NGinfraMagazine 2019 #4 TOEKOMSTPERSPECTIEVEN by Lisette van Beusekom - Issuu
NR 4 | NOVEMBER 2019
GROTE TRANSITIES | INTEGRAAL WERKEN | TOEGEVOEGDE WAARDE
IKNOFRRTA I N B E E L D 
Extra zand voor Cadzand Rijkswaterstaat onderhoudt samen met waterschappen de Nederlandse kust. Door op en vlak voor het strand zand op te spuiten, blijft de kustlijn op zijn plaats. Als dan niet gebeurt raken we op den duur een groot deel van ons land kwijt aan de zee. Juist dat gedeelte van het land waar veel mensen wonen en werken. Hier op het strand van Cadzand werkte Rijkswaterstaat van januari tot en met juni 2019 aan de kustverdediging. Ook bij de plaatsen Nieuwvliet en Groede wordt zand op het strand aangebracht. In totaal spuiten baggerschepen meer dan 1,5 miljoen kubieke meter zand op het West-Zeeuws-Vlaamse strand. De werkzaamheden bij West-Zeeuws-Vlaanderen lopen van februari 2019 tot december 2020. Ergens anders werkzaamheden bekijken? Dit najaar is Rijkswaterstaat ook op het strand bezig bij Callantsoog, Renesse en Scheveningen.Â Beeld: Rijkswaterstaat, Paul van Baardwijk
een wereld vol bewegingen… …wij brengen het bij elkaar
De wereld bestaat uit netwerken van wegen, water, sporen en uiteenlopende leidingen voor elektra, gas, water, spraak- en data-
communicatie. Netwerken die steeds intensiever en op andere manieren worden gebruikt, zorgen voor enorme uitdagingen. Wij verbinden professionals en delen kennis, zodat u beter in staat bent oplossingen te ontwikkelen voor de uitdagingen van nu. ELBA\REC is een media- en communicatiespecialist voor stedelijke ontwikkeling, economie en vastgoed. Uiteenlopende doelgroepen vertrouwen voor hun informatie en opinievorming op onze onafhankelijke vakmedia en specials. Wij bouwen dagelijks verder aan onze netwerken, organiseren uiteenlopende kennisevents en zijn in staat om met creatieve marketing-/communicatiestrategieën en passende communicatiemiddelen uw doelgroep te bereiken en resultaat te behalen voor uw organisatie, project of product. Zo verbinden wij overheid, markt, wetenschap én publiek en biedt ELBA\REC u perspectief.
biedt perspectief voor vastgoed, stad & ruimte
Jaargang 8 – #04 – 2019 Redactie Marcel Bayer, Ronald Bruins, Marian van den Akker, Richelle Raaphorst, Aernout van der Bend
Art direction Kilian Idsinga – ELBA\REC
Beeld cover De Galecopperbrug over het AmsterdamRijnkanaal bij Utrecht. Beeld Moniek Mulder
Productie Vellendrukkerij BDU bv, Barneveld
Over NGinfraMagazine NGinfraMagazine is een uitgave van Next Generation Infrastructures (NGinfra) en ELBA\REC. NGinfra is de naam van het kennisinstituut waarin Rijkswaterstaat, Vitens, ProRail, Schiphol Group, Havenbedrijf Rotterdam en Alliander met elkaar samenwerken aan het creëren van responsive connections en een toekomstbestendige infrastructuur. ELBA\REC biedt een totaalpakket van marketing, communicatie, data, netwerken en kennis op het gebied van stedelijke ontwikkeling, infrastructuur, inrichting, economie en vastgoed. ELBA\REC is uitgever van vakbladen en organisator van netwerkevenementen en reizen.
Abonnementen Vakblad NGinfraMagazine verschijnt vier keer per jaar en is digitaal gratis in te zien. Wilt u een geprinte versie ontvangen, dan bieden we daarvoor ook abonnementen aan. Kijk voor meer informatie op www.ELBA-REC.nl.
