Verhoogstuk oor Afrikaner-verlede gewild oor relevansie, hoop | Maroela Media
Verhoogstuk oor Afrikaner-verlede gewild oor relevansie, hoop
Ek wil graag in hierdie, my eerste bydrae tot Dié Groot Debat, 'n paar gedagtes deel waaroor ek baie peins en tob. Ek formuleer dit in drie vrae:
1) Hoekom lok sekere teaterstukke groot gehore en ander nie?
2) Hoekom oorleef sekere teaterwerke die tyd waarin hulle geskep is en ander nie?
3) Wat beteken dit om in Afrika, Afrikaner te wees?
Om die laaste van hierdie vrae te adresseer, sal ek graag die gehoor se reaksie op my en Sean Else se musiekspel, Ons Vir Jou, bietjie analiseer.
Die vrae wat ek gestel het, is nie maklike vrae nie. Tog is daar 'n paar gedagtes waaroor ons met verwysing na hierdie vrae kan besin… al is dit dan uit 'n uiters subjektiewe perspektief. Ek begin met die stelling: Die rede hoekom sekere teaterstukke groot gehore lok en ander nie, is omdat teaterstukke wat groot gehore lok, relevant is.
Ek glo vas die kunste moet relevant wees, dat die kunste 'n poging tot kommunikasie is tussen kunstenaar en kyker. Ek skaar my dus by daardie kunstenaars wat die ivoortoring van selfbevrediging ten koste van kommunikasie – die art pour l'art skool van denke – verwerp. Hier kan ek dit nie beter stel as wat daardie uiters en ewig relevante dramaturg, Shakespeare, dit gestel het nie:
"…the purpose of playing… both at the first and now, was and is, to hold as 'twere the mirror up to nature: to show virtue her feature, scorn her own image, and the very age and body of the time his form and pressure."
Laat ek dit onderskraag: "to show… the very age and body of the time his form and pressure."
Om deur die kuns die vorm en druk van die tyd waarin daardie kunswerk geskep word, uit te beeld.
Oukei, alles goed en wel… maar wat presies beteken 'relevant'? 'n Relevante kunswerk, na my mening, spreek tot tydige probleme van die tyd. Hierdie is belangrik en vorm inderdaad die kern van my eie benadering. As dramaturg gee ek my karakters probleme om mee te worstel wat beide my instink en my eie marknavorsing my rede gee om te glo probleme is wat die mense in my teikengehoor ook mee worstel – d.w.s relevant is.
Sentraal tot my benadering is die oortuiging dat alles… en ek bedoel alles in die lewe, is eenvoudig die soeke na 'n oplossing vir een probleem na die ander. Om die punt te illustreer… neem byvoorbeeld 'n knoop op jou hemp. 'n Knoop is die oplossing tot die probleem van hoe om twee stukke lap aan mekaar vas te bind en baie belangrik, maklik weer los te maak. Waterpype en krane is die oplossing tot die probleem van hoe om water vinnig en maklik te kry sonder om myle na 'n rivier of spruit te loop waar daar ook die gevaarlike probleem bestaan dat jy deur 'n krokodil geëet gaan word. 'n Geweer is die oplossing vir die probleem van hoe om 'n mens op 'n afstand dood te maak, eerder as van aangesig tot aangesig met jou kaal hande. En so kan ek aangaan… Stoele – sodat ons nie hoef te hurk of staan nie. Bottels – sodat ons vloeistowwe gerieflik van een plek na die ander kan neem of kan stoor. Die probleme kan konkreet wees – soos 'n knoop; of uiters abstrak, soos geloof en gode. Religie is inderdaad die oplossing tot die grootste en mees relevantste probleem op aarde – die dood – want daar's nie 'n mens op aarde wat nie met hierdie probleem sit nie. Religie maak ook groot bydrae tot die baie fyn probleme rondom moraliteit – die 'hoe sal mens reg leef?' probleme. Vandaar die tien gebooie – tien oplossings tot die probleem van hoe om 'n beter lewe te leef. En dan Christus se oplossing vir 'n goeie lewe: vergifnis en liefde.
