa ku vava.
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo nghenela nhlengeletano, hi ku rhula a nga hlomangi, ku kombisa ku vilela no yisa swivilelo.
Un'wana na un'wana u na mfanelo wo ntshunxeko eka nhlangano.
yimela nhlangano wa tipolitiki kumbe xikongomelo xa wona.
Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo ya minhlawulo ya nkarhi hinkwa yo tshunxeka, yo ka yi nga voyameri etlhelo eka huvo ya milawu yihi kumbe yihi leyi vumbiweke hi ku landza Vumbiwa.
ku yimela hofisi ya vaaki na, loko a hlawuriwile, a va na hofisi.
Ku hava muaka-tiko la nga aleriwaka Vuaka-tiko.
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo ntshunxeko eka ku fambafamba.
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo huma laha Riphabliki.
Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo nghena, ku tshama nyana no tshama kun'wana na kun'wana laha Riphabliki.
Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo va na phasipoto.
Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo hlawula bindzu, ntirho kumbe phurofexini hi ku tshunxeka. Ku endla bindzu, ntirho kumbe phurofexini swi nga lawuriwa hi nawu.
Un'wana na un'wana u na mfanelo ya timhaka ta swa mintirho.
yo nghenelela eka migingiriko na minongonoko ya nhlangano wa vathori.
vumba no va xirho xa nhlangano.
Nhlangano wa vatirhiri wun'wana na wun'wana, na nhlangano wa vathori na muthori va na mfanelo yo nghenelela hi ku hlanganela. Milawu ya tiko yi nga tirhisiwa lawula nhlengeletano yo angarhela. Ku fikela laha nawu wu nga pimaka mfanelo eka kavanyisa, ku pimiwa loku ku fanele ku landzelela xiyenge xa 36 (1).
Milawu ya tiko yi nga lemuka malongoloxelo ya nsirhelelo wa nhlangano lawa ya kumekaka eka mintwanano yo angarhela. Ku fikela laha milawu yi nga pimaka mfanelo eka kavanyisa loku, ku pimiwa ku fanele ku landzelela xiyenge xa 36 (1).
sirhelela nhluvukiso wa swa ntumbuluko lowu tiyiselekaka no tirhisiwa ka swilo swa ntumbuluko hi hala tlhelo ku tlakusiwa vululami bya ikhonomi na nhluvukiso wa vaaki.
Ku hava la nga ta tsoniwa nhundzu handle ko ya hi nawu lowu tirhaka eka mani na mani, naswona a ku na nawu lowu nga pfumelelaka ku tsoniwa nhundzu ku ri hava xivangelo xo twala.
ku hakeriwa, ntsengo, nkarhi na ndlela ya mahakelelo leswi ku nga twananiwa ha swona hi lava khumbhekaka kumbe swi bohiweke kumbe ku pasisiwa hi khoto.
xikongomelo xa matirhiselo.
nhundzu a yi pimiwangi ku va misava ntsena.
Mfumo wu fanele ku teka milawu yo twala na swipimelo swin'wana, eka switirhisiwa leswi nga kona, ku susumeta swiyimo leswi endlaka muaka-tiko a fikelela misava hi ndlela yo ringana.
Munhu kumbe muganga lowu matirhiselo ya misava ya nga tshamisekangiki hi xivangelo xa milawu ya xihlawuhlawu ya khale ku ya hi rixaka kumbe mintolovelo u na ku vuyeriwa, ku fikela eka leswi nyikiwaka hi Nawu wa Palamende, ku nga va misava leyi sirheleriweke hi nawu kumbe ku lulamisa hi ku fananisa.
Munhu kumbe muganga lowu tekeriweke nhundzu endzhaku ka 19 Khotavuxika 1913 hi xivangelo xa milawu ya xihlawuhlawu ku ya hi rixaka kumbe mintolovelo wa vuyeriwa, ku fika eka xiyimo lexi nyikiwaka Nawu wa Palamende, ku nga va ku vuyerisa nhundzu yeleyo kumbe ku yi lulamisa hi ku ringana.
Ku hava xilaveko xa xiyenge lexi xi nga sivelaka mfumo ku tirhisa milawu kumbe swipimelo swin'wana ku fikelela misava, mati na leswi fanaka, ku endlela ku lulamisa mbuyelo wa xihlawuhlawu xa khale xa rixaka, ntsena loko ku suka kun'wana ku suka eka swilaveko swa xiyenge lexi swi fambelana na swilaveko swa xiyenge xa 36 (1).
Palamende yi fanele ku tirhisa nawu lowu boxiweke eka xiyengentsongo (6).
Un'wana na un'wana u na mfanelo wo kuma yindlu leyi faneleke.
Mfumo wu fanele ku teka milawu leyi faneleke na swipimelo swin'wana, eka switrhisiwa leswi nga kona, ku fikelela ku vona ndzima ya mfanelo lowu.
Ku hava la nga ta hlongoriwa ekaya ra yena, kumbe ku mbundzuxeriwa ndyangu, ku nga ri na xileriso xa khoto lexi endliweke endzhaku ko langutisa swiyimo leswi faneleke. Ku hava milawu leyi nga pfumelelaka leswaku ku va na ku longoriwa.
nhlayiseko wa vaaki, ku katsa, loko va nga koti ku ti hlayisa no hlayisa lava tshembheleke eka vona, na mpfuno wa swa vaaki lowu faneleke.
Mfumo wu fanele ku teka milawu leyi faneleke na swipimelo swin'wana, eka switirhisiwa leswi nga kona, ku fikelela ku langutela ko ya emahlweni ka timfanelo tin'wana na tin'wana.
Ku hava la nga ta aleriwa vutshunguri bya xihatla.
khomiwa hi ndlela, no vekiwa eka swiyimo, leswi tekela enhlokweni vukhale bya n'wana.
ka a nga tirhisiwi eka madzolonga yo hloma, no sirheleriwa hi minkarhi ya madzolonga yo hloma.
Ku tsakela ka n'wana i ka nkoka swinene eka mhaka yin'wana nayinwana leyi khumbhaka n'wana.
Eka xiyenge lexi 'n'wana' swi vula munhu la nga le hansi ka 18 wa malembe.
ku yisa dyondzo emahlweni, laha Mfumo, hi ku tirhisa swipimelo swo twala, swi faneleke ku ya mahlweni no fikeleleka.
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo amukela dyondzo hi ririmi ra ximfumo kumbe tindzimi leti va ti tsakelaka eka mavandla ya dyondzo ya vaaki laha dyondzo yeleyo yi kotekaka.
xilaveko ku lulamisa mbuyelo wa milawu ya khale ya xihlawuhlawu ku ya hi rixakana mintolovelo.
hlayisa swiyimo leswi nga ri ki ehansi ka swiyimo leswi fananasiwaka na mavandla ya swa dyondzo ya vaaki.
Xiyengentsongo xa (3) a xi siveli mfumo ku wa pfuneta hi timali eka mavandla ya dyondzo yo tiyimela.
Un'wana na un'wana u na mfanelo yo tirhisa ririmi no nghenelela eka vutomi bya mfuwo lebyi a byi tsakelaka, kambe ku hava la nga ta landzelela timfanelo teto hi ndlela yo ka yi nga fanana na swilaveko swa Nawumbisi wa Timfanelo.
vumba, ku va xirho no hlayisa mfuwo, vukhongeri na minhlangano ya tindzimi na minhlangano yin'wana ya vaaki.
Timfanelo eka xiyengentsongo (1) ti nge tirhisiwi hi ndlela yo ka yi nga fani na swilaveko swa Nawumbisi wa Timfanelo.
mahungu man'wana na man'wana laya khomiweke hi munhu un'wana na leswaku ya laveka ku ta teka goza kumbe ku sirhelela timfanelo tin'wana na tin'wana.
Milawu ya tiko yi fanele ku tirhisiwa nyika mpfumelelo eka mfanelo lowu, naswona yi nga nyika swipimelo swo twala ku antswisa mafambiselo na ndzhwalo wa swa timali eka Mfumo.
Un'wana na un'wana u na mfanelo eka goza ra mafambiselo lexi nga le nawini, swo twala na hi ndlela ya kahle.
Un'wana na un'wana timfanelo ta vona ti nga tshikileriwa hi goza ra mafambiselo u na mfanelo yo nyikiwa swivangelo hi ku tsariwa.
tlakusa mafambiselo ya kahle.
Un'wana na un'wana u na mfanelo ku va na nandzu lowu nga ololxiwaka ekhoto hi ku tirhisa nawu ku boha eka ku yingisela ko ka ku nga voyameri tlhelo kumbe, laha swi fanerile, khoto yin'wana yo tiyimela na leyi nga voyameriki tlhelo kumbe foramu.
mutivi wa swa vutshunguri.
endla xivilelo, kumbe ku langutisiwa hi vuntshwa hi khoto.
Loko xiyenge lexi xi lava mahungu leswaku ya nyikiwa munhu, mahungu wolowo y fanele ku nyikiwa hi ririmi leri munhu yeleyo a ri twisisaka.
Vumbhoni lebyi kumiweke hi ndlela yo onha mfanelo wihi kumbe wihi wa munhu eka Nawumbisi wa Timfanelo wu fanele ku katsiwa eka ku pfumela nandzu tanihi vumbhoni swi ta endla leswaku nandzu wu nga fambi kahle kumbe swi tshikilela mafambiselo ya vululami.
maendlelo man'wana lama nga ri ki na swipimelo ngopfu yo fikelela xikongomelo xelexo.
Handle ka laha swi nyikiweke eka xiyengentsongo xa (1) kumbe eka kungu rin'wana rihi na rihi ra Vumbiwa leri, ku hava nawu leri wu faneleke ku vekela swipimelo eka mfanelo yihi na yihi leyi nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo.
ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla swi laveka ku vuyisa ku rhula na nawu.
Handle ka laha swi nyikiweke eka xiyengentsongo xa (1) kumbe eka xin'wana na xin'wana xa Vumbiwa hava nawu lowu nga pimika mfanelo wihi kumbe wihi lowu kumeka eka Nawumbisi wa Timfanelo.
leswaku xitiviso xa boha ku vuyisa ku rhula na ntshamiseko.
kwalmu ko ka ku nga tluriki 21 wa masiku ku sukela hi siku ra xitiviso, handle ka loko Palamende ya Tiko yi boha ku engetela nkarhi wa xitiviso xexo. Palamende yi nga ha boha ku engetela nkarhi wa xitiviso xa xiyimo xa xihatla ku fikela nkarhi lowu nga tluriki tin'hweti tinharhu hi nkarhi wun'we. Ku engeteriwa ko sungula ka xitiviso xa xiyimo xa khombo ku fanele ku va hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti ya swirho swa Palamende. Ku engeteriwa kwihi na kwihi loku landzelaka ku fanele ku va hi xiboho lexi tekiweke hi nseketelo wa vhoti ya kwalomu ka 60 wa tiphesente ta swirho swa Palamende. Ntwanano hi ku landza ndzimana leyi wu nga amukeriwa ntsena endzhaku ka njhekanjhekisano wa mani na mani ePalamende.
milawu yihi na yihi leyi vekiweke, kumbe xiendlo xin'wana lexi endliweke, hi 'ANNEXURE' xitiviso xa xiyimo xa khombo.
ku langutela ehansi kwihi na kwihi eka xiyenge lexi bohiweke eka kholomo ya 1 ya Tafula ra Timfanelo to ka ti nga Languteri Ehansi, ku fikea eka xiyimo lexi kombisiweke eka kholomo ya ya Tafula.
malembe kmbe ehansi.
xiyengentsongo xa 50 mayela nno ka ku nga katsiwi vumbhoni loko ku amukeriwa vumbhoni swi nga ta endla leswaku nandzu wu nga fambi kahle.
Munhu lonkulu a nga xirho xa ndyangu kumbe nakulobye wa mubohiwa handle ko tengisiwo fanele ku hlanganawa na yena hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, a tivisiwa leswaku munhu yeleyo u pfaleriwile handle ko tengisiwa.
Xitiviso xi fanele ku hangalasiwa eka Gazette ya Mfumo ya tiko ku nga si hela masiku yantlhanu munhu yeleyo a pfaleriwile, xi boxaka vito ra mubohiwa handle ko tengisiwa na ndhawu laha a pfaleriweke kona no vula magoza ya xiyimo xa xihetla lama munhu yeleyo a pfaleriweke ha wona.
Khoto yi fanele yi kambisisa nakambe ku pfaleriwa koloko hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, kambe ku nga si hundza masiku ya 10 endzhaku ka loko munhu yeleyo a pfaleriwile, kutani khoto yi fanele ku ntshunxa mubohiwa handle ko tengisiwa handle ka loko ku pfaleriwa koloko ku laveka ku endlela ku vuyisa xiyimo xa ku rhula na nawu.
Mubohiwa handle ko tengisiwa la nga ntshunxiwiki hi ku landza mbalango wa ndzimana ya (e), kumbe la nga ntshunxiwiki hi ku landza ku vuyeketiwa ya hi ndzimana eyi, a nga endla xikombelo ekhoto xa ku vuyeketeriwa nakambe ku pfaleriwa koloko nkarhi wihi na wihi loko ku hundzile 10 wa masiku hi mpfuka xa mbalango lowu hundzeke naswona, khoto yi fanele ku ntshunxa mubohiwa yeleyo handle ka loko swa ha laveka ku yisa emahlweni ku pfaleriwa koloko ku endlela ku vuyisa nawu na ku rhula.
Mubohiwa u fanele ku pfumeleriwa va ekhoto yihi na yihi leyi kambisisaka ku pfaleriwa ka yena, ku yimeriwa hi muyimeri eku tengisiwena kwaloko, na ku endla vuyimeri eka ku phikizana no yisiwa emahlweni ka ku pfaleriwa ka yena.
Mfumo wu fanele ku nyiketa khoto tinhlamuselo to tsariwo hlamusela ku lulama ka ku yisiwa emahlweni ku pfaleriwa ka munhu yeleyo, naswona wu fanele ku nyiketa mubohiwa yeleyo khopi ya tinhlamuselo teto hi masiku lama nga riki hansi ka mambirhi khoto yi nga si kambisisa ku pfaleriwa ka yena.
Loko khoto yi ntshunxa mubohiwa handle ko tengisiwa, munhu yeleyo a nga ha pfaleriwi nakambe hi swivangelo swo fana na sweswo handle ka loko mfumo wu rhanga wu kombisa khoto xivangelo xo twakala xo va munhu yeleyo a pfaleriwa nakambe.
Swiyengentsongo swa (6) na (7) a swi tirhi eka vanhu lava nga riki vaaka-tiko va Afrika Dzonga naswona lava va pfaleriweke handle ko tengisiwa hikokwalaho ka nyimpi ya matlhari ya matiko ya misava. Ematshan'wini ya swona, mfumo wu fanele ku landza swiyelo leswi bohaka Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava wo komba vumunhu hi tlhelo ra ku pfaleriwa ka vanhu valavo.
khoto leyi faneleke, a koxa leswaku mfanelo leyi hlamuseriweke eka Nawumbisi wa Timfanelo wu kavanyetiwile kumbe ku xungetiwa, kutani khoto yi nga ha nyika ku pfuneka loku faneleke, ku katsa na ku hlamusela timfanelo.
nhlangano lowu yimelaka ku navela ka swirho swa wona.
yi nga langutisisa nawu wa matiko mambe.
Loko ku hlamuseriwa milawu yihi na yihi, na le ku endliweni ka nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa xintu, khoto yin'wana na yin'wana, huvo yo hlawuleka kumbe foramu yi fanele ku yisa emahlweni moya na swikongomelo swa Nawumbisi wa Timfanelo.
Nawumbisi wa Timfanelo a wu arisi ku va kona ka timfanelo tihi na tihi tin'wana kumbe mintshunxeko leyi amukeriweke kumbe yi haverisiweke hi nawu wa ntolovelo, nawu wa xintu kumbe milawu leyi vekiweke, ku fikela laha yi yelanaka kona na Nawumbisi lowu.
Laha Riphabliki, mfumo wu vumbiwe tanihi wa tiko, swiyenge swa swifundzhankulu na swa mimfumo ya miganga leyo hlawuleka, leyi tiyimeleke no tirhisana.
Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi fanele ku xixima no landzelela milawu eka Kavanyisa loku naswona swi fanele ku tirha migingiriko ya swona ku ya hi swipimelo leswi vekiweke hi Kavanyisa loku.
hi ku namarhela eka maendlelo lama ku twananaweke ha wona no papalata ku yisana etikhoto.
ku papalata swiendlo swa nawu ehenhla ka van'wana.
endla leswaku ku va na tindlela na maendlelo ya kahle yo kondletela ku herisa madzolonga ya mafumelo yan'we.
Xirho xa mfumo lexi khumbekaka eka madzolonga ya mafumelo yan'we xi fanele ku endla matshalatshala hinkwawo lama kotekaka yo herisa madzolonga wolowo hi ku tirhisa matirhelo na maendlelo lama ya lulamiseriweke xikongomelo xelexo, kutani xi fanele ku tirhisa tindlela hinkwato to lulamisa xi nga si titshineta ekhoto leswaku yi ololoxa njhekanjhekisano wolowo.
Loko khoto yi nga eneriseki leswaku swilaveko swa xiyengentsongo xa (3) swi enerile, yi nga ha tlherisela njhekanjhekisano eka swirho swa mfumo leswi khumbekaka.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Palamende ya Tiko na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swa nghenela eka endlelo ro veka milawu hi mukhuva leri wu hlamuseriweke eka Vumbiwa.
Palamende ya Tiko yi hlawuleriwa yimela vanhu no vonisisa mfumo hi vanhu ku ya hi Vumbiwa. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente, hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka, hi ku langutisisa no kambela swiendlo swa ta matirhelo ya makungu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi yimela swifundzhankulu ku vona leswaku swilaveko swa swifundzhankulu swi tekeriwa enhlokweni eka xiyimo xa tiko hinkwaro xa mfumo. Leswi yi swi endla ngopfu-ngopfu hi ku nghenela eka endlelo ra tiko ro veka milawu na hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka leti khumbhaka swifundzhankulu.
Presidente a nga ha rhamba Palamende eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
Palamende yi hlengeletana eKapa, kambe Nawu wa Palamende, wu vekiweke ku va nawu hi ku landza xiyenge xa 76(1) na (5) wu nga ha veka leswaku Palamende yi hlengeletana kun'wana.
eka xiyimo xa mimfumo ya tindhawu ya haverisiwile Tihuvo ta Vamhasipala, tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 156.
ku kambisisa, hi ku landza xiyenge xa 75, milawu yihi na yihi yin'wana leyi pasisiweke hi Palamende ya Tiko.
ku sivela magoza lama ma nga twaleki ku va ma tekiwa hi xifundzhankulu, lama ma nga onhiselaka swilaveko swa xifundzhankulu xin'wana, kumbe swa tiko hinkwaro ka rona.
Milawu mayelana na mhaka yo twala i ya nkoka, kumbe loku ku yelanaka na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba mayelana na mhaka yihi na yihi leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4, ku endlela swikongomelo hinkwaswo, i milawu leyi khumbhaka mhaka leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4.
Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Palamende yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa, kutani yi fanele ku tirha hi ku landza, na hi ku tirhela endzeni ka swipimelo swa Vumbiwa.
tikomiti tihi na tihi leti hlanganeke leti simekiweke hi ku landza ndzimana ya (b).
Swirho swa Khabinete, swirho swa Palamende ya Tiko na vurhumiwa bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swi na minkateko yo fana na nsindziso emahlweni ka Komiti ya nhlengelo ya Palamende na Huvo tanihi leswi a va ri na swona khale emahlweni ka Palamende na Huvo.
va hiku angarhela yi endla leswaku ku va na vuyimeri lebyi pimiweke.
Xiyengentsongo (1) lexi hundzuluxiweke hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.
Nawu wa Palamende wu fanele ku nyika endlelo ro kumisisa nhlayo ya swirho swa Palamende ya Tiko.
munhu wihi na wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile nandzu no gweviwa pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki, kambe ku hava munhu la nga tekiwaka tanihi loko a gweviwile ku kondza xikombelo ehenhle ko bohiwa koloko kumbe xigwevo xi vekiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo endla xikombelo wu hela. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
Munhu la nga riki na mfanelo yo va xirho xa Palamende hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela- ku- langwa wa Nhlengeletano yo endla Milawu, ku ya hi swipimelo swihi na swihi kumbe matshamelo ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko.
a xwa eka Palamende handle ka mpfumelelo eka matshamelo ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambiselo ya Palamende yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.
Swivandla eka Palamende ya Tiko swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu xa2.
Palamende ya Tiko yi hlawuriwa tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe.
Loko Palamende ya Tiko yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50, kumbe loko nkarhi wa yona wo tirha wu hela, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri Palamende yi herisiwile harona, kumbe ku herile nkarhi wa yona.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x.
Loko vuyelo bya nhlawulo wa Palamende ya Tiko byo ka byi nga tivisiwi hi nkarhi lowu wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190 kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi wolowo kumbe siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
Palamende ya Tiko yi tshama yi ri na vuswikoti byo tirha ku sukela eka nkarhi wo herisiwa ka yona, kumbe loko ku hela nkarhi wa yona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela Palamende leyi landzelaka.
loko ku hele malembe manharhu ku sukela loko Palamende yi hlawuriwile.
loko Palamende yi tsandzeka ku hlawula Presidente un'wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xelexo xi endlekile.
Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa Palamende wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Palamende yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya yona leyin'wana na ka minkarhi ya yona yo wisa.
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x.1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Presidente a nga ha vitana Palamende, eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka.
Mintshamo ya Palamende ya Tiko ya pfumeleriwa etindhawini tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambiselo ya Nhlengeletano ya Milawu.
Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka yona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla, Palamende ya Tiko yi fanele ku hlawula Xipikara na Xandla xa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa yona.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Xandla xa Xipikara.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x.
Endlelo leri ri hlamuseriwaka eka Xiphemu xa A kumbe Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Xipikara na Xandla xa Xipikara.
Palamende ya Tiko yi nga ha susa Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa Palamende byi fanele ku va kona loko xiboho xelexo xi amukeriwa.
Hi ku landza milawu ya yona ya mafambiselo, Palamende ya Tiko yi nga ha hlawula eka swirho swa yona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Xandla xa Xipikara.
swivutiso hinkwaswo leswi nga mahlweni ka Palamende swi bohiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Presidente na xirho xihi na xihi xa Khabinete lexi nga riki xirho xa Palamende ya Tiko yo endla Milawu va nga ha va kona, naswona va nga ha vulavula eka Nhlengeletano yo endla Milawu, kambe a va fanelanga ku vhota.
X.54 xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
xirho xihi na xihi xa mfumo.
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi kumbe mavandla lama khumbekaka.