Marian van den Akker Hoofd communicatie NGinfra marian.vandenakker@nginfra.nl
Aernout van der Bend Algemeen directeur aernout.vanderbend@nginfra.nl
Marcel Bayer Hoofdredacteur m.bayer@elba-rec.nl
Richelle Raaphorst Vakredacteur r.raaphorst@elba-rec.nl
Ronald Bruins Vakredacteur ronald.bruins@scherpcommunicatie.nl
ELBA\REC bv Paulus Borstraat 41 3812 TA Amersfoort T 033-8700 100 F 033-8700 101 E: redactie@nginfra.nl
© NGinfra en ELBA\REC bv, Amersfoort NGinfraMagazine bevat informatie die met de grootste zorgvuldigheid is samengesteld. NGinfra, ELBA\REC en de bij deze uitgave betrokken auteurs en redactie zijn op geen enkele manier aansprakelijk voor mogelijke gevolgen die zouden kunnen voortvloeien uit het gebruik van in deze uitgave opgenomen informatie.
Sterke basis Voor mijn verjaardag kreeg ik dit jaar een bijzonder cadeau van mijn vrouw: een bezoek van een interieurarchitect die na bezichtiging van onze woonkamer adviezen gaf voor een flinke make-over. Daar waren we na heel wat jaren woongenot wel aan toe. Het werd een bijzondere ervaring. Zo’n interieurarchitect kijkt heel anders naar je kamer dan jijzelf. Ze begint bij de basis: hoe ziet de vloer eruit? Hoe valt het licht, waar staat de zon het langst, welke hoek is het eerst donker. Pas daarna komen de vragen: welke indeling past daarbij en hoe past die bij het gebruik van de kamer? Kijken de bewoners veel televisie of tafelen ze graag aan een ruime eettafel? Wordt er in de woonkamer gestudeerd of gewerkt, komen er vaak mensen over de vloer? Kortom, zo’n make-over is een serieus project waarbij je hele ‘leefsysteem’ onder de loep wordt genomen. Onze infrastructuur gaat ook al heel wat jaren mee. Veel objecten zijn toe aan een grondige renovatie of vervanging. En ook voor onze infrastructuur moeten we bekijken hoe we die in de toekomst willen gebruiken. Wat kunnen we met digitalisering, hoe zit het met energievoorziening, wat als de steden blijven uitbreiden, hoe gaan we naar minder CO2
uitstoot en houden we rekening met hittestress en extreme buien? Dankzij een goede infrastructuur is ons land geworden wat het nu is. In de laatste ranking van het World Economic Forum staat Nederland met zijn infrastructuur op plek twee en zijn we de meest concurrerende economie van Europa. Willen we die toppositie houden, dan vergt dat wel wat. Beheer en onderhoud van infrastructuur zijn al jarenlang een ondergeschoven kindje; we zorgen niet zo goed voor onze belangrijke basis.
2020-2024 zet het bestuur verstevigd in op meer samen, meer doen en meer impact; wij hebben alle infrabeheerders nodig om samen te komen tot de Next Generation Infrastructures.
Aernout van der Bend Algemeen directeur NGinfra O ja, de woonkamer is prachtig geworden!
NGinfra pleit ervoor om vanuit het hele infrastructuur systeem – het system of systems – om te gaan met de vraagstukken die op ons af komen. Hoe willen we onze infrastructuur in de toekomst gebruiken, hoe voegen we met onze infrastructuur waarde toe aan de digitale versnelling, aan nieuwe energiesystemen, aan het omgaan met een veranderend klimaat, aan duurzaamheid? En hoe zorgen we dat we daar SAMEN resultaat op behalen, alsof we één infrabedrijf zijn? U heeft op InfraTrends 2019 input geleverd op deze vragen. En nu gaat het pas beginnen. Werken, denken, delen, ontwikkelen en doen vanuit één infrabedrijf! Met het Actieplan
Hans Mommaas, directeur Planbureau voor de Leefomgeving
Wat de Nationale Omgevingsvisie betekent voor de infrasector
Toegevoegde waarde 26
Waardevolle kennis De themacenters van NGinfra lieten zich nadrukkelijk zien op InfraTrends 2019 36
Margot Weijnen en Kees Moeliker over de relatie tussen natuur en infrastructuur
Onderzoek: infrastructuur niet louter zien als een kostenpost
Kort Themacenters Actieplan 2020-24 NWO update
8 36 40 43
Van der Plas en Weijnen verzorgen speech op ISNGI
Aanpassen aan de nieuwe werkelijkheid René van der Plas, Director Port of Rotterdam International, en Margot Weijnen, wetenschappelijk directeur bij NGinfra, hielden een key note-speech tijdens het International Symposium for Next Generation Infrastructure (ISNGI). “Decennialang zijn havens bezig geweest met groei en hadden ze een focus op efficiëntie”, begon Van der Plas zijn speech. “Om daarmee een concurrentievoordeel te behalen. Maar die strategie is eindig. Disruptieve trends zoals digitalisering, de energietransitie en strengere milieueisen veranderen de wereldwijde economie en handelsstromen. Onze vraag is dan ook: hoe passen we ons aan, aan de nieuwe werkelijkheid? We proberen die vraag niet alleen te beantwoorden, maar we doen dat in samenwerking met overheden, academici, bedrijven en andere stakeholders. Binnen en buiten onze landsgrenzen.”
