Stigting: 19 September 1945
Oppervlakte: 21 114,94 km² (7de)
Bevolking: 6 275 691 (5de) (30 Junie 2019)
Bevolkingsdigtheid: 297,2 inwoners / km² (7de)
- Aandeel aan Duitse BIP 2017
279,1 miljard €
Volkslied (Landeshymne): Hessenlied
Skuldlas per inwoner: 6 268 € (30 September 2018)
Totale skuldlas: 39,140 miljard € (30 September 2018)
Werkloosheid: 4,6% (Februarie 2019)
Amptelike webwerf: hessen.de
Eerste minister: Volker Bouffier (CDU)
President van die Landtag: Boris Rhein (CDU)
Regerende partye: CDU en Grüne
(137 setels) (2013: 110 setels): CDU 40 (2013: 47)
SPD 29 (37)
B90/Grüne 29 (14)
AfD 19 (–)
FDP 11 (6)
Die Linke 9 (6)
Laaste verkiesing: 28 Oktober 2018
Volgende verkiesing: Oktober 2023
Stemme in die Federale Raad (Bundesrat): 5 (van 69)
Hesse (Duits: Hessen, [ˈhɛsn̩], luister (hulp·inligting)) is met 'n oppervlakte van meer as 21 000 km² die sewende grootste deelstaat van Duitsland. Sy bevolking van ses miljoen is in die Ryn-Main-streek van Suid-Hesse saamgetrek. Hier is ook vier van Hesse se vyf grootste stede geleë – die administratiewe hoofstad Wiesbaden, Frankfurt am Main, Darmstadt en Offenbach. Noord-Hesse het 'n meer landelike karakter met 'n laer bevolkingsdigtheid. Die grootste nedersetting in die noordelike landsdeel is Kassel.
Panorama van Wiesbaden, die hoofstad van Hesse
Die markplein van Michelstadt
Vakwerkboukuns in Melsungen
Bosgebiede beslaan byna 895 000 hektaar of 42 persent van die deelstaat se oppervlakte. Dit maak van Hesse die mees beboste deelstaat van Duitsland (naas Rynland-Palts) – nog voor die Saarland (39 persent), Baden-Württemberg (38 persent) en Beiere (36 persent). 40 persent van Hesse se bosgebiede is in besit van die deelstaat, terwyl 'n verdere 35 persent in besit van 418 stede en munisipaliseite is. Slegs agt Hessiese munisipaliteite beskik nie oor hul eie bosgebiede nie.
Sedert die laat 18de eeu is in Hesse meer as 140 plantspesies as uitgestorwe verklaar, terwyl die broeigetalle van sommige voëlspesies afgeneem het – dié van die kiewiet (Vanellus vanellus) met 85 persent sedert die middel van die 1980's. Ook veldhamsterbevolkings het sedert die 1970's drasties gekrimp. Die varswater-pêreloester (Margaritifera margaritifera), wat vroeër volop was in die waterliggame van bergreekse soos die Vogelsberg, Rhön, Spessart en Odenwald, word intussen in Hesse as uitgestorwe geklassifiseer. Die edel- of Europese rivierkreef (Astacus astacus) en die vlagsalm (Thymallus thymallus), 'n varswatervis, word as bedreigde spesies beskou wat tans nog slegs in enkele waterliggame aangetref word.
Hesse as historiese Duitse landskapWysig
Met 'n oppervlakte van 21 115 km² en 'n bevolking van ses miljoen is Hesse vandag een van die middelgroot deelstate van Duitsland. Anders as byvoorbeeld Beiere of Sakse het Hesse geen eeue lange tradisie as politieke entiteit nie, maar het sy ontstaan aan 'n besluit van die Amerikaanse militêre administrasie kort ná die Tweede Wêreldoorlog te danke. Die gebiede, wat op 19 September 1945 as deelstaat Groß-Hessen verenig is (Keurhesse, Hesse-Darmstadt, Nassau, Waldeck en Frankfurt am Main) het daarenteen elkeen 'n lang geskiedenis van relatiewe politieke onafhanklikheid. Dat hierdie gebiede nie al vroeër tot 'n gemeenskaplike Hessiese staat verenig is nie, was aan erfdeling, dinastiese belange, godsdienstige onenigheid, oorlogsvoering en die inmenging en die begerigheid van vreemde moondhede te danke.
Vroeë boeregemeenskappe het onder meer in die Laer Lahnvallei, die Ryn-Mainstreek, die Amöneburgse Bekken en in die gebied rondom Fritzlar bestaan. Hier is byvoorbeeld gebruiksvoorwerpe opgegrawe wat vanweë hul kenmerkende versierings as snoerkeramiek bekend staan. Navorsers neem aan dat die draers van die snoerkeramiese beskawing hul oorsprong in Wes-Hongarye gehad het.
Vanweë sy ligging by die kruispunt van belangrike roetes was Hesse gedurende die hele Steentydperk 'n deurgangsgebied waardeur mense getrek het, waar handel met goedere gedryf en nuwe gewoontes gevestig is. Dit was Hesse se besondere rol as deurgangsland waardeur die land se geskiedenis ook in die volgende eeue bepaal is.
Brons- en YstertydperkWysig
Die Ystertydperk (omstreeks 750 tot 50 v.C.) is die laaste periode in die Hessiese geskiedenis waar argeologiese opgrawings skriftelike oorlewerings moet vervang. Bewoners het in hierdie tydoperk weer oorgegaan na die tradisionele begrafnispraktyk van teraardebestelling. Oorledenes is dikwels saam met hul sieraad, veral ringe, begrawe. Kenmerkend is die vestiging van nedersettings op hoër geleë plekke soos heuwels – een van die karakteristieke van 'n nuwe tydperk wat destyds aangebreek het: 'n tydperk wat met die Kelte verbind word.
