“‘I am,’ sê John Donne in sy klassieke uitspraak, ‘involved in mankind.’ En daarom gaan dit by Anna M Louw. Sy is volledig betrokke by die mens in sy menslike gesitueerdheid, en sy het hom lief.”
In 1978, ná ’n besoek aan Israel, is Die derde tempel gepubliseer. In hierdie boek lewer Anna verslag oor ’n reis wat sy afgelê het met die spesifieke doel om al die plekke te besoek wat in die Bybel genoem word of waar belangrike gebeurtenisse in die Bybel plaasgevind het.
M Nienaber-Luitingh (Beeld, 27 November 1978) skryf dat ’n reisverhaal uit die aard van die saak altyd subjektief sal wees en Louw het self in die boek geskryf dat die essay nie beskou kan word “as die volle waarheid nie. Al wat dit kan wees, is een mens se siening op ’n besondere dag en plek en uit eie omstandighede en ingeboesemde kultuur.”
Nienaber-Luitingh sê verder: “Wanneer daardie mens dan egter ’n bekende Afrikaanse skryfster is wat vir een van haar werke reeds die Hertzogprys verower het, dan kry hierdie subjektiwiteit vir die leser ’n bykomende bekoring, omdat sy deur haar visie op Israel so duidelik aspekte van haar eie persoonlikheid openbaar. Uit Die derde tempel leer ons Anna M Louw ken as ’n gevoelige, intelligente en veral ook gelowige mens, van jongs af vertroud met die wêreld van die Bybel. (…) Oor die algemeen is Die derde tempel ’n lewendige verslag van ’n persoonlik beleefde besoek aan ’n land wat vir elke Suid-Afrikaner persoonlike betekenis besit – sowel weens die gebeurtenisse wat in die verre verlede daar plaasgevind het as om sy huidige, haglike situasie binne ’n grotendeels vyandiggesinde wêreld.”
In 1981 het Op die rug van die tier verskyn en dit sluit in ’n sekere sin aan by Kroniek van Perdepoort en kan gesien word as ’n soort antwoord daarop, volgens Frits Gaum (Die Kerkbode, 9 Junie 1982). “Die bose voer in Perdepoort enduit die heerskappy, terwyl Op die rug van die tier egter eindig met die oortuiging dat God steeds engele op ons pad stuur, al neem hulle in ons koddige tyd soms koddige gestaltes aan. Hierdie werk is die beskrywing en ontginning van die geestelike reis van ’n volkome, gewone man, Wynand Vercuyl. Louw wil die karakter as volledige mens uitbeeld, nie net vroom, nie net boos nie, en sy doen dit met ’n sonderlinge seggingskrag en wrange humorsin. Vercuyl is laat-middeljarig, onindrukwekkend, deur sy werkgewer in die pad gesteek, besig om sy lewensverslag te skryf. (…) Vercuyl misluk as eggenoot, as vader, as beroepsman. Hy dink na oor sy armsalige lewensloop en word daarin van die wal in die sloot gehelp deur sy sewe ‘skedelgenote’, skeppings van sy gees: Grapjas, Jongeling, Vrek, Agie, Slimmerd, Verbeelder … name wat selfverklarend is. Vercuyl soek na godsdienstige diepgang en strewe na heiligmaking, maar kom onderweg by die vreemdste plekke en gelowe uit. (…) Die roman het ongetwyfeld groot verdienste. Dit het diepgang, openbaar op ’n ontstellende wyse die bestaanstryd van Jan Elkeman, laat ’n mens jouself onverwags in Wynand Vercuyl-in-die-put herken. Dit is ’n veelduidige, dikwels aangrypende werk. Anna M Louw herbevestig met hierdie werk dat sy een van Afrikaans se groot romansiers is.”
Audrey Blignault (Sarie, 9 Desember 1981) het aan Anna gevra waarom sy juis Op die rug van die tier as titel gekies het. “Die tier is ’n imponerende, verskriklike dier. Die tier het ’n soort metafisiese betekenis verkry in al die kulture van die wêreld. Dink aan William Blake se gedig oor die tier.
“Die tier kan gesien word as simbool van die lewe in al sy skoonheid en verskrikking. Sonder dat ons gevra word, word ons as ruiters op die rug van die tier geplaas. Om af te klim, is om tou op te gooi, om ’n lafaard te wees. ’n Mens moet maar ry tot aan die einde van die rit totdat jy leer om die dier te tem.”
