'Awesome' het al in 1990's kop begin uitsteek | Netwerk24
Deur Gerhard van Huyssteen 09 November 2018 00:00
Dit is kennelik onwelvoeglik en veral ongevraagd om kritiek op 'n Afrikaanse "kuns"-rolprent uit te spreek. Daarom sal ek maar liewer nooit in die openbaar sê dat ek 'n paar keer verveeld op my horlosie gekyk het toe ons onlangs Kanarie gaan kyk het nie. Aangesien hierdie nie 'n fliekrubriek is nie, mag ek dus maar skromeloos oor fliektaalgebruik praat.
In 'n rolprent soos Krotoa kan die fliekmaker in wese nie die taalgebruik van 350 jaar gelede perfek weergee nie. Benewens die feit dat ons nie regtig weet hoe die taal toe geklink het nie, sal weinig mense dalk enigsins die rolprent kon volg as 'n mens wél die taal van daardie tyd sou gebruik het.
Dit sou wel vreemderig wees as 'n karakter in Krotoa iets soos "Is jy van jou trollie af, Janneman?!" sou uitroep. Wanneer dit in 'n serieuse periodedrama voorkom, staan dit seerooglik uit as 'n sogenaamde anachronisme – iets wat teen ("ana-") die tyd ("chronos") indruis.
Die opvallendste anachronisme is egter wanneer een van die karakters 'n "awesome" laat val.
As iemand wat selwers 'n tiener in die 1980's was, het Kanarie se makers myns insiens uitstekend daarin geslaag om die periode besonder akkuraat uit te beeld. 'n Paar talige anachronismes in Kanarie het my egter opgeval: My gunstelingmoment in die rolprent is wanneer Germandt Geldenhuys se karakter gil: "Mal vir Mimi!" Hierdie "mal vir X"-konstruksie is 'n redelik resente konstruksie in Afrikaans, en die waarskynlikheid is klein dat dit in 1985 bekend sou wees.
Schalk Bezuidenhout se karakter kom van Villiersdorp in die Wes-Kaap. Toe hy sy mond die eerste keer oopmaak, spring Schalk se kenmerkende geronde "a" (soos in "my mô is Afrikôôns") dadelik in my oor. Die bekende Afrikaanse fonoloog prof. Daan Wissing sê dat ons met stelligheid kan aanneem dat 'n jong man uit Villiersdorp in 1985 nié sy a's só sou rond nie.
Die opvallendste anachronisme is egter wanneer een van die karakters 'n "awesome" laat val. Vir my is die ge-"awesome"-ry in Afrikaans 'n verskynsel van die nuwe millennium. 'n Blitsopname op Twitter bevestig my gevoel: Slegs 11% van die respondente dink dat dit 'n verskynsel is wat voor 2000 in Afrikaans begin nesskop het.
Maar dan bring 'n dieper gegrawe verrassende feite vorendag. Reeds in die middel 1990's begin "awesome" al kop uitsteek in geskrewe Afrikaans, wat impliseer dat dit waarskynlik wel al in die 1980's in gesproke taal voorgekom het. Kyk byvoorbeeld na die volgende aanhaling uit Die Burger van 6 Junie 1994: "Dis hul eerste ateljee-plaat in sewe jaar en klink so professioneel, swaarwigtig, dramaties en doodgewoon 'awesome' soos altyd."
Harde feite bring nuwe insigte. As die vermeende anachronismes nie so anachronisties is as wat ek aanvanklik gedink het nie, dan is Kanarie ook dalk awesomeër as my eerste indrukke.
Gerhard van Huyssteen is 'n taalkundige aan die Noordwes-Universiteit. (gerhard.vanhuyssteen@ nwu.ac.za)