Verskil tussen weergawes van "Refleks" - Wikipedia
Verskil tussen weergawes van "Refleks"
Wysiging soos op 11:33, 8 Junie 2020
48 grepe verwyder , 5 maande gelede
Wysiging soos op 07:27, 27 Junie 2019 (wysig)
k (Kategorie:Fisiologie bygevoeg (HotCat.js))
Huidige wysiging sedert 11:33, 8 Junie 2020 (wysig) (maak ongedaan)
'n '''Refleks''' is 'n [[stereotipe]] reaksie op 'n bepaalde [[Prikkelbaarheid (biol.)|prikkel]] en vind geheel en al onwillekeurig plaas. Daar is altyd 'n orgaan by betrokke wat die prikkelontvang, 'n senuwee wat die opgevangde sein na die sentrale senuweestelsel voer en 'n afvoersenuwee wat na verwerking van die sein 'n antwoord na 'n uitvoerende orgaan deurgee.
Bogenoemde verbinding deur middel van die [[senuweestelsel]] staan bekend as 'n refleksboog. Volgens die aantal oorgangspunte (sinapse) tussen die ingeskakelde aantal senuweeselle kan daar onderskei word tussen [[monosinaptiese reflekse]] (een [[Sinaps|sinaps)]] en polisinaptiese reflekse (meer as een sinaps). 'n Ander indeling is ook moontlik volgens die ligging van die reseptor ten opsigte van die van die effektor. By 'n "vreemde refleks" is die prikkelontvangende orgaan buile die reagerende orgaan geleë; by 'n eie refleks is die reseptor binne die [[effektor]] geleë.
== Werking en funksie ==
Gewoonlik is dit 'n enkele sintuigsel – soms ook die vrye eindpunt van 'n senuwee. Die aanrakingsprikkel word dan omgesit in 'n [[elektriese senuweesein]] (aksiepotensiaal), wat langs 'n toevoerende (afferente) of sensoriese senuwee na die sentrale senuweestelsel ([[brein]] of [[rugmurg]]) gelei word.
Die inligting wat langs hierdie weg binnekom, word vervolgens oorgedra op motoriese senuweeselle, wat via afvoerende (efferente) of motoriese senuwees 'n boodskap na die uitvoerende orgaan (effektor), die spiere, stuur. So 'n verbinding van 'n reseptor met 'n effektor via [[senuweeselle]] en hul uitlopers staan as 'n refleksboog bekend. In die eenvoudigste geval is daar by 'n refleks slegs twee senuweeselle betrokke en moet daar net een oorgang (sinaps) van die een sel na die ander oorbrug word. In so 'n geval word daar van 'n [[monosinapties refleks]] en 'n primêre refleksboog gepraat.
Die tyd wat verloop tussen die opdoen van die prikkel en die reaksie daarop, is relatief kort vanweë die kort afstand wat dit moet beweeg. By laer diere kom baie van hierdie eenvoudige reflekse voor. 'n [[Seeanemoon]] besit byvoorbeeld die vermoë om via reseptore wat op chemiese prikkels ([[chemoreseptore]]) reageer, direk op die nadering van voedsel te reageer. By prikkeling van die reseptor trek kringspiere reflektories saam, sodat die [[tentakels]] uitgestoot word.
Hierdie verskynsel word die uitbreiding van die refleks genoem. As 'n druppel [[suur]] op die [[vel]] van die flank van 'n [[padda]] gedrup word, reageer die dier deur middel van 'n afwasbeweging met die agterpoot. Hierdie reaksie word hewiger namate die suurkonsentrasie sterker gemaak word. Dit blyk ook dat indien die werking van die effektor verhinder word, sy taak deur ander [[Spier|spierespier]]e oorgeneem kan word: word die padda se agterpoot vasgehou, probeer 'n ander poot die suur afvee. Laasgenoemde effek word die plastisiteit ([[buigbaarheid]]) van die refleks genoem.
