Nuuskommentaar: Is ons verkiesing gesteel? Of is die vraag alarmisties?Die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) se nasionale uitslagsentrum in Pretoria op stemdag. (Foto: Tania Heyns) Met die konstitusionele hof wat reeds die konsep van “genoegsaam” vry en regverdig as aanvaarbaar by die deur uitgevee het, stroom die klagtes oor die verkiesing in, en is dit ’n ope vraag of die standaard van “genoegsaam” behaal is, en selfs of die Suid-Afrikaanse eiesoortige konsep van wat middelmatigheid is, gehaal is? Trouens, die DA se regspan is op gereedheidsgrondslag gebring, terwyl die Vryheidsfront Plus ook nog nie die regstryd oor die BLF se onwettige deelname aan die verkiesing laat vaar het nie. Is dit wat krom en skeef was, genoegsaam om die vraag te kan vra of die verkiesing minstens ten dele gesteel is? Vreugde onder ondersteuners van die Vryheidsfront Plus oor vroeë aanduidings dat dié party in minstens sekere dele sterk gegroei het, kan effe gedemp word deur talle aanduidings dat die kiesproses die mees onbeholpe sedert 1994 deur die OVK bestuur is. Jan-Jan Joubert skryf op Maroela onder meer dat dié swak vertoning van die OVK die demokratiese proses duur te staan kan kom. Bewerings oor korrupsie met die verkiesing het ook al meer in omloop gekom. Presies wat is “genoegsaam” vry en regverdig? Op die oog af is daar ’n enorme verskil tussen wat internasionaal onder die begrip verstaan word, en wat in Suid-Afrika, en ander SAOG-lande in sy sleurstroom, daaronder verstaan word. Die Suid-Afrikaanse konsep is blykbaar sterk gevorm deur die gewoonte om die erg gekookte Zimbabwiese uitslae wat ge-Mugabe was, as “genoegsaam” vry en regverdig te verklaar. Dit, na Verslaggewers sonder Grense daarop gewys het dat een so ’n verkiesing nie vry en regverdig kon wees nie, onder meer omdat daar geen persvryheid was wat kiesers objektief kon inlig nie. Ander spesifieke gevalle van onderdrukking is ook met bewyse gepubliseer. Trouens, die kwessie van genoegsaam vry en regverdig is reeds in die Suid-Afrikaanse howe getoets en van die tafel gevee. Op 1 Desember 2015 het Maroela reeds ’n uitspraak van die konstitusionele hof bespreek waarin die hof gelas het dat ’n herverkiesing in nege Potchefstroomse wyke moet plaasvind. Die hof het die konsep van “genoegsaam” vry en regverdig vir ’n ses uit die veld gemoker. Maroela het toe die vraag gevra of die OVK sal kan aanpas by ’n juridiese raamwerk waar daar nie ruimte vir middelmatigheid is nie. (Baie Suid-Afrikaners sal dit wat “middelmatigheid” genoem word eerder as uiters swak beskryf.) Al die berigte oor ongerymdhede, onbeholpenheid, kiesbedrog, praktykprobleme en, oplaas, die weer wat in ’n groot deel van die land nie saamgespeel het nie, laat inderdaad die kop duisel, en laat ernstige vrae ontstaan oor ’n verklaring van die OVK waarin aangedui word hulle is in hul noppies met hoe sake verloop het. In die verklaring word egter geen melding gemaak oor verskeie sake wat verskeie partye die horries gegee het nie. Verskeie gevalle van kiesers wat twee keer gaan stem het nadat die ink waarmee hulle gemerk is, afgewas is. Ultra-violet skandeerders wat selfs die afgewaste ink kan waarneem was glo in baie gevalle buite werking. Die eerste groot storm was dat baie stembriewe wat deur kiesers wat spesiale stemme uitgebring het, nie agterop die amptelike stempel van die OVK op gehad het nie, en daardie stemme dus nie getel gaan word nie. In hierdie stadium het die OVK aangedui dat dié stemme wel getel sal word, maar soos adv. Anton Alberts van die VF Plus aangedui het, was baie van hierdie spesiale stemme reeds met die gewone stemme gemeng, en gaan dus in elk geval as bedorwe getel word. In die Bloemfontein-omgewing het die eendeweer sestien tente wat as stemburo’s gebruik is, laat ineenstort. Nog tente was onder water en kon kwalik gebruik word. By verskeie stempunte het die ink boonop opgeraak, terwyl stembriewe opgeraak het, en altesaam vyf stempunte glad nie geopen het nie. Onrus het ook veroorsaak dat ’n aantal stempunte baie laat geopen het. Die vraag is of die baie ongerymdhede die gevolg van onbeholpenheid of ’n bedrogkultuur is? Beide moontlikhede vereis dat die skalpel diep ingelê moet word. Boonop is daar nog ’n spook in die kamer wat nou nie eens genoem word nie, en dit is die ooglopende onwettige deelname van die BLF aan die verkiesing. Die BLF het enduit aan die verkiesing deelgeneem deur vol te hou lidmaatskap sluit blankes uit terwyl rasuitsluiting partye volgens wet van verkiesingsdeelname uitsluit. Hierdie koppigheid van die OVK om nié met die wet in pas te kom nie, bring nie net ’n slegte smaak in die mond nie, maar bring die geldigheid van die verkiesing in die gedrang. Waarnemers soos Roland Henwood van die Universiteit van Pretoria se verweer dat die OVK se “goeie reputasie” die huidige verkiesing geloofwaardig maak, word nie deur almal gedeel nie. Veral partye wat volhou dat die OVK in vorige verkiesings baie van hul klagtes geïgnoreer het, is volop. Die uwe, wat self tydens ’n verkiesing ’n waarnemer was, het self ervaar hoe ’n OVK-beampte ná die stembusse gesluit het, ’n pak stembriewe in die stembus ingegooi het wat met ’n harde plofslag onderin die stembus geland het. Haar verweer was dat sy ook mag stem. Dit is saam met ’n groot aantal ander ongerymdhede gerapporteer maar volgens die OVK was daar geen klagtes van daardie stempunt nie. In Suid-Afrika word ’n foutfaktor van sowat 16% met sensusopnames as aanvaarbaar beskou. Die regstellings vir akkuraatheid word deur steekproewe en ander logaritmiese en algoritmiese modelle akkuraat geskaaf. Hierteenoor beskou die VSA ’n foutfaktor van twee tot drie persent as problematies. Met verkiesings, waar selfs net een stem ’n enorme verskil kan maak, geld die beginsel dat elke stem tel. “Regstellings” behoort nie aan logaritmes vir die verfyning van akkuraatheid oorgelaat te word nie. Die vraag is nie of die foutiewe plasing van elke stem “genoegsame” korrektheid bepaal nie, maar hoe ’n groot persentasie van die verkiesing gesteel is. Hoewel net een van die faktore, kan daar ook ’n verband getrek word tussen die afname in stempersentasies en vertroue in die stemproses. Dit is ’n onderwerp op sy eie en sal môre aan die bod kom.