(Aangestuur vanaf Amerika)
Geen op federale vlak nie1
9 833 517 km2 (3/4de)
323 916 500 (3de)
309 349 689
35 / km2 (180ste)
90,6 / myl2
$18 558 miljard (2de)
$57 220 (10de)
$18 558 miljard (1ste)
$57 220 (6de)
0,915 (8ste) – baie hoog
40,8 – medium
(UTC-05 tot -10)
(UTC-4 tot -10)
Die Verenigde State van Amerika (dikwels afgekort tot Verenigde State, VS of VSA, Engels: United States of America of USA), in die omgangstaal ook net Amerika genoem, is 'n land in die Westelike Halfrond, wat uit vyftig deelstate en talle eilandgebiede bestaan. 48 van sy deelstate lê in Sentraal-Noord-Amerika tussen die Stille Oseaan in die weste en die Atlantiese Oseaan in die ooste en word in die noorde deur Kanada en in die suide deur Meksiko begrens, die deelstaat Alaska lê in die noordweste van die Noord-Amerikaanse vasteland en grens in die ooste aan Kanada, en die deelstaat Hawaii is 'n eilandgroep in die middel van die Stille Oseaan. Die land beslaan altesaam veertig persent van die Noord-Amerikaanse vasteland.
Die Verenigde State van Amerika is 'n federale presidensiële grondwetlike republiek met 'n tweekamerparlement, die Kongres, wat uit die Senaat en die Huis van Afgevaardigdes bestaan. Die hoofstad van die VSA is Washington, D.C., wat nie deel uitmaak van een van die vyftig deelstate nie, maar in die federale Distrik Columbia geleë is.
Die Verenigde State is met meer as 9,8 miljoen vierkante kilometer (byna 3,8 miljoen vierkante myl) en met 'n bevolking van sowat 323,6 miljoen die derde grootste land ter wêreld ten opsigte van sy oppervlakte en bevolking. Met 'n bruto binnelandse produk van meer as 18 558 miljard VSA-$ (272 060,28 miljard ZAR) in 2016 is die VSA naas die Volksrepubliek van Sjina die tweede grootste ekonomie ter wêreld.
Die land, wat oorspronklik deur die stamme van die Eerste Nasies bewoon is, het danksy grootskaalse immigrasie van dwarsoor die wêreld tot een van die etnies, sosiaal en godsdienstig mees diverse lande ter wêreld ontwikkel.
Die Verenigde State is deur dertien kolonies gestig, wat na aanleiding van die Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog hulle onafhanklikheid van Groot-Brittanje op 4 Julie 1776 verklaar en hulle grondwet, die Artikels van die Konfederasie, op 1 Maart 1781 bekragtig het. Die huidige grondwet is op 17 September 1787 aangeneem. Die oppervlakte van die VSA is gedurende die 19de eeu deur gebiede, wat van Frankryk en Meksiko gekoop is, aansienlik uitgebrei. Met die ekonomiese agteruitgang van die Sowjetunie in 1991 het die VSA die enigste oorblywende supermoondheid geword. Die land oefen nog steeds 'n oorheersende ekonomiese, politieke, kulturele en militêre invloed dwarsoor die wêreld uit.
3.8 Ontwikkeling tot 'n ekonomiese grootmoondheid
8 Notas en verwysings
Hoofartikel: Geografie van die Verenigde State.
Satellietbeeld van die Verenigde State
Hoofartikel: Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika.
Spanje was die eerste Europese grootmoondheid wat die Noord-Amerikaanse vasteland vanuit die suide begin verken het. Die groot dryfkragte agter die Spaanse ekspedisies was van ekonomiese en godsdienstige aard: Hulle was enersyds op soek na goud en silwer, en andersyds het hulle weens hulle sendingbewussyn daarin belang gestel om die inheemse bevolking te kersten.
Engeland het tot die mees suksesvolle koloniale grootmoondheid ontwikkel, aangesien sy beleid van splendid isolation, sy posisie as leidende seemag sedert die tydperk van koningin Elizabeth I en die politieke en godsdienstige woelinge, wat die Noord-Amerikaanse kolonies van 'n bestendige stroom Britse immigrante verseker het.