Daar is egter ook reseptore waarvan die prikkeling nie tot die [[bewussyn]] deurdring nie en waarin die vegetatiewe reflekse tot stand kom. 'n Voorbeeld hiervan is die verandering in die wydte van bloedvate via drukreseptore in die bloedbaan, of die afskeiding van spysverteringsappe via chemoreseptore in die dermwand. Charles Scott Sherrington (1858-1952), die grondlegger van die refleksleer, het laasgenoemde tipe refleks 'n interoseptiewe refleks genoem omdat die prikkel uit die wand van 'n inwendig geleë orgaan kom.
Binne die spiere lê gevoelige [[Reseptor (biochemie)|reseptore]] (spierspoele), wat die spier waarin dit geleë is, via 'n refleks laat reageer. Die spier-eie refleks is net soos die reflekse via die ewewigsorgaan en die oë 'n houdingsrefleks, wat dit vir ons moontlik maak om regop te bly staan en allerlei liggaamshoudings aan te neem sonder dat dit nodig is om al die vereiste ingewikkelde spierbewegings bewustelik uit te voer. 'n Besondere vorm van refleks is die aksonrefleks. In hierdie geval beweeg die prikkel (sein) vanaf die reseptor nie heeltemal na die sentrale senuweestelsel nie, maar beweeg dit direk via 'n sytak na 'n effektororgaan.
'n Bepaalde reflekshandeling kan naamlik opgewek word deur 'n [[willekeurige prikkel]] (voorwaardelike prikkel), wat aanvanklik nie die refleksreaksie ontketen nie. 'n Voorwaarde hier is dat die willekeurige prikkel herhaaldelik gegee moet word in kombinasie met 'n gebeurtenis waardeur die refleksreaksie normaalweg wel opgewek word. So kan die werking van die [[Speekselklier|speekselklierespeekselklier]]e by 'n hond vergroot word (kwyl) deur die lui van 'n klok indien die dier vooraf kos gegee is terwyl die klok gelui het. (Die gee van voedsel sal normaalweg altyd hierdie refleksreaksie oproep.) Hierdie metode van die vorming van voorwaardelike reflekse is 'n belangrike hulpmiddel by die ondersoek van dierlike sintuigvermoëns.
== Mediese aspekte ==
Die opwekking van 'n aantal reflekse, veral pees- en [[periosteum]] ([[beenvlies]]) reflekse asook velreflekse, vorm 'n belangrike onderdeel van neurologiese liggaamsondersoeke. Die vernaamste rede waarom die arts hierdie ondersoeke uitvoer, is om uiteindelik piramidebaanletsels (beskadiging van die senuweebane wat van die motoriese breinskors na die motoriese voorhoringselle in die rugmurg loop) op te spoor. Afgesien van [[hiperrefleksie]] (verhoogde reaksie) kan die uitbreiding van die refleksogeniese sone ook vasgestel word.
Laasgenoemde geval veroorsaak dat die refleks oor 'n groter gebied as normaalweg opgewek kan word. Verder kan daar ook uitstraling na naburige spiergebiede plaasvind, met die gevolg dat daar in die reaksie spiergroepe betrokke raak wat normaalweg nie aan die refleks deelneem nie. Somtyds kan daar by piramidebaanletsels aan die voet, dy of pols 'n kloon waargeneem word - dit is 'n ritmiese herhaling van die spierkontraksie - terwyl dit normaalweg by pees- en [[periosteumreflekse]] slegs eenmalig saamtrek.
Ten slotte kan daar by piramidebaanletsels somtyds patologiese reflekse aangetoon word wat normaalweg nie aanwesig is nie. Belangrike verskille bestaan tussen pees-/ periosteumreflekse aan die een kant en velreflekse aan die ander kant. In die eerste plek is die pees- en periosteumrefleks versterk indien 'n onderbreking in die piramidebaan bokant die vlak van die [[refleksboog]] voorkom, en afwesig as die boog self onderbreek is.
