Klimmende diere se koddige maniere
Boom-kaperjolle: die gedoentes in die lower
Hoe die aarde se boombewoners klou en klouter
ILLUSTRASIE BO: Om 'n aap aan die stert beet te hê, is 'n bekende uitdrukking. As 'n aap met sy stert iets beet het, beteken dit totaal iets anders!
Twee hande, twee voete en 'n stert—en ewe behendig met al vyf om te klim en te klou! Spinape (ook slingerape of bosduiwels genoem), soos dié op die illustrasie hierbo, is tipiese boomdiere, koddige primate in die familie Atelidae van die tropiese woude van Sentraal- en Suid-Amerika. Die grypstert van só 'n aap kan tot sowat 90 cm lank wees en het riffels op die vel by die stertpunte wat "vingerafdrukke" vorm. Só is diere van allerhande soorte wonderlik toegerus om letterlik hoog in die takke te kan voortbeweeg en lewe. Die Engelse praat van hierdie ratsheid as arboreal locomotion, wat "voortbewegingsvermoë in bome" beteken...
Illustrasie (gewysig) uit Brehms Tierleben,1927 / Openbare besit ("in the public domain") omdat kopiereg weens ouderdom verval het
S jy dalk 'n boomgeitjie êrens teen 'n ruit sien rus, moet jy dit liewer nie waag om die astrante klouteraar met alle geweld van die stuk vensterglas af te ruk nie. Straks sit jy met 'n gebarste ruit sit. Die rede? Die tone van 'n boomgeitjie klou so stewig vas aan die bome en rotse waaroor hy klim dat hierdie klein reptiel selfs onderstebo kan loop teen iets soos 'n plafon.
REGS: Gebou om te klou! Die poot van 'n geitjie, in hierdie geval 'n Amerikaanse spesie, Coleonyx brevis.
Foto: Yuri Huta, © 2005 Finding Species / Slegs nie-kommersiële opvoedkundige gebruik vergun / via NBII, U.S. Geological Survey
Alle diere wat in bome woon, moet die een of ander manier hê om te kan beweeg terwyl hulle kos soek—of van hul vyande wegkom—sonder om grond toe te val.
Die meeste boomdiere het anderste vingers en tone, wat óf in kragtige suiers eindig wat hulle aan loodregte oppervlakke help kleef óf in skerp kloue wat deur boombas kan dring.
REGS: Kiets se pote eindig in skerp naels wat enige boom kan baasraak.
By sekere boomdiere kom die vingers of tone ooreen met dié in 'n mensehand, sodat hulle des te beter kan klou.
Vir baie, soos die spinape op die illustrasie boaan hierdie artikel, lê die geheim in die stert. Hierdie liggaamsdeel help die dier nie net om sy ewewig te behou nie, maar is in der waarheid 'n vyfde ledemaat wat hy vir ekstra steun om takke kan draai. Sterte wat só kan gryp, word—hoe anders?—grypsterte genoem.
Maar diere soos die gibbons of langarmape, primate van Suidoos-Asië, het weer geen stert waarmee hulle hulle kan balanseer nie. Soos hul een naam aandui, het hulle egter lang arms en gevolglik is hulle uitmuntende woud-akrobate. Wat meer sê, wanneer hulle op die grond loop, loop hulle regop... en volgens die foto hieronder kan gibbons selfs kiertsregop staan in die bome. Balanserend soos koordlopers tussen hemel en aarde. Aap wat ben je 'n ewewigtige jonge!
LINKS: 'n Gibbon balanseer hom soos 'n koordloper in die hoogte.
Foto met vergunning van Conservation International / via Cambodia Embassy, U.S. Gov. (rande weggesny van oorspronklike foto)
Die meeste boompaddas woon ook hoog bokant baie van hul potensiële roofvyande, wat op vaste aarde onder hulle rondsluip. Ronde kussinkies aan die toonpunte van die boompaddas het kliere wat gom afskei, wat hulle aan gladde blare laat kleef soos konfyt aan 'n wolkombers!
Ander klimmers se tone is weer anders gerangskik. Verkleurmannetjies het byvoorbeeld aan elke poot iets wat lyk na twee teenoorgeleë tone om 'n stingel styf vas te vat. Elke toon is in der waarheid saamgegroeide tone—drie aan die een en twee aan die ander. Daarmee kan hulle besonder bedrewe aan twygies en takke klou—en dan het hulle boonop 'n grypstert vir ekstra veiligheid. Klik hier as jy Mieliestronk se afsonderlike artikel oor die verkleurmannetjies wil lees en na 'n aantal fassinerende foto's van trapsuutjiese wil kyk.
En dan is daar klimmende voëls soos die houtkappers. Baie van hulle kan die vierde toon sywaarts draai of al vier tone na voor hou vir die beste vashouposisie teen 'n boomstam. Hulle beweeg in spronge teen die stamme op. Die stert is ekstra versterk om die voël te anker. Breë vere en breë werwels wat aan kragtige spiere geheg is, help die houtkapper om sy stert af te druk, wat kragte balanseer wat die voël andersins agteroor sou laat tuimel het terwyl hy aan 'n stam pik of teen 'n boom opspring.
LINKS BO: Die Hispaniolaanse houtkapper (Melanerpes striatus), wat inheems is op die Karibiese eiland Hispa­niola. Die kloue en die stert werk hier saam om die voël stewig te anker teen die steilte.
REGS BO: 'n Europese boompadda (Hyla arborea), afge­neem in Oostenryk. Danksy klewerige kussinkies aan die tone is dit vir hierdie soort paddas geen probleem om in bome te woon nie.