Kelte en ChatteWysig
Die Chatte was volgens antieke oorlewerings (onder meer Tacitus se Germania en Annales) 'n baie strydlustige volk, maar in elk geval teen die einde van die 1ste eeu n.C. die Germaanse kernvolk in die gebied. As sulks was hulle die belangrikste teenstaanders van Rome en sy kolonies aan die linkeroewer van die Ryn. Tacitus beskryf die Chatte as liggaamlik en geestelik sterk en verbind hierdie eienskappe met hul leefstyl as bergbewoners waardeur hulle van die meeste ander Germane verskil het. Hul gedissiplineerdheid en organisasievermoë was volgens hom vergelykbaar met dié van Romeine. Die digter Marcus Valerius Martiali merk op dat die Chatte, net soos die Bataviërs, 'n rooi skuim, die sogenaamde spuma chattica, vervaardig het waarmee hulle hul hare vuurrooi geverf het. Hierdie skuim was ook in Rome baie gewild en het 'n belangrike rol in die ruilhandel met Romeine gespeel.
Deskundiges soos die Duitse filoloog Ludwig Rübekeil, wat navorsing oor die kontaksones tussen Germane en Kelte doen, bevraagteken die stelling dat die Chatte 'n suiwer Germaanse stam was. So het onder meer Caesar na die Volcae Tectosages verwys, 'n Galliese volk wat hom in die Hercyniese Woud gevestig het, die digte bosgebiede wat vanaf die Ryn in ooswaartse rigting gestrek en die grootste deel van die huidige Suid-Duitsland bedek het. Vir Romeinse en Griekse skrywers het hierdie oerbos die noordelike grens van die bekende Europa gevorm.
Navorsers vermoed dat die Volcae Tectosages gebiede in die huidige Noord-Baden, Noord-Württemberg, Hesse, Noord-Beiere en Boheme bewoon het. Taalkundige navorsing en argeologiese opgrawings bevestig dat die bevolking in hierdie streek van gemengde Kelties-Germaanse afkoms was. Interessant genoeg het die Germane later die naam van hierdie Kelties-Germaanse mengvolk, Volcae Tectosages, gebruik om na alle Kelte en Romane te verwys. Uit die oorspronklike Walha het later Welsch geword (vergelyk die terme Waal, Waals en Wallonië vir die nie-Germaanse deel van die huidige België). Welsche as sambreelterm vir Romaanssprekende volke word tans in Duits nie meer gebruik nie, maar wél in Pools – vergelyk die Poolse naam vir Italië, Włochy.
Die Porta Praetoria (hoofpoort) van die gerekonstrueerde Romeinse fort Saalburg naby Bad Homburg
'n Gerekonstrueerde Romeinse villa in Haselburg
Die ryk versierde triclinium (eetkamer) van 'n Romeinse offisier. Limes-fort Saalburg, Echzell
Romeinse legioene, wat in die versterkte militêre basis van Mogontiacum (die moderne Mainz) gestasioneer was, het in 10 v.C. die Ryn oorgesteek om vir die eerste keer voet op Hessiese bodem te sit. Rome was destyds van voorneme om sy provinsie Germania verder uit te brei en sy oostelike grens tot by die Elberivier te verskuif. Die Chatte was die eerste Germaanse volk wat in gevegte met Romeinse magte gewikkel was. Dit was ook moontlik ook die rede hoekom hulle 'n sentrale rol in die Romeinse geskiedskrywing gespeel en 'n hele reeks outeurs, waaronder Tacitus, Florus, Plinius en Strabo, na hulle verwys het.
Die Romeins-Chattiese konflik het die hele Romeinse keisertyd voortgeduur. Rome het uiteindelik daarin geslaag om sy besittings langs die regteroewer van die Ryn uit te brei en die nuut verowerde gebiede deur 'n reeks grensforte in die huidige Wiesbaden, Hofheim en Friedberg te beveilig. Die laasgenoemde plek was die Romeinse Ryk se noordelikste voorpos in Hesse, maar desondanks is die Romeinse castellum Saalburg naby Bad Homburg tans die bekendste Romeinse vesting in die gebied. In 1900 het die imperiale selfbeeld van keiser Wilhelm II die aanleiding tot die rekonstruksie van hierdie castellum gegee.
Die voortdurende grenskonflik het verdere versterkings noodsaaklik gemaak. Vanaf 83 n.C. het die Romeine met die bou van die Limes begin, 'n versterkte en bewaakte grenslyn. Hiervoor is aanvanklik net 'n smal strokie land van bome en bosse skoongemaak om 'n grenspad aan te lê. Hierdie pad het dikwels oor bergkamme geloop wat 'n goeie uitsig oor die onveilige Chattiese grensstreek gebied het. Dit is gaandeweg versterk en tot een van die beduidendste en invloedrykste kulturele grenslyne in die geskiedenis van Europa uitgebou. Terwyl dit heel waarskynlik nie geskik was om 'n grootskaalse aanval af te weer nie, het die Limes nogtans die doeltreffende polisiëring van die grens moontlik gemaak sodat migrasie- en handelstrome beheer kon word.
Die Limes het die gebied van Hesse in twee dele verdeel. Suid-Hesse het deel uitgemaak van die Romeinse provinsie Bo-Germanië (Germania superior) met sy hoofstad Mogontiacum. Die gebied is gaandeweg geromaniseer – 'n proses wat hom op administratiewe, stedeboukundige en infrastrukturele gebied voltrek het. Latyn het die algemene omgangstaal geword. In administratiewe opsig is die provinsie in civitates verdeel – nedersettings of munisipaliteite wat dikwels deur 'n bepaalde stamgroep bewoon is en oor sy eie plaaslike administrasie beskik het. In Hesse was daar drie civitates: die civitas Taunensium (met Nida – tans Frankfurt-Heddernheim – as administratiewe setel), die civitas Mattiacorum (Aquae Mattiacorum, die moderne Wiesbaden) en die civitas Audeniensium (Dieburg).
Alle bewoners van Bo-Germanië was belastingpligtig, maar het tegelykertyd voordeel getrek uit die doeltreffende Romeinse administrasie. So is vaste paaie aangelê en steenbrûe gebou om die ekonomiese mobiliteit van bewoners en handelsverkeer te bevorder. Die versterkte handel- en marksentrum (forum) in Waldgirmes naby Lahnau getuig van Romeinse aktiwiteite in hierdie verband. Die forum, watvanaf 4 v.C. ontstaan het, is een van die vroegste voorbeelde van Romeinse steengeboue in die besette Germaanse gebiede langs die regteroewer van die Ryn (Germania magna).