'n kaart van Nieu-Nederland
Nederland was aanvanklik 'n groot mededinger vir Engeland, wat reeds in 1609 in Noord-Amerika geland het, en sy handelsmaatskappye – waaronder die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie, die Wes-Indiese Kompanjie en die Nieuw Nederland Compagnie het belang gestel in die pelshandel en die Noordwestelike Deurvaart. Die Wes-Indiese Kompanjie onder die leiding van die Duitse boorling Peter Minnewitt het in 1626 die skiereiland Manhattan van die plaaslike Indiane gekoop en 'n fort gestig, waaruit later die stad Nieu-Amsterdam en uiteindelik New York Stad voortgespruit het.
Jagters het weens die groot getalle otters en seekoeie na die gebied gekom om die huide op die Sjinese mark winsgewend te verkoop, en seekoeie was as gevolg van die genadelose jag al in 1768 uitgeroei. Die pelshandel is deur die Russies-Amerikaanse Pelshandelkompanjie beheer, wat in 1799 met sy hoofkwartier in Sitka gestig is. Dit was veral offisiere wat die kompanjie bestuur het en die kompanjie het ook as politieke administrasie van Russies-Amerika gedien. Die Russe het hulle gebied tot by Kalifornië uitgebrei en in 1811 Fort Rossija (later Fort Ross) sowat 120 kilometer noord van die huidige San Francisco opgerig.
Hoofartikel: Amerikaanse Rewolusie en Amerikaanse Rewolusionêre Oorlog.
In 1776 het afgevaardigdes van die dertien kolonies ten gunste van die Onafhanklikheidsverklaring gestem en sodoende die Verenigde State van Amerika gestig. Danksy 'n politieke en militêre verbond met Frankryk, wat in 1778 gesluit is, het die VSA uiteindelik hulle militêre slaankrag aansienlik verhoog. Groot Amerikaanse oorwinnings soos in die Slagte van Saratoga (1777) en Yorktown (1781), waarin twee groot Britse leërs gevange geneem is, het Groot-Brittanje gedwing om in 1783 die Vrede van Parys te onderteken, waardeur hulle die VSA amptelik as 'n onafhanklike staat erken het. Dit was Groot-Brittanje se eerste nederlaag sedert die Honderdjarige Oorlog met Frankryk wat tegelykertyd ook die ondergang van Groot-Brittanje se Atlantiese ryk bestempel het.
Danksy die bemiddeling van Benjamin Franklin en James Madison het die dertien deelstate se 55 afgevaardigdes tydens hulle vergadering in Philadelphia in 1787 die kompromis van 'n presidiale bondsrepubliek bereik. Die nuwe grondwet is slegs geleidelik deur alle deelstate goedgekeur, maar in 1789 uiteindelik bekragtig.
Hoofartikel: Amerikaanse Burgeroorlog en Gekonfedereerde State van Amerika.
Amerikaanse grense in 1864/65: ██ Deelstate van die noordelike Unie ██ Gebiede van die Unie ██ Kansas wat by die Unie aangesluit het ██ Noordelike grensstate wat slawerny toegestaan het ██ Die Gekonfedereerde State ██ Gebiede waarop die Gekonfedereerde State aanspraak gemaak het
Davis se teenstander in die noorde was Abraham Lincoln, 'n voormalige houtkapper, wat later advokaat, afgevaardigde van Illinois en uiteindelik in 1861 die 16de president van die Verenigde State geword het. Hy was vasbeslote om die eenheid van die land te herstel.
President Andrew Johnson (1865–1869) het die kontinuïteit van Lincoln se gematigde beleid verseker, maar nadat radikale Republikeine hom tot 'n magstryd gedwing het, is hy selfs van hoogverraad aangekla. Swart Amerikaners het in 1868 burger- en in 1870 stemreg gekry.
