Paddastoele, sampioene en ander swamme (ook ringwurm of omloop)
Swamme is nie plante nie en ook nie diere nie, maar 'n eienaardige groep lewende dinge wat onder een sambreel saamgegroepeer word. Party van hulle lewe van dooie blare en ander bestaan weer net op lewende mense! Wie sou ooit kon dink dat daar 'n verwantskap tussen paddastoele en atleetvoet of daardie hinderlike omlope bestaan?
BO: 'n Skadelike soort swam, Crinipellis perniciosa, wat kakaobome kan infekteer. Dit kan daartoe lei dat die bome baie minder bone dra waarvan kakao en sjokolade gemaak word. (Die swam is in werklikheid meer oranje as die rooi op ons illustrasiefoto.)
Foto: Scott Bauer / USDA / ARS
ISKIEN was jy al op 'n keer gepla deur 'n lastige skifsel aan jou voete wat jy by 'n swembad opgedoen het. Tinea pedis, het jou dokter dit genoem—atleetvoet of voetskimmel. Hy het die nodige medikamente vir jou voorgeskryf en ná 'n rukkie was jy gelukkig ontslae van die beproewing.
Maar as jy al met jou einste voete, per ongeluk of doelbewus, 'n paddastoel weggeskop het, het jy bes moontlik nie besef dat daar 'n sonderlinge verwantskap tussen jou voetkwaal en 'n sampioen bestaan nie!
Albei is swamme. Al dink jy straks aan die een as iets soos 'n mikroskopies klein roof-goggatjie en aan die ander een as 'n plant. Maar swamme is allermins plante, en ook nie goggas nie, hoewel hulle sekere eienskappe kan hê wat met die een of die ander van hierdie groepe ooreenstem.
Lewende dinge word deur geleerdes in groot, basiese sogenaamde koninkryke ingedeel. Baie jare lank is gereken dat swamme tot die planteryk behoort. Daar is gemeen dat hulle plante is wat nie stingels of blare het nie en, namate hulle die vermoë sou ontwikkel het om voedsel te absorbeer, die bladgroen sou verloor het wat vir fotosintese nodig is.
Toe besef die wetenskaplikes dat swamme eintlik meer soos diere as soos plante is en dat hulle in der waarheid unieke en afsonderlike lewensvorms is. Die meeste kenners reken vandag dat swamme as 'n groep tot minstens drie koninkryke behoort, waaronder die protosoë of eensellige organismetjies. Nagenoeg 100 000 swamspesies is reeds bekend, maar daar is stellig baie meer wat nog ontdek moet word.
Hul wêreld is meestal verborge. Die deel van die swam wat ons sien, is slegs die "vrug" van die organisme. Die lewende liggaam van die swam is 'n sogenaamde miselium, wat bestaan uit 'n web van klein veseltjies wat swamdrade of skimmeldrade (hifes) genoem word. Die miselium is in die meeste gevalle weggesteek in grond, hout of 'n ander voedselbron.
'n Miselium kan so groot soos 'n miertjie wees of verskeie hektare bedek. Die vertakkende swamdrade kan elke dag 1 km by die totale lengte van die miselium voeg. Hierdie webbe lewe ongesiens totdat hulle in paddastoele, sampioene, stuifswamme, knolswamme, sogenaamde duiwelsbrood of ander vrugliggame ontwikkel. As die miselium vrugliggaampies van mikroskopiese grootte produseer, kan 'n mens maklik die swam nooit eens opmerk nie.
Die lewensiklus van die meeste swamme is ingewikkeld en sluit gewoonlik 'n seksuele en 'n aseksuele fase in. Hulle plant meestal voort deur middel van spore—piepklein deeltjies protoplasma wat deur wande omsluit word. Twaalf miljard of meer spore kan op die vrugliggaam van 'n gewone paddastoel vorm, maar een soort reuse-stuifswam kan etlike biljoene spore produseer.
