Swiyimo swa le hansi swa Mintirho ya Vaxanisiwa va Vugevenga ("Swiyimo swa le hansi") i tsalwa ra mahungu, leri tumbuluxiweke ku endlela ku hlamusela timfanelo ta wena ku ya mahlweni leti kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ra Vaxanisiwa va Vugevenge eAfrika Dzonga. (Tsalwa ra Timfanelo) ri endla timfanelo leti ti va ta ntiyiso. Tsalwa ra Timfanelo ta Vaxanisiwa xikan'we na Swiyimo swa le hansi, ri kongomisiwe ku ku nyika mahungu mayelana no tinyiketela ka mfumo eku antswiseni ka mphakelo eka vaxanisiwa va vugevenga. Swiyimo swa le hansi swi kongomana no hlamusela swiyimo swa le hansi eka mphakelo lowu nyikiwaka vaxanisiwa va vugevenga. Swiyimo swa le hansi a swi hlamuseli timfanelo ntsena kambe na timfanelo ta milawu, kambe swi tlhela swi hlamusela mahungu hi xitalo no pfuna vaphakeri va vukorhokeri ku tlakusa timfanelo leti hlamuseriwaka eka Tsalwa ra Timfanelo, hi ku andlala swiyimo swa le hansi leswi u nga swi langutelaka ku suka eka muphakeri wa mintirho. Swiyimo swa le hansi swi ta ku pfuna ku va un'wana loyi a nga le ka endlelo ra vululami bya vugevenga ku va a ri na vutihlamuleri ku vona leswaku u amukela mpfuneko na vukorhokeri lebyi faneleke.
Loko u mangala vugevenga no nyika vumbhoni ekhoto, u va u endla mhaka ya nkoka ku va u endla endlelo ra vululami bya vugevenga ku va na vutihlamuleri bya swilaveko swa vaaki no vona leswaku mudyohi u na vutihlamuleri. Hi hala tlhelo endlelo ra vululami bya vugevenga ri fanele ku yingisela wena hi vukheta no ku khoma hi nhlonipho wa xindzhuti na xihundla no fikelela swilaveko swa wena. Swiyimo swa le hansi i ku ringeta ku vona leswaku leswi swa humelela, hi ku ku nyika matimba ya mahungu laya faneleke ku vona leswaku u tiyisisisa timfanelo ta wena.
Swiyimo swa le hansi swi avanyisiwile hi mune wa swiphemu. Xiphemu xa 1 xi nyika nkomiso wa mahungu ya matimu hi timfanelo ta wena no andlala loyi a nga fikelelaka timfanelo. Xiphemu xa 2 xi hlamusela hi ku komisa mafambiselo ya endlelo ra vululami bya vugevenga na leswi nga ta ku humelela loko u wela hi khombo ra vugevenga no mangala vugevenga emaphoriseni. Xiphemu xa 3 xi angarhela swiyimo swa le hansi eka vukorhokeri lebyi u nga yi langutelaka ku suka eka vanghenisi va xandla va nkoka eka endlelo ra vululami bya vugevenga, hi ku langutisa eka mfanelo wun'wana na wun'wana lowu hlamuseriweke eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vaxanisiwa. Lexi i xiphemu xa nkoka xa Swiyimo swa le hansi, tanihi leswi xi endleriweke leswaku timfanelo leti longoloxiweke eka Tsalwa ra Timfanelo ku va ntiyiso. Xiphemu xa 4 xi andlala tindlela to endla swivilelo. Hambi leswi vanghenisi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va nga ta kongomana no vona leswaku switandzhaku swa vugevenga a swi nyanyisiwi hi leswi humelelaka endzhaku, naswona va ta tiyimisela ku ku khoma hi malwandla na vukheta no ku nyika mintirho ya kahle loko swi tshika swi nga fambi kahle. U nga ti twa onge mphakelo lowu u wu amukelaka a wu fikeleli swiyimo leswi a wu swi languterile. Xiyenge lexi xi hlamusela hilaha u nga endlaka xivilelo no tlhela xi katsa nxaxamelo wa tikherefu leti nga na tinomboro ta nkoka to tihlanganisa.
Swiyimo swa le hansi swi na xikongomelo xo endla vulangutisi bya mphakelo wa mintirho wu olova tanihi loko byi andlala swiyimo swa le hansi ehenhla ka leswi mphakelo wu nga ta pimisiwa xiswona. Mavandla laya faneleke, vayimeri na tindzawulo va ta langutisisa xikombelo xa timfanelo na swiyimo swa mintirho leswi vekiweke hi Swiyimo swa le hansi na, tanihi xiphemu xa vulangutisi bya vona, vayimeri lava va nga tihlanganisa na wena. Mimbuyelo yin'wana ya vulangutisi lebyi na endlelo ra vutihlanganisi swi nga kandziyisiwa.
