Versindaba Dood in die berge Archives : Versindaba
Posts Tagged 'Dood in die berge'
Johann Lodewyk Marais. Voortreflike poësiekritiek
Die vraag kom meermale by my op wat die mooiste, insiggewendste of bes geskrewe stuk literêre kritiek in Afrikaans is. 'n Mens sou natuurlik eers goed moet besin oor die maatstawwe vir jou keuse en net so goed moet motiveer waarom die keuse op 'n bepaalde stuk val. Hieroor gaan ek nie in soveel besonderhede uitwei nie.
Oor die jare heen was daar in Afrikaans kritici wat met besondere werk vorendag gekom het. Een van dié is Elize Botha, wat met haar voortreflike geselsstyl insiggewend en baie onderhoudend skryf. Dit is 'n groot vreugde om te sien hoe sy met haar belesenheid, kennis van heersende literêre strominge en benaderings, en met groot respek oor skrywers en boeke skryf. Die leser het ook waardering daarvoor dat sy selde 'n byl te slyp het, wat so dikwels die bydraes van ander prominente figure met groot gebare kenmerk en vertroebel.
Botha het die beste opstelle oor figure soos Eugène N. Marais, Jochem van Bruggen, Etienne Leroux en Henriette Grové geskryf, wat sedert die 1960's daartoe bygedra het om aan die Afrikaanse prosakritiek 'n prominente plek te besorg. Toe ek 'n keer gekla het omdat ouer kritici kritiekbundels so oorheers, het die oud-Akademieman en -uitgewer Danie van Niekerk tereg opgemerk: "As jy Elize Botha vra, weet jy ten minste dat jy 'n goeie bydrae gaan kry." My gunsteling onder Botha se opstelle is haar bespreking van D.J. Opperman se gedig "Blom van die baaierd" in Merwe Scholtz (red.) se Woord en wederwoord: Bundel aangebied aan D.J. Opperman by geleentheid van sy sestigste verjaardag, 29 September 1974 (1974).
Nog kritici wat ek graag lees, is Merwe Scholtz en T.T. Cloete. Scholtz was benewens kritikus ook 'n digter van onder meer die vernuftige Grimas: 1969-1973 (1976), een van my gunsteling Afrikaanse digbundels. Dit verbaas nie dat Scholtz gedigte geskryf het nie, want sy opstelle is spitsvondig, speels en taalgevoelig. Hy slaag daarin om met verrassende insigte 'n mens verwonderd te laat oor die werkinge van taal en taalvirtuose. Wie kan ooit sy ontleding van N.P. van Wyk Louw se "Dood in die berge" in Nuwe verse (1954) vergeet? Dit slaan die leser se asem as 't ware weg. Cloete weer is doodgewoon een van ons oorspronklikste lesers (kyk byvoorbeeld sy opstel oor "Die taalavontuur van 'Die swart luiperd'" in Op die woord af: Opstelle oor die poёsie van N.P. van Wyk Louw (1963)).
Ek sou nog die name van, op hulle beste, E. Lindenberg, Louise Viljoen, Daniel Hugo, Joan Hambidge en Charl-Pierre Naudé wou noem, maar oor elkeen van hulle behoort 'n mens by 'n later geleentheid te skryf. Hoe veral die Afrikaanse poësiekritiek op die oomblik daar uitsien, is in elk geval 'n onderwerp om (nog steeds!) oor te besin. Miskien is dit genoeg om te sê dat indien dit nie vir Bernard Odendaal se deeglike en ingeligte oorsig oor die onlangse poësie in Perspektief en profiel: 'n Afrikaanse literatuurgeskiedenis, Deel 3 (2006), Louise Viljoen se Ons ongehoorde soort (2009) oor Antjie Krog se poёsie en Ronel Foster, Yves T'Sjoen en Thomas Vaessens (reds.) se Over grenzen: Een vergelijkende studie van Nederlandse, Vlaamse en Afrikaanse poёzie/Oor grense: 'n Vergelykende studie van Nederlandse, Vlaamse en Afrikaanse poёsie (2009) was nie, ons vandag veel minder sou gehad het om oor opgewonde te wees.
Maar ek wil eintlik iets sê oor my gunsteling stuk kritiek in Afrikaans! Dit is naamlik drie bladsye in Opperman se Digters van Dertig (1954), spesifiek die inleiding tot "Die hooffiguur van Dertig: N.P. van Wyk Louw". In hierdie evokatiewe bladsye gee Opperman sketsmatig biografiese inligting oor Van Wyk Louw se jeugjare en maak 'n byna tasbare voorstelling van hoe die Louws se Rôeveldse wêreld gelyk het. Hy beskryf dit op so 'n manier dat dit as 'n sleutel by die interpretasie van Van Wyk Louw se gedigte kan dien. Lees byvoorbeeld hoedat die bokkoppe in die (Lord Milner-)hotel op Matjiesfontein die eerste prikkeling vir Raka (1941) geword het. Min woorde, maar slim!
Tags: Bernard Odendaal, Danie van Niekerk, Daniel Hugo, Digters van Dertig, DJ Opperman, Dood in die berge, E. Lindenberg, Elize Botha, Etienne Leroux, Eugène N. Marais, Grimas: 1969-1973, Henriette Grové, Jochem van Bruggen, Kritiekbundels, literêre kritiek, Lord Milner-hotel, Louise Viljoen, Matjiesfontein, Merwe Scholtz, NP van Wyk Louw, Nuwe verse, Ons ongehoorde soort, Op die woord af, Over grenzen/Oor grense, Perspektief en profiel, Raka, Ronél Foster, Thomas Vaessens, TT Cloete, Yves T'Sjoen