duurzame ontwikkeling. “Maasvlakte 2 heeft de ambitie om het meest duurzame havengebied ter wereld te zijn. Dat is ook de reden waarom de terminals elektrisch zijn, vooral windenergie gebruiken en klimaatneutrale gebouwen hebben. Maar over de hele Port of Rotterdam hebben we nog veel te doen. De haven draait op fossiele brandstoffen en is CO2-intensief. Dat pakken we naar 2050 toe in drie stappen aan. Eerst door efficiënter met bronnen om te gaan, om vervolgens nieuwe energiesystemen aan te sluiten. Als laatste stappen we over naar de circulaire economie.” Tot slot van zijn speech noemde Van der Plas de plannen voor de digitalisering van de haven. “Die hebben betrekking op beter beheer en management van de haven en haveninfrastructuur en draaien om een beter inzicht in of de efficiëntie van logistieke processen. Daar valt voor ons een wereld te winnen.”
Digitalisering en duurzaamheid Van der Plas presenteerde vervolgens de Maasvlakte 2 als ruimte voor
Definitie Volgens Weijnen kunnen de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties voor 2030 niet bereikt worden
Maasvlakte 2 Heeft de ambitie om het meest duurzame havengebied ter wereld te zijn 8NGINFRAMAGAZINE
zonder infrastructuur. “Maar we missen kennis over hoe en hoeveel infrastructuur bijdraagt aan de maatschappij en de economie. We kunnen daardoor ook niet meten wat de impact is en we hebben geen internationale standaarddefinitie van wat infrastructuur nu eigenlijk is.” Als we infrastructuur op waarde willen schatten, begint dat volgens de wetenschappelijk directeur met een goede definitie. “Als een systeem dat essentiële goederen en diensten levert. Dat systeem bestaat uit een verzameling van productieketens die ons voorzien van die essentiële goederen en diensten. Zo’n definitie van infrastructuur doet recht aan de waarde die infrastructuur genereert voor de economie en de samenleving.”
Onderzoek van CBS Weijnen wees op het onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek naar de waarde van infrastructuur. Dat onderzoek werd bekostigd door NGinfra. Het onderzoek maakt een inschatting van de directe toegevoegde waarde van infrastructuur voor de periode 1995 tot en met 2016. “Over de genoemde periode droeg infrastructuur gemiddeld 13,1 procent per jaar bij aan de toegevoegde waarde van de Nederlandse economie. In 1995 was de toegevoegde waarde van de infrastructuur nog
Conferentie Netwerkstad Nederland Locatie Madurodam, Den Haag
39 miljard. In ruim twintig jaar tijd is de toegevoegde waarde met 34 miljard euro gestegen. Dergelijke cijfers creëren meer waardering voor infrastructuur, maar ze zijn ook maar de helft van het verhaal. Want infrastructuur zorgt er ook gewoon voor dat mensen mee kunnen doen in de samenleving. Het gaat er niet alleen om dat ze naar hun werk kunnen, maar ook dat ze bij familie op bezoek kunnen gaan en andere sociale contacten kunnen onderhouden buiten de buurt waar ze wonen, dat ze schoon water kunnen drinken en dat hun afval veilig wordt verwerkt. Dat soort zaken heeft economisch misschien weinig betekenis, maar is van immens belang voor de kwaliteit van leven.”
Wat is ISNGI? ISNGI is een wereldwijd platform voor professionals en wetenschappers uit de infrawereld. Het symposium vond plaats van 18 tot en met 20 september in Buenos Aires. Zie voor meer informatie isngi.org.