Lewensiklus van 'n paddastoel
Oorspronklike foto kopieregvry verklaar deur eienaar, gewysig deur Mieliestronk.com
SWAMME plant glad nie soos blomplante voort nie, waar die vrugbeginsels deur stuifmeel bevrug en saad geproduseer word. Hulle vermeerder meestal deur middel van spore—piepklein deeltjies protoplasma wat deur wande omsluit word.
By die paddastoel ontwikkel die spore onderkant die hoed. Hulle is soos fyn stofgreintjies, baie kleiner as enige saad. En daar is verskriklik baie van hulle. Twaalf miljard of meer spore kan op die vrugliggaam van die gewone paddastoel vorm.
Wanneer die spore van 'n paddastoel op die grond val, ontkiem hulle as die toestande gunstig is. Die spore groei tot 'n vertakte draad, die primêre miselium genoem, en bestaan uit 'n ketting selle wat van punt tot punt aanmekaar kleef. Die drade vertak, verenig en vorm die sekondêre miselium. Die miselium vorm 'n netwerk onder die grond en groei mettertyd boontoe om 'n nuwe paddastoel te vorm.
Die groei geskied meestal onder in die dooie blare en ander dooie organiese materiaal. Die paddastoele self is in der waarheid maar net soos die spreekwoordelike oortjies van die seekoei!
WAMME verbruik organiese materiaal soos diere. Hulle het weliswaar nie mae nie, maar hulle "vreet" deur voedingstowwe te absorbeer uit die organiese materiaal waarin hulle lewe. Hulle moet hul kos verteer voordat dit deur die selwand tot in die swamdrade kan beweeg. Swamdrade skei sure en ensieme af wat die omringende organiese materiaal in eenvoudige molekules afbreek wat hulle maklik kan absorbeer.
Die meeste swamme bou boonop die wande van hul selle van chitien, dieselfde stof waarvan die doppe van insekte en ander geleedpotiges gemaak is. Plante vervaardig nie chitien nie. Voorts gaar swamme ook glikogeen, 'n soort stysel, soos diere op.
Swamme gebruik baie verskillende dinge as voedsel. Party help verrottende organiese materiaal, soos dooie blare of houtstompe, om te ontbind.
REGS: Swamme wat in en op ou hout floreer.
Foto kopieregvry verklaar deur eienaar
Ander soorte swamme veroorsaak siektes deur op lewende organismes te teer. Laasgenoemde soorte infekteer plante, diere en selfs ander soorte swamme. Ons het reeds verwys na atleetvoet wat die mens kan treiter. Die omloop of ringwurm ('n roosagtige kruipseer op die vel) en sproei (in die mond) is nog swamkwale wat by mense voorkom. Kyk die afdeling oor ringwurm heel onderaan hierdie artikel.
REGS: 'n Besonder nabye kykie na die swam wat sproei veroorsaak, 'n soort monduitslag wat die tong en ander slymvliesoppervlakke van die mond aantas. Die swam staan bekend as Candida albicans.
Een van die gevaarlike plantsiektes is ergot, 'n soort roesswam wat die are van grane en grasse aantas en besmet. As 'n mens te veel daarvan inkry, kan dit selfs noodlottig wees. Vernietigende swamme beskadig boonop gebergde voedselprodukte—dink maar aan die muf op ou brood.
Maar op hul beurt is wortelskimmels weer die vennote van plante. Hulle verskaf minerale aan die plante in ruil vir koolhidrate en ander chemikalieë wat swamme nie kan vervaardig nie.
Party swamme lewe in 'n hegte verbintenis met sekere soorte alge. By korsmos is die twee organismes so op mekaar aangewese dat hulle as 't ware as een organisme bestaan. Die intieme saamleef van ongelyksoortige organismes tot hul wederkerige voordeel word simbiose genoem.