Loko u ke u nga va muxanisiwa wa vugevenga, u nga langutela leswaku vanghenisi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va ta endla leswaku timfanelo ta wena, tanihi leswi ti andlariweke eka Tsalwa ra Timfanelo, ta landzeleriwa na leswaku swiyimo swa le hansi swa mintirho leswi andlariweke eka tsalwa leri swa simekiwa.
Hi xikongomelo xa tsalwa leri, no landzelela nhlamuselo leyi vekiweke hi Xitiviso xa Masungulo ya Milawu ya Vululami bya Vaxanisiwa va Vugevenga na Tlangisa Matimba swa Nhlangano wa Matiko (GA/res/40/30), laha Afrika Dzonga yi nga sayina, muxanisiwa wa vugevenga u hlamuseriwa tanihi munhu la xanisekeke, ku vaviseka emirini kumbe emiehleketweni; ku vaviseka emoyeni; ku lahlekeriwa hi swa timali; kumbe ku onheriwa timfanelo ta yena, hikwalaho ka swiendlo kumbe ku tlula loku ku nga ku onhiwa ka nawu wa swa vugevenga. Thema ra 'muxanisiwa' ri tlhela ri katsa na, laha swi faneleke, vandyangu kumbe lava hlayisiwaka hi muxanisiwa. Munhu a nga tekiwa tanihi muxanisiwa swi nga langutiwi leswaku muonhi u tivekile, khomiwile, gweviwile kumbe ku gweviwa, no va ku nga langutiwi vuxaka exikarhi ka muendli wa nandzu na muxanisiwa.
Swilaveko leswi kumekaka eka Swiyimo swa le hansi swa endleka eka vaxanisiwa hinkwavo ku nga langutisiwi rixaka, rimbewu, ku biha mirini, xiyimo xa vukati, ntumbuluko wa vuaka-tiko, muhlovo, nsusumeto wa swa masangu, vukhale, vulema, vukhongeri, ripfalo, ripfumelo, mfuwo, ririmi na ku tswariwa, tanihi leswi swi andlariweke eka Xiyenge xa 9 xa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996).
Ku ta humelela yini?
1 Loko vugevenga byi endliwile, ku vika eka Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga swi ta endla leswaku endlelo ra vululami bya vugevenga byi sungula ku tirha. Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga yi na vutihlamuleri byo lavisisa vugevenga no khoma vadyohi. Loko nandzu wu pfuriwa, maphorisa ya ta pfula dokete no lavisisa nandzu. Loko maphorisa ya nga ri na ntiyiso wa leswaku vuavanyisi byi fanele ku landzela, ku voniwa nandzu a swi nge endliwi hi nkarhi wolowo. Hambi swi ri tano, maphorisa ya ha ta ya mahlweni ya lavisisa mhaka yeleyo no yisa dokete eka muavanyisi wa vaaki ku kuma xiboho.
2 Ku suka eka nkarhi lowu vugevenga byi nga endliwa ku fika eka ku vika, i swa nkoka leswaku vumbhoni hinkwabyo byi hlengeletiwa no sirheleriwa hi ndlela leyi nga pfunaka vulavisisi bya mhaka no tengiwa. Ku vaviseka kumbe ku onhekeriwa loku humeleleke wena swi nga tirhisiwa ku endla vumbhoni ehenhla ka mumangaleriwa. Xiviko xa rihanyo xi fanele ku tatiwa no yisiwa laha swi faneleke.
3 Loko munhu a voniwe nandzu, mhaka yi hundziseriwa ekhoto laha muchuchisi a va ku na vutihlamuleri byo chuchisa eka nandzu lowu.
4 Muchuchisi u ta langutisa timhaka ta mhaka yin'wana na yin'wana hi vukheta.
Teka xiboho xa leswaku ku na vumbhoni lebyi eneleke ku chuchisa kutani a ya mahlweni no chuchisa.
Teka xiboho xa leswaku ku laveka mahungu yo tala ku ta teka xiboho xo twala kutani a lerisa muofisiri wa ndzavisiso ku ya mahlweni no lavisisa mhaka.
Hi swivangelo swo hambana, tanihi ku tsakela ka vaaki, a nga herisa nandzu.
Muchuchisi a nga tekela ku navela ka wena enhlokweni loko a teka xin'we xa swiboho leswi naswona a nga cinca swihehlo, ku ya hi timhaka leti faneleke ta nandzu.
5 U nga langutela endlelo ra xihatla, leri nga ta vona leswaku nandzu wu tisiwa ekhoto hi xihatla.
6 U nga langutela leswaku muchuchisi u ta kombela mahungu hinkwawo laya faneleke eka mafambiselo ya beyili ku suka eka muofisiri wa ndzavisiso kutani a ya yisa ekhoto, ku vona leswaku xiboho xo nyika kumbe ku alela beyili eka mumangaleriwa hi lexi ku tsakisaka no sirhelela miehleketo ya wena.
