2 Samuel 6:1-23 (Danie van Zyl)
Ander tekste: Psalm 24 ; Efesiërs 1:3‑14; Markus 6:14‑29
Hierdie goed geïntegreerde teks vertel die verhaal van die baie belangrike gebeurtenis in die lewe van Dawid en die volk Israel, toe die ark van die Here na Jerusalem gebring is. Dit bestaan uit drie komponente: die eerste mislukte poging om die ark na Jerusalem te bring; die tweede geslaagde poging en die gesprek tussen Dawid en sy vrou Migal. Retories is daar 'n mate van teenstelling tussen die eerste twee: die kultiese motiewe in die tweede is heelwat meer uitgebrei as in die eerste. Maar veral Dawid se reaksies val op: as gevolg van die tragiese dood van Ussa kry hy so 'n ontsag vir die teenwoordigheid van God dat hy die ekspedisie afstel. In die tweede is hy die voordanser en die figuur wat al die aandag trek. Die derde toneel, wat 'n antiklimaks skyn te wees, Migal se reaksie, dien juis om die posisie van Dawid, en in besonder sy aanstelling deur God, te beklemtoon.
As ons na hierdie teks op die historiese gebeure-vlak kyk, sien ons waar Dawid op die hoogtepunt van sy koningskap sy posisie met 'n slim, maar gewaagde (Brueggemann), skuif verseël. Op politieke vlak het hy pas die hoogste sport wat iemand ooit in Israel bereik het, bereik: hy het die twaalf stamme tot eenheid saamgesnoer. Met slim diplomasie teenoor die binnelandse teenparty, die huis van Saul en met militêre vernuf teenoor die buitelandse bedreiging, die Filistyne, konsolideer hy sy posisie (1 Sam. 5). Op sosiale gebied bring dit verrykende gevolge, al staan dit nie eksplisiet in die teks nie. Israel word van 'n losse stammefederasie (Saul was nooit veel meer as die koning van sy eie stam nie) omvorm tot 'n internasionale moondheid, die hoogste piek wat die volk ooit sedert Abraham tot vandag toe, bereik het. Die werklike sosiale implikasies in terme van 'n burokrasie en 'n onderdrukte en uitgebuite landelike werkersklas sou eers in die tyd van Salomo sy volle en katastrofale konsekwensies bereik. Van belang is egter wat Dawid op godsdienstige gebied doen, dit waaroor ons teks gaan: deur die ark, wat die' simbool van die teenwoordigheid van Jahwe by sy volk was, na sy persoonlike hoofstad te bring, verskaf Dawid Goddelike sanksie aan sy posisie. Dat dit eers nie slaag nie was nie sy toedoen nie. Hiermee "annekseer" hy ook die godsdienstige simbool van die noordelike stamme – die vroeëre verhale van die ark rondom uittog, intog en in die begin van Samuel is almal Noordelike stamme-verhale.
Die volgende tradisie-momente in die vorming van die verhaal verdien ons aandag.
Tradisies rondom die ark as simbool van God se teenwoordigheid (Eks. 25:10-25; 40:34-38 ens). Die ambivalensie rondom die ark, naamlik dat dit oordelend en seënend teenwoordig is, en wat in vroeëre arkverhale reeds voorkom, vind in ons teks besondere klem (Ussa teenoor Obed-Edom).
Kultiese tradisie, bes moontlik beïnvloed deur die jaarlikse fees waar die ark seremonieel weer in die tempel geplaas is (wat Mowinckel die troonbestyging van Jahwe genoem het, vgl Ps 24). Die beskrywing van die optogte en die kultiese elemente in die teks reflekteer iets hiervan.
Tradisies rondom Dawid: sy besondere piëteit (sy vrees in v 9 teenoor sy fees in vv 13-15), dat hy deur Jahwe as koning verkies is (Migal-episode) en die legitimasie van Jerusalem as nasionale en godsdienstige hoofstad (v 17). Hierin lê reeds die wortels van die Dawid-Sion-teologie.