14-16 januari 2020 Infratech Duitsland Messe Essen
Infra Experience RDM Onderzeebootloods, Rotterdam
ISNGI leert inleven in de toekomst In het prachtige Palacio de Aguas Corrientes, een waterpompstation uit 1894, stond tijdens het ISNGI de toekomst van infrastructuren centraal. Rian Kloosterman van Vitens en David Hamers van het Planbureau voor de Leefomgeving hielden er workshops over. “In Nederland kennen we ook fraaie watertorens, maar dit was wel een heel mooie verpakking van een waterpompstation.” Kloosterman, senior adviseur strategie bij Vitens, steekt zijn bewondering niet onder stoelen of banken. Naast die
verwondering, was het hem vooral te doen om toehoorders, een mix van beleidsmakers, studenten en wetenschappers, een belangrijke boodschap te brengen. “We leggen nu infrastructuren aan die er over honderd jaar nog zijn. Hoe kun je die dan dusdanig flexibel bouwen dat ze over honderd jaar ook nog relevant zijn? Zo zouden wij als Vitens onze assets maximaal kunnen standaardiseren zodat ze uitwisselbaar zijn. En we deze dus ook kunnen verplaatsen als ergens meer mensen komen te wonen. Maar is dat ook de beste oplossing om altijd betrouwbaar drinkwater te leveren?” Zorgen voor cohesie Cohesie tussen winningen en de overige onderdelen van het netwerk, zodat die als samenwerkend geheel veranderingen op kunnen vangen, heeft volgens Kloosterman de toekomst. “Je kunt als ingenieur gaan voor robuust en dergelijk, maar als dan de wereld heel erg verandert, dan sluit die infrastructuur met een hele lange levensduur niet meer aan op de praktijk. Daar
zit natuurlijk een optimum in. Je kunt bij wijze van spreken overal wissels aanleggen in een spoornetwerk, maar dan weet je dat het aantal storingen toeneemt. Het is zaak zo goed mogelijk in de buurt te komen van dat optimum. Om zo uit te komen op een zo betrouwbaar mogelijk, maar ook flexibele infrastructuur die vele decennia meekan.” Die boodschap kreeg gehoor. “Onder andere mandewerkers van het Argentijnse waterbedrijf en Argentijnse studenten vertelden me dit waardevol te vinden. Over die adaptieve benadering hadden ze nog niet eerder gehoord en we hebben afspraken gemaakt om dit verder uit te werken.” David Hamers, senior onderzoeker stedelijk gebied bij het Planbureau voor de Leefomgeving, hield in Buenos Aires een workshop over ‘Oefenen met de toekomst van stedelijke infrastructuren’. “Dat naar aanleiding van onze Ruimtelijke Verkenning 2019 die we in april het levenslicht lieten zien. Samen met verschillende mensen met evenzoveel verschillende achtergronden in Nederland, hebben we vier scenario’s op het gebied van stedelijke ontwikkeling, infrastructuur en mobiliteit opgesteld. Daarbij begonnen we met het ontwikkelen van diverse maatschappijbeelden. Hoe ziet de maatschappij er in 2049 uit? Dat gaat bijvoorbeeld over verschillende
We leggen nu infrastructuren aan die er over honderd jaar nog zijn 10NGINFRAMAGAZINE
Voor watervoorziening of sanitair. Wellicht kunnen we hen daar nog meer bij helpen. Niet als zendeling, maar als meedenkers.” Vier scenario’s Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft haar vier scenario’s voor stedelijke ontwikkeling, infrastructuur en mobiliteit in 2049 vervat in een themawebsite. Zie themasites.pbl.nl/ oefenen-met-de-toekomst
tweedelingen in de maatschappij. Tussen rijk en arm. Tussen digibeten en digital natives. En tussen sociaal-culturele groepen.” Denken in scenario’s Die maatschappijbeelden vormden de input voor de workshop. Hamers: “Vier groepen pakten ieder een maatschappijbeeld en gingen daarmee aan de slag. Onze bedoeling was om naast een verkenning van inhoudelijke opgaven het denken aan de hand van scenario’s voor het voetlicht te krijgen. Dat vraagt om
denkruimte en inlevingsvermogen, naar een toekomst toe die je nog niet kent. Het kan een toevalstreffer zijn, maar ik had het idee dat jongeren die stap makkelijker zetten.” Niet alleen de 25 deelnemers leerden, ook Hamers deed kennis op. “Wij praten in Nederland, bijvoorbeeld binnen NGinfra, al over cross-sectorale samenwerking om transities samen op te pakken. Dat is eigenlijk heel bijzonder. Een land als Argentinië kijkt veel meer naar het op orde brengen van basale infrastructuur.
