Nelson Mandela: Gevangenisjare – Nelson Mandela Centre of MemoryNelson Mandela: Gevangenisjare – Nelson Mandela Centre of Memory“Die tronk het – eerder as om ons gees te onderdruk – ons meer vasbeslote gemaak om voort te gaan met hierdie stryd, tot die oorwinning behaal is.”11/7/1962Deur Nelson Mandela Centre of MemoryGedurende die vyftiger- en vroeë sestigerjare het Nelson Mandela homself dikwels vir kort tydperke in polisieselle, hofselle en tronkselle bevind omdat sy politieke werk hom ’n teiken vir die apartheidsregering gemaak het. Na die verbanning van die African National Congress in 1960 het hy in 1961 in die geheim begin werk, en die leier van Umkhonto we Sizwe (MK), die gewapende vleuel van die ANC, geword. In 1962 is hy gevang en tot vyf jaar tronkstraf gevonnis omdat hy die land onwettig verlaat het en ’n staking aangemoedig het. In 1963 het hy hom by ander MK-leiers in die Rivonia-hofsaak aangesluit, en aan die einde van die hofsaak is hy tot lewenslange tronkstraf vir sabotasie gevonnis. Hy is uiteindelik in 1990 uit die tronk vrygelaat, na ’n ononderbroke aanhouding van 27 jaar. Agtien van daardie jare het hy op Robbeneiland deurgebring.“... Ons het krag geput uit die wete dat ons deel is van ’n groter mensdom as wat ons bewaarders kon eis.”Daar is geen inskrywing vir die Soweto-opstand op 16 Junie 1976 nie. Nelson Mandela en sy kamerade het eers baie later daarvan te hore gekom toe nuwe politieke gevangenes op Robbeneiland aangekom het. In die vroeë jare op die eiland is Mandela en sy medegevangenes nie toegelaat om koerant te lees nie en hulle het nie ’n radio gehad nie. LESSENAARKALENDER, 16 JUNIE 1976Nelson Mandela meld die besoek deur die media aan Robbeneiland in 1977. Die apartheidsregering het die besoek deur die joernalis gereël om gerugte van swaar toestande op die eiland te stil. MEDIABESOEK: Lessenaarkalender, 25 April 1977In die vroeë jare in die tronk is Nelson Mandela en sy kamerade verbied om horlosies te hê. Hy het aanvanklik ’n kalender op die muur van sy sel gemaak. Later is hy toegelaat om elke jaar ’n lessenaarkalender van Suid-Afrikaanse Toerismeraad te bestel.
Hy het ’n reeks lessenaarkalenders in Robbeneiland-gevangenis gehou, waar hy van 13 Junie 1964 tot 31 Maart 1982 aangehou is, en in Pollsmoor-gevangenis waar hy tot 12 Augustus 1988 was en by Victor Verster-gevangenis toe hy soontoe oorgeplaas is, tot sy vrylating op 11 Februarie 1990.
Hy het steeds inligting in hierdie kalenders aangeteken terwyl hy in 1988 in die hospitaal was – eers in Tygerberg Hospitaal en daarna in Constantiaberg MediClinic waar hy vir tuberkulose behandel is.DE KLERK-ONTMOETING: Op 13 Desember 1989 ontmoet Nelson Mandela, terwyl hy nog in die tronk is, die eerste keer vir staatspresident F W de Klerk.Hierdie lessenaarkalenders was kalenders van die Suid-Afrikaanse Toerismeraad, met natuurtonele en die woorde “Land van goue sonskyn”.
Hierdie lessenaarkalenders, saam met sy notaboeke, is die mees direkte en onbemiddelde rekords van sy privaat gedagtes en alledaagse ervarings. Hy het nie elke dag inskrywings gemaak nie. Om die waarheid te sê, daar het soms weke verbygegaan waarin hy nie ’n enkele inskrywing gemaak het nie. Dit moet in gedagte gehou word dat algemeen aanvaarde luukshede in die buitewêreld kosbare luukshede in die tronk was. Melk vir tee was byvoorbeeld ’n spesiale gebeurtenis. En dit geld ook vir besoeke en briewe. En die enkele woord “klopjag” verberg ’n dieper gevaar.SWERMS EENDE: In sy laaste weke in die tronk het Nelson Mandela ’n dagboek by ’n universiteitsvriend en kameraad wat hom vir jare nie gesien het nie, persent gekry.
Die volgende inskrywing is gemaak op die eerste bladsy van die dun swart 1990-dagboek: “Beste Nelson, met ons liefde en elke goeie wens. Radhi en ‘J.N.’ – as herinnering aan die eerste Januarie 1990-ontmoeting na soveel jare!!!”