Ontwikkeling tot 'n ekonomiese grootmoondheid[wysig | wysig bron]
Gedurende die Kubaanse opstand teen die Spaanse koloniale bewind, wat deur talle Amerikaanse vrywilligers ondersteun is, het die Amerikaanse Pulitzer- en Hearst-pers die openbare mening suksesvol begin beïnvloed. Die sogenaamde "Maine-insident" - die ontploffing van 'n Amerikaanse oorlogskip in die hawe van die Kubaanse hoofstad Habana – is as 'n voorwendsel gebruik om Amerika se toetrede tot die konflik aan te wakker. Die Verenigde State het in 1898 oorlog teen Spanje verklaar en Kuba beset. In die vredesooreenkoms van Parys het Spanje Puerto Rico en Guam aan die Verenigde State afgestaan.
In 1910 het die VSA 'n rewolusie in Panama aangewakker om dié land se onafhanklikheid van Colombia te bevorder. Vier jaar later is die Panamakanaal ingewy.
Met sy eerste herverkiesing as president in November 1936 het Roosevelt die hervorming van die Hoogste Federale Geregshof in die Judiciary Reorganization Bill probeer aanpak en ook pogings onderneem om opponente in sy eie Demokratiese Party uit te skakel. As gevolg van hierdie beleid en die ekonomiese resessie wat die VSA vanaf Augustus 1937 geleef het, het die Republikeinse Party in die tussenverkiesings van November 1938 80 addisionele setels in die Huis van Afgevaardigdes en sewe in die Senaat gewen.
Hoofartikel: Tweede Wêreldoorlog.
Die moeilike internasionale politiek het grootliks bygedra tot Roosevelt se herverkiesing as president. In die laat 1930's was dit duidelik dat die sogenaamde Spilmoondhede (Duitsland en Italië in Europa, Japan in Oos-Asië) 'n steeds groter bedreiging vir die wêreldvrede sou vorm. Toe die oorloë in Sjina en Ethiopië en die burgeroorlog in Spanje uitgebreek het, was die Amerikaanse beleid nog daarop gemik om die land se neutraliteit volgens die Neutrality Act-wetgewing te handhaaf. Selfs toe die aggressiewe beleid van die Spilmoondhede teenoor sy buurlande in September 1939 tot oorlog in Europa gelei het, het die Verenigde State – ondanks hul simpatie vir die geallieerde saak – alles in hul vermoë gedoen om nie hierby betrokke te raak nie.
In Asië het die Roosevelt-regering sterk teen Japan se aggressiewe beleid van verowering en die skepping van 'n sogenaamde "Groot Oos-Asiatiese Welstandsfeer" te velde getrek. Ná die Japannese verowering van Frans-Indosjina in Julie 1941, wat 'n militêre bedreiging vir die Filippyne ingehou het, het die VSA-regering alle Japannese bates in die land bevries. Ondanks die gespanne betrekkinge tussen Tokio en Washington was diplomatieke onderhandelinge nog aan die gang toe Japan op 7 Desember 1941 'n blitsaanval op die Amerikaanse Vlootbasis Pearl Harbor op Hawaii geloods het. Die Amerikaanse regering het onmiddellik oorlog teen Japan verklaar. Vier dae later het Duitsland en Italië oorlog teen die VSA verklaar.
Met die val van Nasionale Sjina en die Sowjetunie se vordering tot kernwapenmoondheid het die besorgdheid oor die uitbreiding van kommunisme in die VSA histeriese afmetings aangeneem. Hofsake teen die leierskap van die Amerikaanse Kommunistiese Party en bekende linkse intellektueles, spioenasie-onthullings en senator Joseph McCarthy se veldtog teen beweerde anti-Amerikaanse aktiwiteite het 'n klimaat van vrees geskep.
Hoofartikel: Rassisme in die Verenigde State
Toe die Sowjetunie uiteindelik val en die Oosblok bevry word, groei die welvaart van die Verenigde State tot ongekende hoogtes, net soos haar skuldlas en internasionale verpligtinge. Sosiale veranderinge volg hierop, alhoewel langsamer as in die sestigerjare, terwyl die baby boomers die rewolusie voltooi.
