Ideologie moet werklikheid verhelder, nie voorskryfFoto: Geralt/Pixabay.com Die opkoms van regs-populistiese leiers soos Donald Trump in Amerika, Marine le Pen in Frankryk en Geert Wilders in Nederland jaag die politieke en ekonomiese establishments in sulke lande die skrik op die lyf. Die senuweeagtigheid is nie veel minder as dié waarmee die vordering van die kommunistiese revolusionêre ’n eeu gelede beskou is nie. Trump se “oorwinning” (onthou dat hy eintlik met meer as ’n miljoen stemme verloor het), volg onder meer omdat die vinnige tegnologiese – en die gepaardgaande ekonomiese – ontwikkelinge op kort termyn minstens ewe veel, dalk meer, mense benadeel as bevoordeel het. Veral in die “roesgordel” van die Midde-Weste, deelstate soos Ohio en Pennsilvanië, is tientalle ouderwetse swaarnywerhede gesluit, en tienduisende werkers is genadeloos soos dryfhout op die strand agtergelaat. Dis dikwels dié mense wat nou wraak geneem en vir Trump gestem het. Dis twyfelagtig of hy die proses sal kan omkeer, veral omdat hy as sakeman groot voordeel uit die veranderings trek. Maar goed, kom ons kyk of wat hy dóén, gaan ooreenstem met wat hy belóóf het. Wat tans in die kapitalistiese ekonomie gebeur, is in wese niks nuuts nie. In 1942 het die Oostenryks-Amerikaanse ekonoom prof. Joseph Schumpeter dit in sy boek Capitalism, Socialism and Democracy beskryf met ’n begrip wat deur die dekades sedertdien weerklink het, “creative destruction”. Die begrip is afgelei uit Karl Marx se idees, maar in ’n volledig ander konteks geplaas: “The opening up of new markets, foreign or domestic, and the organizational development from the craft shop and factory to such concerns as U.S. Steel illustrate the process of industrial mutation that incessantly revolutionizes the economic structure from within, incessantly destroying the old one, incessantly creating a new one. This process of Creative Destruction is the essential fact about capitalism. It is what capitalism consists in and what every capitalist concern has got to live in.” Dus, het Schumpeter voortgegaan, vereis die kapitalisme “the perennial gale of Creative Destruction”. Die waarheid hiervan kon reeds aan die begin van die 19de eeu gesien word, toe die vroegste stadium van die industriële revolusie Brittanje getref het. Die tuisnywerhede, veral handwewerye, is met stoomaangedrewe masjiene vervang wat veel vinniger en goedkoper kon werk. En dus het groot getalle werkers opeens sonder werk en inkomste gesit. Dit was die tyd dat woedende werkloses, bekend as die Luddiete (so genoem na ene Ned Ludd) die masjiene gewelddadig stukkend geslaan het in ŉ poging om die outomatiseringsproses om te keer. Dit het natuurlik nie gewerk nie; dit kón nie werk nie. Wat in die afgelope 20-30 jaar in die Amerikaanse “roesgordel” en soortgelyke plekke elders in die wêreld gebeur het, is in beginsel iets soortgelyks. (Let wel, soortgelyk, nie identies nie; natuurlik is daar groot verskille.) By elke dergelike moderniseringsgolf was daar op kort termyn wenners en verloorders. Schumpeter se “vernietiging” het elke keer honderdduisende mense, wie se beroepe oorbodig geword het, in die ellende gedompel. Maar elke keer het die tegnologiese ontwikkeling alternatiewe geskep. Om maar ŉ voorbeeld te noem: In die plek van al die werkgeleenthede in swaarnywerhede wat deur outomatisering oorbodig geword en verdwyn het, is nuwe werkgeleenthede in die dienstesektor geskep. Die huidige “vernietigingsproses” word hoofsaaklik deur twee faktore gedryf: Die digitalisering van die tegnologie (wat weer eens talle werkgeleenthede oorbodig maak), en globalisering. Laasgenoemde is die gevolg van verdwynende grense, waardeur relatiewe duur werkgeleenthede uit lande soos Amerika na goedkoper wêrelddele soos Latyns-Amerika en Asië verskuif word. Toe presidente Barack Obama van Amerika en François Hollande van Frankryk verlede week saam met bondskanselier Angela Merkel van Duitsland en premier Matteo Renzi van Italië saam middagete in Berlyn geniet het, het Merkel ŉ interessante opmerking gemaak. Globalisering, het sy gesê, is iets wat nie omgekeer kan word nie. Wat wel gedoen moet word, is om die ergste negatiewe gevolge daarvan te versag. As die geskiedenis ŉ maatstaf kan wees, het sy reg. Regdeur die geskiedenis was dit ŉ feit: In die breë volg ekonomiese welvaart op handel. Hoe meer handel, hoe meer welvaart meestal. Hieruit volg logies dat die verwydering van faktore wat handel beperk (soos invoertariewe en proteksionisme) welvaart moet bevorder. Natuurlik moet ŉ mens die toenemende poreusheid van grense nie slegs deur ŉ kille ekonomiese bril bekyk nie. Dit gaan uiteindelik oor ménse, en in ŉ moderne demokrasie soos Amerika kan dit jou in jou agterstewe byt as jy nie die negatiewe gevolge van die Schumpeter-vernietiging sigbaar probeer beperk nie. Bowendien word die welvaart wat met handel saamhang, nie gelyk verdeel nie. Dit word vererger deurdat dié kille ekonomiese bril sedert die tyd van pres. Ronald Reagan en veral premier Margaret Thatcher – albei kapitalistiese ideoloë – die negatiewe sosiale gevolge grotendeels geïgnoreer het. Dit het onder meer aanleiding gegee tot die ideologie van maksimum winste teen elke prys. En dít was die regstreekse aanleiding vir die wanbeleid by soveel banke wat tot die krisis van 2008 gelei het. Daardie krisis het ŉ beduidende rol gespeel om die menslike ellende in die “roesgordel” en ander soortgelyke streke te vererger. Al was dit nie die enigste faktor in Trump se “oorwinning” nie, is dit tog moontlik om ŉ versigtige gevolgtrekking te maak: Sonder die krisis van 2008 sou Trump se steun moontlik minder gewees en hom van ŉ “oorwinning” beroof het. Moet asseblief geen fout maak nie: Ek is geen sosialis nie. Die ideologiese en praktiese bankrotskap van die sosialisme is baie duidelik voor 1989 agter die destydse Ystergordyn bewys. Maar ’n ideologie is ŉ gevaarlike ding. As ŉ mens dit verabsoluteer, kom jy by ŉ situasie waar dit aan jou voorskryf hoe die werklikheid moet wees, pleks van dat dit die werklikheid help verhelder. Dit geld vir die sosialisme, vir die kapitalisme, vir globalisering, vir apartheid, vir die ANC se benadering dat die bevolkingsamestelling op alle vlakke van die ekonomie weerspieël moet word, noem maar op. Gebruik maar eenvoudig jou gesonde verstand. En bowenal: Kyk met mededoë na die gevolge wat jou benadering op jou medemense het, veral op die swakkeres in die samelewing. Dis immers wat die Christelike benadering ook van jou vereis. Uiteindelik is dít wat die kapitalisme en die sosialisme met mekaar gemeen het: Geeneen van hulle plaas die méns – hetsy die individu of die gemeenkap – sentraal nie. Daarom dié gevolgtrekking: Die grootste vyand van die kapitalisme is die groot kapitalis.