'n Groot aantal landgoede (villae rusticae) het die bevolking in stedelike nedersettings van landbouprodukte voorsien. Akkerbou en veeteelt het voordeel getrek uit nuut ingevoerde, tot dusver in die gebied onbekende vrugtesoorte, veerasse en landboukundige toerusting. Die warm Rynvallei was 'n goeie ligging vir die vestiging van 'n wynboubedryf. Warmbaddens, wat vir geneeskundige en ontspanningsdoeleindes gebruik is, was 'n lokpunt vir bewoners van Wiesbaden, Bad Nauheim en Bad Vilbel en hul uitheemse gaste, net soos die gashuise in die gebied. Fonteine en akwadukte het die bevolking van vars water voorsien.
Al het die Romeinse heerskappy in Suid-Hesse sowat 400 jaar geduur, was Germaanse aanvalle 'n konstante bedreiging vir sy bewoners. Die Chatte het vanuit hul stamland noord van die Limes verskeie kere die Romeinse grens oorgesteek. Aanvanklik is hul aanvalle suksesvol afgeweer, maar vanaf die vroeë 3de eeu het 'n tweede Germaanse volk, die Alemanne, die ryksgrens bestorm. Omstreeks 260 het hulle vir die eerste keer die Limes deurbreek.
Rome was genoodsaak om alle gebiede van die provinsie Bo-Germanië, wat langs die Ryn se regteroewer geleë was, te ontruim. Die besittings aan die linkeroewer is hergeorganiseer as Germania prima, terwyl Mogontiacum sy status as administratiewe setel gehandhaaf het. Danksy magtige versterkings het die Romeinse bewind aan die Ryn se linkeroewer nog sowat honderd jaar voortgeduur voordat ook hierdie gebiede gereeld teikens van Alemanniese invalle geword het. Omstreeks 400 is die Romeinse verdedigingslinies aan flarde geskeur, en kort daarna het die laaste Romeinse groepe die gebied ontruim. Vierhonderd jaar se Romeinse heerskappy het hul stempel op Suid-Hesse afgedruk sodat die streek ook in die volgende eeue sterk van die noorde verskil het wat nooit onder Romeinse bewind gekom het nie.
Standbeeld van Sint Elisabeth in die Elisabethkerk te Marburg
Gedurende die Frankiese heerskappy in Hesse het die bewoners die Christelike geloof aangeneem. Ook die eerste verwysing na die Hesse as Hessi dateer uit die vroeë middeleeue. 'n Brief wat in 738 deur die pous aan Bonifatius gestuur is, 'n sendeling wat aanvanklik in Fritzlar en later in Fulda gepreek het, bevat dié term. Bonifatius het kerke opgerig en vroeë strukture van 'n kerkorganisasie gevestig.
Onder Karel die Grote, wat in 800 tot keiser gekroon is, het die Ryn-Maingebied tot een van die kernstreke van die Heilige Romeinse Ryk ontwikkel, veral nadat keiserlike paltse naby biskopsetels soos Mainz en Worms ontstaan het. Ná die opsplitsing van die Ryk onder Karel se kleinseun Lodewyk die Duitser, wat in die klooster van Lorsch ter ruste gelê is, het Frankfurt die keiser se gunsteling-regeringsetel geword. In die regeringstyd van die Staufer-keiser Frederik Barbarossa, wat in 1152 deur die ryksvorste in Frankfurt as koning verkies is, het die Ryn-Maingebied nog eens 'n kerngebied van die Ryk geword.
So het Frankfurt gaandeweg die stad geword waar Duitse konings verkies en gekroon is. Die stad het tot een van die belangrikste ekonomiese en handelsentra in Europa ontwikkel nadat keiser Frederik II in 1240 aan Frankfurt die voorreg verleen het om jaarbeurse (belangrike handelskoue) te hou.
Die geskiedenis van Hesse as politieke entiteit het in die Staufertydperk begin toe Elisabeth, die weduwee van die Thüringiese landgraaf Lodewyk IV, haar amptelike residensie in die somer van 1228 na Marburg verskuif het. Haar betrokkenheid by die armes en siekes, haar ontydige afsterwe in 1231, haar latere heiligspreking en die opspraakwekkende pelgrimstoer van keiser Frederik II het van haar graf 'n sakrale sentrum in Hesse gemaak.
Haar dogter Sophie het ná 'n hewige stryd met haar Thüringiese familie en die streeksmoondhede oor die politieke en dinastie toekoms van Hesse daarin geslaag om die land as erfdeel aan haar seun Hendrik van Brabant te laat val. In 1264 is Hendrik I ná die einde van die Thüringies-Hessiese Suksessieoorlog as landgraaf van Hesse erken. Dertien jaar later het hy Kassel as sy regeringsetel gekies. Dit was die laaste in 'n reeks uitgangspunte vir die ontwikkeling van Hesse as selfstandige politieke entiteit.
Modernisering onder Philipp die GrootmoedigeWysig
Philipp die Grootmoedige
Gedurende die regeringstyd van landgraaf Philipp die Grootmoedige (1518–1567) het hierdie ontwikkeling 'n hoogtepunt bereik. Philipp het al vroeg die godsdienstige en politieke belangrikheid van Martin Luther se leerstellings besef. As een van Luther se oortuigde aanhangers het hy daarin geslaag om van Hesse binne 'n kort tydperk een van die leidende Protestantse Duitse en Europese moondhede van die vroeë 16de eeu te maak. Philipp het die beginsels van sy beleid binne die Europese konteks geformuleer, selfs al het dit in konflik gestaan met die beleid van die keiser en die Habsburgse wêreldmoondheid.
Met sy hervormingsbeleid het hy die Hessiese administrasie, onderwysstelsel en navorsingsbedryf gemoderniseer en met die daarstelling van sosiale instellings begin. Die stigting van die Universiteit van Marburg, die oudste akademiese instelling in Hesse, en die bou van nuwe skole en hospitale het sentraal gestaan in sy moderniseringsprogram.
Ná sy afsterwe het politieke en godsdienstige geskille tot die verdeling van Hesse gelei wat voortaan uit twee deelstate – Hesse-Kassel en Hesse-Darmstadt – bestaan het. Godsdienstige geskille het die dinastiese konflikte en verdeling in die 17de eeu verder verskerp.