Oor hoekom sy Op die rug van die tier geskryf het, het Anna aan Audrey Blignault (Die Burger, 19 Junie 1975) gesê wat sy graag wóú doen, was om ’n lekker snaakse boek te skryf wat baie mense met groot genot sou lees. “’n Skrywer moet ’n storie vertel of sy boek beteken niks. En ek wou ’n karakter skep met wie die grootste gros mense hulle sou kon vereenselwig. Ek hoop ek het met Wynand Vercuyl daarin geslaag. Wat ek graag wou sê, is dit: My sentrale tema, soos so dikwels tevore, is die – myns insiens aangebore – drang by die mens om homself te oortref, om uit sy eie-ek te reik na ’n goddelike dimensie. Anders gestel: om die Beeld in homself te ontdek en te bevry. Dit kan alleen geskied deur selfaflegging. So leer al die groot godsdienstige stelsels, insluitende die Christelike geloof. Dit verg onvermydelik die navolging van ’n bepaalde lewensweg.
“Omdat ek geen hoog-heilige, prekerige relaas wou skryf nie, omdat die tyd waarin ons leef so koddig geword het dat mense net nie vatbaar is vir so ’n relaas nie, het ek my hoofkarakter ’n soort nar van God gemaak – ’n tipe karakter wat my al lank boei en wat ek al in my vorige romans soos Die groot gryse (in die persoon van die bejaarde Kruger) en Kroniek van Perdepoort (in die persoon van die bejaarde Koos Nek) aangesny het.
“Die godesnar in Op die rug van die tier beweeg in die moderne werklikheid met al sy chaos en verwording en sy onweerlegbare wetenskaplike waarhede. Hy verduur ook die strooptogte van gebeurlikhede in sy lewenslot as wit Afrikaan in ’n voëlvrye, maar o so geliefde land. Algaande probeer jy die gebeurtenisse en gebeurlikhede verwerk, in sy eie persoonlike verhoudinge asook op politieke gebied – altyd op eerlike, maar soms absurde wyse.”
Anna het verder aan Audrey Blignault verduidelik: “Op die rug van die tier is in sekere sin en doelbewus ’n antwoord op Kroniek van Perdepoort. Dit is in die essensie daarvan ’n bekeringsroman. Bekering is ’n langsame proses, ’n voortgesette stryd met die lewe en dié dinge wat in elkeen se persoonlike lewe opduik. Eintlik is die lewe ’n spiraal wat ’n mens keer op keer klim. Soos ’n mens klim, sien jy hoe die landskappe verskillende seisoene ondergaan. Daar kan geen twyfel bestaan dat Op die rug van die tier ’n groot ironiese werk is nie, dat dit as godsdienstige roman geskryf is nie.”
Tydens die bekendstelling van Op die rug van die tier het Elize Botha (Die Burger, 1 Desember 1981) gesê: “Anna M Louw het sedert haar debuut ’n kwarteeu voortgewerk en nie alleen feitlik een koers gekies en daardie koers getrou en toegewyd gevolg nie, maar haarself die uiters gevaarlike ding gegun om te eksperimenteer, haarself te vernuwe, nuwe weë te beproef en as hulle die proef werd was, hulle verder in te slaan. Op dié wyse het sy dit gewaag om ná die opspraakwekkende sukses wat Kroniek van Perdepoort was, soos dit ’n rasskrywer pas, te gaan sit en net nog weer ’n roman te skryf, en dit daarby ’n totaal anderse roman. Op die rug van die tier is ’n onvergelyklike boek waarin Louw bewys het dat sy kan werk met die ‘stuff of human living’. Die skrywer het bewys dat, God weet hoe, wonderwerke wel moontlik is: die wonderwerk nie net van die epiphany, die verheldering wat ons gegun word in ons lewe van sonop tot sononder nie, maar die wonderwerk dat dit waarlikwaar moontlik is om van Jedermann, Everyman, Elckerlyc, die onvervangbare, unieke wese te maak wat die Liewe Heer waarskynlik bedoel het dat ons sal wees.”
In 1985 was Anna die enigste Afrikaanse skrywer wat ’n aanmoedigingsprys gekry het in die groot jaarlikse dramakompetisie wat deur Sakruk aangebied is. Haar drama, getiteld Seun van die daeraad, sou in 1987 deur Truk-Drama opgevoer word.