7 Mumangaleriwa, a nga si ti vona nandzu, muchuchisi u ta tekela enhlokweni ku tsakela ka wena na ku tsakela ka ndyangu wa wena.
8 Phorisa ri ta ku tivisa loko u fanele ku va kona ekhoto tanihi mbhoni. Milandzu yo tala yi tengiwa ekhoto ya majisitarata naswona milandzu yo chavisa yi tengiwa eka khoto ya muganga kumbe khoto ya le henhla.
9 Ku yisa nandzu ekhoto swa tika nyana, ngopfu-ngopfu loko swi khumbha vanhu vo tala. Lava tirhanaka na nandzu va ta vona leswaku wu tisiwa ekhoto hi xihatla.
10 Muofisiri wa ndzavisiso, muchuchisi-nkulu kumbe muyimeri wa Hofisi ya Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki u ta vona leswaku endzhaku ka ku xopaxopa na laha swilaveko swo karhi swi lavekaka, u vekiwa ehansi ka nongonoko wa nsirhelelo wa timbhoni loko u ri hansi ko chavisiwa.
11 Ku nyika vumbhoni ekhoto swi nga va na ntshikilelo.
maphorisa, muchuchisi na mutirhi wa le khoto - va ta ku seketela, ku lulamisa no ku nyika mahungu hi xitalo ya leswi nga humelelaka.
12 U ta nyikiwa samanisi, leyi hlamuselaka nkarhi na ndhawu laha ku tengiwa swi nga ta humelela kona. xibukwana lexi hlamuselaka leswi nga ta humelela ekhoto xi ta kumeka xikan'we na samanisi eka timhaka tin'wana. Loko u ya eka khoto ya majisitarata naswona u ri na swivutiso swihi kumbe swihi hi siwtirhisiwa swa khoto, u nga tihlanganisa na muofisiri wa ndzavisiso wa nandzu kumbe, laha ku nga na mupfuni wa muxanisiwa na muofisiri wa malunghiselo, loyi a nga ta ku hundzisela eka munhu la faneleke loyi a nga ta ku hlanganisa na khoto.
13 Loko u fika ekhoto, u nga kuma mimfungho yo va rivaleni ku pfuneta ku kuma ndlela. Loko ku nga ri na mimfungho yo vonakala naswona u nga tivi laha khoto yi nga kona, u nga vutisa eka ndhawu ya swivutiso ku kuma kamara laha vumbhoni bya wena byi nga ta yingiseriwa kona kumbe hi switirhisiwa swa khoto. U nga tlhela u tihlanganisa na swirho swa vuchuchisi, leswi nga kotaka ku tirhana na swivutiso swihi kumbe swihi mayelana na mafambiselo. Muchuchisi wa nandzu wa wena u ta swi kota ku ku hlamusela hi nkarhi lowu u faneleke ku yima wona u nga si nyika vumbhoni bya wena.
14 Muchuchisi u ta endla hilaha a kotaka ha kona ku vona leswaku wa vitaniwa ku ta nyika vumbhoni. Muchuchisi la tirhanaka na nandzu wa wena, laha swi faneleke u ta tihanganisa na wena u nga si nyika vumbhoni. Hambi swi ri tano, nkarhi wun'wana swi nga hlwela. U fanele ku vona leswaku u fika ka ha ri na nkarhi. U fanele ku hlamusela muchuchisi loko u ta hlwela kumbe loko u ta hluleka ku ta ekhoto.
15 Loko u fanele ku nyika vumbhoni, u nga kombela munghana kumbe museketeri loyi u nga ta famba na wena ekhoto. Loko u ta va u nyikile vumbhoni u ta hlamuseriwa loko u fanele ku famba. U nga yingisela milandzu yin'wana loko u swi tsakela.
Eka swiyimo swo karhi, u nga nyika vumbhoni hi ku tirhisa khamera leyi tumbeleke (leswi swi vula leswaku a wu nge vi eka khoto xikan'we na mumangaleriwa, kambe eka kamara yin'wana).
Loko u ri hansi ka 18 wa malembe naswona muofisiri wa khoto (xik. majisitarata kumbe muavanyisi) a ri na mavonelo ya leswaku loko u nyika vumbhoni ekhoto swi ta ku tshikilela kumbe ku ku karhata, u nga pfuniwa loko u ri karhi u nyika vumbhoni eka khamera leyi tumbetiweke.
Loko u ta nyika vumbhoni ekhoto, eka swiyimo swin'wana ku nga tirhisiwa khamera (leyi tumbetiweke).
17 Vumbhoni bya xiyimo xa le henhla bya laveka loko munhu un'wana a nga si voniwa nandzu. Muchuchisi u fanele ku khorwisa muhehliwa leswaku u na nandzu naswona swi nga kanakanisi. Leswi swi nga vula leswaku un'wana loyi u tshembhaka leswaku u na nandzu, a kumeka a nga ri na nandzu. Leswi a hi vuavanyisi eka wena, kambe swi le henhla ka vumbhoni bya nandzu hinkwawo.