Die politieke stelsel en landkaart in Hesse is eers in die vroeë 19de eeu as gevolg van Napoléon Bonaparte se Europese magsbeleid weer ingrypend verander. Hesse-Kassel is in 1803 tot keurvorstedom verhef. Hesse-Darmstadt, wat die status van groothertogdom gekry het, en die Nassauiese vorstedomme, wat in die Hertogdom Nassau verenig het, het in 1806 tot die Rynbond toegetree. Ook ander grense is in die Napoleontiese tydperk nuut getrek. Frankfurt, Wetzlar, Aschaffenburg, Fulda en Hanau is enkele jare lank in die Groothertogdom Frankfurt saamgesluit, terwyl Keurhesse, Brunswyk asook dele van Hannover en Pruise tydelik deel uitgemaak het van die Koninkryk Wesfale, met Kassel as regeringsetel van Napoléon se broer Jérôme.
Met Napoléon se militêre nederlaag het ook die Koninkryk Wesfale verbrokkel. Die keurvorstedom Hesse-Nassau is herstel en groot dele van die vorsbisdom Fulda en Hanau daarby ingesluit. Gebiede aan die linkeroewer van die Ryn rondom Mainz en Worms is as Rynhesse by Hesse-Darmstadt ingelyf. Nassau het voortbestaan as hertogdom. Kleiner selfstandige state soos die landgraafskap Hesse-Homburg en die prinsdom Waldeck het by die Duitse Bond aangesluit. Frankfurt het sy status as Vrye Rykstad herwin (tot en met 1866) nadat die gelyknamige groothertogdom weer ontbind is.
Die eerste demokratiese bedelingWysig
Kaart van Hesse in die Republiek van Weimar, 1930
Ná die afskaffing van die monargie en die stigting van die Republiek van Weimar in 1918 is die Groothertogdom Hesse-Darmstadt omgevorm tot die Volksstaat Hesse. Die eerste algemene verkiesing is op 26 Januarie 1919 gehou, en net soos op nasionale vlak is ook in die deelstaat 'n koalisieregering deur die Sosiaaldemokratiese, die Demokratiese en die Sentrumparty. Darmstadt is as setel van die nuwe deelstaatregering gekies.
Die deelstaat se eerste demokratiese grondwet is op 20 Februarie 1919 aanvaar. Die politieke en ekonomiese instabiliteit, wat op die Eerste Wêreldoorlog gevolg het, was 'n groot uitdaging vir die jong Hessiese republiek. Nogtans het die Hessiese minister van binnelandse sake, Wilhelm Leuschner, wat die amp vanaf 1928 beklee het, Hesse as "die wegbereider vir 'n herordening van die Ryk" beskou – 'n rol wat volgens hom uit die politieke tradisies van Hesse voortgespruit het. Leuschner het die groeiende Nasionaalsosialistiese beweging betyds as 'n bedreiging vir die demokratiese stelsel raakgesien en dit van die begin af bestry.
Die bouvalle van Frankfurt se middestad in 1945
In die verkiesing van November 1931 het die Nasionaalsosialistiese Duitse Werkersparty (NSdAP) 27 van die 70 setels in die Hessiese deelstaatparlement verower, maar kon nie daarin slaag om die verkose demokratiese regering te ontsetel nie. Eers met die Nasionaalsosialistiese magsoorname in die Duitse Ryk in 1933 het die "Wet oor die heropbou van die Ryk" voorsiening gemaak vir 'n diktatoriese bewind op deelstaatvlak. Die NSdAP-streeksleier in Hesse-Nassau is as Ryksstadhouer benoem. Binne sy bevoegdhede en funksies het die ontbinding van bestaande departemente geval wat in administratiewe afdelings omgevorm is. Alle deelstaatstrukture is aan die NS-bewind op nasionale vlak gelykgeskakel en demokratiese partye onderdruk.
Nogtans was daar aktiewe weerstand teen die NS-bewind. Naas Wilhelm Leuschner het ook ander personlikhede soos Heinrich Fulda, Ernst von Harnack, Theodor Haubach, Johanna Kirchner, Carlo Mierendorff, Adolf Reichwein en Ludwig Schwamb teen die diktatuur verset. Almal het Wilhelm Leuschner se politieke oortuiging gevolg dat "ons is, wat ons gewees het" en hul stryd vir 'n demokratiese Duitsland met hul lewens betaal. Hul vryheidsgees en politieke beginsels was egter rigtinggewend vir die nuwe Hessiese deelstaat wat ná die Tweede Oorlog gestig is.
Gedurende die oorlog het duisende bewoners van Hessiese stede soos Frankfurt, Kassel en Darmstadt in vernietigende Britse en Amerikaanse lugaanvalle gesterf. Die aanval op Darmstadt, wat snags op 11 September 1944 begin het, het na ramings meer as 12 000 menselewens geëis. Plaaslike NS-leiers het massabegrafnisse vir propagandadoeleindes misbruik en die bevolking opgeroep om in die oorlogstryd teen die geallieerde magte te volhou.
In die lente van 1945 het geallieerde magte die grootste deel van die Duitse Ryk beset. Op 25 Maart het Amerikaanse eenhede Darmstadt ingeneem, op 28 Maart Wiesbaden en een dag later ook Frankfurt am Main. Op 4 April is Kassel in Noord-Hesse bevry. Nog in die lente van 1945 het die Amerikaanse militêre administrasie in Kassel en Wiesbaden nuwe regeringspresidente en 'n "Duitse regering van die deelstaat Hesse" met sy setel in Darmstadt benoem. Die nuwe regering onder leiding van professor Ludwig Bergsträsser het by die demokratiese tradisies van die voormalige Volksstaat Hesse aangesluit.
Stigting van die deelstaatWysig
Die deelstaat Groot-Hesse (Groß-Hessen) is volgens die Amerikaanse militêre bewind se Proklamasie nommer 2 op 19 September 1945 gevorm. Wiesbaden het op 12 Oktober die administratiewe hoofstad geword. Die Hessiese staatsgebied het die voormalige Pruisiese distrikte Kassel en Wiesbaden en die vroeëre Volksstaat Hesse behels. Die distrikte Ober- en Unterwesterwald, Unterlahn en St. Goarshausen het, net soos die streek Rynhesse aan die linkeroewer van die Ryn, deel van die Franse besettingsone geword en is later by die nuwe deelstaat Rynland-Palts ingesluit.
