Versindaba » Blog Archive » Marlies Taljard. Krog en hersirkulasie (1)
Tuesday, November 9th, 2010 | Marlies Taljard.
24 Kommentare op “Marlies Taljard. Krog en hersirkulasie (1)”
Allemagtig, Marlies! Wat ‘n skitterende uiteensetting van ‘n problematiese gegewe … Daar bestaan eintlik soveel mistastings rondom die kwessie van “interteks” dat dit eintlik lagwekkend is. Jou uiteensetting is egter kristalhelder. Dankie daarvoor. Die volgende stelling van jou sit myns insiens na aan die wortel van die kwaad tov kritiese teksanalise: “Die klem verskuif dus van ‘n speurtog na blote invloede op ‘n skrywer na ‘n kritiese teksanalise. In die postmoderne teks is dit nie meer belangrik by watter vorige werk die skrywer “geleen” of “afgeskryf” het nie, maar op welke wyse die “geleende” stof sowel die latere as die vorige werk beïnvloed.”
Dankie vir jou mooi woorde, Gerhard – dis moeilike begrippe om te verstaan, maar ek is bly jy sê dit klink vir jou logies. Ja, die ding van blote versiering deur die leen van vreemde stof klink baie krismisbomerig … daar moet tog ‘n bepaalde agenda agter sit wanneer mens van ‘n ander se werk leen, want anders wil ek amper sê dan “steel” jy … Dis baie soos modulasies na ander toonaarde, ideologiese raamwerke en selfs na ander denkraamwerke. Soos skakels na ander ruimtes. As dit nie verantwoordelik gebeur nie, kan mens jou gedig groot skade aandoen, raak hy later buite jou beheer … maar doen jy dit op ‘n verantwoordbare wyse, is die moontlikhede legio!
Beslis. Dit irriteer my juis so dat resensente dikwels net intertekstualiteit in ‘n resensie uitwys sonder om dit behoorlik te kontekstualiseer. Natuurlik is ruimte ‘n probleem tov resensies … Daarom dat die internet die ideale voertuig is vir sulke diepgaande besprekings. Selfs ons leke honger daarna. 🙂
Nou raak jy aan die doel van Die Resensie: is dit om ‘n beskrywing van ‘n teks te gee, of ‘n interpretasie? (Waarvan ‘n waarde-oordeel vanselfsprekend deel is …) 🙂
Aaaa … Mynveld! Ek skat dit gaan afhang van die aard van die publikasie waarin die resensie verskyn. Tov poësie-resensies is dit myns insiens egter meestal “kundiges” wat wel in staat is om ‘n waarde-oordeel in te werk by hul teksbeskrywing. Probleem is net dat hulle dan nie oor genoeg ruimte beskik om op hul standpunte uit te brei nie en gevolglik raak die dikwels meer krtiese opmerkings kant nog wal.
Hmmm … nou beweeg ons op gevaarlike terrein 🙂 Ek dink nie dit vat noodwendig soveel plek in ‘n resensie nie. Die resensent kan bloot sê dat intertekstuele verwysings uit Skrywer A se werk dié of daai waarde toevoeg / dimensie aktiveer … Maar (en ek beweeg nou op dun ys) soms is resensente (ekself ook soms skuldig) so ingenome met hulleself dat hulle die verwysings herken het, dat dit by blote rapportering bly … Dankie vir jou insigte Gerhard – ek dink dit voeg waarde toe aan my skryfsel!
Marlies, ek is dankbaar vir jou glasheldere uiteensetting van die glibberige begrip ‘intertekstualiteit’. Glo ek begin ‘n glimmer begrip te kry. Daar is egter één saak die ek nie kan begryp nie. Waarom spreek jy alleen oor intertekstualiteit van postmoaderne tekste? Is intertekstualiteit nie ‘n kenmerk van alle verhalende kuns nie? Van die oudheid af? Waarom alleen van postmoderne tekste? Of begryp ek jou nie goed nie? Verder glo ek die teorie van intertesktualiteit kan getransponeer word op alle kunste. In musiek is interteksutaliteit dalk nog duideliker dan in taal en ook in die beeldende kunste is inter-hoe-sal-ek-dit-noem (interimaginaliteit?) alom aanwesig.
