voorlopig te beplan vir die stigting van privaatskole indien die beplande onderwyswetgewing die outonomie van beheerrade vernietig
die besture van universiteit te oorreed om fondse beskikbaar te stel vir navorsing in die behoeftes van Afrikaansmedium onderwys en in die vraag na onderwysers.
Ons het egter weer daaroor besin en voel dat vertoë tot die Minister van Onderwys waarskynlik min vrugte sal oplewer en nie die fundamentele krisis van Afrikaanstalige instellings sal oplos nie. .
· Dit is ook duidelik dat die regering met aanbevelings en raad oor hervorming van die onderwys oorval word, en baie van die insette word sonder veel sukses deur organisasies gemaak wat, agv hulle vakkundige status by die onderwysburokrasie, meer gewig dra as wat enige vertoë van ons projekspan sal doen.
· ’n Derde rede is die feit dat meeste van die amptelike optredes wat kommer wek deur die intense en deurlopende druk vir onderwysgeleenthede vir swart leerders gedryf word. Spesifieke vertoë aan ’n minister sal in die meeste gevalle deur die advies van amptenare geneutraliseer word.
Dit het in ons finale besinning in die tweede week van Januarie 2005 vir ons baie duidelik geword dat ’n breë, langtermyn benadering gevolg behoort te word. (Dit sluit egter nie uit dat sekere van die ad hoc voorstelle uitgevoer word om die onmiddellike krisisse te besweer nie).
Die wesenlike aangeleenthede en probleme in Afrikaanse onderwys moet op ’n vlak aangespreek word wat bo die geknoeiery op die administratiewe en leweringsvlak verhef is en die twisteen verdelinge in Afrikaanssprekende geledere kan oorkom.
Dit moet op die vlak van die beginsels van ’n demokratiese orde gedryf word, en in besonder moet die onderwysprobleme deel uitmaak van ’n aksie rondom minderheids-en-kultuurregte in ’n multi-kulturele bevolking. As sodanig moet die aksie op die hele regering gerig word met die President en sy kantoor as kanaal.
Wat ons in gedagte het is ’n program en optredes wat uiteindelik op ’n verdrag of “kompak” oor die lewensruimte vir minderheidskulture, en gepaardgaande beginsels en vir `n gewaarborgde plek vir Afrikaans sal kan uitloop. Uiteraard sal die Afrikaanstalige minderheid die een wees wat vanweë sy besondere behoeftes die graagste so `n akkoord sal wil sluit. Daar kan egter nooit spesiale voorregte vir die Afrikaantalige gemeenskap gevra word nie, en die Afrikaanstalige “entrepreneurs” moet bereid wees om, as hulle gevra word, alle ander minderheidsgemeenskappe met besondere taalbehoeftes met raad en daad by te staan
Die taal-en kultuur kompak sal ’n “kode van beste onderwys-en kultuurpraktyke” moet beliggaam. Dit sal ’n kode moet wees wat die voorskrifte en gees van die grondwet as vertrekpunte neem. ’n Belangrike implikasie van ’n grondwetlike vertrekpunt sal mettertyd wees dat een of meer van die kernklousules in die kode in ’n grondwetlike hofsaak getoets sal moet word.
Uit die aard van die saak sal die uiteindelike doelwitte nie vinnig of maklik bereik kan word nie. So ’n inisiatief sal ’n baie lang asem moet hê, en sal heelwat mobilisering, onderhandeling met spreekbuise van ander kultuurminderhede, gesamentlike beplanning en grondige verdere navorsing moet behels.
· Die voorbereiding van ’n “scenario” oor hoe die onderwys, insluitende moedertaalonderwys, asook die breëre kultuuropset in die land, oor ’n dekade sal uitsien indien huidige beleid en nasionale bestuurspraktyke sonder beïnvloeding en nuwe insette voortgesit sou word. Die scenario sal gebruik moet word in die mobilisering van steun vir die beoogde kompak oor minderheidstale en -kultuur. Dit sal spanwerk verg aangesien insette nie slegs oor taal en kultuurwendinge gemaak moet word nie maar ook die demografie, sosio-ekonomiese omstandighede van belangrike minderhede en ontluikende kenmerke van ons demokrasie moet verreken. Insette van regeringskant en die burgergemeenskap sal natuurlik ook verkry moet word. Die outeurs sal die verantwoordelikheid moet aanvaar om die samewerking van ’n gepaste groep deskundiges vir die taak te verkry – ’n groep wat nie-rassig saamgestel sal moet wees en wat ook alle leidende politieke en ideologiese tendense en faksies sal moet insluit.