’n Bundel van vier novelles, Die loop van die rivier, is in 1986 gepubliseer. Hierdie bundel het oor ’n hele klompie jare ontstaan. Die sade vir drie van die verhale het in Louw se gedagtes begin groei in ’n vroeër tydperk toe sy nie bedoel het om kortverhale of novelles van die gegewe te maak nie. Daarteenoor het die langer eerste verhaal – oor twee broers op reis deur Namakwaland – onder meer uit ’n fisieke reis van die skryfster in daardie deel van die wêreld ontstaan. In elkeen van die verhale, sê sy teenoor André le Roux (Die Burger, 28 Oktober 1986), is daar iemand wat min of meer aan die einde van sy lewe ’n ontdekking oor homself maak.
Anna het in 1990 kans gesien vir ’n vliegrit wat selfs geharde manne nie sommer sal aanpak nie. Sy was ’n passasier in ’n Harvard SNJ5 terwyl die vlieënier aërobatiese toertjies gedoen het. Sy het vertel dat hierdie begeerte haar eers veel later in die lewe beetgepak het. “In my jonger jare moes ek maar altyd eers ’n kalmeerpil of twee sluk voor ek binnenslands of buitelands gevlieg het. Maar as jy ouer word, verloor jy jou vrese vir alles. Jou kinders staan op hul eie voete en jy weet jy het nog soveel ervarings om deur te maak. Die vliegrit self was wonderlik. Ek het daarna twintig jaar jonger gevoel.” Die idee van die vliegrit het by Dirkie de Vos, die man van een van Anna se kleinkinders, ontstaan (Die Burger, 5 Januarie 1990).
“Anna M Louw is geen simplistiese romanskrywer nie, en hierdie Leonie van haar het juis die selfkennis om te weet dat sy medeverantwoordelik was vir die bitter en onbevredigende afloop van haar huwelik. Nogtans sit ’n mens met die gevoel dat sy haar verbittering nooit wérklik transendeer nie, dat sowel sy as die skryfster end-uit oordeel dat Luk darem maar régtig geen danige ‘lieflikheid’ was nie. Dit gee aan die boek ’n somber en enigsins pessimistiese trant. Dat Leonie tot die insig kom dat haar heil lê in skeppende werk en die helende betragting van die lewe met liefde, wil ’n mens graag glo. Dit word egter nie vir die leser ’n heeltemal oortuigende werklikheid nie; dit lê te lig in die skaal teen al die somberheid.
“Die verhaal word in sewe hoofstukke, eintlik afdelings, aangebied. Dit begin met ‘Op soek na verlore tyd’, waarin die weduwee, ná Luk se dood, in Duitsland op sy vroeëre voetspore gaan stap. Dan volg ‘Tweede afskeid van die emigrant’, wat van Luk se dood vertel. In ‘Stukke van die legkaart’ kom Leonie uit Luk se nagelate stukke – eintlik ’n soort nadoodse wraak – agter hy het haar stelselmatig verkul met ander vroue, selfs ’n seun by ’n Duitse minnares verwek en dié kontak deur die jare heen vertroetel. Dan word ‘Leonie se storie’ vertel. Sy begin weer skilder, kry les by die aantreklike jong dosent Anton, en raak halsoorkop op hom verlief. ’n Vuurwarm verhouding volg, maar loop, soos te verwagte, uit op niks. Nou volg die twee kortste hoofstukke. In ‘Winter’ verdiep Leonie haar in haar grafiese kuns en leer opnuut na die lewe kyk. In ‘Job se troos’ ontvang sy besoek van Luk se seun uit Duitsland. Hy besorg aan haar Luk se kommerboeke – die dagboeke wat hy as jong man in Nazi-Duitsland gehou het. Ten slotte word die langste (en oortuigendste) afdeling aangebied – ‘Eerste afskeid van die emigrant’, ’n rekonstruksie van Luk se ongelukkige jeugjare. Dit eindig met sy afskeid van Duitsland en emigrasie na Suid-Afrika, en by implikasie Leonie se groter begrip vir die prosesse wat van mense maak wat hulle is.
