Xenofobie: hoekom haat mense so?
’n Bittere onverdraag­saamheid teenoor ander wat nie soos ek is nie... waar lê die eintlike wortels van hierdie liefdeloosheid?
Om almal wat vreemd is te vrees en te haat...
Onbekend maak onbemind, lui die stokou spreekwoord. Maar met xenofobie kan onbekendheid maklik tot bloedvergieting lei. Of selfs verskriklike volksmoorde. Hoekom maak mense so?
BO: ’n Historiese foto (effens gewysig) van Armeniërs wat in die 1920’s in Turkye vlug nadat hulle gedwing is om hul huise te ontruim. Om vinnig pad te gee en byna alles agter te laat wat jy besit, is dikwels een van die wrange gevolge van xenofobie wat handuit ruk.
Foto: Openbare besit vanweë ouderdom (“Public Domanin, Old”)
BO: In die twintigste eeu in Nazi-Duitsland het vreemdelingehaat sy alleraakligste gesig gewys met die uitwissing van miljoene Jode. Hier kom Hongaarse Jode aan by die berugte dodekamp Auschwitz in die Nazi-besette Pole. Ander foto’s van Auschwitz wat in ons besit is, kan nie hier geplaas word nie, omdat die gruwelike tonele veral vir kinders heeltemal te ontstellend is om te aanskou.
• Lees ook die Mieliestronk-artikel oor
IE reeks onluste begin op 12 Mei 2008 in die township Alexandra, in die noordoostelike deel van Johannesburg. Suid-Afrikaners sak gewelddadig toe op mense uit Mosambiek, Malawi en Zimbabwe, wat ’n beter heenkome in Suid-Afrika kom soek het. Twee mense word gedood; nog veertig beseer.
Die geweld versprei in die daaropvolgende weke, en eers is ongewenstes in ander Gautengse nedersettings die skyf van die gegriefdes se teuellose woede. Dan word buitelanders in Kaapstad en Durban geterroriseer. Daar is ook verslae van aanvalle in Mpumalanga, die Vrystaat, die Noordwes-provinsie en in die Suid-Kaap.
Die Verenigde Nasies se Hoë Kommmissaris vir Vlugtelinge raam oplaas dat die yslike getal van 100 000 vreemdelinge ontwortel is, onder wie Somali’s, Ethiopiërs, Kongolese, Zimbabwiërs en Mosambiekers. Talle van hulle soek angsbevange skuiling in tydelike kampe, waar hulle groot ongerief moet verduur. Baie het juis veiligheid in Suid-Afrika kom soek nadat hulle van konflikte in hul eie lande gevlug het. Uiteindelik word getel dat die onluste van Mei 2008 altesame 62 lewens geëis het. Hoewel nagenoeg ’n derde van die oorledenes Suid-Afrikaanse burgers was, word die aanvalle betekenisvol aan xenofobie gewyt. Dit beteken ’n haat jeens vreemdelinge.
Vreemdelingehaat kan tot plofbare situasies lei in veral brandarm gemeenskappe waar die stryd om te bestaan dikwels baie hard en intens is. Dáár kan ongeduld dalk des te makliker in ongenade ontaard. Veral teenoor ander wat nie jou soort is nie en wat jy in die hewige oorlewingstryd as ’n bedreiging beskou.
Die feit dat trekarbeiders uit ander Afrika-state hier kom meeding in ’n arbeidsopset wat reeds deur soveel werkloosheid gekniehalter word, word dan ook later as een van die oorsake van die xenofobiese aanvalle uitgesonder. Ook die mededinging om skaars huisvesting word as ’n rede geïdentifiseer. Voorts die feit dat daar Suid-Afrikaners is wat hulle verhewe sou voel teenoor mense van elders in Afrika.
Hoewel ’n misdadige element ongetwyfeld ook agter ’n onbekende aantal van die aanvalle gesit het, was dit die xenofobiese aspek wat wêreldwyd die groot nuus was. In ’n tyd waarin menseregte hoër aangeslaan word as ooit tevore, word hierdie soort onmin teenoor andersoortiges lank nie meer so geredelik geduld nie.
