Daan dwaal | Netwerk24
Deur Frederik de Jager 15 April 2018 00:01
Op 25 April verskyn die roman ‘Die Dao van Daan van der Walt’, ’n ou Kalahariboer se gesprek met sy lank oorlye hond, wat beloof om tesame met die streng bewaakte skuilnaam Lodewyk G. du Plessis die tonge te laat klap, skryf die ouduitgewer Frederik de Jager, wat vir ‘Rapport’ ’n eerste onderhoud met die anonieme skrywer gevoer het.
Kan ’n mens uit die beleënheid van hierdie roman aflei dit is geen jong mens se werk nie? En indien die antwoord ja is: Hoekom het dit so lank geneem voor iemand met soveel ooglopende skryftalent tot publiseer gekom het?
Ongeveer 20 jaar gelede het ek in ’n tydskrif op ’n brief aan die troostante afgekom waarin ’n wewenaar raad vra: Hy het met ’n gawe weduwee bevriend geraak. Een aand nadat hulle gaan uiteet het, het hulle in haar woonstel gaan koffie drink. Hy is badkamer toe, en toe hy uitkom, sit sy nakend op die rusbank. Hy wou weet wat is fout met haar. Met dié gegewe het ek my hand aan ’n kortverhaal gewaag wat in ’n laai beland het.
Ná my aftrede het ek in Suidoos-Asië begin reis en in China tai chi leer doen. In ’n plaaslike koerant lees ek toe van miljoene Chinese vroue wat met gay mans getroud is en in opstand gekom het. In dié land móét ’n man trou en ’n seun verwek. Hierdie huwelike is ongelukkig en die vroue dink die probleem lê by hulle, totdat die waarheid uitkom. Die vroue is skandelik misbruik . . . maar wat van die man wat hom in so ’n huwelik bevind, het ek begin wonder. Die storie van Daan van der Walt is daar gebore, en ek het begin skaaf aan my kortverhaal oor die ou wewenaar en die kaal weduwee.
’n Boek oor die liefde in sy vele vorme.
Dit het ’n goeie tien jaar se skryf en herskryf geneem om die verhaal te skep wat uiteindelik kon begin by die stokou sterwende koning Dawid wat ’n jong meisie, die Sunamiet, misbruik het om snags in sy skoot te lê vir warmte, en ’n ou boer uit die Kalahari te laat konstateer dat seks eintlik so normaal is soos koeksisters en melktert by ’n koppie koffie terwyl hy goed weet seks is iets “heiligs” of ’n doodsonde.
Baie dankie dat jy reken ek het skryftalent. Dit was harde werk.
Wie is Daan van der Walt?
Vele naamborde is aan Daan se nek gehang: Daantjie, Danie, Daan, adv. Van der Walt. Sy pa sterf en hy moet op die familieplaas gaan boer. ’n Boer moet ’n vrou hê. Daan trou met Magrieta, wat die lewe skenk aan twee seuns. Daan word oom Daan. Euripides sê in Die Bacchae: Wat ons soek, is ons nie beskore nie; wat ons die minste verwag, is deur die gode vir ons voorberei, en Daan kry ’n skeldnaam wat hom beswadder. En toe ’n naam wat nie sy naam durf sê nie. En in China word hy DA Ni Eu, die gweilo, die bleekgesigspook.
’n Naam soos Daan van der Walt – ’n Doppernaam so herkenbaar soos koffie en beskuit – word in die boektitel betrek by ’n, sê nou maar, volksvreemde konsep soos die Dao (of Tao). Dit is dus belangrik, maar hoekom moet die vertroude so heeltemal in die gans vreemde gedompel word?
Is die plig van die skrywer nie om te verras nie? Hoe vreemder die kontras, hoe groter die konflik, hoe kragtiger die enjin wat die storie aandryf, en die skrywer kom dalk net met iets vars en ongewoons in sy roman te voorskyn.
Dao (of Tao) is die Zen-konsep van die “Weg”. Wat is dié weg waarop die hoofkarakter, Daan van der Walt, moet gaan?
Ons ken die prent teen ons oupa en ouma se slaapkamermuur van die breë weg na die verderf en die smalle weg na die hiernamaals. Daan, jare lank ’n wewenaar, besluit om so effens van die smalle weg af te dwaal en vir oulaas ’n draai om die boom van kennis van goed en kwaad te gooi.
Die Opsitkers-rubriek in die Landbouweekblad is sy wegspringplek, en net daar verloor Daan rigting. Wanneer ’n man soos ’n besope skip rigtingloos stoom, vind Daan uit, stel hy hom bloot aan vreemde ondervindings, is hy weerloos teen die aanslae van die lewe en beland hy uiteindelik, by wyse van spreke, in die waters onder in die see. Ná sy wedervaringe in sy vaderland verloor Daan boonop in die volksvreemde China letterlik sy balans. Met die hulp van Meester Yang moet hy tai chi leer doen om sy balans te herstel en word hy vertel dat hy hom nou op die Dao bevind: die Weg wat volgens sy meester na die poort tot begrip lei as hy begeerte afsweer.