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa yona, kuri karhi ku tekeriwa enhlokweni Xidemokrasi xa vuyimeri na ku ngehenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
ku amukeriwa ka murhangeri wa Nhlangano lowukulu swinene wa vukaneti eka Nhlengeletano ya Milawu tanihi Murhangeri wa Vukaneti.
nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke hikokwalaho ka leswi va swi vuleke, va swi humeseke emahlweni, kumbe va swi yiseke eka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona.
Xiyegentsongo xa 1 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vustevu wa 2001.
Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Palamende ya Tiko, swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu wihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Palamende ya Tiko a yi fanelanga ku bohelela vanhu, ku katsa swihangalasa mahungu, ku vona ntshamo wa Komiti handle ka loko swi ri na nhlamuselo no twala ku endlisa sweswo eka vaaki va xidemokratiki.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa byin'we byo huma eka xifundzhankulu xin'wana na xin'wana lebyi vumbiweke hi varhumiwa va khume.
varhumiwa va ntsevu va nkarhi hinkwawo lava thoriweke hi ku landza xiyenge xa 61(2).
Holobyenkulu wa xifundzhankulu, kumbe loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xa vurhumiwa bya xifundzhankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu, xi va murhangeri wa vurhumiwa byelebyo.
Minhlangano leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu ya xifundzhankulu va fanele ku va na varhumiwa eka vurhumiwa bya xifundzhankulu ku ya hi endlelo leri vekiweke eka Xipemu xa B xa Xedulu xa3.
ku thola varhumiwa valavo va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi nhlayo ya lava hlawuriweke va Minhlangano yeleyo.
Ndzimana ya (b) yi siviwa hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwa hi x 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi. x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.
Milawu ya tiko leyi kombisiweke eka xiyengentsongo (2)(a) yi fanele ku vona ku gingirika ka minhlangano leyitsongo eka swirho swa vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo kumbe nkarhinyana hi ndlela leyi.
Mfumo wa milawu, na hi ku va kona Holobyenkulu na vafambisi va minhlangano lava nyikiweke matimba ya vuyimeri byo hlawuleka eka vuyimeri bya xifundzhankulu, wu fanele ku thola vayimeri vo hlawuleka, tanihi laha swi lavekaka hakona nkarhi na nkarhi, va huma exikarhi ka swirho swa mfumo wa milawu.
Munhu la hlawuriweke ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo u fanele ku va la nga na mfanelo yo va xirho xa Palamende ya xifundzhankulu.
Loko munhu la nga xirho xa Palamende ya xifundzhankulu a thoriwo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo, munhu yeleyo wa yima ku va xirho xa mfumo wa milawu yeleyo.
xikan'we-kan'we ku nga si va na ntshamo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu endzhaku ko hlawuriwa ka wona loku landzelaka.
Ndzimana ya (b) yi siviwa hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2002 no siviwa hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.
a xwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu handle ka mpfumelelo eka matshamelo lama eka wona milawu ya mafambiselo ya Huvo yi vekaka ku lahlekeriwa hi ntirho wo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo.
Swivandla swa ntirho exikarhi ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
Loko varhumiwa va nkarhi hinkwawo va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha veka minkarhi na ku leha ka minkarhi ya mintshamo ya yona na minkarhi yo wisa.
Presidente a nga ha vitana Huvo ya Rixaka eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
Mintshamo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ya pfumeleriwa eka tindhawu tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambiselo ya Huvo.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi fanele ku hlawula Mutshama Xitulu na Swandla swa Mutshama Xitulu vambirhi vo huma eka varhumiwa.
Mutshama Xitulu na un'we wa Swandla swa Mutshama Xitulu va hlawuriwa va huma eka varhumiwa va nkarhi hinkwawo, ku tirha ntlhanu wa malembe handle ka loko nkarhi wa vona wo tirha tanihi varhumiwa wu hela nkarhi wolowo wu nga si fika.
Xandla xa Mutshama Xitulu loyi un'wana u hlawuleriwa tirha lembe rin'we, kutani u fanele ku landziwa hi murhumiwa wo huma eka xifundzhankulu xin'wana, ku endlela leswaku swifundzhankulu hinkwaswo swi va na nkarhi wo yimeriwa.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa Xitulu, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Mutshama Xitulu hi yena a fambisaka eka ku hlawuriwa ka Swandla swa Mutshama Xitulu.
Endlelo leri hlamuseriweke eka Xiphemu xa A Xedulu xa3 ra tirha eka ku hlawuriwa ka Mutshama Xitulu na Swandla swa Mutshama Xitulu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha susa Mutshama Xitulu kumbe Xandla wa Mutshama Xitulu entirhweni.
Hi ku landza milawu na mafambiselo, Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha hlawula exikarhi ka varhumiwa vatirhi va tihofisi van'wana ku pfuneta Mutshamaxitulu na Swandla swa Vatshamaxitulu.
timhaka hinkwato emahlweni ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku twananiwa hatona loko swifundzhankulu swa ntlhanu kumbe ku tlula swi vhota hi ku yima na mhaka yoloye.
Nawu wa Palamende, lowu vekiweke hi ku ya hi endlelo leri vekiweke ku nga va hi xiyengentsongo xa (1) kumbe xa (2) swa xiyenge xa 76, wu fanele ku endla makungu ya endlelo ro fanana leri ha rona swifundzhankulu swi nyiketaka matimba eka varhumiwo hoxa tivhoti hi ku yimela swona.
Swirho swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye, va nga ha nghenela, naswona va nga vulavula, eka Huvo, kambe a va fanelanga ku vhota.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga ha lava leswaku xirho xa Khabinete, Xandla xa Holobye kumbe mukhomi wa ntirho eka mufambisi wa huvonkulu ya rixaka kumbe ya xifundzhankulu a nghena nhlengeletano ya Huvo kumbe ya Komiti ya Huvo.
vamhasipala, va nga ha nghenela loko swi laveka eka makanelo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kambe a va nge vhoti.
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu leyi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4 kumbe milawu yin'wana leyi endliweke leyi vuriwaka eka xiyenge xa 76 (3), kambe a yi fanelanga ku sungula kumbe ku lulamisa Milawumbisi ya timali.
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi kumbe mavandla lama khumbekaka.
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa yona, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni xidemokirasi xa vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
a ku nghenela eka makanelo ya Huvo na Minhlangano ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Huvo, hi mukhuva leri landzaka xidemokrasi, nkarhi wun'wana na wun'wana loko ku fanele ku tsemiwa mhaka hi ku landza xiyenge xa 75.
nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke wu humeseleke erivaleni hikwalaho ka nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke eka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona.
Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, varhumiwa eka Huvo na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67, swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi hakeriwaka swirho swa nkarhi hinkwawo swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Timali ta Tiko ya Rixaka.
na ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwo nghena ka munhu wihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu a yi nga siveli vanhu, ku katsa na vateki va mahungu, eka ntshamo wa Komiti handle ka nhlamuselo lowu twelaka ku endla sweswo erivaleni na muganga wa xidemokratiki.
Nawumbisi wihi na wihi wu nga nghenisiwa ePalamende ya Tiko.
I xirho xa Khabinete ntsena kumbe Xandla xa Holobye, kumbe xirho, kumbe Komiti, ya Nhlengeletano ya Milawu, yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Milawu; kambe i xirho xa Khabinete ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta rixaka, lexi, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka Nhlengeletano ya Milawu.
Nawumbisi lowu nyikaka milawu leyi kumekaka eka xiyenge xa 214.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1(a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyenge xa 76 (3), handle ka Nawumbisi lowu kombiweke (2) (a) kumbe (b) xa xiyenge lexi, wu nga nghenisiwa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 1(b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
I xirho ntsena kumbe Komiti, ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ntsena leyi nga nghenisaka Nawumbisi eka Huvo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Palamende ya Tiko wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu loko wu fanele ku kaneriwa hi Huvo; Nawumbisi lowu pasisiweke hi Huvo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzhankulu swa ntsevu kumbe ku tlula.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, na vhoti leyi seketelaka hi swifundzhankulu leswi nga riki hansi ka tsevu.
ku hundzuluxa mhaka leyi tirhanaka hi ku kongomisa na timhaka ta xifundzha.
Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu fanelanga ku nghenisa timhaka tin'wana handle ka swihundzuluko swa vumbiwa na timhaka leti yelanaka na swihundzuluko leswi.
rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, vuxokoxoko bya Huvo ya njhekanjhekisano wa vanhu, loko ku ri leswaku ku cinca loku komberiweke a hi ku cinca loku lavekaka ku va ku nyikiwa ku humesiwa hi Huvo.
hi mayelana na swihundzuluxo leswi kombisiweke eka xiyengentsongo (1), (2), kumbe (3)(b), eka Mutshama-xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu ku xaxametiwa eka Huvo.
ku xaxameta ka rona eka Nhlengeletano wa Malawu, loko Nhlengeletano wa Milawu wu ri kun'wana hi nkarhi wo nghenisiwa ka Nawumbisi.
Loko Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3)(b), kumbe xiphemu xin'wana xa Nawumbisi, xi khumbha ntsena xifundzhankulu a swi fanelanga swi humesa Nawumbisi kumbe xiphemu lexi faneleke handle ka loko xi pfumeriwile hi Mfumo kumbe Mifumo ya Milawu ya swifundzhankulu leswi khumbhekaka.
Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa leri nga humesiwa hi Palamende ya Tiko ya Milawu na loko, laha swi endlekaka, hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, ri fanele ri kongomisiwa eka Presidente ku va a pfumelelana na rona.
ku ala Nawumbisi wolowo.
Loko Huvo ya Rixaka yi pasisa Nawumbisi handle ko ringanyeta mihundzuluxo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pasisa.
ku boha ku va yi nga yi emahlweni na Nawumbisi wolowo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (c) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
mhaka yeleyo yi tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke, kambe loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka tlhelo rin'wana na rin'wana ra mhaka yeleyo, murhumiwa la fambisaka u fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka.
ku ala Nawumbisi wolowo.
wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumela.
Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko, kutani loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Nawumbisi lowu tanihi laha wu tsariweke hi ndlela yin'wana.
Loko Komiti yo Lamula yi nga koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko rhumeriwa ka Nawumbisi wolowo eka yona, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa nakambe Nawumbisi wolowo, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa- nharhu kumbe ku tlula.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwelo man'wana ya Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wolowo wa matsariwelo laman'wana wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu xikan'we na Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu na Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Huvo hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
Loko Nawumbisi lowu hundziseriweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (g) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi, kambe Nawumbisi tanihi laha a wu pasisiwile hi Nhlengeletano ya Milawu eku sungulena wu nga ha pasisiwa nakambe hi Nhlengeletano ya Milawu, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (e),(i) kumbe (j) wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pasisa.
ku ala Nawumbisi wolowo.
Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (a)(i) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Nawumbisi wolowo hi matsariwelo man'wana.
Loko Komiti yo Lamula yi nga swi koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko va wu kongomisiwile eka yona, Nawumbisi wu hundzela hi nkarhi.
Loko Komiti yo Ahlula yi twanana hi Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela.
Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwelo man'wana ya Nawumbisi, matsariwelo walowo ya Nawumbisi ya fanele ku kongomisiwa eka Huvo xikan'we na Nhlengeletano ya milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo na Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi.
xiyenge xa 197.
leyi languteriweke eka Kavanyisa ka 13, naswona leyi khumbhaka timhaka ta timali ta xiyimo xa xifundzhankulu xa mfumo.
Ndzimana ya (b) yi siviwile hi x.
Loko Palamende ya Tiko yi kanela Nawumbisi tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(g) kumbe (h), Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
Loko Palamende ya Tiko yi kanela kumbe yi kambisisa-nakambe Nawumbisi tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(e),(i) kumbe (j), Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
ku pfumelela tihakelo to kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko, handle ka Nawumbisi lowu boxiweke eka xiyenge xa 214 lexi nyikaka mpfumelelo wolowo.
mpfumelelo wa tihakelo to kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko.
Milawumbisi hinkwayo ya timali yi fanele ku tekeriwa enhlokweni hi ku fambisana na endlelo leri vumbiweke hi xiyenge xa 75. Nawu wa Palamende wu fanele ku endla ndlela leyi ha yona Palamende yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
X. 77 xi siviwile hi x.
muyimeri un'we wo huma eka vurhumiwa bya xifundzhankulu xin'wana na xin'wana eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, a hlawuriweke hi vurhumiwa byelebyo.
vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Presidente a nga ha pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Presidente a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi wolowo wu landza vumbiwa, wu tlherisela endzhaku eka Palamende ya Tiko leswaku wu kambisisiwa-nakambe.
Milawu ya mafambiselo leyi hlanganeriweke, na swileriso swi fanele ku endla makungu ya, ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi hi Palamende ya Tiko na migigingiriko ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
xiyenge xa 74 (1), (2) kumbe (3)(b) kumbe 76 xi tirhisiwile eku pasisiwena ka Nawumbisi wolowo.
a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa endlela xiboho xa loko wu landza kumbe wu nga landzi vumbiwa.
Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wolowo wu landza vumbiwa, Presidente u fanele ku wu pfumelela no wu sayina.
Swirho swa Palamende ya Tiko swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu wa Palamende, a wu landzi Vumbiwa.
fanele ku endliwo nga si hela masiku ya 30 ku sukela siku leri Presidente a nga pfumelela no sayina Nawu wolowo.
loko xikombelo xelexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
Loko xikombelo xi nga humeleli, no va xi nga kombisangi ku va na vuswikoti byo humelela Khoto ya Vumbiwa yi nga lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo.
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Presidente wu va Nawu wa Palamende, wu fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa, kutani wu sungula ku tirha loko wu tivisiwile kumbe hi siku leri vekiweke hi ku landza Nawu wolowo.
Khopi leyi sayinaweke ya Nawu wa Palamende i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu wolowo kutani, endzhaku ko wu tivisa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa.
ku yisa emahlweni vun'we bya rixaka na leswi swi nga yisaka emahlweni Riphabliki.
Presidente u na matimba lama a nyikiweke wona hi Vumbiwa na milawu leyi vekiweke, ku katsa na lama ya lavekaka ku va a tirha mintirho yo va Nhloko ya Tiko na ya nhloko ya huvonkulu ya rixaka.
ku haverisa swidlodlo swa swifundzho.
Xitsundzuxo xo Angarhela: Tihuvo ta swifundzho leti simekiweke eka Gazete ya Mfumo ya 24155 ya 6 N'wendzamhala, 2002 na Gazete ya Mfumo ya 25213 ya 25 Mawuwani 2003.
Matimba yo tirha makungu ya Riphabliki ya haverisiwile Presidente.
ku tirha mintirho yihi na yihi yin'wana ya makungu leyi lulamiseriweke swona eka Vumbiwa na le ka milawu yo vekiwa ya tiko.
Eka ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko yi hlawuriwile, na loko swi laveka ku siva xivandla, Palamende ya Tiko yi fanele ku hlawula wansati kumbe wanuna eka swirho swa yona ku va Presidente.
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Presidente, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla sweswo. Endlelo leri ri andlariweke eka Xiyenge xa A xa Xedulu xa3 ra tirha aku hlawuriweni ka Presidente.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Nhlawulo wo siva xivandla xa ntirho wa Presidente wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Loko a hlawuriwile ku va Presidente, munhu wa tshika ku va xirho xa Palamende ya Rixaka, naswona, ku nga si hela ntlhanu wa masiku, u fanele ku sungula ntirho hi ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
Nkarhi wo tirha wa Presidente wu va loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu la hlawuriweke ku va Presidente la landzelaka a sungula ku tirha.
Ku hava munhu la nga khomaka ntirho wa Presidente ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa va a siva xivandla xa ntirho wa Presidente, nkarhi lowu wu nga xikarhi ka nhlawulo wolowo na nhlawulo leri landzelaka wa Presidente a wu tekiwi wu ri nkarhi wo tirha.
ku tsandzeka ku tirha mintirho ya le hofisin.
Munhu wihi na wihi la nga susiwa eka ntirho wa Presidente hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b), a nga ha kumi swipfuno swa ntirho wolowo, naswona a nga ha tirhi ka ntirho wihi na wihi wa tiko.
Xandla xa Presidente.
Holobye la hlawuriweke hi Presidente.
Holobye la hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Khabinete.
Xipikara, ku kondza Palamende ya Tiko yi veka un'wana wa swirho swa yona.
Mukhomeri wa Presidente u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente.
Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente, Presidente wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
Xiyengentsongo xa (4) lexi engeteriweke hi x.
Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, tanihi nhloko ya Khabinete, Xandla xa Presidente na Vaholobye.
Presidente u thola Xandla xa Presidente na Vaholobye, u va nyika matimba na mintirho ya vona, naswona a nga va hlongola.
a nga ha hlawula Vaholobye lava nga tluriki vambirhi ku suka ehandle ka Nhlengeletano ya Milawu.
Presidente u fanele ku thola xirho xa Khabinete ku va murhangeri wa ntirho wa mfumo eka Palamende ya Tiko.
Xandla xa Presidente u fanele ku pfuna Presidente eku tirhiweni ka mintirho ya mfumo.
Xandla xa Presidente na Vaholobye va na vutihlamuleri bya matimba na mintirho ya huvonkulu leswi va nyikiweke swona hi Presidente.
Swirho swa Khabinete swi hlanganale na hi un'we-un'we swi na vutihlamuleri, bya ku kombisa matimba ya swona ePalamende.
ku nyika Palamende swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona.
nhlayo leyi nga tluriki Swandla swa Vaholobye swimbirhi ehandle ka Palamende, ku pfuneta swirho swa Khabinete, naswona a nga swi hlongola.
Swandla swa Vaholobye leswi thoriweke ku ya hi xiyengentsongo xa (1) (b) swi na vutihlamuleri eka Palamende ku tirhisa matimba ya swona no endla mintirho.
X. 93 xi siviwile hi x 7 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Loko ku ri na nhlawulo wa Palamende ya Tiko, Khabinete, Xandla xa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri vahi na vahi va Vaholobye va tshama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Presidente hi Nhlengeletano ya Milawu leyi landzelaka a sungula ku tirha.
Loko Xandla xa Presidente, Vaholobye na Swandla swa Vaholobye vahi kumbe vahi va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
Swirho swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomelo leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
ku tirhisa xiyimo xa vona kumbe mahungu wahi na wahi lama va nyikiweke wona kutifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi na wihi un'wana hi ndlela leyi ngari ku yinene.
matimba wahi na wahi kumbe mintirho leyi nyikiweke xirho xin'wana.
Presidente a nga ha nyiketa eka xirho xa Khabinete mintirho yihi na yihi ya xirho xin'wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirha mintirho yeleyo.
Xirho xa Khabinete xi nga ha nyiketa matimba wahi na wahi kumbe mintirho leyi yi yanelaka ku tirhiwombe ku endliwa hi ku landza Nawu wa Palamende eka xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu kumbe eka Huvo ya Mhasipala.
swi sungula ku tirha hi xitiviso xa Presidente.
Nhlokomhaka yi hundzuluxiwile hi Xiyengentsongo xa 2 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n'wewa 2003.
ku sivela xifundzhankulu xelexo ku teka goza leri nga twaleki leri onhiselaka swilaveko swa xifundzhankulu xin'wana kumbe swa tiko hinkwaro.
Xiyengentsongo (1) xi hundzuluxiwe hi x 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.
Loko ku nghenelela ku ya mahlweni, Huvo yi fanele ku langutisisa hi vuntshwa nkarhi na nkarhi na ku endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya rixaka.
Xiyengentsongo (2) xi siviwile hi x 2 (c) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.
Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha lawula endlelo leri simekiwaka hi xiyenge lexi.
Xiyengentsongo 100 xi hundzuluxiwe hi x 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003.
Xiboho xo tsariwa xa Presidente xi fanele ku sayiniwa hi ku tiyisisa hi xirho xin'wana xa Khabinete loko.
Switiviso, swinawana na switirhisiwa swin'wana swa milawu ya le hansinyana swi fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu va tiko.
ku pasisiwa hi Palamende.
Loko Palamende ya Rixaka, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshembha eka Khabinete ku nga katsiwi na Presidente, Presidente u fanele ku vumba hi Khabinete leyntshwa.
Loko Palamende ya Rixaka, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshembha eka Presidente, Presidente na swirho leswin'wana swa Khabinete na Xandla xa Holobye wihi na wihi va fanele ku lan'wa ntirho.
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwe hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n'we wa 2003 na x.
Mindzilekano ya swifundzhankulu hi leyi a yi ri kona loko Vumbiwa byi sungula ku tirha.
ku nyika wahi na wahi ya matimba ya wona yo endla milawu eka Huvo ya Mhasipala eka xifundzhankulu xelexo.
Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi tirhisiweke hi nseketelo wa vhoti ku sukela eka mbirhi-xa-nharhu eka swirho swa wona, wu nga kombela Palamende ku cinca vito ra xifundzhankulu xelexo.
Palamende ya xifundzhankulu yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa leri naswona, loko wu pasisile vumbiwa ra xifundzhankulu xa wona, hi vumbiwa rolero, kutani wu fanele ku tirha hi ku ya hi, na hi le ndzeni ka swipimelo swa Vumbiwa leri na vumbiwa rolero ra xifundzhankulu.
Milawu leyi vekiweke ya xifundzhankulu hi mayelana na mhaka leyi lavekaka hi ndlela yo twala ku endlela, kumbe hi ku yelana na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba ya wona hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4, hi swikongomelo hinkwaswo i milawu leyi tirhelanaka na mhaka leyi welaka eka Xedulu xa4.
Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha bumabumela eka Palamende ya Rixaka milawu leyi vekiweke yi khumbhaka mhaka yihi na yihi yi nga handle ka vulawuri bya mfumo wolowo wa milawu, kumbe leri hi tlhelo ra wona Nawu wa Palamende wu nga na matimba ku tlula nawu wa xifundzhankulu.
endlaka leswaku vuyelo, hi ku angarhela, byi va vuyimeri byo landza mpimo.
Xiyengentsongo (1) xi hundzuluxiwile hi x 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2003 na x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.
Palamende ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi swirho swa le xikarhi ka 30 na 80. Nhlayo ya swirho, leyi nga hambanaka hi ku ya hi swifundzhankulu, yi fanele ku vekiwa hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko.
munhu wihi na wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile andzu no gweviwo pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki loko matikhomelo lama ya vumbaka nandzu a ma ta va ma ve nandzu laha Riphabliki; kambe, ku hava munhu la nga tekiwaka tanihi loko a gweviwile ku kondza xivilelo ehenhla ka ku bohiwa koloko kumbe xigwevo yi tsemiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo endla xikombelo kumbe ku kombela wu herile. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
Munhu la nga riki na mfanelo yo va xirho xa Palamende ya xifundzhankulu hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela-ku-langwa wa mfumo wa milawu ku ya hi swipimelo swihi na swihi kumbe matshamelo ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko.
a xwa eka mfumo wa milawu handle ka mpfumelelo eka matshamelo ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambiselo ya mfumo wa milawu yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho.
