Mafhungo a vhareili vha dzithirakha malugana na u reila nga ndila yo tsireledzeaho, mutakalo wavhudi na uri vha swike hayani vha tshi tshila.
Uku kubugwana ndi gaidi ya u vha thusa uri vha dzule vho takala musi vha ndilani.
Kha vha ku vhale arali vho wana tshifhinga.
Mafhungo a uku kubugwana o bveledzwa nga Yunivesithi ya Afurika Tshipembe (UNISA) na thandela ya GTZ/EU nahone ku nga ha dziinthaviyu nga vhuḓalo dze dza itiwa kana dza fariwa na vhareili vha dziṱhirakha vha 800 u bva kha mashango o fhambanaho a Tshipembe ha Afurika.
Thandela ya Tshitshavha ya Vhuendisi ha Ndilani ha u Pfuka Mikano.
Zhendedzi lṄa Vhuendisi ha Badani lṄa u Pfukha Mikano (C-BRTA) ḽo ṱangana na Muhasho wa Vhuendisi Afurika Tshipembe, zwi tikedza thandela (initiative) ya u ḓivhadza vhareili vha dziṱhirakha, vhathu vhane vha shuma u rengisa mivhili yavho na vhathu vhane vha dzula miḓini I re tsini na mikano nga ha mbudziso dza malugana na mutakalo.
Ri vha humbela uri vha ambe na vhagudisi vhane vha takalela vhathu!
Vha do fhindula mbudziso dzothe dzine dza tshimbilelana na zwa mutakalo.
Arali vha tshi thola vhareili vha dzithirakha, vha na vhudifhinduleli khavho.
Naa vha a ?
ita ndugiselo malugana na ndondolo ya mutakalo wavho (ndindakhombo ya mutakalo kana thuso ya dzilafho)?
thoma kana u shumisa pholisi ya mutakalo ya vhashumi vhothe?
netshedza mafhungo a zwa mutakalo na dzikhondomo?
tendela vhareili vha dzithirakha u tuwa na khonani dzavho kha nyendo ndapfu?
U nea vhareili magilavu a pulasitiki ane vha do tea u a ambara musi vha tshi thusa muthu o huvhalaho?
Kha vha wane tshifhinga tsha u fhindula iyi mbudziso.
Kha vha difhe tshifhinga tsha u fhindula iyi mbudziso.
AIDS I nga rathiselwa kha nwana nga mme.
Ndi tea u ambara khondomo musi ndi tshi ita zwa vhudzekani na muthu wa mufumakadzi arali ndi si na vhutanzi ha uri u na vhanwe vhafarisi.
Naa ndi na zwilonda kana dziphopho vhudzimu hanga?
Naa mufarisi wanga ene?
Naa ndi a bvisa tshikha I no bva kha vhudzimu, phophela kana ndi pfa vhutungu musi ndi tshi runda?
Naa mufarisi wanga na ene u a bvisa tshika dzi no nukha kha vhudzimu?
Arali zwo ralo, vha ita mini?
Arali zwo ralo, vhone na mufarisi wavho (kana vhafarisi) vha tea u ya sibadela, kiliniki kana kilinikini ya nga thungo ha nḓila u ya u wana ngeletshedzo ya zwa dzilafho.
Ngauri zwi a leluwa u wana dzilafho la Vhulwadze vhune ha fhirela nga kha zwa vhudzekani.
Ngauri arali vha na STD hu na khonadzeo khulwane ya uri vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV na u tshi rathisela.
Naa vha a divha nga ha Dziyuniti dza Mafhungo dza nga Thungo ha Ndila?
Vhareili vha dzithirakha vho tendelwa!
Naa ndi nga ya u alafhiwa ngafhi musi ndi tshi lwala ndi ndilani?
Naa ndi nga wana ngafhi mafhungo a malugana na dziSTD, HIV/AIDS, malaria, u sa kona u vhona zwavhudi na zwinwe-vho?
Musi vhe ndilani yavho vha nga pambuwa vha ya kha sibadela tshinwe na tshinwe tsha muvhuso, kiliniki kana dokotela. Zwi a konda u bva ndilani yavho. Hafhu zwi a konda u imisa thirakha yavho masiari vha I litsha tshifhinga tshilapfu.
Hu na hunwe hune vha nga wana thuso hone!
Kha vha lingedze Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila. Dzi na vhaongi vhane vha takalela u thusa vhathu, vha dovha vha vha na ndalukanyo dzo teaho nahone vha nga wana ngeletshedzo kha mugudisi wa phurofeshinala wa zwa mutakalo nga ha thaidzo ya malugana na zwa dzilafho inwe na inwe. Vha nga paka thirakha yavho kilinikini, nahone vha nga kha di ya tshifhinga tshinwe na tshinwe naho hu vhusiku.