Die teks soos dit voor ons lê weerspieël 'n duidelike Deuteronomistiese perspektief. Dit vorm die hoogtepunt van die verhaal van Dawid se opgang tot die ideaalkoning (1 Sam 16-2 Sam 7). In hom is die voorgeskiedenis van individuele leierskap afgelos (v 21; Rig; I Sam 1-15). Die res van die verhaal in die Konings-boeke ontvou van hier uit: Dawid word die grondlegger en norm van die koningsgeskiedenis. Die sentrale deuteronomistiese motiewe van verkiesing, en van oordeel en seën vind ook uitdrukking in ons teks.
Konteks (hermeneutiese gesigshoeke)
Hierdie teks kan vanuit verskillende hoeke benader word:
Kultiese hoek: Ons het gesien dat daar prominente kultiese momente in die teks is. Die ark is simbool van God se teenwoordigheid, maar dit is 'n ambivalente realiteit. Wie op onrespekvolle wyse met die simbool omgaan, ondervind die oordeel van God. Oor waarin Ussa se vergryp (v 7) bestaan het kan ons, maar behoort ons nie te spekuleer nie. In die vorige geskiedenisse van die ark, waar dit as 'n soort magiese wonderwerker hanteer is, het dit soortgelyke gevolge gehad (1 Sam. 4 en 5). Andersyds is dit instrument van God se seën (v 10). Waar God teenwoordig is behoort daar fees gevier te word, daar is dit erediens (v 12-19). Die motief hier is dus: "vrees óf fees in die teenwoordigheid van God". Nuwe-Testamenties is daar ander simbole van die teenwoordigheid van God. Hiervan is die vleesgeworde Woord, Jesus Christus die kern. Kontak met Hom kan ook oordeel/vrees of lewe/fees tot gevolg hê (Joh. 1:9-14, 3:16-18). In ons gereformeerde tradisie is die Bybel en die sakramente van nagmaal en doop die kultiese simbole van God se teenwoordigheid, deur die werking van die Heilige Gees. Die teks vra na ons omgang daarmee.
Teologiese hoek: Hier sou 'n mens na die bestaan van die volk van God en haar verhouding met God en hoe dit uitdrukking vind, kon kyk. Die besondere van die teks is dat dit op een van die groot draaipunte in heils-historiese perspektief lê godsdienstig, sosiaal en polities. In die teks is die funksie van die ark, die posisie van aanbidding in Jerusalem en die rol van Dawid belangrik. Die radikale en essensiële veranderinge wat dié' groot heils-historiese draaipunt, die kruis en opstanding van Christus aan die verhouding gebring het, moet in ons interpretasie meespreek: aanbidding is nie meer volks- (nasionaal-polities) of plek- (Jerusalem/tempel) gebonde nie.
Ideologiese hoek: Daar kan ook op 'n meer sosiaal maatskaplike vlak na die gebeure en die verteller/Deuteronomis se perspektief daarop gekyk word. Ideologie het te doen met die verwysingsraamwerk waarbinne mense dinge doen of daaroor dink; (met) die raamwerk verskaf (hulle) die motivering, en regverdiging vir wat hulle doen. 'n Mens se motief word besonder betekenisvol (en potensieel gevaarlik!) as dit religieus gelade raak: as daar op goddelike sanksie vir jou optrede of die posisie wat jy inneem aanspraak gemaak kan word. Vergelyk maar die teologiese motivering vir apartheid, en die aanspraak op "God aan die kant van die armes" in die bevrydingsteologie/stryd.
