Is Geloftedag nog relevant?Sonstraal op die senotaaf in die Voortrekkermonument. Foto: Commons.wikimedia.org Deur Christoff van Wyk Wat doen jy as daar nie meer hoop is nie? As alles waarop jy staatgemaak het, besig is om om jou te verkrummel en inmekaar te val? As jy van een slegte situasie vlug en jouself dan trompop teen die arms van moedeloosheid vasloop? Vir die Trekkers was 1836 tot 1838 so ’n tyd gewees. Die verliese wat gely is, was verskriklik en die bietjie hoop wat soms deurgesyfer het, was gewoonlik van korte duur. Die Oosgrens van die Kaapkolonie het ondraaglik geword en uit dele van Pieter Retief se manifes van 1837 kan daar duidelike ooreenkomste gesien word met wat ons vandag ook in Suid-Afrika beleef: “… oproerige en oneerlike gedrag van rondlopers wat toegelaat word om die land te kwel, … ons sien geen vooruitsig op vrede en geluk vir ons kinders in ’n land wat verward is met inwendige beroeringe nie; … ons kla oor die stelselmatige rowery; … ons kla oor die vooroordeel, … ons wens dat ons ’n stiller lewe sal geniet as wat ons tot nog toe gehad het …” Hoewel die 23 000 Trekkers wat uiteindelik die Kaapkolonie verlaat het, goed besef het dat die land waarheen hulle trek vol uitdagings sou wees, kon niks hulle voorberei op dit wat sou volg nie: Die situasie vir die Trekkers het in hierdie stadium hopeloos gelyk. Leierloos en haweloos met die meeste van hulle wat oornag in armoede gedompel is weens die veediefstal en plundering, terwyl die bedreiging van nog ’n Zoeloe-aanval op enige oomblik glad nie uitgesluit was nie. Genadiglik het daar in hierdie stadium twee leiers na vore getree, by name Sarel Cilliers en Andries Pretorius. Dit is hulle wat uiteindelik deurslaggewende rolle gespeel het in die militêre mobilisering en die geestelike leiding, wat in daardie stadium so nodig was met die Trekkers se moreel wat op ’n totale laagtepunt was. Dingaan het besef dat hy nie nou kon stop nie en daarom stuur hy sy grootste mag tot nog toe uit, bykans 10 000 impi’s, om die Trekkers wat oorgebly het aan te val. Die Trekkers wat bewus geword het van die naderende mag, trek laer op die banke van die Ncomorivier en vanaf 9 Desember 1838 word daar elke aand tydens aandgodsdiens ’n gelofte afgelê. ’n Gelofte dat as God hulle die oorwinning gee in die geveg wat sou kom, hulle die datum elke jaar sal herdenk as ’n dankdag en dat hulle ’n kerk sal bou tot sy eer en dat hulle ook aan hulle kinders sal vertel hiervan “tot die nagedagtenis van opkomende geslagte”. Op 16 Desember 1838 het die Slag van Bloedrivier plaasgevind. Die Trekkers het in baie ongunstige omstandighede geen noemenswaardige verliese gely nie terwyl 3 000 Zoeloes gesneuwel het. Indien die lewensverlies in ag geneem word, is dit die grootste enkele geveg wat nog ooit op Suid-Afrikaanse bodem plaasgevind het. Bloedrivier het daartoe aanleiding gegee dat Dingaan se mag verbreek kon word, dat die Republiek van Natalia in 1839 gestig kon word en dat die Zuid-Afrikaanse Republiek later in 1852 tot stand kon kom. Wat maak die Gelofte en die gebeure rondom die Slag van Bloedrivier vir ons relevant vandag? Die Gelofte was ’n belydenis van afhanklikheid. ’n Gemeenskap wat in verootmoediging sy absolute afhanklikheid teenoor God verklaar en sy verlossing gevra het uit ’n situasie wat menslik gesproke hopeloos was. Hoe dikwels vergeet ons dit nie? Ons wêreld stort so maklik in duie wanneer die aardse goed waarin ons ons vertroue plaas, faal. Hetsy dit nou tegnologie, mense of die natuur is. Dit is in hierdie tye dat ons skielik weer tastend en soekend begin rondkyk na vastigheid en geloof. Die geloof van ons voorouers