Ou tante Anna gebruik graag ’n klamtante | Netwerk24
Deur Jana Luther 17 Julie 2020 05:00
‘Wat is jou woord van die week?” vra ’n kollega. Uit die Woordeboek van die Afrikaanse Taal kies ek twee: “jammerlap” en “enerveer”.
As verkleinwoord ken party van ons dalk nog ’n jammerlappie: daardie klam vadoekie wat ’n mens soms aan tafel gebruik om jou hande af te vee. Byvoorbeeld, sê die WAT, “by die eet van vrugte of die afkluif van ’n beentjie”. Ander name vir so ’n jammerlappie is glo ’n “desnoodsie”, of ’n “klamtante”, wat ook na ’n waslap kan verwys: “Anna, gaan was jou; gebruik jou jammerlappie.”
By Mosselbaai en in die Vrystaat is ’n jammerlap ’n sukkelaar, meestal iemand wat vuil en onnet is – ’n lunsriem. Maar “jammerlap” het nog twee betekenisse; dis hulle waaroor ek dit het:
Oorspronklik was ’n jammerlap daardie dun band van lanfer, ’n deursigtige, kreukelrige swart gaasstof, wat iemand om sy hoed of arm, of ’n vrou aan haar rok gedra het as teken van rou. Wanneer ek soggens die jongste statistieke lees, krul my hart soos lanfer inmekaar. Dan wil ek ’n jammermantel om my skouers hang, ’n jammerkombers oor my kop trek.
Ek is nie alleen nie. Die laaste ding wat ’n mens nodig het as jy só voel, is nóg jammerlappe. Maar ’n jammerlap is laastens ook nog: “iemand wat altyd iets het om oor te kla”.
Ja, ons leef in ’n enerverende tyd.
In die sosiale media is hulle maklik uit te ken, dié jammerlappe. Onderaan berigte is hulle die spreekwoordelike stuurlui aan wal wat sonder enige positiewe, konstruktiewe, innoverende eie woord of bydrae die bromwerk doen, die taak van kla en berispe op hulle neem en oor enigiets, alles, van anglisismes tot doeninge van ministers, huilkore begin.
In die WAT staan, uit Nederlands, nog die woord “drein”, wat ons nie meer ken nie: “om huilerig op iets aan te dring; om lastig te wees deur huilerig te kla”. Sinonieme vir dié “drein” is “mor”, “neul”, “seur”, “sanik”; “om te kerm soos ’n hond (kat) oor ’n derm”, “om ’n vloermoer te gooi”.
“Enerveer,” sê die WAT, is “afmattend op die senuwees werk; iemand sy/haar veerkrag ontneem; ontsenu, uitput.” Ja, ons leef in ’n enerverende tyd. En kla is, net soos spog, ’n streling vir die ego, het ene Jannie Kruger gesê.
In ’n wêreld waar miljoene reeds rede het tot lanfer dra, is jammerlappe helaas ook -balies en -balke (grensbalies, tjankbalies, huilebalke) by wie die WAT se tweede betekenis van “geduld” ontbreek: “Die vermoë om te wag sonder om te kla en om sonder rusteloosheid, oplopendheid of prikkelbaarheid uitstel of vertraging van ’n begeerte te verdra.”
Meer oor: Jana Luther | Woorde | Taal | Klamtante | Afrikaans