Dit was ook reeds duidelik dat Agang SA, waarvan aanvanklik veel verwag is, skouspelagtig met sy neus in die grond geduik het. Die party en sy leier, dr. Ramphela Mamphele se grootste bydrae was waarskynlik om meer ANC-kiesers bewus te maak daarvan dat swart kiesers ook ander opsies as die ANC het.
Voorts het nog ‘n ander groot hoop, Cope, byna-byna heeltemal uit die wa geval. Terwyl heelwat kiesers wat voorheen vir die ANC gestem het, nou duidelik elders gestem het soos baie bruin mense in die Wes-Kaap, en vir die EFF, is dit ook duidelik dat die ANC, en waarskynlik die EFF, grootliks gebaat het by die inploffing van Cope en die wegkwyn van partye in die pan-Afrikanistiese dampkring soos die PAC, Azapo en die APC.
Terwyl dit baie duidelik is dat die ANC sy enorme verkiesingsmasjinerie, baie geld en houvas oor staatsbronne ingespan het om byna te kon hou wat hy gehad het, sal daar nog lank oor die metodiek kopgekrap word – amptelike geleenthede soos die oorhandiging van HOP-huise wat in ‘n ANC-verkiesingsvergadering ontaard, die hele kospakkie-sage, bewerings van bevoordeling deur die openbare uitsaaier, en vele meer.
In die praktyk neem die geheelbeeld eerder die Zimbabwe-karakter aan, soos die grootskaalse inspan van staatsbronne vir verkiesingsdoeleindes, soos “regeringsadvertensies” wat eintlik nie te onderskei is van ANC-advertensies nie, maar wel deeglik deur die wyse waarop vir hulle betaal word.
In Suid-Afrika het die Christen-demokrate in die vorm van die ACDP ‘n half persent van die stemme getrek, en sal waarskynlik net twee setels hê teenoor sewe op sy hoogtepunt. Bygesê, die beleid en styl van die ACDP verskil in baie opsigte skerp van die Europese model. Die ander Christen-demokratiese party die CDP, het weens die hoë depositokostes nie aan die verkiesing deelgeneem nie.
Daarteenoor vaar Europese partye wat in hul staatkundige beleid ooreenkomste met die VF+ het, bv. in Skotland, België, Italië, Spanje en elders goed, terwyl dit lyk of die VF+ hier sowat een persent van die stemme gaan trek. Hier lyk dit of die VF+ ongeveer net soveel aan nuwe stemme weens ontnugtering met die DA bygekry het, as ondersteuners wat om “pragmatiese redes” vir die DA gaan stem het. As is verbrande hout, maar dit interessant wees om te weet wat die verskil sou wees as die VF+ sy klagtes oor DA-SMS’e vroeër by die OVK aanhangig gemaak het.
Dié kwessie het die eerste keer so ver bekend ter sprake gekom toe die destydse DP-leier, Tony Leon, woedend kwaad was vir die NNP-leier, toe Marthinus van Schalkwyk, nadat hy gesê het kiesers moenie hul stemme op klein partytjies (soos die DP destyds) vermors nie.
Word die volkwota-setels bymekaar getel, gee dit 28, met twee setels wat dus aan partye toegeken moet word wat die grootste reswaarde opgelewer het. Die EFF se 6 851 “res” is die grootste, en die EFF se setels skuif dus op na 2. Die tweede grootste “res” is egter nie die 4 153 stemme van die ANC nie, maar die 4 600 stemme wat die VF+ getrek het. Die VF+ kry dus die oorblywende setel. Kiesers wat vir die VF+ gestem het, het dus nie hulle stemme gemors nie, hulle het danksy elke stem wat tel, nog 9 500 stemme “pasella” gekry.
Wat wel waar is, is dat van die klein partye wat nou hul deposito’s kwyt is, soos die UCDP en die ACDP, reeds vooraf in tussenverkiesings ‘n duidelike boodskap gekry het dat hulle nie die pyp vir verteenwoordiging gaan rook nie.
Suid-Afrika het nog reuse stappe om te neem om tot ‘n volwasse grondwetlike demokrasie te vorder. Tot dan ontkieser baie kiesers hulself deur ander oorwegings as beginsels en beleid as norm te gebruik vir wie hulle stem.