Deur die ark na Jerusalem te bring, verbind Dawid vir God en al die godsdienstige tradisies aan sy nuutgestigte sosiale en politieke orde. Dawid annekseer as 't ware God en legitimeer so sy eie posisie en sy ryk. Hiermee lê hy die basis vir die (ideologiese) regverdiging van die nuwe orde. As 'n mens Gottwald (Tribes of Jahweh) se rekonstruksie van die sosiale orde in die Rigterstyd lees en die radikale veranderinge wat die koningskap onder Dawid en Salomo in die gemeenskap te weeg gebring het, besef jy die implikasies van die gebeure wat in ons teks vertel word. Volgens hierdie wyd aanvaarde siening het hulle Israel se sosiale orde van stamstruktuur waar daar geen ryk of arme, heerser- of arbeiderklas was nie tot 'n klasgebasseerde monargie met 'n stads- en tempel gesentreerde ekonomie omskep. Die Deuteronomis versterk die ideologiese dimensies met die manier waarop die verhaal opgebou word: Hier word Dawid se sosiaal-politieke orde Goddelik gesanksioneer. In 2 Samuel 7 word sy posisie en daarmee sy huis (dinastie) gesanksioneer. Die Deuteronomis se perspektief is: Die orde wat ons het (die monargie), is God se orde; dat dit nie gewerk het nie (di. tot ballingskap gekom het) is die gevolg van die sonde van konings wat "nie gewandel het in die weë van hul vader Dawid nie" (bv. 2 Kon 14:3, 16:2). As ons nou so 'n bietjie afstand van Dawid kon neem en met 'n bietjie suspisie na die teks begin kyk (dit is tipies van ideologie-kritiese interpretasie!), kan dit ons hopelik help om ook 'n bietjie afstand van ons eie strukture en ordes in die kerk, en van die kerk (en kerkleiers) se rol in die samelewing, te kry.
Maar meer nog: Ideologie-kritiek leer ons ook om telkens te vra na die ander (agter-) kant van die saak wat so mooi geteken word. Wat was die werklikheid van hulle oor wie hier getriomfeer word, die Filistyne, die huis van Saul en die noordelike ryk (landelike arbeiderklas) in besonder? Hier lê die wortels van dit wat tot rebellie en eindelik tot val van die orde gelei het (1 Kon 12). As ons leer om uit hulle hoek, die hoek van die "ander" na Dawid en die gebeure in die teks te kyk, kan ons dalk opnuut na onsself ook kyk. As ons uit hulle wat in die donker staan se hoek kan kyk, sien ons dalk in onsself, in die kerk se strukture of leiding of beleid (ideologie), 'n paar nare skadukolle raak. En dan kan ons dalk ons prediking op hulle vlak en behoeftes rig, eerder as om "vir hulle te préék".
In aansluiting by die verskillende gesigshoeke wat pas bespreek is kan die prediker enige van die lyne kies of dit na eie goeddunke kombineer:
Vanuit 'n kulties-liturgiese hoek kan in 'n preek oor die erediens en die simbole van God se teenwoordigheid gefokus word op die tema van "vrees of fees in die teenwoordigheid van God".
As inleiding: Hoe maak 'n kind as oupa kom kuier? Daar is egte vreugde, genieting en verlustiging in sy teenwoordigheid (fees), maar hy is nie maar 'n speelmaatjie nie (respek). Dit is die gelowige se lewe, en die erediens in besonder: 'n ontmoeting met en belewing van die teenwoordigheid van God.
En God het dit goed gedink om simbole van sy teenwoordigheid te gee. Hier kan van die stories rondom die ark oorvertel word (Eks 25:10-22; 40:1-3,34-38; Num 10:11-12,33-36; Jos 4,6,7; Rig 20:26-28; 1 Sam 3,4,5,6). Gebruik die tweërlei motief daarin en in 2 Samuel 6: waar die ark nie met die nodige respek behandel word nie, waar dit as magies en effektief in sigself hanteer word, is daar katastrofale gevolge. Tog is dit nie God se bedoeling nie, dis juis bedoel om seën te bring, omdat Hy self teenwoordig is.
