PressReader - Weg! Platteland: 2015-06-01 - Dorp in die bos
Dorp in die bos
Hoed­spruit is dalk ver van die stads­lig­gies af, maar met bu­re soos die Kru­ger­wild­tuin, B­ly­de­ri­vier­ca­nyon en Dra­kens­berg is dit ’n plek waar men­se graag kom skoe­ne uit­skop... en par­ty gaan nooit weer te­rug huis toe nie.
Weg! Platteland - 2015-06-01 - My Dorp -
Hoed­spruit is waar­lik ’n dorp soos g’n an­der nie. Hier’s nie ’n mid­de­dorp of woon­buur­te of ’n towns­hip of ver­keers­lig­te of fraai i­ce­ber­gen­la­ven­te­lom­soom­de tuin­tjies nie.
Die mid­de­dorp is eint­lik maar een lang, mier­nes­ag­ti­ge hoof­straat met ’n sen­trum of vier aan die flan­ke. En­ke­le stop­stra­te stuit jou op pad na die T­aan­slui­ting waar jy links draai na P­ha­la­bor­wa en T­za­neen, en regs ver­by nog ’n win­kel­sen­trum of wat deur­skiet na die Tim­ba­va­ti en Nel­spruit.
Die “woon­buur­te” is e­wen­eens on­ge­woon: Daar’s die piep­klein “ou dorp” met sy baie bo­me en bok­naam­stra­te – Bles­bok­, Ga­zel­le­, An­te­lo­pe­en Gi­raf­fe­ straat... en die groot straat waar­uit die mees­te an­der loop: Jak­kals­straat. Daar’s Dra­ken­sig, die lug­mag­woon­buurt waar die toe­gang be­heer word, en ’n rits na­tuur­land­goe­de­re soos Hoed­spruit Wild­li­fe E­sta­te, Rap­tor’s View en Le­ad­wood, met er­we van tus­sen ’n hal­we en ’n vol­le hek­taar (al­mal ook met toe­gangs­be­heer). Hier kan jy fyn­tuin maar op jou maag skryf, want vlak­var­ke, wilds­bok­ke en ka­meel­per­de dren­tel deur jou erf en snuf­fel. Roof­die­re soos hi­ë­nas, si­vet­kat­te en, ja, lui­perds loop ook hier rond.
In die mid­del van die dorp, teen­aan die hoof­straat en reg­oor die Bu­coys­ter­wa­re­win­kel, is ’n vlieg­veld waar jy som­mer ’n paar keer op ’n dag ’n mug­ gie­tuig sien op­styg of land, en en­ke­le ki­lo­me­ter bui­te die ge­woel van die dorp kom land groot­pens­vlieg­tuie vol pas­sa­siers: t­wee el­ke dag uit Jo­han­nes­burg en een ses dae van die week uit die Kaap.
En met die B­ly­de­ri­vier wat hier ver­by­loop – die stand­hou­dend­ste ri­vier in die land – is dit boer­de­ry­wê­reld: Hier word mie­lies, lu­sern, soet­ris­sies, ta­ma­ties en pam­poen ver­bou. ’n Bie­tjie avo. Baie si­trus. Maar ver­al man­go. Dis ook wild­wê­reld, Groot Vyf­wê­reld. En boom­wê­reld, ja: Fran­gi­pa­ni’s, palm­bo­me, e­nor­me koors­en a­pies­do­ring­bo­me. En lod­ge­wê­reld: Dié lê soos bok­drol­le­tjies om die dorp ge­saai.
Ja, Hoed­spruit is ’n dorp met sy wor­tels diep in die bos. >
DIEP IN DIE BOS be­te­ken al­ler­mins ag­ter die klip. Gaan staan maar net voor die groen­terak by Le­bam­ba, die Dos San­tos­fa­mi­lie se groen­te­win­kel­bak­ke­ry­en­su­per­mark reg­oor die To­tal op die Kla­se­rie­pad. Selfs ’n paar stadsu­per­mark­te sal hul­le kop in skaam­te laat sak. Net­jies en vlek­ke­loos staan die vars produkte uit­ge­pak: Al die ge­wo­ne goed soos blom­kool en ta­ma­ties en spi­na­sie, maar ook k­lein pers ra­dy­se, droë sji­ï­ta­kes­am­pi­oe­ne, o­kra, gre­na­del­las, kwe­pers, ster­vrug­te, gra­na­te, ta­ma­ril­lo’s, nou­vel­le­en sji­me­ji­sam­pi­oe­ne...