Jy gebruik waarskynlik elke dag swamprodukte sonder dat jy dit besef. Mense eet sampioene REGS van allerhande vorms, groottes en kleure (hoewel party soorte giftig is en 'n mens beslis nie veldsampioene moet eet tensy jy 'n absolute kenner van die tipes in jou omgewing is nie). Gisswamme word gebruik in die maak van byvoorbeeld brood, wyn en bier. Swamme word ook in groot vate gekweek om geursels vir kos te maak, asook vitamiene en ensieme wat vlekke kan verwyder.
Sampioenfoto: www. freeimages.co.uk (verpligte krediet)
N dan is daar natuurlik die waardevolle medisyne wat uit swamme berei word, wat siektes genees en die verwerping van oorgeplante harte en ander organe teëwerk.
Trouens, dit was eers met die onttrekking van die antibiotikum penisillien uit 'n skimmel dat die moderne geneeskunde eintlik gebore is. (Daardie muf op ou brood is toe op die ou end hoegenaamd nie so sleg nie!)
Die Skot Alexander Fleming, 'n bakterioloog aan die St. Mary's Hospital in Paddington, Londen, het in 1928 ontdek dat 'n groen skimmel in 'n kweekbak die bakterieë laat verdwyn het wat vroeër daarin gewees het. Verdere proefnemings het getoon dat daar geen nadelige newe-effekte was by pasiënte wie se bakterieë deur die skimmel doodgemaak is nie. Omdat die skimmel Pencillium notatum was, het Fleming sy ontdekking "penisillien" genoem.
REGS: Alexander Fleming (1881- 1955).
Penisillien was die eerste heeltemal veilige antibiotikum vir die behandeling en voorkoming van bakteriese siektes. Maar dit het tog 'n klompie nadele gehad. In sy ruwe vorm het dit gou sy krag en doeltreffendheid verloor. En destyds het daar nog geen manier bestaan om dit op groot skaal te vervaardig nie.
Hoewel Fleming hard gewerk het om die middel te suiwer en te konsentreer sodat dit sy krag kan behou, was hy geen skeikundige nie en het hy nêrens gekom nie. Eers in die Tweede Wêreldoorlog sou die groot deurbraak plaasvind.
LINKS: 'n Fermentasie-eenheid vir die suiwering van penisillien, 1945.
Foto met vergunning: Merck Archives © Merck & Co. Inc.
Ná vier jaar van intensiewe navorsing oor die chemie van penisillien, kon dr. Ernst Chain, 'n uitgeweke Duitse chemikus aan die Universiteit van Oxford, en 'n Australies-gebore professor in siekteleer, Howard Florey, in 1941 die middel in 'n suiwer, gekonsentreerde vorm lewer.
Farmaseutiese firmas in Amerika en later Brittanje het die middel op groot skaal begin vervaardig en spoedig was dit op die slagveld beskikbaar en is die lewe van duisende gewonde soldate, matrose, lugmagmanne en burgerlikes gered. 'n Nuwe tydvak in die geneeskunde het begin.
En dit te danke aan 'n swam!
LINKS: Alles wat blink is nie goud nie en alles wat soos 'n paddastoel lyk, is nie 'n paddastoel nie. Die uiterste voorbeeld is die paddastoelwolk van 'n kernbom. Maar deur erosiewerkinge in die natuur kan selfs 'n rots tot 'n "paddastoel" omgeskep word, soos hier!
Gedaantes van die erg lastige ringwurm (omloop)
SWAMME wat hulle op verskillende dele van die menslike liggaam inwurm en vermenigvuldig, het verskillende name: onder meer omloop, ringwurm, douwurm—en natuurlik voetskimmel of atleetvoet, waar hulle op die voete voorkom, en sproei in die mond.
Wat die soorte ringwurm of omloop aanbetref, kry ons verskillende tipes, soos kopomloop, liggaamsomloop en liesomloop. In die artikel boontoe moet dit reeds vir ons duidelik geword het dat hier geen sprake is van wurminfeksies nie, al word dit in die volksmond ringwurm genoem. Swamme is die vabonde en geen ander organismes nie.
Die eintlike naam vir ringwurm of omloop is tinea, dikwels gevolg deur die Latynse naam vir die spesifieke deel van die liggaam wat daardeur aangetas is.