Xiyenge xa (3) xi siviwile hi x 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na hi x.4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2008.
Swivandla eka Palamende ya xifundzhankulu swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
Loko swirho swa Palamende ya xifundzhankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona eka mfumo wa milawu, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu xa2.
Palamende ya xifundzhankulu yi hlawuleriwa tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe.
Loko Palamende ya xifundzhankulu yi heirsiwa hi ku landza xiyenge xa 109, kumbe loko nkarhi wa wona wo tirha wu hela, Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo hi xitiviso, u vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri mfumo wa milawu wu herisiweke, kumbe ku herile nkarhi wa wona.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x.
Loko vuyelo bya nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu byi nga tivisiwi ku nga si hela nkarhi lowu wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190, kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi wolowo kumbe ka siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
Palamende ya xifundzhankulu yi tshama yi fanele ku tirha ku sukela eka nkarhi wo herisiwa ka wona, kumbe loko ku hela nkarhi wa wona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela mfumo wa milawu leri landzelaka.
loko ku hundze malembe manharhu ku sukela loko mfumo wa milawu wu hlawuriwile.
loko mfumo wa milawu wu tsandzeka ku hlawula Holobyenkulu un'wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xelexo xi pfulekile.
Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya wona leyin'wana na minkarhi ya wona yo wisa.
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x 8 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu a nga ha vitana Palamende ya xifundzhankulu eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka.
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku veka ndhawu leyi hi ntolovelo wu nga ta hlangana kona.
Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka wona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla, Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku hlawula Xipikara na Xandla xa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa wona.
Muavanyisi la vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Xandla xa Xipikara.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x 9 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Endlelo leri ri hlamuseriwaka eka Xiyenge xa A eka Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Swipikara na Swandla swa Swipikara.
Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha susa Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa mfumo wa milawu swi fanele ku va kona loko xiboho xelexo xi amukeriwa.
Hi ku landza milawu ya wona ya mafambiselo, Palamende ya xifundzhankulu yi nga ha hlawula eka swirho swa wona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Xandla xa Xipikara.
timhaka hinkwato leti nga mahlweni ka Palamende ya xifundzhankulu ti tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa mfumo wa milawu.
Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va xifundzhankulu eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu va nga ha va kona, naswona va nga vulavula eka, tipalamende ta swifundzhankulu swa vona na tikomiti ta wona, kambe a va fanelanga ku vhota. Mfumo wa milawu wu nga ha lava leswaku murhumiwa wa nkarhi hinkwawo a va kona eka mfumo wa milawu kumbe tikomiti ta wona.
ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
xirho xihi na xihi xa mfumo.
ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi lava swi tsakelaka kumbe swivandla.
ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa wona, ku karhi ku tekeriwa nhlokweni Xidemokrasi xa vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela rivalena na ku nghenisa vanhu va tiko.
ku amukeriwa ka murhangeri wa Nhlangano lowukulu wa vuntsongo eka mfumo wa milawu, tanihiMurhangeri wa Vukaneti.
tikomiti ta wona.
Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Palamende ya xifundzhankulu na swirho swa wona swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi hakeriwaka swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu i xikweleti lexi rhwariwaka hi Nkwama wa Timali ta Tiko ta Xifundzhankulu.
ku tirha mintirho ya wona yo lava munhu wihi komba wihi, na ku endla makungu yo va u sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu ihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
Mfumo wa milawu ya swifundzhankulu a wu fanelangi ku honisa vanhu, ku katsa na vahangelasi va mahungu, eka ntshamo wa Komiti handle ka loko swi kombisiwile kahle eviralena na le ka vanhu va xidemokratiki.
I swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu ntsena kumbe Komiti kumbe xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu xi fanelaka ku tivisa Nawumbisi eka mfumo wa milawu; kambe i xirho xa Huvonkulu ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta xifundzhankulu, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka mfumo wa milawu.
Nkwama wa Timali ta Tiko.
mpfumelelo wa tihakelo to kongoma ehenhla ka nkwama wa Timali ta Tiko.
Nawu wa xifundzhankulu yi fanele ku endla makungu ya maendlelo lawa hawona Mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
X.120 xi siviwile hi x.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi Palamende ya xifundzhankulu hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Holobyenkulu a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa, u wu tlherisela endzhaku eka mfumo wa milawu leswaku wu kambisisiwa nakambe.
a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa leswaku yi teka xiboho mayelana na loko wu landza vumbiwa.
Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wu landza vumbiwa, Holobyenkulu u fanele ku wu pfumelela no wu sayina.
Swirho swa Palamende ya xifundzhankulu swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu, wa swifundzhankulu a wu landzi vumbiwa.
fanele ku endliwo nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko Holobyenkulu se a pfumelerile no sayina Nawu wolowo.
loko xikombelo xelexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
Loko xikombelo xi nga humeleli nakona xi nga vanga na xivono xo nyawula xo humelela, Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo.
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu va Nawu wa xifundzhankulu yi fanele ku tivisiwa na ku hatlisa naswona wu sungula ku tirha hi siku leri tivisiweke kumbe endzhaku ka rona hi ku landza Nawu wolowo.
Khopi leyi sayinaweke ya Nawu wa xifundzhankulu i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu wolowo kutani, endzhaku ko tivisiwa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa.
Vulawuri bya huvonkulu eka xifundzhankulu byi haverisiwile Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo.
ku tirha ntirho wihi na wihi wun'wana lowu wu nyikiweke wona eka vufambisi bya swifundzhankulu hi ku landza Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende.
Xifundzhankulu xi na matimba yo fambisa milawu hi ku landza xiyengentsongo xa 2(b) ntsena ku fikela laha xifundzhankulu xelexo xi nga na matimba ya vufambisi ku kota ku teka vutihlamuleri hi ndlela leyi tirhaka. Mfumo wa rixaka, hi milawu leyi vekiweke na hi magoza man'wana, wu fanele ku pfuneta swifundzhankulu ku hluvukisa vuswikoti bya mafambiselo lebyi lavekaka ku endlela ku tirhisa matimba ya swona hi ku nyawula na ku tirha mintirho ya swona leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2).
Njhekanjhekisano wihi na wihi leri khumbhaka vuswikoti bya mafambiselo bya xifundzhankulu mayelana na ntirho wihi na wihi, wu fanele ku hundziseriwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu leswaku ku tekiwa xiboho ku nga si hela masiku ya 30 wu hundziseriwile eka Huvo.
Ku ya hi xiyenge xa 100, matirhiselo ya milawu ya xifundzhankulu eka xifundzhankulu i matimba yo tirha lama ya vekeriweke xifundzhankulu xelexo ntsena.
vumbiwa ra xifundzhankulu, loko ku pasisiwile vumbiwa ra xifundzhankulu xelexo.
Xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu xi nga ha rhumisa ntirho wihi na wihi leri faneleke ku tirhiwa hi ku landza Nawu wa Palamende, kumbe Nawu wa xifundzhankulu, eka Huvo ya Mhasipala.
ku sungula ku tirha loko wu tivisiwile hi Holobyenkulu.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u na matimba na mintirho leyi nyiketiweke evuhlayisekwena bya xiyimo xelexo xa ntirho hi Vumbiwa leri na milawu yihi na yihi yin'wana.
ku vitana referendamu endzeni ka xifundzhankulu xelexo ku ya hi milawu ya tiko.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Muavanyisi la vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Holobyenkulu. Endlelo leri ri andlariweke eka Xirho A Xedulu xa3 ra tirha eku hlawuriweni ka Holobyenkulu.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Nhlawulo wo siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla.
Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
Nkarhi wo tirha wa Holobyenkulu wu sungula loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu la hlalwuriweke ku va Holobyenkulu la landzelaka a sungula ku tirha.
Ku hava munhu la faneleke ku khoma ntirho wa Holobyenkulu ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu, nkarhi lowu nga xikarhi ka nhlawulo wolowo na nhlawulo leri landzelaka wa Holobyenkulu a wu tekiwi tanihinkarhi wo tirha.
ku hluleka ku endla mintirho ya yena yo hofisi.
Munhu wihi kumbe wihi la susiweke eka hofisi ya ku va Holobyenkulu hi ku landza xiyengentsongo xa (3)(a) kumbe (b) a anga amukeli nchumu swa hofisi yeleyo, nakona a nga ha tirhi eka hofisi yihi na yihi ya vanhu.
Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu.
Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Huvonkulu.
Xipikara, ku kondza mfumo wa milawu wu veka un'wana wa swirho swa wona.
Mukhomeri wa Holobyenkulu u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu.
Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu, Holobyenkulu wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa hi ku landza Xedulu xa2.
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu, tanihi nhloko ya Huvo, na swirho leswi nga riki hansi ka ntlhanu no va swi nga ri henhla ka khume leswi thoriweke hi Holobyenkulu swo huma eka swirho swa Palamende ya xifundzhankulu.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u thola swirho swa Huvonkulu, a swi avela matimba na mintirho ya swona, naswona a nga ha swi hlongola.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi na vutihlamuleri bya mintirho ya huvonkulu leyi swi averiweke yona hi Holobyenkulu.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi na vutihlamuleri swi hlanganale na hi xin'we-xin'we eka mfumo wa milawu, bya ku tirhisa matimba ya swona na mintirho.
ku nyika mfumo wa milawu swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona.
Loko ku khomiwa nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu, Huvonkulu na swirho swa yona va tsahama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Holobyenkulu hi mfumo wa milawu leri landzelaka a sungula ku tirha.
Loko swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu xa2.
Swirho swa Huvonkulu ya xifundzhankulu va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomelo leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
ku tirhisa xiyimo xa swona kumbe mahungu wahi na wahi lama nyikiweke wona ku tifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi na wihi un'wana hi ndlela leyi ngariki yinene.
va tirhisa swiyimo swa vona kumbe hungu rin'wana na rin'wana leri va rhweriweke rona, eka munhu un'wana.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu a nga ha hundzisela eka xirho xa Huvonkulu matimba wahi na wahi kumbe ntirho wa xirho xin'wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirhisa matimba yalawo kumbe ku tirha mintirho yoloye.
ku hlayisa vun'we bya ikhonomi.
huvo yi fanele ku vuyeketa ku nghenelela koloko nkarhi na nkarhi no endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya xifundzhankulu.
Milawu ya tiko yi nga ha lawula endlelo leri simekiwaka hi xiyenge xa (1) (c).
ku sisiwa swi sungula eka 14 wa masiku ku sukela siku leri xitiviso xi amukeriweke ha rona hi Huvo handle ka loko swi vekiwe etlhelo hi swirho swa Khabinete kumbe Huvo ku nga si hundza masiku walawo ya 14.
pasisa mpimanyeto wa nkarhinyana kumbe tindlela to tlakusa timali ku endlela leswaku mintirho ya mhasipala yi kota ku ya emahlweni.
loko Huvo ya Mhasipala yi nga herisiwi hi ku landza ndzimana ya (a), yi sungula mintirho yo simekiwa ka pulani ro vuyisela timali ku fikela laha mhasipala yi hlulekaka ku simeka endlelo leri.
ku nga si hela nkombo wa masiku yo nghenelela.
Loko huvonkulu ya xifundzha yi hluleka ku tirhisa matimba kumbe ku endla mintirho leyi bohiweke eka xiyengentsongo (4) kumbe (5), huvonkulu ya rixaka yi fanele ku nghenelela ku ya hi xiyengentsongo xa (4) kumbe (5) Ematshan'wini ya huvonkulu ya xifundzha leyi faneleke.
Milawu ya tiko yi nga lawula ku simekiwa ka xiyenge lexi, ku katsa maendlelo laya vumbiweke hi xiyenge lexi.
X. 139 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n'we wa 2003.
loko milawu yeleyo yi ri na mbuyelo lowu khumbhanaka na swa nawu.
Xiboho lexi nga tsariwa xa Holobyenkulu xi fanele xi sayiniwa hi xirho xin'wana xa Huvonkulu.
Switivisa-nawu, swinawana na switirhiswa swin'wana swa milawu ya xifundzhankulu swi fanele ku fikeleriwa hi vanhu va tiko.
ku pfumeleriwa hi Palamende ya xifundzhankulu.
Loko Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshembha eka Huvonkulu ya xifundzhankulu ku nga katsiwi na Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku vumba Huvo hi vuntshwa.
Loko Palamende ya xifundzhankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshembha eka Holobyenkulu, Holobyenkulu na swirho leswin'wana swa Huvonkulu va fanele ku lan'wa ntirho.
Palamende ya xifundzhankulu yi nga pasisa vumbiwa ra xifundzhankulu xelexo kumbe, laha swi tirhaka, ku hundzuluxa vumbiwa ra xona, loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa wona va vhota hi ku seketela Nawumbisi wolowo.
ku sunguriwa, ntirho, matimba ya vulawuri na xiyimo xa hosi ya ndzhavuko, laha swi tirhaka.
ehandle ka matimba na mintirho leyi haverisiweke xifundzhankulu hi swiyenge leswin'wana swa Vumbiwa leri.
Loko Palamende ya xifundzhankulu yi pasisile kumbe ku hundzuluxa vumbiwa, Xipikara wa mfumo wa milawu wolowo u fanele ku yisa tsalwa rolero ra vumbiwa kumbe hundzuluxo wa vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa leswaku ri tiyisisiwa.
leswaku tsalwa hinkwaro ka rona ri landza xiyenge xa 143.
Holobyenkulu wa xifundzhankulu u fanele ku pfumelela no sayina tsalwa ra vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe ku hundzuluxiwa ka vumbiwa lebyi tiyisisiweke hi Khoto ya Vumbiwa.
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu fanale ku tivisiwa eka Gazette ya Mfumo ya rixaka na ku sungula ku tirha loko wu tivisiweke hi siku ra le mahlweninyana ka siku leri vekiweke hi ku landza vumbiwa byebyo kumbe hundzuluxo.
Nawumbisi lowu sayinaweke ra vumbiwa ra xifundzhankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya rona naswona, endzhaku ko tivisiwa, ri fanele ku nyiketiwa evuhlayiselweni bya Khoto ya Vumbiwa.
Xiyenge lexi xi tirha eka ku kwetlembetana exikarhi ka milawu leyi endliweke ya tiko na ya xifundzhankulu leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4.
Milawu ya tiko yi tirhanaka na mhaka leyi ngakotekeki ku va yi lawuriwa hi ku hetiseka hi milawu leyi vekiweke hi swifundzhankulu hi ku hambana ka swona haxin'we-xin'we.
milawu ya matirhelo ya rixaka.
ku sirheleriwa ka mbangu.
swi kavanyetaka ku tirhisiwa ka milawu ya tirhele ra ikhonomi ra rixaka.
Loko ko va na ku kaneta kumbe xisolo mayelana na milawu ya tiko leyi tirhanaka na mhaka yihi na yihi leyi vuriweke eka xiyengentsongo xa (2)(c) naswona ku sola koloko ko yisiwa ekhoto ku yi lulamisiwa, khoto ye fanele yi pfumelela kumbe ku alelana na milawu ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Milawu leyi endliweke ya Xifundzhankulu yi na matimba ku tlula milawu ya tiko loko xiyengentsongo xa (2) kumbe (3) xi nga tirhi.
Nawu lowu endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende kumbe Nawu wa xifundzhankulu ntsena loko nawu wolowo wu pfumeleriwile hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.
Loko Huvo yi nga fikeleli xiboho ku nga si hela masiku ya 30, ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko nawu wolowo wu hundziseriwile eka yona, hi swikongomelo hinkwaswo yi fanele ku tekiwa yi pfumeleriwile hi Huvo.
Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu yi nga pfumeleli nawu leri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (6)(a), ku nga si hela masiku ya 30 ya xiboho xa yona, yi fanele ku rhumela swivangelo swo ala nawu koloko eka vulawuri lebyi hundziseleke nawu wolowo.
mhaka leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu xa 4, xiyenge xa 146 xa tirha tanihi loko kungu leri khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzhankulu ri ri milawu yo endliwa ya xifundzhankulu leyi vuriwaka eka xiyenge xelexo.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka xiyenge xa 44(2) yi na matimba ku tlula milawu leyi endliweke ya xifundzhankulu hi tlhelo ra timhaka leti vuriwaka eka tindhawu ta mintirho leti nga longoloxiwa ka Xedulu xa 5.
Loko njhekanjhekisano leri khumbhaka nkwetlembetano wu nga ololoxeki hi khoto, milawu yo endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzhankulu kumbe Vumbiwa ra xifundzhankulu.
Xiboho xa khoto leswaku milawu yo endliwa yi na matimba ku tlula milawu leyin'wana a xi herisi matimba ya ku tirha ka milawu yeleyo leyin'wana, kambe milawu leyin'wana yona yo tshama yi nga tirhi nkarhi wolowo loko ka ha ri na nkwetlembetano.
Loko ku karhi ku kambisisiwa nkwetlembetano leri wu tikombaka wu ri kona exikarhi ka milawu ya tiko na milawu ya xifundzhankulu, kumbe exikarhi ka milawu ya tiko na vumbiwa, ra xifundzhankulu, khoto yin'wana na yin'wana yi fanele ku tilangela nhlamuselo yihi na yihi leyi twalaka ya milawu yeleyo kumbe ya vumbiwa leyi papalataka nkwetlembetano, ku tlula nhlamuselo yihi na yihi yo siva leyi vangaka nkwetlembetano.
Xiyenge xa mfumo wa muganga xi vumbiwa hi vamhasipala, lava va faneleke ku simekeriwa ndhawu hinkwayo ya mfumo wa Riphabliki.
Matimba yo fambisa mintirho na yo veka milawu ya haverisiwile Huvo ya Mhasipala.
Mhasipala u na mfanelo yo fuma, hi ku ti sungulela ka yena, timhaka ta mfumo wa muganga ta vaaki va yena, hi ku landza milawu ya tiko na ya xifundzhankulu, tanihi laha swi endleriweke makungu eka Vumbiwa leri.
Mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu a yi fanelanga ku onhisela kumbe ku kavanyeta vuswikoti bya mhasipala ku tirhisa matimba kumbe ku tirha mintirho ya yena.
ku khutaza ku tinghenisa ka vanhu na minhlangano ya vanhu etimhakeni ta mfumo wa muganga.
Mhasipala u fanele ku hisekela, hi laha a nga swi kotaka ku ya hi timali na hi mafambiselo ya yena, ku fikelela swikongomelo leswi andlariweke eka xiyengentsongo xa (1).
ku nghenela eka minongoloko ya nhluvuko ya rixaka na ya swifundzhankulu.
Mfumo wa rixaka na wa swifundzhankulu, hi milawu na tindlela tin'wana, yi fanele ku seketela no tiyisa vuswikoti bya vamhasipala ku fambisa timhaka ta vona vina, ku tirhisa matimba ya vona na ku tirha mintirho ya vona.
Mpfapfarhuto wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu lowu khumbhaka xiyimo, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo wa muganga wu fanele ku kangala leswaku vanhu va kota ku boxa mavonele ya vona wu nga si tivisiwa ePalamende kumbe Palamende ya xifundzhankulu, hi mukhuva leri wu pfumelelaka mfumo leri kondleteriweke, vamhasipala na vanhu van'wana lava khumbekaka nkarhi wo endla vuyimeri hi mayelana na mpfapfarhuto wa nawu wolowo.
Xiyenge xa A: Mhasipala la nga na matimba ya vufambisi na milawu a ri yexe endhawini ya yena.
Xiyenge xa B: Mhasipala la avelanaka na van'wana matimba ya vufambisi na milawu endhawini ya yona na mhasipala wa Xiyenge xa C a nga la welaka eka ndhawu ya yena (B).
Xiyenge xa C: Mhasipala la nga na matimba ya vufambisi na milawu eka ndhawu leyi yi tekaka ku hundza mhasipala wun'we.
Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele wu veka erivaleni tinxaka to hambana ta va mhasipala lava nga simekiwaka eka nkhetekano wun'wana na wun'wana.
va hansi ka xiyenge xa 229, ku endla swilaveko swo avanyisa matimba lama ringaneke na mintirho exikarhi ka vamhasipala loko ndhawu yi ri na vamhasipala va Xiyenge xa B na Xiyenge xa C. Maavanyisele ya matimba na mintirho exikarhi ka mhasipala B na mhasipala wa Xiyenge xa C ya nga hambana na maavanyisele ya matimba na mintirho exikarhi ka Xiyenge wun'wana wa B wa mhasipala na lowu wa mhasipala wa Xiyenge xa C.
Mfumo wa milawu lowu kombiweke eka xiyenge xa (3) wu fanele ku vona leswaku swilaveko swo nyika ntirhelo wa mhasipala hi mukhuva wo ringana no fanela.
Mfumo wun'wana na wun'wana wa xifundzhankulu yi fanele ku simeka vamhasipala eka xifundzhankulu xa wona.
yisa emahlweni nhluvuko wa mfumo wa xikaya leswaku vamhasipala va kota ku endla mintirho ya vona no fambisa timhaka ta vona.
Xiyengentsongo xa (6A) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunharhu wa wa 1998 na ku susiwa hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mbirhi wa 2005.
Mfumo wa tiko, hi ku landza Xiyenge xa 44, na mimfumo ya swifundzhankulu yi na matimba ya milawu na huvo ku vona leswaku matirhelo ya vamhasipala na mintirho ya vona hi lamanene hi ku landza timhaka leti nga xaxametiwa eka Xedulu xa 4 na 5. Leswi swi va hi ku fambisa mafumelo na matimba ya vamhasipala lama nga kombisiwa eka Xiyenge xa 156 (1).
mhaka yihi na yihi leyinyikiweke yena hi milawu leyi vekiweke ya tiko na ya xifundzhankulu.
Mhasipala a nga ha endla no tlhela a fambisa milawu ya doroba ku endlela mafambiselo yo nyawula ya timhaka leti a faneleke ku ti fambisa.
Ku ya hi xiyenge xa 151 (4) nawu wa doroba leri kwetlembetanaka na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzhankulu a wu tirhi. Loko ku ri na ku kwetlembetana exikarhi ka nawu wa doroba na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzhankulu leyi ngariki ku tirhana hikwalaho ka ku kwetlembetana loku vuriwaka eka xiyenge xa 149, nawu wolowo wa doroba wu fanele ku tekiwa tanihi loko wu tirha eka nkarhi wolowo loko milawu yeleyo yi nga riki ku tirhana.
Mhasipala u na mfanelo yo tirhisa matimba wahi na wahi lama ya khumbanaka na mhaka leyi faneleke, kumbe yi khumbanaka na ku tirhiwa hi ku nyawula ka mintirho ya yona.
swirho havumbirhi leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimana ya (a) na swirho leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimananyana ya (i) ya ndzimana leyi.
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu wa 2002 na x.
vuyimeri bya mpimo wa ndzinganelano tanihi laha swi hlamuseriweke eka ndzimana ya (a) yi katsaneke na endlelo ya vuyimeri bya tiwadi byi simekiweke ehenhla ka xiphemu xa mhasipala yeleyo xa mongonoko wun'we wa vavhoti.