“Die bedoeling met dié agterstevoor-vertelwyse is duidelik om die mees dramatiese gedeelte na die einde te skuif, en om dit te laai met die energie van ’n agterna-perspektief: terwyl jy dit lees, is jy deurentyd bewus van ’n jammerlike, selfs tragiese afloop. Reeds hier, besef jy, lê die oorspronge van die skeefloop van ten minste twee lewens. Dit werk, maar ’n mens moet eers daar uitkom, en dit kos van tyd tot tyd nogal swoeg. (…) Ten slotte wonder jy of die kool van die handelingsverloop die sous van die verwringing van tyd en perspektief werd is. Dit werk vertragend en beproef die leser se geduld waarskynlik onnodig. Aan die pluskant: karakterbeelding, die atmosfeer van die Duitsland van destyds, flitse van insig in die mens, die versoberende kontras tussen toe en nou in haas elke lewe.”
Oor die tien jaar wat verloop het tussen die verskyning van haar laaste twee romans het Anna aan Charles Fryer gesê dat sy net geskryf het wanneer sy iets dringends te sê gehad het. “Of iets wat vir my belangrik lyk op daardie tydstip. In die tussentyd speel ek met ligter uitinge. Jy sal onthou dat Die loop van die rivier verskyn het in daardie tydperk, wat ek nou nie as ’n baie ernstige werk bedoel het nie. In die geval van Wolftyd was daar wel ’n baie sterk prikkel. My man het gesterf en ek het baie skielik sterk te staan gekom voor dinge wat ek moes verwerk. Die skielike eensaamheid, jy’s stokalleen in ’n huis. Dan is dit asof die ouderdom sommer onmiddellik nader staan, mense behandel jou anders. Dan die probleem van weduweeskap: dat jy skielik dinge moet begin doen wat jy nooit vantevore in jou lewe gedoen het nie, wat die man altyd waargeneem het.”
Oor die navorsing wat sy vir Wolftyd gedoen het, veral oor die Nazi-tydperk, oor die latere Duitsland en oor grafiese kuns het sy vertel: “In die geval van Wolftyd, moet ek jou sê, het ek net aan die navorsing ’n volle jaar gewy. Ek het besoek gebring aan Berlyn, Innsbruck, en die omliggende Tirool wat die milieu was van Luk, die manlike hoofkarakter se skool- en studentejare. Ek het na die berge ook gegaan waar hy geski-loop het. Waar was ek nie, nè? En dan in Berlyn self, waar die meer skouspelagtige gebeure van die Nazi-tydperk afgespeel het. Daar was juis tóé baie dokumentasie wat ek vertaal het – dit was die 750ste bestaansjaar van Berlyn, wat gevier is met allerlei uitstallings. Dan was daar ook ander dokumentasie in moeilike ou Duitse druk, wat ek weke en maande lank sit en vertaal het in Afrikaans. En uiteindelik het ek nog sowat twee jaar verder bestee aan die skryf en die herskryf van die roman.”
Oor die titel, Wolftyd, het sy haar as volg uitgelaat: “Ek dink nogal dit was ’n gelukskoot. Die wolf word ’n baie besonderse simbool in hierdie boek. Dit het ’n groot rol gespeel in die Nazi’s se rassemistiek, soos jy weet, en die Nazi-geskiedenis is natuurlik die eintlike verwysingsraamwerk van hierdie boek. Die manlike hoofkarakter, Luk Obach, was, soos dit in die boek uitgebeeld word, sielkundig deur die Nazisme dermate in homself verdeel en beskadig omdat hy van gemengde bloed was. Verdeel en beskadig, dat hy self eintlik die simbool van ’n alleenloperwolf geword het. Dis ook van toepassing op die tyd waarin ons vandag leef, dink ek. Weet nie of ek onnodig pessimisties is nie, maar dit lyk vir my so.”
Een van die hooftemas van die boek is die erotiese liefde wat Anna in haar vorige boeke verontagsaam het, maar sy het nog altyd gedink “eendag se eendag moet ek ook oor die liefde skryf. Ek het nooit vantevore werklik daaroor geskryf nie. Afdelings van die liefde het ek wel behandel, maar nie erotiese liefde nie. Wat my eintlik daarby gebring het, is dat sekere wanopvattings in verband met bejaarde mense my getref het toe ek ’n weduwee geword het. Een van hulle is die geringskatting van die bejaarde se gevoelslewe, van die begeerte tog by alle mense, of hulle nou bejaard is of nie, na liefde, die groot ding wat darem nog die lewe draaglik maak. Waarom is dit so half skandelik en snaaks as ou mense, veral ’n bejaarde vrou, verlief raak?”
