Blare met byt
verbasende plante wat ‘vleis vreet’
BO: Blaartjie maak vir gogga bang... en dis nie net ’n bang­makery nie, hy vang boonop die insek en “sluk” hom pens en pootjies in ook! Die plant is ’n sogenaamde vlieëvanger (Engels Venus fly-trap), een van die bekendste karnivoriese plante.
Groot foto: Richard A. Howard Image Collection, Smithsonian Institution, via U.S. National Science Foundation
as een van die plantewêreld se karnivore ’n porsie stikstofryke
proteïen wil bekom. Wat meer sê, daar is baie plante wat niks­vermoedende diertjies
só kan vang en verteer...
met vlieg en enkele blaar:
in die natuur: Jane Villa-Lobos@USDA-NRCS PLANTS Database •
Illustrasie van Vlieëvanger Curtis’s Botanical Magazine, via U.S. Department of Agriculture (image Public Domain Old) • Bekerplante: US Fish & Wildlife Service •
Keithley, 1957, U.S. National Park Service •
Botterkruid: Milo Pyne @ USDA-NRCS PLANTS Database
/ USDA SCS, 1991 •
Gary M Stolz, US Fish & Wildlife Service
Blaaskruidblase: WA / US GOV
Hier is dit weer ’n vlieg wat hom lelik misgis met ’n
vlieëvangerplant. Mislei deur die plant se soet afskei­dings, gaan sit die vlieg argeloos op die blaar.
Waps! Skielik sit die vlieg agter tralies en sy lot is beseël.
toe nou, jy dog nog heeltyd alle plante is sagmoedige skepsels... milde groen
organismes wat slegs lug, sonskyn, water en grond nodig het om hulle
gelukkig te hou?
Al die plante is nie so nie, want daar’s ook plante met byt. In streke
waar die grond ’n gebrek aan minerale het, en veral in vleigrond waar
minerale moeilik geabsorbeer word, is daar talle plante met die nare—of
miskien moet ’n mens liewer sê vernuftige—vermoë om insekte en
ander baie klein diertjies te vang en te verteer.
hierdie plante ook wel kos maak deur fotosintese—die
vorming van chemiese verbindings deur middel van water, sonlig en die
koolstofdioksied in die lug—kry hulle met hul “vleisvretery” ekstra
voedingstowwe in waarsonder hulle kwalik aan die lewe sou kon bly.
kan dus oorleef in gebiede waar die meeste ander plante doodeenvoudig
praat van slinkse tegnieke om hul prooi te vang. Party, soos die
botterkruid (Eng. butterwort) en blaaskruid (Eng. bladderwort),
wag dat insekte daarin struikel. Ander, soos die sogenaamde vlieëvanger
(Eng. Venus fly-trap of Venus’s fly-trap) en sonnedou (Eng. sundew), verlei
hul potensiële slagoffers met onweerstaanbare geure en kleure.
kom ons bekyk ’n paar van die bekendste roofplante van naderby.
wat somme maak
DIE vlieëvanger (“Venus’s fly-trap”) is berug vir die aardige, vaardige en ratse manier waarop hy sy prooi vang. Hy groei in die klam, mossige dele van Noord-Amerika, maar is regoor die wêreld ’n gewilde huisplant.
Jane Villa-Lobos@USDA-NRCS PLANTS Database LINKS en BO: Die ou roofvyand met die bytende blare... Hy moet nog net kan
knor, sê hulle!
blare van die vlieëvanger groei soos ’n roset (roosvormig) naby die
grond. Op die foto LINKS
BO is ’n plant in die vrye natuur. Elke blaar
die een REGS
BO is ’n afsonderlike valstrik. Dit is min of meer rond
en word verdeel deur ’n sentrale skarnier, wat die lobbe (dele) kan
laat toeklap soos die twee helftes van ’n oester. Die rande van die
blaar het sagte tande wat die strik, wanneer hy oop is, nogal soos
gapende kake laat lyk.
word na die plant toe aangelok deur soetruikende heuningkliere aan die
blare se buiterand en rooi kleurstof daarbinne. Die binne-oppervlak van
elke lob bevat drie sensitiewe sneller-hare.
REGS: ’n Ou illustrasie van ’n vlieëvangerplant.
sneller-hare is die plant se “brein”. En hulle kan jou werklik tel!
Die vlieëvanger se blare kan slegs drie keer toeklap en weer oopgaan,
waarna hulle doodgaan. Die blaar moet dus seker maak dat die voorwerp
wat daarop land, inderdaad ’n prooidier is, en nie ’n
of stukkie plantegroei nie, voordat hy toegaan.
