Spek ontbreek dalk aan erns, maar sal gehore vermaak
Wie is Spek Harmse en hoekom skryf hy Afrikaanse advertensies?
Deur: Harry Kalmer
Met: Frank Opperman, Pierre Breytenbach en Carmin Coetzer
Regie: Andr�-Jacques van der Merwe
By die Baxter-teater.
Daar word ges� 'n persoon se gekultiveerdheid kan met Rossini se Wilhelm Tell-overture gemeet word: enigeen wat dit hoor sonder om outomaties te dink aan die "Lone Ranger en sy wit perd", slaag - 'n soort musikale Rorschach-toets, sou mens kon s�.
Frank Opperman is die Suid-Afrikaanse gelyke hiervan. Die meeste mense kry met die blote aanhoor van sy naam visioene van Orkney Snork nie se "Ouboet" met 'n afgeleefde sweetpak en 'n gepaardgaande klankbaan van "Howzit Ma, Howzit Pa, Wimpie".
Die resultaat is dat dit baie moeilik is om die tragiese sy van Spek Harmse se karakter in di� "amper donker komedie" raak te sien. In Spek is Opperman egter eerder Boetman � la Chris Louw as Ouboet.
Die teks is weliswaar lig, maar die stuk se ernstiger sy ly skipbreuk onder 'n geneigdheid by beide die akteurs en die gehoor om dit as 'n klugspel te beskou. Kalmer het Spek geskryf as opdragwerk ter viering van die Pendoring-reklamepryse se tiende bestaansjaar en het skynbaar probeer om voorsiening te maak vir 'n baie bre� gehoor.
In die stuk het Opperman as Spek Harmse (sy skoolbynaam was Spekskiet omdat hy so aangedik het) pas di� gesogte toekenning verower, maar ook kort daarna sy werk verloor. Die rede hiervoor is dat daar glo nie meer werk is vir Afrikaanse reklameskrywers nie. Spek gaan soek dus in 'n oomblik van selfbejammering toevlug by die strandhuis van sy eerste vrou (wat by haar ghoeroe in Indi� is) en 'n bottel rooiwyn.
Kalmer roer hier die onderliggende tema van die stuk aan: Kan Afrikaans oorleef en het dit nog hoegenaamd bestaansreg? Enigeen wat die woord Afrikaans reg kan spel, het waarskynlik di� debat al tot vervelens toe gehoor, maar gelukkig word ons di� keer die sombere taalgeveg gespaar.
Spek (spreek dit op Gautengse manier uit: Sp�k) het nie tyd vir taalpuriste of diegene wat glo die taal is op sy laaste nie. Ja, hy is lief vir sy taal en hou daarvan om daarin te skryf, maar 'n "tripswitch" is 'n "tripswitch" en nie 'n "uitskopskakelaar" nie, en ruitve�rs is "wipers" en klaar. "Daar is Afrikaans gepraat 350 jaar voor my geboorte en dit sal nog vir honderde jare na my dood gepraat word," raak hy dit op een punt kwyt.
Spek het ander dinge wat sy aandag verg. Sy tweede vrou het hom gelos, hy sit sonder werk en hy moet sy seun Frik (Breytenbach), wat in 'n "band" speel, onderhou. Om die kroon te span kom 'n rissiepit-joernalis (Coetzer) nog 'n onderhoud voer oor sy sukses en teleurstellings. Misverstand volg op misverstand en 'n donderstorm, kragonderbreking, en 'n kaal man sorg vir klugtige vermaak.
Die stuk neem egter 'n effens ernstiger wending wanneer Spek langs die strand na sy seun gaan soek met die hoop dat hy nie "Ingrid Jonker-Ingrid Jonker speel nie". Die daaropvolgende toneel sorg vir die grootste erns in die stuk, maar di� keer het dit niks te doen met die voortbestaan van Afrikaans nie. Spek neem sy lewe in o�nskou en beantwoord die vraag wat in die stuk se titel gestel word.
Die minimalistiese stel help om die gehoor se aandag op die teks te fokus, maar die oudiovisuele projeksie op die agtergrond is soms steurend en onnodig. Die semimelodieuse waarhede wat die knape van Kobus! van tyd tot tyd oor die klankbaan kwytraak, beklemtoon die konteks van die stuk.
Diegene wat 'n diep taaldebat van Spek verwag, sal beslis teleurgestel word. Dit beteken egter nie dat die stuk nie gehore sal vermaak nie.
LitNet: 16 Julie 2004