Afgesien van ’n inskrywing op 1 Januarie oor die Singhs se besoek aan hom by Victor Verster-gevangenis, het hy een ander inskrywing gemaak. Op 13 Januarie het hy sy laaste dagboekinskrywing gemaak – hy het die bladsy gevul met ’n roerende beskrywing van ’n groep eende wat in die huis waarin hy vir net meer as ’n jaar gewoon het, ingedwaal het.GESMOKKELDE BRIEWE, briewe deur Mandela en Ahmed Kathrada aan prokureurs Swaar sensuur van korrespondensie in die tronk het beteken dat, indien ’n gevangene enigiets van ’n sensitiewe aard aan iemand buite die tronk wou kommunikeer, hulle dit moes uitsmokkel.
By meer as een geleentheid het mnr Mandela en sy kameraad Ahmed Kathrada briewe uitgesmokkel, veral na prokureurs, om te kla oor die toestande in die tronk. In Januarie 1977 het mnr Mandela byvoorbeeld in piepklein handskrif ’n lang brief aan prokureurs in Durban gestuur en hulle opdrag gegee om stappe te neem teen die tronkowerhede vir ’n lys van gevalle waar “hulle hul gesag misbruik het”. Die brief was gerig aan ’n prokureursfirma genaamd Seedat Pillay and Co.
In Oktober 2010 het regter Thumba Pillay, een van die prokureurs van daardie firma wat ’n regter van die Hooggeregshof van Suid-Afrika geword het, daardie brief asook ’n reeks verwante dokumente aan die Nelson Mandela Centre of Memory and Dialogue geskenk."Gevangenisstraf self is 'n geweldige leerskool in die behoefte vir geduld en volharding. Dit is, bo alles, 'n toets van 'n mens se verbintenis ... "LASBRIEF TOT GEVANGESETTINGNa Nelson Mandela se vonnisoplegging op 7 November 1962 het die Pretoria Landdroshof ’n lasbrief uitgereik waarin hy vyf jaar tronkstraf opgelê is.
Hy is daardie dag skuldig bevind en tot drie jaar gevonnis vir een aanklag van “aanstoking tot oortreding van wette” (staking) en twee jaar omdat hy Suid-Afrika sonder ’n paspoort verlaat het. Daar is gestipuleer dat die twee vonnisse agtereenvolgend uitgedien moes word.
’n Tweede lasbrief tot gevangesetting is op 12 Junie 1964 deur die Transvaalse Provinsiale Afdeling van die Hooggeregshof van Suid-Afrika uitgereik – dieselfde dag wat die regter in die Rivonia-verhoor ’n vonnis van lewenslange gevangenisstraf vir mnr Mandela en sy kollegas opgelê het na hulle skuldig bevind is aan vier klagtes van sabotasie.Die eerste twee aanklagte was vir die oortreding van artikel 21(1) van die Wysigingswet op Algemene Wette (Wet op Sabotasie) Nr. 76 van 1962, die derde was vir die oortreding van Artikel 11(a), saamgelees met artikels 1 en 12 van Wet Nr. 44 van 1950, en die vierde was vir die oortreding van Artikel 3(1) (6), saamgelees met artikel 2 van Wet 8 van 1953 (soos gewysig). Die twee geraamde garandere is aan mnr Mandela oorhandig op 11 Februarie 1995 - die vyfde herdenking van sy vrylating uit die tronk - deur die destydse minister van korrektiewe dienste, Sipho Mzimela, namens die departement.ROBBENEILAND-GEVANGENESGEVANGENE IN TUINIn die konsepweergawe van die opvolg op sy outobiografie wat hy in 1998 begin skryf het, onthou Nelson Mandela hoe swaar die tronklewe was en hoe sy ervarings as ’n prokureur voor hy tronk toe is, hom gehelp het om die omstandighede te hanteer.
Deur al sy skrywes van die vroeë dae af tot selfs nadat hy afgetree het, het mnr Mandela ’n punt daarvan gemaak om te beklemtoon dat nie alle tronkbewaarders of apartheidsbeampte sleg was nie. Hierdie siening is ondersteun deur sy oortuiging dat ’n mens die goeie in alle mense moet kan raaksien om deur die lewe te kan kom.
Dit het hom gehelp om die regte tyd te kies om gesprekke met die apartheidsregering te begin – en dit was ’n voortsetting van die pogings wat die ANC sedert die vroeë 1900s en tot in 1961 gemaak het.ONDERHANDELING IN DIE TRONK: Hy verduidelik dat onderhandeling nie iets nuuts is nie.Nelson Mandela huiwer nooit om te sê dat hy die dinge wat hy reggekry het, gedoen het as deel van ’n “kollektiewe groep” nie en dat sy kamerade in die African National Congress en veral diegene saam met wie hy in die tronk was, deel van sy kollektiewe groep is.
Hy komplimenteer hulle wanneer hy die geleentheid kry, asook mense uit ander politieke oortuigings wat saam met hom in die tronk gely het.
