Die goddelike komedie. Liefde laat die son en sterre sing deur Cas Vos | LitNet
Cas Vos se vertaling van dele uit Dante Alighieri se La Divina Commedia. Naledi. 2017.
1. Dante Alighieri se wêreld
Florence was ’n kleurryke stad waar befaamde kunstenaars hulle stempel afgedruk het. Dink net aan Leonardo da Vinci (1452–1519) en Michelangelo. Michelangelo se manjifieke marmer-Dawidsbeeld wat hy tussen 1501 en 1504 gemaak het, is ’n teken van buitengewone kunstenaarskap.
En dan is Florence Dante Alighieri se stad. In Dante se tyd het stadstate soos Florence in die politieke magspel sterk na vore getree. Dante het baie waarde geheg aan die beskerming en regte en onafhanklikheid van die Italiaanse stede. Sy geboortestad is ook hierby ingereken. Afgesien van die afsonderlike stadstate was sy tyd gekenmerk deur die opkoms van afsonderlike, onafhanklike state in die moderne sin van die woord.
Tydens Dante se leeftyd is die staat deur die Heilige Romeinse Ryk in die persoon van die Romeinse keiser verteenwoordig. Die grootste deel van Sentraal-Europa is tot een politieke struktuur saamgevoeg.
In die 13de eeu was keiser Frederik II (1194–1250) die spilpunt van die konflik tussen keiser en pous. Al was Dante ’n ondersteuner van die pous, het sy bewondering vir Frederik II en die kulturele waardes wat hy verteenwoordig het, ’n belangrike rol in sy denke en politieke siening gespeel. Frederik was ’n verligte Christelike keiser en ’n kultuurmens wat Dante aangeraak het.
Die Florence van die 12de en 13de eeue verteenwoordig chaos, politieke en kerklike spanning, konflik, onrus, verwoesting, korrupsie, wanbestuur, ballingskap, gierigheid, geldsug, wellus, kruipers en vleiers, diewe en rowers, vervalsers, verraaiers, lyding en lewensbedreiging. Die korrupsie onder veral sekere pouse en die wankelende magsverhoudinge het Florence laat lyk soos ’n brug wat deur ’n vloedgolf geteister word.
Dit lyk asof niks deur die eeue verander het nie.
2. Opmerkings oor Dante Alighieri
Durante degli Alighieri (Dante genoem, 1265–1321) was as politikus, as bestuurder en diplomaat van sy geboortestad, vir ’n kort tydjie polities aktief. Sy politieke loopbaan is egter deur sy verbanning kortgeknip.
Dante het daarop aanspraak gemaak dat hy van die antieke Romeine afgestam het.
Toe Dante se ma, Bella, oorlede is, was hy skaars tien jaar oud. Kontrakhuwelike was gebruiklik in die tyd. Toe Dante 12 jaar oud was, is hy aan Gemma di Manetto Donati as trougeskenk gegee. Dante het reeds op negejarige leeftyd kennis gemaak met Beatrice Portinari (bekend as Bice). Jare na sy huwelik met Gemma het hy Beatrice weer ontmoet. Al was Dante met Gemma getroud, het hy steeds na Beatrice gehunker, ook nadat sy op 24-jarige ouderdom oorlede is
Ná 1290 bestudeer Dante teologie en filosofie en wy hom aktief aan die politiek.
Ten einde sy politieke loopbaan te bevorder, het hy ’n lid van die gilde van artse en aptekers geword. Ook letterkundiges, skilders en boekhandelaars kon hieraan behoort. Hy het nie beoog om te praktiseer nie, maar die wet van 1295 het vereis dat lede van die aristokrasie wat ’n publieke amp wou beklee, moes inskryf vir een van die gildes. Op hierdie manier het Dante toelating tot die aptekersgilde verkry. Hy het verskeie ampte beklee in ’n stad wat onder politieke onrus gely het. Dante het sitting op die Raad van Bevelhebbers gehad. Dit was ’n advieskollege van 35 lede wat na die belange van die werkersklasse moes omsien.