Foto van houtkapper deur Wolfgang Wander,
wat dit op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web gelisensieer het en gebruik vergun ingevolge die bepalinge van die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur Free Software Foundation gepubliseer word
Foto van boompadda deur Christoph Leeb,
Hoewel hulle nie pote het nie, is baie slange eweneens ywerige boombewoners. Party soorte het groot skubbe aan die buik, wat aan die bas vashaak namate die slang vorentoe beur. Ander klim weer boom met 'n konsertina-agtige bewegings.
Die slang kan byvoorbeeld sy stert anker deur dit om 'n tak te draai en dan dele van sy lyf in stywe horisontale windinge saamtrek. Dan reik hy uit met sy kop en anker sy nek by 'n stut wat hoër op lê. Die slang maak hierna sy stert los en trek die res van sy liggaam op. Die proses word dan herhaal.
BO: Ons bekende boomslang (Dispholidus typus), van Afrika suid van die Sahara, is grootliks 'n boombewoner, soos sy naam dan ook aandui. Boomslange vreet byvoor­beeld verkleurmannetjies en paddas, by geleentheid selfs klein soogdiertjies en voëls, asook die eiers in voëlneste. Al die slagoffers word heel ingesluk.
Foto deur William Warby,
wat dit op hierdie bladsy by flickr op die wêreldwye web gelisensieer het en gebruik vergun ingevolge die bepalinge van die Creative Commons Attribution 2.0-lisensie
Byna al die primate van die dierewêreld woon in tropiese en subtropiese gebiede, die meeste van hulle in bome. Party swaai deur die bome, ander beweeg deur te hardloop en te spring, nog ander loop op hul agterpote en party reik stadig uit met hul voorste ledemate en gryp dan takke vas. Soogdiere soos orangoetangs, sjimpansees, gorillas, bobbejane, bosape, ens. is almal primate. Ook die spinape en die gibbons waarvan boontoe reeds vertel is.
Orangoetangs is op hul beurt groot Indonesiese boorlinge—regte kluisenaars wat hoog in die bome woon en selde afkom grond toe.
LINKS: En hier, dames en here, is my wêreld, die woud! Hier is 'n portret van 'n jong orangoetang wat op 'n foto van boomreuse gesuperponeer is. Dit lyk of die orangoetang gedoen het wat sy spesie in die reël selde doen, naamlik om af te klim uit die bome ten einde op die grond rond te loop.
• Foto van orangoetang: Toledo-dieretuin via U.S. Library of Congress • Foto van bome: U.S. National Park Service
Die orangoetangs is goed toegerus vir hul hoë lewe, met langs arms wat hulle in staat stel om van boom tot boom te swaai. Die hande en voete is krom—om takke goed vas te vat—en die vingers en tone is teenoorgeleë. Dit beteken dat die duim of groottoon aan al die ander vingers of tone kan raak, iets wat die aap baie behendiger maak.
Selfs party soorte miervreters van Suid- en Sentraal-Amerika klim ook boom. Soos by die spinape dien hul grypstert eweneens as 'n bykomende ledemaat om aan boomstamme en takke vas te klou. Miervreters het boonop sterk, krom kloue—nie net om mierneste mee oop te breek nie, maar ook om aan takke vas te hou.
BO: Hierdie miervreter (Tamandua mexicana) van die Nuwe Wêreld is glad nie verwant aan die miervretende erdvark van Afrika of aan die Australiese miervreter, die ekidna, nie. Die foto is oorspronklik geneem van die dier waar hy besig is om met die kop na onder in digte lower teen 'n dun boomstam te klouter. Om egter beter te kan sien hoe die miervreter lyk, het ons die omringende plantegroei verwyder en die foto dwars gedraai.
Gewysigde weergawe van 'n foto deur Dirk van der Made, waarvan die oorspronklike op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die wêreldwye web verskyn waar kopiëring, verspreiding en/of wysiging vergun word ooreenkomstig die bepalinge van die GNU Free Documentation License, Weergawe 1.2 of enige latere weergawe wat deur die Free Software Foundation gepubliseer word
Van al die boom-soogdiere is die luidier (ook genoem luiaard) die stadigste. Maar al is hy ook so 'n trae harmansdrup, het hierdie Suid-Amerikaanse soogdier darem 'n ystergreep op die takke waaraan hy hang. Want die hande en voete van albei soorte luidiere eindig in lang, krom kloue, wat om takke haak soos klerehangers aan 'n hangstaaf. Die luidier kom selde af aarde toe, want dan is hy 'n alte maklike prooi vir roofvyande soos die jaguar of die oselot ('n soort tierkat). Klik hier vir 'n foto van 'n luidier in 'n ander artikel op die Mieliestronk-werf.
Die koala, ook bekend as die Australiese teddiebeer, bestee al sy tyd hoog in die takke van bloekombome. Hy klim boom deur die stam met sy sterk voorkloue beet te pak en dan sy agterpote met klein sprongetjies op te trek. Die eerste twee tone van die voorste kloue lê teenoor die ander drie, wat 'n ferm greep moontlik maak. Klik hier vir 'n foto van 'n koala in 'n ander artikel op die Mieliestronk-werf.
Daarmee eindig hierdie besoek aan sekere diere van die bome. Maar hulle is lank nie die enigste rolspelers in die "roerende" dramas van die hoogtes nie. Dikwels, versteek vir menslike oë, is daar 'n hele gedoente in die lower. En as dit nie hande-viervoet gaan nie, kan dit miskien selfs hande-vyf-voet geskied! As jy nie kop of stert van 'n sekere beweging kan uitmaak nie, kan 'n grypende stert mos maklik daarby betrokke wees...