In hierdie uittreksel tot die opvolg op sy outobiografie onthou hy sy tronkkamerade en onthou hy weer hoe hy hulle nie vertel het dat hy onderhandelinge met die apartheidsregering aanknoop voordat dit nie reeds begin het nie. Met goeie rede.
Hy verduidelik ook dat onderhandeling nie iets nuuts is nie.MANDELA-VRYLATINGSVELDTOG: Long Walk, oorspronklike manuskrip, bl 615Terwyl Nelson Mandela en sy kamerade op Suid-Afrika se berugte Robbeneiland aangehou is, het pogings vir veldtogte vir hul vrylating toegeneem. Aangesien die gevangenes die meeste van hul tyd in aanhouding van koerante ontneem is, kon die veldtogleiers nie verwag het dat die gevangenes sou weet van die werk wat gedoen word om hul lot openbaar te maak nie.
In hierdie uittreksel uit sy ongepubliseerde outobiografiese manuskrip wat in die tronk geskryf is, is dit duidelik dat hy nie net bewus was van hierdie pogings nie – ondanks streng sensuur van briewe en besoeke – maar dat hy krag daaruit geput het.
Sy skrywes oor hierdie kwessie het hom die geleentheid gegee om sy optimisme oor sy uiteindelike vryheid en die sukses van die stryd teen apartheid te verwoord.NELSON MANDELA SE SEL – VROEGSTE FOTO (ongeveer 1971)“...geen tronkmure, waghonde of selfs die koue see wat Robbeneiland-tronk soos ’n dodelike grag omring, kan ooit daarin slaag om die begeerte van die ganse mensdom te fnuik nie...”ROBBENEILAND: Long Walk, oorspronklike manuskrip, bl 518In hierdie twee uittreksels uit Nelson Mandela se ongepubliseerde outobiografiese manuskrip wat in die tronk geskryf is, herinner hy ons dat sy 1964-opsluiting op Robbeneiland nie die eerste keer was wat hy daar aangehou is nie.
Hy is die eerste keer in Mei 1963 soontoe gestuur nadat hy reeds ses maande uitgedien het van sy vyfjaar-vonnis omdat hy die land onwettig verlaat het en werkers aangehits het om te staak. Hierdie aanklagte het gespruit uit die driedag-staking wat hy georganiseer het teen Suid-Afrika se republiekwording in Mei 1961 en sy geheime reis deur Afrika in 1962.
Hy was besig om sy vonnis by Pretoria Plaaslike Gevangenis uit te dien toe hy sonder waarskuwing na Robbeneiland oorgeplaas is. Sy ewe onverwagse oorplasing van Robbeneiland terug na Pretoria twee weke later kon nie, soos dikwels aanvaar word, te doen gehad het met die naderende Rivonia-verhoor nie. Die meerderheid van die beskuldigdes in daardie verhoor is eers op 11 Julie 1963 gearresteer en hy was reeds in Junie terug in Pretoria.
Sy noukeurigheid het ons gehelp om leidrade in sy storie te vind om algemeen aanvaarde mites verkeerd te bewys.“Verstaan jy dat jy amper in die tronk gebore is?”BRIEF AAN ZENI EN ZINDZIIn ’n brief aan sy dogter Zenani op haar 12de verjaardag in 1971 onthou Nelson Mandela haar geboorte nadat sy vrou pas vir 15 dae opgesluit was. Soos die meeste briewe aan sy kinders probeer hy roerend om ’n langafstand-pa te wees.
Winnie Mandela was swanger met haar oudste dogter toe sy gearresteer is vir deelname in die protesoptog teen paswette. “Verstaan jy dat jy amper in die tronk gebore is?” Die brief vertel haar hoe sy net 25 maande oud was toe hy in die geheim begin werk het en dat hulle daarna nooit weer saamgewoon het nie.
Hy beskryf een van haar geheime besoeke aan hom terwyl hy verskuil gebly het: “Ek het jou in my arms vasgehou en vir omtrent tien minute het ons mekaar net vasgehou en gesoen en gesels. Toe is dit skielik asof jy iets onthou. Jy het my weggedruk en die kamer begin deursoek. In ’n hoek het jy die res van my klere gekry. Na jy dit bymekaargemaak het, het jy dit vir my gegee en gevra ek moet huis toe gaan. Jy het my hand so lank vasgehou en my desperaat getrek en gesmeek om terug te kom.”BRIEF AAN ZENIVir Nelson Mandela was die hartverskeurendste tyd in die tronk toe sy vrou Winnie gearresteer en vir meer as 17 maande aangehou is. Van Mei 1969 tot September 1970 was sy weg uit hul lewens en was daar niks wat hy kon doen om haar of die kinders wat sy agtergelaat het, te help nie.