18 Muchuchisi u ta vitana timbhoni ta mfumo ku seketela mhaka ya wena eka muhehliwa wa nadzu wo karhi. Ntoloki yi ta va kona loko swi fanerile. Muhehliwa u ta nyikiwa nkarhi wo ku vutisa, ku nyika vumbhoni no vitani timbhoni. Loko khoto yi yingiserile vumbhoni hinkwabyo leswaku ku ta avanyisiwa, matlhelo hi mambirhi ya ta komberiwa ku vula swo karhi emahlweni ka khoto ku nga si avanyisiwa.
19 Loko muhehliwa a voniwa nandzu, vuchichisi na vuyimeri byi nga rhangela vumbhoni no hlamusela khoto hi xigwevo lexi nyikiwaka. Leswi swi endliwa hi ndlela ya njhekanjhekisano eka xigwevo xo tika na xo vevuka. Loko njhekanjhekisano wu katsa mahungu lawa ku nga vunwa, mahungu lawa ya fanele ku fikisiwa ekhoto. Hi nkarhi wo nyika xigwevo u nga kombela ku tlheriseriwa nhundzu ya wena kumbe u kombela ku hakeriwa ku onhekeriwa ka wena. Loko khoto yi teka xiboho xo ku hakela, a swa ha tekiwi ku ri xigwevo, kutani ku hakeriwa ka wena swi nga endliwa ku engetela tanihi xivumbeko xa xigwevo. Khoto yi nga tlhela yi herisa xigwevo eka swiyimo swin'wana, ku katsa loko muhehliwa a ta ku hakela. Muchuchisi a nga yisa xitatimende xo kumisisa ntshikilelo kumbe a yisa mahlweni vumbhoni byo seketela eka xigwevo lexi faneleke laha swi kotekaka kumbe swi nga fanela.
20 Ku nga si hundzisiwa xigwevo, muofisiri, muchuchisi kumbe muyimeri a nga kombela leswaku muofisiri wo tshunxa vabohiwa xigwevo xi nga si hela kumbe mutivi un'wana a lulamisa xiviko eka wena kumbe muhehliwa. Xiviko xi nga katsa ntshikilelo lowu vangiweke hi vugevenga ehenhla ka wena. Mahungu ya nga tekiwa ku suka eka xitatimende lexi u xu nyikeke emaphoriseni, kumbe muchuchisi a nga yisa xitatimende xa muxanisiwa kumbe a yisa vumbhoni ku seketela xigwevo lexi faneleke.
21 Loko u tshembha leswaku xigwevo i xa ntwela vusiwana, u nga kanela na Muchuchisi-Nkulu loyi a nga tekaka xiboho xo hundzisela nandzu eka Mulawuri wa Vuchuchisi bya Vaaki la faneleke. Mulawuri wa Vuchuchisi bya Vaaki a nga endla xivilelo ehenhla ka xigwevo eka khoto leyi nga yingiselaka. Xivilelo xi fanele ku tekeriwa enhlokweni eka nkarhi wo karhi.
22 Muhehliwa a nga endla xivilelo ehenhla ka xigwevo lexi tekiweke hi khoto. Loko xivilelo xi endliwa, u nga vutisa muchuchisi wa nandzu, kumbe muavanyisi wa mfumo la tirhanaka na swivilelo, ku tshama a ri karhi a ku tivisa hi leswi humelelaka eka nandzu, xikombiso, siku leri vekiweke ku yingisela xivilelo, loko muhehliwa a nyikiwile beyili na mbuyelo wo yingisela xivilelo.
23 Loko ku ri na xivilelo hi vuhlayiseki bya wena kumbe bya mbhoni ya mfumo, maphorisa, muchuchisi kumbe muyimeri ku suka eka Yuniti ya Vusirheleli bya Timbhoni va ta ku tsundzuxa hi leswi faneleke ku endliwa. Va ta ku pfuna hilaha va nga kotaka ha kona.
24 Ndzawulo ya Mintirho ya Makhotso yi ta vona leswaku swigwevo swi tirheriwa hi ku landza nawu. Loko ku tshunziwa ka muhehliwa swi endliwa, Ndzawulo ya Timhaka ta Makhotso yi ta langutisa hi vukheta ku kamberiwa ka munhu la tshunxiweke nkarhi wa xigwevo wu nga si hela.
25 U nga kombela ku ya yingisela eka Nkambelo wa Vabohiwa na Huvo yo Tshunxa vabohiwa nkarhi wu nga si fika. Loko u tsakela ku ya, u ta tivisiwa hi siku naswona Huvo yi ta tekela ku vilela ka wena enhlokweni loko yi ta teka xiboho xo tshunxa muhehliwa nkarhi wu nga si fika.