'n F-117 Nighthawk van die Amerikaanse Lugmag, soortgelyk aan dié tydens die Eerste Golf-oorlog ontplooi
Aan die einde van die Bush-era beleef die wêreldekonomie 'n skerp insinking, en diep resessie word 'n realiteit. In die Verenigde State is rekordhoeveelhede geld gespandeer om die ekonomie te stimuleer. In 2008, tydens hierdie ekonomies woelige tyd, word in die presidentsverkiesing vir die eerste maal 'n swart Amerikaner as president verkies, senator Barack Obama. By hierdie verkiesing behaal sy partygenote van die Demokratiese Party ook oorwinnings in die Kongres en in plaaslike verkiesings. Aanvanklik geniet Obama breë steun in beide die binne- as buiteland. Gaandeweg neem sy populariteit in 2009 egter radikaal af, deels weens die aanneem van 'n wet in die Kongres wat die Amerikaanse sorgstelsel hervorm, asook die steeds gedyende rekorduitgawes en nasionale skuldlas. Hierdie tanende gewildheid is onderstreep deur enkele verkiesingsnederlae van die Demokrate in distrikte waar hulle gewoonlik 'n groot meerderheid sou behaal. Daar ontstaan 'n konserwatiewe protesstroming wat as die tee-party beweging bekend geword het. Ook onder onafhanklike kiesers het sy populariteit afgeneem.
Obama se presidentskap word internasionaal gekenmerk deur 'n meer gematigde beleid jeens tradisioneel onvriendskaplike lande soos Rusland en Iran, benewens 'n toenadering tot Islamitiese lande en groepe, terwyl daar egter 'n ongenaakbare houding teenoor bondgenote gehandhaaf word.
Barack Obama was die eerste swart Amerikaner wat die amp van president beklee het
Die Kongres se Huis van Afgevaardigdes
Die huidige president van die Verenigde State van Amerika is Donald Trump. Hy is op 20 Januarie 2017 ingesweer as die eerste president sonder voorafgaande politieke of militêre loopbaan - en op 70 jaar ook as die oudste Amerikaanse staatshoof ooit.
Die Hollywood-kenteken op die Hollywood-heuwels word beskou as 'n simbool van die Amerikaanse rolprentbedryf, een van die oudste in die wêreld.
Coca-Cola word as kulturele uitvoer van die VSA beskou.
Die jaarlikse bevolkingsgroei van 0,8 persent is tans hoër as dié van die Europese Unie met 0,16 persent. In 2006 het 1,27 miljoen wettige immigrante (veral uit Meksiko, Sjina, Indië en die Filippyne) 'n verblyfpermit gekry, en die VSA is tans die enigste nywerheidsland waar daar ook in die toekoms 'n aansienlike bevolkingsaanwas verwag word.
Die Verenigde State se status as die magtigste ekonomie ter wêreld (wat 'n vyfde van die wêreldinkomste verteenwordig) is gegrond op die groot oppervlakte van die land, sy rykdom aan grondstowwe, die groot binnelandse mark met meer as 300 miljoen verbruikers en 'n ekonomiese stelsel wat op die beginsels van private besit en inisiatief asook vrye handel baseer. Die VSA se bruto geografiese produk (BGP) het in 2006 VSA-$ 13 195 miljard beloop. Die tersiêre of dienstesektor se bydrae tot die BGP het in 2006 sowat 79 persent beloop, dié van die nywerheidsektor 20 persent en dié van die landbou 1 persent.
Die land het ryk minerale hulpbronne, met heelwat goud, olie, steenkool en uraan. In landbou is die V.S.A. een van die vernaamste verskaffers van mielies, koring, suiker en tabak. Die V.S.A. vervaardig motors, vliegtuie en elektronika. Die grootste sektor is die dienssektor waarin omtrent 'n driekwart van die V.S. se inwoners werk.
Die grootste handelsvennoot van die Verenigde State is sy noordelike buurstaat Kanada. Ander belangrike handelsvennote is Meksiko, die Europese Unie en ander industriële lande in Asië, soos Japan, Indië, Suid-Korea en Sjina. Die Verenigde State se buitelandse handel word deur 'n chroniese handelstekort gekenmerk. In 2006 het die VSA goedere ter waarde van VSA-$ 1 037 miljard uitgevoer, terwyl die invoere $ 1 919 miljard beloop het.
