Araba ka lentswe le le leng feela moo ho hlokehang, ntle le ha eba potso e hloka tlhaloso kapa karabo e teletsana.
Moahi e mong wa motsemoholo Soweto a etela wa mphato wa hae kaekae hona moo Soweto. E ne e le motsheare wa hoseng ha a tloha ha hae, a thabile a bile a jere katara ya hae e mo jeleng R6 000,00 ka ha e ne e le kgeleke ya motho. O hlotse ha monate moo ha motswalle wa hae a letsetsa batho katara, ho besitswe dinama, lefotha le aparetse motse. Monate ona o hanang ho phuthelwa ka kobo, wa mo hapa a ba a phirimellwa moo monyakeng o mokaalokaalo. Tjhe, motswalle wa hae a mo felehetsa ho ya setopong sa dipalangwang. Ba tsamaya jwalo lesedinyaneng la mabone a mmalwa a karolo eo ya Soweto.
Ha ba re he! Ba iphumana ba se ba hlahlathela hole le moo ba habileng teng, ba se ba fapohile tsela ba lebile hosele. Ba kena maqakabetsing. Yare ba sa botsana hore na ebe ba lahluwe ke sethotsela, banna ba bane ba re ropo! Hona mona pela bona. Ba bararo ba tshwere dithipa tse telelehadi tse tshabehang, ha e mong wa bona a le sethunya. 'Tlisa katara eno ya ka wena,' ho realo e mong wa thipa, a kopantse le ka mahlapa a tala. Metswalle ya rona e mmedi jwale ya kenelwa ke tlakatlaka hobane ba ne ba bile ba jabellakwa ke ditsotsi tseo. Rakatara a nyahlatsa katara ya hae, e theko e thata mme yena le motswalle wa hae ba hlanola tlhabela. Ba baleha jwalo ba bile ba arohana, e mong a nyolosa e mong a theosa. Tsa ba lelekisa ditsotsi, a ba a fihla a ikakgela ka hara phiphitha ya batho ba neng ba ntse ba bina difela tsa Sione.
Rakatara wa batho o ne a tshohile hona hoo a sitilweng le ho bina kapa ho etsa yona menyakwe ya bao ba Lekganyane. Ho sa le jwalo ba feta moo ho nang le tebelo teng. Rakatara a tswa mokgoping wa Lekganyane, a ya kena moo tebellong. Moo he, a bona diaba le dihaeya tse etsahalang mafifing. Ho nowa dinipi tsa majwala a sekgowa, ho tlola khoto ya biri. Ka boholwanyane le ha a ne a sa aha karolong eo ya Soweto, a elellwa hore hohle ho a tshwana, ke koboanela ditebelong. Botahwa, matekwane, mahlapa a tala, e se e le wona mokgwa le molao. O dutse jwalo moo tebellong Rakatara a le khwaereng e ka ntle, ha e nngwe e le ka tlong. Ha le re tjhapa! Le latelang (Moqebelo), a kena tseleng a hopola ha hae a se a se na katara! Le ha bosiu bo jere makgopo a makaalokaalo, feela a sheba bokgabane bo etellang tsena tsohle pele.
Hobaneng ha monna enwa eo ho buuwang ka yena mona a bitswa Rakatara?
Banna baa ba ditsotsi ba ne ba le bakae ka palo?
Ha Rakatara a se a tsamaya o ne a felehetswa ho ya kae?
Ke eng se entseng hore Rakatara a tle a siuwe ke nako mme letsatsi le be le mo dikelle moo ha motswalle wa hae?
Ditaba tsee tseo o sa tswa bala ka tsona di etsahetse motseng ofe?
Ho bolelwa eng ha ho thwe 'la re tjhapa! Le latelang'?
Bolela dibetsa tse pedi tseo ditsotsi di neng di di tshwere ha di ne di hlasela boRakatara.
Ha ho thwe 'ba hlanola tlhabela' ho bolelwa eng?
Ke eng se bakileng hore Rakatara a qete bosiu bohle tebellong?
Na o ka re, ho ya ka wena, ke ntho e lokileng hore batho ba tlileng tebellong ba nwe majwala ha ba le moo Tshehetsa karabo ya hao?