Naa kiliniki dza nga thungo ha ndila dzi vha thusa nga mini?
Dzilafho na ngeletshedzo malugana na vhulwadze vhuṋwe na vhuṋwe ha kha vhudzimu (dziSTD).
Mafhungo malugana na uri vha tea u ya u ita ngafhi ndingo dza HIV/AIDS.
Dzilafho kana u alafhiwa hothe ho itwaho kilinikini dza nga thungo ha ndila hu fanela u vha tshiphiri. Khamphani yavho kana mutholi wavho ha nga do divha uri vho dalela nthihi ya idzo kiliniki.
Naa ndi nga dzi dalela lini?
Idzi kiliniki dzothe dza nga thungo ha ndila dzi vula u bva nga mathabama u swika vhukati ha vhusiku, vhukati ha vhege.
Izwi zwifhinga kana zwikhathi zwo lugela vhareili vha dzithirakha vhane vha vha vho farakanea lune vha kundwa u ima masiari.
Yuniti/Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila dzi wanala kha ndila dzo sumbedzwaho kha uyu mapa.
Kha vha lingedze nthihi ya Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila. Dzi na vhaongi vhane vha takalela u thusa vhathu, vhane vha vha na ndalukanyo dzo teaho nahone vha nga wana ngeletshedzo u bva kha mugudisi wa phurofeshinala wa mutakalo nga ha thaidzo inwe na inwe ya malugana na thaidzo dza zwa dzilafho. Vha nga paka thirakha yavho kilinikini nahone vha nga ya na musi hu vhusiku.
Kiliniki dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila Afurika Tshipembe dzo thomiwa nga RFA, NBC na Muhasho wa Mutakalo wa Lushaka.
Naa idzi kiliniki dzi wanala ngafhi?
Afurika Tshipembe, Ngei Kapa Vhukovhela kha N1 ya u ya Kapa.
Afurika Tshipembe, kha N1 kha Vundu la Devhula kha Garadzhi ya Shell Mukanoni wa Zimbabwe.
Ya u ita ndingo dza mato.
Musi hu masiari, vha ime fhethu hu re na tshedza vha vhee iyi garata phanda havho kha windisikirini. Vha dzule kha tshidulo tsha goloi vhukule ha 1m u bva kha garata.
Naa ndi maledere mangana ane vha kona u a vhala musi vha kha vhukule ha mithara ya 1?
Naa vho tshimbila hani?
Arali vho vha vha sa koni u vhala maledere othe, vha do tea u ya u vhona nanga ya mato na u vhona uri ndingo dza mato dza tshiphurofeshinala dzi a itiwa.
Musi vha na vhumvumvu, vho tuvha hayani nahone vho tuvha vhathu vhane vha vha funa?
Vha fhedza tshifhinga tshilapfu vha si ho hayani nahone hu vha na zwifhinga zwine vha tuvha u digeda hune vha u wana hayani na vhathu vhane vha vha funa.
Miroho mitete na mitshelo mitete zwi khwathisa sisiteme ya u dzivhela vhulwadze na u vha nea maanda. Vha songo la zwiliwa zwi re na mapfura manzhi.
A si tshifhinga tshothe lune vha do pfa vho digeda musi vho edela ngomu thirakhani FHEDZI u edela ho linganaho hu do vha thusa kha uri vha kone u shumesa.
U onyolosa milenzhe na u ita nyonyoloso tshifhinga tshothe zwi do vha thusa uri vha dzule vho tsha matoni. U tsa thirakhani zwi ita uri maluvhi avho a fhole na uri vha pfe vho netuluwa.
NdondolamutakaloHygiene u vuwa wa tuwa?
Naho hu si na zwitopo zwinzhi zwa dzithirakha zwi re na shawara dzavhuddi na zwa u tambela zwavhudi, vha lingedze u tamba duvha linwe na linwe. Ndondolamutakalo a I thusi fhedzi uri vha vhe na mutakalo wavhudi, I dovha hafhu ya ita uri vha dipfe vhe fureshe nahone vho takala.
Ndilani hu na zwithu zwinzhi zwi ofhisaho. Vhunga vha tshi zwi divha, vhareili vha a fhuriwa na u dzhielwa dzigoloi nga khani.
Zwenezwo kha vha thogomele nahone vha dzule vho tsha matoni uri vha thivhele khombo.