Die “main pe­a­nuts” by die groen­te, hoor jy el­ders op die dorp, is die skoon­sus­ters I­res en Ma­ria dos San­tos.
“Ons klan­te ken ons as die veg­gie la­dies,” lag I­res. “Ons spe­si­a­li­seer in vrug­te en groen­te – dis 90% van ons be­sig­heid, an­ders as e­ni­ge an­der su­per­mark op die dorp.”
In­der­daad het groot na­me soos S­par en Pick n Pay tak­ke kom oop­maak, maar as dit by groen­te kom, weet Hoed­sprui­ters Le­bam­ba, wat in 1997 sy deu­re oop­ge­maak het, bly die beste. Dis ’n in­stel­ling op die dorp. En jy kan ses­uur sog­gens en tien­uur saans kom kyk: Die deu­re staan oop.
“Ons klan­te sluit in meer as 160 lod­ges en baie oor­se­se men­se. Die lod­ges doen baie goed hier, want dis Groot Vyf­wê­reld, jy weet. Hoed­spruit self het ook baie kom­mer­si­eel ge­raak met plek­ke soos S­wa­di­ni en die na­tuur­ land­goe­de­re. Die Kru­ger­wild­tuin is om die draai, Mo­sam­biek is om die draai...” Ma­ria, die s­til­ler een, knik.
Die Dos San­tos­se, wat tuis Por­tu­gees praat, kan En­gel­se en A­fri­kaan­se klan­te ewe ge­mak­lik help. En hul­le is gaan­de oor Hoed­spruit. “Dis nooit win­ter nie!” sê I­res. “Hier’s nie baie ge­raas, nie baie mis­daad óf baie be­soe­de­ling nie.
“En dis ’n ti­pie­se k­lein dor­pie: As ie­mand ’n wind los, dan weet al­mal dit!” Net so, knik Ma­ria weer.
NOG ’N IN­STEL­LING op die dorp is Bu­co, die ys­ter­wa­re­win­kel wat tot t­wee jaar ge­le­de nog as La­e­veld Bou be­kend ge­staan het. Hier draf die per­so­neel al vroeg­og­gend rond in hul­le grys hem­de, kort ka­kie­broe­ke en tek­kies met wit sok­kies. Oor­kant die pad maak ’n lig­te vlieg­tuig reg om op te styg.
Dis wárm wê­reld dié, ver­tel die 31­ja­ri­ge Ti­aan Be­zui­den­hout. “Kyk, dis nou eers half­agt en dis klaar 25 ºc. Maar die dorp het ’n lek­ker at­mos­feer, hier’s lek­ker men­se – dis ’n warm com­mu­ni­ty.”
Hy is mal oor die Dra­kens­berg, oor die S­wa­di­ni­oord hier by die berg. En, ver­tel hy, hier’s fan­tas­tie­se wa­ter­val­le en jag­pla­se.
“Nee, ’n mens raak nooit gat­vol vir wil­de die­re nie. Waar an­ders sal jy ’n lui­ perd kry wat deur die dorp loop? Net die an­der dag weer het men­se een ge­waar daar in Dra­ken­sig. Ons sien ook ge­reeld rooi­bok­ke en vlak­var­ke en dui­ker­tjies in tui­ne. Die Kru­ger­wild­tuin is om die draai: Die P­ha­la­bor­wa­hek is 76 km en Or­pen­hek so 40 km van hier af.” Hy dink ’n oom­blik na. “En die berg lyk el­ke lie­we dag an­ders.”
Die plek het maar eers in die on­lang­se ver­le­de baie ver­an­der, ver­tel Ti­aan. “Ek woon my le­we lank al hier, en hier was nooit ’n Spur, KFC of Wim­py nie. Dit het eers die af­ge­lo­pe 13 jaar ge­kom, om pre­sies te wees.”