Romi van der Merwe (Rooi Rose, 23 Oktober 1991) het aan Anna gevra of sy enigsins met Leonie in Wolftyd kan identifiseer. “Ek kan goed verstaan hoe sy gevoel het, want my eerste man was ook ’n womaniser. Dit het my darem beter laat voel dat sy tweede vrou ook soos ek deurgeloop het!” En oor haar egskeiding: “Dis ’n bitter ding om te skei. Ek kom uit ’n streng Calvinistiese huis. Ek het egter hopeloos te jonk getrou. Ek het dan al op agtien my BA-graad aan die Universiteit van Stellenbosch verwerf. My eerste man was ’n mediese student en hy het baie gewedywer om my hand. Ek was nogal aantreklik. Toe ek twintig was, is ons getroud en ek het ’n interessante lewe saam met hom gelei.”
Anna wou met Wolftyd die ironie uitbeeld van ’n vrou wat sonder liefde geleef het en tog het haar man haar op sy manier liefgehad. “Dis ’n soort goddelike ironie dat hy dit nie kon wys nie. Ook die feit dat Luk Obach na ’n puriteinse lewe gestreef het, volgens Hitler se ideale, en dat dit toe sy buite-egtelike seun is wat die voorbeeldige lewe gekies het.”
Vyf jaar ná Wolftyd het Die donker kind in 1996 verskyn. Anna het gemeen dat hierdie roman baie toeganklik is. “Die hoofkarakter is ’n vissersvrou met ’n baie moeilike lewe. Die verhaal speel teen die agtergrond van die Weskus af. Die taal van die boek is eenvoudig, die intrige is nie ingewikkeld nie en die boek is veral gewild onder vroue. Ek het die boek aanvanklik ’n melodrama genoem, soos Jane Eyre en Wuthering Heights.”
Anna het aan Herman Wasserman (Die Burger, 18 September 1996) vertel dat sy eintlik nie ’n seemens is nie. “Ek het in die Karoo grootgeword, en die storie van Die donker kind het eintlik onverwags in my skoot geval. Tog, as ek daaraan dink, kom die karakters, omgewing en gebeure in dié tragiese, menslike Weskusverhaal (wat sy ’n “melodrama” noem en dit om daardie rede in “bedrywe” eerder as hoofstukke geskryf het) uit my eie ervaring. Ek is maar skrikkerig vir die see, maar ek het dikwels saam met my seun by Port Owen gaan vakansie hou en selfs saam met hom op sy seiljag uitgegaan. Só het ek die see en die Weskusomgewing leer ken,” sê sy. Eers later het sy dieper ingegaan op die geskiedenis van Velddrif en só die mense van die Weskus leer ken. Hulle het ook vir haar baie staaltjies vertel. Sy wil egter nie sê dat sy die karakters in die boek gebou het op die mense wat sy só leer ken het nie. “Tog kan ek iets van die karakter Leah Esau in ’n huishulp herken wat ons gesin gehad het, en Sam trek so bietjie op ons tuinier. Die onkonvensionele dominee, die mevrou dominee wat oudhede versamel, al dié soort mense het ek al ontmoet.
Sy het ook nie bedoel om te spot met van die karakters se vrome Christelikheid nie. “Ek het baie Calvinisties grootgeword, weet jy, was baie jare lidmaat van die Rondebosse NG-gemeente, selfs diaken vir ’n ruk. Dit is dus deel van my ervaring, maar daar is ook so ’n bietjie satire in. Veral as jy ouer word, besef jy die kleinheid van ons gelowe in die yslike kosmos rondom ons. Ek is nie ongelowig nie, maar kan die dogma van die kerk nie meer heeltemal sluk nie. Maar miskien kom ek tog weer terug na die kraal toe.”
Fanie Olivier (Beeld, 7 Oktober 1996) het as volg oor Die donker kind geskryf: “Na die dood ter see van die legendariese Antjie-die-Skipper (haar lyk word ook heel melodramaties deur twee dolfyne land-toe gebring), probeer die gesagsfigure van die gemeenskap (die dominee en die sersant) reëlings tref vir haar begrafnis/verassing. Saam met hulle is daar die ou dokter, die Joodse winkelier, die nuuskierige gemeentevrou en Hermanus Jooste, wie se oupa destyds die grondeienaar was waar die grond gekoop is. En elkeen van hulle het maar sy eie geraamtetjie in die kas, of in die bed.