Ekonomiese opswaai ná 1945Wysig
Bankdistrik in Frankfurt am Main
Hesse het ná die verdeling van Duitsland tot die geografiese middelpunt van die nuutgestigte Federale Republiek van Duitsland geword en binne enkele jare tot 'n welvarende streek ontwikkel wat vanaf 1957 selfs in staat was om finansiële bystand aan armer Wes-Duitse deelstate te verleen. Met sy ekonomiese beleid, wat onder meer voorsiening vir die sosiale ontwikkeling van landelike gebiede gemaak het, het Hesse as voorbeeld vir ander deelstate gedien. In die 1960's het Frankfurt am Main tot die enjin van ekonomiese groei in die Ryn-Main-streek ontwikkel.
Met sy sterk ekonomiese posisie het Hesse, wat in die dekades ná die oorlog tradisioneel deur die Sosiaaldemokratiese Party geregeer is, sy invloed in die Federale Raad, die tweede kamer en verteenwoordiging van die Duitse deelstate, laat geld. So is 'n aantal hofstukke by die Wes-Duitse konstitusionele hof ingedien om omstrede wetsontwerpe van die konserwatiewe federale regering onder leiding van bondskanselier Konrad Adenauer (CDU), waaronder die beplande invoering van 'n regeringsstelevisiekanaal, te betwis.
Bevolkingsverspreiding en -digtheidWysig
Frankfurt am Main is die grootste stad in Hesse met naastenby 700 000 inwoners
Met 'n bevolking van 6,25 miljoen neem Hesse die vyfde plek van alle Duitse deelstate in, terwyl dit met 'n oppervlakte van 21 000 km² sowat ses persent van die gebied van die Federale Republiek van Duitsland beslaan en die sewende plek van alle deelstate inneem. Hesse is die vierde mees digbevolkte deelstaat ná Noordryn-Wesfale, Saarland en Baden-Württemberg. Die getal buitelanders het in 2012 meer as 704 000 of 11,7 persent van die totale bevolking beloop.
Drie vyfdes van Hesse se bevolking is in die suide saamgetrek, terwyl een vyfde elk in Sentraal- en Noord-Hesse woon. 'n Kwart van alle Hesse is in een van die deelstaat se vyf selfregerende stede met meer as 100 000 inwoners woonagtig, 29 persent in middelgroot stede met 'n bevolking tussen 20 000 en 100 000, en die helfte van die bevolking woon in 367 munisipaliteite met minder as 20 000 inwoners. Die bevolkingsgrootte van Hessiese stede varieer tussen meer as 757 000 in Frankfurt am Main en slegs 1 100 in Schwarzenborn.
Die grootste Hessiese stede is merendeels in die suidelike Ryn-Maingebied geleë – Frankfurt am Main, Wiesbaden, Darmstadt en Offenbach am Main. Drie van altesaam sewe stede met tussen 50 000 en 100 000 inwoners – Hanau, Rüsselsheim en Bad Homburg vor der Höhe – is eweneens in Suid-Hesse geleë. Vier stede, wat in dieselfde kategorie val, is in Sentraal-Hesse geleë (Marburg, Gießen, Fulda en Wetzlar). Noord-Hesse word, met uitsondering van Kassel, deur kleiner nedersettings en 'n oorwegend landelike struktuur gekenmerk.
Schwarzenborn in Noord-Hesse is met 1 100 inwoners die kleinste nedersetting met stadstatus
Die bevolking van Hesse het sedert die stigting van die deelstaat in 1945 met meer as twee miljoen gegroei. Hierdie groeiproses het in verskillende fases plaasgevind wat deur politieke en ekonomiese omstandighede bepaal is. Ná die Tweede Wêreldoorlog het byna een miljoen vlugtelinge uit die verlore Duitse Oosgebiede 'n nuwe tuiste in Hesse gevind. Teen die middel van die 1960's het die deelstaat se florerende nywerhede 'n mannekragtekort ondervind wat slegs deur 'n groot stroom van Suid-Europese immigrante verlig kon word.
In die laat 1980's en vroeë 1990's het die Hessiese bevolking danksy die Duitse hereniging en die val van die Ystergordyn tussen Wes- en Oos-Europa nog eens sterk groei getoon toe duisende Oos-Duitsers en Oos-Europeërs hulle in die deelstaat gevestig het. In die laat negentigerjare het die groeiproses geleidelik verstadig. Die natuurlike bevolkingsaanwas was sedert die 1970's selfs negatief sodat die bevolkingsgetal vanaf 2003 gestagneer of selfs afgeneem het.
Tussen 1988 en 1996 het die inwonertal met meer as 'n halfmiljoen gestyg. Hierdie groei het tussen 1997 en 2000 verstadig tot 40 800, met 'n totale bevolking van 6 068 100 in 2000. In die volgende jare het dit verder gegroei 6 097 800 in 2004 om daarna in 2009 weer af te neem tot die vlak van 2000 (6 062 000). Vervolgens het dit selfs tydelik gekrimp tot minder as ses miljoen, en net danksy die hoër getal immigrante het dit intussen weer by die sesmiljoenkerf verbygesteek.
Die getal lewende geboortes het in 2016 teenoor die vorige jaar met 6,7 persent gestyg tot 60 700 – die hoogste syfer wat sedert 1997 (63 124) aangeteken is (die laagste getal is in 2006 aangeteken met 51 404). Gelyktydig het die getal sterfgevalle met 3,7 persent gedaal tot 64 100. Die demografiese bevolkingsafname het sodoende in 2016 gedaal tot 3 300 persone (teenoor 9 645 in 2015).
Die Hessiese grondwetWysig
Vergadersaal van die Hessiese kabinet in die Staatskanzlei te Wiesbaden
Die Hessiese grondwet, wat op 1 Desember afgekondig is, is die oudste van enige Duitse deelstaat wat steeds van krag is. Die grondwet bestaan uit twee hoofdele met altesaam 161 artikels. Die basiese regte van Hessiese burgers is in die eerste 63 artikels vervat, terwyl die tweede hoofdeel die deelstaatstruktuur bepaal. Hier word alle deelstaatliggame met eie bevoegdhede genoem en hul funksies, regte en pligte beskryf.