26 Eka nandzu wun'wana na wun'wana laha muhehliwa a tshunxiwaka nkarhi wu nga si fika, Huvo yo Tshunxa nkarhi wu nga si fika yi ta namarheta swipimelo, loko swi languteka swi leswi u swu tsakelaka.
27 Endzhaku ko tshunxiwa, loko muhehliwa o tikhoma hi ndlela leyi kombisaka leswaku u ta va nghozi eka vaaki, kumbe ku tlula swiyimo leswi namarhetiweke eka papila ro tshunxiwa, a nga tlhela a khomiwa leswaku a hetisa xigwevo xa yena ekhotsweni.
28 Tindzawulo to hlaya ta mfumo ti ta ku pfuna. Maphorisa ya ta ku pfuna hi ku nghenelela; ku ku hundzisela eka mpfuneko wa swa mirhi na miehleketo; ku hlamusela matirhelo ya maphorisa; ku ku nyika mahungu ya timfanelo ta wena; ku ku hundzisela eka minhlangano yo ka yi nga ri ya mfumo na ya miganga (ti-NGO na ti-CBO) kumbe mintirho ya nseketelo leyi kumekaka emigangeni; ku vona leswaku u na vuhlayiseki laha vugevenga byi humeleleke kona; ku hlayisa vumbhoni; na ku ku tsundzuxa hi ku sivela vugevenga.
29 Loko ku ri na ku chavisiwa endzhaku ka xigwevo, wena, muofisiri wa ndzavisiso kumbe muchuchisi u fanele ku tihlanganisa na hofisi ya Yuniti ya Nsirhelelo wa Timbhoni.
30 Ndzawulo ya Mintirho ya Vaaki na vaphakeri va vukorhokeri ya vaaki van'wana, loko va ri kona va nyika mintirho ya nseketelo wo va u tshoveke moya na mintirho leyo tolovelekiweke, leyi nga katsaka malulamiselo ya minongonoko ya khoto.
31 Vatirhi va nhlayiseko wa rihanyo va ta vona leswaku timfanelo ta wena, tani hi laha yi kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ta Vavabyi, ta hlayisiwa.
32 Ndzawulo ya Dyondzo yi ta vona leswaku minongonoko yo nghenelela yo fana na ku khansela, maendlelo yo hundzisela kun'wana na ya nseketelo, yi va kona eka vaxanisiwa eka minongonoko ya swa dyondzo.
1.1 U nga langutela leswaku vanghenisi va xandla eka endlelo ra vululami bya vugevenga va ta ku khoma kahle, hi ku hlonipha xiyimo xa wena na hi xihundla, naswona hi ndlela yo olova.
1.9 u nga kombela ku vutisiwa hi xirho xa maphorisa loyi a nga wa rimbewu rin'we na wena, naswona loko a ri kona xikombelo xa wena xi ta pfumeriwa.
1.10 u ta vona leswaku mafambiselo ya nandzu ya famba hi ndlela leyi nga onheki timfanelo ta wena to khomiwa kahle no hlonipha xiyimo na xihundla xa wena.
1.14 kumbe xirho xa vatirhi va khoto xi ta ku hlamusela leswaku u na mfanelo yo hakeriwa mali ya tendzo na swin'wana eka nkarhi lowu u wu heteke ekhoto u ri karhi u nyika vumbhoni, naswona xi ta tlhela xi ku nyika mahungu no ku pfuna ku endla swikoxo.
1.19 ku pfumelela loko u kombela, naswona loko switirhisiwa swi ri kona ku tirhisa kamara rin'wana u nga vi eka ndhawu yin'we na vamangaleriwa kumbe timbhoni.
1.21 u nge sukeriwi ku lwisana na mhaka leyi u ri wexe.
mpahla ya wena ku va vumbhoni laha u nga kombelaka mutirhi wa kwalaho ku ku nyika mpahla yo cinca.
1.28 u ta pfuniwa hi xihatla hi ku landza timfanelo ta wena leti kumekaka eka Tsalwa ra Timfanelo ta vavabyi.
loko u va kona eka Huvo ya Xigwevo xa le handle, ku ta endliwa hi tindlela hinkwato ku ku sirhelela leswaku u nga tshikileriwi emoyeni.
naswona loko ku ri na ntoloki u nga kombela leswaku xitatimende xa wena si hlayiwa hi ririmi leri u ri twisisaka u nga si sayina, ntoloki yi ta tirhisiwa eka mhaka leyi.
2.7 U ta komberiwa ku tivisa mulavisisi wa nandzu loko muhehliwa a nghenelela kumbe a ringeta ku nghenelela eka vulavisisi bya mhaka, loko a ta swi kota ku ya ekhoto kumbe loko u chavisiwa hi yena.