Aspekte wat aandag kan kry is die teenwoordigheid van God in die erediens, en in besonder die rol van die simbole van sy teenwoordigheid. Hier kan die Bybel, en mense se houdings ten opsigte van die boek, ter sprake kom. Die sakramente en hoe daarmee omgegaan kan word vind hier besondere betekenis, juis omdat die aksent op sy teenwoordigheid daarin belig word (Mat 26:26-28). Ook die "onwaardige " gebruik van die nagmaal (1 Kor 11), en insgelyks van die doop, kan betekenisvol ter sprake gebring word.
Vanuit die teologiese perspektief kan die preek die gemeente begelei om na te dink oor die aard van die kerk en haar verhouding met God in nuwe omstandighede. Hierin kan 'n narratiewe benadering wat die heils-historiese lyn volg benut word.
Moltmann skryf: "...this history must again and again be recalled and brought to mind in the present, it must be so expounded to the present that the latter can derive from history an understanding of itself and its future path and can also find its own place in the history of the working of God's promises" (Theology of Hope, p 109).
Skets die storielyn van die Dawid-geskiedenis: sy opgang, politieke konsolidasie, sosiale veranderinge en kultiese sentralisasie. Wys wat hierdie aspekte tesame vir die lewe en toekoms van die volk van God beteken het (vgl. Teksbespreking, 2de par). Lei die gemeente om iets te verstaan van hoedat Israel oor hulleself, hulle eie bestaan en hulle verhouding met God gedink het wanneer hulle die verhaal hoor (deuteronomistiese perspektief).
Vertel dan verder die verhaal van God se nuwe begin in Christus. Wys op die verskuiwings in die aard van die volk van God (van nasionaal-politieke entiteit na Kerk, gelowiges uit alle kulture, volke en lande) en hul belewing van hulle verhouding met God gekom het (van tempel en rite-gesentreerde aanbidding tot die bedeling van die Gees). Die saak waaroor dit in die teks gaan, naamlik die volk van God in sy teenwoordigheid, en die vrees en fees daarvan geld die nuwe volk, die Kerk, netso. Hoe dit beleef word het verskuif. Hierop kan kortliks prakties en ter verheldering ingegaan word, maar die storie moet voortgaan.
Hoe lyk die storie van die Kerk deur die eeue? Hoe lyk die storie van die kerk vandag? As ons terugkyk op die geskiedenis, van Dawid, van Christus en van die geboorte van die kerk en ons kyk na die kerk, en veral die versplintering daarvan: versplintering oor nasionale en etniese grense; versplintering as gevolg van die krampagtige vashou van eie tradisies en eie vorme van geloofsbeoefening en geloofsbelewing, van hoe elkeen die teenwoordigheid van God beleef. Wat kan ons uit die storie van 2 Samuel 6 leer?
Dis 'n storie van die konsolidasie van verskillende Jahwe-geloofsgemeenskappe, oor stam en sosiale grense heen; dis die storie van die opneem van mekaar se geloofstradisies en aksente ter verryking van die feesvierende volk in die teenwoordigheid van God. Die kerk, en ook ons kerk (VGK en NGK), ons gemeente hier waar verskillende gemeentes van Christus binne dieselfde geografiese area (bv dorp) bestaan, staan voor die uitdaging. Ten minste histories staan ons met die millenniumwisseling op 'n draaipunt: watter geskiedenis gaan ons vir komende geslagte meegee? Hoe gaan hulle terugkyk op die keuses wat ons vandag maak? Hierdie is nie maar net vrae vir die kerkraad of die dominees nie. Hoe elke lidmaat die situasie sien, behaal hoe sy/hy daaroor dink en wat daarvan word (vgl Migal). Die storie van die Deuteronomis wil juis die gemeente help om op 'n sekere manier oor hulself te dink.
Die preek sou dus sterk op die lyn van kerkeenheid kon loop en daarmee as voorloper dien vir die komende weke se reeks uit Efesiërs, waar eenheid 'n dominante motief is.
Vanuit die ideologiese perspektief kan die preek die gemeente aanspreek om te besin oor ons verstaan van formatiewe keerpunte in die bestaan van die kerk. Tema: "Het die kerk ook geraamtes in die kas?"