Die Verenigde State is verreweg die grootste ekonomie en ook die grootste invoerder ter wêreld – 14 persent van alle produkte, wat wêreldwyd verhandel word, word na die VSA uitgevoer. Deskundiges verskil oor die land se rol in die huidige wêreldekonomie. Terwyl die land in die 1990's die langste ekonomiese groeifase in sy geskiedenis ervaar het en in die vroeë 21ste eeu steeds die tweede grootste binnemark na die Europese Unie vorm asook 'n kwart van die wêreld se totale produksie oplewer, verwys kritici na die groot handelstekort wat onder meer deur stygende loonkoste en die Amerikaanse nywerheidsektor se laer mededingendheid op internasionale markte veroorsaak word. In 2011 het die handelstekort met $558 miljard 'n nuwe rekordvlak bereik. Gaandeweg het die land ook sy rol as tegnologiese leier kwytgeraak en word hoëtegnologieprodukte soos rekenaars al lank in die buiteland vervaardig.
Land BBP in 2007 in miljarde VSA-$
VR van Sjina
In Oktober 2011 was 9 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos – ondanks die feit dat die Amerikaanse ekonomie sy groeikoers ná die finansiële krisis van 2008/09 hervat het.
Terwyl Amerikaanse politici veral die Volksrepubliek van Sjina daarvan beskuldig dat dit sy geldeenheid, die renminbi, onderwaardeer, word dit duidelik dat die VSA op baie terreine nie meer met ander nywerheidslande kan meeding nie. Die agteruitgang van die Amerikaanse motornywerheid is simptomaties van hierdie ontwikkeling. Deskundiges wys daarop dat die land meer in sy infrastruktuur en onderwysstelsel moet belê.
New York Stad, die finansiële sentrum van die Verenigde State van Amerika.
Laer energiepryse – in 2012 het gaspryse in die VSA net 'n vyfde van dié in Europa en 'n agtste van dié in Asië beloop – sal die land meer aantreklik vir energie-intensiewe bedrywe maak sodat die VSA moontlik op die drempel van 'n nuwe ekonomiese groeifase en herindustrialisering staan.
↑ (en) “U.S. Code: Title 36, 304”. United States Code. Cornell Law School: 12 Augustus 1998. URL besoek op 21 Desember 2015.
↑ (en) “Verenigde State”. The World Factbook. Central Intelligence Agency: 17 Junie 2016. URL besoek op 4 Julie 2016.
↑ (en) “U.S. and World Population Clock”. United States Census Bureau. URL besoek op 4 Julie 2016.
↑ (en) PDF.U.S. census department data.
↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 (en) “Report for Selected Countries and Subjects”. Internasionale Monetêre Fonds: April 2016. URL besoek op 4 Julie 2016.
↑ (en) “2015 Human Development Report”. United Nations Development Programme: 2015. URL besoek op 4 Julie 2016.
↑ (en) “OECD Income Distribution Database: Gini, poverty, income, Methods and Concepts”.
↑ (en) “Global inequality: How the U.S. compares”.
↑ (en) “Income Distribution and Poverty : by country – INEQUALITY”.
↑ (en) Cohen, Eliot A. (Julie/Augustus 2004). “History and the Hyperpower”. Foreign Affairs. URL besoek op 14 Julie 2006. “Country Profile: United States of America”. BBC News: 22 April 2008. URL besoek op 18 Mei 2008.
↑ (en) “The Global Financial Centres Index 18”. Long Finance: September 2015.