Hoe belangriker dit vir ons oorlewing is om 'n probleem op te los (d.w.s hoe meer relevant daardie probleem is), hoe meer moeite is ons bereid om te doen om daardie probleem op te los en hoe meer aandag sal ons daaraan skenk. Daar is dus 'n rangorde van probleme wat ons daagliks oplos en, soos ons aangaan, prioritiseer ons daardie probleme. Byvoorbeeld, as jy in 'n restaurant sit en eet, los jy die probleem van voeding op, maar as die armed response bel en sê dat jou alarm by die huis afgegaan het, dan word die veiligheid van jou besittings 'n hoër prioriteit as voeding, en gaan los jy eers daardie probleem op. Met ander woorde, hoe hoër die kry van 'n oplossing tot 'n probleem op die prioriteitslys staan, hoe meer relevant is daardie probleem en omdat daardie probleem hier en nou opgelos moet word, is hy tydig… relevant tot die hier en nou.
Dit is dus my standpunt dat die impak van 'n kunswerk versterk in direkte proporsie met die relevansie van die probleme wat daardie kunswerk ondersoek. Verder sal die verbruik van daardie kunswerk ook groei tot namate mense besef hoe relevant dit is – m.a.w. hoë vlakke van probleem-relevansie gekoppel met toeganklikheid lei tot hoë verbuikersgetalle.
Dan ook die volgende: hoe meer konkreet of toeganklik die probleem, hoe makliker is dit om te verstaan en hoe groter die potensiële gehoor. Hoe meer abstrak of ontoeganklik, hoe kleiner die potensiële gehoor. En dis hoekom meer mense na sport kyk as byvoorbeeld na 'n rolprent soos Three Colours: Blue. Neem byvoorbeeld rugby. Die probleem is konkreet en baie duidelik – kry hierdie bal verby daardie mense tot agter daardie lyn. Eenvoudig.
Maar die probleem waarna daar in Three Colours: Blue gekyk word is 'n hoogs komplekse sielkundige probleem: hoe om die self met die self te herintegreer na verskriklike persoonlike verlies.
Daarom sê ek altyd dat 'n klug-komedie die teater ekwivalent is van 'n rugbywedstryd: 1) die probleem is konkreet: Hoe kry ek hierdie knypie op die kant sonder dat my vrou uitvind; en 2) baie relevant – want dit gaan oor seks. En seks, soos die dood, is 'n probleem waarmee feitlik elke mens op aarde worstel en oor die algemeen hoog op die probleem-prioriteitslys het. 'n Klug los ook die probleem op van lekker lag, wat op sy beurt my help om vir 'n ruk te vergeet van ander probleme wat ek nie kan oplos nie, soos my oortrokke tjekrekening, my tiener kinders, wat in my vrou of my man se kop aangaan, ensovoorts. En daarom sal 'n klug-komedie groter gehore lok as 'n Tjekov, waarin die probleme uiters subtiel is.
'n Klug het ook 'n lekker antwoord aan die einde. Die probleem word opgelos, teenoor 'n meer komplekse werk wat net na die probleem kyk – To be or not to be – en geen antwoorde of oplossings aanbied nie. Soos een van my studente jare gelede na 'n lesing in filosofie vir my gesê het: "Ek verstaan nou hoekom ons filosofie swot." Heel beïndruk vra ek: "En hoekom is dit?" Sy antwoord: "Nie om 'n antwoord te kry nie, maar om die probleem beter te verstaan."
En dit, sou ek sê, is dit besigheid van wat ons "hogere kuns" noem – om ons te help om relevante probleme van die menslike bestaan beter te verstaan eerder as om antwoorde te gee – teenoor rugby wat 'n antwoord het: 26–10. Baie belangrik: ontoeganklike kuns adresseer nie noodwendig relevante probleme nie; en toeganklike kuns adresseer nie noodwendig irrelevante probleme nie. Ek sien dikwels by die Afrikaanse kunstefeeste stukke wat g'n bleddie mens kan verstaan nie, maar as "groots" geag word juis omdat niemand dit kon verstaan nie. Dikwels is die ontoeganklikheid eenvoudig 'n dekmantel om die naaktheid van die keiser te verbloem.
