PressReader - Die Burger: 2017-11-15 - Ont­hou só dié wat daar was toe dit hel was
Die Burger - 2017-11-15 - 10 - Van Al le K an­te Wil­helm Jor daan
Só ’n ge­leent­heid her­in­ner ook al­tyd aan die s­pan­ning tus­sen die he­ro­ïe­se én die tra­gie­se van oor­log. Deur die eeue was die klem aan­vank­lik op veg­ten­de man­ne se held­haf­tig­heid en moed, ge­ne­raals en ko­nings se ge­ni­a­li­teit én die glo­rie­ry­ke oor­win­nings. Soos ’n La­tyn­se spreuk lui: “Hoe soet en eer­vol is dit om vir die va­der­land te sterf.”
Al­gaan­de het die klem ver­skuif na le­wen­stra­ge­die in die loop­gra­we. En dit is ver­al die kuns­te­naars wat dit ver­beeld – in die let­ter­kun­de, skil­de­rye, lie­de­re en rol­pren­te. Selfs ja­re na­dat oor­loë ver­by en die let­sels o­ën­skyn­lik ge­nees is.
So by­voor­beeld skryf die En­gel­se dig­ter Sieg­fried Sas­soon in “The He­ro” (1919) oor die ma wat die ko­lo­nel se mooi woor­de in ’n brief oor haar ge­stor­we seun teen die bors druk ter­wyl die ko­lo­nel weet dis bloot “ga­lan­te leu­ens”; dat haar seun geen held was nie.
Daar sit sy met die troos­brief én die il­lu­sie: “. . . her we­ak ey­es / had sho­ne with gent­le tri­umph, brim­med with joy, /
Be­cau­se he’d been so bra­ve, her glo­ri­ous boy.”
En El­sa Jou­bert wat in 1983 in die ro­man Die laas­te Son­dag Cel­liers se “Dis al” na die Bos­oor­log ver­plaas – na die “ver­bry­sel­de lig­gaam van die blon­de seun met die blou-blou oë nog sta­rend in die blou-blou lug, die een blou so blou soos die an­der; die een so ver, so groot, so on­meet­lik soos die an­der . . .” Hier­mee loop sy die la­te­re oor­logs­her­in­ne­rin­ge, die let­sels en die woe­de oor dié oor­log voor­uit.
Dié ont­le­den­de, beel­den­de en sa­ti­rie­se te­rug­kyk geld ook an­der oor­loë, soos in Ot­to Dix en Tom Lea se skil­de­rye, on­der­skei­de­lik The War (1929) en The 2 000 Yard S­ta­re (1944), E­rich Ma­ria Re­mar­que se All Qui­et on the We­stern Front (1929), Jo­seph Hel­ler se Ca­tch-22 (1961), en in flieks soos Pla­toon (1986), Sa­ving Pri­va­te Ry­an (1998), Fu­ry (2014) en The War Ma­chi­ne (2017).
He­rin­ne­rings­dag her­in­ner ook al­tyd aan die s­pan­ning tus sen die her o­ïe­se én die tr a­gie­se v an oor­log.