Endlelo ya nhlawulo hi ku landza xiyengentsongo xa (2) yi fanele ku vonisisa leswaku ntsengo wa nhlayo ya swirho leswi hlawuriweke eka ntlawa wun'wana na wun'wana yi yimela no kombisa ntsengo hinkwawo wa mpimo wa ndzinganelano wa tivhoti leti rhekodiweke ta mintlawa yoloye.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 1 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu wa 2002.
Loko endlelo ya nhlawulo yi katsa na vuyimeri bya tiwadi, tsemiwa ka mindzilekano ya tiwadi swi fanele ku endliwa hi vandla leri faneleke ri tiyimeleke leri thoriweka hi ku landza, naswona ri tirhaka hi ku ya hi maendlelo na swipimelo leswi vekiweke hi milawu ya tiko.
Ndzimana ya (b) yi susiwile hi x.3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mbirhi wa 2005.
Xiyengentsongo xa (4) xi siviwile hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunharhu wa 1998.
Munhu a nga vhotela mhasipala ntsena loko a rhijisitariwile eka xiphemu xa mhasipala yeleyo xa nongoloko wun'we wa vavhoti.
Milawu leyi endliweke ya tiko leyivuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(b) yi fanele ku simeka endlelo ya matholele leyi pfumelelaka Minhlanga na swilaveko leswi tikombaka endzeni ka Huvo ya Mhasipala na leswaku matholele, ya komba vuyimeri lebyinene.
xirho xa huvo yin'wana ya mhasipala; kambe ku holeriwa hi ku eneta swilaveko a swi tirhi eka xirho xa huvo ya mhasipala xi yimelaka huvo yeleyo eka huvo yin'wana ya mhasipala ya Xiyenge xin'wana.
Munhu la nga fanelangiki ku va xirho xa huvo ya mhasipala hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a), (b),(d) kumbe (e) a nga ha va muyimela-ku-langwa eka huvo, ku ya hi swipimelo swihi na swihi leswi simekiweke hi milawu ya tiko.
Swivandla swa ntirho swa Tihuvo ta Masipala swi fanele ku tatiwa hi ku landza nawu wa rixaka.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.
Nkarhi wo tirha wa Huvo ya Mhasipala a wu fanelanga ku tlula malembe ya mune, tanihi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko.
Loko Huvo ya Mhasipala yi herisiwa ku ya hi milawu ya rixaka, kumbe loko nkarhi wo tirha wu fika emakumu, nhlawulo wu fanele ku endiwa ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela hi siku leri Huvo yi herisiweke ha rona.
Huvo ya Mhasipala, handle ka Huvo leyi herisiweke hi ku landza ku nghenelela ku ya hi xiyenge xa 139, yi tshama yi ri karhi yi tirha ku suka hi nkarhi lowu yi herisiweke ha wona, kumbe loko nkarhi wo tirha wu fika emakumu, ku fikela loko Huvo yintshwa yi hlawuriwa.
X. 159 xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.
yi nga ha tirhisa vatirheli lava lavekeka ku fambisa mintirho ya yona.
tlakusa timali to lombisa.
Swirho hi xitalo swa Huvo ya ka Mhasipala swi fanele ku va kona loko vhoti yi nga si endliwa ehenhla ka mhaka yihi kumbe yihi.
Swivutiso hinkwaswo leswi khumbhaka timhaka leti vuriweke eka xiyengentsongo (2) swi endliwile hi swiboho leswi tekiweke hi Huvo ya Mhasipala hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona hi xitalo.
Swivutiso hinkwaswo swin'wana emahlweni ka Huvo ya Mhasipala swi anakanyiwile hi ntala wa tivhoti leti nga endliwa.
nawu wa ka mhasipala wu hangalasiwile leswaku vanhu va wu hlahluva.
vukulu bya Komiti ya vufambisi kumbe tikomiti tin'wana ta Huvo ya Mhasipala.
ku simeka, ku vumba, matirhelo, matimba na mintirho ya tikomiti ta yona.
Huvo ya Mhasipala yi fanele yi fambisa ntirho wa wona hi ndlela yo kala vuciva, nakona yi nga ha pfala mintshamo ya yona, kumbe ya tikomiti ta yona, ntsena loko swi twakala ku endla tano hi ku languta mixaka wa ntirho wa kona.
yi endla leswaku swinavelo leswi kombisiweke eka Huvo swi endliwa hi ndlela yo twakala.
yi nga ha fambisiwa hi milawu ya tiko.
Milawu ya xifundzhankulu hi ku tirhisa pulani ya matirhelo ya milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya swifundzho na mindzivalelo ya Tihuvo ta Vamhasipala na swirho swa tona.
Nawu wa doroba wa mhasipala wu nga ha landzeleriwa no tirhisiwa endzhaku ka loko wu kandziyisiwe eka gazette ya ximfumo ya xifundzhankulu lexi khumbekaka.
Gazette ya ximfumo ya xifundzhankulu yi fanele ku kandziyisa no hangalasa nawu wa doroba wa mhasipala loko wu kombiriwa hi mhasipala yeleyo.
Milawu ya doroba ya mhasipala yi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani.
ku langa vanhu vo yimela eka Khomixini ya Timali na Nkwama.
Xiyengentsongo xa 163 xi siviwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
Mhaka yin'wana na yin'wana leyi khumbhaka mfumo wa muganga leti nga tirhiwangiki eka Vumbiwa leri ti nga ha vekiwa hi milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu leyi vekiweke ya xifundzhankulu hi ku tirhela endzeni ka mapulanelo ya ntirho ya milawu leyi veki weke ya tiko.
Matimba ya vuavanyisi ya Riphabliki ya haverisiwile tikhoto.
Tikhoto ti tiyimele hi toxe naswona ti tirha ntsena hi ku landza Vumbiwa na nawu, leswi ti faneleke ku swi tirhisa handle ko voyamela tlhelo ro karhi naswona handle ko chava, ku hlawula tlhelo rin'wana ehenhla ka rin'wana kumbe xihlawuhlawu.
Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga nghenelelaka eka matirhelo ya tikhoto.
Swirho swa mfumo, hi ku tirhisa milawu leyi endliweke na magoza man'wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela tikhoto ku tiyisisa ku va ti tiyimela hi toxe, ti nga voyameli tlhelo ro karhi, vuxiximeki, ku kota ku fikeleriwa na ku kota ku tirha ka tona.
Xileriso kumbe xiboho lexi pasisiweke hi khoto xa boha eka vanhu hinkwavo lava eka vona na swirho swa mfumo leswi ti tirhaka eka swona.
Khoto yihi na yihi leyi simekiweke kumbe yi amukeriweke hi ku landza Nawu wa Palamende, leswi swi katsaka na khoto yihi na yihi ya xiyimo lexi fanaka na xa Tikhoto ta le Henhla kumbe Tikhoto ta Vamajisitarata.
Khoto ya Vumbiwa yi vumbiwa hi Muavanyisi-nkulu wa Afrika Dzonga, Xandla xa Muavanyisi-nkulu na nkaye wa vaavanyisi van'wana.
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwa hi x.
Mhaka leyi nga mahlweni ka Khoto ya Vumbiwa yi fanele ku tsemiwa hi vaavanyisi lava nga riki hansi ka nhungu hi nhlayo.
ku teka swiboho hi tlhelo ro va mhaka yo karhi yi fambelana na Vumbiwa kumbe yi nga fambelana na rona.
enerisa vumbiwa ra xifundza hi ku landza yinge xa 144.
Khoto ya Vumbiwa yi teka xiboho xo hetelela xa loko Nawu wa Palamende, Nawu wa Xifundzhankulu kumbe swiendlo swa Presidente swi landza vumbiwa, kutani yi fanele ku tiyisisa xileriso xihi na xihi xa ku kerisiwa ka matimba yo tirha lexi endliweke hi Khoto-Nkulu ya Xivilelo kumbe Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo lexi fanaka, xileriso xelexo xi nga si sungula ku tirha.
ku endla xivilelo hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa suka eka Khoto yihi na yihi.
Mhaka leyi yelanaka na vumbiwa swi katsa na mhaka yihi na yihi leyi khumbhaka nhlamuselo, ku sirhelela na ku landzeleriwa ka Vumbiwa leri.
Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi vumbiwa hi Muavanyisi-Nkulu Xandla xa Muavanyisi-Nkulu na nhlayo ya vaavanyisi va xivilelo leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x.12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Mhaka leyi tisiweke emahlweni ka Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi fanele ku tsemiwa hi nhlayo ya vaavanyisi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Khoto-Nkulu ya Xivilelo yi nga ha tsema ti xivilelo eka mhaka yihi na yihi.
mhaka yihi na yihi yin'wana leyi ngaha hundziseriwaka eka yona eka matshamelo ya timhaka lama hlamuseriweke hi Nawu wa Palamende.
Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
mhaka yihi na yihi yin'wana leyi nga averiwangiki khoto yin'wana hi Nawu wa Palamende.
Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto letin'wana hinkwato ti tsema mhaka yihi na yihi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende, kambe tikhoto ta xiyimo xa le hansi ka xa Khoto ya le Henhla a ti fanelanga ku endla vulavisisi eka, kumbe ku teka xiboho ehenhle ka, loko milawu yihi na yihi yo endliwa hi Presidente swi landza vumbiwa.
Tikhoto hinkwato ti tirha hi ku landza milawu yo endliwa ya tiko, kutani milawu ya tona ya mafambiselo yi fanele ku andleriwa makungu hi ku landza milawu ya tiko.
xileriso lexi yimisaka ku tirha nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha ka nkarhi wihi na wihi hi swipimelo swihi na swihi, ku endlela leswaku vulawuri lebyi faneleke byi lulamisa ku hoxeka koloko.
Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo, Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo xo fana yi nga endla xileriso lexi khumbhaka ku kota ku tirha hi vumbiwa ka Nawu wa Palamende kumbe xiendlo xihi na xihi xa Presidente kambe xi leriso xihi na xihi xa ku va ku herisiwa matimba yo tirha hi Vumbiwa a xi tirhi handle ka loko xi tiyisisiwa hi Khoto ya Vumbiwa.
Khoto leyi endlaka xileriso xo herisa matimba yo tirha hi ku landza vumbiwa yi nga ha nyika xiboho xo yimisiwa ka xiendlo xo karhi kumbe ku rhuriwa ka ndzhwalo eka ntlawa, kumbe yi khumukisa makanelo, ka ha languteriwe xiboho xa Khoto ya Vumbiwa hi mayelana no herisiwa ka matimba yo tirha ka Nawu wolowo kumbe xiendlo.
Milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu yo hundziseriwa ka xileriso xa ku tirha hi ku landza vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa.
Munhu wihi na wihi kumbe xirho xa mfumo lexi khumbekaka hi ndlela leyi ringaneke xi nga ha endla xivilelo, kumbe ku endla xikombelo hi ku kongoma, eka Khoto ya Vumbiwa va yi tiyisisa kumbe yi cinca xileriso xo herisa matimba yo tirha xa khoto ku ya hi vumbiwa hi ku landza xiyengentsongo lexi.
Khoto ya Vumbiwa, Khoto-Nkulu ya Xivilelo, na Tikhoto ta le Henhla, ti na matimba lawa ti tshamaka ti ri na wona yo ku sirhelela matirhelo ya tona, no aka nawu wa ntolovelo ku karhi ku tekeriwa enhlokweni xilaveko ka vululami.
Wansati kumbe wanuna wihi na wihi la thwaseke ku ringana no va a fanerile a nga thoriwo va mutirhela-tiko wa vuavanyisi. Munhu wihi na wihi la lavaka ku thoriwa ekhoto ya Vumbiwa nakambe u fanele ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga.
Xilaveko xa vuavanyisi xo kombisa hi ku angarhela mavumbiwelo hi tlhelo ra tinxaka na rimbewu ra Afrika Dzonga xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko vatirhela-tiko va vuavanyisi va thoriwa.
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi na varhangeri va Minhlangano leyi yimeriweke eka Palamende ya Rixaka, u thola Presidente na Xandla xa Presidente va Khoto ya Vumbiwa; kutani, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a thola Muavanyisi-Nkulu na Xandla xa Muavanyisi-Nkulu.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 13 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku lulamisa nongoloko wa vanhu lava langiweke wu nga na mavito manharhu ku tlula nhlayo ya lava nga ta thoriwa, kutani yi yisa mavito yalawo eka Presidente wa tiko.
Presidente a nga ha thola vanhu ku suka eka nongoloko wolowo, naswona u fanele ku tivisa Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, hi ku nyika tinhlamuselo, loko van'wana eka lava langiweke va nga amukeriwi na loko ka ha ri na ku thoriwa loku ka ha ta endliwaka.
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku tatisa nongoloko hi mavito man'wana ya lava langiweke kutani Presidente u fanele ku thola lava va ha kayivelaka ku sukela eka nongoloko wolowo wo tatisa.
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 14 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Hi minkarhi hinkwayo, swirho swa mune kumbe ku tlula swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele swi ri vanhu lava a va ri vaavanyisi hi nkarhi lowu va nga thoriwa hi wona eka Khoto ya Vumbiwa.
Presidente u fanele ku thola vaavanyisi va tikhoto hinkwato letin'wana hi ku kuma swiletelo eka Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi.
Vatirhela-tiko va vuavanyisi lavan'wana va fanele ku thoriwa hi ku landza Nawu wa Palamende lowu wu fanelaka ku tiyisisa leswaku ku thoriwa, ku tlakusiwa entirhweni, ku hundziseriwa na ku hlongoriwa ka, kumbe magoza yo tshinya ehenhla ka, vatirhela tiko valavo va vuavanyisi ku endliwa handle ko hlawula van'wana ehenhla ka van'wana na hi nghohe.
Loko vatirhela-tiko lava va vuavanyisi va nga si sungula ntirho wa vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa, hi ku landza Xedulu xa 2, leswaku va ta seketela no sirhelela Vumbiwa.
Presidente a nga ha thola muavanyisi wo khomela eka Khoto ya Vumbiwa loko ku ri na xivandla kumbe loko muavanyisi a nga ri kona. Ku thoriwa koloko ku fanele ku endliwa hi swibumabumelo swa xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka mafambiselo ya ta vululami, swi endliwa hi ku tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na Muavanyisi-Nkulu.
Xiengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 14 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vustevu wa 2001.
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka mafambiselo ya vululami fanele ku thola vaavanyisi vo khomela eka tikhoto tin'wana endzhaku ka ku tsundzuxana na muavanyisi wa xiyimo xa le henhla wa khoto leyi eka yona muavanyisi loyi wo khomela a nga ta tirha eka yona.
Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa u tholeriwa nkarhi lowu nga pfuxetiweki wo ringana ku fika eka malembe ya 12, kambe u fanele ku tshika ntirho loko a fika eka 70 wa malembe.
Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 15 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Vaavanyisi lavan'wana va khoma ntirho ku fikela loko va tshikisiwa ntirhelo hi ku landza Nawu wa Palamende.
Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso swa timali swa vaavanyisi a swi fanelanga ku hungutiwa.
loko Palamende ya Rixaka yi koxa leswaku muavanyisi yeleyo a susiwa hi xiboho lexi xi seketeriwaka hi vhoti leyi ngariki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu ya swirho.
Presidente u fanele ku susa muavanyisi entirhweni, loko ku amukeriwe xiboho lexi koxaka leswaku muavanyisi yeleyo a susiwa.
Presidente, hi ku tsundzuxiwa hi Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a nga ha yimisa ku tirha ka muavanyisi la khumbiwaka hi maendlelo ya xiyengentsongo xa (1).
Ndzimana ya (b) yi siviwile hi x. 16 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
loko ku karhi ku kambisisiwa timhaka leti khumbhaka ngopfu-ngopfu rhavi ra xifundzhankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto ya le Henhla, Muavanyisi-Presidente wa rhavi rolero na Holobyenkulu, kumbe munhu wo siva la hlawuriweke hi Holobyenkulu, wa xifundzhankulu lexi khumbekaka.
Ndzimana ya (k) yi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 na x. 16 (b) xa Nawu wa Vutsevu wa 2001.
Loko nhlayo ya vanhu lava hlawuriweke va huma eka vandla ra ntirho ra magqweta-nkulu kumbe magweta hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(e) kumbe (f) yi ringana nhlayo ya swivandla leswi fanelaka ku siviwa, Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na vandla ra ntirho leri khumbekaka, u fanele ku thola nhlayo leyi ringaneke ya valangiwa yo siva swivandla sweswo, a ri karhi a tekela enhlokweni xilaveko xo tiyisisa leswaku lava thoriweke va yimela vandla ra ntirho hinkwawo ka wona.
Swirho swa Khomixini leswi hlawuriweke hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu swi tirha ku kondza swi siviwa swin'we, kumbe ku kondza xivandla xihi na xihi xi pfuleka endzeni ka nhlayo ya vona. Swirho swin'wana leswi a swi hlawuleriwile Khomixini swi tirha ku kondza swi siviwa hi lava va nga swi hlawula.
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi na matimba na mintirho leyi averiweke yona eka Vumbiwa na hi milawu ya tiko.
Khomixini ya Mintirho ya Vumbiwa yi nga ha letela mfumo wa rixaka hi mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na vuavanyisi kumbe mafambiselo ya vululami; kambe, loko yi karhi yi kambisisa mhaka yihi na yihi handle ka ku thoriwa ka muavanyisi, yi fanele ku khoma nhlengeletano ku ri hava swirho leswi thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(h) na (i).
Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi nga ha veka maendlelo ya yona, kambe swiboho swa Khomixini swi fanele ku seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona.
Loko Muavanyisinkulu kumbe Presidente wa Khoto-Nkulu yo Rila a nga koti ku tirha eka Khomixini nkarhinyana, Xandla xa Muavanyisinkulu kumbe Xandla xa Presidente wa Khoto-Nkulu yo Rila a nga tirha eka Khomixini tanihi musivi wa yena hilaha swi nga kotekaka hakona.
Xiyengentsongo xa (7) xi engeteriwile hi x.2 xa nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 no siviwa hi x.16 (c0 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Presidente na vanhu lava tholaka, lava hlawulaka kumbe ku nyika swirho swa Khomixini matimba hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(c), (e), (f) na (g) va nga thola, va hlawula kumbe ku nyika matimba hi ndlela yo fana xin'wana ni xin'wana xa swirho leswaku swi tirha eka Khomixini loko xirho lexi khumbekaka xi nga koti ku tirha nkarhinyana hikwalaho ka xivangelo xo va a nga ri na matimba kumbe a nga ri kona eRiphabliki kumbe xivangelo xin'wana lexi twisisekaka.
Xiyengentsongo xa (8) xi engeteriwile hi x. 2 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa1998.
Valawuri va Vuchuchisi na va chuchisi tanihi laha swi vekiweke hi milawu yo endliwa ya tiko.
Vulawuri byo chuchisa byi na matimba yo sungula ku sengisiwa ka milandzu ya vugevenga, hi ku yimela mfumo, na ku tirha mintirho yihi na yihi leyi lavekaka leyi yelanaka na ku sungula ku tenga milandzu ya vugevenga.
leswaku va na vutihlamuleri bya vuchuchisi eka swiyenge xwa vulawuri swo karhi, ku ya hi xiyengentsongo xa (5).
Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku vulawuri bya machuchisiwele byi tirhisa matimba na mintirho ya byona handle ko chava, ku hlawula no tsakela matlhelo kumbe xihlawuhlawu.
Munhu la hehliwaka.
Munhu un'wana wihi na wihi kumbe Nhlangano lowu Mulawuri wa Rixaka a vonaka a fanerile.
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami xi fanele ku teka vatihlamuleri byo hetisela hi mayelana na vulawuri byo chuchisa.
Timhaka hinkwato letin'wana leti khumbhaka vulawuri byo chuchisa ti fanele ku vekiwa hi milawu yo endliwa ya tiko.
ku tinghenisa ka vanhu lava nga riki vatirhela-tiko va vuavanyisi eku endliweni ka swiboho swa khoto.
Musirheleri wa Vanhu.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga.
Ndzimana ya (b) yi cinciwile hi x.
Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vanhu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri tirhisiwaka.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu.
Jenerali wa Tinkota.
Khomixini ya Nhlawulo.
Mavandla lama ya tiyimele hi woxe, ma lawuriwa hi Vumbiwa na nawu ntsena, kutani a ma fanelanga ku voyamela tlhelo ro karhi naswona ya fanele ku tirhisa matimba ya wona no tirha mintirho ya wona handle ko chava, ku hlawula matlhelo kumbe ku ya hi nghohe.
Swirho leswin'wana swa mfumo, hi ku tirhisa milawu na tindlela tin'wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela mavandla lawo tiyisisa ku tiyimela, ku ka ma nga voyameli tlhelo, ndzhuti na ku tirha hi ku nyawula ka mavandla lama.
Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga ha nghenelelaka eka matirhelo ya mavandla lama.
Mavandla lama ya na vutihlamuleri eka Palamende ya Rixaka, naswona ma fanele ku vika migingiriko na maendlelo ya wona eka nhlengeletano ya Milawu kan'we kumbe ku tlula hi lembe.
ku teka goza leri ri faneleke ro ololoxa.
Musirheleri wa Vanhu a nga endli vulavisisi ehenhla ka swiboho swa khoto.
Xiviko xihi na xihi lexi humesiwaka hi Musirheleli wa Vanhu xi voniwa hi mani na mani, handle ka loko matshamelo ya timhaka lama ya vekiwaka hi milawu ya tiko ya lava leswaku xiviko xelexo xi va xihundla.
Musirheleri wa Vanhu u thoriwo nkarhi wo ringana nkombo wa malembe laha a nga ta ka a nga thoriwi ra vumbirhi.
ku xiyaxiya na ku kambela ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu laha Riphabliki.
Lembe na lembe, Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi fanele ku lava leswaku swiyenge leswi swi faneleke swa mfumo swi nyika Khomixini mahungu hi magoza lama tekiweke yo tiyisisa ku ku kuma tiyindlu, Rihanyo, swakudya, mati, minongonoko ya nhlayiso wa vanhu, dyondzo na mbangu.
Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga yi tlhela yi va na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi nga vekiwa hi milawu ya tiko.
ku ringanyeta ku simekiweke ku amukeriwa, hi ku landza milawu ya tiko, huvo ya mfuwo kumbe huvo yin'wana kumbe tihuvo ta vanhu vo karhi kumbe vanhu lava nga laha Afrika Dzonga.
Khomixini yi na matimba, tanihi laha ma lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama lavekaka ku fikelela swikongomelo-nkulu swa wona, ku katsa na matimba yo xiyaxiya, ku lavisisa, ku endla musecho, ku dyondzisa, ku khongotela, ku tsundzuxa no endla swiviko mayelana na timfanelo ta vanhu hi swa mfuwo, vukhongeri na miganga ya tindzimi.
