Die eerste plase en hulle base van die Bronberg-gebied
Thursday, 24 June 2010 18:37
Wat was die name van die eerste plase wat in die Bronberg-distrik geregistreer is? Toe die Voortrekkers knap in die Pretoria-omgewing aangekom het, het elkeen ’n stuk grond uitgesoek en dit beset. Dit is eers later deur ’n veldkornet geïnspekteer namens die landdros van Rustenburg en in dié landdros se rekords opgeteken.
Dit is ook eers ná die stigting van Pretoria in 1855 wat ’n registrateur van aktes aangestel is en persone hul eiendom daar kon registreer om transportaktes te verkry. Volgens navorsing van Willem Punt en Dr NA Coetzee is die volgende plase in ons kontrei eerste geregistreer:
Mooiplaats is oorspronklik in 1842 beset deur Coert Erasmus senior. Die Aktekantoor registreer dit op 22 Mei 1866 op sy naam, maar op dieselfde dag word dit oorgedra aan sy erfgename Willem Frederik Erasmus, Coert Erasmus junior en Hendrik Frederik Grobler.
Zwavelpoort (373 JR)
Dié plaas is in 1842 deur JSG Bronkhorst beset. Dit is op 27 September 1859 deur die Registrateur van Aktes op sy naam geregistreer.
In Oktober 2002 het Die Bronberger berig oor Piet Colyn se Zwavelpoortfamilie. Piet het grootgeword op ’n deel van die plaas wat sy ouma, Isabella Susannah, ’n agterkleindogter van Piet Retief, geërf het. Die plaas is nagelaat aan drie van Retief se agterkleindogters met die nooiensvan Viljoen. Isabella Susannah, Deborah en Martiena het elk 481 morg gekry iewers laat in die 1800s. Isabella het met Gert Petrus Bezuidenhout getrou. Piet Colyn se ma, wat ook Isabella Susannah gedoop is, het met ’n Colijn vars uit Holland uit, getrou.
Isabella Susannah en haar man Gert Petrus Bezuidenhout van Zwavelpoort in 1919
Pienaarspoort is op 4 Junie 1855 op die naam van Anna Kathrina ter Brugge deur die Aktekantoor geregistreer, met die mede eienaar Jacob ter Brugge. Ons weet nie veel van dit wat daarna met dié plaas gebeur het nie, maar het meer inligting oor die latere geskiedenis van sy buurplase.
In September 2009 berig Die Bronberger dat Alois Hugo Nellmapius in 1878/79 ’n vennootskap aangegaan het met Robert Cottle Green wat die 4 000 akkers grootte plaas Hatherley, aangedui as 17 km oos van Pretoria aan die Pienaarsrivier, besit het.
Dit nie duidelik is presies wanneer Nellmapius alleen-eienaar van Hatherley geword het nie, maar rondom Oktober 1881 vorm Nellmapius saam met die maatskappy Lewis & Marks, bestaande uit sy vriende Sammy Marks en neefs Isaac en Barnett Lewis, beter bekend as Barney Barnato, ’n onderneming met die naam ‘De Eerste Fabrieken’. Sammy Marks het in Desember 1883 die plaas Zwartkoppies langs Hatherley vir £1 400 gekoop.
Was Rhenoster Poort die plaas in die Donkerhoek/Kleinfonteinomgewing waar die Rhenosterfonteinpad vandag loop? Dié plaas is op 5 Augustus 1841 geïnspekteer en die naam van die versoeker was W Botha.
Rietvalley of Rietvallei
Dié plaas op 9 Augustus 1841 geïnspekteer en die naam van die versoeker was weduwee Susanna Margaretha Jacobus, Erasmus. Dit is op 24 Februarie 1859 op haar naam geregistreer. Hierdie plaas word later Rietvlei genoem.
Blykbaar is die Rietvlei View landgoed egter gebou op ’n deel van die plaas Grootfontein wat vroeër aan Kokkie Erasmus behoort het.
Volgens die landgoed se geskiedenis het Kokkie se voorvaders die plaas sedert 1845 besit.
