Feminisme verwys na teorieë en praktyke wat berus op die oortuiging dat die meerderheid vroue wêreldwyd ekonomies, polities, kultureel, sosiaal en seksueel onderdruk word, dat dit erken moet word en dat vroue se regte verdedig en bevorder moet word sodat vroue wesentlik en effektief (“substantively”) gelyk word aan mans. Feminisme word deur aktivisme gekenmerk en verskil hierin van 'n bloot vakkundige uiteensetting asook van die werk van die talle organisasies en projekte wêreldwyd ter bevordering van die vrou ten opsigte van welstand, armoedeverligting, kindersorg, beskerming teen geweld en dies meer. Enersyds kan die uitbreiding van sosio-maatskaplike werk nie losgemaak word van 'n wydverspreide verandering in die siening van die vrou se regte nie, maar andersyds wil sulke organisasies dikwels nie met feminisme geassosieer word nie. Die belangrikste verbeterings in die status van die vrou gedurende die 20ste en 21ste eeue kan nogtans histories toegeskryf word aan feminisme in die breë sin van die volgehoue, teoretiese en praktiese stryd vir die gelykheid van vroue.
Feminisme in die streng eerder as die breë sin maak 'n verreikende verskyning in die 1960’s en 1970’s in lande soos die VSA, Frankryk, Duitsland, Nederland en die Verenigde Koninkryk hoewel aktivistiese bevordering van vrouegelykheid en vroue-emansipasie 'n ouer en kultureel en geografies diverse geskiedenis het. In Anglo-Amerikaanse kringe het dit gebruiklik geword om na hierdie spesifieke verskyning as “second wave feminism” te verwys. Ouer gevalle vorm dan 'n “first wave”. In die feministiese kritiek word die term soms as Anglo- of Eurosentries en eksklusief beskou.
Die reg van (alleen-)seggenskap oor die eie liggaam is sterk deur die sogenaamde “second wave”-feminisme bepleit. Dit dra by tot verbeterings in die internasionale wettiging van aborsie. Sekere feministe bepleit die erkenning van prostitusie as 'n wettige vorm van werk met aanspraak op beskerming deur die landswette (en belastingpligtigheid). Pornografie word, net soos die uitbeelding van die vrou in die media en bemarkingswêreld, as voorbeelde van tipies-manlike seksisme gekritiseer. Die verset teen patriargale en seksistiese appropriasie van die liggaam van die vrou blyk ook uit die konsep seksuele teistering wat sy oorsprong het in die sewentigerjare in die VSA in die werk van vrouegroepe en vroue-aktiviste. Sedertdien word dit in baie lande insluitende Suid-Afrika wetlik verbied. Die verbod word toegepas in terme van burgerregtewetgewing (in die VSA) of wetgewing ter beskerming van gelykheid in die werkplek soos in Suid-Afrika. (The South African Labour Guide, 2017: 1) Die vrou se besitsreg op haar eie liggaam behels ook die verwerping van patriargale sienings van seksuele verhoudings en die huwelik waarvan die hoë voorkoms van huishoudelike geweld en selfs die moord op vroue in (byvoorbeeld) Suid-Afrika getuig. Vanuit 'n globale perspektief bly die vroulike liggaam 'n objek van patriargale en chauvinistiese uitbuiting en geweld, 'n ekonomiese ruilmiddel of 'n slagoffer van internasionale mensehandel.
Anglo-Amerikaanse en (Wes-)Europese feminisme van die sogenaamde tweede en derde golf (laasgenoemde beïnvloed deur poststrukturalistiese en tekstualistiese paradigmas) het reële veranderinge bewerkstellig oor 'n breë terrein van akademiese, professionele, maatskaplike, juridiese en ander vlakke. Dit het 'n bewustheid van die ongelykheid van die vrou geskep. Hoewel feminisme as akademiese vak aanvanklik wêreldwyd by universiteite uitbrei, kom egter mettertyd 'n verskuiwing van feminisme in die streng sin na vrouestudie wat los van feminisme gekonsipieer word en wat vervolgens grotendeels oorgeneem word deur gender- of geslagstudie wat alle geslagte insluit. Enkele Suid-Afrikaanse voorbeelde is die Universiteit van Kaapstad se African Gender Institute en die Universiteit van Suid-Afrika se Institute for Gender Studies, terwyl universiteite soos KwaZulu-Natal en Wes-Kaapland nagraadse programme in genderstudies aanbied. Feminisme het vandag wêreldwyd en ook in Suid-Afrika 'n aanvaarde paradigma van literêre kritiek en navorsing geword. Dit is ook die geval in geesteswetenskaplike vakdissiplines soos sosiologie, maatskaplike werk, godsdienswetenskappe, klassieke studie, geskiedenis, en ook regs- en transdissiplinêre studie. Feminisme het deel van die akademiese hoofstroom geword.
Gedurende die 90-tigerjare ontstaan daar 'n negatiewe reaksie op feminisme, bekend as “post-feminisme”. Post-feministe gaan daarvan uit dat feministe hulle doel bereik het en dat vroue gelyk geword het wat betref besoldiging, posisies en bevordering in die werkplek. Hierdie veronderstelling kan geredelik as vals bewys word. Postfeminisme was egter ook 'n reaksie teen sekere rigtings binne en effekte van die feministiese beweging(s) van die 80-erjare soos die slagoffer-feminisme wat die patriargaat vir alle ongelykhede en misstande wat betref die vrou verantwoordelik hou sodat ’n geslagsantagonisme of vyandskap tussen mans en vroue bevorder is. Volgens postfeministe (Sommers, 1994) was dit vir baie vroue nie deel van die ideale van vroue-emansipasie nie – hulle wou die nuwe vryheid en keusemoontlikhede van die vrou eerder positief vier. Pro-feministe het hierdie teenreaksie as 'n bedreiging van die verworwe sukses en tradisionele kritiese instelling van feminisme gesien. In nuwer vroue-mobilisasies in Afrika word slagoffer-feminisme ook afgekeur omdat dit die (swart) vrou ontkragtig en beroof van agentskap. Suid-Afrikaanse (swart) vroue beroep hulle in hierdie debat op die daadkragtige rol wat hulle in die stryd teen apartheid gespeel het.