Die Wim­py, kom ’n mens vin­nig ag­ter wan­neer jy met Hoed­sprui­ters ge­sels, is die plék op die dorp. Dis nie as­of al­mal jou ver­tel wat­ter won­der­li­ke ont­by­te of kof­fie of ba­na­na split hul­le het nie; dis eer­der die ver­wy­sings­punt, ’n soort mid­del­punt. As jy by­voor­beeld vra
waar jy vir oom Bul van Ree­nen kan op­spoor, sal jy hoor: “Jy ry nou net hier tot by die krui­sing, dan draai jy links en hou aan tot by die Wim­py. Daar’s ’n I­ta­li­aan­se re­stau­rant waar hy tus­sen een­en twee­uur uit­hang.” Of Ria En­gel­brecht, wat net bui­te Bu­co by Moe­kie se kom­buis die vet­koe­ke laat vlieg, sal sê: “Ek het eers by Des­pe­ra­te Hou­se­wi­ves ge­werk, die tuis­ny­wer­heid daar aan die Wim­py se gat­kant.”
Ria en die ei­e­naar van Moe­kie se kom­buis, S­tie­nie Duvenage, kook be­hoor­lik hier in die wen­dy­huis voor Bu­co. Hul­le ver­koop bur­gers, ge­roos­ter­de toe­brood­jies, spek­en­ei­ers en an­der ont­byt­kos. Kof­fie. En dan hul­le spe­si­a­li­teit: vet­koek.
“Ek het d­rie jaar ge­le­de hier oop­ge­maak, en al­mal in die om­ge­wing stop hier vir iets te ete – nie net Bu­co se men­se nie,” ver­tel S­tie­nie trots. Bui­ten al die an­der kos ver­koop hul­le om­trent 25 vet­koe­ke per dag.
S­tie­nie sit t­wee vet­koe­ke voor ons neer. “Proe hier.” Sy bly stil, wag dat ons hap, kyk ons vol af­wag­ting aan. Van bui­te af lyk dit soos ’n dood­ge­wo­ne vet­koek, maar bin­ne wag ’n wa­vrag vol spek, kaas, uie. Heer­lik, boos...
“Dis my vet­koek­bom. Jy sien, ek is ’n kaas­fa­na­ti­kus.” Wat is lek­ker op Hoed­spruit? S­tie­nie: “Jong, soos dit maar op k­lein dor­pies gaan, kan die men­se hier lék­ker skin­der, maar as daar ’n pro­bleem op­duik, dan staan al­mal saam – ’n mens het dit ver­al ge­sien met die vloe­de wat ons in 2012 hier ge­had het.”
Ria: “Die rus­tig­heid, die feit dat ek my kin­ders hier kon groot­maak. As Hoed­spruit eers in jou bloed is, los hy jou nie. Ons was 23 jaar in P­re­to­ria en dit was ’n hel­se aan­pas­sing om hier­heen te kom, maar van­dag ver­ruil ek dit vir niks nie.” En wat is sleg? S­tie­nie: “Die diens­le­we­ring. Ons sit par­ty­keer son­der wa­ter en krag. Die heel erg­ste was toe ons van Ja­nu­a­rie tot Mei 2012 – vyf maan­de! – nie wa­ter ge­had het nie. Dit was oor die vloe­de; daar was glo te veel slyk in die wa­ter. Maar dit was eint­lik ’n goeie ding, want ons het reg­tig ge­leer om met die mi­ni­mum wa­ter klaar te kom.” Ria, met ’n von­kel in haar oog: “Daai tyd het ons al­mal rooi ha­re ge­had!”
Vir haar is die hit­te weer sleg. S­tie­nie tjip in: “Ek is mal oor die hit­te!” Ria kap te­rug: “Man, sy’s ’n ma­er­gat – sy weet nie waar­van sy praat nie.”
So on­ge­woon as wat Hoed­spruit is, so kleur­ryk is sy in­wo­ners.
DIE KLEURRYKSTE van hul­le al­mal moet se­ker­lik oom Bul van Ree­nen wees. O­ral op die dorp hoor jy van hom: “Hy woon al sy he­le le­we hier; ek dink hy’s in 1940 ge­bo­re.” En: “Hy ken die ge­skie­de­nis van hier­die dorp op die pun­te van sy vin­gers.” En: “Hy is mos ’n groot vriend van Eu­ge­ne Ter­re’blan­che.” En: “Ek dink oom Bul het hom­self aan­ge­stel as bur­ge­mees­ter.” En: “Ja, hy is mos die C­huck Nor­ris van Hoed­spruit...” >
ge­rief van die pas­sa­siers. Ek het goed geld ge­maak. Maar an­der plek­ke maak kon­ses­sies dood. Jy kan nie met groot win­kel­groe­pe mee­ding nie.”
