ŉ Herverdieping van geregtigheidDeur dr. Hercules Boshoff ‘Narreskip’ is Johan Myburg se vyfde digbundel. (Foto: Maroela Media) In sy bundel, Narreskip (2022), ŉ titel ontleen uit Plato se Politeia (Die Republiek), waarin daar vertel word van ŉ skip se stuurman wat deur dwase oorrompel word, verwys Johan Myburg insgelyks in sy gedig Politeia Boek VI, na “kaders en kamerade” wat die “voorraad geplunder het”. Myburg se antwoord op die plunderaars, of “trogvreters” soos dit onlangs beskryf is, is heel verbasend. In plaas daarvan om aan die hand van begrippe soos geregtigheid, een van die hooftemas van Die Republiek, ŉ weg aan te dui, moet ons ten beste “motgevrete vlae” waai “sodat die wind daardeur kan waai”, en in “vrae eerder as stellings” fraseer. Hierdie soort beskrywings het tekenend geword van die teenswoordige tyd se houding jeens begrippe soos waarheid en geregtigheid. In feite dra hierdie oënskynlike beskeidenheid (wat anders as Sokrates, nie koers inslaan om tot dieper begrip te kom nie, maar voortdurend en dogmaties aanhou dekonstrueer) by tot die muilband van “grand narratives” of beskawingsbeginsels. Geregtigheid het ŉ slaansak geword, en word in feite vervang met iets soos “minimum vereistes vir vreedsame saambestaan”. Portret van die Griekse filosoof Plato (Foto: Bianchetti/Leemage) Soos genoem, stel Plato geregtigheid dermate voorop dat die skip van beskawing beswaarlik daarsonder kan vaar. Augustinus, wat Plato se werk deeglik geken het, wys daarop dat die stuurman van die skip eintlik geregtigheid is: “Without justice what are kingdoms but great bands of robbers? And what is a band of robbers but such a kingdom in miniature? It is a band of men under the rule of a leader, bound together by a pact of friendship, and their booty is divided among them by an agreed rule. Such a blot on society, if it grows, assumes for itself the proud name of kingdom.” ŉ Mens sou in verweer kon sê dat geregtigheid in Suid-Afrika juis hoog op prys gestel word, ons het immers ŉ hoogaangeskrewe grondwet. Hoe verduidelik ŉ mens dan te midde van ons geprese regstaat, aan die hand van Augustinus se beskrywing, die hoë voorkoms van rowerbendes wat ons instellings plunder? In Plato se vertekening van geregtigheid speel onder meer bekwaamheid, of raker vertaal tegniese voortreflikheid, ŉ sentrale rol. ŉ Beskawing is ŉ gemeenskap waarbinne die goeie eksplisiet gekoester en ten doel gestel word, een waarbinne elkeen die geleentheid het om tereg te kom in hulle doen en late. NP van Wyk Louw skryf in sy toneelstuk Die Dieper Reg: “Die geregtigheid is ingewikkeld, maar die daad eenvoudig”. Om elke persoon tot sy volle reg te laat kom, dít is ware reg. ŉ Swaardmag of wetstoepassing wat oortreders van ŉ wet voor stok kry, is maar ŉ deel van die reg. Om hierdie rede raak gesprekke oor die strawwe en strafprosesse van korruptes, oor “wetstoepassing”, asof daar ŉ suiwering met hierdie vervolgings sal plaasvind, in werklikheid nie die kern van geregtigheid aan nie, maar een funksie daarvan. Soos met die koppe van die Hydra, sal daar met die afkap van een kop drie volgende koppe ontspring as die wortel van die probleem onaangeroer bly. NP van Wyk Louw deur Onbekend – Standard Encyclopaedia of Southern Africa via Wikipedia Ook Aristoteles het die intrinsieke verband tussen menslike beskawing en die vraag na geregtigheid geboekstaaf. Hy sien die mens nie as “sosiale dier” soos hy dikwels verkeerdelik aangehaal word nie, maar as politieke dier. Eersgenoemde is ŉ kollektief, niks meer verhewe as die saamgroepering van ŉ trop diere nie. Die doelwit van die kollektief, afgesien van oorlewing, is die strewe na plesier en die vermyding van pyn. By die politieke wese is die oogmerk (deur die ontwikkeling en verfyning van taal) dat geregtigheid as organiserende doelwit noodwendig daargestel word. In ons tydsgewrig het ŉ vreemde inversie van die twee begrippe in werking getree. Wanneer geregtigheid, in sigself die hoogste doelwit, begryp word uit hoofde van die sosiale, soos die begrip “sosiale geregtigheid” dit daarstel, reduseer dit geregtigheid tot ŉ funksionaliteit van die sosiale, en verhef dit die laagste beginsel tot die hoogste en verlaag dit die hoogste tot die laagste. Daarom dat wetsgehoorsame maatskappye deur die toepassing van transformasiebeleide eksponensieel meer skade aanrig as die blatante staatskapers en misdaadsindikate. Eersgenoemde figure is die trogvreters, die rowerbendes wat die kleed van geregtigheid dra en as stuurmanne paradeer. Wetsvroomheid skreeu besonnenheid ten opsigte van dieperliggende geregtigheid dood. Hoe langer die retoriek, ingevolge waarvan geregtigheid deur die begrip van blote sosiale gyselaar gehou word, kritiekloos nagepraat word, hoe langer gaan dit neem om geregtigheid weer ŉ regmatige plek in die samelewing te gee. Die begrip van geregtigheid sal seker nooit ten volle begryp word nie. Dit beteken allermins dat ons dit moet beskou as ŉ motgevrete vlag, dat geen stelling daaroor gewaag mag word nie, gegewe veral die feit dat ons bestaan in hierdie land verweef is met: “Blindelings stry, half redeloos nog groot dinge onwetend waag” Blindelings en half redeloos beteken juis dat ons nie ons visie moet laat inperk deur oorhaastige antwoorde op komplekse vraagstukke na te jaag nie, maar ons moet oopstel vir deurlopende dialektiek en vir die ondankbare werk wat geregtigheid vereis, deur sowel denke en dade strydend en waagmoedig ten uitvoer te bring. Hercules Boshoff. Deur hierdie ingesteldhede eis ons ons vryheid ook op. Die doel van ons strewe as samelewing moet geregtigheid bly, met vryheid as rigtingwyser. Die belangrikheid van vryheid word onderstreep deur Louw se idee dat ons daardeur “ewig en opnuut” oor geregtigheid behoort te besin. Die moed om die kwessie van geregtigheid deurlopend te opper is ook wat korreksie bemoontlik, oftewel om gate te stop, hoe blindelings en half redeloos, in Louw se woorde, dit ook soms mag wees. Daarom is die verstaan, die uittrede uit ons (selfgeregverdigde) eie milieu om na ouer stemme te luister, belangriker as oordeel oor hulle. Dit is nou nodig om in gesprek met ouer stemme nuut te besin oor wat die begrip geregtigheid beteken en hoe ons daaraan uitdrukking gee in die organisering van ons samelewing.