Woordsoorte: 'n Inleiding
Geplaas deur	Sophia Kapp Vrydag, 27 Maart 2020
Woordsoorte is een van daardie afdelings van grammatika waaroor die meeste mense 'n hoofpyn kry as hulle net die term hoor. Die herkenning van woordsoorte is ook vir die meeste leerders 'n moeilike vaardigheid om aan te leer, want dis soms 'n gesukkel, soms 'n haarklowery, en soms 'n moeras van verkeerde inligting wat almal net van die wal in die sloot help.
So swaar as wat dit is, is dit allernoodsaaklik om die herkenning van woordsoorte wel te bemeester, want daar is bykans nie 'n hoofstuk in die AWS waarin daar nié na woordsoorte verwys word nie. As jy spelreëls wil verstaan, moet jy woordsoorte kan herken. Dit help veel daar is 'n reël soos "eienaamwoorde word met hoofletters geskryf", maar 'n mens weet nie wat 'n eienaamwoord is nie. Of "byvoeglike naamwoorde word los geskryf", maar jy weet nie hoe om te bepaal of privaat 'n byvoeglike naamwoord is of nie. (Dit is.)
In hierdie reeks blogs oor woordsoorte probeer ek om ten minste net 'n voetpad in die oerwoud te skep. Ons (dis nou ons hier by VivA) is besig om 'n behoorlike grammatika te skryf waarin die saak meer breedvoerig en wetenskaplik uiteengesit sal word, maar intussen is daar hierdie hulp vir ouers en leerders wat darem iets in die koronatyd moet leer.
Kom ons begin net by die begin: Op grond waarvan bepaal 'n mens woordsoorte? Woordsoorte gaan altyd, altyd, altyd oor hoe 'n woord se bou (kan) verander en hoe 'n woord in die sin (kan) optree. In meer wetenskaplike terme gestel: Woordsoorte word bepaal op grond van woorde se morfosintaktiese eienskappe. Woordsoorte word naamlik bepaal op grond van die maniere waarop woorde kan verbuig of affikse (voor-, tussen- en agtervoegsels) kan neem, en op grond van die omgewings in die sin waarin die woorde kan optree. Kyk byvoorbeeld na die volgende sin:
'n Man was die vensters.
In hierdie sin word daar na een handeling verwys: Daar is 'n wassery aan die gang. Die woord waarmee hierdie handeling uitgedruk word, is 'n werkwoord ('n woord wat aandui dat daar werk gedoen word). Hoe weet ons dit is 'n werkwoord? Die handeling vind altyd binne 'n bepaalde tyd plaas, en daarom is die woord wat 'n handeling uitdruk gewoonlik ook die woord wat die tyd (Engels: tense) van die sin uitdruk. Wanneer die woord 'n ander tyd uitdruk (byvoorbeeld wanneer 'n mens die sin in die verlede tyd oorskryf) verander die woord gewoonlik morfologies en/of sintakties:
'n Man het die vensters gewas.
In die verlede tyd het die woord was morfologies 'n prefiks (voorvoegsel) ge- gekry. Sintakties het die woord aan die sinseinde gaan staan. Hierdie morfologiese verandering en sintaktiese verskuiwing is die aanduidings op grond waarvan 'n mens sê dat was 'n werkwoord is.
Afgesien van die handeling, word daar in die voorbeeldsin ook na twee dinge verwys: Daar is 'n man en daar is vensters. Die woordsoort wat sulke dinge benoem, is 'n selfstandige naamwoord ('n woord wat die naam van 'n ding is). Hoe weet ons dis 'n selfstandige naamwoord? Die ding wat benoem word, is gewoonlik een (enkelvoud) of meer as een (meervoud) en die ding is aan die spreker bekend (wat dit bepaald maak) of onbekend (wat dit onbepaald maak). Hierdie eienskappe – dat die woorde morfologies meervoude kan neem en/of sintakties bepaalde of onbepaalde lidwoorde kan neem – sê vir ons dit is selfstandige naamwoorde.
In die voorbeeldsin is daar een man, daarom is die woord man in die enkelvoud. Hierdie man is nie aan die spreker bekend nie, en daarom kry man 'n onbepaalde lidwoord ('n). Die ander ding waarna die sin verwys, vensters, is meer as een, daarom kry dit 'n meervoud. Dit is ook aan die spreker bekend, daarom kry dit 'n bepaalde lidwoord (die).
Natuurlik kan 'n mens die sin met allerhande ander woorde uitbrei:
'n Jong man met bultende spiere was die vensters.
'n Man was die vensters op die boonste verdieping van die koshuis.
Vroeg daardie lente het 'n jong mannetjie met bultende spiere die vensters op die boonste verdieping van die dameskoshuis kom was, en al die vroumense het omtrent uit hulle kamervensters geval om hom aan te gaap.
So onmoontlik as wat dit lyk, kan 'n mens 'n woordsoort vir elk van die woorde in die laaste voorbeeldsin identifiseer. Dit neem net langer, maar die proses bly dieselfde: Watter morfologiese eienskappe het die woord? Watter sintaktiese eienskappe het die woord? Al wat 'n mens hoef te weet, is watter morfosintaktiese eienskappe 'n bepaalde woord moet vertoon om 'n bepaalde woordsoort te wees, en die Kaap is Hollands.
'n Belangrike beginsel wat 'n mens hieruit moet aflei, is dat 'n mens glad nie woordsoorte moet probeer identifiseer as die woorde nie in 'n sin staan nie. Want taal is 'n soepel ding, en sy sprekers weet hoe om dit aan te wend dat hulle alles daarmee sê wat hulle gesê wil hê. Ons as studente van die taal moet in ag neem dat ons nooit taal van sy konteks mag losmaak nie; hy sal omdraai en ons in die wind skop. Kyk byvoorbeeld na wat met die woord was in die volgende sinne gebeur:
'n Man was die vensters. (hoofwerkwoord; oorganklik)
Die vensters was vuil. (hoofwerkwoord; koppelwerkwoord in die verlede tyd)
Hierdie diere was besonder vinnig aan. (hoofwerkwoord; onoorganklik; samekoppeling met aan)
Gooi jou vuil klere in die was. (selfstandige naamwoord; soortnaamwoord)
Die was van die kers het die tafeldoek beskadig. (selfstandige naamwoord; soortnaamwoord)
Ek sal in volgende blogs die verskillende woordsoorte meer volledig bespreek en aandui watter morfosintaktiese eienskappe hulle onderskei. As jy vandag net leer dat woordsoorte herken word op grond van morfologie en sintaksis, en dat jy woordsoorte net in 'n sin kan herken, het jy al berge versit. Dis genoeg vir een dag, loop drink tee.