Die Sinovich groep van maatskappye het in 1997 ’n deel van die plaas by die Erasmus-familie gekoop om Rietvlei View Landgoed in 1999 te ontwikkel. Kokkie Erasmus het 15 ha van sy plaas uitgehou. Dit het ook die ou plaashuis ingesluit waar hy gebly het tot hy in 2004 oorlede is.
En Grootfontein Landgoed? In Julie 2006 berig Die Bronberger dat Elta en Frans Viljoen woon op ’n deel van die plaas Grootfontein wat Elta se oupagrootjie, die geskiedkundige Generaal Daniël Jacobus Elardus Erasmus, met ’n perd uitgemeet het in Paul Kruger se tyd.
Sy seun Petrus Johannes Ernst, Elta se oupa, het die grond by hom geërf en op sy beurt die plaas aan sy seun Pieterman nagelaat.
Pieterman was Elta se ma, Susara, Jacomina Margaretha, se broer. Pieterman se seun Danie het die deel van die geskiedkundige plaas, waarop die ou familie-opstal is, geërf. Elta het vertel dat haar neef Danie ’n deel van sy grond verkoop het – dit is nou waar Grootfontein Landgoed gebou is. Danie het 30 ha van die grond oorgehou en bly vandag steeds in die geskiedkundige ou familie-opstal.
Carel Jacobus Erasmus was een van die Erasmusse wat plase in ons kontrei besit het
Rietfontein (375 JR)
Hierdie plaas is in 1842 deur Daniël Elardus Erasmus beset. Dit is op 27 Junie 1859 deur die nuwe Aktekantoor in sy naam geregistreer as 2 681 morge groot en 218 vierkante Roede.
Volgens Bronberger-leser Koot Geldenhuys het Daniël Elardus Erasmus in 1854 ’n geweldige hoeveelheid grond as plase besit, insluitende die plase Rietfontein, Doringkloof, Grootfontein, Rietvlei, Mooikloof, Tierpoort, Bashewa, Welbekend en Tweefontein.
Volgens die Hoërskool Waterkloof, wat op ’n deel van ’n Erasmus-plaas gebou is, het verskillende Erasmusse op verskillende stadiums die volgende plase besit: Zwartkop, Garstfontein, Waterkloof, Drooggrond, Buffelsdrift, Nooitgedacht, Wynandskraal, Onbekend, Grootvallei en Schoongezicht.
Die plaas is in 1842 beset deur JA Beetge wat met een van die dogters van Bronkhorst getroud was. Dit is dan ook op sy naam deur die Aktekantoor op 14 Maart 1859 geregistreer. Sy nageslagte het ’n deel op 11 Junie 1898 oorgemaak aan Frederik Conraad de Beer.
Die plaas is op 9 Augustus 1841 geïnspekteer en die naam van “Verzoeker” is neergeskryf as Susara Jo Bronkors weduwee Holstuyse. Dié twee Garstfontein-name is raaiselagtig. In Die Bronberger se September 2008 uitgawe het ons Arrie Faure van The Wilds se navorsing gepubliseer wat daarop dui dat daar net een Garstfontein-plaas was wat vir die eerste keer op 9 Augustus 1841 op Beetge se naam geregistreer is deur ’n kommissie van Rustenburg wat deur GJ Kruger gelei is.
Arrie se navorsing het daarop gedui dat die plase Groenkloof en Elandspoort aan die Bronkhorsts behoort het en dat een van dié Bronkhorstdogters getrou het met Andries Beetge, die eerste eienaar van die plaas Garstvontyn wat onder die Transvaalse regering die plaasnommer 428 gedra het.
Beetge se oorspronklike plaas was “5 079 Morg en 241 Rooden” groot. Een morg is 600 vierkante roede en 0,8565 hektaar. Die plaas was dus 4 351,523 hektaar groot. Die Beetges het nie baie dekades op Garstvontyn gebly nie en die plaas is op 14 Maart 1859 oorgedra op Jacobus Cornelis Rademeyer se naam. Hy was getroud met ’n dogter van Daniël Jacobus Erasmus van die spookhuis-faam.