'n Mens kan begin deur 'n eietydse verhaal van 'n persoon of situasie wat deur die hoorders as positief en bemagtigend beleef word, te vertel. Dan gaan jy oor deur te sê: "so het die Jode ook die verhaal van ons teks gehoor." Vertel dan kortliks die storie van Dawid en van 2 Samuel 6 as mooi storie. Probeer om die gemeente se simpatie te wen, om hulle te laat lekker voel saam met die Jode vir wie die storie as hulle storie oorvertel is.
Nooi dan die gemeente agter die skerms in om te gaan kyk na wat "eintlik" daar gebeur het (vgl. 1). Die doel hiervan is om as eye opener te dien, om die gemeente sensitief te maak om ook dieper as die oppervlakte te kyk. Hier kan op die rol van tydsomstandighede, die invloed van politieke en sosiale faktore in die skuiwe wat Dawid gemaak het, gewys word. Die rol daarvan in ons eie tyd kan hiermee saam aangesny word om lidmate te help om die invloed daarvan in hul eie lewens en in die kerk en samelewing bewus te maak. Dit kan ook nodig wees om krities na die rol van formatiewe persone (vgl. Dawid) te kyk.
In aansluiting by die vorige perspektief (2) kan daar op die saak van kerkeenheid/ eenwording gefokus word. Hoe kan die "aanleer" van 'n kritiese kyk op sake/ na onsself ons help om daarmee te vorder? Hier moet ons ons eie sentimente en ideale, ons eie heilige koeie identifiseer en by die naam noem. Ons moet leer om die invloed van formatiewe persone, van tydsomstandighede in die totstandkoming van afsonderlike kerke en in die vorming van die Belhar-belydenis ernstig onder oë te neem. Soos Dawid wil ons ook altyd God vir ons eie kant en siening en posisie annekseer. As ons die 2 Samuel 6 storie uit 'n Noordryk-perspektief so lees, wat sou ons hoor? (vgl. 2). Ons moet leer om na mekaar te luister en onsself uit die hoek van die ander te sien. Daarsonder sal ons nie vorder in ons gesprek nie. Dis immers die aard van die evangelie dat wat skeef en oneg is reggemaak moet word.
En in ons verhouding met ander kerkgroepe? Vir ons eie kant/ mense stel ons maklik 'n saak asof óns (alleen) reg is: óns is die draers van die Nuwe-Testamentiese evangeliese tradisie; ons staan by die leer van die oer-kerk; óns het die vroeë kerk se belewingstradisie; óns handhaaf die Reformatoriese leer en waardes.
Die teks wys ook uit dat dit wat dalk in sigself outentieke en opregte formatiewe gebeure mag gewees het (soos die bring van die ark na Jerusalem) later (ideologiese) heilige koeie mag word. Persoonlike bekering stagneer, terwyl die "oer-gebeure" geïdealiseer word; belydenisvorming as oomblik van waarheid raak kanon in sigself; skuldbelydenis oor apartheid mag 'n eksistensiële gebeurtenis gewees het, maar dit bly daarby staan sonder om die konsekwensies daarvan deur te voer. En weereens: hier kan nie maar na kerkleiers (eie of ander) gewys word nie; elke lidmaat deel die ideologiese koeie en geraamtes tot een of ander mate. En vir die NG Kerk, ten minste, is dit juis die vlak wat die sinodes terughou om die logiese besluite oor Belhar te neem.
Hierdie lyn van prediking mag in sommige omstandighede/ gemeentes 'n gewaagde lyn wees, maar waarskynlik juis daarom 'n noodsaaklike lyn. Onthou dat die saak dus met die nodige wysheid (en humor?!) aangepak moet word om mense nie te antagoniseer nie. Die preek sal alleen slaag as die prediker daarin kan slaag om mense met hom/haar saam te neem en oor te haal om nuut na hulself te kyk. Dis tog wat die profete van ouds, en die evangelie wil doen!