Die lief en leed van Klipfontein se Van Stadens – Afrikanergeskiedenis
Vandag staan daar net murasies op Klipfontein, noordwes van Pretoria. Die ou plaas word deur Soshanguve aan die een kant en Rosslyn aan die ander kant ingesluk en die verlate plaasbegraafplasie vertel die verhaal van 'n gesin wat die Groot Trek deurgemaak het om hulle hier te kom vestig.
Daar is talle ongemerkte grafte en 'n hele paar leiklip-grafstene wat meestal al vergaan het in die verwaarloosde begraafplaas. Die graniet-grafstene wat nog bestaan, wys dat die mense wat hier lê Van Stadens was. Die rekords wat die Britte met die verskroeideaarde-beleid in die Engelse Oorlog gehou het, wys dat daar drie huise op dié plaas was.
Herman van Staden van Wapadrand is 'n nasaat van dié mense en in 'Kronieke van my Van Staden geslag' verduidelik hy waar hulle vandaan gekom het en waarheen sy oupa en pa gegaan het toe hulle by Klipfontein weg is.
Hy vertel die verhaal van doofstom Nonnie, 'n malaria-sterfte, 'n 16-jarige seun wat reg in eie hande geneem het en in die Engelse Oorlog gaan deelneem het, van 'n eerste troue op die ouderdom van 48, die verbranding van 'n Bokryersbybel en die huis waar Pierneef skilderye teen die mure geverf het.
Die storie begin met 'n baie klein seuntjie wat saam met sy ouers aan die Groot Trek deelgeneem het.
Marthinus Jacobus van Staden is op 14 April 1831 op Zoetendalsvalei in die Kaap gebore. Hy was die derde seun van Jacobus Frederik Van Staden en Margaretha Elizabeth, 'n nooi Bezuidenhout.
Die gesin het aanvanklik tot op Potchefstroom getrek, maar Herman sê dit is nog 'n raaisel hoe hulle daar gekom het en wat tussen Potchefstroom en Klipfontein gebeur het. Die seuntjie, Marthinus, het grootgeword en met Adriana Albertina Prinsloo, die dogter van Joachim Prinsloo en Catharina van Rooyen getrou.
Herman se oupa se broer, Marthinus Jacobus van Staden, sy vrou Ellis Maria Sophia, 'n nooi Joubert, en hulle kinders
Hulle eerste kind, Herman se oupagrootjie, was 'n seun genaamd Jacobus Frederik wat op 4 Augustus 1854 gebore is. Dié arme kind was maar net 'n jaar oud toe sy ma op 22 September 1855 oorlede is. Sy was skaars 20 jaar oud en is waarskynlik met die geboorte van haar tweede kind, Susanna Elizabeth, oorlede.
Herman se oupagrootjie, Jacobus Frederik, is op 22 Mei 1875 in Pretoria voor landdros W Skinner met Cecilia Jacoba Herman, getroud. Cecilia is op 22 November 1859 gebore as die dogter van Matthys Johannes Herman en Catharina Helena, 'n nooi Klopper.
Haar pa Matthys, 'n afstammeling van die 1820 Britse Setlaars, was die eienaar van die plaas Daspoort, een van die plase waarop Pretoria aangelê is. Die voorstede Daspoort, met die bekende Daspoort-tonnel, en Hermanstad, wat na dié familie vernoem is, was deel van dié plaas. Hulle plaashuis was die eerste huis in Pretoria wat wes van die Apiesrivier gebou is en was op die perseel waar PPC vandag is.
Jacobus en Cecilia het drie kinders gehad, Marthinus Jacobus wat op 8 Mei 1876 gebore is en Matthys Johannes, Herman se oupa, wat op 27 April 1883 in die Pretoria-distrik gebore is. Hulle enigste dogter, Adriana Albertina Prinsloo van Staden, was doofstom en is Nonnie genoem. Sy is op 19 Junie 1891, glo as 'n normaal-horende kind gebore.
Die oorlogswolke was aan die opbou en alhoewel Jacobus deel was van die Swazilandse Kommando, het hy die Engelse Oorlog nooit meegemaak nie. Hy is op 1 November 1897 op 43-jarige ouderdom op Bremersdorp oorlede, blykbaar aan sy hart. Dit was 'n jaar voor sy pa Marthinus se dood op Klipfontein.
Jacobus se weduwee Gertruida en dogter Adriana het later met 'n Steyn en sy seun getrou. Pa en seun is altwee in 1918 in die griep-epidemie dood. Adriana het weer getrou, dié keer met 'n Venter, en sy is in 1949 in die ouderdom van 52 jaar op Dewetsdorp oorlede.
Thys was maar 10 jaar oud toe sy ma dood is en 14 jaar oud toe sy pa dood is. Sy stiefma, Gertruida, het die twee broers, die doofstom Nonnie en die klein Adriana, wat skaars 'n jaar oud was toe Jacobus dood is, so goed soos sy kon versorg.
Die seuns het op Colenso aangekom en omdat hulle nie onder 'n kommando sorteer het nie, is hulle na kommandant-generaal Louis Botha geneem om uitgeplaas te word. Hulle taak was om die perde wat agter die rante versteek was, op te pas.
Thys was 16 jaar oud toe die Engelse Oorlog uitgebreek het. Die Swazilandse Kommando wou nie dat sulke jong seuns by hulle aansluit nie, maar Thys en 'n paar maats van sy ouderdom het hulle nie so gou laat afskrik nie.
'n Kaart van Klipfontein, noordwes van Pretoria
Die aasvoël het sy kloue in Thys se linkerpols ingeslaan en hom ook aan die arm gebyt. Hy kon gou genoeg sy knipmes uitkry om die voël keelaf te sny. Die wonde het glo baie lank gevat om te genees en Thys het lewenslank lelike letsels op sy arm gehad.
Hy het later 'n vee-inspekteur geword wat die distrik van Piet Retief tot by Pongola moes behartig.
Thys het 'n plaas, Kommetjie, langs die Piet Retief-Pongola-pad gehuur, reg by die afdraai na Sulphur Springs. Daar is hulle eerste twee seuns gebore: Jacobus Frederik op 29 November 1932 en Christoffel Daniël op 22 Mei 1934.
Die plaashuis is later deur Thys se oudste seun, Jacobus Frederik, herbou en is vandag op die hoek van Bosloeriestraat en Breyerlaan. Dit is die huis waarin Herman, skrywer van Kronieke van my Van Staden geslag, grootgeword het.