Tijdens het symposium maakten bezoekers een excursie naar het waterleidingproject Riachuelo System in Buenos Aires. Onder de stad door worden nieuwe leidingen aangelegd zodat 2,4 miljoen huishoudens extra aangesloten kunnen worden.
draagt infrastructuur jaarlijks bij aan de toegevoegde waarde van de economie NGINFRAMAGAZINE11
Vitens en Alliander bijna letterlijk bij mensen thuis om leidingen te vervangen Vitens en Alliander, twee van de partners van NGinfra, zijn gezamenlijk vol aan de slag om in Apeldoorn en omstreken ruim zestig kilometer aan leidingen te vervangen. Van deur tot deur. “We komen bijna letterlijk bij de mensen thuis”, aldus projectmanager Sjoerd Hermsen van Vitens. Het vervangen van de gas- en waterleidingen is het gevolg van twee gecombineerde storingen in 2014. Daarbij zaten bewoners in Apeldoorn dagenlang zonder gas. Hermsen: “In de jaren zestig werden er materialen gebruikt voor leidingen die anno nu storingsgevoeliger blijken te zijn. Zeker als de buizen voor gas en water binnen een meter bij elkaar liggen. Het zijn brosse leidingen. Ze zijn van gietijzer met cement of van asbest met cement. Als er bijvoorbeeld door een breuk in een waterleiding zand wegspoelt, kan dat leiden tot een breuk in de nabijgelegen gasleiding.” Dat was het geval in Apeldoorn. Geen halve maatregelen Vitens en Alliander namen daarom geen halve maatregelen. “We vinden het risico op herhaling onacceptabel. We hebben nu al gezamenlijk 46 kilometer aan gas- en waterleidingen in Apeldoorn vervangen door kunststof. Er volgt nog eens 160 kilometer, waarvan ruim zestig in Apeldoorn. Maar ook elders in het gezamenlijke verzorgingsgebied van Vitens en Liander, zoals in Hilversum, Nijmegen, Arnhem en de Achterhoek.” Samen te gast Bij de werkzaamheden gaan de partijen vooral voorzichtig te werk, stelt Hermsen. “We proberen de overlast zo min mogelijk te laten zijn. Ik zeg wel eens: We komen op de koffie bij de mensen, in voortuinen in steden en dorpen. We zijn te gast. En zo dienen we ons ook te gedragen.” Dat betekent dat Vitens en Alliander werkzaamheden op
elkaar afstemmen, voorlichtingsavonden houden, maar ook in nauw contact staan met de gemeenten. De enorm grote klus van 160 kilometer is opgedeeld in zeven tranches, waar aannemers zich via een Europese aanbesteding op konden inschrijven. “Zodat ook bedrijven in een bepaalde regio in hun gebied konden meedoen.” Andere achtergronden Hoe verliep de samenwerking in de praktijk? “In ons geval was het vanaf het begin af aan duidelijk dat we dit grote project samen zouden oppakken, omdat we ook samen de situatie van een paar jaar geleden hebben geëvalueerd.” Concreet betekent dit twee simultaan lopende engineeringstrajecten die elk door een beheerder worden aangestuurd. Sjoerd Hermsen van Vitens en Piet de Niet van Alliander zetten met hun team maximaal in op een zo efficiënt mogelijke aanpak. “Dan merk je wel dat we andere achtergronden hebben. Vitens kijkt in het bijzonder naar hygiëne en Alliander richt zich op het tegengaan van explosiegevaar. Dat maakt het af en toe even zoeken in de briefing naar aannemers, maar daar komen we goed uit. We waarborgen de belangen van beide disciplines.”
Hermsen gelooft dan ook in de samenwerking van infrabeheerders in het algemeen. “We werken als infrabeheerders vaker samen, maar dit vervangingsprogramma is wel uitzonderlijk wat betreft grootte. Ons programma is dan ook een goed voorbeeld van hoe je samen kunt werken vanuit verschillende disciplines. Hoe gaat het spreekwoord ook alweer? ‘Alleen ga je sneller, samen kom je verder’. Dat zegt het precies. Het helpt dat we dit gezamenlijk oppakken. Om de overlast voor bewoners zo min mogelijk te laten zijn, in de kosten en in de duur van de werkzaamheden.”
