Op sy hoogtepunt was die land ’n wêreldleier ter see—maar toe kom die onverbiddelike aanslae tydens nuwe tydvakke in die geskiedenis
Die land waar die glorie verweer het...
BO: Rotsformasies soos dié van Algarve aan die Portugese kus herinner ’n mens aan die meedoënlose veranderlikheid van alles in hierdie on­dermaanse wêreld... ook dat lande wat eenmaal op die kruin van die golf was, mettertyd kan ondervind hoe die roem en rykdom onaf­wend­baar onder hulle wegkalwe...
Foto deur “Had01”,
wat dit by die Tjeggiese Wikipedia-projek op die wêreldwye web tot openbare besit verklaar het (“released into the public domain”)
Angola en Mosambiek is twee van ons buurlande wat eens Portugese besittings was—en elk se stryd om onafhanklikheid het ook ’n belangrike invloed op die gang van Suid-Afrika se ge­skiedenis gehad. Maar Portugal se betrokkenheid by ons eie wêrelddeel het eeue voor dit al begin met die belangrike vaarte van Bartolomeu Dias en Vasco da Gama. Alles maak dit belangrik dat ons sal kennis dra van die tydperk van glorie in die Portugese verlede... dog ook verstaan hoekom dié land daarna sy status as ’n maritieme reus verloor het...
BO: Die Douro, ’n rivier van knap by die 900 km, wat deur Spanje en Portugal vloei en by Porto in Portugal in die see uitmond.
Detail van ’n foto deur Paula Santos,
wat die veel groter oorspronklike weergawe op
Attribution ShareAlike 3.0-lisensie, wat deling en wysigings op sekere voorwaardes vergun
REGS: ’n Basiese kaart van Portugal.
Krediet: World Factbook van die CIA (verafrikaans en gewysig)
ORTUGAL . . . as ’n mens hierdie land ken en daaroor mymer, wat sien voor jou geestesoog? Wellig klein vissersdorpies waar vroue sardiens verkoop wat van die olie drup. Of straks die land se sondeurdrenkte heuwelhange met wingerde wat puik portwyne lewer. Miskien roep jy die pragtige strande en rotsformasies soos dié van die Algarve voor die gees. Of dalk die ou geboue van die groter dorpe en stede, met hul swaar aromas van peri-peri-hoender en gebraaide lewer en uie.
Maar hoe betowerend dit dalk ook al in sekere opsigte kan wees en hoeveel romantiek daar miskien aan hierdie gewilde toeristebestemming kleef, wil die lewenswyse van sy inwoners nie altyd vir ’n mens rym met die rykdomme en glorie van daardie Portugal waarvan ons in die geskiedenisboeke lees nie. Is dit dieselfde land—het menige toeris hom- of haarself bes moontlik al meermale afgevra—wat in vergange eeue, die 1400’s en 1500’s, ’n wêreldleier ter see was en sommige van die uitmuntendste seemanne van alle tye opgelewer het.?
Want vandag is Portugal weliswaar ’n onwikkelde land, maar die gemiddelde Portugees se inkomste is hoeka die minste in Wes-Europa.
Hoe het dinge nie verander nie...
Die ou Portugal was ’n maritieme reus, wat wel deeglik ook sy invloed aan weerskante van Afrika laat geld het. Sy kolonisasie van Angola aan die westekant en Mosambiek aan die ooskus van ons vasteland sou boonop die verloop van die Suid-Afrikaanse geskiedenis ingrypend beïnvloed.
’n Belangrike figuur doer in die beginjare van die Portugese ryk was die sogenaamde prins Hendrik die Seevaarder, wie se materiële steun en vaardigheid met wiskunde en sterrekunde in die 1400’s die verkenning van ’n groot deel van die kus van Wes-Afrika moontlik gemaak het.
REGS: Prins Hendrik die Seevaarder (1394–1460), die Portugese koningseun wat in sy tyd soveel ontdekkingsreise geborg het dat hy daarmee sy naam as “seevaarder” verewig het. In der waarheid het prins Hendrik egter geen van hierdie seereise self meegemaak nie.
Dan was daar Bartolomeu Dias, die Portugese ontdekkingsreisiger wie se vaart om die suidpunt van Afrika in 1488 die weg vir seereise tussen Europa en Asië gebaan het. Kort op sy hakke was die ander Portugese pionier Vasco da Gama, wat in 1498 in Indië aangekom het ná sy eie epiese vaart om die Kaap. Dit was die heel eerste keer dat die Ooste op hierdie manier vanuit Europa bereik is.
In 1500 weer het Pedro Cabral, in ’n poging om óm Afrika na Indië te vaar, per ongeluk die ooste van Brasilië bereik en dit vir Portugal opgeëis. En in 1522 het een van Ferdinand Magellaan se skepe die eerste vaart reg om die wêreld voltooi en die heel eerste onweerlegbare bewys gelewer dat ons planeet rond is.
Ferdinand Magellaan (1480–1521), die Portugese skeepskaptein wat in die betreklik vroeë 1500’s vyf Spaanse skepe in die eerste vaart rondom die wêreld gelei het. Hy is self onderweg dood en slegs een van die skepe het die vaart voltooi, maar dit was een van die belangrikste gebeurtenisse in die geskiedenis van ontdekkingsreise. Magellaan is deur stamkrygers in ’n geveg in die Filippyne gedood. Wat meer sê, van die 270 bemanningslede wat die ekspedisie saam met hom begin het, het net 18 weer Europa bereik.