2.11 tihlanganisa na wena ku nga si hungutiwa xigwevo no ku hlamusela hilaha vugevenga byi tshikileleke wena na ndyangu wa wena. Hi nkarhi lowu u ta va na nkarhi wo paluxa vuxokoxoko byo lahlekeriwa kumbe ku vavisiwa loku veke kona hi xivangelo xa vugevenga. Muchuchisi u ta tekela swiyimo leswi enhlokweni a nga si teka xiboho xo vevukisa nandzu.
2.12 hi nkarhi wo tihlanganisa na wena, u ta ku kombela ku engetela leswi u nga swi katsangiki eka xitatimende xa wena. Loko swi ri swa nkoka, muchuchisi u ta boxa mhaka leyi loko ku tengiwa swi nga si sungula.
2.14 hilaha swi kotekaka, va ta vona leswaku ku yiwa mahlweni no ku nyika mintirho ya vaaki leyi a wu yi kuma kumbe ntirho wo tinyiketa ku suka hi nkarhi lowu u mangaleke nandzu ku fikela loko nandzu wu fika emakumu.
2.15 loko khoto (muchuchisi kumbe majisitarata) a va kombela ku endla tano, u ta nyika khoto tirhekhodo ta swa rihanyo na mahungu man'wana laya nga ya nkoka eka mhaka leyi lawa ua va nyikeke wona.
loko u ta va kona eka ku yingisela eka Vulanguteri bya Makhotso na Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle u ta pfumeleriwa ku nyika mavonelo ya wena kumbe u ya tsala kunene.
3.6 vona leswaku ku na mimfungho na swikoweto leswi kumekaka eka khoto leswi ku kongomisaka ekamareni ra khoto. Tafula ra mahungu ri nga ku pfuna hi ku ku nyika mahungu la kamara ra khoto laha u nga nyikaka vumbhoni bya wena.
3.9 u ta tirhana na swivutiso swa wena na mafambiselo, loko ku ri na ku hlwela u ta ku byela swo tala hi nkarhi lowu u nga ta yima u nga si nyika vumbhoni.
3.13 ku tivisa hi mbuyelo wa nandzu na loko kuri na xivilelo lexi endliweke ehenhla ka xigwevo.
3.17 ku nyika nseketelo no ku khansela kumbe u hundziseriwa eka mukhanseri wa xiphurofexini na mintirho ya nseketelo.
3.20 tivisa loko ku ri na mintirho ya nseketelo na tinomboro ta tiqingho ta mpfuneto.
3.21 tivisa hi mintirho ya mpfuneto leyi kumekaka eka ndhawu ya ka n'wina.
tivisa hi minongonoko leyi tumbulukaka, leyi muhehliwa a faneleke ku va eka yona ku antswisa mahanyelo ya yena.
loko u nghenisiwile eka Nongonoko lowu, u fanele ku landzelela milawu hinkwayo leti vekiweke eka ntwanano.
u nga tihlanganisa na mulavisisi wa nandzu wa wena exiticini xa maphorisa kumbe muchuchisi-nkulu wa vaaki ku kuma mahungu hi xitalo ya Nongonoko wa Nsirhelelo wa Timbhoni.
hi xihatla phorisa ri ta khoma mumangaleriwa ku va a tlule swipimelo leswi vekiweke ehenhla ka yena ehansi ka Xiyenge xa 7 xa Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini, wa nomboro ya 16 wa 1988.
4.7 ku tivisa laha swi faneleke leswaku munhu wihi kumbe wihi la nga ta kandziyisa mahungu swi nga ri nawini a paluxa vito ra wena, u ta voniwa nandzu naswona a nga tengisiwa.
4.8 teka magoza ku vona leswaku wena na ndyangu wa wena a mi vi enghozini.
4.9 vika kumbe ku hundzisela mhaka yin'wana na yin'wana eka maphorisa laha va ehleketaka leswaku ku na vugevenga lebyi endliwaka.
4.11 eka milandzu yo pfinya na ya timhak ta masangu, Huvo yo Hetisa xigwevo ehandle yi nga katsa swipimelo eka muhehliwa loko swi tikomba swi ri swa nkoka ku n'wi sivela ku tihlanganisa na wena.
5.7 ku yimisa madzolonga eka ndhawu leyi ku humeleleke vugevenga.
yi pfumelela khoto kumbe munhu wihi kumbe wihi la nga kona eka mafambiselo ku vona no yingisela - hi ku kongoma kumbe hi ku tirgisa xitirhisiwa xa gezi - hi nkarhi wo tenga.
5.18 loko ku ri na thelevhixini leyi tumbeleke (CCTV) yi ta tirhisiwa hi nkarhi wa khoto, muchuchisi u ta hlamusela hilaha xitirhisiwa xi tirhaka ha kona, laha swi kotekaka u ta pfumelela wena kumbe vatswari va wena ku vona hilaha xitirhisiwa lexi xi tirhaka ha kona.
iv. ku lulamisela ku nyika vumbhoni ekhoto no tlakusa ku hlangana na muchuchisi.