En so van kunstefeeste gepraat – en om terug te kom by die begrippe relevansie en toeganklikheid: die musiektente by die feeste lok meer toeskouers as ernstige dramas, en dit is omdat populêre songs basies gaan oor die liefde, seks, sport of al drie "wie trou dan, wie trou dan, wie trou dan op 'n final?" – almal relevante probleme, en doen dit op 'n uiters toeganklike manier, want kom ons wees nou eerlik – die lirieke van 'n treffer is ietwat meer toegangklik as die poësie in Van Wyk Louw se Tristia byvoorbeeld. (Ek weet, want ek het al self lirieke geskryf en gebruik selde woorde met meer as twee lettergrepe.) En boonop het die musiektent 'n verdere voordeel – jy kan drink terwyl jy daarna luister, en drank, soos ons almal weet, los probleme van die ego en die betekenis van die lewe op. Genoeg daarvan en jy voel kragtiger as 'n leeu en meer aantreklik as Brad Pitt of Sophia Loren (daar gee ek myself weg) en so slim jy verstaan alles… of gee nie 'n dêm om nie – wat terselfdertyd 'n oplossing vir daardie moeilike probleem is – die omgee wat ander dink.
Nou kan mens vra: tot watter mate sal 'n kunswerk wat in 'n gegewe tyd relevant is, that holds the mirror up to nature and shows the very age and body of the time his form and pressure nog steeds relevant wees in die jare daarna; met ander woorde die tyd waarin hy geskep is, oorleef? Soos byvoorbeeld S.J.A de Villiers se Kook en Geniet, wat vir dekades al die probleem van koskook oplos.
Miskien moet mens eerste vra: Maak dit saak? As ek daarin geslaag het om in my tyd my gehore met relevante probleme van hulle menslike bestaan te konfronteer, en omdat ek daardie relevante probleme op 'n toeganklike wyse aangebied het, en dus groot gehore gelok het en baie geld gemaak het, maak dit saak of daardie kunswerk nog oor 'n honderd jaar relevant is? Hoeveel mense lees werklik nog gereeld die gedigte van C. Louis Leipoldt? Totius? Tog het hulle met uiters relevante probleme van hulle tyd geworstel, waarvan sommige nog steeds relevant is, en ander nie. Hoekom is dit dat twee skrywers dieselfde probleem kan takel, maar die werk van een bly voortdurend relevant en die ander sak saam met die tyd weg? Die filosoof Goethe het hierop 'n antwoord gehad:
"It matters a great deal whether you seek the particular to illustrate a general truth, or whether, in the precise observation of the particular, the general is discovered. The former is mere allegory, and the latter the nature of true art."
Groot kuns, glo ek vas, slaag daarin om beide "particular" en "general" (d.w.s. universeel) te wees… tydig en tydloos. Dit werk met 'n tydige probleem op so 'n manier dat dit vir generasies daarna nog steeds tydig bly.
En dit is waar 'n partikulêre rugbywedstryd sy buiging moet maak en die verhoog moet verlaat, want as 'n wedstryd verby is, is hy verby… het hy sy antwoord gegee en is hy daarna irrelevant. Maar daar is relevante vrae van die menslike bestaan waarvoor daar nie antwoorde is nie, waarvan mens ten beste slegs die probleem 'n bietjie beter kan verstaan, wat altyd tydloos tydig is, en as daardie probleme in 'n presiese tydige uitbeelding van 'n presiese tyd vervat word, dan bly daardie werke ook tydloos tydig.
Hoe doen mens dit? Wel… dis 'n geheim wat net die gode ken.
Hoeveel word daar daarvan by die feeste en in ons formele teaters aangebied? Wie weet? Een ding is seker: daardie soort kuns is soos goud – altyd relevant, ewigdurend. Maar wees gewaarsku: die opbrengs in die gemiddelde Suid-Afrikaanse goudmyn is ongeveer 5 gram per ton erts. By die feeste en in ander teaters grawe ons elke jaar baie erts… hoeveel goud dit sal lewer sal net die tyd kan sê.
Ons Vir Jou (2008/9 en 2012)
Dit dan alles gesê wil ek graag 'n bietjie na Ons Vir Jou kyk – die musiekspel oor die Boereoorlog wat ek en Sean Else met De la Rey as sentrale karakter geskep het en in 2008 en 2009 in die Operahuis aangebied het, en weer volgende jaar gaan aanbied weens aanvraag.