Maar presies wat is xenofobie—en waar lê die eintlike wortels van hierdie verskynsel? ’n Studie van vreemdelingehaat kan veel van wat ru en grof is in die menslike psige ontbloot. Soos ons in die Christen-gemeenskappe dan ook van kleintyd af leer: “Ek is van nature geneig om God en my naaste te haat...”
AS die woord xenofobie ontleed word, is dit straks nie soseer ’n haat nie, maar ’n vrees. Die woord is immers saamgestel uit die Griekse woorde xenos (vreemdeling, buitelander) en phobos (vrees), hoewel ’n diepe afkeer natuurlik ook daarmee geïmpliseer word. Volgens een woordeboekdefinisie kan dit dus óf ’n vrees óf ’n afkerigheid wees, en nie net jeens mense van ander lande nie, maar desgelyks teenoor ander kulture, subkulture, ondergroepe en geloofsoortuigings.
Weersin teenoor immigrante, vlugtelinge en etniese of godsdienstige minderhede, kortom teenoor enige “andershede”, het reeds van die vroegste tye af die mens se geskiedenis ontsier. Woede, proteste, uitdrywings, moorde… al sulke dinge is in die annale opgeteken waar met geweld opgetree is teenoor andere wat vir mense vreemd was of só beskou is.
Iets van hierdie soort vrees of afkeer kan selfs vandag nog oral om ons gesien word, hoewel meestal nie naastenby op so ’n dramatiese skaal nie. Jong kindertjies in Protestantse omgewings hardloop miskien verskrik weg van ’n vrome Katolieke non wat in ’n swart gewaad in die straat afloop, om die eenvoudige rede dat hulle nie die gebruike van die ander geloofsgroep ken nie.
Of ek dink dalk my nuwe eksentrieke buurman is sommer ’n boerse takhaar en ek vermy hom ’n jaar lank soos die pes—totdat ek agterkom hy is ’n geëerde afgetrede professor wat hom jare lank internasionaal met sy liefdesorg teenoor behoeftiges en hulpbehoewendes onderskei het.
Soos iemand dit al gestel het: “Werklik, die meeste vooroordele vind hul oorsprong in vrees vir die vreemde...”
BO: Wat sou hulle rêrig van mekaar weet... ’n tradisionele Amerikaanse Indiaan, ’n Bedoeïen-meisie (een van die rondtrekkende woestyn-Arbiere) en ’n man van die San in Suidelike Afrika? Maar waar vroeër geduld kon word dat mense met sulke uiteenlopende kulture niks gemeen het nie en dus ook niks met mekaar te doen behoort te hê nie, is die norm vandag dat mense oral as mense en dus ook medemense beskou moet word. Daarom word xenofobie in beskaafde gemeenskappe so sterk veroordeel.
Foto’s van links: U.S. Library of Congress, New York State Archives en USAID
EEN verstrooide swerwersvolk wat eeue lank die smaad en onmin verduur het van mense in die baie lande waarheen verhuis het, is die Sigeuners, wat hulself eintlik Roma noem.
Daar word algemeen gereken dat die Sigeunervolk in die Indus-kom in Noord-Indië ontstaan het, waar hulle eeue lank aan die grens van gevestigde gemeenskappe gewoon het. Omstreeks 1000 n.C. het oorlog in die gebied hulle gedwing om stadig weswaarts deur die Midde-Ooste uit te wyk om geleidelik na baie lande te versprei. In die vroeë vyftiende eeu het die eerste Sigeuners Wes-Europa bereik.
Indien hulle aanvanklik egter die inwoners in hul nuwe lande gefassineer het, het die Sigeuners se opportunistiese gewoontes die plaaslike mense spoedig vertoorn. Boonop was baie Sigeuners besonder donker van kleur—en vir die Middeleeuse Europeërs was dit ’n teken van minderwaardigheid. Waar ’n misdaad ook al pleeg is met Sigeuners in die nabyheid, is die skuld vanselfsprekend op hulle gepak. Europa het teen die Sigeuners gedraai. In die jare daarna het die owerhede die “Sigeunerprobleem” probeer oplos deur allerhande dekrete teen hulle uit te vaardig. Baie is verslaaf. Ander is uit stede en state verdryf. Party lande het selfs sover gegaan as om belonings vir Sigeuners uit te loof, dood of lewend. Verset teen die Sigeuners kom selfs vandag nog kol-kol voor. In Mei 2008, byvoorbeeld, het plaaslike inwoners Sigeunerkampe in die buitewyke van Napels in Italië aan die brand gesteek omdat ’n sestienjarige Sigeunermeisie glo ’n Italiaanse baba probeer ontvoer het.