5.25 loko u endla xikombelo kumbe laha swi faneleke, xikombiso loko u ri muxanisiwa naswona u ri khotsweni kumbe loko swi humelela eka ntshamo wa Huvo leswaku u lava nseketelo, u ta hundziseriwa eka vaphakeri va vukorhokeri lava faneleke ku kuma ku khanseriwa kumbe nseketelo.
5.26 laha swi faneleke, xitifikheti xa rihanyo xo xwa exikolweni kumbe entirhweni u nyikiwa xona.
"Ku rihiwa" swi vula ntsengo wa mali leyi khoto yi ku nyikaka yona loko u lahlekeriwe kumbe ku onhakeriwa hi nhundzu (ku katsa mali) hi xavangelo xa vugevenga kumbe ku onheriwa hi munhu loyi a hehliweka ku va a endle vugevenga. Sagwati ro riha ri lava ku vuyisela la rikumaka eka xiyimo lexi a ri eka xona loko a nga si lahlekeriwa.
6.6 muchuchisi kumbe muofisiri xik.
ku katsa xiviko xa swa rihanyo.
"Tlherisela" swi vula laha khoto, endzhaku ko nyika xigwevo yi lerisaka muhehliwa ku tlherisela nhundzu leyi a yi tekeke swi nga ri nawini kumbe leyi onhiweke swi nga ri nawini, ku endlela ku vuyiselo xiyimo laha a xi ri kona ku nga si endliwa vugevenga.
7.3 u ta tlhela a ku tivisa leswaku xikombelo xa wena xi ta tiyisisiwa hi khoto leswaku eka mhaka yin'wana u ta pfumeleriwa ku yisa xikombelo lexi tsariweke ekhoto.
Tindzawulo hinkwato, mavandla na vayimeri lava khumbhekeka eka nandzu lowu va tiyimisele ku endla ntirho wa xiyimo xa le henhla, kambe nkarhi wun'wana swilo a swi fambi kahle. Loko swi nga fambi kahle, tindzawulo, mavandla na vayimeri va ta lava ku tiva leswaku ku humelele yini.
swiboho leswi endliweke.
1 U nga endla xivilelo hi phorisa, pholisi ya mintirho ya maphorisa, maendlelo, hi ku tsalela Khomixinara wa Xitici xa xitici xa maphorisa lexi khumbhekaka.
2 Loko xivilelo xa wena ku ri mayelana na nhundzu leyi lahlekeke kumbe yi onhiweke loko yi ri mavokweni ya maphorisa, u nga rihiwa. Kongomisa swivutiso eka Khomoxinara wa Xitici; kumbe loko u nga enerisiwi, u nga tlhela u tihlanganisa na Khomixinara wa Ndhawu wa xitici xa maphorisa na vuxokoxoko bya wena. Loko xivilelo xi nga langutisisiwi ku ya hi ku enela ka wena, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleri wa Nhundzu.
3 Loko xivilelo xa wena xi nga si langutisiwa ku ya hi ku enela ka wena, u nga tihlanganisa na Hofisi yo Tiyimela ya Swivilelo, kambe tiva leswaku hofisi leyi ku ga tihlanganisiwa na yona ntsena hi swivilelo swa milandzu ya matikhomelo ya vugevenga kumbe matikhomelo yo ka ya nga ri kahle ehenhla ka swirho swa Mintirho ya Maphorisa ya Metro na swirho swa Mintirho ya Maphorisa ya Afrika Dzonga, lava hlulekaka ku endla mintirho ya vona.
4 Khoto leyi nandzu wu tengiweke kona yi nga tirhana na swivilelo swo tala. Loko u ri na xivilelo u nga tsala kumbe u va nkarhi wo vonana na eka khoto leyi tirhaneke na nandzu wa wena. Hambi swi ri tano, loko Hofisi ya Muchuchisi wa muganga yi nga hlamuli xivilelo xa wena ku ya hi ku enerisiwa ka wena, u nga hundzisela xivilelo eka Muchuchisi-Nkulu wa ndhawu. Loko xivilelo xi nga si ololoxiwa u nga xi yisa eka Mulawuri wa Vachuchisi va Vaaki wa ndhawu. U ta xi langutisisa hi vuntshwa. Loko xi nga si ololoxiwa, u nga tihlanganisa na Mulawuri wa Tiko wa Vachuchisi va Vaaki.
5 Loko xivilelo xa wena xi va xi nga si langutisisiwa, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki. Tiva leswaku hofisi leyi ku nga tihlanganisiwa na yona ntsena hi timhaka leti fambelanaka na mafambiselo. Hofisi ya Musirheleri wa Vaaki, hi ku landza nawu a yi nge lavisisi swiboho swa khoto.