Maar Daan het ander planne. Hy besluit om eers sy geskiedenis neer te pen, om op sy eie soektog na begrip te gaan: Waarom dinge verkeerd geloop het tussen hom en sy seun; vir sy oorlede vrou ’n brief te skryf en haar te vertel dat hy haar liefgehad het; te peins oor sy skielike behoefte om by Boerseun te kuier . . .
Wat verteenwoordig Daan se hond, Kaspaas, in die boek?
Hoe eensaam moet ’n man wees, en hoe verstote deur sy gemeenskap, as sy enigste geselskap sy hond is? ’n Hond wat net Engels verstaan en reeds lank dood is.
Dinge was nie altyd klopdisselboom tussen Daan en sy vrou nie, maar tog blyk daar groot toegeneentheid in sy nadoodse briewe aan haar. Hoe klop dit met sy liefde vir ’n man?
Met hierdie vraag raak jy aan die hart van die boek: Die problematiek van die gay man wat trou omdat die gemeenskap dit van hom verwag, tradisies hom in die huwelik dwing, sy godsdiens hom in die 21ste eeu steeds geen alternatief bied nie.
Hoe hanteer Daan dié dilemma? Hy verbloem sy onvermoë op kinderagtige wyse: Hy verkleineer sy vrou en spot met haar liefde vir die letterkunde.
Wat doen Magrieta? Sy onttrek haar aan ’n sekslose huwelik en gaan op in die wêreld van fiksie. Eers nadat kanker by haar gediagnoseer is, begin die twee mense mekaar ontdek. Ná haar dood vreet skuldgevoelens hom op. Die briewe wat hy dan vir haar skryf, is aanvanklik ’n uitreiking, ’n gryp na ’n grasstingel totdat hy in die antieke literatuur nuwe insigte kry en hy ’n finale offer aan sy gestorwe vrou kan bring.
Van die antieke literatuur gepraat: Die Gilgamesj-epos staan veral uit as begeleier van Daan op sy Weg. Hoe so?
Die Gilgamesj-epos is die oudste geskrewe verhaal op aarde en daarin word die homoërotiese vriendskap tussen die twee hoofkarakters, twee mans, as ’n heel normale verwantskap beskryf. Die voorspelling was dat die gode aan koning Gilgamesj ’n lewensmaat sou gee, ’n man wat hy sou liefkry soos ’n vrou. Die voorspelling word waar en die twee word lief vir mekaar soos koning Dawid vir Jonatan, en Achilles, die strydman in die Trojaanse oorlog, vir sy strydmakker Patroklos.
Daar is in die boek talle ander verwysings na die antieke wêreld, selfs ’n lys met Latynse en ander frases. Hoe is dit dat ’n roman van die 21ste eeu met die klassieke wêreld resoneer?
Alle fiksie resoneer met die mites van die antieke wêreld, of ons dit raaksien of nie. Die mitologie vra dieselfde vrae waaroor ons vandag nog skryf: Waar kom ons vandaan? Wat doen ons hier? Wat gebeur met ons ná die dood? In die Engelssprekende wêreld is daar ’n geweldige oplewing in belangstelling in die klassieke.
Selfs die heilige Augustinus se verwarde denke oor seks en sy idee van erfsonde loop behoorlik deur in Stephen Greenblatt se The Rise and Fall of Adam and Eve.
Latyn is ’n pragtige taal wat deur ons gekoester en deur ons kinders geleer moet word sodat dit nooit verdwyn en ons geestelik armer agterlaat nie.
Ten spyte van Daan se erudisie en die soms geweldige goed wat gebeur, tintel daar ’n wellewende humor regdeur die boek. Is dit soos suiker wat ’n bitter pil makliker laat afgaan, of is daar ’n dieper verband tussen luim en erns?
Daan vra hom af waarom die letterkunde so ernstig is. Dit kraak en splinter af as dit net probeer glimlag, sê hy. Daarom verbaas dit ons nie wanneer hy die ernstige gesig van die Groot Letterkunde hier en daar laat kraak nie.
Ironie is immer teenwoordig in Die Dao van Daan van der Walt. Harold Bloom sê daar is baie uiteenlopende omskrywings van ironie. Ek staan by wat ek op skool geleer het: Ironie is ’n lag met ’n traan. Dalk sien lesers raak hoe pynlik die gebeure in die komiese tonele inderdaad vir Daan moet gewees het.
