Franklin Sonn op 80 oor Oos-Kaapse menslikheid en waardigheid | LitNet
Jason Lloyd; Franklin Sonn
Franklin Sonn beskryf sy grootwordjare in die Oos-Kaap as ’n voorsprong bo Wes-Kaapse bruin gemeenskappe omdat Oos-Kaapse bruin mense in omgewings grootgeword het waar hulle verreweg in die minderheid was, maar dus nader aan swart mense geleef het.
Sonn sê Oos-Kaapse bruin mense het saam met Xhosa-mense grootgeword in swart en bruin “lokasies” as gelykes wat net deur ’n straat geskei was.
“Al twee woonbuurte was lokasies. Ons was nie beter as Xhosas nie en Xhosas was nie beter as ons nie. Ons was gelyk.”
Franklin Abraham Sonn, struggle-ikoon, onderwys- en sakeleier en oudambassadeur na Amerika, wat onlangs op 11 Oktober 80 jaar oud geword het, is trots op sy grootwordjare in Queenstown in die Oos-Kaap. Volgens hom het die Oos-Kaap hom menslikheid en waardigheid geleer.
Hy is op 11 Oktober 1939 in Vosburg in die Noord-Kaap gebore.
Sonn was onder meer onderwyser, skoolinspekteur, skoolhoof van die Spes Bona Sekondêr in Athlone, rektor van die destydse Skiereilandse Technikon, president van die destydse Kaaplandse Professionele Onderwysunie (KPO), en deur president Nelson Mandela aangewys as Suid-Afrika se eerste swart ambassadeur na Amerika in 1995. Hy was ook ’n sakeleier wat op verskeie groot maatskappye se direksies gedien het. Sonn het ook 14 eredoktorsgrade aan nasionale en internasionale universiteite verwerf.
Hy het onder meer saam met Jakes Gerwel, emeritus aartsbiskop Desmond Tutu, Allan Boesak en ander anti-apartheidsfigure ’n leidende rol teen apartheid gespeel.
“Nadat my pa in Worcester afgestudeer het, het hy ’n betrekking as skoolhoof in Vosburg gekry. Ek is toe daar gebore, maar het in Queenstown grootgeword voordat ek saam met my pa-hulle Kaap toe gekom het.”
Sonn beskou homself as ’n plattelander; ’n Karoo-seun wat in die Kaap woon. “Ek is lief vir en trots op my geboortedorp Vosburg wat ek nog gereeld besoek.”
Die Sonns se stamdorp is Carnarvon in die Noord-Kaap, waar sy ma ook vandaan kom.
“Ons het in Queenstown in vierkantige huisies in sandstrate gebly. Die toilette was nie by die huis nie. Dit was in die straat. So as jy toilet toe wou gaan, moes jy in die straat afstap.”
Volgens Sonn was beide swart en bruin gemeenskappe baie arm gewees, “maar ons het mekaar leer ken en met mekaar saamgeleef”.
Sonn sê die een groot probleem wat bruin mense vir hulself op die hals gehaal het, is “dat ons so in proksimiteit met swart mense se werklikheid geleef het, maar nooit hulle taal leer praat het nie”.
Hy sê dit was so daai tyd omdat amper alles wat “African” was, geringskat is. “Hulle het ons taal geleer, maar ons het nie hulle taal geleer nie. Dit was eintlik die produk van koloniale apartheid dat dit so was.”
Sonn sê Queenstown was tydens sy grootwordjare ’n gesiene dorp, “want daar was baie geleerde mense. Selfs Chris Hani is ’n boorling van die Queenstown-omgewing, maar die bruin mense het hulleself gesien as ’n aanhangsel van die wittes.”
Hy sê bruin mense het wel “later besef dat Xhosa-mense ons moeders is, want ons het op hul rûe grootgeword. Ons was wel ’n minderheid in hul kring, maar ons het altyd hul liefde en welwillendheid ervaar.
“Die grootste geskenk wat ons geleer het om te aanvaar in die Oos-Kaap is respek vir die dood en respek vir ons voorouers. Dat die voorouers nooit prysgegee moet word nie. Dat hulle altyd daar sou wees. Dat hulle waak oor kultuur en wil toesien dat ons kinders ook volgens kulturele norme moet leef.”
Sonn sê mense moet verstaan hoekom Nelson Mandela as wêreldfiguur in Qunu begrawe is. “Hy wou tussen die voorouers rus. Hy het geweet wie en wat hy was en waarvandaan hy gekom het.”
Volgens Sonn het die Wes-Kaapse bruin mense glad nie die ervaringe van Oos-Kaapse bruin mense geken of ervaar nie. “Hulle kom dit nou agter, want die Oos-Kaap het ons waardigheid geleer. Die diepte en duisende jare se tradisies wat in die Xhosas skuil moet eintlik verheerlik word, want ten spyte van hul kreperende armoede is hulle ’n waardige gemeenskap of kulturele volk. Hulle is altyd waardig.”
Volgens Sonn leer die Xhosas ons hoe om te vereenselwig met armoede, maar dat hulle nie minderwaardig is nie, want hulle het ’n trotse geskiedenis.
Sonn sê die groot problematiek met bruin mense is dat hulle nog nie die sosiaal-historiese status van swart mense aanvaar het nie. “Hulle het amper die slegste van die Westerse beskawing aangeneem deur byvoorbeeld die kleredrag van die Xhosas as minderwaardig te beskou.
“Ons as bruin mense weet nog nie wie ons is nie. Dit is weer die hele ding van ontkenning. Ons is meer geneig om die kultuur van die wit mense te omarm uit vrees dat ons as swart gesien word.”
In ’n onlangse onderhoud op kykNET het Sonn beklemtoon bruin mense is swart, maar bruin binne die swart gemeenskap. Hy sê bruin mense is die voorbeeld van ’n eintlike nierassige Suid-Afrika. “Dit is wat oudpresident Mandela vir my gereeld gesê het.”
Volgens Sonn staan dit in ons geskiedenis dat bruin mense op hul beste is as hulle met mekaar baklei en mekaar aftakel. “Hulle sal ure spandeer om die een die ander af te takel en af te wys en geen uitkomkans vir so ’n persoon te bied nie. Hy of sy is nou net veragtelik, verraderlik en vuil. Aftakeling is bruin mense se nasionale sport.”
Sonn sê bruin mense behoort mekaar meer te waardeer en te onderskraag en trots te wees op wie en wat hulle is, “want ontkenning lei tot miskenning”.
2019-11-03 at 12:48
Maak nie saak hoe gelese jy is nie - oppas vir weersprekings.
"Die Bruinmens is swart, maar bruin in ’n bruin gemeenskap" - laat my dink aan deesdae se Sparbrood; dié kan jy nie botter aan albei kante smeer nie. Dis te dun.
Elke mens IS. Is nie nodig om jouself in ’n ander kultuur te gaan loop soek nie - waarvoor jouself polariseer? Is dit nie deel van die vetkoek wat platgeval het nie?
* Die nasionale sport waarvan jy praat - dis maar die witman se vlag ook. (Ek dink dit moet ’n naam kry).