“Dit doen nogal bekend aan, maar word hinderlik en geensins funksioneel nie binne ’n gegewe wat afspeel aan die Kaapse Weskus ’n jaar of twee, drie gelede. Byderwets is darem die predikant se vrou wat hoop om ’n skryfster te wees, maar wie se doen en late geen bydrae tot die vervlegting of die ontknoping lewer nie. Ook die predikant self en sy oppervlakkige hunkering na ’n ander lewe, dra niks wesentlik by tot die verhaal nie.
“En ’n verhaal wil daar wel wees, want deur die herinneringe en vertellings van die ander karakters in die groep word die lewe van die gestorwene inmekaar gepak. En buite die groep staan die bruin visserman Sam wat ook oor die jare hierdie vrou leer ken het.
“Die verhaal wat ontvou, is van die jong onderwyseres wat trou met die Noorman wat by die vissershawe opdaag in die middel van die Dertigerjare en dan deur hom met twee dogters agtergelaat word vyf jaar later. Later het haar dogters haar ook verlaat en bly sy alleen as stoere vissersvrou agter, in baie opsigte die omgekeerde gegewe van Nic Tredoux se Die Noorman, waaroor ek onlangs geskryf het. Na haar dood, in ’n poging om die dogters op te spoor, word Tant Breggie afgevaardig om die briewe in die huis deur te werk, ’n volgende tegniek wat die skryfster gebruik om die verlede te onthul. Nuuskierig soos sy is, krap Breggie rond in die ou groen Noorweegse kis en ontdek getuienis van ’n derde kind. Is dié dalk vermoor? Die testament sluit die dogters uit en wys immers die ou vrou Leah as erfgenaam aan. Leah se vertelling van die maande rondom die bevalling (dis nie seker hoe en aan wie sy vertel nie) word eintlik Antjie se vertelling, en so ontdek ons dat die derde kind (deur Leah grootgemaak) Sam s’n is. ’n Goeie leser het dit reeds lank tevore by die ontdekking in die kis vermoed; Sam sê hy’t dit jare eintlik aangevoel. Dis die donker kind van die titel, maatskaplik onaanvaarbaar met sy geboorte in 1959, maar wat deur sy voorkoms tog daarin slaag om as ‘wit’, ’n suksesvolle sakeman te word. Die laaste stukkie van die legkaart word sonder werklike spanning gepas, maar met die vergesogte rasionalisering van Sam dat hy die aand toe hulle lyf gegee het, eintlik geweet het dat hy al jare op haar verlief is. Dit maak die in sonde ontvang en gebore darem ’n bietjie aanvaarbaarder.
“Wanneer Antjie verdrink, is ons reeds in die jare negentig en het Suid-Afrika reeds onherroeplik verander. Hierdie tydsgegewe en maatskaplike vertellings word egter in die slothoofstuk (sonder rede word hulle ‘bedrywe’ genoem, en daar is 7 van hulle) besonder slordig hanteer, ook ideologies. En die vanselfsprekende konfrontasie by ’n toevallige ontmoeting tussen vader en seun teen hierdie agtergrond, word glad nie deur die skryfster aangedurf nie. Niemand verwag ’n ‘hêppie ending’ nie; wel iets meer sinvol oor ’n vader en ’n seun wat nooit van mekaar geweet het nie en nou ontmoet teen ’n agtergrond waar die ‘donkerte’ van die kind nie meer deurslaggewend is nie. En waar die seun sou kon hoor oor sy ma … Die donker kind word verder gekniehalter deur onnodighede, vlak morele bevraagtekening, mooiskrywery en ’n onvermoë om die fokalisators en die verteller(s) tegnies te onderskei, ook ten opsigte van hulle taalgebruik.”
Die Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge (FAK) het Anna in 1996 vereer vir die groot bydrae wat sy gelewer het tot die bevordering van die Afrikaanse geskiedenis. Piet Badenhorst, destyds voorsitter van die FAK se gebiedsraad: Wes-Kaap, het ’n oorkonde aan haar oorhandig.