Die Portugese ontdekkingstogte het nie net die mens se kennis van die aarde baie verbreed nie, maar ook tot die vestiging van ’n enorme Portugese ryk in Afrika, Asië en Suid-Amerika gelei. Portugal het ryk geword uit die natuurlike hulpbronne van sy kolonies, soos hul speserye, goud, diamante, hout en eksotiese gewasse, en Lissabon het selfs ryk stede soos Brugge en Venesië verbygesteek.
Maar reeds in die laat 1500’s was daar die duidelike eerste tekens van ’n latere verval, want Europese mededingers soos Engeland, Nederland en Frankryk het geleidelik Portugal se oorsese besittings oorgeneem.
In 1580 het Portugal in Spaanse hande geval, en in die daaropvolgende sestig jaar is hy by die gedinge van Spanje betrek. Portugal, wat tog die ekonomiese verval oorleef het wat uit die Spaanse oorheersing gespruit het, kon ná 1660 op ’n ekonomiese herlewing roem, iets wat hy regdeur die 1700’s kon volhou vanweë sy bande met Brasilië.
Maar in 1807 het Frankryk Portugal binnegeval. Ofskoon die Engelse die Franse verdryf het, is die land verwoes agtergelaat. Toe, in 1822, verklaar Brasilië, die rykste deel van die Portugese ryk, homself onafhanklik. Die ekonomie van Portugal het ’n ernstige knou gekry.
In 1910 het die land ’n republiek geword, maar grootliks onstabiel gebly. In die 1930’s het António Salazar, die seun van ’n gesiene grondbesitter, die landsbeheer oorgeneem en ’n diktator geword. Die land het hom van die res van die wêreld onttrek en daar was groot armoede.
António Salazar (1889–1970), diktator van Portugal, soos hy in 1946 op die voorblad van die tydskrif Time verskyn het.
Demokrasie—en Portugal se hertoetrede tot die statery—het geleidelik gevolg ná Salazar se dood in 1970. Vier jaar later was daar ’n revolusie wat die vernieting van die laaste oorblyfsels van die diktatuur ten doel gehad het. In die middel van die jare sewentig het die nuwe regering onafhanklikheid verleen aan die meeste van sy oorblywende oorsese gebiede, waaronder Angola en Mosambiek.
Portugal het uiteindelik die hand uitgereik na Europa, wat hy soveel jare lank misken het. Sedertdien het Portugal met rasse skrede gevorder om ekonomiese groei te bevorder. Tot in die middel van die twintigste eeu was sy ekonomie feitlik geheel en al op die landbou en vissery gegrond. Fabrieke en diensnywerhede (banke, die handel, toerisme, nutsdienste en gesondheid en opvoeding) is nou die vernaamste ekonomiese bedrywighede.
In 1985 het Portugal ’n lid van die Europese Gemeenskap (nou die Europese Unie) geword, en in die begin van 2002 het die Portugese ook die euro as geldeenheid aanvaar. Die ekonomiese groei was in ’n groot deel van die 1990’s bokant die gemiddelde van die Europese Unie, maar ná 2001 het die vlam ongelukkig weer vir Portugal verdof. Die land het in 2008 die 202de plek beklee op die Amerikaanse CIA se lys wat verskillende lande se reële groei aantoon, terwyl die 217de plek aan Zimbabwe toegeken is. Suid-Afrika staan 124ste op dié lys. Van Portugal se uitgebreide oorsese gebiede van weleer het die eilande van die Madeira-argipel en die Asore in die Noordelike Atlantiese Oseaan oorgebly.
Waar hulle steeds tot een van die minder vermoënde lande in Wes-Europa behoort, stry die Portugese vandag nog om hul land se verlede af te skud. Maar as hulle ten minste net ’n sweem van die waagmoed kan monster wat Portugal vyfhonderd jaar gelede ’n wêreldryk gemaak het, kan dit dalk heelwat beter gaan met hierdie land met die veelbewoë verlede. BO: Lissabon, die hoofstad van Portugal, huisves vandag nagenoeg 2,8 miljoen inwoners in sy metropolitaanse gebied en altesaam 3,34 miljoen in sy breër metropolitaanse gebied, wat stede soos byvoorbeeld Setúbal insluit. Die Portugese bevolking tel iets duskant 11 miljoen, volgens ’n raming vir Julie 2009. 'n Laagtepunt in Lissabon se lang geskiedenis was toe sowat 85 persent van die stad op 1 November 1755 deur ’n aardbewing verwoes is en ’n geskatte 30.000 tot 40.000 van die stadsbewoners dood is. Die ramp was nog ’n rede vir Portugal se ekonomiese verval ná sy bloeityd.
Foto: U.S. Export.gov
BO: ’n Toneel in die stad Porto in Portugal.
Portugal in ’n neutedop
AMPTELIKE NAAM: Republiek van Portugal
OPPERVLAKTE: 88 941 vk. km (oorsese gebiede uitgesluit)
AMPTELIKE TAAL: Portugees
GELD: Basiese eenheid was die escudo, maar dit is vervang deur die euro
OORSESE GEBIEDE: Madeira, die Asore
BEVOLKING: 10 707 924 (raming vir Julie 2009)
ELEVASIE: Hoogste spits is Serra da Estrela (1993 m); land is die laagste by seevlak.
EKONOMIESE BEDRYWIGHEDE: Landbou (druiwe, olywe, tamaties, koring, aartappels en mielies); veeboerdery (vleis- en melkbeeste, varke, hoenders); vissery; toerisme; fabrieke vir tekstielware, metale, masjiene, kos, kurk, papierprodukte, kunsmis, sement, keramiek en skoene