Verenigde State van Amerika (kategorie)
(en) Toerismeïnligting oor Verenigde State van Amerika op Wikivoyage
(en) Amptelike tuisblad van die Regering van die VSA
Verenigde State Stille Oseaan
Meksiko • Golf van Meksiko
Kuba • Bahamas
Albanië | België | Bulgarye | Denemarke | Duitsland | Estland | Frankryk | Griekeland | Hongarye | Italië | Kanada | Kroasië | Letland | Litaue | Luxemburg | Nederland | Noorweë | Pole | Portugal | Roemenië | Slowakye | Slowenië | Spanje | Tsjeggië | Turkye | Verenigde Koninkryk | Verenigde State van Amerika | Ysland
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Verenigde_State_van_Amerika&oldid=1526310"	Kategorieë: Verenigde State van AmerikaVoormalige Britse koloniesVersteekte kategorië: Pages using ISBN magic linksVoorbladartikels	Navigasie-keuseskerm
АҧсшәаAcèhАдыгабзэAkanAlemannischአማርኛAragonésÆngliscالعربيةܐܪܡܝܐمصرىঅসমীয়াAsturianuАварAymar aruAzərbaycancaتۆرکجهБашҡортсаBoarischŽemaitėškaBikol CentralБеларускаяБеларуская (тарашкевіца)‎БългарскиभोजपुरीBislamaBahasa BanjarBamanankanবাংলাབོད་ཡིགবিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরীBrezhonegBosanskiБуряадCatalàChavacano de ZamboangaMìng-dĕ̤ng-ngṳ̄НохчийнCebuanoChamoruᏣᎳᎩTsetsêhestâheseکوردیی ناوەندیCorsuNēhiyawēwin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣQırımtatarcaČeštinaKaszëbscziСловѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟЧӑвашлаCymraegDanskDeutschZazakiDolnoserbskiދިވެހިބަސްཇོང་ཁEʋegbeΕλληνικάEmiliàn e rumagnòlEnglishEsperantoEspañolEestiEuskaraEstremeñuفارسیFulfuldeSuomiVõroNa Vosa VakavitiFøroysktFrançaisArpetanNordfriiskFurlanFryskGaeilgeGagauz贛語GàidhligGalegoگیلکیAvañe'ẽगोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺ગુજરાતીGaelgHausa客家語/Hak-kâ-ngîHawaiʻiעבריתहिन्दीFiji HindiHrvatskiHornjoserbsceKreyòl ayisyenMagyarՀայերենInterlinguaBahasa IndonesiaInterlingueIgboIñupiakIlokanoIdoÍslenskaItalianoᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut日本語PatoisLa .lojban.Basa JawaქართულიQaraqalpaqshaTaqbaylitАдыгэбзэGĩkũyũҚазақшаKalaallisutភាសាខ្មែរಕನ್ನಡ한국어Перем КомиКъарачай-малкъарRipoarischKurdîКомиKernowekКыргызчаLatinaLadinoLëtzebuergeschЛаккуЛезгиLugandaLimburgsLigureLumbaartLingálaລາວلۊری شومالیLietuviųLatgaļuLatviešuमैथिलीBasa BanyumasanМокшеньMalagasyОлык марийMāoriBaso MinangkabauМакедонскиമലയാളംМонголМолдовеняскэमराठीКырык марыBahasa MelayuMaltiMirandésမြန်မာဘာသာЭрзяньمازِرونیDorerin NaoeroNāhuatlNapulitanoPlattdüütschNedersaksiesनेपालीनेपाल भाषाNederlandsNorsk nynorskNorsk bokmålNovialNouormandSesotho sa LeboaDiné bizaadChi-ChewaOccitanLivvinkarjalaOromooଓଡ଼ିଆИронਪੰਜਾਬੀPangasinanKapampanganPapiamentuPicardDeitschPälzischपालिNorfuk / PitkernPolskiPiemontèisپنجابیپښتوPortuguêsRuna SimiRumantschRomaniKirundiRomânăArmãneashtiTarandíneРусскийРусиньскыйKinyarwandaसंस्कृतम्Саха тылаSarduSicilianuScotsسنڌيSámegiellaSängöSrpskohrvatski / српскохрватскиසිංහලSimple EnglishSlovenčinaSlovenščinaGagana SamoaChiShonaSoomaaligaShqipСрпски / srpskiSranantongoSiSwatiSeelterskBasa SundaSvenskaKiswahiliŚlůnskiதமிழ்ತುಳುతెలుగుTetunТоҷикӣไทยTürkmençeTagalogSetswanaTok PisinTürkçeXitsongaТатарча/tatarçaChiTumbukaTwiReo tahitiУдмуртئۇيغۇرچە / UyghurcheУкраїнськаاردوOʻzbekcha/ўзбекчаVènetoVepsän kel’Tiếng ViệtWest-VlamsVolapükWalonWinarayWolof吴语ХальмгIsiXhosaმარგალურიייִדישYorùbáVahcuenghZeêuws中文文言Bân-lâm-gú粵語IsiZulu	Wysig skakels	Die bladsy is laas op 23 Januarie 2017 om 06:42 bygewerk.