Versindaba » Blog Archive » Amanda Lourens. Lodewyk XVII en Victor Hugo se hemelpoorte. Tuisblad
Die onlangse gebeure in ons land – opstand, bloedvergieting, onderdrukking en daarmee saam ’n goeie skoot populistiese opportunisme – het my laat dink aan die waterskeidingsopstand wat die einde van die ou orde aangekondig het: die Franse Revolusie. En dit is moeilik om hierdie gebeure te kontempleer sonder dat die figuur van die laaste Franse koningin by jou opkom. Die lewe van Marie Antoinette is moontlik in ons eie tyd ’n ietwat afgesaagde verhaal met nie al die elemente daarvan werklik verifieerbaar nie – soos die welbekende staaltjie van ’n jong Wolfgang Amadeus Mozart wat tydens sy besoek aan die Habsburgse vorstehuis onderneem het om eendag met haar te trou. Die berugte uitspraak dat die verhongerde Franse burgers koek moet eet, is volgens die biograaf Antonia Fraser histories foutief, en kan volgens Fraser eerder herlei word na Marie-Therese, eggenote van Louis XIV. Ander bronne reken weer dat Jean-Jacques Rousseau die skepper van hierdie berugte woorde was, naamlik in sy outobiografiese werk van 1782, waarin hy verwys na ’n onbekende “groot prinses”: “Enfin je me rappelai le pis-aller d’une grande princesse à qui l’on disait que les paysans n’avaient pas de pain, et qui répondit: Qu’ils mangent de la brioche.” Volgens die Fraser berus die koek-eet-mite in der waarheid ook op ’n foutiewe vertaling uit die (waarskynlike) oorspronklike Frans, naamlik “Qu’ils mangent de la brioche“, wat letterlik “ryk, geel broodrolletjie” beteken.
’n Biograaf soos Evelyne Lever bied ’n karakterskets van die Oostenryks-gebore koningin as oppervlakkig, nie-intellektueel en plesiersoekend, maar tog in haar meer volwasse jare ’n toegewyde ma en aristrokraat met ’n onwrikbare geloof in die absolute gesag van die monargie, alhoewel sy self min politieke ambisies gehad het (maar deur haar magtige Oostenrykse familie geboelie is om invloed te bekom). Uiteindelik was Marie Antoinette se ondergang waarskynlik die gevolg van die tragiese saamloop van verskeie faktore, maar waarvan haar eie gebrek aan insig in die veranderende Frankryk tesame met ’n kragtige propaganda-aanslag teen haar, die belangrikste was. Natuurlik het die vraag by my opgekom of die Franse koningin dan volkome insigloos was, en nooit enige poging aangewend het om haar openbare beeld te verander nie. Klaarblyklik het sy wel pogings aangewend om die openbare persepsie van haar as die ydel, promiskue verkwister en manipuleerder te verander deur haarself as toegewyde moeder te posisioneer (wat sy klaarblyklik wel ook was). Dit mag dan ook wees dat Marie Antoinette, veral teen die agtergrond van jare van openbare vernedering vanweë haar onmag om swanger te raak, gereken het dat ’n fokus op haar as moeder haar openbare beeld kon verbeter. Die kunstenaar Elisabeth Vigée-Le Brun se dienste is dus bekom om die koningin spesifiek as moeder te skilder. Marie Antoinette en haar kinders, 1788
In hierdie ikoniese skildery is Marie Antoinette saam met haar kinders in Versailles. Die portret was bedoel om haar met haar vier kinders – Madame Royale, die kroonprins, Lodewyk-Karel en Sophie-Béatrix – uit te beeld. Sophie is egter oorlede voor die portret voltooi is en dus is die wieg leeg. Tydens haar kort verhoor voor die Revolusionêre Tribunaal in Oktober 1793 was die skokkendste taktiek wat teen haar ingespan is, juis om haar integriteit as moeder te bevraagteken, en wel deur bewerings van ’n bloedskandige verhouding met haar seun wat op daardie tydstip slegs 8 jaar oud was. Die jong kroonprins, wat na Louis XVI se teregstelling saam met die res van sy gesin in die tempeltronk aangehou is, het meegedoen aan hierdie mitevorming: Hy het naamlik getuig dat daar ‘n bloedskanige verhouding tussen hom en sy moeder was; ook is sy tante by die bewerings betrek. Die jong prins is waarskynlik deur revolusionêre bewakers voorgesê, maar nietemin was die kind se verraderlike getuienis die deurslag wat die koningin na die guillotine gestuur het. Sy suster, Marie-Thérèse het wel in haar moeder se guns getuig en haar broer se getuienis as leuens bestempel, maar