'n Pad in die Franse gedeelte van die bergreeks. Die enigste maklike roete deur die Pireneë loop langs die Atlantiese kus
Die Pireneë strek vanaf die Kantabriese See in die weste oor 'n afstand van meer as 450 kilometer tot by die Kaap Creus aan die Middellandse See en vorm met sy magtige bergpieke met hoogtes van meer as 3 000 meter bo seevlak 'n natuurlike versperring wat Spanje van die res van die Europese vasteland skei. Die bergreeks met sy groen valleie en historiese nedersettings vorm al eeue lank 'n smeltkroes van verskillende kulture en die tradisionele ingangspoort tot die Spaanse gedeelte van die Jakobsweg-pelgrimsroete.
Die etimologiese oorsprong van die naam Pireneë bly onduidelik. Sommige taalkundiges beweer dat dit van die Oud-Griekse woord pyros of "vuur" afgelei kan wees, terwyl ander die Baskiese term buru ("bergpiek") as etimologiese wortel beskou. 'n Mitologiese verklaring verwys na die legende van prinses Pyrene wat Herkules verlei het.
Die Pireneë is ouer as die Alpe; hulle afsaksels is vir die eerste keer in die Paleosoïese en Mesosoïese tydperke in die kusbekkens gevorm. Die seebodem van die Golf van Gascogne het tussen 100 en 150 miljoen jaar gelede begin sprei en die huidige gebied van Spanje teen Frankryk gestoot en sodoende groot lae van afsaksels saamgepers. Die hewige druk en opwaartse beweging van die aardkors het eers die oostelike gedeelte geraak en daarna langs die hele bergketting gestrek, om uiteindelik sy hoogtepunt in die Eoseen (60 miljoen jaar gelede) te bereik.
die gereelde voorkoms van sogenaamde cirques - halfsirkels van steil rotswande, wat teen die boonste dele van die valleie lê.
'n Bekende geografiese kenmerk is La Brèche de Roland, 'n kloof in die bergreeks wat volgens tradisionele legendes deur die Frankiese ridder Roland geskep is.
Die kaasmakers van die westelike Pireneëgebied trek voordeel uit die kalkgesteente, wat deur 'n groot aantal grotte gekenmerk word. Hulle word dikwels gebruik om die rypwording van die plaaslike kaassoorte te bevorder.
Net soos noorde en suide toon ook weste en ooste klimatiese besonderhede. Die westelike Pireneë kry meer reën- en sneeuval as die oostelike gedeelte, waardeur die twee gebiede 'n aantal verskille toon. Gletsers ontbreek volledig in die oostelike Pireneë, aangesien die swak sneeuval nie toereikend is vir hulle ontwikkeling nie. Gletsers bly beperk tot die noordelike hange van die sentrale Pireneë en daal ook nie ver af na die valleie nie, soos hulle eweknieë in die Alpe. Hulle bereik hulle grootste lengte in die rigting van die bergreeks en vorm 'n nou gebied naby die hoogste bergpieke. Net soos in die ander groot bergreekse van Middel-Europa het die Pireneë se gletsers tydens die ystydperk 'n duidelik groter oppervlak bedek. Die gletser in die vallei van Argelbs in die département Hautes-Pyrénées is die bekendste voorbeeld.
Sedert die middel van die 19de eeu het die gletsers geleidelik begin terugtrek. Veral die Ossoue-gletser naby die berg Vignemale, wat vroeër 'n indrukwekkende natuurskouspel was, het merkbaar afgesmelt. Tans bedek die gletsers in die Sentraal-Pireneë 'n oppervlak van sowat 500 hektaar. As gevolg van die globale verwarming sal hulle tot by die jaar 2100 verdwyn het.
Die oorwig van reënval in die westelike gedeelte van die Pireneë oefen ook 'n groot invloed op die plantegroei in die gebied uit. Die laer geleë berge in die uiterste weste is pragtig bebos, tog neem die omvang van die bosgebiede in oostelike rigting duidelik af. Die oostelike Pireneë is 'n ongerepte, kaal gebied, wat deur groot massa's graniet oorheers word. Daarnaas verander ook die samestelling van die flora in wes-oostelike rigting. Die plantegroei in die noordelike gedeelte van die Wes-Pireneë kom ooreen met dié van Middel-Europa, terwyl dit in die ooste al 'n Mediterreense karakter het - ofskoon die verskil ten opsigte van die breedtegraad net 1° is.
Omstreeks 455 000 v.C. is die sogenaamde Homme de Tautavel, 'n vroeë Homo erectus-mens, in die ouderdom van twintig jaar in die grot Caune de l'Arago noord-wes van die huidige Perpignan oorlede. Sy skedel, wat in 1971 ontdek is, is tot dusver die oudste wat in Europa gevind is.
Ná die val van die Wes-Romeinse Ryk het die Wes-Gote hul ryk in die 5de en 6de eeu oor die hele Pireneë, met uitsondering van die Baskeland, uitgebrei. Dit was die enigste historiese tydperk waartydens geen politieke grenslyn deur die bergreeks geloop het nie. Vanaf 711 het die Arabiese More groot dele van die Iberiese Skiereiland beset en in 720 oor die Pireneë getrek om die Frankiese Ryk binne te val. Nadat hulle in 732 naby Poitiers 'n nederlaag teen Frankiese magte onder Karel Martel gely het, het hulle hul troepe uit die noordelike Pireneë teruggetrek en Andalusië in Suid-Spanje as hul Europese kernland gevestig.