Oom Bul ge­sels baie din­ge: Oor die ge­skie­de­nis wat ver­lo­re gaan. Oor geld wat dees­dae die hard­ste praat, oor die “En­gel­se wat al­les ver­an­der het”. Hy ver­tel van sy groot plan om vuur te maak met net die vol­gen­de: vuur­klip­pe, ’n sy­sie­nes­sie, droë kwag­ga­mis, ro­syn­tjie­bos, ’n sok­kie en ka­kie­bos (met o­lie wat lek­ker brand). “Ek moet net die punt van die wry­wing ver­vol­maak.”
En hy ver­tel met groot oë van die Kru­ger­mil­joe­ne wat hier ie­wers ver­steek lê: “’n Vriend van my het in die Wes­kus ’n G­rie­kwa­man ont­moet wat ’n por­te­feul­je by sy ou­pa ge­kry het. Dié was in genl. Ben Vil­joen se kom­man­do wat die Kru­ger­mil­joe­ne langs die B­ly­de­ri­vier moes ver­steek, en die por­te­feul­je het dui­de­li­ke aan­wy­sings ge­had: Waar die ri­vier deur die berg kom, by die der­de draai aan die reg­ter­kant, 37m teen die wal op en 9m links...”
Die vriend het met ’n me­taal­ver­klik­ker gaan soek, maar net op leë blik­ke en trom­mels af­ge­kom. Maar oom Bul glo vas daai mil­joe­ne is híér.
WAT VEEL MEER werd is as die Kru­ger­mil­joe­ne is die men­se van Hoed­spruit. Men­se soos Mi­ke S­cott en Peter Rogers en Mark en Wen­dy Blair. En An­nie van den Berg en Di­na van Zyl...
Mi­ke S­cott is nie ’n ge­wo­ne boer nie. Hy was in 2007 in die nuus toe hy ná ’n grond­eis vry­wil­lig sy grond aan die staat ver­koop het. Van­dag be­stuur hy in sa­me­wer­king met die eisers 18 pla­se. (Sien “Grond maak nie die boer” op bl. 28.)
Maar Mi­ke was ook in 2011 een van die stig­ters van die Hoed­spruit­plaas­wag, ’n or­ga­ni­sa­sie wat hier­die om­ge­wing ’n veel vei­li­ger plek ge­maak het.
“Ons sit met groot pro­ble­me: Hul­le steel man­go’s by die lor­rie­vrag­te vol – pluk dit be­dags en ry dit snags weg. Hul­le steel die­re, stroop re­nos­ters...”
Men­se sluit as ’n ge­sin aan en be­taal dan R50 per maand – tans is so­wat 300 ge­sin­ne lid van die Plaas­wag. En, ver­tel Mi­ke, dis ’n ui­ters suk­ses­vol­le or­ga­ni­sa­sie. “Die im­pak is fe­no­me­naal: Vier jaar te­rug was die P­ha­la­bor­wa­mi­ca­hoed­spruit­ge­bied 800ste uit 1 200 stre­ke wat mis­daad­voor­ko­ming be­tref. In die laas­te kwar­taal van 2014 was ons nr. 1 in die land!”
Hoe­kom raak men­se be­trok­ke by die pa­trol­lies? “Wel, jy doen dit in die eer­ste plek vir jou­self. Nie­mand word be­taal nie, be­hal­we die se­kre­ta­res­se, wat die nood­op­roe­pe ont­vang. Die geld word voorts ge­bruik vir nag­sig­ver­ky­kers, koe­ël­vas­te baad­jies, sul­ke din­ge. Ver­der kom al­les uit el­ke ou se eie sak.”
Die Plaas­wag het nie net pa­trol­lies en ’n re­ak­sie­een­heid nie, maar hou ook, in sa­me­wer­king met die po­li­sie, pad­blok­ka­des. Hul­le vat e­ni­ge vorm van mis­daad vas, help by on­ge­luk­ke, help selfs bran­de be­stry – “hier’s baie gras­dak­ke op die dorp”. >