Ke eng seo mongodi wa tema a batlang hore re se utlwisise ka ho sebedisa mantswe ana 'mabone a mmalwa a Soweto'?
Ditaba tsee tsa Rakatara le ditsotsi di etsahetse bosiung ba letsatsi lefe ho ya ka kutlwisiso ya hao ya ditaba?
Boha tema ena e latelang mme ha o qetile o arabe dipotso tse e latelang.
Ka bophahamo ba 8 848m, Mount Evereset ke yona thaba e phahameng ka ho fetisisa lefatsheng. Ka selemo sa 1852, Radhanath Sikdar, radipalo le mohlahlobi (surveyor) ke yena motho wa pele wa ho metha bophahamo ba thaba ena empa yena a le naheng ya India, bohole ba 240 km ho tloha thabeng eo.
Mohla la 29 Motsheanong 1953, Edmund Hillary wa New Zealand le Zherpa Tenzing Norgay wa Nepal ke bona batho ba pele ba ho hlwa thaba eo. Tenzing o bolela ha Hillary e le yena ya neng a behe leoto la hae pele hodima thaba ena. Ba ne ba nke ditshwantsho ba siya dipompong ba ba ba hloma le sefapano thabeng eo pele ba theoha.
Bala dipolelo tsena tse pedi tse latelang. Na o ka re seo polelo ka nngwe e se bolelang ke ntlha kapa ke mohopolo feela?
Ha ho motho ya ka fihlang ka hodima thaba ena.
Bosweu bo hodima thaba ee e ka ba sesupo sa eng?
Bophahamo ba thaba ee bo ne bo methwe ke mang?
Ho ya ka kutlwisiso ya hao, ketso ya ho hloma sefapano ka hodima thaba e ne e ka ba sesupo sa eng?
o entse mosebetsi oo a le bohole bo bokae?
Banna ba pele ba ho hlwa thaba ena ba ne ba hlaha dibakeng dife tse pedi?
Bala ditaba tsa tema e latelang, ebe o di kgutsufatsa ka mantswe a hao a ka bang 50 ka dintlha tse SUPILENG. Kgutsufatso e be e nang le mehopolo ya sehlooho mme o ngole ka mokgwa wa ho lokodisa dintlha. Bontsha palo ya mantswe ao o a sebedisitseng qetellong ya kgutsufatso ya hao.
Mopresidente Nelson Mandela ke e mong wa bahale ba tswileng ka mahetla, e seng feela Afrika, empa lefatshe ka bophara. E sa le tumelo ya hae e itshetlehile tabeng ya hore Afrika Borwa e tla lokoloha bokgobeng ba kgethollo ya Maburu. E sa le a le kgahlanong le karohano ya merabe e neng e tswelliswa ke mmuso wa kgethollo wa Ba Basweu. O ile a ba le mamello ho tsitlallela ho seo a neng a se labalabela, ke ka hoo a ileng a kwallwa dilemo tse mashome a mabedi a metso e supileng sehlekehlekeng sa Robben. Ha a ka a fetohela dikano tsa hae.
Le ha Mopresidente wa mehleng wa Afrika Borwa a tswa tlong ya borena, o utlwisisa puso ya demokrasi haholo. Lentswe lena demokrasi le bolela hore puso ya setjhaba ka setjhaba. Setjhaba se tlameha ho voutela mokga oo se o ratang hammoho le baetapele ba tla tsamaisa puso. Ke motho ya utlwisisang hore le ha setjhaba se kgethile mokga wa hae wa African National Congress, mokga o tlameha ho ba mosebeletsi wa setjhaba mme o itelle sona. Toro ya seo a neng a se labalabela o e hlalositse bukeng Ya Hae e bitswang Long Walk to Freedom. Ha re makale kajeno ha Mopresidente enwa wa mehleng, Mandela, a ntse a sebeletsa setjhaba ka boitelo le ha a se a behile meja fatshe, ho phomola tsamaisong ya tsa puso.
Bala ditema tsena tse latelang ka kutlwisiso le ka hloko o nto araba dipotso tsa thutapuo tsohle tse thehilweng hodima tsona.