Nieuwoudt skryf verder: “Uiteindelik word die bose deur ’n predikant uit Vos gedryf en vat hy die pad om die Boodskap aan ander te verkondig. Die mistiek is ook ’n kenmerk van Anna se werk.”
Anna het voortgegaan: “Ek het as kind al mistieke ervaringe gehad. Ek sou deur die veld loop en dit sou wees asof ’n gordyn skielik voor die alledaagse lewe weg is. Ná so ’n ervaring sou ek ’n gevoel van geweldige liefde ervaar.”
Die laaste jaar voordat Vos verskyn het, het sy haar afgesonder om die boek klaar te kry. “Dit moes klaar. Ek moes al dood gewees het. Dis die Evaskruis om oud te word. Oral is ’n oortollige mengelmoes vroue. Dit maak my moeg. Ek is lief vir my eie geslag, maar ek is bly as daar ook ’n klomp mans bykom,” vertel sy aan Stephanie Nieuwoudt.
Joan Hambidge (Die Burger, 29 September 1999) meen dat dit in hierdie roman gaan “om die magte van die onbewuste wat losgelaat word en wat die hoofkarakter, Vos, se lewe dwingend verander. Die gegewe is oerbekend. Dit gaan om die mense wat uitgelewer is aan die natuur en meer spesifiek, die reën wat uitbly. Vos kry te make met die Boesman, Hans Bokpoot, die reënmaker, wat dan op die voorwaardes van die ‘bose’ net vir sy plaas reën bring in die dorre Noordweste van 1932.
“Die vertelling word op ’n konkrete, bykans poëtiese wyse weergegee sodat die leser verdere aanduidings kry dat dit nie hier om ’n metonimiese verhaal gaan nie, maar om die metaforiese vertelling (om Roman Jakobson se klassifikasie te eggo). ’n Mens vind dan ook etlike verdere sleutels na CG Jung se uitsprake oor die kollektiewe onbewuste. (…)
“Diegene wat nou al lang sugte sug en dink hierdie roman is net vir die ingewydes in Jungiaanse denke, hoef nie beswaard te raak nie. Die roman is op stoeivlak so genoeglik en onderhoudend en boers vertel dat ’n mens jou daaraan verstom. Soos in Kroniek van Perdepoort, Anna M Louw se chef de roman, word die simboliese goed staangemaak in die banale en alledaagse. Soos die toneel met Eva (’n kragtoer in seksuele beskrywing); die seun se absurde voorstel vir sy keuse as strooijonker; die wonderbaarlike beskrywing van die landskap. Ook die predikant is so eg soos gannabos.
“Of Vos ooit aan die magte van die Bose ontkom, is die vraag wat hierdie roman wil beantwoord. En dit sal afhang van die leser se eie spirituele instellings. Ook die slot, en die wyse waarop ’n lyk as’t ware sy manier van dood aan die predikant en dokter verraai, getuig nogmaals van ’n insig in die menslike syn.
“Die toets vir ’n roman wat ’n sterk filosofiese lading dra is dat dit die leser op storievlak steeds moet boei. Hierin slaag Anna M Louw beslis. Hierdie leser was nog altyd ’n bewonderaar van die skryfster se prosakuns en soos die genoemde Kroniek van Perdepoort en Wolftyd, is Vos ’n hoogtepunt in haar oeuvre. Dis ’n ryk roman wat vele van die oppervlakkige wegkomkanse en windrigtings na die loef steek.”