=== Normale refleks ===
Die normale peesreflekse, waarvan daar by 'n normale ondersoek van die been gebruik gemaak word, is die [[kniepeesrefleks]] (die knie word gestrek deur 'n hou op die kniepees), die achillespeesrefleks ('n hou op die achillespees veroorsaak strekking van die enkel) en die voetsoolrefleks. Laasgenoemde word opgewek deur met 'n skerp voorwerp kragtig langs die buitesy van die voetsool te stryk: die normale reaksie is 'n buiging van die groottoon (voetsoolrefleks volgens Strümpel).
Op die romp kan daar op verskeie plekke 'n buikvelrefleks opgewek word; verder is die kremasterrefleks ook van belang (uitsluitlik by mans). Hierdie refleks word veroorsaak deur langs die binnekant van die dybeen te stryk. Die [[testis]] beweeg dan na bo. Nog 'n belangrike refleks is die anaalrefleks, waar die bestryking van die gebied om die anus dit laat saamtrek. By neurologiese ondersoeke word daar ook gebruik gemaak van enkele statokinetiese reflekse (posturale reflekse); dit is reaksies op veranderinge in die stand of houding van die liggaamsdele.
Die bekendste is Mayer se refleks tydens maksimale buiging van 'n vinger. Die [[duim]] reageer dan met adduksie (dit wil sê hy beweeg na die ander vingers toe) en opposisie (die duim kom teenoor die ander vingers te staan). By piramidebaanbeskadiging is hierdie reflekse afwesig. Reflekse in die gebied van die breinsenuwees verloop meestal via nervus trigeminus en nervus facialis. Die belangrikste hiervan is die kornearefleks: aanraking van die horingvlies (kornea) het 'n reflektiewe sluiting van die ooglede tot gevolg.
Albei reflekse is normaalweg beswaarlik aanwesig of selfs afwesig en 'n versterking daarvan dui op 'n versteuring in die korti-kobulbêre bane, wat die motoriese [[breinskors]] met die motoriese sentra in die verlengde rugmurg verbind. Ten slotte is daar nog die pupilrefleks: vernouing van die pupil van die oog in reaksie op lig, asook by vergroting van die afstand van 'n voorwerp waarna gekyk word.
=== Suiglinge ===
- Die [[valskermrefleks]]: die kind strek sy arms as hy vooroor gehou en plotseling laat val word. Hierdie refleks ontwikkel teen omstreeks die vierde tot sesde maand en verdwyn na die negende maand
=== Patologiese reflekse ===
Die belangrikste gegewens om vas te stel of die refleks patologies versterk of verswak is, word verkry deur dieselfde refleks regs en links te vergelyk, omdat afwykings selde in dieselfde mate aan albei kante voorkom. Somtyds is daar bepaalde patologiese reflekse aanwesig. By die arm is dit [[Hoffman-Trömmer se refleks]] (as daar op 'n vingerpunt getik word, buig die vingers), [[Wartenberg se refleks]] (trekking aan die vingers veroorsaak buiging en opponering van die duim), asook die inversie van die radiusrefleks.
Laasgenoemde is 'n periosteumrefleks van die [[radius]] waarby die normale reaksie bestaan uit die buiging van die elmboog en die na vore draaiing van die hand palm: by inversie, daarenteen, bly die elmboog gestrek en buig die vingers. By die been is die belangrikste patologiese refleks die voetsoolrefleks volgens [[Babinski]], waarby die groottoon strek in plaas van buig. Hierdie refleks is normaal tydens die eerste lewensjaar. Soms kan die Babinski-fenomeen op ander maniere opgewek word, byvoorbeeld deur kragtige stryking langs die voorkant van die [[skeenbeen]] ([[Oppenheim se refleks]]), stryking langs die buitekant van die enkel (Chaddock se refleks). 'n knyp in die kuit ([[Gordon se refleks]]) of 'n knyp op die achillespees (Schäfer se refleks).
AI bogenoemde is eintlik slegs uitinge van die uitbreiding van die refleksogene sone van die voetsoolrefleks. Die tweede patologiese refleks van die voet is [[Rossolimo-Bechterew se refleks]]: 'n klop op die voorste deel van die voetsool gee buiging van die tweede tot en met die vyfde toon.