BO: ’n Wit aronskelk (“varkoor”) in ongewone kleure. Dit is ironies dat só ’n mooi lelie-agtige blom, wat in die winter in plate op die nat velde van die Wes-Kaap groei, ook sy eie kwota giftigheid in sy stingel het. Moenie aan die stele kou nie, waarsku die kenners!
Meer as 300 van die nagenoeg 20.000 plantspesies wat in Suid-Afrika voor­kom, is giftig en baie daarvan is tuinplante. Sekeres is boonop uiters gevaarlik vir jou kinders of troeteldiere. En dis nie net bekende gifplante soos die selonsroos en die bessies van die sering nie. Tot aronskelke (“varkore”) se sap kan ’n mens se keel laat toeswel en dan kan jy dalk versmoor. Loop ook maar lig vir die sianied in die appelkoospitte en amandels...
As tante Koba*) egter sou besluit het om die roerwerk eerder met ’n takkie oleander te doen, kon ons vandag ’n droewige treurlied oor haar einde gesing het:
Die selonsroos (of oleander, wetenskaplike naam Nerium oleander) is naamlik so ’n giftig dat dit ’n tyd gelede in ons land deur wetgewing verbied is. Trouens, volgens die Departement van Landbou se lys indringerplante val die selonsroos in die kategorie plante wat onmiddellik uitgehaal en vernietig moet word.
Nie verniet nie. Dit is een van die giftigste plante wat aan die mens bekend is. Iemand onthou hoe hy as kind by ’n laning selonsrose verbygeloop en hoofpyn gekry het bloot deur aan die geurige blomme te ruik. Van toe af praat hy altyd van die oleander as die “kopseerblom”.
Daar is egter verwarring oor die sering, want blykbaar is daar ’n genetiese verskil tussen bome wat nie ewe giftig is nie. Party mense beweer dat hulle as kinders behoorlik aan die seringbessies weggelê het sonder om iets oor te kom, terwyl ander mense al van net ’n paar bessies dood is.
Nog ’n boontjie wat doodonskuldig lyk, maar blykbaar ’n wolf in skaapsklere kan wees, is die wolfsboontjie, ook genoem lupine (of lupien). Die rede hoekom dit ’n wolfsboontjie genoem word, is nie so duidelik nie, maar een verklaring is dat dit soos ’n wolf te kere sou gaan om ’n veld te verwoes wanneer dit daar vervuil het.
Maar hoewel dit ook as veevoer gebruik word (soos ook in minstens twee Afrikaanse woordeboeke vertel word) het wetenskaplikes reeds in die 1960’s begin besef dat dragtige koeie wat op lupines wei ’n beduidend groter risiko loop om kalwers te kry wat aan die “mismaakte-kalf-sindroom” ly. Hierdie kalwers word gewoonlik op die regte tyd gebore, maar hulle het dan ’n aantal afwykings, soos vervormde skedels en gesplete verhemeltes.
Hoe lupines die mens sou affekteer, is natuurlik ’n ander vraag—en die kans dat die blomme op ooievaarspartytjies geëet sal word, is stellig nul—maar versigtigheid is die moeder van die porseleinkas, sê hulle mos.
Die eerste sterfte weens stinkbaarvergifting wat in ons land aangemeld is, was waarskynlik in die jare tagtig van die negentiende eeu. ’n Kimberleyse dokter het die owerheid daarvan verwittig.
ALLE dele van plante soos die selonsroos is giftig, maar by sekere ander plante is daar net gif in ’n bepaalde deel van die plant. Só is daar in die blare van die rabarber ’n giftige oksalaat, terwyl mense graag aan die steel smul. Dan is ons giftigste plant die gifblaar, waarvan die vrugte in magou (“veldslaai”) gebruik word. Om nie te praat van ons doodgewone, gesonde, ondergrondse aartappel met sy giftige blare en tamatie-agtige vruggies wat bogronds groei nie.
Versmoring is nog ’n moontlike gevolg van plantvergiftiging. Het jy al in die winter in die Wes-Kaap in die veld geloop en in ’n vlei op ’n plaat wit aronskelke (ook varkblomme of varkore genoem) afgekom? Dis ’n mooi gesig, maar moenie ’n blom pluk en dan later dalk ingedagte aan die steel daarvan kou nie!
Die Arum-familie, wat die aronskelk en olifantoor insluit, bevat kalsiumoksalaat. As jy dit inkry deur aan die stele te byt, gaan jou mond en tong dadelik brand en opswel. Indien jy van die sap insluk—wat seker darem nie sommer sal gebeur nie—kan jou keel toeswel en dan versmoor jy. Tien teen een sal jy egter net swaar sluk en baie kwyl. Gelukkig bedaar die simptome gewoonlik binne sowat ’n halfuur tot uur, maar jy kan jouself intussen met melk of koue water laaf.
Die vroulike broodboom se keëls lê in die kruin van die plant soos in ’n blarebak, en dié saad is vir die mens baie giftig.
Benewens die giftige saad is die plant self egter ook giftig. Om van sy gif ontslae te raak, is die pit van die stam fyngestamp en gemaal. Daarna is dit in ’n sak gesit en ’n paar weke begrawe om te gis. Uiteindelik kon dit soos ’n deeg geknie en brood daarvan gebak word, en dit is daar waar die volksnaam broodboom vandaan kom.
Daar word vertel dat genl. Jan Smuts en sy kommandolede in die Anglo-Boereoorlog ernstig siek geword het nadat hulle in die Oos-Kaap brood met varsgemaalde, halfryp broodboom-deeg gebak en geëet het. Minstens twee Boerestryders het agterna die verhaal opgeteken van die keer toe die hele kommando byna uitgewis is deur die giftige brood wat Smuts van ’n broodboom gemaak het.
Nog ’n giftige Suid-Afrikaanse plant wat wel geëet kan word, maar eers nadat dit korrek behandel is, is die wilde amandel. Die ou Nederlandse nedersetters aan die Kaap het agtergekom dat die wilde amandel ’n belangrike voedselbron van die Khoi-bevolking was. Tog het ’n Hollander gesterf nadat hy ook daarvan geëet het. Jan van Riebeeck het in sy dagverhaal geskryf dit was “van te veel bittere amandelen gegeeten”.
Die Hollanders het nie besef dat die Khoi die amandels eers vir ’n paar dae in ’n stroom water laat lê het om van die giftige blousuur ontslae te raak nie.
As ou Wagter ’n giftige plant gevreet het, en dadelik moet veearts toe, moet jy ook die oorblywende deel van die plant saamneem sodat die veearts kan sien waarvoor hy jou hond moet behandel.
’n Mens kan byna wonder of jy dit nog kan waag om jou eie hond in jou eie tuin los te laat rondloop!