Khomixini yi nga ha vika mhaka yihi na yihi leyi welaka endzeni ka matimba na mintirho ya yona eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu ya Afrika Dzonga leswaku yi lavisisiwa.
Khomixini yi na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Nhlayo ya swirho swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vanhu hi swa Mfuwo, Vukhongeri na miganga ya tindzimi na ku thoriwa ka vona na nkarhi wa vona wo tirha ku fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko.
ku kombisa hi ku angarhela hi tlhelo ra rimbewu mavumbiwelo ya Afrika Dzonga.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi fanele ku yisa emahlweni ku xiximiwa ka Ndzingano wa Rimbewu ku hluvukisiwa, ku sirheleriwa na ku fikeleriwa ka ku ringanana ka rimbewu.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi na matimba, tanihi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama ya faneleke leswaku yi kota ku tirha mintirho ya yona, ku katsa na matimba yo xiyisisa, ku lavisisa, ku endla ndzavisiso wa dyondzisa, ku khongotela ku tsundzuxa na ku nyika swiviko hi timhaka leti ti khumbhaka Ndzingano wa Rimbewu.
Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu yi na matimba yo engetela na mintirho leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko.
vandla rihi na rihi rin'wana kumbe Nhlangano lowu tirhaka na tinkonta leri swi laviwaka hi milawu ya tiko kumbe ya swifundzhankulu leswaku wu oditiwa hi Jenerali wa Tinkota.
vandla rihi na rihi leri pfumeleriweke hi ku landza nawu wihi na wihi ku amukela timali ta swikongomelo swa vanhu va tiko.
Jenerali wa Tinkota u fanele ku yisa swiviko swo kambisisa eka mfumo wa milawu wihi na wihi leri khumbekaka hi ku kongoma hi ku kamberiwa kwaloko, na le ka vulawuri byihi na byihi byin'wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko. Swiviko hinkwaswo swi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani.
Mukamba-tikonta Jenerala u na matimba na mintirho yo tlhandlekela leyi vekiwaka hi milawu ya tiko.
pfuxetiweki wa le xikarhi ka malembe ya ntlhanu na khume.
ku hlamusela vuyelo bya nhlawulo hi nkarhi lowu faneleke ku va wo koma hi laha swi kotekaka na hi laha swi vekiweke hakona hi milawu ya tiko.
Khomixini ya Nhlawulo yi na matimba na mintirho yo tlhandlekela, leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Khomixini ya Nhlawulo yi fanele ku vumbiwa hi vanhu vanharhu kumbe ku tlula. Nhlayo ya swirho na minkarhi ya ku tirha ka vona swi fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko.
Milawu ya tiko yi fanele ku simeka vulawuri lebyi tiyimeleke byo lawula vuhaxi ku endlela swilaveko swa vanhu, na ku tiyisisa ku lulama na ku hambana-hambana ka mavonele lama hi ku anama ya yimelaka vanhu va Afrika Dzonga.
naswona a enetaka swilaveko swihi na swihi swin'wana leswi vekiweke hi milawu ya tiko.
Xilaveko xo va tikhomixini leti simekiwaka hi Kavanyisa loku ti kombisa hi ku anama mavumbiwelo ya Afrika Dzonga ya tinxaka na rimbewu xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa vakhomixinara.
Jenerali wa Tinkota u fanele ku va wansati kumbe wanuna la nga muaka-tiko wa Afrika Dzonga no va munhu la ringaneke no fanela ku khoma ntirho wolowo. Vutivi byo hlawuleka bya, kumbe ntokoto eku kambn tinkonta, timali ta tiko na mafambiselo ya tiko swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa Jenerali wa Tinkota.
Khomixini ya Nhlawulo.
ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko swipfumelelo swi khumbha xirho xa Khomixini.
Ku tinghenisa ka vanhu ntsena eka endlelo ro endla swibumabumelo swi nga ha endleriwa makungu tanihi laha swi languteriwaka eka xiyenge lexi languteriwaka xa 59(1)(a).
ku amukeriwa ka xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu yeleyo entirhweni.
xirho xa Khomixini xi fanele xi tirhisiwa hi ku landza nseketo wa ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
u fanele ku susa munhu entirhweni loko ku amukeriwa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu yeleyo.
Xiyimo xa le henhla xa matikhomelo entirhweni xi fanele ku yisiwa emahlweni no tlhela xi hlayisiwa.
Ku tirhisiwa ka swihlovo hi ndlela ya vuswikoti, yi hlayisaka timali no nyawula swi fanele ku yisiwa emahlweni.
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku tirha hi ku voyamela eka ku hluvukisiwa ka vanhu.
Vutirheri byi fanele ku endleriwa vanhu hi ndlela leyi nga riki na ku hlawula matlhelo yo karhi, yi lulameke, yo ringanana no va yi nga voyameli tlhelo.
Swilaveko swa vanhu swi fanele ku anguriwa, naswona vanhu va fanele ku hlohloteriwa va hoxa xandla eku endliweni ka milawu ya matirhelo.
Mafambiselo ya tiko ya fanele ku va na vutihlamuleri eka vanhu.
Ku fanele ku undliwa moya wo tirhela erivaleni hi ku nyika vanhu mahungu ka ha ri na nkarhi, lama ya kotaka ku fikeleriwa hi mani na mani no va na ntiyiso.
Mafambiselo ya kahle ya vatirhi na mikhuva yo hluvukisa ntivo-ntirho, ku tlakusa vuswikoti bya vanhu, ya fanele ku byariwa.
mintirho ya tiko.
Ku thoriwa eka mafambiselo ya vaaki ka nhlayo ya vanhu eka ku langutisa pholisi a swi siveriwi, kambe milawu ya rixaka yi fanele ku lawula matholelo lawa eka mintirho ya vaaki.
Milawu leyi lawulaka vufambisi bya mittirho ya vaaki yi nga hambana exikarhi ka swiyenge, vufambisi kumbe mavandla.
Muxaka na mintirho ya swiyenge swo hambana, mafambiselo kumbe swiyenge swa mafambiselo ya timhaka ta vaaki i timhaka ta nkoka ku leni ka milawu ya mafambiselo ya vaaki.
Ku na Khomixini yin'we ya mintirho ya Vaaki ya Riphabliki.
Khomixini yo tiyimela naswona y fanele ku va na vunene, naswona yi fanele ku tirhisa matimba no endla mintirho yi nga chavi nchumu, ku tsakela tlhelo ro karhi kumbe ku ka ku nga tsakeriwi eka timhaka ta mahlayiselo ya kahle ya mafambiselo ya timhaka ta vaaki na xiimo xa le henhla xa xiphurofexini eka mintirho ya vaaki. Khomixini yi fanele ku lawuriwa hi milawu ya rixaka.
Swirho swin'wana swa mfumo, hambi leswi milawu na swipimelo swin'wana, swi fanele wa Khomixini. Ku hava munhu, kumbe xirho xa mfumo, la nga ta nghenelela eka mintirho ya Khomixini.
ku tsundzaxa swirho swa tiko na swifundzhankulu mayelana na matirhelo ya vatirhi va tihofisi eka vanhu, ku katsa na lava va tirhanaka na ku rhamba, ku thola, ku rhurhisa, ku hlongola na vutomi ya vathoriwa eka mintirho ya vaaki.
ku tirhisa matimba yo engetela leyi bohiweke hi Palamende.
Khomixini yi na ku tihlamulela eka Palamende ya Rixaka.
hikwalaho ka migingiriko ya yona endzeni ka xifundzhankulu, eka huvo ya milawu ya xifundzhankulu xexo.
xirho xin'we xa Khomixini xa xifundzhankulu xin'wana na xin'wana lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu hi ku landza xiyengentsongo (8)(b).
yi pfumeleriwile hi Nhlengeletano ya Milawu hi swiboho leswi tirhisiwaka hinkwalaho ka vhoti ya ntalo wa swirho swa wona.
a pfumeleriwe hi huvo ya milawu hi xiboho lexi tirhisiwaka hi ku endliwa hi vuseketiri bya vhoti ya vunyingi bya swirho swa yona.
Nawu wa Palamende wu fanele ku khulukisa mafambiselo yo thola swirho swa Khomixini.
a ri munhu la fanele, munhunene la nga na vutivi, kumbe ntokoto hi tlhelo ra swa mafambiselo, kumbe ku nyika vana ntirhelo wo nyawula.
ku va swi amukeriwa hi Nhlengeletano ya Milawu kumbe mfumo wa milawu wa xifundzhankulu xexo, ya xiboho hi nseketelo wa vhoti ya ntalo wa swirho swa wona loko swi seketela ku susiwa xirho xa Komiti entirhweni.
xitiviso lexi nga tsariwa hi Holobyenkulu leswaku milawu ya xifundzhankulu yi tirhisile xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xexo xa Khomixini.
Xirho xa Khomixini lexi ku vuriwaka xona eka xiyengentsongo (7)(b) xi nga ha tirhisa matimba no tirha mintirho ya Khomixini eka swifundzhankulu swa kona tanihi laha swi lerisiweke hakona hi mfumo wa milawu wa tiko.
Endzeni ka ta mafambiselo ya tiko ku na Mintirho yatiko bya Riphabliki, lebyi byi faneleke ku tirha, no vumbiwa, hi ku landza milawu ya tiko, naswona lebyi byi faneleke ku tirha hi vutshembeki matirhelo ya le nawini ya mfumo wa nkarhi wolowo.
Milawu na swipimelo swo thoriwa eka Mintirho yatiko swi fanele ku lawuriwa hi milawu ya tiko. Vathoriwa va fanele hi phenxena leyi lulameke tanihi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko.
Mfumo wa swifundzhankulu wu na vutihlamuleli eku rhambeni; ku tlakusa, kun'wana no hlongola swirho swa ntirhelo vanhu endzeni ka mafambisela hi hi yima eka swipimelo leswi tirhaka eka mintirho ya vaaki.
MINTIRHO YA VUHLAYISEKI ss.
Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku kombisa xiboho xa vanhu va ma - Afrika Dzonga, ha un'we na hi ntwanano, ku ri hava ku chava na vupfumari, na ku lava vutomi byo antswa.
Vuhlayiseki bya rixaka byi fambisiwa hi vulawuri bya Palamende na bya huvonkulu ya rixaka.
Mintirho ya vusirheleli bya Riphabliki byi vumbiwa hi vuthu rin'we ra vusirheleri, landza Vumbiwa.
Vuthu ra vusirheleri hi rona ntsena vuthu leri nga le nawini laha Riphabliki.
Handle ka Mintirho ya vusirheleli lebyi simekiweke hi ku landza Vumbiwa, mavandla tiko.
Mintirho ya vusirheleli yi fanele ku longoloxiwa no lawuriwa hi milawu ya rixaka.
Mintirho ya vusirheleli byi fanele ku tirha hi, naswona byi fanele ku dyondzisa no lava ndzhavuko wa matiko ya misava na mintwanano ya matiko ya misava leyibohaka Riphabliki.
Ku hava xirho xa mintirho ya vuhlayiseki xi nga landzelelaka xileriso lexi nga ri ki enawini.
ku yisa emahlweni ku tsakela ka nhlangano wa tipoliti.
ku nyika mpfumelelo eka mintolovelo yo tirha swi va erivaleni na vutihlamuleri, tikhomiti ta minhlangano nyingi ePalamende, yi va na mpfumelelo wa mintirho ya vuhlayiseki hi ndlela leyi bohiweke hi Palamende ya rixaka kumbe milawu na swileriso swa Palamende.
Vuthu ra vusirheleri ri fanele ku vumbeka na leri nga na xichavo.
Xikongomelo-nkulu xa vuthu ra vusirheleri i ku yimelela no sirhelela Riphabliki, ku xiximiwa ka mindzilekano ya rona na vanhu va rona, hi ku landza Vumbiwa na hi minsinya ya nawu wa matiko ya misava leyi lawulaka ku tirhisiwa ka tihanyi hi mavuthu.
Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri bya vusirheleri.
ku hetisisa swilaveko swa rixaka.
nkarhi lowu vuthu ri languteriweke ku va ri tirhisiwa.
Loko Palamende yi nga hlengeletana eka masiku yo sungula ya nkombo endzhaku ka loko vuthu ra vusirheleri ri tirhisiwa tanihi laha swi languteriwaka eka xiyengentsongo xa (2), Presidente u fanele ku nyiketa mahungu lama laviwaka eka xiyengentsongo xexo eka Komiti ya vulanguteri leyi faneleke.
Presidente, tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, i Khomandara-Nkulu wa vuthu ra vusirheleri, kutani u fanele ku thola Vulawuri bya Vuthu ra vusirheleri.
Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri swi fanele ku endliwa hi ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri hi ta vusirheleri, ehansi ka vulawuri bya Presidente.
nhlayo ya vanhu lava khumbekaka.
Loko Palamende yi nga hlengeletanangi loko ku biwa hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, Presidente u fanele ku rhamba Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku nga si hela masiku ya nkombo ku tivisiwile.
Xitiviso xa xiyimo xa vusirheleri bya rixaka ku hundzela hi nkarhi handle ka loko ku pfumeleriwa hi Palamende ku nga si hela masiku ya nkombo ku tivisiwile.
Xiyenge xa vamatsalana lava nga riki masocha va ta vusirheleri xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na utihlamuleri bya vusirheleri.
Mintirho ya maphorisa ya rixaka byi fanele ku vumbiwa no tirha eka swiyenge swa rixaka, swa swifundzhankulu, naswona laha swi lavekaka, eka xiyenge xa mfumo.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka matimba na mintirho ya Mintirho ya maphorisano tlhela yi endla leswaku Mintirho ya maphorisa yi kota ku tirha timfanelo ta byona hi ku hetiseka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa swifundzhankulu.
Swikongomelo swa Mintirho ya maphorisa ku sivela, ku lwa, no endla vulavisisi eka vugevenga, ku hlayisa ku rhula exikarhi ka vanhu, na ku sirhelela no hlayisa vanhu lava tshamaka eRiphabliki kun'we na nhundzu ya vona, na ku tlakusa na ku vonisisa ku landzeleriwa ka nawu.
Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri eka ntirho wa maphorisa naswona xi fanele ku veka nawu wa matirhelo wa ntirho wa maphorisa endzhaku ko tsundzuxana na mimfumo ya swifundzhankulu no tekela enhlokweni swilaveko swa swifundzhankulu leswi endliweke hi valawuri va swifundzhankulu.
Maphorisa bya tiko byi nga ha endla swinyiketo swo hambana swa matirhelo hi ku languta swifundzhankulu swo hambana endzhaku ka ku landza swilaveko swa maphorisa bya swifundzhankulu leswi.
ku tirhisana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya maphorisa hi mayelana na vugevenga na ntirho wa maphorisa na ku tirha maphorisa eka xifundzhankulu.
averiwa eka byona hi vonele ra maphorisa bya tiko.
fanele xi endla swibumabumelo eka xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka maphorisa.
Eku amukelena ka xivilelo lexi endliweke hi huvonkulu ya xifundzhankulu, nhlangano lowu tiyimeleke wa maphorisa lowu simekiweke hi mfumo wa milawu ya tiko wu fanele ku lavisisa matirhelo yo biha yo, kumbe xidyoho lexi endliweke hi, xirho xa ntirhelo wa maphorisa eka xifundzhankulu xexo.
Mfumo wa milawu wa tiko wu fanele ku nyika xivumbeko xo simeka, matimba, mintirho na vulawuri bya ntirhelo wa maphorisa bya ka mhasipala.
Komiti leyi vumbiweke hi xirho xa Khabinete na swirho swa TiHuvo Huvonkulu leti nga na vutihlamuleri bya maphorisa yi fanele yi simekiwo vona vunene bya mahlanganasele ya ntirhelo wa maphorisa na ntirhisano lowunene exikarhi ka swivumbeko swa mfumo.
Mfumo wa milawu wa swifundzhankulu wu nga ha lava leswaku Khomixiniri wa swifundzhankulu a humelela emahlweni ka wona kumbe eka tikomiti tihi kumbe tihi ta wona ku hlamula swivutiso swin'wana.
Presidente, tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa Rixaka wa Mintirho ya Maphorisa, ku lawula no fambisa Mintirho yamaphorisa.
Khomixinara wa Rixaka u fanele ku tirhisa vulawuri na vufambisi ehenhla ka Mintirho yamaphorisa ku ya hi milawu ya matirhelo ya mphorisa ya rixaka na hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta maphorisa.
Khomixinara wa Rixaka hi ku va kona ka huvonkulu ya swifundzhankulu u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa xifundzhankulu eka xifundzhankulu xexo, kambe loko Khomixinara wa Tiko na huvonkulu ya xifundzhankulu swi hluleka ku twanana, swirho swa Khabinete leswi tihlamulelaka eka maphorisa swi fanele ku twanana mavandla.
hi ku lawuriwa hi Khomixinara wa Rixaka ku tirhisa vulawuri ehenhla ka, no fambisa Mintirho ya maphorisa hi ku landza xiyengentsongo xa (2).
Khomixinara wa xifundzhankulu u fanele ku va kona eka havo ya milawu ya xifundzhankulu lembe na lembe hi mayelana na maphorisa eka xifundzhankulu, u fanele a tlhela a rhumela khopi ya xiviko eka Khomixinara wa Tiko.
Loko Khomixinara wa xifundzhankulu a nga ha ri na ku tshembha eka huvo ya xifundzhankulu, huxo yeloye yi nga ha vumba mafambiselo yo susa kumbe ku rhurhisa, kumbe ku tshinya Khomixinara yeleyo, hi ku landza Mfumo wa milawo ya Tiko.
Xiyenge xa vamatsalana lava nga riki maphorisa va ta maphorisa xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta maphorisa.
Vutirheli byi na byihi bya Vuhlorhi, handle ka swiyenge swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa Mintirho ya Maphorisa, byi fanele ku simekiwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, naswona ntsena hi ku landza milawu ya tiko.
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va nhloko ya vutirheli byin'wana na byin'wana bya Vuhlorhi lebyi simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (1), naswona u fanele kumbe a teka Vutihlamuleri bya xipolitiki bya malawuriwele na ku leteriwa ka byihi na byihi vutirheli byelebyo, kumbe a hlawula xirho xa Khabinete ku teka vutihlamuleri byelebyo.
ku xiyaxiya migingiriko ya vutirheli byelebyo hi vanhu lava nga riki swirho swa vutirheli byelebyo, ku nga mukamberi la nga thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, no pfumeleriwa hi xiboho lexi amukeriweke hi Palamende ya Rixaka hi vhoti leyi seketeleke hi mbirhi-xa-nhurhu kumbe ku tlula xa swirho swa yona.
Ku simekiwa, xiyimo na ntirho wa vurhangeri bya ndzhavuko, ku ya hi vurhangeri bya xintu, swa amukeriwa, ku ya hi Vumbiwa.
Vulawuri bya ndzhavuko lebyi xiximaka endlelo ya nawu wa xintu byi nga ha tirha hi ku landza milawu yihi na yihi leyi endliweke leyi tirhaka ehenhla ka swona na mintolovelo, leswi katsaka na mihundzuluxo, kumbe ku herisiwa ka milawu yeleyo kumbe mintolovelo yeleyo.
Tikhoto ti fanele ku tirhisa nawu wa xintu loko nawu wolowo wu tirhiseka, hi ku landza Vumbiwa na milawu yihi na yihi yin'wana leyi tirhanaka ngopfu-ngopfu na nawu wa xintu.
Milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya ntirho wa vurhangeri bya ndzhavuko tanihi vandla ra le ka mfumo wa muganga etimhakeni leti khumbhaka vanhu va kwalaho ndhawini.
milawu ya tiko yi nga ha simeka huvo ya varhangeri va ndzhavuko.
Ku na Nkwama wa Timali na Tiko ya Rixaka lowu eka wona timali hinkwato leti nghenisiwaka hi Nawu wa Palamente.
tanihi ntsengo wo kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko na Rixaka, loko swi hlamuseriwa eka Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende.
Nkavelo leyi ringaneleke wa xifundzhankulu wa i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Timali ta Tiko na Rixaka.
Siku ro sungula ku tirha ka x. 213: 1 Sunguti 1998.
mimpimanyeto yihi na yihi yin'wa vamhasipala yo huma eka nkavelo wa mfumo wa rixaka wa timali ta tiko, na swipimelo swihi na swihi leswi mimpimanyeto yeleyo yi faneleke ku endlisiwa xiswona.
xilaveko xo tirhiseka eku hlamuleni ka timhaka ta xihatla kumbe swilaveko swin'wana swa nkarhinyana, na swivangelo swin'wana hi swikongomelo swa swilaveko leswi fanaka.
Siku ro sungula ntirho ra x. 214: 1 Sunguti 1998.
Mimpimanyeto ya tiko, ya swifundzhankulu na vamhasipala na maendlelo ra mpimanyeta swi fanele ku yisa emahlweni ku tirhela eku vonakeni, vutihlamuleri, na vufambisi bya timali lebyi nyawulaka bya ikhonomi, xikweleti na ka xiyenge xa ntirho wa mfumo.
leswaku mimpimanyeto eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo swi fanele ku kombisa swihlovo swa kona swa timali ta tiko na ndlela ya matirhiselo lama kumbeteriwaka ma nga ta fambelana na milawu leyi endliweke ya tiko.
ku kombisa swikongomelo mayelana no lomba na tinxaka tin'wana ta milandzu ya tiko leyi nga ta tlakusa xikweleti xa tiko eka lembe leri tlhandlamaka.
mikhuva na swiyelo swo fanana swa va-nkwama.
Va-nkwama wa rixaka, hi ku twanana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya timali ta rixaka, va nga ha yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xirho xa mfumo ntsena hi ku endlela vangwa leri xungetaka kumbe leri tshamelaka ku tivonakisa eka magoza lama ya simekiweke eka xiyengentsongo xa (1).
nga ha landzeleriwa xikan'we-kan'we kambe xi ta hela ku tirha ku sukela enkarhina leri hundzeke handle ka loko Palamende yi xi pfumelela hi ku landza endlelo leri hi xiviri ri fanaka na leri ri simekiweke hi ku landza xiyenge xa 76 (1) no va swi vekiwile hi milawu ya Palamente. Endlelo leri ri fanele ku hetisiwo nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka xiboho xa nkwama wa rixaka.
Xiyengentsongo xa (3) xi cinciwile hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
Palamende yi nga pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ka nkarhi lowu nga ri ki henhla ka masiku ya 120 hi nkarhi wun'we, ku ya hi endlelo leri simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (3).
xifundzhankulu xelexo xi fanele ku nyikiwa nkarhi wo hlamula ehenhle ka swipumbo ehenhla ka xona na ku hlamusela mhaka ya xona emahlweni ka Komiti.
