Download IN LEIDING
Gedurende die afge1ope paar dekades het sekere strukturele veranderinge in die
Suid-Afrikaanse landbou p1aasgevind. Daardeur is die moderne boerdery-ondernemer
gedwing om meer besigheidsgeorienteerd te raak en meer klem op beide die fisies-ekonomiese bestuur van die boerdery sowel as op finansie1e bestuur te le.
'n Uitbeweging van boere vanuit die landbousektor het vanaf 106 000 boere in
1960 tot 75 563 boere in 1976 p1aasgevind (Kortbegrip, 1979, p. 6). Gemiddelde plaasgroottes hct vanaf ongeveer 744 hektaar in 1950 tot I 142 hcktaar in 1976 toegencem.
In die Wes-Transvaal het plaasgroottes toegcneem vanaf 575 hektaar in 1948/49 tot 955
hektaar in 197 5/7 6 (Du Preez, 1977); in die Transvaalse Hoeveld vanaf 516 hektaar in
1947/48 tot 691 hektaar in 1974/75 (Viljoen, 1976) en in Noordwes-Vrystaat vanaf 559
hcktaar in 1948/49 tot 1 019 hektaar in 1976/77 (Ne1, 1978). Daar was dus 'n aansienlike
vergtoting van hicrdie eenhcde en gevo1glik 'n beweging van arbeid en bcstuur vanuit die
landbousektor na ander sektore in die ekonomie.
Die gemiddelde belegging per boerdery-eenheid in Suid-Afrika het toegeneem vanaf
ongeveer R 16 800 in 1950 tot ongcveer R271 000 in 1978 (Kortbegrip, 1979, pp. 6, 89).
Dit dui op 'n kapitaalintensiewe bedryf waar kapitaalbcstuur 'n belangrike faktor geword
hct. Tersclfdertyd het die opbrengs per R 100 kapitaalbelegging gestyg van 5,0 in 1970 tot
9,3 in 1974 en daarna tot 7,4 in 1977 gedaal (S.A.L.U., 1978).
Grootskaalse boerdery vereis dus 'n aansienlike kapitaalbelegging. Aangesien kapitaalbronne beperk is, en heelwat boere bowendien hul bedrywighede op 'n betreklik klein
skaal begin, moet gepoog word om binne bepaalde grense uit te brei. Daarbenewens is dit
'n wescntlike problcem dat eienaarskap, vcrge1ckc met huur van bronne, 'n aansien1ike
bclegging vcrcis. Gesondc finansiele praktykc is noodsaaklik om kapitaal te verkry en
doc1matig aan te wend.
Vanaf 1960/61 tot 1970/71 het prysc van bocrderybenodighede met ongevcer
17 perscnt gestyg. Tusscn 1970/71 en 1977/78 was die styging egtcr 144 pcrsent (83
perscn t sed crt 1973/74). Hiertecnoor het landbouprodukpryse vanaf 1970/71 tot 1977/78
met 105 persent toegeneem (met 34 persent sedert 1973/74). Die netto-inkomste van
boere het nogtans toegeneem vanaf R456 miljoen in 1970 tot R1 508 miljoen in 1977
(gedefleer met verbruikers-prysindeks is dit R747 miljoen). Hierdie reele toename tnoet
in 'n groot mate aan relatief gunstige klimaatstoestande toegeskryf word.
Ten spyte van 'n styging in netto-inkomste blyk dit vanuit tabel 1.1 dat die groter
toename in pryse van produksiemiddele teenoor produkpryse 'n stygende skuldlas meegebring het. Vreemde kapitaalgebruik het dus aansicnlik toegeneem. Alhoewel die verhouding van skuld tot totale bates gunstig skyn te wees, word likiditeitsprobleme ondervind om lopende bedryfs-, skuld- en belastingsverpligtinge gereeld na te kom. Korttermynkrcdiet van kooperasies het veral toegeneem en dit blyk dat hierdie· krediet ophoop. So bv.
het skulde oorgedra van een jaar na die volgende, van R29 ,8 miljoen uit R 130,3 miljoen
in 1972 toegeneem tot R61,9 miljoen uit R379,5 miljoen in 1977 (S.A.L.U., 1978).
Totale skuldlas van boere in Suid-Afrika, 1970 tot 1978
Ander finansitHe instellings
Desember 1970 en daarna elke jaar Junie
Bron: Departement van Landbou-ekonomie en bemarking
W]sselings in die jaarJikse finansiele resultate as gevolg van fluktuerende opbrengste
en prysc, bcmoeilik vooruitbeplanning en kan groei benadeel. 'n Onderneming met groei
as docJwit, benodig effekticwe finansH!le strategiec om onder inflasietoestande te kan oorlewe en groei.