6 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na matikhomelo ya muofisiri, u nga tsala ku endlela ku vonana na Nhloko ya Vululami ya xifundzha. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga.
7 Loko u nga enerisiwi hi nhlamulo yo huma eka Nhloko ya Vululami ya Xifundzha u nga vonana na Nhloko ya Vululami ya Nhlenhgelo wa xifundzha xo karhi.
8 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na khoto ya xifundzha, u nga tsalela ku endlela ku vonana na Presidente wa Khoto ya Xifundzha eka ndhawu leyi khumbhekaka. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga.
9 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na Qweta ra khoto, u nga tsalela ku endlela ku vonana na Presidente Qweta wa Xiyenge lexi khumbhekaka. U nga kuma kherefu na vuxokoxoko bya riqingho ku suka eka khoto ya majisitarata wa muganga kumbe khoto-nkulu.
10 Loko u nga enerisiwi hi nhlamulo, u nga tsalela Khomixini ya Majisitarata loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na khoto ya majisitarata kumbe Khomixini ya Mintirho ya Vululami loko xivilelo xi yelana na khoto-nkulu. Loko xi nga si ololoxiwa, u nga tihlanganisa na Hofisi ya Musirheleli wa Vaaki.
11 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na vatirhi va khoto, xikombiso vamatsalana kumbe vatoloki, u nga tsalela ku endlela ku hlangana na mininjhere wa khoto. Loko u nga si enerisiwa hi nhlamulo ya mininjhere wa khoto, u nga tsalela ku hlangana na mulawuri wa vufambisi wa mintirho ya khoto kumbe Mulawuri-Jenerali.
12 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Vaaki, u nga tsalela eka nhloko ya hofisi leyi khumbhekaka, xikan'we na Hofisi ya Tiko.
13 Loko u nga si enerisiwa hi nhlamulo leyi u yi kumeke ku suka eka muofisiri wa mfumo, u nga tlhela u tihlanganisa na Huvo ya Xiphurofexini ya Mintirho ya Vaaki kumbe Hofsi ya Musirheleri wa Vaaki.
14 Loko u nga enerisiwi hi vukorhokeri lebyi nyikiwaka hi mutirhi wa nhlayiseko wa rihanyo eka xiyenge xa rihanyo ra vaaki, u fanele u sungula u endla xivilelo eka munhu loyi a ku pfuneke. Hambi swi ri tano, loko xivilelo xa wena xi nga ololoxiwi, u nga xi kongomisa eka nhloko kumbe mininjhere wa rihanyo ra vaaki laha u kamberiweke kona.
15 Loko u nga amukeli nhlamulo kumbe u nga eneriseki hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi khomiweke ha yona hi nhloko kumbe mininjhere wa ndhawu yeleyo, u nga hundzisela xivilelo xa wena eka Ndzawulo ya Rihanyo ya Xifundzha. Loko u nga eneriseki hilaha Ndzawulo ya Rihanyo ya Xifundzha yi khomeke xivilelo xa wena, u nga kombela huvo ya xiphurofexini leyi faneleke, yo fana na Huvo ya Xiphurofexini ya Rihanyo ya Afrika Dzonga, ku lavisisa mhak ya wena.
16 Loko xivilelo xa wena xi khumbha mutivi wa dyondzo kumbe xirho xin'wana xa vatirhi va xikolo xo karhi kumbe vandla ra swa dyondzo, u nga tihlanganisa na nhloko ya xikolo xexo kumbe vandla ra swa dyondzo. Loko xivilelo xi ri henhla ka nhloko ya xikolo, u nga tihlanganisa na Xifundzha xa Dyondzo kumbe Mininjhere wa Xifundzha.
17 Loko u nga eneriseki hi ndlela leyi xivilelo xa wena xi khomiweke ha kona, u nga tihlanganisa na Nhloko ya Ndzawulo ya Dyondzo eka xifundzha xexo.
18 Loko xivilelo xa wena xi nga si ololoxiwa ku ya hi ku tsakela ka wena, tihlanganisi na MEC wa Dyondzo kumbe Ndzawulo ya Dyondza ya Tiko.
19 Loko xivilelo xa wena xi ri mayelana na mutirhi wa makhotso, u nga tsalela Khomixinara wa Tiko wa Mintirho ya Makhotso kumbe Qweta ra Vulavisisi. Loko ku amukeriwa xivilelo xa wena lexi tsariweke, Khomixinara u ta rhumela hofisi leyi faneleke leswaku yi swi langutisa.
Ndzawulo ya Vululami na Nhluvukiso wa Vumbiwa yi amukela ku nghenisiwa ka xandla loku endliweke eku tumbuluxeni ka tsalwa hi minhlangno yo hambana yo ka yi nga ri ya mfumo.
www.education.pwv.gov.za Website: www.dcs.gov.
322 5093 Website: www.polity.org.
421 0633 Website:www.sunsite.wits. ac.