Loko xirho xa mfumo lexi nga ka xiyenge xa mfumo xa rixaka, xifundzhankulu, kumbe hi xivumbeko xa ndhawu, kumbe vandla rihi na rihi rin'wana leri vuriwaka hi milawu ya milawu ya tiko kumbe ya swifundzhankulu leyi simekaka endlelo leyi lulameke, yi ringaneleke, yi tirhelaka eku vonakalena, yi kotaka ku phikisana no va yi tirha handle ko durha.
ku sirhelela no yisiwa emahlweni ka vanhu, kumbe lava a va nga vuyeriwi hikokwalaho ka xihlawuhlawu xo ya hi nghohe.
Milawu ya tiko yi fanele ku veka pulani ya matirhelo leyi eka yona milawu ya matirhelo leyi yi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2) yi nga ha tirhisiwa.
Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
Mfumo wa rixaka, mfumo a xifundzha kumbe mhasipala yi nga tiyisisa ku lombiwa ka mali ntsena loko xitiyisiso xi landzelela swipimelo leswi boxiweke eka milawu ya rixaka.
Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) yi nga endliwa nawu ntsena endzhaku ka swiringanyeto swa Khomixini ya Timali no Koteka swi langutisiwile.
Lembe na lembe, mfumo wihi na wihi wu fanele ku kandziyisa xiviko eka switiyisiso leswi nyikiweke.
Siku ro sungula ku tirha ra x. 218: 1 Sunguti 1998.
ku pima miholo ya le henhla, mali ya mpfuneto na ya swikhenso eka swirho swa Tipalamende ta swifundzhankulu, swirho swa Tihuvonkulu na swirho swa Tihuvo ta Vamhasipala ta swiyenge swo hambana.
Palamende yi pasisa milawu leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) ntsena endzhaku ka xiyengentsongo xa (2).
nkulu ya rixaka, huvonkulu ya xifundzhankulu, mhasipala kumbe vulawuri byihi na byihi lebyi faneleke, byi nga endla leswaku ku tirhisiwa milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka leyi simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (2).
Palamende yi fanele ku vumba pulani yo kumisisa mali ya mpfuneto na ya swikhenso swa vaavanyisi, Musirheleri wa Vanhu, Jenerali wa Tinkota, na ra vuhaxi leri vuriwaka eka xiyenge xa 192.
Ku na Khomixini ya Timali na swo fambelana na timali ya Riphabliki leyi endlaka swiringanyeto leswi kumekaka eka Kavanyisa loku, kumbe eka milawu ya tiko, swi byin'wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Khomixini yi tiyimele hi yoxe naswona yi tirha ehansi ka Vumbiwa leri na nawu, nakambe yi fanele ku va yi nga voyameli tlhelo ro karhi.
Khomixini yi fanele ku tirha hi ku landza Nawu wa Palamende nakambe, loko yi ri karhi yi tirha mintirho ya yona, yi fanele ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato ta nkucetelo leti faneleke ku katsa na leti ti longoloxiweke eka xiyenge xa 214(2).
vanhu van'wana vambirhi.
[Xiyengentsongo x (1) xi siviwile hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vuntlhanu wa 1999] no siviwa hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
Mfumo wa muganga lowu vumbiweke ku hlengeleta nxaxamelo lowu nga le ka xiyengentsongo xa (1) (c).
Xiyengentsongo x (1A) xi siviwile hi x. 7 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
Swirho swa Khomixini swi fanele ku va na vuswikoti lebyi faneleke.
Swirho swi tirha ku ringana nkarhi lowu hleriweke hi ku landza milawu ya tiko. Presidente a nga ha susa xirho xelexo entirhweni hi swivangelo swa matikhomelo lama nga nkhensekiki, vutsandzeki kumbe ku hluleka ku tirha.
Khomixini yi fanele ku nyika xiviko nkarhi na nkarhi eka Palamende xikan'we na mimfumo ya swifundzhankulu.
Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga i bangi ya le xikarhi rixaka Riphabliki naswona yi lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende.
Xikongomelo-nkulu xa nkoka xa Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga i ku sirhelela nkoka wa mali ya Riphabliki ku endlela leswaku ku va na ku kula ka ikhonomi leyi tiyeke no khomelela nkarhi wo leha laha eRiphabliki.
Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga loko yi karhi yi hisekela xikongomelo-nkulu xa yona yi fanele ku tirha mintirho ya yona hi ku tiyimela ku ri hava ku chava, kumbe ku yima na tlhelo ro karhi; kambe, ku fanele ku va na ku tsundzuxana ka nkarhi na nkarhi exikarhi ka Bangi na xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka timhaka ta timali ta rixaka.
Matimba na mintirho ya Bangi ya le Xikarhi ya Afrika Dzonga hi lama hi ntolovelo ya tirhisiwaka no tirhiwa hi tibangi ta tinxaka, lawa matimba na mintirho swi faneleke ku kumisisiwa hi Nawu wa Palamende na ku tirhisiweka ku ya hi swipimelo leswi vekiweke hi ku landza Nawu.
Ku na Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzhankulu xin'wana na xin'wana leri eka wona timali hinkwato leti amukeriwa hi mfumo wa xifundzhankulu ti fanelaka ku hakeriwa, eka wona handle mali leyi nga nghenangiki hi ku landza Nawu wa Palamente.
tanihihakelo yo kongoma ya Nkwama wa Timali ta Tiko wa xifundzhankulu, loko swi endleriwe makungu yo tano eka Vumbiwa leri kumbe Nawu wa xifundzhankulu.
Mali ya Tiko leyi averiweke ku hundza hi le ka xifundzhankulu yi ri ya mfumo wa muganga wa xifundzhankulu xelexo, hi ku landza xiyenge xa 214 (1), i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Mali ya Tiko wa xifundzhankulu xelexo.
Timali leti vekeriweke xifundzha ku tirha eka mfumo wa muganga eka xifundzha xexo ku ya hi xiyengentsongo xa (3) ti fanele ku hakeriwa hi vamhasipala va xifundzha xexo.
Xiyengentsongo xa (4) xi siviwa hi x. 8 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
Siku ro sungula ku tirha ra x. 226: 1 Sunguti 1998.
Swihlovo swa rixaka swa timali ta swifundzhankulu na mimfumo ya tindhawu.
nga ha amukela minkavelo yin'wana yo huma eka mfumo wa mali ya tiko ya rixaka, ku nga va ku ri na swipimelo kumbe ku ri hava.
Timali ta Tiko to tlhandlekela leti hlengeletiweke hi swifundzhankulu kumbe vamhasipala a ti fanelanga ku susiwa eka nkavelo wa vona wa mali ya tiko leyi hlengeletiweke tiko hinkwaro, kumbe ku suka eka minkavelo yin'wana va nyikiweke yona ku huma eka mali ya tiko ya mfumo wa rixaka. Hi ndlela yeleyo, ku hava xiboho ehenhla ka mfumo wa rixaka xo ririsa swifundzhankulu kumbe vamhasipala lava va nga hlengeleteki mali ya tiko ku ringanana na ku fambisana na matimba ya tona yo kota ku kondletela no kuma timali ta nkwama na mali ya swibalo.
Nkavelo leri ringaneleke wa xifundzhankulu eka mali ya tiko leyi hlengeletiweke wu fanele ku hundziseriwa eka xifundzhankulu xelexo hi ku hatlisa naswona wu nga hungutiwangi, handle ka loko ku hundzisela koloko ku yimisiwile hi ku landza xiyenge xa 216.
Xifundzhankulu xi fanele ku tiendlela xona n'wina swihlovo swihi na swihi leswi xi swi lavaka, hi ku landza kungu ra vumbiwa ra xona ra xifundzhankulu, swihlovo swo tlhandlekela ehenhla ka swilaveko swa xona leswi languteriwele eka Vumbiwa leri.
tihakelelo to tlhandlekela leti ringananaka (flat-rate) eka timali ta xibalo ta xibalo xihi na xihi, ndzuvo kumbe xibalo xa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe leswi barisiwaka hi milawu ya tiko, handle ka timali ta xibalo leti hlengeletiweke ta xibalo xa swiamukelwa swa tikhamphani, xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT), mimpimo ya tihakelo ta nhundzu, kumbe swibalo swa nhundzu yo hlayisiwa.
Ndzimana (b) yi siviwile hi x. 9 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
swi fanele ku lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende, leri wu nga ha vekiwaka ku va nawu ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile.
Siku ro sungula ku tirha ra x.
ku ya hi milawu yo enldiwa ya tiko, a nga ha veka swibalo swin'wana, mindzuvo na swibalo swa nhundzu leswi yelanaka na mfumo wa xikaya kumbe nkhetekano wa mfumo wa xikaya laha ku welaka mhasipala, kambe mhasipala a nga fanelanga ku veka xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST) kumbe xibalo xa nhundzu yo tundziwa.
yi nga ha khulukisiwa hi mafumo wa milawu wa tiko.
Loko vamhasipala vambirhi va ri na matimba yo ringana ya xibalo xa vanhu na mintirho hi tlhelo ra ndhawo yin'we, ku avanyisa ko ringana ka matimba walawo na mintirho swi fanele ku endliwa hi ku landza mfumo wa milawu wa tiko.
Ku hava lexi sivelaka, eka Xiyenge lexi exikarhi ka vamhasipala lava nga na matimba ya xibalo na mintirho endzhawina yin'we.
Mfumo wa milawu wa Tiko lowu kombisiweke eka Xiyenge lexi wu nga ha tirha ntsena endzhaku ka loko mfumo lowu nga kondleteriwa na Khomixini ya Timali na Swibalo swi tekeriwe enhlokweni.
Siku ro sungula ku tirja ra x.
Xifundzhankulu xi nga tlakusa ku lombisa timali kumbe tihakelo-nkulu hi ku landza milawu ya Palamende, kambe timali leti ti nga tlakusiwa ntsena loko swi boha ku fikelela xikongomelo xo karhi xa timali.
Milawu ya Palamendeleyi boxiweke eka xiyngentsongo xa (1) yi nga tirhisiwa ntsena endzhaku ka swiringanyeto swii na swihi swa Khomixini ya Timali na Timhaka ta Timali swi langutisiwile.
X. 230 xi siviwile hi x.10 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.
Siku ro sungula ku tirha ra x. 230: 1 Sunguti 1998.
tlakusa timali to lomba timali kumbe tihakelo-nkulu hi ku landza milawu ya Palamende, kambe timali leti ti nga tlakusiwa ntsena loko swi boha ku fikelela xikongomelo xo karhi xa timali.
tiboha no va Huvo ya vumundzuku eka ku endla vulawuri bya Palamende na huvonkulu ku kuma timali to lomba kumbe vuvekisi eka mhasipala.
Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) yi nga ha vekiwa ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile.
X. 230A xi siviwile hi x.17 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Ku kanerisana na ku sayina mintwanano na matiko ya misava i vutihlamuleri bya huvonkulu ya rixaka.
Ntwanano na matiko ya misava wu boha Riphabliki ntsena endzhaku ka loko wu pfumeleriwile hi xiboho eka havumbirhi Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, handle ka loko ku ri ntwanano leri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (3).
Ntwanano na matiko ya misava wa muxaka wa vuthekinaki, mafambiselo kumbe ku fambisiwa ka milawu, kumbe ntwanano leri wu nga laviki ku nga va ku ri ku wu amukela kumbe ku wu pfumelela, wu ngheneriwaka hi huvonkulu ya rixaka, wu boha Riphabliki handle ka mpfumelelo wa Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu, kambe wu fanele ku andlariwa eka nhlengeletano ya Milawu na le ka Huvo ka ha ri na nkarhi lowu ringaneke.
Ntwanano wihi na wihi na matiko ya misava wu va nawu laha Riphabliki loko wu nyiketiwile ku va nawu hi milawu ya tiko; kambe kungu ro tifambisa hi roxe ra ntwanano leri wu pfumeleriweke hi Palamende i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelana na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende.
Nawu wa matiko ya misava wa ndzhavuko i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelana na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende.
wa matiko ya misava.
Ku endlela ku entisa mfumo wa xidemokrasi leri simekiweke hi Vumbiwa leri, Palamende yi nga ha amukela Tsalwa ra Timfanelo leri ti fambelanaka na makungu ya Vumbiwa leri.
mfuwo na ririmi, endzeni ka ndhawu leyi nga xiphemu xa mfumo laha Riphabliki kumbe hi ndlela yihi na yihi yin'wana, leyi vekiweke hi milawu ya tiko.
Ku endlela ku antswisa Xidemokrasi xa Minhlangano leyi hlanganeke, milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu ya ku hakeleriwa ka Minhlangano ya tipolitiki leyi nghenelaka eka mfumo wa milawu wa rixaka na wa xifundzhankulu hi endlelo leri lulameke no tirha hi mpimo wa ndzinganelo.
Swiboho hinkwaswo leswi khumbhaka vumbiwa swi fanele ku tirhiwa hi ku tinyiketela nakona handle ko dya nkarhi.
ku tirhisa matimba wahi kumbe wahi kumbe ntirho wihi kumbe wihi ya huvonkulu ya vurhumiwa bya mfumo kumbe masungulo ya vurhumiwa.
milawu leyi a yi tirhi loko Vumbiwa byi sungula ku tirha no va yi fambisiwa hi mfumo wa milawu.
Xedulu xa6 ya tirha eka ku hundzulukela eka mafumelo lamantshwa ya vumbiwa lama ya simekiwaka hi Vumbiwa leri, na mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na ku hundzuluka koloko.
Milawu leyi vuriwaka eka Xedulu xa7 ya herisiwa, ku ya hi Xedulu xa xa 243 na Xedulu xa6.
Nawu lowu vuriwa Vumbiwa wa Riphabliki wa Afrika Dzonga, 1996, kutani wu sungula ku tirha hi ku hatlisa siku leri vekiwaka hi Presidente, ku nga si hundza siku ra 1 Mawuwana 1997.
Presidente a nga ha veka masiku man'wana lama ma rhangelaka leri ri vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1) ma nga ha vekiwa hi tlhelo ra makungu yo hambana ya Vumbiwa leri.
Handle ka loko matirhiselo ya kona ya vula swin'wana laha ku vuriwaka eka Vumbiwa nkarhi lowu Vumbiwa byi sunguleke ku tirha hawona, swi fanele ku tekiwa nkarhi lowu kungu rolero ri sunguleke ku tirha hawona.
Loko siku ro hambana ri bohiwa eka xilaveko xihi na xihi xa Vumbiwa hi ku landza xiyengentsongo xa (2), kungu rihi na rihi leri yelanaka ra Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993 (Nawu wa 200 wa 1993), leri vuriweke eka xitiviso, ra herisiwa ku sukela hi siku rolero.
Swiyenge swa 213, 214, 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229, na 230 swi sungula ku tirha hi 1 Sunguti 1998. Kambe leswi a si siveli ku tirhisa hi ku landza Vumbiwa leri ra mfumo wa milawu eka timhaka leti tihi na tihi ku nga si fika siku rero. Ku fikela siku rero timhaka kumbe tihi ta Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga 1993, ti tsamaka ta ha tirha.
Mujeko wa Rixaka i xivumbeko xa yinhla-mune; ku leha ka wona ku tlula ku anama hi kan'we na hafu.
I wa ntima, nsuku, rihlaza, wo basa, wo tshuka swa biriviri na wasi.
Wu na bandi ra rihlaza ra xivumbeko xa letere ra - Y leri ri nga n'we-xa-ntlhanu eka ku anama ka mujeko. Mindzhati ya le xikarhi ya bandi leri yi sungula eka khona ya le henhla na ya le hansi etlhelo ka pala kumbe rinhi, kutani yi hlangana exikarhi ka mujeko, ivi yi suka kwalaho yi famba hi vuandlalo bya mujeko ku ya fika emakumu eka tlhelo leri nga khomisiwangiki na nchumu.
Bandi ra rihlaza ri na mindzilakano yo basa ehenhla na le hansi, kutani etlhelo ka pala kumbe rinhi i ndzilekano wa nsuku. Xibandana xin'wana na xin'wana xa ndzilekano wu endla n'we-xa-khumentlhanu eka vuanamo bya mujeko.
Yinhla-nharhu leyi nga tlhelo ka pala kumbe rinhi i ya ntima.
Bandi ra le henhla leri andlaleke na mujeko i ro tshwuka swa biriviri, kutani leri ra le hansi i ra wasi. Bandi rin'wana na rin'wana eka lama ri ringana n'we-xa-nharhu eka vuanamo bya mujeko.
Xedulu ya 1A yi siviwile x. xa 4 xa Nawu wa 2005 wa Vukhumembirhi wo Hundzuluxiwa ka Vumbiwa no siviwa hi x. xa 1 xa Nawu wa 2007 wa Vukhumenharhu wo Hundzuluxiwa ka Vumbiwa.
Xedulu xa 2 xi cinciwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa Wosungula wa 1997 (Tsalwa ra Xinghezi ntsena) no siviwa hi x. 18 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tanihi Presidente/Presidente wo khomela wa Riphabliki ra Afrika Dzonga, mina, A.
ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo.
Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.
Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tanihiXandla xa Presidente wa Riphabliki ya Afrika Dzonga, mina, A.B.
ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo.
Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.
Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tana hi Holobye/Xandla xa Holobye hi xichavo na hi ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso na la tshembekeke; ku va ndzi nga humeseli erivaleni hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma mhaka yihi na yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.
Swirho swa Palamende ya Rixaka, varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu na swirho swa Tipalamende ta swifundzhankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, va fanele ku hlambanya/ tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki, naswona ndza tshembisa hi ku xixima ku tirha mintirho ya mina tanihi xirho xa Palamende ya Rixaka/murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu/xirho xa Palamende ya xifundzhankulu xa CD hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.
Vanhu lava sivaka swivandla eka Palamende ya Rixaka, vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu kumba milawu ya swifundzhankulu byi nga ha hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza mhakanya (1) emahlweni ka muofisana wa Nhlengeletano ya Milawu Huvo kumbe mfumo wa milawu, tanihi laha swi nga ta va swi ri hakona.
Holobyenkulu kumbe Muyimeri wa Holobyenkulu wa xifundzhankulu, na xirho xin'wana na xin'wana xa Huvonkulu ya xifundzhankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi la hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: Mina, A.B.
Holobyenkulu Muyimeri wa Holobyenkulu/xirho xa Huvonkulu/Muyimeri wa Holobyenkulu ya xifundzhankulu hi xichavo na ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso na la tshembekeke; ku va ndzi nga boxi hi ku kongoma kumbe ku ri ku gega mhaka yihi na yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo.
Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.
Muavanyisi un'wana na un'wana kumbe muavanyisi wo khomela, emahlweni ka Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo kumbe muavanyisi un'wana la hlawuriweke hi Muavanyisi-Nkulu, u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ndlela leyi andzelaka: Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku, tanihi Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa/Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo/Khoto ya le Henhla ya EF, ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga, ndzi ta yisa emahlweni no sirhelela Vumbiwa, naswona ndzi ta avela vululami eka vanhu hinkwavo hi ku fanana handle ko chava, ku hlawula tlhelo kumbe xihlawuhlawu, hi ku ya hi Vumbiwa na milawu.
Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.
Munhu la thoriwaka eka ntirho wa Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Endla xikombelo loyi a nga si vaka muavanyisi hi nkarhi wo thoriwa koloko u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa.
Vatirhela-tiko va vuavanyisi, na vatirhela-tiko va vuavanyisi vo khomela, handle ka vaavanyisi, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza milawu ya tiko.
Xiyenge xa 3 xi cinciwile hi x. 19 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 na hi x.
hi x. 3 vxa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x.
Xiyenge xa A - Maendlelo ya Nhlawulo ya Vatirhela mfumo ku ya hi Vumbiwa.
Palamende ya xifundzhankulu yi hlangana ku hlawula Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa mfumo wa milawu wolowo.
Munhu la fambisaka eka nhlengeletano leyi eka yona ku tirhaka Xedulu xa leyi u fanele ku lava leswaku ku hlawuriwa mavito ya vayimela-ku-langwa eka nhlengeletano yeleyo.
Vito leri hlawuriwaka ri fanele ku tsariwa eka fomo leyi vekiweke hi milawu leyi vuriwaka eka endlelo ra 9.
hi swirho swimbirhi swa Palamende ya xifundzhankulu leri khumbekaka, loko Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo kumbe Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara wa mfumo wa milawu wolowo a fanele ku hlawuriwa.
Munhu loyi vito ra yena ri langhiwaka u fanele ku kombisa ku amukela ku langhiwa hi ku sayina ku nga va ku ri fomo yo langela mavito kumbe hi xivumbeko xihi na xihi xo komba ku pfumela xo tsariwa kunene.
Eka nhlengeletano leyi Xedulu xa leyi tirhaka eka yona, munhu la fambisaka u fanele ku tivisa mavito ya vanhu lava nga hlawuriwa va vayimela-ku-langwa, kambe a nga fanelanga ku pfumelela njhekanjhekisano wihi na wihi.
Loko ku ri na muyimela-ku-langwa un'we, mufambisi wa swona u fanele ku vula munhu yeleyo a nga hlawuriwa.
munhu la fambisaka ntirho u fanele ku vula muyimela-ku-langwa la kumeke vunyingi bya tivhoti ku va yena la nga hlawuriwa.
Loko ku ri hava muyimela-ku-langwa la kumaka vunyingi bya tivhoti, muyimela-ku-langwa la kumaka nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti u fanele ku humesiwa kutani ku endliwa vhoti yin'wana eka vayimela-ku-langwa lava va ha saleke ku ya hi endlelo ya 6. Endlelo leri ri fanele ku endliwa kambe na kambe ku kondza muyimela-ku-langwa a kuma vunyingi bya tivhoti.
lavekaka ku kuma muyimela-ku-langwa la faneleke ku humesiwa.
Loko ku ri na vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena, kumbe loko ku sala vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena endzhaku ka loko ku tirhisiwile endlelo ro humesa vayimela-ku-langwa eka nhlawulo, naswona vayimela-ku-langwa valavo va kuma nhlayo leyi fanaka ya tivhoti, nhlengeletano yin'wana nakambeyi fanele ku khomiwo nga si hela masiku ya nkombo, hi nkarhi lowu vekiweke hi munhu la fambisaka.
Loko ku khomiwa nhlengeletano yin'wana hi ku landza endlelo-ntsongo ra (1), endlelo leri vekiweke eka Xedulu xa leyi ri fanele ku tirhisiwa eka nhlengeletano yeleyo tanihi loko yi ri nhlengeletano yo sungula ya nhlawulo leri ku vulavuriwaka hawona.
ndlela leyi ku vhota swi faneleke ku fambisisiwa xiswona.
Milawu leyi ya mafambiselo yi fanele ku tivisiwa hi ndlela leyi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa a swi vekisaka xiswona.
Nchumu wa 9 wa siviwa hi x. 19 wa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 no siviwa hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume mune wa 2008.
Xiyenge xa B- Endlelo ro kumisisa ku nghenelela eka nhlangano eka vurhumiwa bya xifundzha eka Tihovo ta Rixaka ta Swifundzhankulu.