Maar min mense sal stry dat die ergste voorbeeld van xenofobie in die moderne tyd in Nazi-Duitsland onder Adolf Hitler voorgekom het. Dit word gewoonlik egter by ander name genoem: anti-Semitisme of Jodehaat. Jodehaat was ’n kernbegrip in die Nasionaal-sosialistiese filosofie. Hul doel was om enigiemand en alles wat Joods was uit te wis. En vir die Nazi’s het Joods enigiets beteken: om Joodse ouers, net een Joodse ouer of selfs slegs een Joodse grootouer te hê. Uiteindelik is sowat 12 000 Jode daagliks in ’n dodekamp soos dié by Auschwitz met gas doodgemaak en die lyke tot as verbrand om die aaklige vergryp vir die wêreld weg te steek. Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog was hierdie dodekamp die begraafplaas van sowat twee miljoen Jode. Nog miljoene is elders om die lewe gebring. Vreemdelingehaat vorm boonop die grondslag van die huidige, lank slepende krisis in die staat Israel, waar dit juis weer Jode is wat as die ongewenste indringers beskou word. Nadat Israel in 1948 as staat gevorm was om die wêreld se verstrooide Jode ’n tuisland te bied op dieselfde stuk aarde waar hul voorvaders in die Bybelse tye gewoon het, was daar nog nooit ’n werklike vrede in daardie wêrelddeel nie.
Vir fundamentalistiese Arabiere in die Midde-Ooste is die Jode opportunistiese veroweraars wat hul erfdeel kom beleër het en geen reg gehad het om dit te doen net op grond van hul eeue-oue aanspraak op die land nie. ’n Mens kan van hier af verder gaan en xenofobie as ’n oorsaak noem van talle konflikte in die geskiedenis. In Suid-Afrika sou die Zoeloe-leier Dingane die Voortrekkerleier Piet Retief en talle van sy manskappe in 1838 in ’n lokval gelei en vermoor het, om die eenvoudige rede dat hy die vreemde Boere-“towenaars” gevrees en gehaat het. (Daar is egter ook talle ander oorsake van konflikte en oorloë, soos magsbelustheid, hebsug, ekspansiedrange, ensovoorts.)
Xenofobiese aanvalle kom teenswoordig nog van tyd tot tyd in verskillende ander lande voor. Die probleem het reeds knellend geraak in Duitsland, wat sedert die Tweede Wêreldoorlog talle “gasarbeiders” van buite ingevoer het om daar te woon en werk. So moes werkers uit Turkye dit al meermale ontgeld.
REGS: “Ons ruim op,” verkondig ’n onlangse plakkaat van ’n ver-regse party in Duitsland. En die boodskap is duidelik: ons is “wit skape” en moet alle “swart skape” uitskop...
Daar kan natuurlik aangevoer word dat baie van wat vandag as xenofobie beskou word, niks anders as diskriminasie of selfs blatante rassisme is nie. Dit is waar, want die verskynsels is baiemaal so verstrengel dat ’n mens nie kan sê waar die een ophou en die ander begin nie. Almal is gewortel in ’n aversie teenoor Jan Anderman wat nie is soos ek self is en soos die mense naby aan my is nie. En onbekend maak onbemind, lui die ongelukkige ou spreekwoord.
ONS het vroeër in hierdie artikel genoem dat armoede ’n teelaarde vir xenofobie is. Met die groot slapte wat hier in 2009 in ekonomieë wêreldwyd voorkom, word die aarde se armes ook noodwendig armer.
Werkloosheid neem toe en landsburgers sien immigrante as mededingers vir werke.
Dit kan op verskillende plekke beteken dat die monster van xenofobie sy aaklige kop opnuut begin uitsteek...