Chris, baie dankie vir jou kommentaar! Die rede waarom ek hier slegs van postmoderne tekste praat, is omdat ek beplan om in latere afleweringe teksanalises van ‘n postmoderne teks, nl. “Kleur kom nooit alleen nie” van Antjie Krog, te onderneem. Jy is egter heeltemal reg wanneer jy beweer dat intertekstualiteit nog altyd in alle kunsvorme voorgekom het. Dit is inderdaad so dat in tye voordat intellektuele eiendom in monetêre terme gemeet is, dit vir ‘n kunstenaar ‘n eer was wanneer ‘n meerdere kunstenaar dele van sy werk approprieer. Ja, selfs in die beeldende kunste is intertekstualiteit ‘n gegewe: dink maar aan die baie transposisies van die Mona Liza, aan Picasso wat die hele tyd werke van Velasquez, Goya en talle ander skilders in sy eie werk gebruik. Ook Marlene Dumas maak ryklik gebruik van intertekste by haar skilderwerk. Maar die musiek is sekerlik die beste voorbeeld … ek sal dit liewer nie waag om voorbeelde te noem nie, maar dink byvoorbeeld aan Heydn wat dikwels bestaande volkswysies in sy simfonieë inkorporeer.
Marlies, dit maak jou stuk nog baie beter begrypelik vir my. Dankie! In die musiek is dit algemeen, intermelodiciteit en intramelodiciteit. Verwysing na andere en selfverwysing. Bach verwys (en transformeer) Italiaanse musiek, Mozart en tydgenote verwerk volkswysies, religieuse wysies, maar ook vogelgeluide en straatgeluide (eintlik alle geluide, ook gesprekke), Beethoven dekonstrueer ‘n wysie van die uitgewer-skurk Diabelli en verpletter dit in s’n magtige Diabelli-variasies, Bartok siteer met spot die Leningradsimfonie van Sjostakowiets, Ravel en tydgenote laat jazz doorklink in tal van komposisies en Gershwin siteer Ravel, Strawinski inkorporeer volksmusiek, danswysies, en ek dink dat Strawinski s’n ‘Sacre du Printemps’ een van die allemeest gesiteerde werke uit die musiekgeskiedenis is.
Chris, nouja, wat wil jy meer hê … Dis nou die naspeurbare deel van intertekstualiteit … hoeveel van ons gesprekke en gedagtes (en wat ander gesê en gedink het) gaan nie in ons skryfsels in nie …
Baie rede(n?)(s?) vir misverstande! Vorige week het ‘n bevriende Vlaamse digter my ‘n konsepbundel gestuur met gedigte van homself. Ons het ‘n tydlang ‘sonnettentennis’ gespeel (‘n voortdurende woordestrijd in sonnetvorm.) In die bundel tref ek ‘n sonnet van my, waaroor hy seker is, hy is die outeur. Ons het ‘n intertekstualiteitsanalyse moet pleeg om die misverstand te ontrafel. In die gedig gebruik ek die merkvan ‘Palm'(Belgies bier)om hom ‘n bietjie te stang, en hy’t gedink hy het dit geskryf OMDAT ‘t woord ‘Palm’in die gedig staat.
Chris, goeie musiekvoorbeelde! Daar is ook Sjostakowietsj se wonderlike ‘aanhaling’ van Beethoven se ‘Maanlig’ sonate in sy eie altviool sonate… en dan verwys Schnittke natuurlik weer na die Sjostakowietsj in sy eie altviool concerto. En deedae, in hiphop veral, ‘sample’ die kunstenaar ‘n ander kunstenaar dikwels sommer direk.
Ja, Desmond, ek kan ‘The rest is noise’ van Alex Ross (ek is jou baie verskuldig vir jou referensie na dit wonderlike boek) noem: dit is die geskiedenis van intermelodisiteit. Joan Hambidge spreek van die poesie as ‘n eindelose geweefte (ekskuus tog, ek kan die Afrikaanse uitdrukking nie vind nie) van tekste, en musiek is ‘n geweefte (NL weefsel) van klank, ritmes, melodie.
Wat ‘n misverstand, Chris!! En tog glo ek dit was ‘n eerlike vergissing … Die poësie (die kuns as sodanig?) is inderdaad niks anders ‘n weefsel van intertekste … Iewers stoor ons flardes gesprekke, woorde, frases, teksdele en hergebruik dit soos ‘n versamelvoël wat nes bou …
Maar nu ‘n heeltemal andere vraag. Wat vertel ons ‘intertekstualiteit’ méér dan dat die kuns as sodanig ‘n weefsel is van intertekse? Is dit eintlik nie slegs ‘n andere manier om te sê dat kuns ‘n produk van die geheue is en dat die geheue ‘n weefsel van gedagtes is nie? Ek worstel tog ‘n bietjie met die analiese van tekste. Wat voeg dit toe? Is dit suiwer die wens om te begryp hoe ‘n verteller vertel? Of is dit slegs ‘n andere manier van geskiedenis bedryf?