die mite het reeds wortel geskiet: l’Autrichienne, wat reeds gebrandmerk is as permissief en spandabel, was ook skuldig aan bloedskande. Die hedendaagse populêre geskiedenis se bemoeienis met Marie Antoinette eindig gewoonlik met haar laaste oomblikke, en die afbeelding van haar in ’n eenvoudige wit rok en kappie voor sy die trappies na die skavot betree het, is moontlik die laaste raam in die populêre narratief. Maar tog is die gebeure na haar dood, en veral die geweldige trauma wat haar twee kinders beleef het, eintlik ’n veel meer aangrypende tragedie as die lewe en sterwe van die koningin. Die jong prins, Lodewyk-Karel, was haar enigste oorlewende seun na die oorspronklike kroonprins op sewejarige ouderdom oorlede is ná ’n uitgerekte siekte. Eweneens was Marie-Thérèse die enigste oorlewende dogter na Sophie as baba dood is. Volgens Evelyne Lever se biografie was die jong Marie-Thérèse ’n onaangename en hovaardige meisietjie, maar Marie Antoinette het dit goedgedink om ’n burgerlike kind van dieselfde ouderdom, Ernestine de Lambriquét, saam met die prinses te laat grootword en te laat onderrig. Daar was spekulasie dat Ernestine (so gedoop deur Marie-Antoinette nadat sy die kind in haar sorg geneem het) in werklikheid Lodewyk XIV se buite-egtelike dogter by ’n kamermeisie was, maar daar is nie historiese bewyse wat hierdie feit ondersteun nie. Eerder was Lodewyk volgens alle bronne volkome toegewy aan Marie Antoinette en sy religieuse oortuigings. Die hartseer verhaal van die jong Lodewyk-Karl word baie knap deur Naòmi Morgan in ’n 2007-artikel in Literator weergegee. Die seun is na sy ouers se dood onder uiters swak omstandighede in die Tempeltronk aangehou. Hy en sy suster is alle kontak met mekaar verbied, en Marie-Thérèse is ook nie toelaat om sy lyk uit te ken toe hy op 8 Junie 1795 op tienjarige ouderdom weens tuberkulose oorlede is nie. Na die jong prins se dood het daar egter talle gerugte die rondte begin doen, waaronder dat hy nooit gesterf het nie, maar ná Robespierre se val deur sy nuwe, simpatieke bewaarder in ’n wasgoedmandjie uit die Tempeltronk gesmokkel is. Ook het die gerug ontstaan dat hy dood is, maar dat sy plek deur ’n ander kind ingeneem is. Deur die jare het talle persone dan ook na vore getree wat beweer het dat hulle die verlore prins is, en oor hierdie aanspraakmakers skryf Morgan dan ook baie onderhoudend in haar artikel. Volgens oorlewering het Marie-Thérèse lewenslank bly twyfel of haar broer werklik gesterf het, maar nietemin het sy tot met haar eie dood geweier om enige van die aanspraakmakers te ontmoet. Lodewyk-Karel, portret deur Kucharski
Maar steeds is daar die skeptici. Sommige beweer dat die hart in werklikheid dié was van die eerste kroonprins wat reeds in 1789 gesterf het, alhoewel historici daarop wys dat die twee koningskinders se harte op verskillende maniere verwyder en gebalsem is. En immers het die genetiese toetse slegs bewys dat die eienaar van die hart en Marie Antoinette wel familie van mekaar was. Die historikus Philippe Delorme, outeur van L’affaire Louis XVII [Louis XVII: the Truth] en organiseerder van die genetiese toetse, maak dan die uitspraak dat die gruwelike feite van die ongelukkige prinsie se lewe mense wil laat glo dat daar ’n gelukkige einde móét wees – dat mite oorneem wanneer die werklikheid te brutaal is. En só wil dit dan lyk asof die mite telkens in die geskiedenis wil seëvier: hetsy om die volk se haat vir ’n uitlandse koningin te artikuleer (en by proxy selfs hulle woede vir hulle eie impotente jong koning), of om die volk se beskaamdheid by die besef van die onreg wat aan ’n kind gedoen is, te wil bedek. Dit is dan op hierdie punt dat ek die (lang) gedig wil aanhaal waarin Victor Hugo die dood van die prins op ’n ander manier tot mite maak – naamlik deur hom in die hiernamaals as koning voor te stel, sy lyding soortgelyk aan dié van Christus, en só sin aan die kind se verskriklike lot probeer gee. (Of ons hierdie soort romantiese mitevorming durf aanvaar, is waarskynlik ’n vraag wat nie in ons eeu tuishoort nie.) King Louis XVII (an ode) Vertaling: Dublin University Magazine
Do homage–”‘Tis a king.”