Die Swart Guelfs, ondersteuners van die Keiser, het Dante aangekla van korrupsie en finansiële wanbestuur gedurende die tyd toe hy as stadsowerste (Florence se hoogste posisie) gedien het. In Maart 1302 is Dante, ’n Wit Guelf, deur sy verbintenis met die Gherardini-familie, tot twee jaar ballingskap gevonnis. Hy is beveel om ’n groot boete te betaal.
Omdat Dante geoordeel het dat hy nie skuldig was nie, het hy nie die boete betaal nie. Hy is tot lewenslange ballingskap gevonnis. As hy ooit na Florence sou terugkeer sonder om die boete te betaal het, het hy die brandstapel in die gesig gestaar. Eers in Junie 2008 het die stadsraad van Florence ’n mosie aanvaar wat Dante se vonnis ter syde gestel het.
Hy het sy Paradiso voltooi en het op 14 September 1321 gesterf, waarskynlik as gevolg van malaria. Sy uitvaart was in Ravenna.
Dante se La Divina Commedia is ’n getuienis van sy politieke betrokkenheid. Dante het sy lewe in diens gestel van sy staatkundige oortuigings. Vir hom het dit beteken dat die keisers van die Heilige Romeinse Ryk in Italië orde moes handhaaf en dat die pouse afstand moes doen van hulle wêreldse mag.
3. Dante Alighieri se poëtiese bydrae
Dante wou ’n gedig skep wat sy liefde vir Beatrice waardig sou wees. Hy wou verder sy onskuld aan die wanpraktyke waarvan hy valslik beskuldig was, duidelik maak. Hy het ook beoog om die sosiale misstande in sy eie en ander Italiaanse stede aan die kaak te stel. Hy wou met die gedig die aansprake van die Heilige Romeinse Ryk teen Franse en pouslike aspirasies versterk en ’n oortuigende sintese van die kennis en geleerdheid van sy tyd aan die lig bring. Met sy La Divina Commedia wou Dante die mens oproep om saam te werk aan die skepping van ’n beter samelewing van vrede en orde onder leiding van ’n goeie keiser en pous.
Dante wou dit in die volkstaal, Toskaans, doen. ’n Groot deel van die Italiaanse bevolking sou dit begryp. Die ander moontlikheid was Latyn. Dit sou die intelligentsia van Italië en Europa kon lees. Van die magshebbers was Latyn nie magtig nie. Ten einde ook invloed op hulle uit te oefen, moes hy die volkstaal kies.
Dante wou dit alles bereik in ’n gedig van 100 sange (cantos), in drie dele of kantikels (canticas) verdeel: Inferno (34 cantos), Purgatorio (33 cantos) en Paradiso (33 cantos). Die getal 3 is opvallend. Die 33 cantos van die drie dele is opgebou uit drieledige tersines met 33 lettergrepe. Hulle word deur die terza rima-rymskema verbind.
Die Inferno is vir die lesers van die boek ’n boek oor die Hel. Miskien gaan dit vir die lewende lesers van die boek oor boetedoening, maar vir die literêre figure in die Hel, helaas nie. In dié boek gaan dit in ’n nog groter mate om die lewe, liefde en skoonheid. Dit is ’n wekroep om die lewe te waardeer en vir en uit die goeie te lewe. Hoe dikwels hoor ons nie verdoemdes in die Hel se versugtinge na die sondeurdrenkte wêreld daarbo nie.
Dante maak dit in sy Inferno duidelik dat die enigste hoop vir die mensdom (die Europa van sy ervaringswêreld en historiese konteks) in die koms van ’n onkreukbare keiserlike figuur lê.
Vir die Kerk as instelling van God het Dante groot agting gehad. Maar sekere pouse, God se grondpersoneel, het skerp onder sy kritiek deurgeloop. Dit was veral hulle korrupsie wat Dante verag het. Veral pous Bonifacius VIII (1235–1303) was die teiken van sy kritiek.