Eerstens: die besluit om so 'n musiekspel aan te bied was omstrede. Die oomblik toe ons dit aangekondig het, was daar in verskeie media vurige debatte met stemme beide vir en teen 'n musiekspel oor die Boereoorlog. Gegewe die punte wat ek tot dusver gemaak het, is dit teen hierdie tyd duidelik dat toe ek sien hoe omstrede die musiekspel was, was ek uiters tevrede, want dit het dadelik vir my bevestig dat die onderwerp van die musiekspel waarskynlik probleme van ons huidige bestaan in hom gebaar het wat nog steeds uiters relevant is vir baie mense. En probleme wat relevant is skep by uitstek emosie. Vandaar die vurige debatte rondom die stuk.
Die probleme van die Afrikaner se huidige menswees en bestaan in Suid-Afrika wat in Ons vir Jou vervat word kan in die volgende vergelykings tussen die Afrikaner in die tyd van die Boereoorlog en die Afrikaner van vandag deur middel van 'n paar konsepte wat Antjie Krog uiteen gelê het, en 'n paar wat ek self bygevoeg het, ontleed word:
Gedurende die Boereoorlog was die Afrikanervolk min teen baie. Vandag voel dit ook so.
Gedurende die Boereoorlog het die Afrikaner persoonlike berowing, ontneming en verlies ervaar, en vandag, met sy kapings, moord, geweld en misdaad, ervaar ons dit weer.
Die Boereoorlog was, vir die Afrikaner, 'n onterwing, die wegneem van sy land en status, en vandag, met BEE en diskriminasie teen wit mense en veral die Afrikaanse taal voel ons weer onterf.
Bo en behalwe hierdie parallelle tussen die Boereoorlog se tyd en die hede, is daar ook teenpole tussen toe en nou:
Die Afrikaner toe was 'n nasie met eer en waardigheid, maar vandag, met Apartheid se sondes as deel van ons nalatenskap, dra ons nou aan gevoelens van skaamte en skuld – iets wat die ANC se propagandamasjien gedurig beklemtoon.
Die Afrikaner van toe het 'n diep sin van gemeenskap beleef, teenoor vandag se fragmentasie en die afbreek van gemeenskap en identiteit (inderdaad, jy mag jouself nie eers meer Afrikaner noem nie sonder dat jy van rasisme beskuldig word).
Die Afrikaner van toe het 'n diep oortuiging gehad gebore uit "Ik ben een Afrikaander" – ek hoort hier – dis die land wat die Here my God aan my gegee het, teenoor vandag se diaspora – met Afrikaners en/of ons kinders wat die land verlaat – nie meer voel dat daar 'n toekoms vir ons hier is nie, inderdaad, dat die Here wat ons hier gebring het, ons nou verlaat het.
Die onreg van die Boereoorlog het die klein Boerevolk iets wat die Engelse "the moral high-ground" noem, gegee, teenoor die Afrikaner se post-Apartheid "moral low-ground" – weereens iets wat die ANC se propaganda masjien ons gedurig aan herinner.
Die Boereoorlog was 'n tyd van sterk, eerbare, heroïese leiers. Vandag het ons volk nie eers 'n leier nie, nie eers om te praat van sterk en eerbaar nie. Vandaar die ongelooflike populariteit van die lied De la Rey – sal jy die Boere kom lei… En dit is ook hoekom ons soveel hoop gehad het met Nelson Mandela, want dit het gevoel asof hy werklik ons leier ook kon wees. Maar kyk wat is ons opsies nou!
Die Afrikaner van die Boereoorlog se tyd was 'n volk met 'n erkende geskiedenis, teenoor vandag se tyd waarin ons geskiedenis ontken word, letterlik uit die boeke uitgevee word. Soos ons in Ons Vir Jou geskryf het: "Enige nasie, nes enige mens, wat nie onthou wie hy was nie, sal nie weet wie hy is nie, en kan nie droom oor wat hy nog kan wees nie." Om 'n volk se verlede te ontken, is om sy toekoms te ontken.