Yerskeie vrae kan oor ondernemingsgroei gestel word, bv .: Wat is die effek van
bestuursvermoe op die groeikapasiteit van die onderneming? Hoe bei'nvloed die inisiele
kapitaal- en hulpbronposisie van die ondernemer toekomstige groei? Wat is die impak van
risiko- en onsekerheid op die groeiproses? Wat is die optimum koers van kapitaalakkumulasie? Wat is die optimum hoeveelheid vreemde kapitaal om onder toestande van risiko en
onsekerheid te gebruik? Watter belastingsbestuurspraktyke moet gevolg word? Watter
aanpassings is nodig onder toestande van koste-druk inflasie? Wat is die belangrikste komponente van groei? Watter rol kan die veebedryfstak speel in 'n hoofsaaklik gewasproduserendc onclerneming of gebiecl?
Ten eindc hierdie vrae te bcantwoord, moet die effek van verskillende strategiee
op ondcrnemingsgroei onder toestande van risiko en onsekcrheid bepaal word.
Daar bcstaan interne en ekstcrne determinantc van die groeiproses. Interne detcrminante is onder direkte beheer van die ondernemer en sluit in finansiele bestuurstrategiee, doclwitte, interne kapitaalrantsoenering en familiekonsumpsie. Eksternc cletcrminante
is nie onder die direkte beheer van die besluitnemcr nie en kan groei 6f stimuleer 6f beperk,
en bestaan bv. uit tcgnologiese verandering, veranderinge in produk- en insetpryse, klimaatsomstandighede, in flasie, belastingskoerse en ander owerheidsmaatreels.
Die basiese hipotese van hierdie studie is dat ondernemingsdoelwitte, veranderlikheid in netto-inkomste, konsumpsie en finansiele strategiee in die onderneming, sowel as
metodes van hulpbronverkryging en beheer, die groeiproses sowel as die groeikoers van 'n .
onderneming betckenisvol bei'nvloed. Hierdie studie sal poog om die invloed van hierdie
faktore en die verbandhoudende besluitnemingsveranderlikes op groei te bepaal.
Groei word hier omskryf as 'n toename in die netto-waarde van die onderneming.
lndien groei in periode 1 vanaf A na B in periode n was, sal bruto-groei B-A wees. Dit dui
op die dinamiese aard van ondernemingsgroei en clat 'n ondcrneming gedurig in die proses
van groei (positief of negatief) van een periode tot die volgende is. Die bclangrikste tckortkoming van hicrdie maatstaf is dat 'n verandcring in die waarde van een inset (soos
grand) op 'n vcrandering in die finansiele toestand van die onderneming dui tcrwyl die
vcnJienverrnoe van die onderneming nie noodwendig ook verander het nie. Die verdienvcnnoe van 'n onderneming moet egter ook toenccm ten cinde netto-waardc oor tyd in
reele termc te laat tocneem.
Die finansiele komponente wat 'n wesentlike invloed op groei kan he, is die
onclerneming se winsgewendheid, die hoeveelheid vreemde kapitaal gebruik, die koste van
daardie kapitaal sowel as die belastingskoers en
risiko's verbonde aan verhoogde vreemde kapitaal en gevolglike vastc verpligtinge kan
likiditeitsprobleme tot gevolg he. Lcnings vcrmindcr die ondcrricmcr se likiditeit soos
verkry uit ongebruikte kredietreserwes. Ongebruikte krcdiet is waardevol, omdat dit beskikbaar is om onsekere verwagtings tee te werk asook om onverwagte beleggingsgeleenthede te
benut. Koste van kapitaal word duurder namate kredietreserwes verminder. Indien uitbreiding
sou plaasvind met vreemde eerder as eie kapitaal, soos deur die beginsel van toenemende risiko
gei"mpliseer, sal enige variasie in verwagte inkomste die kanse vir potensiele verliese van eie
Die gekombineerde effek van belegging in grater en meer doeltreffende masjienerie
en toerusting en die uitbreiding van die onderneming ten einde hierdie tegnologie ten volle
te benut, is dat 'n hoe koers van kapitaalakkumulasie vereis word ten einde die onderneming
se lewcnsvatbaarheid te verhoog. Die kapitaalbelegging op plase het gevolglik aansienlik
toegeneem. Terwyl kapitaalakkumulasie tot totale plaasverdienste bydra, ding dit ook met
konsumpsie mee om die beskikbare besteebare fondse.
Hierdie oorwegings maak dit vir die bcsluitnemer wcnslik om sy bcplanningshorison te verleng. Korttermynproduksiebesluitc word gcvolglik in vcrhouding tot finansiele
besluite, mindcr belangrik. Laasgcnoemdc groep besluite hou verband met die effek van
alternatiewe beleggings- en finansieringskeuses op toekomstige kontantvloei asook groei in
netto-waarde en inkome. Die effek van risiko en onsekerheid op huidige besluite vergroot
oor die Iangterrnyn. Daarom moet bestuur meer aandag gee aan strategiee om risiko en onsekerheid te hanteer. Die multiperiode effek van hulpbronallokasie binne 'n enkele bepaalde beplanningshorison kan nie geignoreer word nie.
Indien insctpryse oor 'n bepaalde periode vinniger as produkpryse styg, kan 'n
Iaer groeikoers en aansienlike kontantbestuursprobleme vcrwag word. Verhoogde rentekoersc sal verderc druk op die ondcrneming plaas.
l·"inansieringsoptrede reflckteer die mate van konscrwatismc van die ondcrnemer.