Hu na khonadzeo khulwane ya uri vhareili vha kavhiwe nga tshitshili tsha HIV. HIV ndi tshitshili tshine tsha vhanga Aids. Zwi na khombo nga maanda ngauri arali itshi tshitshili tsha vha kavha, a vha nga do wana dzilafho nahone maduvha avho a vhutshilo a do fhungudzea.
A si ngoho Vha nga si kavhiwe nga tshitshili tsha HIV nga u reila na muthu ane a vha na tshitshili tsha HIV muvhilini wawe. Vha nga wana AIDS nga u ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na muthu o kavhiwaho nga tshitshili tsha HIV kana nga u kwama malofha a re na tshitshili tsha HIV. Ndi ngazwo vho tea u shumisa khondomo tshifhinga tshothe musi vha tshi ita zwa vhudzekani. Ndi ngazwo hafhu zwo tea uri vha ambare magilavu musi vha tshi thusa muthu o huvhalaho.
A si Ngoho. AIDS a I alafhei. Dokotela a nga si kone u vha alafha. Nanga ya tshithu I nga si kone u vha alafha. A hu na muthu ane a nga vha alafha. Arali vha na AIDS vha do tea u wana mishonga yo khetheaho na ngeletshedzo ya zwa dzilafho yo khetheaho.
Ndi ngoho Mufumakadzi o vhifhaho muvhilini ane a vha na HIV/AIDS a nga I rathisela kha nwana wawe musi a tshi bebiwa kana nga u mu mamisa. Vha nga wana ngeletshedzo kha kiliniki dza u eletshedza vhaimana. Ngeletshedzo kana thuso yeneyo I do vha na thuso kha khonadzeo ya uri nwana a songo kavhiwa nga vhulwadze honoho.
HIV/AIDS arali vha tshi dzi shumisa zwavhudi nahone tshifhinga tshothe.
A si ngoho Vha nga si kone u vhona uri muthu o kavhiwa nga HIV. Vhathu vha nga kha di sumbedza vho takala, fhedzi vha nga kha di vha vha na HIV. Tshinwe hafhu, muthu a nga kha di vha o onda nahone a tshi lwala, fhedzi a songo kavhiwa nga tshitshili. Ndi ndingo dza AIDS fhedzi dzine dzi nga sumbedza uri vha na tshitshili muvhilini wavho, kana a vha natsho.
Ndi ngoho Arali ha wanala uri vha na HIV a zwi ambi uri ndi vhufhelo ha shango. Vha nga tshila tshifhinga tshilapfu nahone vha nga bvela phanda na u reila. Fhedzi vha do tea u wana ngeletshedzo ya zwa dzilafho tshifhinga tshothe. Vha do tea u guda u la nga ndila yo teaho na u ita nyonyoloso tshifhinga tshothe na u guda u la zwiliwa zwo teaho, na u litsha u daha na u nwa.
Arali vho kavhiwa nga HIV vha na vhudifhinduleli ha u sa i rathisela kha mufumakadzi wavho kana mufarisi wavho munwe na munwe kha zwa vhudzekani. Vha tea u shumisa khondomo tshifhinga tshothe nahone nga ndila yo teaho musi vha tshi ita zwa vhudzekani.
Ndi ngoho Vhathu vha re na malwadze kha vhudzimu havho (dziSTD) ndi vhone vhane ha vha na khonadzeo nnzhi khavho ya u kavhiwa nga tshitshili tsha HIV musi vha tshi ita zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho na muthu o kavhiwaho nga HIV. Vhafumakadzi vhavho kana vhafarisi vhavho vha kha zwa vhudzekani na vhone hu na khonadzeo khulwane ya uri vha vhe na HIV/AIDS. Arali vha na STD, kha vha wane ngeletshedzo ya zwa dzilafho nga u ṱavhanya. U alafha dziSTD a zwi ḓuri nahone a zwi konḓi. Kha vha ambe na mufarisi wavho (kana vhafarisi vhavho) nga ha thaidzo yavho vha sa dzumbi tshithu vha dovhe vha vha ṱuṱuwedze na vhone uri vha ambe nga hayo.
Naa tshikoro tshanu tsha ndingo tshi ri mini?
Vha na ndivho yavhudi ya malugana na HIV/AIDS nahone vha a divha uri vha nga ditsireledza hani khayo.
Naho zwo ralo, vha vhone uri a vha iti zwa vhudzekani hu songo tsireledzeaho.
Vha na vhudifhinduleli ha u netshedza vhanwe vhareili ndivho nga maanda vhane vha toda ngeletshedzo.