In ’n volgende inskrywing kyk ek weer na die lewe van Madame Royale, en die mites wat rondom Lodewyk XVII se oudste suster ontstaan het. Bronne
Jehaes, E., Pfeiffer, H., Topak, k., Decorte, R., Brinkmann, B. & Cassiman, J.J. 2001. Mitochondrial DNA analysis of the putative heart of Louis XVII, son of Louis XVI and Marie-Antoinette. Europen Journal of Human Genetics 9(3): 185-90. Heart of Louis XVII gets royal funeral. 2004. http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-06/03/content_336254.htm [3 Maart 2004]. Lever, E. 2001. Marie Antoinette: The last queen of France. St. Martin’s Press.
Morgan, N. 2007. Van Tempeltronk tot katedraal: die kruisweg van Lodewyk XVII. Literator 28(2): 47-69. The fate of Louis XVII. 1891. British Medical Journal 2(1605): 759-760.
The death of Louis XVII 1893. British Medical Journal 2(1697); 86. Share this:EmailPrintFacebookTwitter
Tags: Lodewyk XVII, Marie Antoinette	Friday, October 5th, 2012 |
3 Kommentare op “Amanda Lourens. Lodewyk XVII en Victor Hugo se hemelpoorte.”
October 6th, 2012 at 6:44 am Amanda
Ek is toevallig besig om Johan van Wyk se ‘Heldedade kom nie dikwels voor nie’ te annoteer met die oog op ‘n langerige artikel. Heelparty van die skilderye waaroor hy skryf sinspeel op, of speel af teen die doek van die Franse rewolusie. En een van die dinge wat my opval is hoe tersaaklik die bundel stééds is gegee ons politieke situasie. Hy het dit natuurlik ook geskryf teen die agtergrond van die Soweto-onluste etc, so daar is boeiende parallelle wat hy trek. Jou artikel kom net op die regte tyd. Ek glo mos nie aan toeval nie.
October 7th, 2012 at 4:49 pm Dankie Amanda dit was hoogs interessant. Enkele gedagtes oor die prinsie se aantygings van bloedskande: dit is bekend dat mens vals “herhinneringe” in kinders se geheue kan plant, soos tot redelik onlangs gesien is in die sogenaamde “recovered memory” spektakel wat in die VSA afgespeel het – een van die gevolge van Freud se totaal vals idees oor sogenaamde repressie. Heel moontlik was dit die geval met die prinsie gewees. As jy meer oor hierdie verskynsel wil weet, lees: http://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Loftus
October 8th, 2012 at 8:29 am Dankie Johann en Leon, vir julle reaksies. @Johann: Ja, ek loop al ‘n paar maande lank met Marie Antoinette in my agterkop, maar het eers baie onlangs die parallelle met ons eie situasie besef. Ek sien baie uit na jou artikel.
@Leon: Dankie ook Leon, vir die verwysing, ek het gaan lees en dit is uiters interessant. As ‘n mens so lees oor die tragiese gebeure klink dit beslis moontlik dat vals herinneringe deur die seuntjie se oppassers by hom geplant is. Klaarblyklik het hulle probeer om die kind se agtergrond heeltemal uit te wis, en was die sogenaamde “heropvoeders” ook maar gure karakters.