Die deelstaat Hesse se grondwet waarborg vrede, vryheid en goeie betrekkinge met ander state en nasies. 'n Verdere onderliggende beginsel is die verbondenheid tot nasionale eenheid in 'n Duitse republiek – 'n doelwit wat nog nie verwesenlik was toe die grondwet in 1946 afgekondig is nie.
Die Hessiese grondwet veroordeel oorlog en waarborg die reg om weerstand te bied teen wette en handelinge wat die grondwetlike regte en beginsels bedreig. Dit is die enigste deelstaatgrondwet wat nog voorsiening maak vir die toepassing van die doodstraf – 'n anachronisme wat weens die voorrang van federale reg (die doodstraf is in Duitsland op nasionale vlak lankal afgeskaf) geen regsgelding meer het nie.
Die Hessiese deelstaatparlement of Landtag vergader in die stadskasteel van Wiesbaden
Volgens sy grondwet is Hesse 'n lidstaat van die Duitse republiek. So het Hesse nog voor die daarstelling van 'n verenigde Duitse republiek aanspraak daarop gemaak om later deelstaat van 'n sodanige politieke entiteit te wees. Die Hessiese grondwet maak voorsiening vir 'n demokratiese, parlementêre en republikeinse staatsvorm vir die deelstaat.
Die wetgewende gesag word deur die deelstaatparlement of Landtag uitgeoefen, behalwe vir sekere politieke aangeleenthede waaroor die Hessiese volk self in 'n referendum kan beslis. Die Hessiese Landtag bestaan uit afgevaardigdes wat deur die volk vir 'n ampstermyn van vyf jaar (voor 2003: vier jaar) verkies word. Die grondwet gee passiewe stemreg aan alle stemgeregtigdes bo die ouderdom van 21 jaar. Alle partye, wat meer as vyf persent van die uitgebragte stemme op hulle verenig, word in die deelstaatparlement verteenwoordig.
Die eerste minister Volker Bouffier het op 18 Januarie 2014 die lede van sy tweede kabinet benoem
Die uitvoerende gesag berus by die Hessiese deelstaatregering en die deelstaatadministrasie wat aan die regering ondergeskik is. Die deelstaatregering bestaan uit die eerste minister van Hesse en sy kabinet. Die beginsels en riglyne van die regeringsbeleid word deur die eerste minister vasgelê wat aan die deelstaatparlement verantwoordelik is.
Volgens die basiese riglyne van regeringsbeleid verrig die ministers hul amptelike pligte selfstandig en is hiervoor verantwwordelik aan die deelstaatparlement.
Die eerste minister word deur 'n geheime stemming deur die deelstaatparlement verkies. 'n Suksesvolle kandidaat moet meer as die helfte van die uitgebragte stemme van alle afgevaardigdes op hom verenig. Hy benoem vervolgens sy kabinetslede. Die Hessiese eerste minister tree as die verkose verteenwoordiger van die burgers van Hesse op.
Die Hessiese grondwet bevat 'n besondere bepaling waarvolgens lede van adellike dinastieë en gesinne, wat tot en met 1918 in Duitsland of enige ander land regeringsgesag uitgeoefen het of steeds uitoefen, nie as lede van die deelstaatregering verkies mag word nie.
Die amptelike simbole van die deelstaat Hesse sluit in: die deelstaatwapen, die deelstaatvlag, die deelstaatdiensvlag, die deelstaatseël, die wapenskild van deelstaatliggame en die rooi-wit deelstaatkokarde.
Deelstaatwapen Deelstaatvlag Deelstaatdiensvlag Regeringskenteken Wapenkenteken (rooi) Wapenkenteken (wit)
Permanente sending in BerlynWysig
Die nuwe kantoorgebou van Hesse se Deelstaatsending in die Ministergärten-buurt van Berlyn is in 2001 ingewy. 'n Klein restaurant, Bistro Mainhattan, staan oop vir die publiek en bedien onder meer Hessiese spesialiteite. Buite die kantoorgebou is simboliese wingerde langs 'n sypaadjie aangeplant
Op 31 Mei 2001 is die nuwe Hessiese Deelstaatsending in die federale hoofstad Berlyn ingewy. Die kantoorgebou is in die vroeëre Ministergärten ("Ministertuine") tussen Brandenburger Tor en Potsdamer Platz geleë – nie ver van federale liggame en instellings soos die Duitse federale parlement (Deutscher Bundestag), Federale Raad (Bundesrat, as verteenwoordiging van die sestien deelstate), die kantoor van die Duitse bondskanselier en meerdere federale departemente nie.
Duitse deelstate het reeds voor die stigting van die Federale Republiek van Duitsland op 23 Mei 1949 sendings in Berlyn gevestig. Voorlopers van die huidige deelstaatsendings was meestal permanente verteenwoordigings by die hof van die Pruisiese koning in Berlyn. Dr. Karl von Hofmann het tussen 1866 en 1876 die amp van Hessiese gevolmagtigde by die destydse Duitse Federale Raad, die verteenwoordiging van deelstate in die Duitse Keiserryk, beklee.
Die Sosiaaldemokratiese politikus Wilhelm Apel het tussen 1949 en 1963 as Hesse se amptelike verteenwoordiger gefungeer – aanvanklik vanaf 1947 by die Raad van Duitse Deelstate (Länderrat) in Stuttgart waar hy ook lid van die Parlementêre Raad was. In die volgende jaar is hy as Hessiese gevolmagtigde by die administrasie van die Britse en Amerikaanse besettingsone in Frankfurt am Main benoem. Vanaf die stigting van die Federale Republiek van Duitsland het hy veertien jaar lank die amp van Hessiese gevolmagtigde by die federale regering beklee en Hesse se permanente sending in Bonn gevestig. Ná die Duitse hereniging in 1990 en die federale parlement se besluit om regeringsinstellings na Berlyn te verskuif is ook die Hessiese Deelstaatsending hierheen verskuif.