Karel die Grote, 'n kleinseun van Karel Martel, het die Frankiese stryd teen die More, wat as Christelike herowering of Reconquista beskou is, in 778 voortgesit. Omstreeks 800 is die gebied tydens die regentskap van Lodewyk die Vrome deur Frankiese troepe beset en het vervolgens tot in die 11de eeu onder Frankiese bewind gebly.
Tussen 820 en 830 het 'n hermiet in die Noordwes-Spaanse gewes Galicië die beweerde graf van die apostel Jakobus ontdek en sodoende die aanleiding tot die bou van kerke en kloosters langs die Sint Jakobsweg-pelgrimsroete gegee. Sommige daarvan het in die Pireneë ontstaan. Tydens die kruistogte teen die Kathare (1209-29) het afgeleë kastele in die bergreeks as toevlugsoorde vir aanhangers van dié geloof gedien.
In die 19de eeu het die Biskaya-kus 'n gewilde trekpleister vir die hoogadel geword. Die visioene van die Moeder Gods, wat die veertienjarige Bernadette Soubirous in 1858 in 'n grot naby Lourdes beleef het, maak van dié dorp die belangrikste bedevaartsoord in Frankryk. Die eerste nasionale park in die Pireneë het in 1918 in die Spaanse Ordesa-vallei ontstaan.
Nadat die Duitse weermag in 1942 Suid-Frankryk beset het, word soldate, wat hul militêre opleiding in die Alpe ontvang het, in die Pireneë ontplooi. Plaaslike berggidse van die Franse weerstandsbeweging het nogtans daarin geslaag om vlugtelinge met valse paspoorte op geheime paaie na die neutrale Spanje te lei.
In die 1960's was die Pireneë 'n gewilde trekpleister vir aanhangers van alternatiewe leefstyle wat hulle in Suid-Franse bergdorpe gevestig het, maar ook vir Spaanse rolprentregisseurs wat hier hul westerns geskiet het. Andorra het as Nevada gedien, terwyl die Benasque-vallei Wyoming voorgestel het.
In die prinsdom Andorra is in 1993 'n nuwe grondwet saamgestel wat van die land 'n soewereine staat met 'n demokraties-republikeinse regeringstelsel gemaak het. In die volgende jaar het die land by die Verenigde Nasies en die Europaraad aangesluit. Die politieke en ekonomiese betrekkinge met die Europese Unie is in spesiale ooreenkomste gereël, terwyl Andorra tans geen lidstaat is nie.
Terwyl politieke grense insinueer dat die Pireneëbevolking slegs uit Franse, Spanjaarde en Andorraners bestaan, word die bergreeks deur 'n groot etniese en taalkundige diversiteit gekenmerk.
Langs die kus en in aangrensende gebiede word Baskies gepraat, 'n geïsoleerde taal wat as die oudste idioom in Europa beskou word en aan geen ander bekende taal verwant is nie. Die taal geniet ampstaalstatus in Spanje, maar nie in sy historiese taalgebied noord van die grens, die Franse département Pyrénées-Atlantiques, nie. Suid van die hoofkam word in die oostelike Pireneëgebied nog Aragonees, 'n Romaanse taal, deur 'n klein minderheid bewoners as omgangstaal gebesig. Sedert die demokratisering van Spanje in 1975 word pogings onderneem om Aragonees van uitwissing te red, en die taal geniet in Aragón amptelike status naas Spaans (Kastilies) en Katalaans. Die laasgenoemde dien tans weer as ampstaal in Katalonië en Andorra, alhoewel dit in Frankryk 'n slagoffer van die amptelike beleid van eentaligheid geword het. Dieselfde geld vir Oksitaans wat histories in die oostelike dele van die Franse Pireneë gepraat is.
Alhoewel die Pireneëreeks minder toeganklik is as byvoorbeeld die Alpe van Sentraal-Europa, het dit nooit as 'n etniese skeidingslyn gefungeer nie. So strek al drie historiese geweste - die Baskeland, Navarra en Katalonië - oor gebiede aan sowel die noordelike asook die suidekant van die gebergte. Die sentrale Pireneë met hul dig beboude klein dorpies is maar yl bevolk met 'n digtheid van soms minder as 15 bewoners per km², terwyl die oostelike en westelike gedeeltes deur hoër bevolkingsdigthede van tussen 50 en 75 bewoners per km² gekenmerk word.
Die weivelde in hoër geleë dele van die Pireneë is geskik vir veeteelt, veral skape, bokke en melkkoeie. Daarnaas word ook perde geteel. Die westelike Pireneë staan bekend vir hulle kaasmakerye, wat naas suiwer skaap- en bokkekaas ook gemengde soorte vervaardig. Die gewildste soorte is die Ossau-Iraty uit die Vallée d'Aspe, die Vallée d'Ossau en die aangrensende Spaanse Pireneë, en die Pireneëkaas uit die Baskeland, 'n koeimelkkaas, wat met 'n swart waslaag oortrek word.
Plaaslike nywerhede steun tans veral op waterkrag. Nog in die 19de en vroeë 20ste eeu was houtkool die belangrikste energiebron vir swaar nywerhede, maar reeds vanaf 1901 is die eerste hidroëlektriese kragsentrales in die berggebied opgerig. Groter skema's soos dié van L'Hospitalet, wat in die 1960's ontstaan het, het later gevolg om 'n verskeidenheid nywerhede van krag te voorsien.
Nadat die industriële sektor in die 1970's 'n ernstige krisis beleef het, is maatreëls getref om moderne en ekologiese produksiemetodes in te voer en ander sektore soos toerisme doelmatig te ontwikkel. Moderne nywerhede soos die talkfabrieke van Luzenac, sement-, tekstiel- en aluminiumfabrieke lewer 'n belangrike bydrae tot die plaaslike ekonomie, net soos die metaal- en houtbedryf.