Resensie: Richard Dawkins se The God Delusion
Resensie deur Prof. Sakkie Spangenberg.
Ervaring het my geleer dat niks oor tyd heen dieselfde bly nie. Om te stry teen die evolusieleer is om hierdie basiese beginsel wat byna oral waar te neem is, te misken. Ek aanvaar dus dat die spesie waartoe ons behoort, langs die weg van natuurlike seleksie en omgewingsfaktore, oor eeue heen, uit ander spesies ontwikkel en gegroei het. Voorts aanvaar ek ook dat dood sedert die vroegste tye onafwendbaar deel van lewe op aarde is. Dood is nie die gevolg van 'n oortreding wat 'n oervoorouer begaan het nie. Lank voordat daar enige mensspesie op aarde gewandel het, het dood reeds bestaan. Elke lewende ding wat al op aarde bestaan het, moes sterf sodat nuwe dinge gebore kon word, groei en gedy. Sonder dood is die voortgang van lewe klaarblyklik nie moontlik nie.
Ervaring het my ook geleer dat geen enkele lewende ding na sy dood op een of ander geheimsinnige wyse bly voortbestaan nie. Olifante, renosters, arende en suikerbekkies leef nie na hulle dood in daardie formaat voort nie – homo sapiens gevolglik ook nie. Alle spesies gee aan die aarde terug wat hulle tydens hulle lewens van haar geneem het sodat uit hulle boustene nuwe dinge mag ontstaan. Net soos wat die Kopernikaanse revolusie in die sterrekunde ons verstaan van die aarde se plek in die heelal radikaal verander het, so het die Darwiniaanse revolusie in die biologie ons verstaan van die mens se plek binne die geheel van lewende dinge, radikaal verander.
Kopernikus het bewys dat die aarde nie die sentrum van die heelal is nie. Darwin het op sy beurt bewys dat homo sapiens nie die sentrum van alle lewende dinge is nie. Die tradisionele Christelike godsdiens (na regte die Latynse teologie van die vierde en vyfde eeu) is oordrewe behep met mense en hulle sogenaamde voortbestaan na die dood. Die leiers van hierdie vorm van die Christelike geloof verkondig teen alle redelikheid in dat dood 'n god se straf op 'n oortreding is wat 'n oervoorouer begaan het. Die tradisionele Christelike godsdiens buig mense krom en laat hulle gedurigdeur na hulle eie naeltjie staar. Dit wek by mense die indruk dat alles op aarde en in die heelal om húlle draai. Die Kopernikaanse en Darwiniaanse revolusies het mense weer regop laat staan en hulle hulle eie onbenulligheid en verganklikheid laat besef. Meer nog, dit het mense se verweefdheid met alles wat lewe en al gelewe het, belig.
Mense is nie alleen eendagvliegies gemeet teen die ouderdom van die aarde en die totale kosmos nie, maar hulle dra in hulle liggame dieselfde soort organe wat vele ander soogdiere het. Verder is daar liggaamsdele wat hulle behoort te herinner dat hulle mettergaan geword het wat hulle is. Hulle het steeds 'n reptielbrein wat ingebed is in 'n hoogsontwikkelde soogdierbrein. Hulle soogdierbrein het wel verder ontwikkel sodat homo sapiens oor die vermoë beskik om te kan praat, dink en redeneer. Homo sapiens het dus langs die weg van evolusie besondere vermoëns bygekry en dit is waarskynlik die rede waarom hierdie spesie steeds hier is, maar of hulle vir altyd hier gaan wees, is te betwyfel. Die tekens is reeds daar dat hulle hulle eie en ander spesies se voortbestaan op aarde ondergrawe.
Paleontologie wys daarop dat daar by tye groot uitsterwings op aarde plaasgevind het. Dalk is ons op pad na so 'n uitsterwing, maar dié keer sal dit die gevolg wees van die aksies van 'n hoogsontwikkelde maar uiters onverantwoordelike mensspesie. Uit die voorafgaande behoort dit duidelik te wees dat ek die nuwere kennis aanvaar en dat ek nie die wetenskaplike wêreldbeeld as foutief of belaglik beskou nie. Ek hang nie kreasionisme aan nie en weet dat diegene wat só dink en redeneer die Bybelboeke nie kultuursensitief lees nie. Húlle lees en interpreteer die Bybel en die belydenisskrifte ééndimensioneel en het geen aanvoeling vir die feit dat dinge oor tyd heen verander nie.
Ek staan baie nader aan Richard Dawkins as aan diegene wat ons weet te vertel wat vyf minute na ons dood met ons gaan gebeur. Ek staan nader aan Dawkins as aan diegene wat nog in erfsonde glo en meen dat ons sterf omdat 'n oervoorouer 'n god kwaad gemaak het. Ek staan nader aan Dawkins as aan diegene wat glo dat Jesus een of ander tyd na Jerusalem gaan terugkeer en dat wanneer dit gebeur alle mense op aarde hom sal kan sien – of hulle nou op Antarktika staan of op Groenland.
Ek meen egter wel dat Dawkins, in sy boek, onnodig daardie wetenskaplikes wat godsdienstige taal gebruik en diegene wat met 'n nuwe godsbeeld eksperimenteer, van intellektuele hoogverraad beskuldig (Dawkins 2006: 19). Dit is jammer dat hy wat terdeë bewus is dat dinge oor tyd heen verander, nie begrip vertoon vir die feit dat godsdienste (wat 'n kulturele produk is) ook oor tyd heen verander nie. Die Christelike godsdiens soos dit vandag manifesteer, is nie die Christelike godsdiens van die eerste drie eeue na Christus nie.
Judaïsme soos dit vandag manifesteer, is nie die Judaïsme wat Jesus beoefen het nie. Jesus was tuis binne die vroeë Judaïsme en het nie 'n vroeë vorm van die Christelike godsdiens beoefen nie. Hy het die idee van 'n drie-eenheid glad nie geken nie en sou dit ook nie onderskryf het nie. Omdat ek ouers en familielede het wat die Christelike godsdiens beoefen en omdat ek self binne daardie tradisie grootgemaak is en teologie studeer het, kan ek dit verstaan en deels daarmee identifiseer. Anders as Dawkins meen ek dat ons hierdie tradisie kan hervorm sodat dit steeds sin en betekenis aan mense kan gee wat in die een en twintigste eeu leef. Langs die weg van historiese ondersoek na Jesus wat in Nasaret gebore is – en ondersoek na die boodskap wat hy as profeet en wysheidsleermeester verkondig het – kan ons ons vry maak van religieuse fundamentalisme en fanatisme sodat ons kan begin omgee vir ander mense, die aarde en al die spesies wat daarop leef.