Elsa Joubert: “Ek gaan haar baie mis. Ons kon mekaar begryp en het baie gesels oor wedersydse probleme met die skryfkuns en die godsdiens. Sy was ’n baie goeie vriendin. Sy was ’n ernstige en toegewyde skrywer en was altyd besig met temas oor die geesteslewe en die religie. Sy was ’n baie diepsinnige skrywer en ek het ’n baie hoë dunk van haar werk en haar integriteit. Sy was ’n eerlike en aangename mens.” (Rapport, 15 Junie 2003)
JC Kannemeyer: “Sy was ’n baie belangrike skrywer. Met haar debuut, Die onverdeelde uur in 1956, het sy ’n baie sterk indruk gemaak. Die groot gryse (oor die lewe van Paul Kryger) was ’n baie belangrike historiese werk, en Louw het tot in haar laaste roman, Vos, wat in 1999 verskyn het, ’n baie hoë peil gehandhaaf.” (Rapport, 15 Junie 2003)
Elize Botha: “Louw was een van ons grootste Afrikaanse skrywers. Sy was ’n skrywer van romans in die groot klassieke tradisie. Sy was ’n onbevreesde skrywer wat nie teruggeskrik het vir die uitbeelding van vergrype en ongeregtighede nie, maar ewe min onbevrees was om die wondere van God te beskryf. Sy was langer as 40 jaar ’n rykdom in my leserslewe, ook omdat sy my ma se geboortegrond, die Hantam, tot mitiese wêreld omgeskep het.” (Die Burger, 13 Junie 2003)
Charles Fryer: “Haar intellek was tot op ’n hoë ouderdom onmiskenbaar. Tog was sy haar lewe lank ook “’n kind van Soetwater”, die plaas waarop sy grootgeword het, en sy kon die natuur soos sy dit daar leer ken het, in fyn besonderhede laat herleef. Nou is sy by God, en haar woorde is padvinders vir ons wat nog “die berg wat daar donker staan”, moet óór.” (Volksblad, 13 Junie 2003)
Beeld-hoofartikel: “Anna M Louw, wie se loopbaan oor 50 jaar gestrek het, was ’n skrywer in die tradisie van die groot klassieke roman. Tien romans en twee kortverhaalbundels het uit haar pen verskyn. Sy was nie ’n eksperimentele skrywer nie. Maar om dít te sê, sal te min van haar sê, want Anna M se werk het groot kwessies, aktueel én tydloos, aangeraak. Sy was geobsedeer met die metafisiese in die mens. Vir haar het dit nie net gegaan oor hierdie wêreld waarin sy leef nie, maar oor die ewigheid. In haar romans, kortverhale, dramas en hoorbeelde het sy die mens in al sy fasette beskryf as sondig én triomfantelik goed. Die goeie het sy altyd beskou in die lig van ewigheidswaardes. Wat nie beteken dat sy geskryf het uit ’n eng Christelike denkraamwerk nie. Sy het ruim gedink oor die mens en die lewe. As Hantam-boorling het Anna M se denke groot ruimtes ingesluit. Ons eer haar vir haar verruiming van die Afrikaanse taal- en denkwêreld.” (Beeld, 17 Junie 2003)
Louise Viljoen: “Anna M Louw het veral die godsdienstema op ’n boeiende en onkonvensionele wyse hanteer. Sy het ’n worsteling met die bose fisiek, konkreet en oorspronklik aangepak op ’n wyse wat min ander Afrikaanse skrywers kon nadoen. Daar was ook ’n soberheid en strengheid in haar beste boeke, en sy het die vermoë gehad om die onnodige en oortollige af te gooi in haar skryfwerk. Hoewel haar boeke deesdae nie te gereeld voorgeskryf word vir studente nie, sou dit interessant wees om te sien hoe die jong geslag Louw se konfrontasie met die bose sou ervaar. Kroniek van Perdepoort, Op die rug van die tier en Vos kan uitgesonder word as hoogtepunte uit Louw se oeuvre.” (LitNet)
In 1986 skryf Charles Fryer oor Anna M Louw: “In elke mens lê ’n landskap van die jeug, wat grootliks bygedra het tot die soort mens wat jy is. Vir Anna M Louw is dit die plaas Soetwater in Calvinia se skaapwêreld. Daardie oop blou lug lê nog in haar oë, wat jou vas aankyk en jou peil. ’n Boorling van die Noordweste dra nie ’n masker nie, en met ’n ander se geleentheidsgesig het hy nie geduld nie. Dis ’n wêreld wat jou stroop van pretensie, valsheid, hoogmoed. Dis ook ’n wêreld wat jou aanwys op God se genade en op jou ewemens. Daarom glo ’n mens Anna M Louw wanneer sy sê dat as dit by ’n keuse kom, sy haar godsdienstige lewe bó die wêreld van boeke sal stel; daarom kan jy haar onvermoeide speurtog, deur talle romans heen, na die wesentlike aard van die mens begryp.
“Naasteliefde is ’n moeilike opdrag, sê sy egter self. Dit is geen natuurlike liefde nie, en dit hang ten nouste saam met jou verhouding tot God. Sy self het vreemde metafisiese paaie gevolg voordat sy teruggekeer het na die Calvinisme en die geloof in ’n persoonlike God.”