Daar is tekens van 'n gesamentlike tradisie van gedeelde genealogie in die vorm van historiese rolmodelle waarmee oor taal- of rasgrense heen geïdentifiseer word. Schreiner was 'n rolmodel vir blanke en swart skrywers terwyl Bessie Head oor ras- en taalgrense heen gelees en bestudeer is (Samuelson, 2012). Die WVK is 'n nuwe verwysingspunt vir vroueskryfwerk en -navorsing op nasionale en internasionale vlak en die sukses van vroueskrywers met speurfiksie – 'n voorbeeld van die opheffing van gender-en-genre-binarismes – blyk in al die ras- en taalgroepe.
Feministiese bewuswording soortgelyk aan die “second wave”- noordelike feminisme maak teen die 1980’s 'n verskyning in Suid-Afrika, veral eers in Engelstalige verband (vergelyk byvoorbeeld Samuelson, 2012).
Nogtans ontwikkel daar 'n ginokritiese diskoers in Afrikaans wat help om 'n genealogie op te bou van vrouestemme wat uitdrukking en erkenning soek. Elsabé Brink (2015) bring die werk van die Afrikaanse vroue wat lid was van die sosialisties geïnspireerde Klerewerkersunie onder die aandag as 'n vroeë voorbeeld van aktivisme – met poësie as oproepmiddel – deur en vir (Afrikaanse) vroue. Joan Hambidge, letterkundige, digter en dosent van feminisme, stel vas dat Marie du Toit, suster van die digter Totius, moontlik die “eerste Afrikaanse feminis” kan wees (“Totius”, LitNet ATKV/Litnet-Skrywersalbum, 2016-05-17.). Marie du Toit se Vrou en Feminist (1923) is 'n verdediging van die vrou se reg om te stem. Die voortrekkervrou Susanna Smit se dagboek en briewe word bekend vanweë Antjie Krog se herskryf daarvan in Otters in Bronslaai (1981) en in romans van Margaret Bakkes en Karel Schoeman. In hierdie geskrifte gee Smit uitdrukking aan haar seksuele en godsdienstige ongelukkigheid in haar huwelik, op 14-jarige leeftyd, met die predikant van 'n voortrekkergroep. Hierdie teruggaan na of skep van 'n argief is 'n poging om vas te stel of daar 'n onderdrukte geskiedenis van vroue-skryfwerk bestaan wat deur manlik oorheerste institusies en kanoniserings uitgesluit is.
’n Geleidelike wending in die representasie van vrou in Afrikaanse literatuurgeskiedskrywing kan ook aangetoon word. Patriargale literatuurgeskiedskrywing soos dié van Dekker uit die vorige eeu sluit die vrou in as onderafdeling van 'n tydperk of genre wat op grond van die skryfwerk van mans geklassifiseer word en in 'n ontwikkelingsgang wat deur manlike skryfwerk gemarkeer word. In D.J. Opperman se studie van die Dertigers (1962) word Eybers ingesluit as “die vroulike aanvulling van Dertig.” 'n Stereotiperende patriargale en chauvinistiese blik op die vroueskrywer en haar plek in die Afrikaanse literatuur blyk ook uit die klem wat literatore van hierdie tradisie plaas op “tipies vroulike” temas soos moederskap. 'n Korrektief hierop is te vinde in artikels soos 'n interpretasie van Petronella van Heerden se herinneringsketse (Die sestiende Koppie) as 'n vorm van “her-story” (Annemarie van Niekerk, 1998b). Met hierdie term sinspeel feminisme op die “his story”-konvensie in geskiedskrywing – geskiedenis is nog altyd vanuit 'n manlike perspektief geskryf met mans as hoofrolspelers. In die nuutste uitgawe van Perspektief en Profiel word skryfwerk deur vroue nie afsonderlik behandel nie (met die uitsondering van een hoofstuk wat hoofsaaklik data verskaf (Wolfaardt-Gräbe, 2017). So 'n gelykmakende indeling stem ooreen aan die siening van baie vroulike skrywers dat hulle bloot as skrywers en as deel van die hoofstroom gereken wil word. Dié uitgawe het 'n korrigerende effek op die konvensionele neiging van Afrikaanse literatuurgeskiedenisse om die vroueskryfwerk te delegeer na populêre of “dames”-literatuur (Wolfaardt-Gräbe, 2017).
Afrikaanse literêre skryfwyses demonstreer die probleem van wit vroue-identiteit ook op ander maniere. Met behulp van 'n dubbelspieël-verteltegniek vermy die skrywer van Agaat (Marlene van Niekerk, 2004) die praat namens die “ander”, die huiswerker Agaat. Dit is 'n etiese skryfwyse wat herinner aan Spivak se kritiek op “othering” en wat die geplaastheid van die skrywer in 'n Suid-Afrikaanse en Afrikaanse ruimte wat deur rassevooroordeel en -diskriminasie gekenmerk is/word in aanmerking neem.