Dante se Hel-begrip is ontwerp rondom die denkbeeld van die sewe doodsondes. In sy tyd was dit: lus, vraatsug, gierigheid, bedruktheid, woede, jaloesie en trots.
Anders as in die Hel, is die sondaars in die Purgatorio berouvol. Hulle lot is ook nog nie finaal verseël nie. Die Berg van Loutering is dus ’n tydelike plek voordat die dag van oordeel aanbreek.
Eerste in die Paradiso is daar die sfere van lug en vuur om die aarde.
Dante het van sy liefde ’n simbool gemaak. Daarom het hy ook oor Beatrice geskryf. In die La Divina Commedia is sy die beliggaming van geloof en ook die gidsvrou wat vir hom bo-op die Louteringsberg wag om hom op te neem na die negende hemel en die Paradys. In die Paradiso het Dante oor alles wat hy daar sien en wat menslikerwys voorstelbaar is, geskryf: die hemelse saligheid en die ewige aanskouing van God.
Alles in ag geneem, is Dante se La Divina Commedia stellig die grootste Summa (esteties, teologies, filosofies, wetenskaplik, algemeen-kultureel) van die Christelike Middeleeue. Die La Divina Commedia is histories, retories en komposisioneel van ongekende rykdom. Dit is bowenal ’n gedig, ’n werk waarin die gedagtes gedra word deur die musiek van maat en rym, ritme, alliterasie en assonansie.
4. Kenmerkend van Cas Vos se vertaling
In hierdie bundel word die histories-kulturele afstand, maar ook die relevansie van Dante se werk, eerbiedig. Tussen ’n vergane tyd en die tyd van die leser is ’n tyd-ruimtelike afstand. Maar daar is ook merkwaardige ooreenkomste.
Soos reeds hier bo vermeld is, verteenwoordig die Florence van die 12de en 13de eeue chaos, politieke en kerklike spanning, konflik, onrus, verwoesting, korrupsie, wanbestuur, ballingskap, lyding en lewensbedreiging.
Al is die afstand tussen Florence en Aleppo kultureel-histories onoorbrugbaar, is daar opvallende raakpunte. Aleppo is ’n stad in Sirië. In 2012 het die verwoesting van Aleppo opslae gemaak. Dit verteenwoordig, net soos Florence, chaos, politieke en kerklike onrus, opstand en teenstand, konflik, spanning, wanbestuur, korrupsie, verwoesting en onmeetlike lyding, lewensbedreiging en ballingskap. Die dood het daar dag en nag rondgeloop en slagoffers geëis. Byna alles en almal het in rook en as vergaan.
In die bundel is Florence en Aleppo die metafoor van die oerchaos. Al wat lig gee, is die hoop op ’n uittog uit die plek van oerchaos. Juis op grond van die metaforiese verbintenis tussen Florence en Aleppo het Dante se La Divina Commedia ’n boeiende relevansie vir die tyd waarin ons leef. Wanneer daar in die bundel na Aleppo verwys word, is dit van historiese en metaforiese belang.
In Dante se La Divina Commedia tree Vergilius as gids op. Vergilius (70–19 vC) was ’n beroemde Romeinse digter. Hy is as die princeps poetarum (digtervors) beskou. Dante het hom slegs deur sy werk, onder andere die Aeneïs en Georgia, geken. Hy sou ook deur sy studie van die retorika in Rome meer van hom te wete gekom het.
Die tersines in die bundel word konsekwent as ’n aba cdc efe rympatroon gebruik. Die aantal lettergrepe van elke tersine is konstant: 12-11-12.
Ek gee ’n voorbeeld van ’n tersine wat ek gemaak het:
Lewe is eindig en geluk gevaarlik,
maar die skaduwees van verdriet en verlies
herinner ons: Geluk is kosbaar, verruklik.
2017-09-20 at 14:15
Om op te som die slotwoord: verruklik.
2017-11-21 at 13:22
Verruklik, definitief. Waar is die boek te koop, ek het dit nog nie gewaar by van die toonaangewende boekwinkels nie?