behoort vir ons ’n baken te wees in hierdie tye. Op Geloftedag kan ons met vrymoedigheid weer besin oor die feit dat die God van die Trekkers by die Ncomorivier vandag steeds die God is van elke Afrikaner en Suid-Afrikaner wat besluit om Hom aan te roep in afhanklikheid. In die sogenaamde modernistiese en postmodernistiese kultuur waarin ons vandag lewe, het ’n tydsgees van hiper-individualisme posgevat, wat veroorsaak dat mense al meer op die self fokus en al minder op die gemeenskap. Dit veroorsaak onder meer dat mense vandag afgesny word van hulle herkoms, tradisie en kultuur omrede hierdie faktore met die eerste oogopslag nie meer van toepassing is op hulle lewe nie. Dit gebeur ook dikwels dat die geskiedenis deur die regeerders van die dag herinterpreteer word, wat weer aanleiding daartoe gee dat jongmense hulle eerder wil dissosieer van hulle eie geskiedenis. Op hierdie manier gaan die identiteit van ’n gemeenskap verlore en kan so ’n gemeenskap in ’n ware bestaanskrisis verval. In hierdie opsig behoort Geloftedag te dien as ’n manier om ons kinders weer bewus te maak van die Afrikaner se storie en waar ons vandaan kom, en veral dat apartheid nie die slotsom van Afrikaners se bydrae tot Suid-Afrika is nie. Hierdie verantwoordelikheid begin by ouers, maar strek ook verder na skole, kerke en ander kultuurorganisasies. In 1994 is die openbare vakansiedag, wat sedert 1952 as Geloftedag bekend gestaan het, verander na Versoeningsdag. Die motivering wat aanleiding gegee het tot hierdie besluit, was dat die nuwe regering binne die raamwerk van die nuwe demokratiese bestel versoening oor kleur- en kultuurgrense heen wou bewerkstellig. Op hierdie wyse sou die verdeeldheid van die verlede kwansuis oorbrug word. Die feit dat die nuwe regering juis gekies het om 16 Desember te herdoop, is baie insiggewend. Indirek was daar gesê dat die viering van ’n histories geskiedkundige gebeurtenis vir Afrikaners nou opsy geskuif moes word om plek te maak vir ’n nuwe dag wat eerder die Suid-Afrikaanse identiteit en nasiebou moes probeer bevorder. Ons het hier te doen met ’n goeie voorbeeld van die konflik tussen ’n staatsgemeenskap en ’n ware gemeenskap. Die moderne regstaat is in teoretiese terme die uitvoerder van die “wil van die mense”. Maar hierdie term, will of the people, is misleidend, want hoe bepaal die staat wat die wil van die mense is? En hoe kan die staat gehoor gee aan elke verskillende individu se wil? Die antwoord is eenvoudig. Die staat kan nie. Dus bepaal die staat self wat die wil van die mense behoort te wees en lig dan die mense bloot in wat hulle wil moet wees. Op hierdie manier is daar iewers tussen politieke leiers besluit dat die wil van die mense versoening behoort te wees en daarom sou Geloftedag van nou af Versoeningsdag heet. Die enigste probleem met ’n staatsgemeenskap is dat dit ’n onnatuurlike verskynsel is, omrede mense nie op hierdie manier funksioneer nie en beslis ook nie ware gemeenskappe nie. Prof. Danie Goosen skryf in sy boek, Oor gemeenskap en plek, dat die konstituerende aspekte van gemeenskap twee kernelemente bevat, naamlik mede-verskyning en gemeenskaplike sake. Met mede-verskyning: “…. val die klem op die gebeure tussen mense, op hulle interaksie, op die saamwees in die werkwoordelike sin van die woord.” Met gemeenskaplike sake word bedoel: “… dinge wat nie noodwendig aan die jongste modegier onderwerp is nie, maar wat eerder deur ’n sekere onveranderlikheid gekenmerk word. Laasgenoemde lê opgesluit in daardie dinge wat gemeenskappe met mekaar deel en wat oor tyd heen ’n vaste karakter verwerf. Ons noem dit die gemeenskaplike sake.” ’n Staatsgemeenskap