Nhlayo ya vurhumiwa bya xifundzhankulu eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu lava ntlawa wu faneleke ku va na vona, va fanele ku pimiwa hi ku andzisa nhlayo ya switulu leswi nhlangano wu nga na swona ePalamende ya xifundzhankulu hi khume no ava vuyelo bya kona hi nhlayo ya switulu leswi nga ka Palamende ya xifundzha yeleyo, ku katsa na n'we.
Loko ku hlayela hi ku landza endlelo ra 1 swi humesa nsalo lowu nga amukelekiki hi varhumiwa lava va averiweke ntlawa hi ku landza endlelo rolero, nsalo wolowo wu fanele ku phikizana na minsalo leyin'wana yi hlengeletekeke eka ntlawa kumbe Minhlangano yihi na yihi yin'wana, kutani varhumiwa vahi na vahi lava va nga aviwangiki eka vurhumiwa va fanele ku averiwa Minhlangano hi ku landzelelana ka nsalo wa le henhla-henhla.
Loko lava phikizanaka ku ya hi mhaka ya 2 va ringana, vurhumiwa lebyi nga aviwangi eka vurhumiwa byi fanele ku hangalasiwa eka nhlangano kumbe minhlangano, ku katsa minhlangano leyi hlanganeke ku va wun'we tanihi leswi hlamuseriwaka eka swiyenge swa 61 (2) (b), leswi nga na nsalo wo ringana eka nxaxamelo wa vavhoti lava rhekhodiweke, ku sunguriwa hi nhlangano kumbe nhlangano lowu hlanganeriweke lowu rhekhodeke nhlayo ya le henhla ya vavhoti eka nhlawulo lowu hundzeke wa Palamende ya xifundzha.
Mhaka ya 3 leyi engeteriweke hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumune wa 1999 no siviwa hi x.3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukaye wa 2002 na hi x. 5a0 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhumemune wa 2008.
Loko ku ri na nhlangano wo tlula wun'e lowu nga nhlayo yo engetela yo fana ya tivhoti leti rhekhodiweke eka nhlawulo lowu hundzeke wa palamendhe ya xifundzhankulu lexi khumbekaka, palamende yi fanele ku ava vurhumiwa lebyi nga hangalasiwangiki eka vurhumiwa bya nhlangano kumbe minhlangano hi nhlayo yo ringana ya nsalo hi ndlela leyi fambisanaka na xidemokrasi.
Tiendlelo to tirhana na mati ya mpfula eka tindhawu leti nga na miako.
Xedulu ya 6 yi cinciwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 1997, hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 1998 na hi x. 20 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa 2001.
"Vumbiwa byo rhanga" swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993, (Nawu wa 200 wa 1993).
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
loko yi ya emahlweni no tirhisiwa hi matiko lama a ma yi tirhisa xikan'we-kan'we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
swi kongomisiwa eka ririmi kumbe tindzimi ta ximfumo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula rihi na rihi ra tindzimi ta ximfumo ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Munhu wihi na wihi la a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka Nhlengeletano Tiko ya Milawu xikan'we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, u va xirho kumbe mukhomi wa ntirho wa Palamende ya Rixaka ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Palamende ya Rixaka tanihi laha yi vumbiweke hi ku landza nchumu lowu mhaka helaka hi siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
Palamende ya Rixaka yi vumbiwa hi swirho swa 400 eka nkarhi wa yona wo tirha leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, ku ya hi xiyenge xa 49(4) xa Vumbiwa byintshwa.
Ntirho wihi na wihi leri nga si helaka wu nga mahlweni ka Palamende ya Rixaka loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha ku fanele ku yiwa emahlweni ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
Ntirho wihi na wihi leri nga si helaka emahlweni ka Huvo loko Vumbiwa byintshwa byi yi fanele ku ya emahlweni na ntirho wolowo ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
Ku hava nhlawulo wa Palamende ya Rixaka lowu fanelaka ku yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50(2) endzhaku ka kungu ro Kombisa ku pfumala ku tshembha eka Presidente hi ku landza xiyenge xa 102(2) xa Vumbiwa byintshwa. Xiyenge xa 50(1) xa Vumbiwa byintshwa xi yimisiwa tirha ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
Xiyenge xa 50 (1) xa Nawu wa Vumbiwa wuntshwa xi yirisiwile ku fikela hi ti 30 Dzivamisoko 1999.
ku siva swivandla eka Nhlengeletano ya Milawu, na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Xiyenge xa 47(4) xa Vumbiwa byintshwa xa yimisiwo fikela nhlawulo wa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
wu nga ha langha van'wana vanhu ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo ntsena loko ku ri hava kumbe ku kumekaka nhlayo leyi nga ringanangiki ya khale ka vasinetara va wona.
Palamende ya xifundzhankulu yi fanele ku thola varhumiwa va wona va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi ku langha ka mintlawa.
Timhaka-ntsongo ta (2) na (3) swi tirha ntsena eka ku thoriwa ko sungula ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka.
Milawu ya mafambiselo ya Huvo leyi tirhaka xikan'we 'we loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi fanele ku tirhisiwa hi nmayelana na ntirho na makanelwa ya Huvo milawu.
Loko khale ka sinetara a langa leswaku a nga vi xirho xa mfumo wa milawu wa tlhandlamiwaka hi leri Vumbiwa byintshwa byi sunguleke ku tirha.
Miholo, timali ta mpfuneto na mimbuyelo ya khale ka vasenatara lava thoriweke tanihi murhumiwa wa nkarhi hinkwawo kumbe xirho xa Palamende ya xifundzhankulu a swi hungutiwi hi xivangelo ntsena xa ku thoriwa koloko.
Un'wana na un'wana loyi a ri Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye kumbe Xandla xa Holobye ehansi ka Vumbiwa bya khale loko byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza Vumbiwa, kambe ku ta landzeleriwa mhaka-ntsongo ya (2).
Ku fikela hi ti 30 Dzivamisoko 1999, swiyenge swa 84, 89, 90, 91, 93 na 96 swa Vumbiwa byintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tanihi laha swi hlamuseriweke eka 'ANNEXURE' B ya Xedulu xa leyi.
Mhaka-ntsongo ya (2) a yi siveli Holobye la ri sinatara loko Vumbiwa byintshwa, tanihi laha xiyenge xelexo xo hlayekaka xiswona eka 'Annexure' B.
Palamende ya xifundzhankulu tanihi laha wu vumbiweke hi ku landza-ntsongo ya (1) wu fanele ku tekiwo va wu hlawuriwile ehansi ka Vumbiwa byintshwa ku ringana nkarhi lowu helaka hi 30 Dzivamisoko 1999.
Eka nkarhi wa wona leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, na hi ku ya hi xiyenge xa 108(4), wolowo wa milawu ku ya hi Vumbiwa byo rhanga ku katsa na nhlayo yo khale ka vasinetara lava veke swirho swa mfumo wa milawu hi ku landza mhaka ya 8 ya Xedulu xa leyi.
ku swa swivandla eka mfumo wa milawu, na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa ka minongoloko ya Minhlangano ya tipolitiki yo tata swivandla, ku kondza ku va na nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu ehansika Vumbiwa byintshwa.
Xiyenge xa 106(4) xa Vumbiwa byintshwa xa yimisiwo fikela nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu na xifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
Munhu wihi na wihi la ri Holobyenkulu kumbe xirho xa Huvonkulu ya xifundzhankulu loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho wolowo hi ku landza Vumbiwa byintshwa na Vumbiwa byihi na rihi ra xifundzhankulu leri ri nga vaka ri vekiwile ku va nawu, kambe ku ya hi Mhaka-ntsongo ya (2).
Ku kondza Holobyenkulu la hlawuriweke endzhaku ka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya xifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa byintshwa a sungula ku tirha, kumbe loko xifundzhankulu xi veka vumbiwa ra xona ku va nawu, xihi na xihi eka xona loxi rhangaka, swiyenge swa 132 na 136 swa Vumbiwa byintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tanihi laha swi hlamuseriweke eka 'Annexure' C xa Xedulu xa leyi.
Vumbiwa ra xifundzhankulu leri pasisiweke loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha ri fanele ku landzelela xiyenge xa 143 xa Vumbiwa byintshwa.
Milawu hi mayelana na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya ntirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4 kumbe ya 5 ta Vumbiwa byintshwa naswona leyi, loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, a yi fambisiwa hi vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya rixaka, yi nga ha nyiketiwa hi Presidente, hi xitiviso, eka vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzhankulu lebyi byi hlawuriweke hi Huvonkulu ya xifundzhankulu xelexo.
ku lawula mhaka yihi na yihi yin'wana leyi lavekaka hikokwalaho ka xivangelo xa ku nyikiwa ka matimba yalawo, ku katsa na ku hundziseriwombe ku rhumeriwa ka vatirhi, kumbe ku hundziseriwa ka rifuwo, swikweleti, timfanelo na swiboho, eka kumbe ku huma eka mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzhankulu kumbe ndzawulo yihi na yihi ya mfumo, mafambiselo, vutlrhari bya vuhlayiseki kumbe vandla rin'wana.
Khopi ya xitiviso xin'wana na xin'wana lexi humesiwaka hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1) kumbe ya (2) yi fanele ku yisiwa eka Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya swifundzhankulu ku nga si hela masiku ya 10 ya ku hangalasiwa ka xitiviso.
kumbe mfanelo kumbe xifundzho lexi kumiweke kumbe xiboho kumbe nandzu leri rhwariweke xi nga si helela hi nkarhi.
Loko matimba yo endla milawu ya nyikiwo ya hi Mhaka-ntsongo ya (1), xihi na xihi tekiwa tanihi loko ku ri leswi kongomisiwaka eka vulawuri lebyi ya nyikeweke eka byona.
Ntirho wihi na wihi wa milawu ehansi ka xiyenge xa 235 (8) wa Vumbiwa bya khale, ku katsa ku cinciwa, ku tolovela kumbe ku endla xivilelo no nghenisiwa ka milawu yihi na yihi na goza rihi na rihi rin'wana leri tekiwaka ehansi ka mhaka leyi.
Vulawuri lebyi welaka endzeni ka huvonkulu ya rixaka lebyi fambisaka milawu yihi na yihi leyi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende loko Vumbiwa byintshwa vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzhankulu hi ku landza mhaka ya 14 ya Xedulu xa leyi.
Mhaka-ntsongo ya (1) yi hundzela hi ntirho malembe mambirhi ku tirha ka Vumbiwa byintshwa.
hi ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Khoto ya Vumbiwa leyi vumbiweke hi Vumbiwa bya khale yi va Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Xiyengentsongo xa (b) xi susiwile hi x. 20 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevuwa 2001.
Xiyenge xa Swivilelo xa Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga ri va Khoto ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
Xiyengentsongo xa (b) xi susiwile hi x. 20 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Xiyenge xa xifundzha kumbe xa muganga xa Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe khoto nkulu ya tiko xikaya kumbe xiyenge xa ntolovelo xa khoto yeyo, xi hundzuka Khoto Nkulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa ku nga ri na ku cinca ka ndhawu ya matirhelo, hi ku landza ku tiyisisa loku nga le ka xiyengentsongo xa (6).
Munhu wihi na wihi la tirhaka kumbe la tirhaka tanihi Presidente wa Vuavanyisi, Xandla xa Presidente wa Vuavanyisi kumbe muavanyisi wa khoto laha swi boxiweke eka ndzimana ya (a) loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u va Presidente wa Vuavanyisi, Xandla xa Muavanyisi kumbe muavanyisi wa khoto yeleyo ehansi ka Vumbiwa byintshwa, hi ku landza ku tiyisisa loku nga le ka xiyengentsongo xa (6).
rhavi ra xifundzhankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe Khoto-Nkulu ya tiko-xikaya kumbe rhavi ra tin'wana na tin'wanara khoto yeleyo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khoto ya le Henhla.
Hi ku hatlisa loko swi koteka endzhaku ka loko Vumbiwa byintshwa byi sungule ku tirha, tikhoto hinkwato, ku katsa na xivumbeko xa tona, mavumbiwelo, matirhelo na vulawuri bya tona na milawu hinkwayo leyi yelanaka, swi fanele ku hlanganisiwa hi xikongomelo xo simeka endlelo ya vuavanyisi leyifanelaka eka swilaveko swa Vumbiwa byintshwa.
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho yaVuavanyisi, xi fanele ku fambisa ku hlanganisiwa ka mintirho loku languteriweke eka ndzimana ya (a).
Xandla xa Muavanyisi Nkulu, xi hundzuka Xandla xa Presidente ya Khoto ya Vumbiwa kumbe Muavanyisi Nkulu xikan'we emahlweni ka Nawu wo Cinca Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, wu sungula ku tirha ku tirha, no ya mahlweni wu tirha ku fikela loko wu herisiwa kumbe ku cinciwa.
Xiyengentsongo (7) xi engeteriwile hi x. 20 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.
Ku tengiwa ka milandzu hinkwayo leyi loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, yi fanele ku herisiwa emahlweni ka khoto, handle ka loko ku tsakela ka vululami ku hlamusela hi ndlela yin'wana.
Xiyenge xa 108 xa Vumbiwa byo rhanga xi ya emahlweni no tirha ku kondza Nawu wa Palamende lowu languteriiweke eka xiyenge xa 179 xa Vumbiwa loko byi sungula ku tirha. Mhaka-ntshongo leyi a yi khumbhi ku thoriwa ka Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka hi ku landza xiyenge xa 179.
Gqweta-jenerala la khomeke ntirho loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi vekiweke leyi tirhaka eka xiyimo xelexo xa ntirho, ku ya hi Mhaka-ntsongo ya (1).
Munhu la yaka emahlweni no tirha hi ku landza Xedulu xa leyi naswona la tekeke xihlambanyo xa ntirho wolowo kumbe a endleke xitiyisio xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa ro rhanga, a nga bohiwi ku engeta xihlambanyo xa ntirho kumbe xitiyisiso xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
Ndzimana. (b) yi cinciwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.
Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ya Afrika Dzonga.
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Swiyenge swa 199(1), 200(1), (3) na (5) ku fika eka (11) na 201 ku fika eka 206 swa leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
Swirho swa Khomixini ya Mintirho ya Vululami leswi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 105 (1)(h) xa Vumbiwa bya khale swa yima ku va swirho swa Khomixini, loko swirho leswi vuriweke eka xiyenge 178(I)(i) xa Vumbiwa byintshwa swi thoriwile.
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Swiyenge swa 184 A na 184 B (1) (a), (b) swa Vumbiwa bya khale swi ya emahlweni no tirha ku kondza swi herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
Laha Vumbiwa byintshwa byi lavaka ku nghenisiwa eka milawu ya rixaka na ya swifundzhankulu, milawu yeleyo yi fanele ku vekiwa hi vulawuri lebyi faneleke ka ha ri na nkarhi leri ringaneke ku suka hi siku leri Vumbiwa byintshwa byi sungurile ku tirha.
Xiyenge xa 198(b) xa Vumbiwa byintshwa a xi nge tirhisiwi ku fikela loko nawu lowu nga le ka xiyenge xexo wu nghenisiwile.
Xiyenge xa 199(3)(a) xa Vumbiwa byintshwa a xi fanelanga ku tirhisiwa no landzeleriwa ku nga si fika tin'hweti tinharhu endzhaku ko va nawu wu nghenisiwile eka xiyenge xexo.
Nawu wa tiko wa xiyenge xa 217 (3) wa Vumbiwa byintshwa wu fanele ku nghenisiwa ku nga si hela malembe manharhu ku suka eka siku leri Vumbiwa byintshwa byi sunguleke ku tirha, kambe ku va milawu leyi yi nga ri kona hi nkarhi lowu a swi siveli ku simekiwa ka pholisi leyi ku vulavuriwaka hi yona eka xiyenge xa 217 (2).
Ku fikela loko nawu lowu boxiweke eka xiyenge xa 229 (1) (b) xa Vumbiwa byintshwa xi nghenisiwa, mhasipla wu ta tshama wu ri na vuswikoti byo hakerisa xibalo, ndzhuvo kumbe ntirho lowu wu nyikiweke matimba hi Vumbiwa ku wu endla wu endliwa.
Hambileswi ku nga na mukungu wahi na wahi man'wana ya Vumbiwa byintshwa na Vumbiwa bya khale ya yelanaka na ndzivalelano ehansi ka nhlokomhaka Vun'we bya Rixaka no Rivalelana' swi tekiwi swi ri xiphemu xa Vumbiwa byintshwa hi xikongomelo xa Nawu Tlakusa Vun'we bya Rixaka no Rivalelana, 1995 Nawu wa 34 wa 1995, tanihi laha wu hundzuluxiweke hokona ku katsa na swikongomelo swa matirhelo.
Hi xikongomelo xa xiyengentsongo (1), siku ra '6 N'wendzhamhala 1993' laha swi tikombaka eka swilaveko swa Vumbiwa bya khale ehansi ka nhlokomhaka ya 'Vun'we bya Rixaka no Rivalelana', swi fanele ku hlayiwa tanihi '11 Mudyaxihi 1994'.
Xiyengentsongo (2) xi engeteriwile hi x 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa Wosungula wa 1997.
Milawu ya rixaka leyi boxiweke eka swiyenge swa 9 (4), 32 (2) na 33 ya Vumbiwa byintshwa yi fanele ku nghenisiwa ku nga si hela malembe manharhu ku sukela hi siku leri Vumbiwa byi sunguleke ku tirha.
endlelo ra mafambiselo leri nga hlamuseriwaka ku va ri lulamile hi tlhelo ra tinhlamuselo leti ti nyikeriwaka rona laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena ya khumbekaka kumbe ku xungetiwa.
Swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa byintshwa swi hundzela hi nkarhi loko milawu leyi languteriweke eka swiyenge swileswo, hi ku hambana ka swona, yi nga vekiwi ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu Vumbiwa byintshwa byi sungurile ku tirha.
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Khomixini ya Mintirho ya vaaki na tiKhomixini ta mintirho ya swifundzhankulu leti vuriwaka eka Kavanyisa ka 13 ka Vumbiwa bya khale ti ya emahlweni no tirha hi ku landza Kavanyisa koloko na milawu leyi vekiweke yi tirhaka eka tona tanihi loko kavanyisa loku ku nga herisiwangi, ku kondza Khomixini na tiKhomixini ta ntirho ta swifundzhankulu ti herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
Munhu wihi na wihi loyi, loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, a tirhela xigwevo laha Riphabliki xo tlula 12 wa tin'hweti ku ri hava ndziho, a nga fanelanga ku va xirho xa Palamende ya Rixaka kumbe xa Palamende ya xifundzhankulu.
hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
Xiengentsongo xa (a) xi siviwile hi x.
murhangeri wa xintu wa muganga u langutisa endlelo ra milawu ya xintu no tshama eka ndhawu leyi nga le ka muganga wolowo, huvo ya xikaya, kumbe muyimeri wa huvo, leswi boxiweke eka nawu wo Cinca wa Mfumo, 1993 naswona leswi nga kumiwa no longoloxiwa eka xiyenge xa 182 xa Vumbiwa bya khale, i 'ex officio' loyi a faneriweke hikuva xirho xa huvo yeleyo ku fikela laha Huvo ya Mhasipala yi siva huvo yeleyo hi ndlela ya nhlawulo wa mani na mani wa Tihuvo ta vamhasipala endzhaku ko sungula ku tirha ka Vumbiwa byintshwa.
Xiengentsongo xa (a) xi siviwile hi x.
Xiyenge xa 245(4) xa Vumbiwa bya khale xi ya emahlweni no tirha ku kondza xiyenge wa Ndhawu, 1993, a xi fanelanga ku herisiwa ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 2000.
Xiyengentsongo xa (2) xi cinciwile hi x.
Swiyenge swa 82 na 124 swa Vumbiwa byintshwa a swi khumbi ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende kumbe Milawu ya swifundzhankulu leyi pasisiweke Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha.
Eka nkandziyiso wa xitifikheti hi mulawuri la nga na vuswikoti bya nhundzu leyi nga fambiki ya mfumo xiyenge yi vekiwa eka mfumo ku ya hi xiyenge xa 239 xa Vumbiwa bya khale, murhijisitara wa vun'winyi u fanele ku endla xikombelo xexo kumbe ku tiyisisa eka rhijisitara leri faneleke, vun'winyi kumbe tsalwa leri faneleke ku rhijisitara nhundzu leyi nga fambiki hi vito ra mfumo.
A ku hakeriwi ndzuvo kumbe swikoxo swin'wana hi tlhelo ra ntsariso hi ku landza xiyengentsongo xa (1).
"1. Minhlangano leyi tsarisiweke hi ku landza milawu ya tiko na ku phikizanela nhlawulo wa Palamende ya Rixaka yi fanele ku tsala mavito ya vayimela -langwa eka nhlawulo wolowo eka minongoloko ya vayimela -langwa leti lulamisiweke hi ku landza Xedulu xa leyi na milawu leyi endliweke ya tiko."
Hafu ya switulo hi minongoloko ya xiyenge leyi tisiweke hi Minhlangano hi ku hambana ka yona, ku nga na nhlayo leyi vekiweke ya switulu leyi hlayiseriweke xiyenge xin'wana na xin'wana landzelaka, hi ku tekela enhlokweni tinhlayo leti nga kona ti tirhiweke hi xisayense hi tlhelo ra vavhoti, ra hi vuyimeri bya minhlangano leyi khumbekaka.
Hafu leyin'wana ya switulu minongoloko ya rixaka leyi tisiweke hi minhlangano hi ku hambana ka yona, kumbe ku huma eka swifundzha leti minongoloko ya rixaka yi nga tisiwangiki.
"3. Minongoloko ya vayimela-ku-langwa leyi tisiwiweke hi ntlawa, hi ku hetiseka yi fanele ku va na mavito lama ya nga tluriki nhlayo ya vayimela-ku-langwa leyi ringanaka na nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka, naswona nongoloko wun'wana na wun'wana wo tano wa fanele ku kombisa mavito yalawo hi ndzandzelelano wolowo wu vekiweke hi ku tsakeriwa tana hi laha ntlawa wu nga ha pimaka."
"(a) Mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu wu fanele ku pimiwa hi ku avanyisa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke ta tiko hinkwaro hi nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka ya Milawu, ku hlanganisiwa na n'we kutani na vuyulo byi hlanganisiwa na n'we, ku nga hlayiwi swiphemu, swi fanele ku va mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu."
"(b) Mpimo wa nhlayo ya switulu leyi hundzuluxiweke hi xitulu hi xitulu wu fanele ku pimiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro, ku susiwile nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro ta ntlawa wolowo wu vuriwaka eka ndzimana ya (a), hi nhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Milawu, ku hlanganisiwa na n'we, ku susiwa nhlayo ya switulu leswi helelaka swi averiwile Nhlangano lowu ku vulavuriwaka hi wona hi ku landza ndzimana ya (a)."