Permanente sending in BrusselWysig
Setel van die Europese Sentrale Bank in Frankfurt am Main, Hesse
Sedert 1989 is daar 'n permanente sending van die Deelstaat Hesse by die Europese Unie in Brussel. Dit val onder die Departement van Europese en Federale Sake onder leiding van Lucia Puttrich, minister van federale en Europese sake en gevolmagtigde van die Deelstaat Hesse by die federale Duitse regering, en die staatssekretaris van Europese sake, Mark Weinmeister.
Meer as twee derdes van alle politieke besluite, wat die alledaagse lewe van die bewoners van Hesse raak, word deesdae in Brussel geneem. So is dit ook vir Hesse as deelstaat van groot belang om sy eie verteenwoordigers by instellings van die Europese Unie in Brussel, Straatsburg en Luxemburg te hê, sy belange te bevorder en Europese besluitnemingsprosesse sodanig te beïnvloed dat hulle geen nadelige uitwerkings op die deelstaat het nie. Hesse se Europese sending verskaf inligting oor politieke ontwikkelinge op Europese vlak aan die Hessiese deelstaatregering te Wiesbaden.
Sedert Mei 2013 word Hesse se Europese sending saam met dié van sy drie Europese susterstreke – Akwitanië (Frankryk), Emilia-Romagna (Italië) en Woiwodskap Groot-Pole (Pole) – in 'n gemeenskaplike kantoorgebou in die Europese Kwartier van Brussel gehuisves. So is Hesse tans die enigste Duitse deelstaat wat sy Europese belange in noue samewerking met die verteenwoordigers van sy Europese susterstreke waarneem. Intussen het ook ander Hessiese instellings – waaronder die Hessiese deelstaatparlement, banke en ekonomiese instellings en verenigings uit die Frankfurt-Ryn-Main-streek, die Goethe-universiteit in Frankfurt am Main en Fraport, die bestuursmaatskappy van Frankfurt se Ryn-Main-lughawe, kantore in die gebou gehuur.
Kantore vir ekonomiese samewerking in die buitelandWysig
Die deelstaat Hesse het kantore vir ekonomiese samewerking in sommige buitelandse metropole en streke gevestig, waaronder New York, Sjanghai, die provinsie Hunan (Volksrepubliek China), Boedapest, Havana, Jaroslawl, Moskou, Poznań en Teheran, wat raad en advies aan voornemende beleggers verskaf.
Susterstreke van Beiere
Frankryk 1 November 1995
Turkye 21 Oktober 2010
Italië 29 Julie 1992
Rusland 16 Oktober 1991
Pole 7 Desember 2000
Verenigde State 20 September 1976
Administratiewe distrikte van Hesse
Distrikte word met syfers (1-21), selfregerende stede met letters aangedui
Distrikte soos Hochtaunus en Main-Taunus maak deel uit van Frankfurt am Main se metropolitaanse gebied. Hier is kleiner welvarende ekonomiese spilpunte soos Eschborn (foto), Kronberg am Taunus en Schwalbach im Taunus geleë
Administratief word Hesse sedert 1981 in drie administratiewe geweste (Regierungsbezirke) verdeel wat na hulle regeringsetels vernoem is – Darmstadt, Gießen en Kassel. Die administratiewe geweste word op hulle beurt in vyf selfregerende stede (kreisfreie Städte, stede met meer as 100 000 inwoners wat nie deel uitmaak van 'n distrik nie) en 21 administratiewe distrikte (Landkreise) met 426 munisipaliteite (Gemeinden).
Main-Kinzig-Kreis (MKK) (HU)
Wolkekrabbers in die finansiële distrik van Frankfurt am Main
Die dienstesektor, wat in 2009 74 persent tot die deelstaat se bruto binnelandse produk (BBP) bygedra het, vorm die ruggraat van die Hessiese ekonomie. Belangrike dienstebedrywe sluit banke en versekeringsmaatskappye, handel, vervoer, inligting en korporatiewe dienste in. Hesse is die finansiële sentrum van Duitsland en die Europese vasteland waar die Europese Sentrale Bank, die Duitse Federale Reserwebank (Deutsche Bundesbank), die Duitse Effektebeurs en meer as 300 banke hul hoofkwartiere het.
Die nywerheidsektor se aandeel aan Hesse se BBP het 26 persent beloop. Die grootse industriële bedrywe is chemiese en farmaseutiese nywerhede, motorvervaardiging, elektriese en elektroniese goedere en meganiese ingenieurswese. Die grootste motoraanlegte is in Rüsselsheim (Opel) en Baunatal naby Kassel (Volkswagen) gevestig. Kassel het ook 'n belangrike rol in die geskiedenis van die Duitse spoorbedryf gespeel. Hier het Henschel in 1848 sy eerste stoomlokomotief Drache ("Draak") gebou. 'n Ander groot Hessiese lokomotief-vervaardiger, Thyssen, het tot en met 1987 meer as 30 000 lokomotiewe vervaardig.
Hesse se vervaardigingsbedryf is sterk uitvoergerig – sowat 50 persent van alle vervaardigde goedere word na die buiteland uitgevoer. Die deelstaat speel tradisioneel 'n belangrike rol as gasheerland vir handelskoue. Meer as 100 000 ondernemings is in dié bedryf geregistreer.
Braun, 'n internasionaal bekende vervaardiger van elektriese skeerapparate en ander huishoudelike toestelle, is in Kronberg im Taunus gesetel
Met meer as 70 000 werknemers in 500 ondernemings is Frankurt se internasionale lughawe die grootste enkele werkverskaffer in Duitsland. Die tweede grootste werkgewers met elkeen meer as 45 000 personeellede is die Federale Spoorweë (Deutsche Bahn AG) en die posdiens Deutsche Post Group. Ander belangrike ondernemings is die kleinhandelgroep REWE Group met 20 000 werknemers en drie ondernemings uit die motorbedryf: Adam Opel AG, Volkswagen AG en Continental AG.
'n Aantal multinasionale ondernemings het filiale in die deelstaat, waaronder ABB, Amazon, Canon, Dunlop, Ferrero, General Motors, Nestlé, Nikon en Philips. Die Suid-Koreaanse elektronikareuse Samsung Electronics en LG het hul Duitse hoofkwartiere in respektiewelik Schwalbach am Taunus en Eschborn, net buite Frankfurt am Main.