Ha Kgahliso a fihla hae mantsiboya, o fumane mabone a timme, ho se motho ka tlong. Hlooho ya hae ya qalella ho opa ha bohloko mme a ikutlwa a tsekela yaba o leba kamoreng ho ya robala, empa boroko ba hana ho tla. Ka bohora ya leshome a utlwa modumo wa koloi ebile eka e ema hona hekeng ya hae. A nyarela ka fensetere. A bona koloi e mmala o mosootho. Ka ha mabone a seterateng a ne a bonesitse, a kgona ho e bona hantle ha mmoho le batho ba neng ba le ka hare ho yona. E ne e le koloi ya ngaka Malebaleba, eo ba neng ba hlola ba eya ho yena ha ba kula. Ha a ntse a shebile jwalo, a bona batho bao ba akana mme ka mora motsotswana Ntshwabiseng a tswa. Koloi ya tloha ya tsamaya mme yena a leba lapeng. A fihla a kena a ba a leba kamoreng ya bona. A fihla a kena betheng a sa bue.
Kgahliso a re o leka ho iphapanya empa pelo ya hana. Qetellong a tswa molomo: 'Ntshwabiseng, o tswa kae ka nako ee?
Ho a o makatsa Wena ha o hlole o fihla bosiu Se ke wa nahana hore seo o se etsang le nna ha ke kgone ho se etsa!' Ho araba Ntshwabiseng a bile a hula dikobo a ithoballa. 'Ke sefe seo ke se etsang Ke Kgahliso ka ho makala.' O nahana hore ke wena feela ya nang le tokelo ya ho tsamaya le masiu Ha o tsebe hore le rona bomme re na le ditokelo jwalo ka lona bontate?
Lentswe lena 'mosebetsing' polelong ena, 'Ka le hlahlamang ha Kgahliso a fihla mosebetsing, a fumana Lerato 'ke lehlalosi la sebaka. Tadima dipolelo tse latelang o nto di ngola hape empa o fetole lentswe le ka masakaneng ho ba lehlalosi la sebaka.
Ntshwabiseng o ne a hlaha (ngaka) ha a ne a fihla bosiu jwalo.
Ntshwabiseng a tswa (koloi) mme a leba lapeng.
Ha Ntshwabiseng a kena ka (ntlo) a fumana Kgahliso a se a robetse.
Polelong ena, 'Kgahliso o ile a bona batho ba ka koloing hoba mabone a ne a sa tima empa a ne a kganya', lentswe 'tima' ke lelatodi la 'kganya'.
Ka mora motsotswana Ntshwabiseng a tswa koloing.
Hoba a kene moalong boroko ba hana ho tla.
Ha o tsebe hore le rona bomme re na le ditokelo.
Lentswe lena 'o mosootho' polelong ena, 'A bona koloi e mmala o mosootho ' ke lekgethi. Ngola dipolelo tsena hape, empa o lokise sebopeho sa lekgethi le ngotsweng ka masakaneng ho phethahatsa moelelo wa tsona.
Ho bonahala hantle hore ho na le taba e (-holo) dipakeng tsa Kgahliso le mohatsae.
Ngola dipolelo tse latelang hape empa o qale e nngwe le e nngwe ka lentswe le ntshofaditsweng ntle le ho fetola moelelo wa tsona.
Kgahliso a fumana Lerato a se a le motjhining.
Polelong ena, 'A fihla a kena betheng a sa bue ' e kganyetsong/tatolong. Ngola dipolelo tsena tse latelang di le kganyetsong/tatolong.
E ne e le koloi ya ngaka Malebaleba.
Mabone a seterateng a ne a bonesitse.
Kgahliso o fumane mabone a timme.
Polelong ena, 'A bona batho bao ba akana 'lentswe 'batho' le supa bongata ba 'motho'. Bala dipolelo tse latelang mme e be o fetolela mantswe a ka masakaneng bongateng hore a phethahatse moelelo wa polelo ka nngwe. O ka ngola nomoro le karabo feela.
A utlwa (modumo) ya makoloi a fetang mmileng kantle.
Ntshwabiseng a tswa ka koloing eo ka mora (motsotswana) e mmedi.