In gesprek met PBL directeur Hans Mommaas, keynote spreker op InfraTrends 2019
‘Infrabeheerders moeten zich bewust zijn van de functie die zij hebben’ 14NGINFRAMAGAZINE
Dat infrastructuur van cruciaal belang is in de huidige uitdagingen waar Nederland voor staat, dat weten ze bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) goed. Het jongste planbureau van het land (in 2008 ontstaan na samenvoegen van het Ruimtelijk Planbureau (RPB) en het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP)) houdt zich bezig met strategisch beleidsanalyse op gebied van milieu, natuur en ruimte in Nederland, oftewel de fysieke leefomgeving. Hans Mommaas, sinds 2015 directeur van het PBL en spreker op het InfraTrends congres 2019, vertelt over de uitdagingen waar we voor staan en waarom we meer dan ooit moeten samenwerken. AUTEUR RICHELLE RAAPHORST
Mommaas is van huis uit socioloog. Tijdens zijn studie Westerse Sociologie aan de toenmalige Landbouwhogeschool Wageningen kwam echter het belang van de fysieke omgeving van sociale gemeenschappen al ruim aan bod. De differentiële sociologie – het Wageningse equivalent van sociale geografie – die daar onderwezen werd leert dat tijd- en plaatsgebonden factoren invloed hebben op het sociale leven. Na zijn studie startte Mommaas een academische carrière en bleef geïnteresseerd in het snijvlak van de leefomgeving en cultuur. Nederland in transitie ‘Het thema van dit congres (system of systems) vind ik ontzettend interessant. Niet alleen vanwege de voortgaande verstedelijking, maar ook omdat infrastructuur een belangrijke voorwaarde is voor het in bredere zin verduurzamen van de economie. We gaan het komende jaar dan ook ruim aandacht besteden aan infrastructuur’, vertelt Mommaas. Met het PBL pakken hij en collega’s momenteel vanuit de kennis vier grote transitieopgaves op: • Energietransitie, waarbij bekeken wordt welke aanpak mogelijk is en wat dit aan emissiereducties oplevert; • Verduurzamen van de onderlinge relatie tussen voedsel, landbouw en natuur. Dit brengt de herstructureringsopgave van de landbouw ten opzichte van de leefomgeving in beeld, mede vanwege druk op de biodiversiteit;
• Circulaire economie, wat gaat over indicatoren voor het (her)gebruik van grondstoffen en de afname van de milieudruk; • Veerkrachtige stedelijke regio’s, het klassieke verstedelijkingsvraagstuk: hoe combineren we wonen, werken en mobiliteit op een goede manier en houden we tegelijkertijd rekening met opgaven zoals klimaatadaptatie. Mommaas licht als voorbeeld de opgave energietransitie verder toe: ‘Onderdeel van de energietransitie is het ontwikkelen van hernieuwbare bronnen, denk aan windenergie op zee en zonneparken. Een gevolg hiervan is dat het elektriciteitsnet geschikt gemaakt moet worden. Tegelijkertijd decarboniseert de industrie en dus de infrastructuur. Onze infrastructuur is ooit voor een industriële economie gebouwd en nu ligt het vol met pijpleidingen tussen industriële clusters. Wat moeten we hiermee? Tegelijkertijd betekent circulaire economie dat bedrijven onderling grondstoffen gaan uitruilen. Het is niet zo handig om dit allemaal met de vrachtwagen te gaan vervoeren, dus welke infrastructuur is er dan nodig? Infrastructuur is altijd gekoppeld aan een functie. Het wordt dan ook altijd in combinatie met een nieuwe ontwikkeling aangelegd. Zowel de infrastructuur als de functie
‘Infrastructuur is altijd gekoppeld aan een functie’
die het dient moeten gezamenlijk de draai maken naar deze transities’. Zijn de infrabeheerders zich wel voldoende bewust van de koppeling tussen hun infrastructuur en de veranderende functies die deze vervult? Mommaas: ‘Organisaties en bedrijven moeten zich bewust zijn van de systemische samenhang. Voor veel bedrijven is het functioneren van de infrastructuur zo vanzelfsprekend dat we het vergeten. We gaan ervan uit dat het werkt. Ik wil infrabeheerders oproepen zich bewust te zijn van de veranderende functie die zij hebben in eerdergenoemde transities’. Zo is de functie van het spoor niet het vervoeren van treinen. Vrijwel niemand pakt een trein puur om het treinen. De functie van het spoor is om mensen te bren-