Dit word verwag dat hoe minder vreemde kapitaal gebruik word, hoe laer sal die verwagte
groeikoers wees. Wisselende pryse en opbrengste het ook laer groeikoerse tot gevolg.
Hoe beter die vermoe van die ondernemer om pryse en opbrengste te kan voorspel, hoe
hoer sal die groeikoers wees.
'n Grondverkrygingstrategie watvir eienaarskap sowel as huur by elke geleentheid
voorsicning maak, sal vinnigcr ondernemingsgroei moontlik maak as 'n strategic eksklusief
gebaseer op een van die twee alternatiewe beskikkingstelsels. Vir 'n gegewe hoeveelheid
beleggingskapitaal, kan 'n groter hoeveelheid produktiewe dienste verkry word dcur te
huur eerder as te koop. Sodra genoeg fondse bcskikbaar is, kan grond aangekoop word die kocrs van grondappresiasie en die finansiele hefboom bchoort die groeikoers te verhoog.
Hoe swakker die beginposisie van die boer, hoe swakker sal sy finansiele resultaat
uiteindelik wees in yergelyking met 'n boer wat met 'n gevestigde eenheid begin het. Net
so kan verwag word dat bestuursvermoe 'n deurslaggewende faktor sal wees; die ondernemer met bogemiddelde vermoens behoort ook 'n bogemiddelde groeikoers te kan handhaaf. 'n Konserwatiewe groeistrategie sal tot 'n laer groeikoers aanleiding gee, maar waarskynlik tot 'n minder riskante inkomste lei. Die mate waartoe risiko dus aanvaar word, bepaal
in 'n groot mate die groeikoers.
Die hoofdoelwit van hierdie studie is om die effek van verskillende groeistrategiee
op ondernemingsgroei onder dinamiese toestande wat risiko en onsekerheid insluit, te bepaal. Hierdie bree doelwit kan vercler gespesifiseer word, nl:
Om die belangrikheid van verskillende komponente van finansicle bestuur te
'n Algemene model daar te stel wat risiko en onsekerheid inkorporeer.
Die effek van verskillende finansieringsoptrede op groei onder wisselende prysen opbrcngstoestande te bepaal.
Die cffek van verskillendc grondverkrygingstrategiee op groei onder verskillende
finansieringsoptredes te bepaal.
Die effek van die beginposisie op groei van die beginncrboer te evalueer onder
toestande in 3) en 4) genoem.
Die effek van inflasie op ondememingsgroei te evalueer.
Die belangrikheid van bestuursvermoe in groei aan te toon.
'n Oorsig te gee oor die gebruik van die simulasietegniek in vergelyking met
ander tegnieke in die bestudering van ondernemingsgroeiprobleme.
Die rol van die veebedryfstak in 'n groeiende onderneming in 'n hoqfsaaklik
gewasproduserende onderneming of streek te bcpaal.
Dit is onmoontlik om aile aspekte van ondernemingsgroci in een cnkele studie bchoorlik te ondersoek. Daarom word sekere veranderlikes in hierdie studie beheer, nl.
strategiee, leningsbeperkings, inflasie- en rentekoerse, beginsituasies en bestuursvermoe.
In hierdie studie word die ondersoek na ondernemingsgroei beperk tot 'n enkele
onderneming wat as verteenwoordigend beskou word van ondernemings wat in 'n groot
mate oor dieselfde eicnskappe beskik. Gegewens is verkry van clrie boere in die Wes-Transvaal
wat .'n bogemiddelde bestuursvermoe openbaar en nougesette produksie- en
hou. Verdere gcgewens is verkry uit die Posrekordskema van die Afdeling Landbouproduksie-ekonomie te Pretoria, die Boerderybesigheidsbestuurshandboek van die Departement
Landbou-ekonomie en -bemarking asook van die Afdeling Landbou-ingenieurswese van
die Departemenf Landbou-tegniese Dienste.
Vanwce die klein aantal medewerkers, kan hierdic studie nie as verteenwoordigend
vir die streek beskou word nie. Dit kan ook nie aile moontlike denkbare situasies dek nie.
Dit behoort egter wei sekere verskynsels bloot te kan le en mag moontlik dien as 'n riglyn
vir toekomstige plaasbedryfs- en beleidsnavorsing. 'n Volledige bespreking oor hierdie
gebied verskyn in die Verslag van die Komitee van Ondersoek na Landelike Hervon11ing
(Deel I, hfst. 8, Ongedateer).
In hierdie studie sal eers aanclag gegee word aan die tradisionele en dinamiese onderncmingsteorie, die aard van strategiese besluitneming en die belangrikste komponente van
finansiele bestuur. Vorige navorsing oor ondernemingsgroei sowel as 'n oors'ig van die
simulasietcgniek sal gevolg word dcur 'n beskrywing van die model wat in hierdie ondersock
gebruik word, aannames en wiskundige funksies. Daarna word die rcsultatc van die determ inistiese en stochastiesc mode lie aangebied en besprcck.