Laastens, ten spyte van die oorweldigende oormag waarteen die Boere gedurende daardie oorlog baklei het, het ons tog as volk oorleef. Vandag is ons nie seker of ons sal nie. Tog is ons nog steeds hier… so ons wonder…
Ons Vir Jou se implisiete boodskap aan die hedendaagse Afrikaner is: As nasie is ons nie slegs 'n nasie van skaamte en skuld nie, ons is ook 'n nasie van eer en waardigheid; strek ons geskiedenis veel wyer en loop hy dieper as net Apartheid; het ons as minderheid teen verskriklike gevaar oorleef en kan ons weer teen verskriklike gevaar oorleef; en herinner dit die mense wat dit gesien het dat al het ons na 1948 verskeie leiers gehad waarop ons vandag nie trots is nie, het ons in ons verlede edele leiers gehad en daardie eienskappe sit nog steeds in ons volk. Op die ou end bring Ons Vir Jou 'n boodskap van hoop en waardigheid in 'n tyd waarin een van die Afrikaner se grootste probleme 'n diep gevoel van hopeloosheid en waardeloosheid is.
Hierdie is alles van die probleme van die Afrikaner se hedendaagse bestaan wat in Ons Vir Jou aangeraak is… en soos julle kan voel, is dit uiters relevante probleme – so relevant dat selfs mense wat nie Afrikaners is nie, baie daaroor te sê gehad het. En omdat hierdie probleme nie net emosioneel relevant is nie, maar ook in die toeganklike vorm van 'n musiekspel aangebied is, het dit groot gehore gelok.
Nou ja – sal Ons Vir Jou die "age and body of the time" wat hy weerspieël en waarin hy geskep is, oorleef? Ek weet nie, maar wat ek wel weet is dat sy tydloosheid bepaal sal word deur tot watter mate die probleme waarmee die stuk worstel nog steeds in 'n toekomstige tyd relevant sal wees, om sodoende gehore in daardie toekomstige tyd te help om die probleme van hulle menswees beter te verstaan of selfs beter op te los, sodat hulle op die ou end beter – en met hoop vir die toekoms – kan leef.
Bokke speel met plaasvervangings, Leeus speel om te wen.
Om die gekonkel van die kaders te verklaar
Deon, dis 'n dodelike ontleding van die hele kwessie. Puik gestel. Ons vir Jou sal oorleef omdat dit 'n puik treffer-stuk was, wat die gemoed onder Afrikaners skitterend raakgevat het, beter as wat al die Wroegers en die Swoegers dit ooit sou kon doen met hulle liggewig "strokie-produksies".
Om jou weer aan te haal: "Op die ou end bring Ons Vir Jou 'n boodskap van hoop en waardigheid in 'n tyd waarin een van die Afrikaner se grootste probleme 'n diep gevoel van hopeloosheid en waardeloosheid is".
Baie geluk, en doen so Voort!
Vandag se jongmense soek weer na hulle wordtels. Hulle wil weet waar hulle vandaan kom en hulle soek redes om trots te wees op wie hulle is. Dit is presies wat ONS VIR JOU vir my beteken het. Ek het die aand toe ek die vertoning gekyk het, uitgestap en toe ons in ons motor klim, speel Klopjag se "Sal nie langer jammer sê nie". Ek was nog nooit so trots om te wees wie ek is nie. Ek is 'n boeremeisie.
1 Elke keer dat mens jou in dieselfde skepping van Deon Opperman verdiep, sien jy 'n nuwe lig aangaan.
2 Selfs die "vorm en druk" van 'n era, wat terselfdertyd die mees universele probleme weerspieël waarmee die mens worstel, argumenteer Deon só oortuigend, kan relevant gemaak word in eenvoudige dramatiese konkrete beelde. En hoe ernstig waarsku hy teen die teendeel: Teen produkte wat as "groots" resenseer word maar wat geen mens verstaan nie! Teen vaagheid, dofheid, ontoeganklikheid – wat die naaktheid van die keiser bedek!
3 So maak hy ons almal skerper.
Deon; Jou werk beindruk my (en dit gebeur min) Ek sien julle kunstenaars en menigvormers in die kuns bedryf as een van die mees belangrikste skakels tot ons volk se ontwaking, en is heel in my noppies oor die afgelope paar jaar se wending. Wat vir my kommerwekkend is, is dat jou feite nie heel korek is nie. Ek bedoel nie met hierdie om jou rubriek af te skiet nie, maar versoek dat jy wat ek se behoorlik deurdink. Jy verwys telkens na Boereoorlog en dan na Afrikaners, asof Afrikaners die Boereoorlog geveg het? Hierdie sou seker korek gewees het… Lees meer »