Soveel boeke oor vervreemding, verlies en diskriminasie is so ernstig en vol selfbejammering. Op die Weg van die Dao is daar groot klippe en diep slaggate, maar Daan verloor nie sy sin vir humor nie. Daan is ’n boer met ’n boerse humorsin, ’n diepe besef van sy eie nietigheid en ’n afkeer van opgeblasenheid en pretensie.
Dit is benewens liefdesverhaal ook ’n boek oor pa en seun, is dit nie?
Die Dao van Daan van der Walt is nie ’n liefdesverhaal nie. Dis ’n boek wat hom besig hou met die liefde in sy vele vorme. Ook die liefde tussen ’n pa en sy twee seuns en sy stryd met een van hulle. Die stryd tussen pa en seun het begin in die einste mitologie wat ons vandag nie meer ken nie. Heel aan die begin, voor die hemel en die aarde van mekaar geskei is, het Kronos sy pa, Uranus, met ’n krom sekel van klip gekastreer. Van toe af is die stryd tussen die seun en sy vader met ons. Ook in Die Dao van Daan van der Walt, maar saam met die liefde.
Is dit ’n politieke boek?
Alle boeke is politieke boeke in die sin dat dit op die een of ander manier kommentaar lewer oor die lotgevalle van die mens in die land waarin hy woon. Die Robinson Jeffers-epigraaf voor in die boek – “Humanity is the mould to break away from, / the crust to break through, / the coal to break into fire . . .” – kom uit ’n gedig met die titel “Roan Stallion”, ’n skimmelhings. ’n Skimmelperd is ’n swart of bruin perd met effens wit hare tussen die bruin en die swart. By Sima Qian, die Chinese se eerste geskiedskrywer, leer ons om nie die huidige keiser te kritiseer nie. Jy beskryf die dade van ’n ander keiser in die hoop dat jou eie keiser en jou eie mense sal kennis neem van wat in hul land aangaan.
Kan ons die boek ’n ode aan die jeug noem, of die uitdrukking van ’n versugting daarna?
Dit is eerder ’n ode aan die ouderdom met sy bewuswording van die efemere aard van die jeug. Ek skryf in die boek: Wanneer die gode ’n meisie of seun as geliefde gekies het, was dit omdat húlle wat onsterflik was en nooit jonk was of oud word nie, betower is deur die vlietende skoonheid van die jeug. Anders as die gode word Daan deur sy einde in die gesig gestaar omdat hy oud word en sy lewenskrag afneem.
Weens die dood van sy een seun en sy vriendskap met die jong Chinees Songtao is daar by Daan ’n intense bewuswording van die skoonheid en vlugtige aard van die jeug.
Lesers sou hulle kon afvra: Hoekom die skuilnaam? Is dit omdat daar ’n element van skandaligheid aan ’n gay-tema veronderstel word?
Dié vraag het my laat glimlag. Nee, lesers kan seker wees daar is vir my niks skandaligs aan die temas wat ek in my roman te berde bring nie. Die lesers het nie nodig om nuuskierig te wees nie.
Ek het in antwoord op die vorige vraag verwys na die verminderde krag wat die ouderdom bring. Die lesers weet ek is afgetree.
Die redes waarom ek verkies het om onder ’n skuilnaam te skryf is ook van persoonlike aard. Oordeel my roman op meriete.
Eersdaags op die rak
Toe die eertydse Kalahariboer Daan van der Walt ’n vertigo-aanval kry, laai sy vervreemde seun hom by ’n monnikeklooster in China af waar hy onder leiding van Meester Yang tai chi moet doen in ’n poging om sy balans te herstel. Maar daar is ook iets anders wat aan hom vreet, iets wat hy van sy hart móét afkry voordat hy sy weg na die hiernamaals kan vind. Dalk is dit tyd dat hy aan Magrieta, sy oorlede vrou, skryf en sê dat hy haar liefgehad het.
Die Dao van Daan van der Walt is “oorspronklik en uniek, erudiet maar nooit met akademiese hamerhoue nie”, ’n roman wat hom geweldig ontroer en baie laat lag het, sê Frederik de Jager, wat byna twee jaar lank saam met die skrywer die manuskrip versorg het.
“Dit is iets heel unieks op ons literêre toneel?.?.?. iewers tussen M.M. Walters, Klaas Steytler, Anna M. Louw en Berta Smit met ’n stuk Karin Brynard se Plaasmoord ook in. Ouwêrelds, maar allermins outyds. Genoeglike Afrikaans. Dit put diep uit die klassieke van die Grieke en Romeine, die Chinese mitologie en die Afrikaanse landelike wêreld.”
* Die Dao van Daan van der Walt word deur Tafelberg uitgegee en is van 25 April af by boekhandelaars beskikbaar teen R300. Besoek www.nb.co.za
Meer oor: Onderhoud