Die plantkosse van ons
Y is wat jy eet, lui die ou gesegde. 'n Mens kan die woorde ook omgooi en sê dat jy eet oor dit wat jy is. Ons eetgewoontes is immers 'n integrerende deel van ons kultuur en daarom is mense van verskillende kulture en etniese groepe nie altyd versot op dieselfde soort kosse nie.
Dit is veral interessant om die stapelkosse van die onderskeie bevolkingsgroepe met mekaar te vergelyk -- en die plante waarvan daardie kosse kom. Jy hou byvoorbeeld van jou koringbrood, vir jou swart vriend is niks lekkerder as mieliepap nie en jul Indiese kennis sal geen kos vir sy bord rys verruil nie. En as julle ook nog 'n San van die Kalahari geken het, sou julle geweet watter waarde hy of sy heg aan sappige, voedsame knolle wat sommerso in die veld uitgegrawe word...
DIE VELDKOSSE VAN DIE SAN
DIE nomadiese San (Boesmans) lewe al duisende jare lank in hul natuurgebondenheid van die veld af, selfversorgend en voldaan met wat die omgewing hulle kan bied.
Hulle is vandag meestal beperk tot die Kalahari, 'n woestynagtige streek wat dele van Suid-Afrika, Namibiê en Botswana oorspan -- 'n ruwe gebied van dors en hitte en dorings waar die gras hard is, die lugspieëlings op die vlaktes dans en skerpioene onder die klippe skuil.
Hier oorleef die San in die wye verlatenheid en die versengende son -- 'n halfnaakte, honger volk, lig van bou en geel van vel. Hulle is steeds jagter-versamelaars soos hul voorsate -- hulle jag wel nog 'n bietjie, maar hul daaglikse dieet bestaan meestal uit die veldkosse in die woestyn. Elke paar dae versit hulle na 'n nuwe woonplek wanneer die kos opraak.
Hulle eet omtrent alles in die veld wat enigsins eetbaar is (selfs termieteiers), maar hul "groente" sluit uintjies, verskillende soorte bessies en 'n hele verskeidenheid knolle, bolle en wortels in.
Onder die veldkosse wat die San deur baie eeue geken het -- toe hulle ook nog in ander droë dele van ons land soos die Karoo moes oorleef -- is dié van die geslag Fockea in die plantefamilie Asclepiadaceae noemenswaardig. Die Fockeas (byvoorbeeld die kambro of Fockea angustifoli) vorm groot uitgeswelde knolle soos patats ondergronds en die ou San kon ongetwyfeld die verskillende soorte haarfyn van mekaar onderskei. Die baro of baroe (familie Campanulaceae) is nog 'n veldkos met eetbare knolle wat onder die grond uitgehaal kan word.
(Hoe smaak kambro? Soos baie Suid-Afrikaanse veldplante word dit deur die wet beskerm. Moet dus nie jou lyf San hou en dit gaan uitgrawe nie! Maar mense wat wel kambro te ete gehad het, het gesê dit smaak soos "fonteinwater op 'n warm, droë, stowwerige dag". Die gevierde ou Afrikaanse digter C. Louis Leipoldt het dit as "die wit waterige goud van die Karoo" beskryf.)
Om sy dors in sy dorre wêrelde te kan les, is die sappige tsamma of wildewaatlemoen (Citrullus lunatus van die pampoenfamilie) vir die San baie nuttig (REGS). Dit groei wydverspreid in die Kalahari -- 'n platliggende kruidgewas met rankies en gelobde blare en met sappige ronde vrugte, so groot soos volstruiseiers. Die pitte is ook eetbaar.
DIE SORGHUM EN MIELIES VAN DIE SWART STAMME
DIE lewe van die tradisionele Suid-Afrikaanse swartmense het eeue lank om die bees gesentreer, waarvan proteïenryke vleis en melk verkry is. Veldkosse is beslis ook geëet, maar 'n belangrike stapelkos was graansorghum, wat lank voor die koms van die witmense reeds vir pap en bier verbou is. Dit word vandag nog veral vir die brou van sorghumbier gebruik.
Sorghum is inheems in Suidelike Afrika, anders as die mielie wat hierheen ingevoer is en al geslagte lank vir voedingryke geregte soos mieliepap en mieliegruis sorg -- die belangrikste voedselsoort vir die massas mense op die Suid-Afrikaanse platteland.
Die mielieplant se spreekwoordelike wortels lê eeue terug in tropiese Mexiko. Dit is blykbaar reeds uit 'n wilde gras veredel nog voor die opbloei van die pre-Spaanse beskawings in Amerika -- dus lank voordat die Spanjaarde hulle in daardie wêrelddeel gevestig het.
