Afha hu tevhela mutevhe wa zwipiḓa zwa mulayo zwa ndeme zwine zwa ṱoḓea uri vha pfesese na u ḓivha zwine vha fanela u zwi ita sa muraḓo wa komiti ya wadi. Milayo iyi na tsumbanḓila zwi dovha zwa thusa-vho u pfesesa tshaka dza zwithu zwine komiti ya wadi ya nga ita u thusa zwitshavha zwayo na khoro dza masipala. 12 U dzhenisa zwimiswa zwapo na zwa sialala na sisiteme ya ndivho yapo kha matshimbidzele ohe. Ndivho i si ya fomala, u fana na ndivho ya fomala, i tea u sedzuluswa phanda ha musi i tshi tanganedzwa tshothe. Edzisani u pfesesa phambano kha u tenda na sisiteme dza ndivho vhukati ha vhasheli vha mulenzhe vho fhambanaho? U bva tshe Vharangaphanda vha Sialala vha thoma u shuma mishumo minzhi ya ndeme kha vhupo havho ho fhambanaho kana kha tshaka dzavho. Therisano kha liwalo ili i do livha kha muthihi wa mishumo iyo; mushumo wa vhulamukanyi wa Vharangaphanda vha Sialala. Namusi ndangulo ya vhulamukanyi kha vhupo ha mahayani i khou itiwa nga khothe dza Vharangaphanda vha Sialala kana Khothe dza Tshirema. Idzi ndi khothe dza Mahosi na Magota nahone vha tshimbidza vhulamukanyi ho livhiswa fhedzi kha milayo ya tshirema. U ya nga Khethekanyo ya 211 ya Mulayotewa wa Riphabuliki ya Afrika Tshipembe, mulayo wa tshirema zwa zwino u vho dzhielwa ntha nga sisiteme ya mulayo khathihi na mulayo wa mvelele. Hezwi zwi amba zwauri khothe dzi nga si kone u dzhia ndaela ya vhulamukanyi ya mulayo wa tshirema sa zwe zwa vha zwi zwone phanda ha u tendelwa ha Mulayo wa Mulayotewa fhedzi vha tea u u shumisa fhedzi hune wa nga shuma hone nahone nga fhasi ha vhusimamulayo na Mulayo wa Mulayotewa. Khothe dzi re hone dza tshirema dzi a dzhielwa ntha u ya nga tshitewa tsha vhu 16(1) tsha shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa une wa ita uri khothe iwe na iwe hu tshi angaredzwa Khothe dza Tshirema dze dza vha dzi hone musi Mulayo wa Mulayotewa u tshi thoma u shuma dzi do bvela phanda na u shumisa maanda adzo a khothe u ya nga mulayo une wa shuma khadzo. Kushumele kwa khothe idzi ku langulwa nga milayo yo vhalaho. Milayo iyi i angaredza ye ya dzhiwa i tshi bva Afrika Tshipembe la kale musi hu sa athu u vha na mulayotewa wa zwino, mashangohaya a kale na mashango e a vha a tshi tou divhusa. U bvela phanda ha milayo iyi ya kale kha Afrika Tshipembe liswa zwo tendelwa nga shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa wa Afrika Tshipembe wa vhu 108 wa 1996. Muphuresidennde wa Shango nga u tou ita ndivhadzo o tendela u shumiswa ha milayo iyi kha mavundu e ya vha i tshi khou shuma khao u ya nga tshitewa tsha vhu 14 tsha shedulu ya vhu 6 ya Mulayo wa Mulayotewa. Vhalani: Muvhigo nga ha Traditionala courts & Judicial Functions of Traditional Leaders: ya datumu ya 21 Phando 2003: SA Commisssion kha siatari la 1?