Chris, by die vaardige skrywer kan intertekstualiteit natuurlik die teks op ‘n veelvoud van wyses beïnvloed en verryk – by die minder vaardige skrywer kan dit selfs ontaard. Maar baie van jou vrae beoog ek om in die volgende weke op hierdie blog te beantwoord – hou dus gerus dié ruimte dop!
Okei, Marlies, jy het my aanhoudende attensie.
November 14th, 2010 at 8:18 am
Intertekstualiteit is so oud soos die berge.
In postmodernistiese tekste is die aksent anders: die teks is self-bewus hieroor in die sin dat dit struktuur van leen en hersirkulasie vooropstel. Hierdie proses kan inderdaad, soos Marlies aantoon, ook gebeur wanneer ‘n skrywer sy/haar eie werk weer “nuut” maak.
Uit die gevormde literatuur is daar inderdaad weer literatuur te maak en die palinode of teensang is ‘n bekende verskynsel, nie net in die postmodernisme nie.
Die kritikus kan die teks ook teen sy intensie inlees en problematiseer soos wat Barthes in S/Z doen met Balzac.
Of die teks is op sigself ‘n verwysing na ander tekste – wat die leser moet ken alvorens die teks gelees/begryp kan word. ‘n Mens dink aan al die Henry James-tekste wat die afgelope paar jaar verskyn het wat, sowel die lewe as die romans, van James oproep.
Dus hoe meer intertekste die leser raaksien, verswak nie die teks nie. Ons is al lankal verby die nosie dat tekste in wese oorspronklik kan wees. Is die teks wat sy eie on-oorspronklikheid aankondig nie dalk oorspronkliker as die een wat dit nie doen nie?, het Harold Bloom gevra. En tekste werk met genre-voorskrifte en –kodes wat ‘n vorm van intertekstualiteit impliseer.
As Tom Gouws oor Verweer dig, moet jy die skilderye ken en ook die magistrale verse van Cloete – veral “Die vroue van Vermeer”. Gouws gee ‘n manlike perspektief op die stilte wat die vroue ervaar in Cloete se vers.
Die lisible en scriptible is handige terme (Barthes) net soos die open en closed texts van Umberto Eco.
Die resensent wys die intertekste uit en die leser moet besluit wat hy/sy daarmee gaan maak.
‘n Interteks amplifiseer ’n teks – natuurlik as die verwerk of geïntegreer is in die teks. Ulysses van James Joyce wys hoe sterk die klassieke teks verwerk is in die teks.
Franci Vosloo :
Ek wonder of ‘n mens nie wyer as die konsep intertekstualiteit kan dink nie. Bourdieu se konsep ‘habitus’ – in al sy abstraksie – bied aan die navorser ‘n veel meer uitdagende benadering tot teksanalise (hoewel implisiet) sowel as tot die geskiedenis van ‘n skrywer se disposisie as skrywer en kulturele agent.
November 15th, 2010 at 6:13 am
Joan – hierdie voorbeelde spreek inderdaad boekdele!
Vir Franci: Jy is natuurlik heeltemal reg! Dit is dringend nodig dat ons een of ander tyd hierdie gesprek moet hê, maar dan nie sommer as ‘n tersyde by ‘n ander gesprek nie. Dit verdien ‘n behoorlike deurpraat!
November 15th, 2010 at 6:50 am
Franci Vosloo — interessante opmerking. Het jy al Bourdieu se essays oor Flaubert gelees? Dit is beskikbaar in Bourdieu se The Field of Cultural Production: Essays on Art and Literature. Ek dink jy is reg: aan die hand van Bourdieu se begrippe sou jy liter^ere produksie dieper kon deurgrond as met die begrip ‘intertekstualiteit’ — juis omdat dit tog nie net die verhouding tussen tekste is wat in liter^ere produksie van belang is nie, maar ‘n hele klomp ander sosiologiese ‘veranderlikes’.
Joan, baie dankie vir die pragtige hiperbole metafoor ‘íntertekst is so oud soos die berge’. Hierdie tekst is ‘n gedig waard oor die ontstaan van die berge as ‘n verhaal. Maar ek het ook gedink: wat is die oudste intertekst? Het Adam en Eva die eerste intertekste gevorm? Of is daar al baie intertekste in die liefdeskrete van die bonobo ape?
Marlies, ek weet hoe jy nou voel. Jy’t die kooi geopen en die blêrrie voël fladder om jou kop.
Chris … kan jy gedagtes lees …? Ek voel darem nog nie heeltemal so nie … lees gerus my volgende skryfsel. Hy behoort nou op te wees.