· Die reëling van ’n deskundige “werkswinkel” oor die minimum kriteria waaraan ’n volwaardige demokrasie in ’n ontwikkelende land getoets moet word ten opsigte van lewenspeil en welsyn, taalregte in die praktyk, kultuurvryheid, variasies van lewensstyle, onderwystradisies, godsdienstige norme en praktyke, ens. Insette van regeringskant asook van toonaangewende buitelandse deelname sal noodsaaklik wees.
Daar sal veral klem gelê word op die implikasies vir die onderwys, insluitende universiteitsopleiding. Onder die instellings in ’n land het onderwys, soos in die geval van die bestuur van die ekonomie, die breedste implikasies vir die land en sy bevolking. Die toekoms van ons ekonomie, nasionale versoening, taal-en-kultuuroorlewing en die bekamping van ongelykhede en armoede sal in ’n aansienlike mate binne en deur die onderwys bepaal word. Omdat elkeen van hierdie belangstellingsvelde besondere, en soms teenstrydige eise aan die onderwys stel, moet onderwysbeleid daarop gerig word om verskillende nasionale doelwitte te harmoniseer en om ‘n optimale balans tussen wyd uiteenlopende behoeftes te vind. Nog in die “ou” en nog in die “nuwe” Suid Afrika was dit die geval. Die onderwys is nog steeds die speelveld van ideoloë en hul tegnokrate. Vandag is dit duidelik dat die onderwys ’n baie duur prys hiervoor betaal.
Wat die Afrikaanssprekendes betref is daar `n dringende noodsaak om veral die posisie van bruin skole en die gebrek aan geskikte kandidate vir universiteitsopleiding te ondersoek. Hierdie onderwerp sal ’n belangrike subtema van die werkswinkel uitmaak.
Die verrigtinge van die werkswinkel sal gebruik word om ’n grondslag te bied vir ’n konsepkode wat as sakelys sal kan dien in verdere raadpleging binne die program.
· ’n Verkenning van die belangstelling vir so ’n projek onder invloedryke lede van beduidende taal-en kultuurminderhede in die land insluitende bruin Afrikaanses, wit Afrikaners, Indiërs, Jode, mense van ’n Khoi-San agtergrond, Afrika taalminderhede, spreekbuise vir tradisionele swart kultuur, sekere godsdienstige minderhede, ens, asook Engelssprekende kultuurminderhede by wie daar ’n behoefte bestaan vir die beskerming van sekere geskiedkundige inhoude en standaarde. Die verkenningsaksie sal binne netwerke in die samelewing gevoer moet word en sal deur ’n groep deeltydse medewerkers uitgevoer moet word. Dit sal uiteindelik moet uitloop op ’n strategiese taal-en kultuurkongres Hier moet breë samewerkingsbeginsels en die inhoud van die program op ’n basis van voldoende eenstemmigheid uitgeklaar word.
· Die vorming van ’n Taakspan om die program verder te voer en om die nodige materiële hulpbronne in te samel vir die belangrike take wat na hierdie vier eerste take sal moet volg.
Die voorstelle hierbo is baie omvattend en sal heel moontlik gesien word as “verregaande” in die lig van die oorspronklike projek en sy befondsing. Ons is egter geensins weggevoer deur `n onbeteuelde idealisme nie. Die voorstelle is gegrond op ’n baie nugtere besef , wat bereik is na baie intense raadpleging en besinning: Afrikaans as voertaal, en uiteindelik as publieke taal, kan nie binne die bestek van die bestaande onderwysadministrasie en -beleid effektief beskerm word nie.