Op daardie stadium was hul dogters Zeni en Zindzi onderskeidelik nege en tien jaar oud, en hul pa het van Robbeneiland af vir hulle geskryf in ’n poging om hulle te troos, om ’n pa te wees. Hy het geweet dat dit hoogs onwaarskynlik is dat die brief ooit by hulle sou uitkom. Gelukkig het hy ’n afskrif gehou in een van die twee hardeband-notaboekies wat hy gebruik het om die briewe wat hy stuur, neer te skryf. Hierdie notaboekies is deur tronkbewaarders gekonfiskeer terwyl hy nog op Robbeneiland was, maar is meer as 15 jaar na sy vrylating aan hom teruggegee deur ’n voormalige sekerheidspolisieman, Donald Card, wat die boekies vir jare in sy huis gehou het.DIE OORSPRONKLIKE OUTOBIOGRAFIE WAT IN DIE TRONK GESKRYF ISIn die sewentigerjare het ’n paar van Nelson Mandela se kollegas, terwyl hulle lewenslange vonnisse op Robbeneiland uitgedien het, die idee gekry dat hulle in die geheim sy outobiografie moes skryf sodat dit betyds vir sy 60ste verjaardag in 1978 uitgegee kon word.
Hy het dit begin doen en konsepweergawes vir kommentaar aan Walter Sisulu en Ahmed Kathrada gestuur. Sodra ’n konsepweergawe gekorrigeer en goedgekeur is, het Mac Maharaj en Laloo Chiba dit piepklein oorgeskryf. Op die einde het die 600 bladsye as omtrent 60 bladsye opgeëindig wat in die omslag van ’n studielêer van Mac Maharaj uitgesmokkel is toe hy in 1976 vrygelaat is.
Die manuskrip is toe nie in 1978 gepubliseer soos hulle gehoop het nie, maar mnr Mandela het dit gebruik as die basis van sy 1994-outobiografie Long Walk to Freedom.Net ’n handjievol bladsye van die oorspronklike manuskrip het oorleef en word in die Suid-Afrikaanse Nasionale Argief in Pretoria bewaar. Die Nelson Mandela Centre of Memory and Dialogue het die weergawe wat deur Sue Rabkin daarvan getik is."Ons het 'n monteerbaan geskep om die manuskrip te verwerk..."’n Jaar na mnr Mandela se vrylating uit die tronk in 1990 het hy begin om saam met Amerikaanse joernalis Richard Stengel te werk aan wat nou Long Walk to Freedom (1994) is. Dit is gebaseer op die tronkmanuskrip en ’n reeks onderhoude. In die boek sê mnr Mandela: “Ons het ’n produksielyn geskep om die manuskrip te prosesseer. Elke dag het ek wat ek klaar geskryf het vir Kathy gegee, wat dit hersien het en dit dan vir Walter gelees het. Kathy het daarna hul kommentaar in die kantlyne geskryf. Walter en Kathy het nooit gehuiwer om my te kritiseer nie, en ek het hul voorstelle ter harte geneem, en dikwels hul veranderinge geïnkorporeer. Hierdie manuskrip met aantekeninge is dan aan Laloo Chiba gegee wat die volgende nag daaraan bestee het om my skryfwerk in sy eie amper mikroskopiese snelskrif oor te skryf en my tien bladsye na ’n enkele klein stukkie papier te verminder. Dit sou Mac se werk wees om die manuskrip na die buitewêreld uit te smokkel.”Nadat mnr Mandela die korreksies gemaak het, is die bladsye aan medegevangenes Isu “Laloo” Chiba en Mac Maharaj gegee om in ’n kleiner handskrif oor te skryf.Daardie manuskrip is daarna in kakaohouers verdeel en in die tuin van B-seksie, Robbeneiland, begrawe deur gebruik te maak van gereedskap wat deur Jeff Masemola gemaak is. Toe ’n tronkamptenaar later, tydens die bou van ’n muur, op die manuskrip afgekom het, het dit gelei daartoe dat mnr Mandela, mnr Sisulu en mnr Kathrada, wie se handskrif op die oorspronklike was, hul studievoorregte vir vier jaar verloor het.MICKEY PATEL-PLAKKATETeen die tyd wat Nelson Mandela 70 geword het – en steeds opgesluit was – het die veldtog vir sy vrylating bykans elke hoek van die wêreld bereik.
Elke moontlike medium is gebruik om almal moontlik te druk, te beywer en aan te moedig om hul bydrae te lewer om hom te help bevry. Die meeste mense – van studente en konsertgangers tot politici en bankiers – is deur die Mandela-vrylatingsveldtog geraak.
Een van die pogings was ’n reeks van tien plakkate deur kunstenaar Mickey Patel wat hy aan die kantoor van die African National Congress in ballingskap in Indië geskenk het. ’n Verdere een honderd van hierdie plakkate is toe van syskermdrukwerk gemaak.