Klein en middelgroot ondernemingsWysig
Dit is egter klein en middelgroot ondernemings met 250 of minder werknemers – waarvan baie in familiebesit is – wat die ruggraat van die Hessiese ekonomie vorm. Hulle verteenwoordig meer as 90 persent van alle ondernemings wat in die deelstaat geregistreer is en dra met hulle bestellings en beroepsopleiding van jongmense tot die groei van nywerhede, handel en finansiële dienste by. Sowat twee derdes van alle werksgeleenthede in Hesse word deur middelgroot ondernemings beskikbaar gestel, en hulle verskaf die beroepsopleiding van 80 persent van alle vakleerlinge.
Die bekendste Hessiese spesialiteite het hul oorsprong in Frankfurt am Main: Frankfurter Würstchen (worsies), Grüne Soße ('n groen sous wat van sewe kruie, asyn, olie en suurroom berei word) en Frankfurter Kranz ('n koek met botterroom en rooi vrugtrejellie as vulsel). Appelwynliefhebbers is veral in Frankfurt en Suid-Hesse te vinde. Dié verfrissende vrugtewyn, wat in die Hessiese dialek as Ebbelwoi of Stöffche bekend staan, het sy oorsprong heel waarskynlik in die Romeinse tyd.
Vir voortreflike appelwyn word appels met 'n hoë suurgehalte gebruik. Om in die hoë vraag te kan voorsien, word appelwyn deesdae ook van ingevoerde appels gemaak. Appelwyn word tradisioneel saam met Handkäs mit Musik geniet, 'n suurmelkkaas wat in asyn met speserye en uie gemarineer word, of met Spundekäs, 'n smeerkaas wat met sout, peper en paprika verfyn word. Die kaas word met baie klein uieblokkies bedien.
Aartappels was 'n tradisionele stapelvoedsel in landelike gebiede van Hesse en vorm steeds die basis vir 'n verskeidenheid pikante geregte. Ahle Wurst ("ou wors") is 'n spesialiteit uit Noord-Hesse waarvoor slegs vleis van 'n hoë gehalte gebruik word. Die wors word met speserye, rum of brandewyn verfyn en daarna ryp gemaak deur dit baie lank te droog.
Brood- of gisdeeg wat uitgerol, gebak en met spek en uie bedien is, is van oudsher 'n gewilde dis. Wanneer Hessiese boerevroue vroeër brood gebak het, het hulle die warm bakoond nog gebruik om hierdie ligte maaltyd te bak. Dit word vandag gewoonlik saam met wyn bedien.
↑ (de) Statistik Hessen – Tabellen Bevölkerung. Besoek op 10 Oktober 2019
↑ (de) statistik-nord.de: Bruttoinlandsprodukt nach Bundesländern
↑ (de) destatis.de: Öffentliche Schulden zum Ende des 3. Quartals 2018 um 2,3 % niedriger als im Vorjahr
↑ (de) statistik.arbeitsagentur.de: Bund, Länder und Kreise
↑ (de) Hessiese Departement van Omgewingsake: Bosse in Hesse
↑ (de) Hessiese Departement van Omgewingsake: Hessiese strategie vir biodiversiteit
↑ (de) Frank-Lothar Kroll: Geschichte Hessens. Tweede uitgawe. München: C.H. Beck Wissen 2011, bl. 7
↑ (de) www.huettenberg.de: Hüttenberg in der Steinzeit
↑ (de) Kroll (2011), bl. 11
↑ (de) D. H. Green: Language and history in the early Germanic world. Cambridge: Cambridge University Press 1998, bl. 188
↑ (de) Kelly Olson: Dress and the Roman Woman: Self-Presentation and Society. Abingdon: Routledge 2008, bl. 73
↑ (de) Manfred Jehle, Erich Hafner, Lothar Kölm, Michael Schippan en Alfred S. Wunsch: Die Deutschen. Geschichte und Tradition. Keulen: Lingen 2012, bl. 53-54
↑ (de) Kroll (2011), bl. 14
↑ (de) www.hessen.de: Geschichte des Landes Hessen – Von den Römern bis ins Mittelalter
↑ (de) www.hessen.de: Geschichte des Landes Hessen – Die erste Demokratie. Besoek op 21 April 2014
↑ (de) Dietmar Süß: Tod aus der Luft. Kriegsgesellschaft und Luftkrieg in Deutschland und England. Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung (bpb) 2011, bl. 475
↑ (de) www.hessen.de: Geschichte des Landes Hessen – Nationalsozialistische Gewaltherrschaft
↑ (de) Statistik Hessen: Nichtdeutsche Bevölkerung in Hessen 1970 bis 2012
↑ (de) Statistik Hessen – Pressemitteilungen, 23 November 2017: Höchste Geburtenzahl seit 1997 — Zahl der Geburten in Hessen steigt im Jahr 2016 um 6,7 Prozent. Besoek op 22 Maart 2018
↑ (de) Gesetz über die Hoheitszeichen des Landes Hessen vom 4. August 1948 in der geltenden Fassung
↑ (de) Die Vertretung des Landes Hessen bei der Europäischen Union. Besoek op 23 April 2015
↑ (de) www.hessen-yaroslavl.de: Kooperations- und Vertretungsbüros des Landes Hessen im Ausland. Besoek op 22 April 2015
↑ (de) hessen.de: Partnerregionen
↑ (en) www.invest-in-hessen.de: Company strcture: Hessen – a productive mixture. Besoek op 7 Mei 2014
↑ (de) Derek Lewis: Contemporary Germany. A Handbook. London: Hodder Arnold 2001, bl. 44
Wikimedia Commons bevat media in verband met Hesse.
(en) Toerisme-inligting oor Hesse op Wikivoyage
(de) Webwerf van die Landtag (Parlement van Hesse)
(de) Umweltatlas Hessen
(de) Stadtplandienst Hessen
(de) (en) Der Limes in Hessen
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Hesse&oldid=2152753"
Last edited on 18 Maart 2020, at 20:21
Die bladsy is laas op 18 Maart 2020 om 20:21 bygewerk.