Enigiemand kan ringwurm ontwikkel, maar dit kom meestal voor waar daar 'n plaaslike steuring is wat die liggaam se verdedigingsmeganismes ontwrig, soos 'n skraap in die vel, wat die swamspore toelaat om hul aanval te loods.
Ringwurm word gewoonlik gekenmerk deur rooierige vlekke met verhewe rande wat uitkring in gepigmenteerde ringe, terwyl afskilfering en genesing in die middel plaasvind. Die vlekke kan erg jeuk. By tinea capitis (kopomloop) kan die hare binne-in die vlekke verlore gaan, wat ronde kaal kolle tot gevolg het.
Dit is gewoonlik moontlik om ringwurm aan sy voorkoms uit te ken. Die diagnose word bevestig deur skraapsels van die vel in die laboratorium te ontleed en na die swamme te soek. Die aandoening word gewoonlik met swamwerende middels behandel, maar die behandeling kan oor etlike weke strek, omdat die swamme diep in die velweefsels kan skuil.
Onder die soorte ringwurm of tinae is:
1. Tinea capitis (kopomloop), wat die lewe van veral kinders tot op dertien jaar versuur; seuns is meer vatbaar daarvoor as meisies. Een probleem is dat dit maklik in skole kan versprei. Ons het boontoe verwys na die haarverlies en bles kolle wat deur kopomloop veroorsaak kan word.
2. Tinea corporis (liggaamsomloop), wat op die vel aan die lyf, gesig, nek en ledemate voorkom en dikwels vir die ronde vlekke van die klassieke omloop of ringwurm sorg. Die duidelik omlynde, skilferende vlekke jeuk altyd. Dit is egter belangrik om hierdie uitslag te onderskei van ander meer algemene soorte uitslag, soos byvoorbeeld muntstukvormige ekseem, wat anders behandel moet word.
3. Tinea cruris (liesomloop), wat die vel boaan die binnekant van die dye en die liste aantas en deur 'n jeukerige, rooi, skilferende of blasierige uitslag gekenmerk word. Dit bly steeds 'n ope vraag hoekom dit veral mans in die somermaande tref, maar selde by vroue voorkom. Ander aandoenings, wat ander soorte behandelings vereis maar foutiewelik vir liesomloop aangesien kan word, is onder meer psoriase en intertrigo.
4. Tinea barbae of baarduitslag, 'n soort ringwurm aan die baardgedeelte van die gesig en nek. In die ou dae het Engelssprekendes wat nog gereeld die barbier besoek het vir hul daaglikse skeer, dit "barber's itch" genoem. Baarduitslag word gekenmerk deur swelsel en korsvorming, en dit gaan dikwels gepaard met 'n gejeuk.
5. Tinea faciei, wat, daarteenoor, 'n soort ringwurm aan die gesig buiten aan die baardgedeelte is. Die ringwurm aan die gesig is egter selde ringvormig. Rooi, geskilferde vlekke met onduidelike rande is kenmerkend.
6. Tinea manus, 'n soort ringwurm aan hande, wat dikwels met altleetvoet (Tinea pedis) saamgaan. Dit kom veral aan die handpalms en vingers voor, en verdikking van hierdie gebiede—dikwels slegs aan die een hand—is tipies.
7. Tinea pedis (atleetvoet of voetskimmel). Klik op hierdie skakel vir 'n taamlike uitvoerige Mieliestronk-artikel oor hierdie kwaal.
8. Tinea unguium, wat die vingernaels en meer dikwels die toonnaels geel en bros laat word en dit laat verdik.
9. Tinea versicolor, wat gekenmerk word deur onreëlmatige, opgehewe en ietwat skilferende geelbruin vlekke, met normale vel daartussen. By 'n ander variasie is die vlekke wit. Jong mense en middeljariges wat baie sweet, eerder as bejaardes, is meestal die slagoffers. Dié effens jeukerige aandoening versprei baiemaal deur middel van openbare storte en badkamers.