Die mielie is deur seevaarders en ander reisigers oor die wêreld heen versprei en was teen die einde van die sestiende eeu regoor die grootste deel van die ontwikkelde wêreld 'n bekende gewas. Dit is bekend dat die voorvaders van die Zoeloes ook die een of ander tyd ná 1500 hier mielies begin kweek het nadat dit moontlik deur Europese seevaders na Afrika gebring is.
KORING -- VIR DIE WITMENSE SE DAAGLIKSE BROOD
BROOD is reeds eeue lank een van die heel vernaamste items op die Westerse spyslys. En koring -- waarvan brood gemaak word -- is beslis ook een van die eerste gewasse wat deur die mens gekweek is. Dit het minstens 11.000 jaar gelede begin. Mense het agtergekom dat die saad van die koringplant geoes en fyngemaak kan word om 'n wonderlike voedelsoort te vorm.
Die eerste gesaaide koring in Suid-Afrika is reeds op 13 Januarie 1653 geoes, minder as 'n jaar nadat Jan van Riebeeck met sy span Europese setlaars hier voet aan wal gesit het. Dit toon die prioriteit wat hierdie graansoort destyds al geniet het. Daardie eerste lappies koring was waarskynlik naby die Kasteel, en die koring is miskien nog gesaai voordat Van Riebeeck sy groentetuin aangelê het.
In daardie beginjare het die koringboere maar erg gesukkel. Daar was talle probleme met variëteite wat nie lekker aan die Kaap geaard het nie, asook met koringsiektes en die baie winterreën, onder meer.
In die eerste halfeeu is daar dan nie eens genoeg koring vir eie gebruik gekweek nie, wat nog te sê om in die behoeftes van die verbyvarende skepe te voorsien. Trouens, dit was eers in 1968, 'n stuk of drie eeue later, dat Suid-Afrika hierin selfvoorsienend geraak het.
Nadat die vroeë pioniers die binneland ingetrek het, het koringverbouing uitgebrei het na gebiede waar hierdie graansoort veel beter geaard het. Teen 1752 is die gewas al in bekende koringstreke soos die Swartland by Riebeek-Kasteel, Piketberg en Malmesbury gekweek, asook in die Rûens by Botrivier en Riviersonderend.
Koring is vandag steeds onontbeerlik in Suid-Afrika. Vanweë die omvang van die verbruik en die voedingswaarde van brood en ander verwerkte koringprodukte, word dit saam met mielies as 'n stapelvoedsel in ons land beskou -- nie net meer vir witmense nie, maar vir mense van alle bevolkingsgroepe.
Dit word in bykans elke provinsie verbou, wat dan ook van die gewas se besondere aanpasbaarheid getuig. Die Wes-Kaap, Vrystaat en die gewese Suid-Transvaal is egter ons groot koringproduserende gebiede.
RYS -- VIR ONS INDIËRS, CHINESE EN ANDER OOSTERLINGE
DIE Indiërs, veral van KwaZulu-Natal, is 'n belangrike deel van die Suid-Afrikaanse samelewing, maar weens langdurige kontak met die Westerse leefwyse het baie van hul tradisies -- en selfs eetgewoontes -- in die slag gebly. In Indië sou hul voorsate miskien veral van rys en selfs giers gelewe het, maar koring vorm hier ongetwyfeld 'n vername deel van hul dieet.
Tog is rys nog hoog op die spyskaart van baie mense van Oosterse herkoms in Suid-Afrika. Rys as stapelvoedsel kom immers 'n lang pad saam met die Oosterlinge. Dit is die saad van 'n eenjarige plant (Oryza sativa), wat aan die grasse verwant is en inheems is in Suidoos-Asië. Daar is getuienis dat dit al tot 15 000 jaar gelede deur die mens verbou kon gewees het. Vandag is dit die stapelvoedsel van die helfte van alle mense op aarde.
Rys word aan 'n pluim gedra. Die plant het baie water en 'n lang groeiseisoen verkieslik met 'n hoë temperatuur nodig.
Hoewel dit ook op skuins grond verbou kan word, word die meeste rys op vleiagtige grond en onder water gekweek. Dit word net soos koring geoes en gedors, maar dan moet dit nog gedop word. Dit word ook gepoleer (semels en kiem verwyder), maar het dan 'n laer voedingswaarde omdat die vitamine B weggeneem is. Mense wat weinig ander kos te eet kry, kan gevolglik die gebreksiekte beri-beri kry. Hierdie besef het tot 'n groter verbruik van bruin rys (waarvan die semels nie verwyder is nie) gelei.
Omdat rys hitte nodig het om goed te kan groei, word dit in die warm subtropiese dele van Suid-Afrika gekweek. Die wêreld se toonaangewende reisprodusente is China en Indië -- en die grootste ryseters in ons land bly dan ook ongetwyfeld steeds die Oosterlinge in ons gemeenskap!