"10. Nhlayo ya switulu eka Palamende ya xifundzhankulu xin'wana na xin'wana yi fanele ku va tanihi laha yi pimiweke hi ku landza xiyenge xa 105 xa Vumbiwa byintshwa."
"11. Minhlangano leyi tsarisiweke hi ku landza milawu ya tiko leyi vekiweke naswona yi phikizanelaka nhlawulo wa Palamende ya xifundzhankulu, yi fanele ku hlawula mavito ya vayimela-ku-langwa eka nhlawulo wa xifundzhankulu xelexo eka minongoloko ya swifundzhankulu leyi lulamisiweke hi ku landza Xedulu xa leyi na milawu ya tiko."
Endzhaku ka loko ku hlayiwa ka tivhoti ku herile, nhlayo ya vayimeri va ntlawa wun'wana na wun'wana yi pimiwile kutani na vuyelo bya nhlawulo byi hlayiwile hi ku landza xiyenge xa 190 xa Vumbiwa byintshwa, Khomixini, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa ka vuyelo koloko, yi fanele ku veka ku suka eka nongoloko wun'wana na wun'wana wa vayimela-ku-langwa, leri tivisiweke hi ku landza milawu ya tiko, vayimeri va ntlawa wun'wana na wun'wana eka mfumo wa milawu.
Ku landzelela ku vekiwa koloko hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1), loko vito ra muyimela-ku-langwa ri kumekaka eka ku tlula nongoloko wun'we eka Palamende ya Rixaka ya Milawu kumbe eka minongoloko ya hawumbirhi Palamende ya Rixaka na mfumo wa milawu wa xifundzhankulu (loko nhlawulo wa Palamende ya Rixaka na wa mfumo wa milawu wa xifundzhankulu yi khomiwa hi nkarhi wun'we), kutani muyimela-ku-langwa yeleyo a fanele ku vekiwa tanihi muyimeri hi tlhelo ro tlula rin'we, Nhlangano lowu wu tiseke minongoloko yeleyo, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa koloko ka vuyelo, wu fanele ku kombisa eka Khomixini ku suka eka nxaxamelo wa vayimela ku langwa laha va nga ta yisiwa kona kumbe Palamende leyi munhu yoloye a nga ta tirha eka yona, kumbe hi ndlela leyi swi nga ta va xiswona, laha viro ra munhu yoloye ri nga ta suriwa eka minxaxamelo leyin'wana.
'(b) muyimeri u thoriwa tanihi murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzhankulu.'
munhu yoloye a ringanerile no va kona eka nxaxamelo.
Ku hlawuriwa ku siva xivandla swi ta tsariwa swi yisiwa eka Xipikara.
Loko nhlangano lowu yimeriwaka ePalamende wu herisiwa kumbe wu nga ha ri kona naswona swirho swa wona swi tshika mintirho hi ku landza xiyenge xa 23A (1), switulu leswi ku vulavuriwaka hi swona swi ta nyikiwa minhlangano leyi saleke "mutatis mutandis" tanihi loko switulu sweswo swi tshikiwile hi ku landza xiyenge xa 7 kumbe 14, kumbe hi ndlela leyi swi nga va ka xiswona.
Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya mfumo wa milawu leri eka wona Xedulu xa leyi yeleyo. Ku va xirho xa mfumo wa milawu wolowo.
ku va ntlawa wihi na wihi wu tiava ku va mintlawa yo tlula wun'we.'
Ku suriwa ka mhaka ya 24.
hi ku nghenisa nhlamuselo leyi landzelaka endzhaku ka nhlamuselo ya "nxaxamelo wa rixaka".
"Vumbiwa byintshwa swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996,".
Ku suriwa ka mhaka ya 26.
loko a nga si rivalela kumbe ku yimisa swa nkarhinyana swigwevo swa vaonhi.
"(3) Swiyengenyana swa (1) na (2) swa tirha nakambe eka Xandla xa Presidente.".
"(a) Xandla xa Presidente la hlawuriweke hi Presidente;".
Holobye a ri un'we la nga riki xirho xa Palamende ya Rixaka naswona a thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (13), ku ri leswaku Presidente, a tirha hi ku tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka ya politiki, u teka ku thoriwa ka Holobye yoloye ku fanerile.
Ntlawa wun'wana na wun'wana lowu nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Palamende ya Rixaka wu fanele ku hlawula Xandla xa Presidente a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Loko ku ri hava kumbe ku ri na ntlawa wun'we leri nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Milawu. Nhlangano lowu nga na nhlayo ya le henhla ya switulu na Nhlangano lowu nga na nhlayo ya switulu leyi landzelaka ya vumbirhi ha yin'we-yin'we ti na mfanelo yo hlawula Xandla xa Presidente un'we a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
Loko a hlawuriwa no vekiwa, Xandla xa Presidente a nga ha langa ku tsahama a ha ri kumbe a tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya Milawu.
Xandla xa Presidente u tirhisa matimba naswona u fanele ku tirha mintirho leyihaverisiweke ntirho wa Xandla xa Presidente hi Vumbiwa kumbe leyiareriweke ntirho wolowo hi Presidente.
ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Presidente endzhaku ka nhlawulo wihi na wihi wa Palamende ya Rixaka lowu wu khomiweke ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 1999, a sungula ku tirha.
Xivandla xa ntirho wa Xandla xa Presidente xi siviwa hi Nhlangano lowu wu hlawuleke no veka Xandla yeleyo wa Presidente.
Nhlangano lowu wu nga na switulu swo sukela eka 20 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun'we bya rixaka, wu na mfanelo yo va wu nyikiwa ndzawulo yin'we kumbe ku tlula eka Khabinete leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriweke eka xiyengentsongo xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka Palamende ya Rixaka loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi swi nga na Minhlangano leyin'wana leyi ngheneleka.
Mpimo wa switulu hi ndzawulo hi ndzawulo wu fanele kukumiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka leswi hlanganyeriweke hi mintlawa leyi khumbekaka hi nhlayo ya tindzawulo leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, ku hlanganisiwa na n'we.
Vuyelo, ku nga tekeriwi enhlokweni xiphemu xa xikhume xa vunharhu na swiphemu leswi landzelaka loko swi ri kona, i mpimo wa switulu swa ndzawulo.
Nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku a veriwa Nhlangano lowu khumbekaka wu kumeka hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo wa switulu leswi ntlawa wolowo wu nga na swona eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi mpimo leri wu vuriwaka eka ndzimana ya (b).
Vuyelo, ku ya hi ndzimana ya (e), byi komba nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa ntlawa wolowo.
Laha ku tirhisiwa ka endlelo leringa laha henhla ku humesa nsalo leri wu nga mitiwangiki hi nhlayo ya tindzawulo leti ti averiwaka ntlawa, nsalo wu phikizana na minsalo leyin'wana yo fana leyi kumiwaka hi ntlawa kumbe Minhlangano yin'wana, na ndzawulo kumbe tindzawulo tihi na tihi leti ti salaka ti nga averiwanga ti fanele ku averiwa ntlawa kumbe mintlawa leyi khumbiwaka hi ku landzelelana ka vukulu bya nsalo.
ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa Holobye.
ku tirhisiwa ka matimba loku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga xirho xa Nhlangano lowu Presidente a welaka eka wona, xiboho xa Presidente hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana.
Loko makumiwele wahi na wahi ya mpimo wa nhlayo ya tindzawulo leti fanelaka ku averiwa ya cinciwa ku ya hi xiyengentsongo xa (10)(c), Vaholobye lava va khumbekaka va fanele ku suka eka tindzawulo ta vona kambe va ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa nakambe eka ndzawulo tin'wana leti averiweke Minhlangano ya vona hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimelo lama ya cinciwaka.
ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yeleyo munhu la nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Milawu, ku va Holobye la khumbekaka hi ndzawulo yeleyo.
endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka, u fanele ku herisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (a) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela ku va na mfumo lerinene.
Tinhlengeletano ta Khabinete ti fanele ku va ehansi ka vufambisi bya Presidente, kumbe, loko Presidente a lerisa tano, vufambisi bya Xandla xa Presidente: Ku ri leswaku Xandla xa Presidente u fambisa tinhlengeletano loko nkarhi wa yena wu fika handle ka loko timhaka ta xihatla ta mfumo na moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka ti koxa hi ndlela yin'wana.
Khabinete yi fanele ku tirha hi mukhuva leri wu tekelaka enhlokweni moya wo lavana na ku twanana leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka xikan'we na mfumo leri nyawulaka.
Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi hoxaka xandla eka Khabinete, u simeka swivandla swa mintirho ya Swandla swa vaholobye.
Nhlangano wu na mfanelo yo nyikiwa xivandla xin'we kumbe ku tlula xa xandla xa holobye hi ndlela leyi fanaka naswona hi ku landza endlelo ro fana na leri tindzawulo ta Khabinete ti averisiwaka xiswona.
Swilaveko swa xiyenge xa 91 (10) ku ya eka (12) ya tirha, ku katsa na ku cinciwa loku lavekaka hi tlhelo ra Swandla swa Vaholobye, naswona eka ku tirhisiwa koloko leswi swi vula Xandla xa Holobye kumbe xivandla xa ntirho xa Xandla xa holobye, hi ku landzelelana.
Swihi na swihi leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi swi kongomisiwaka eka Holobye yoloye swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi katsa na leswi kongomisiwaka eka Xandla xa Holobye loyi a n'wi khomelaka.
Loko Xandla xa Holobye xi nga ri kona hi swivangelo swin'wana, a hluleka ku endla ntirho, Presidente u thola Xandla xa Holobye wihi na wihi un'wana kumbe munhu angarhela kumbe eku tirhisiwena kumbe ku tirhiwa ka matimba wahi na wahi yo karhi kumbe mintirho.
(3) Vaholobye, hi un'we-un'we, va na vutihlamuleri eka Presidente na le ka Nhlengeletano hi ndlela yo yelana swi hlanganale swi na vutihlamuleri bya ku endla mintirho ya swona ya mfumo wa rixaka na mikhuva ya wona ya matirhelo.
Loko Holobye a tsandzeka ku fambisa ndzawulo hi ku ya pholisi ya Khabinete, Presidente a nga kombela Holobye la khumbhekaka ku endla ntirho hi ku landza pholisi.
loko Holobye loyi ku vulavuriwaka hi yena eka xiyenge xa 91 (1) (b) endzhaku ko tihlanganisa na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka.
Huvonkulu ya xifundzhankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu na swirho leswi nga riki henhla ka 10 leswi thoriweke hi Holobyenkulu ku ya hi xiyenge lexi.
Nhlangano lowu wu nga na ku sukela eka 10 wa tiphesente kumbe ku tlula wa switulu eka Palamende ya xifundzhankulu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun'we bya rixaka, wu fanele ku averiwa ndzawulo yin'we kumbe ku tlula eka Huvonkulu hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka mfumo wa milawu loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi Minhlangano leyin'wana leyi khumbekaka yi nga na swona.
Nhlengeletano ya Milawu, swi fanele ku hlayiwa tanihi loko swi vula mfumo wa milawu wa xifundzhankulu.
ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa xirho xa Huvonkulu.
ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga xirho xa Nhlangano lowu Holobyenkulu a welaka eka wona, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana.
Loko mapimelo wahi na wahi ya ku averiwa ka tindzawulo ku cinciwa ku ya hi xiyengentsongo xa (4)(c), swirho leswi khumbekaka swi fanele ku huma eka tindzawulo ta swona, kambe swi tshama swa ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa-nakambe eka tindzawulo tin'wana leti averiweke Minhlangano hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimelo lama cinciwaka.
Tinhlengeletano ta Huvonkulu ti fanele ku fambisiwa hi Holobyenkulu wa xifundzhankulu xelexo.
Huvonkulu yi fanele ku tirha hi ndlela leyi tekelaka enhlokweni moya wa vun'we wa mfumo, xikan'we na xilaveko xa matirhelo ya mfumo.'.
Swirho swa Huvonkulu swi fanele ku fambisa tindzawulo ta swona hi ku fambisana na pholisi leyi bohiweke hi Huvo.
Loko xirho xa Huvonkulu xi tsandzeka ku fambisa matirhelo ya Huvo hi ku fambisana na pholisi leyi bohiweke hi Huvo, Holobyenkulu a nga ha lava leswaku xirho lexi khumbekaka xi endla leswaku mafambiselo ya ndzawulo yeleyo ya fambelana na mikhuva yeleyo ya matirhelo.
"(k) ku simekiwa na ku hlayisiwa ka xiyenge xa yuniti xa maphorisa xa ku tisa ku rhula lexi nga ta hangalasiwa hi ku seketela na hi xikombelo xa Khomixinara wa Xifundzha."
"Ku ri leswaku xiyengentsongo lexi nakambe xi fanele ku tirha eka swirho swa vuthu rihi na rihi ra mathlhari leri nghenisaka nongoloko wa vatirhi va rona endzhaku ka ku sungula ku tirha amukeriwa tsalwa byintshwa ra vumbiwa tanihi laha swi languteriweke eka xiyenge xa 73 xa Vumbiwa rolero loko nhlangano wa tipolitiki leri ehansi ka matimba ya wona na vulawuri bya wu ngheneleke eka Huvonkulu ya Nkarhinyana, na ku nghenela eka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya Rixaka na tipalamende na nhlengeletano ya milawu ya swifundzhankulu ku ya hi Vumbiwa leri vuriwaka."
"(2) Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ri fanele ku tirhisa matimba ya rona na ku tirha mintirho ya rona ntsena hi ku tirhela rixaka hi ku landza kavanyisa ka 11 ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996."
"(1) Mintirho ya tiko, ndzawulo ya mfumo, Mintirho ya mafambiselo kumbe vuhlayiseki lebyi xikan'we-kan'we ku nga si sungula ku tirha Vumbiwa ra Afrika Dzonga, 1996 (laha endzhakunyana ri vuriwaka "Vumbiwa byintshwa"), byi tirheke mintirho ya mfumo, byi ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka byona ku kondza byi herisiwa ku nghenisa ku hlanganisiwa na vandla rihi na rihi leri faneleke kumbe mintirho ya byona yi hlanganisiwa yi khomanisiwa na ya vandla rihi na rihi rin'wana."
(6) (a) Presidente a nga ha thola Khomixini yo vuyeketa ku ngheneriwa ku hundzuluxiwa ka kontiraka, ku thoriweke ku tlakusiwa, kumbe ku nyikiwa sagwati ra nkarhi kumbe ra swipimelo swa vutirheri kumbe xipfuno xin'wana, leswi nga humelela endzhaku ka 27 Dzivamisoko 1993 na 30 Ndzhati 1994 hi tlhelo ra munhu wihi na wihi la vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2) kumbe ntlawa wihi na wihi wa vanhu vo tano.
Khomixini yi nga ha tlherisela endzhaku kumbe ku cinca kontiraka, ku thoriwa, ku tlakusiwa sagwati loko swi nga fanelanga kumbe swi nga lulamangi eka tshamelo ra timhaka eka mhaka yeleyo.
hi ku siva "Vumbiwa leri", kun'wana na kun'wana laha leswi swi humelelaka eka xiyenge xa 236, hi "Vumbiwa byintshwa."
mavandla lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236(1), ku nga katsiwi na masocha, ya fanele ku tsahama ma ri ma mfumo wa rixaka, leri wu faneleka ku tirhisa vutihlamuleri byelebyo hi ku tirhisana kun'we na mimfuno ya swifundzhankulu;
"(4) Ku ya hi ku landza nawu wihi na wihi leri wu tirhaka, rifuwo, timfanelo vutihlamuleri na milandzu ya mavuthu hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2) swi fanele ku hlengeletiwa eka Vuthu ra Vuhlayiseki ra Rixaka hi ku landza swiletelo swa Holobye ya Vusirheleri.".
Xedulu xa xa 6A xi nghenisiwe hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no herisiwa hi x.6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhumemune wa 2008.
Eka Xedulu xa 'Palamende' swi vula Palamende ya Rixaka kumbe yin'wana na yin'wana ya xifundzha.
Hi ku landza mhaka ya 4, xirho xa Palamende lexi hundzukaka xirho xa nhlangano (wuntshwa) handle ka nhlangano lowu hlawuleke xirho xexo, ku nga langutiwi loko wu nghenelele eka minhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, hi vuyena kumbe xikan'we na swirho swin'wana, hinkarhi lowu vuriwaka eka mhaka ya (4) a91) (a) kumbe 9b), swi yima ku va swirho swa nhlangano lowu hlawuriweke, swi yimela leswi nga tluriki 10 wa tiphesente ta switulu leswi khomiweke hi nhlangano lowu hlawuriweke ePalamende.
wu avanyisiwe hi ku tlula nhlangano wun'we, ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelele eka minhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, loko swirho swa xiyengentsongo swi sukela nhlangano lowu yimelaka ehansi ka 10 ra tiphesente ta nhlayo hinkwayo ya switulu swa nhlangano wo sungula eka Palamende yeleyo.
hi nkarhi wo ringana 15 wa masiku ku suka hi siku ro sungula ra Ndzhati ku ya fika eka ra khume-ntlhanu eka lembe leri ra vumune hi ku landzela siku ra nhlawulo wa Tihuvonkulu ta Mhasipala; na kambe a swi tirhi eka lembe leri helaka hi ti 31 N'wendzamhala 2002.
Hi xikongomelo xa ndzimana ya (a) 'lembe' swi vula nkarhi wo ringana 365 wa masiku.
ku nga ri na mpfumelelo lwu tsariweke hi xirho xexo.
Nhlangano lowu nga tsarisiwangi hi ku landza nawu wihi na wihi lowu tirhaka eku tsariseni ka nhlangano wa tipolitiki wu tekiwa tanihi nhlangano wa xikongomelo xa Xedulu xa leyi, kambe nhlangano wolowo wu fanele ku endla xikombelo xo tsarisiwa tanihi nhlangano hi ku landza milawu leyi tirhisiwaka eka nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) (a) kumbe (b). Loko nhlangano wu nga tsarisiwangi hi nkarhi wa mune wa tin'hweti endzaku ko hundzeriwa hi nkarhi, swi tekiwa wu nga ha ri kona, naswona switulu leswi ku vulavuriwaka hi swona swi fanele ku pambuleriwa minhlangano leyi saleke ku ya hi nawu.
Endzhaku ko hundza ka nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya 4 (1) (a) kumbe (b), mavumbiwelo ya Palamende lawa ya nga endliwa hi vuntshwa hi xivangelo xa matikhomelo wahi na wahi ku ya hi mhaka ya 2 kumbe 3 ya hlayisiwa ku fikela eka nhlawulo lowu landzelaka wa Palamende kumbe ku fikela loko ku vumbiwa ka Palamende ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3.
Ku nga si hela nkombo wa masiku endzhaku ko heleriwa hi nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya (4) (1) (a) kumbe (b), nhlangano wun'wana na wun'wana lowu yimeriweke eka Palamende lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1) wu fanele ku yisa nxaxamelo ya vayimela ku langwa eka Matsalana wa Palamende.
vito ra, vayimeri va nhlangano, hi xirho xin'we xin'we.
hilaha tlhelo swirho swi tshama swi ri swirho swa Palamende naswona switulu leswi khomiweke hi swona swi fanele ku tekiwa swi ri leswi nyikiweke nhlangano lowu swi wu yimelaka eka ku hlangana loku boxiweke eka ndzimana.
Swilaveko swa mhaka ya 4 (3) na (4) na mhaka ya 5 swa tirhiseka eka xiyengentsongo xa (1), naswona swin'wana leswi boxiwaka hi nkarhi lowu vekiweke eka mhaka ya 4(1) a9a) kumbe (b) swi fanele ku endliwa ku langutise nkarhi lowu boxiweke eka xiyengentsongo xa (1).
Xedulu xa 6B, lexi a ku ri Xedulu xa 6A, xi nghenisiwe hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunhungu wa 2002, lowu cinciweke hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no tlhela wu nomboriwa hi vuntshwa hi x. 6 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 no herisiwa hi x.5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.
Mukhanselara la nga yimeriki wadi u yima ku va xirho xa Huvo ya Mhasipala loko mukhanselara yoloye, handle ko landza mhaka ya 2, 3 kumbe ya 7, a yima ku va xirho xa nhlangano lowu n'wi hlawuleke ku va xirho xa huvonkulu.
a nga langiwangi hi nhlangano wihi na wihi tanihi muyimela ku langwa eka nhlawulo wa wadi kutani a va xirho xa nhlagano.
Endzhaku ko hundzeriwa hi nkarhi loku boxiweke eka mhaka ya 4 (1)(a), ku vumbiwa ka Huvo ya Mhasipala, leyi vumbiweke hi vuntshwa hi xivangelo xa matikhomelo wahi na wahi hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3, yi hlayisiwa ku fikela eka nhlawulo lowu landzelaka wa Tihuvo hinkwato ta Mhasipala kumbe ku fikela loko ku vumbiwa ka Huvo ya Mhasipala ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza mhaka ya 2 kumbe 3 kumbe ku fikela loko nhlawulo wa xihatla wu endliwa eka Huvo ya mhasipala wolowo.
Huvo ya Mhasipala leyi boxiweke eka mhaka ya 5 leyi tholaka swirho swa Huvo ya Mhasipala yin'wana, tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 157 (1) (b), ku nga si hela 15 wa masiku nkarho lowu ku vulavuriwaka hi wona eka mhaka ya 4 (1)(a) (i) wu hundzile kumbe (ii) yi fanele ku endla nakambe endlelo leri nyikiweke ra Palamende ya rixaka ro thola swirho sweswo ku yimela Huvo leyi thoriweke.
Xiyenge xa C xa mhasipala lexi ku vulavuriwaka hi xona eka mhaka ya 5 xi fanele ku endliwa hi vuntshwa hi ku landza nawu lowu faneleke endzhaku ka ku thola hinkwako loku boxiweke eka ndzimana ya (a) u endliwile hi ku landza Xiyenge xa C xa mhasipala.
aviwile hi ku tlula nhlangano wun'we kumbe ku aviwa naswona xiyengentsongo xihi na xihi xi nga hlangana na nhlangano wun'wana ku nga langutiwi loko nhlangano wolowo wu nghenelerile eka nhlawulo kumbe wu nga nghenelelangi, hi hala tlhelo tikhanselara leti khumbhekaka ti tshama ti ri swirho swa Huvo naswona switulu leswi va nga le ka swona swi fanele ku tekiwa tanihi leswi nyikiweke nhlangano lowu va wu yimelaka loko ku va na ku hlangana, swiyengentsongo kumbe ku hlangana loku boxiweke eka ndzimana leyi.
Swivandla eka Huvo ya Mhasipala swi fanele ku tatiwa hi ku landza Milawu ya tiko.
Xiyenge xa 9 xi siviwile hi x. 5 xa Nawu wa 2 wa 2003.