word deur die staat saamgeflans vanuit ’n kunsmatige idee van samehorigheid en die uitvoering van die mense, oftewel die staat se wil in absolute onderdanigheid aan die staat. ’n Ware gemeenskap word deur die natuurlike interaksie tussen mense geskep en oor tyd gebou vanuit ’n tradisie waar sekere gemeenskaplike sake en gedeelde waardes as samebindende faktore optree. Deur Geloftedag te vier, eerder as Versoeningsdag, kies ons om eerder deel te wees van ’n ware gemeenskap as ’n staatsgemeenskap. Ware gemeenskappe, en veral Christen-gemeenskappe, wil altyd in vrede met ander individue of gemeenskappe saamleef. Daarom staan versoening nie net sentraal binne die evangelie van Jesus Christus wat die mens met God kom versoen het nie, maar beklee versoening ook sy regmatige plek binne enige ware gemeenskap. Binne ’n staatsgemeenskap word versoening as ideologie misbruik om mense onderdanig te maak aan die staat wat in wese eintlik god wil wees. Ware versoening kan slegs plaasvind tussen mense wat vanuit ’n diepe oortuiging besef hoeveel hulle reeds vergewe is in Christus en daarom ook weet dat hulle ander moet vergewe. Dit is die enigste grondslag waarop ware versoening tussen individue en gemeenskappe kan plaasvind. Geloftedag bied vir die Afrikanergemeenskap ’n unieke geleentheid om terug te keer na ’n ware gemeenskap, weg van die staatsgemeenskap waaraan ons so lank verknog was. Tegelykertyd word die ware weg van versoening in en deur Jesus Christus ook bevestig. Gedurende die afgelope 20 jaar het ’n ontsaglike hoeveelheid Afrikaners getrek. Hulle het nuwe gemeenskappe gaan vorm in ander lande waar hulle dikwels bymekaarkom om te kuier en kerk te hou in Afrikaans. Baie van hulle het egter ook besluit om hulle nuwe gemeenskappe se taal en kultuur ten volle aan te neem. Uiteindelik sal dit met alle Afrikaners gebeur wat Suid-Afrika permanent verlaat, want gemeenskappe is ook gebonde aan plek. Afrikaners kan nêrens anders in die wêreld ten volle Afrikaners wees en bly nie. Net in Suid-Afrika. Daarom kan ons nie weer soos die Trekkers van ouds trek om uit ons situasie te kom nie, omrede dit die einde van ons Afrikanergemeenskap sal beteken. In ’n gebeurtenis wat slegs as ’n wonderwerk bestempel kan word, het die Here 178 jaar terug vir ’n klein gemeenskappie gesê: “Ek wil julle hier hê. Lewe!” Uit sy Woord is dit verder ook duidelik dat God nie die mens se dood soek nie, maar eerder dat elkeen na Hom sal draai en lewe. As ons die lewe kies, kies ons ook om Hom te volg en ons roeping te vervul deurdat ons sout en lig moet wees daar waar God ons geplaas het. Geloftedag is ’n geskiedkundig historiese gebeurtenis wat op ’n sekere plek plaasgevind het en wat aan duisende en later miljoene mense die ruimte gebied het om hulle te vestig en ’n toekoms te bou. Daarom kan Afrikaners Geloftedag vier en weet dat ons, ten spyte van die huidige politieke retoriek, ’n plek het in hierdie land. Geloftedag is een van die aangrypendste verhale in die geskiedenis van hoe God ’n gemeenskap se gebede verhoor het, en hulle daarna uitgestuur het om vir Hom te gaan lewe en om ’n positiewe verskil te maak in die lewe van almal wat hulle teëkom. Vandag behoort Geloftedag vir ons ’n viering te wees van ons afhanklikheid van God, die onverdiende seën wat ons so mildelik uit sy hand ontvang het oor ’n tydperk van 178 jaar, en die wonderbaarlike geleentheid wat elkeen van ons het om vandag ’n lewe van dankbaarheid tot sy eer te kan leef. Daarom, solank as wat daar Christen-Afrikaners in Suid-Afrika woon, sal Geloftedag altyd relevant wees, en my hoop is dat dit nog die geval sal wees vir vele geslagte wat kom.