Lentswe lena 'empa' le sebedisitswe ho kopanya dipolelo tse pedi tse fapaneng ho bopa polelokopane, 'Kgahliso a re o leka ho iphapanya empa pelo ya hana.' Sebedisa lentswe leo o le filweng ka masakaneng mme o ipopele polelo e le nngwe dipolelong tsena.
Kgahliso a leka ho thola.
Kgahliso o ile a fetela dikobong. Kgahliso o ne a opelwa ke hlooho.
Ngola dipolelo tsena tse latelang hape empa o qale e nngwe le e nngwe ka mantswe ana: Kgahliso a botsa Ntshwabiseng...
Ke sefe seo ke se etsang' Kgahliso a botsa Ntshwabiseng?
Lentswe 'motsotswana' polelong ena, 'Ka mora motsotswana Ntshwabiseng a tswa.' ke nyenyefatso ya 'motsotso'. Ngola dipolelo tse latelang empa o nyenyefatse mabitso a ntshofaditsweng.
Ho ne ho na le mabone a neng a sa kganya ka nako eo.
Koloi eo e ne e ile ya ema nako e seng kae hekeng.
Nehelana ka lentswe le tshwanang ka moelelo (lehlalosonngwe/sinonime) le lentswe lena 'akana'.
Ngola dipolelo tsena tse latelang hape empa o tlatse dikgeo tse siilweng ka mahokedi a loketseng.
Ntshwabiseng le Kgahliso le ba buisana ka bothata bona ba bona.
Koloi e ileng ya ema kantle e ne e le ngaka e nngwe ya hona motseng oo.
Leetsi lena 'ithoballa' polelong ena, 'Ho araba Ntshwabiseng a bile a ithoballa' le ho boiketsi. Bala dipolelo tse lateleng e be o lokisa sebopeho sa leetsi le ka masakaneng hore le supe boiketsi.
Ntshwabiseng a (thola) tu! Ha Kgahliso a mo fata dipotso.
Qetellong Ntshwabiseng a (arabella) ka ho re le yena o na le tokelo.
Lentswe lena, 'bao' polelong ena, 'Batho bao ba a akana' ke lesupi. Ngola polelo e latelang hape empa o e tlatseletse ka lesupi le siilweng sekgeong.
Ngaka Malebaleba o ne a ntse a dula hona motseng wa boKgahliso le boNtshwabiseng.
Bala tema ena o nto araba dipotso tse hlahang tlasa yona.
Mme Mokoena: Dumela ntate, ke kopa o ke o ntlhalosetse ka ditsela tsa ho boloka tjhelete.
Mme Mokoena: Akhaonto ya polokelo ya tjhelete yona ke a e tseba.
Mosebeletsi wa banka: Ena ke akhaonto eo o ka bolokang tjhelete ya hao ho yona. Ka akhaonto ena o kgona ho lefa bao o ba kolotang ka ho ba ngolla tjheke feela. Ona ke mofuta wa akhaonto o molemo haholo, mme o na le menyetla.
Mosebeletsi wa banka: Tjhe, mme yona ha e na phaello e ngata hakaalo.
na le ditjeho tse ngata ho ya ka palo ya tjheke tseo o di ngolang ha o lefa melato ya hao.
Fetolela dipolelo tsena tse latelang ho tloha Senyesemaneng (English) ho di isa puong ya Sesotho e be o di ngola ka Sesotho se nepahetseng.
Bala lengolo lena le latelang ka hloko. Ho na le diphoso (tse kang tsa puo, mopeleto le tsa tshebediso ya matshwao a puo) tseo o seng o di ngoletswe ka mongolo o ntshofaditsweng. Le ngole hape o se o lokisitse diphoso tse fumanwang ho lona.
Ke o tsibisa ho re ke ntse ke iruta hantle sekolong le ha ke na le mathatanyana a hlokang ho rarollwa kapele.
Mosuwehlooho o ne a mbitseditse ofising ya hae, ho nshebisa hore ke a hlahella lenaneng la baithuti ba salletseng morao ka ditefello tsa sekolo. Ke kopa thuso ho wena malome ketle ke kgone ho lefella dithuto tsa sekolo, mme o nkgopoditse ho re letsatsi la hao la tswalo ke lefe ebile le fitile re sa elellwa, le ha ho le jwalo o re holele hle?