’n sneller-haar slegs een keer aangeraak, gebeur daar niks nie. Sou
dit of ’n ander haar kort daarna ’n tweede keer geroer word—soos sal
gebeur wanneer ’n insek daar rondbeweeg op soek na kos—klap die
lobbe blitsvinnig toe en die tande vorm die tralies van ’n geslote
lobbe druk ferm teen die spartelende insek aan en kliere aan die
binne-oppervlak van die blaar skei verteringsappe af wat oor die
diertjie stroom en sy liggaam afbreek.
die vertering klaar is, gaan die blaar oop en die insek se oorblywende
dop word deur die wind weggewaai.
’n Bittere lot in die beker
NOG ’n bekende vleisvreter is die sogenaamde bekerplant (Eng. pitcher
plant). Die blare van hierdie
plant vorm werklik ’n beker, wat ’n dodelike dammetjie
is verskillende soorte en naas die “bekers” op
die foto LINKS is daar heelparty ander wat in verskillende wêrelddele
aangelok deur onder meer die
soet geur van nektar, gaan die gapende bek van die plant binne.
hulle binne is, verlei die aroma en die oorvloed van suiker-agtige
nektar hulle om nog verder ondertoe te beweeg. Maar hoe dieper hulle
ingaan, des te glyeriger word die beker se wande.
verloor die argelose slagoffer sy greep en tuimel in die kuil van
suursappe daaronder, waar hy verdrink. Die sappe breek die dooie liggaam
gou af en die plant absorbeer die nuttige minerale.
Dou van die dood... ’n
PARTY vleisvretende plante gebruik klewerige afskeidings om hul prooi te vang. Die sonnedou (ook genoem sondou of sondoutjie), wat feitlik regoor die wêreld in moerassige plekke voorkom, het rosetagtige blaartrosse soos dié van die vlieëvanger.
die blaarvorms van die verskillende soorte verskil, het hulle almal vangarms met ’n klewerige druppeltjie aan die
op die foto REGS gesien
kan word. Verlok
deur die druppeltjies wat in die son glinster, kruip insekte en
spinnekoppe tot op die blare en raak in die klewerigheid verstrik. Die
vangarms langsaan buig ook oor in die rigting van die worstelende prooi
om hom behoorlik met gom te versmoor. Die vangarms stel ensieme vry wat
die liggaampie afbreek, en die blaar absorbeer die voedingstowwe.
DIE botterkruid REGS
(van die Noordelike Halfrond en Suid-Amerika) se stingel en
blare is weer bedek met kort haartjies wat ’n klewerige, geel stof
afskei wat soos botter lyk.
insektetjies, soos muggies, wat op die blare of stingel land, kan nie van
die gom af wegkom nie. Wanneer die plant “agterkom” dat ’n
worstelende insek op hom beland het, skei klierhare op die oppervlak
verteringsappe af wat die liggaampie verteer.
Bokveld toe in ’n blasie
DIE blaaskruid, ’n vleisvreter van varswaterdamme en vleie, sou daarop kon roem dat hy die vinnigste plant op aarde is.
duisendste van ’n sekonde vang hy sy prooi en druk hom dood.
die foto LINKS is een van blaaskruidsoorte.
die vangery geskied nie aan die bokant van die blomdraende plant nie.
Stingels of blare, wat onder die water dryf, bevat klein ballon-agtige
sakkies. Elke blasie het ’n klein valdeurtjie met sneller-haartjies.
’n waterdiertjie soos ’n watervlooi teen die haartjies skuur, skiet
die valdeurtjie oop en die vlooi word oombliklik in die blaas ingesuig.
Die deurtjie klap dan agter hom toe.
die liggaampie ontbind, word voedingstowwe deur die blaaswand opgeneem.
word net klein diertjies gevang, maar soms aktiveer ’n groter een,
soos ’n paddavissie of klein vissie, die strik en word hy ingesuig.
Maar omdat net ’n deel van sy liggaam in die blaas kan inpas, steek
die res aan die buitekant uit. Dié word eers ingesuig nadat die gevange
deel verteer is. Op
die foto HIERBO is die onderwaterse blasies
van een sekere blaarkruid duidelik te sien. Dit is waarskynlik nie van
dieselfde soort as dié waarvan die blomme naasbo gewys word nie.
Nog iets interessants... • Vleisvretende plante wat op droë grond groei, vang nie “graag”
bestuiwende insekte soos bye en wespe nie. Hul blomme is op lang
stingels ver weg van hul valstrikke. • Party soorte krapspinnekoppe is immuun teen die verterende sappe
van bekerplante. Hulle skuil binne-in die beker en bespring insekte
wat soontoe aangelok word.