KULTUURDAGBOEK 27 SEPTEMBER
"Te midde van sy oordeelsfout om saam met genl Smuts en Brittanje teen Duitsland te veg, het hy 'n sleutelfiguur in ons wordingsgeskiedenis geword."
Louis Botha, een van 13 kinders wat na sy geboorte op hierdie dag, op die plaas Hartebeesvlakte naby Greytown in Natal gewoon het, het slegs 57 jaar oud geword. Treffende voorkoms met sy donker hare en potblou oë, was hy 'n vooruitstrewende boer en ywerige politikus.
As jong man het Botha in die Transvaalse politieke lewe betrokke geraak en in Pretoria, asook op sy spogplaas Waterval naby Vryheid, gewoon. Hy het gedurig sy kennis van boerdery aangevul en sou 'n baie welgestelde man word.
In die Volksraad van die ZAR was hy ondersteuner van genl Piet Joubert. Dié ou man was baie lief vir die skrander Louis en dit was Joubert se begeerte dat Botha hom na die uitbreek van die Tweede Vryheidsoorlog sou opvolg as kommandant-generaal van Transvaal, iets wat toe ook so gebeur het.
Voordat dit egter geskied het was hy 'n veldkornet, 'n vrederegter, en het hy 'n rol gespeel in die Nuwe Republiek wat later by Transvaal ingelyf is. Hy het ook die getroue vriendskap van die invloedryke Lucas Meyer gewen, hy was kontrakteur, maar bowenal aktiewe Volksraadslid, boer en krygsman. Natal was sy wêreld, en die Natallers het nog lank na sy dood sy nagedagtenis vereer.
Teen 1900 was genl Louis Botha een van die beroemdste mense in die wêreld, die held van Colenso en Spioenkop. Hy was 'n natuurlike strateeg maar het ook heelwat van sy vriend genl De la Rey geleer. Met pres Kruger se vertrek na Eugorpa was Botha die wesenlike leier van Transvaal, een van 'n luisterryke driemanskap saam met genls De la Rey en De Wet. Dit was ook hulle wat saam Europa toe gegaan het om geld in te samel vir hule geteisterde volk.
Sy eerste politieke party het dan ook Het Volk geheet. Botha was instrumenteel saam met Jan Smuts, om selfregering vir Transvaal en die Vrystaat te verkry, en Botha het outomaties Eerste Minister van Transvaal geword.
Hy, Smuts en ander lede het toe begin werk vir die federasie of unifikasie van die kolonies en protektorate wat Suid-Afrika uitgemaak het. In 1910 het 'n Unie tot stand gekom en genl Louis Botha is, tot wêreldwye verbasing, verkies tot Eerste Minister van die Unie van Suid-Afrika – 'n Boer! Baie het gewonder waarom daar ooit oorlog was. Botha was dus die eerste premier wat in Cecil Rhodes se herehuis, Groote Schuur ingetrek het. Botha se politieke party het destyds die Suid-Afrikaanse Party geheet.
Hy en Smuts het geglo aan 'n beleid wat as konsiliasie tussen die volksgroepe geformuleer is. Hulle geneentheid jeens Engeland het egter geleidelik baie van hul mense begin vervreem en in genls Hertzog en De Wet sou hul gedugte teensstanders kry.
Met die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog het Botha en sy party besluit om Brittanje by te staan en Duitswes-Afrika en Oos-Afrika, beide Duitse kolonies, te verower. Hierdie besluit onder Smuts was Botha se grootste oordeelsfout en die gevolg was 'n tragiese Rebellie. Botha het Duitswes sonder moeite verower maar sy gesondheid was aan die versleg en hy het tydelik op die agtergrond getree.
Nadat hy die Vredeskonferensie in Europa bygewoon en na Suid-Afrika teruggekeer het, het Botha sy politieke bedrywighede hervat, net om skielik op 27 Augustus 1919 op Standerton te sterf. Die hele volk, selfs sy vyande, was geskok, en geleidelik het een na die ander standbeeld van hierdie man verrys. Te midde van sy oordeelsfout om saam met genl Smuts en Brittanje teen Duitsland te veg, het hy 'n sleutelfiguur in ons wordingsgeskiedenis geword.