Kha vha sedze uri ndi phindulo dzifhio dzo khakheaho. Vha vhone uri a vha iti zwa vhudzekani vhu songo tsireledzeaho. Vha tea u vha na vhudifhinduleli vhuhulwane. Vha khwathisedze uri zwine vha zwi ita a zwi nga vha sii vho kavhiwa nga vhulwadze.
Vha tea u wana mafhungo manzhi. Zwiko zwa mafhungo eneo ndi: vhatholi, dzikiliniki, zwibadela, Yuniti dza Mafhungo dza nga Thungo ha Ndila, Tshumelo ya Lutingo ine ya netshedza thuso malugana na thaidzo dza AIDS.
Naa ndi nga ditsireledza hani?
Kha vha divhe mufarisi wavho wa kha zwa vhudzekani. Khonadzeo ya u kavhiwa nga HIV ndi khulwane nga maanda kha vhafarisi vhane vha sa vha divhe. Vhunzhi ha vhathu vho kavhiwaho nga HIV a vha zwi divhi uri vha nayo.
Kha vha ambe na mufarisi wavho nga ha khonadzeo ya u vha na AIDS vha sa dzumbi tshithu. Tshifhinga tshothe vha ite zwa vhudzekani ho tsireledzeaho arali vha si na vhutanzi ha uri mufarisi wavho a nga vha a si na HIV.
Arali vha tshi nwa halwa kana vha tshi daha mbanzhe vha nga kha di kundwa u difara. Vha a zwi divha uri a vho ngo tea u reila musi vho nwa halwa kana vho daha mbanzhe.
Kha vha dzule vha na dzikhondomo. Vha nga si divhe uri vha do tangana na nnyi na uri vha do dipfa hani. A vha divhi uri vha nga fheleledza vho ita mini.
Vha shumise dzikhondomo tshifhinga tshothe arali vha sa fulufheli mufarisi wavho kana vha sa mu divhi, nahone vha songo vuwa vho ya kha vhathu vhane vha rengisa mivhili yavho vha si na khondomo.
Vha nga renga dzikhondomo dzikhemisini, dzisuphamakete kana hune ha rengiswa petirolo. Vha nga dzi wana mahala kha Yuniti dza Mafhungo na Mutakalo dza nga Thungo ha Ndila, dzikiliniki na zwibadela.
Vha shumise dzikhondomo nga ndila yo teaho. Kha vha sedze dzindaela.
Ndi ndingo dza laboratori fhedzi dzine dzi nga sumbedza arali vha na HIV kana vha si nayo. I thusa kha u sa vha na vhutanzi malugana na uri vha nayo kana a vha nayo. Zwi dovha zwa vha thusa kha uri vha kone u dzudzanya vhutshilo havho nga ndila yo teaho.
Vha nga ita ndingo kiliniki kana sibadela kana kha dokotela wa phuraivete.
Vhaeletshedzi vha phurofeshinala nahone vho gudelaho zwenezwo vha do amba na vhone vha vhothe nahone tshiphirini phanda ha musi vha tshi ita ndingo na musi vho no tanganedza mvelelo. Mvelelo dza ndingo dzi do newa vhone fhedzi. A hu na munwe muthu ane a do divha nga hadzo. Kanzhi ndingo ndi mahala.
Sa munna vha na vhudifhinduleli vhunzhi...
Vha na vhudifhinduleli kha mufumakadzi wavho, vhana vhavho, dzikhonani na minwe mirado ya muta.
Ndi zwa ndeme uri vha thogomele mutakalo wa muta wavho na uri a vha rathiseli malwadze a no nga sa dziSTD kana HIV/AIDS kha mufumakadzi wavho. Kha vha tsireledze vhutshilo hawe! Vha elelwe uri arali a vha muimana hone a na HIV/AIDS, nwana wavho na ene a nga kha di kavhiwa. Kha vha tsireledze vhutshilo ha nwana wavho!
U vha na vhudifhinduleli zwi amba u thogomela mufumakadzi ane vha ita zwa vhudzekani nae. Vha vhone uri a vha rathiseli malwadze khavho na u thogomela uri vha songo rathiselwa malwadze u bva khavho.
Vha ye vha fare nyambedzano na vhathu vhane vha shuma navho nga ha mutakalo na u tsireledzea. Na vhone vha nga kha di vha vho vhala uku kubugwana nahone vha tshi todou amba nga ha zwi re ngomu hakwo.
Vha vhone uri vha thogomela thirakha yavho. U tsireledzea havho ndi zwa ndeme, nahone uri vha vhe vho tsireledzea, thirakha yavho I tea u vha yo lugela u tshimbila.