gen op de plek waar ze willen zijn. Op hun werk of bij hun familie. De NS speelt hierop in door het gedrag van hun gebruikers te bekijken en daarop in te spelen, door middel van zomerdienstregelingen en extra treinen in de drukkere maanden. Publiek-private verantwoordelijkheid ‘Vroeger waren transities aanzienlijk eenduidiger,’ vervolgt Mommaas. ‘Neem bijvoorbeeld de overgang van kolen naar gas. Dit was één omschakeling, van het ene calorische systeem naar het andere. Dit kon in heel Nederland in één keer uitgerold worden. Nu werken we met een veel decentraler systeem met een mengelmoes van bronnen. We gaan over op elektriciteit, maar dat is geen energiebron, dat is een energievervoerder. De bron moet ergens vandaan komen. We moeten naar een net-
NGinfra oefent met de toekomst De toekomst is niet te voorspellen. Maar de toekomst kun je wel verkennen. Scenario’s zijn hierbij een goed hulpmiddel. Zo luiden de eerste zinnen van ‘Oefenen met de toekomst’, waarin het Planbureau voor de Leefomgeving vier langetermijnscenario’s beschrijft voor stedelijke ontwikkeling, infrastructuur en mobiliteit in 2049. Niet alleen de situatie in 2049 is beschreven, ook de weg er naartoe. Na publicatie van de scenario’s in april 2019 daagde het PLB organisaties, beleidsmakers en bestuurders uit om te oefenen met de toekomst. Ook NGinfra pakt de handschoen op. Op 14 oktober gingen NGinfrabestuurders, programmaraadsleden en strategen uit de partnerorganisaties aan de slag met de scenario’s. Onderverdeeld in vier groepen, die elk één van de vier scenario’s als uitgangspunt kregen, bereidden de deelnemers een persconferentie in het jaar 2049 voor waarin zij het succes van de samenwerkende NGinfrapartners presenteerden.
Het resultaat in alle vier de groepen werd met een grote knipoog en veel humor gebracht. Tegelijkertijd bleek in de gesprekken dat de scenario’s ‘inconvenient truths’ laten zien die echt iets betekenen voor de besluitvorming anno nu. PBL stelt nadrukkelijk dat het niet reëel is om te verwachten dat de toekomst er zo uit zal zien als één van de scenario’s. Wel is het reëel om rekening te houden met een toekomst die elementen bevat uit alle vier de scenario’s. PBL directeur Hans Mommaas: “De scenario’s zijn alle vier invoelbaar. Je kunt je er iets bij voorstellen. Tegelijkertijd, zodra je er iets verder over nadenkt, voel je ook dat ze schuren.” De groep NGinfra-ers ervaart de scenario’s als zeer inspirerend. Ze dwingen tot nadenken over wat ieder scenario betekent voor de infrastructuur en werpen vragen op over de toegankelijkheid en betaalbaarheid ervan; twee aspecten bij uitstek waaraan infrabeheerders veel waarde hechten.
Welke successen viert NGinfra in 2049? In Bubbelstad: NGinfra gaat internationaal. Landsgrenzen doen er niet meer toe; we ontmoeten elkaar virtueel. Investeren in weg en spoor zijn niet meer noodzakelijk; wel in dataen energienetwerken. In Groenrijk: Aanleg van infrastructuur is al jaren niet meer nodig; de focus ligt uitsluitend op onderhoud. Mobiliteit vooral lokaal en regionaal. Fietsfabrikanten boeren goed in deze samenleving. In Beursplein: Tegen betaling is alles mogelijk. Dankzij flinke investeringen in de infrastructuur staat Nederland op 1 in de internationale rankings. In Eigenwijk: NGinfra begroet zijn 100.000e lid. Van een samenwerking van grote infrabeheerders is NGinfra een verzamelplaats geworden van kleine lokale gemeenschappen, ieder met hun eigen karakter en hun eigen infranetwerkjes. Zie pagina 18-21 voor een beschrijving van de scenario’s
werk dat verschillende energiedragers kan vervoeren. We veranderen van een aansluitplicht op gas naar een aansluitplicht op een energiebron.’
hebbenden neemt, heeft invloed op het functioneren van alle andere spelers. Dit geldt binnen de infrasector zelf, maar ook tussen de verschillende infra en de rest van Nederland. ‘We zijn wat argeloos over het belang van infra bij alle transities,’ zegt Mommaas. ‘We komen uit een sectoraal systeem. Alle deelsystemen, mobiliteit, elektra, hebben hun eigen systematiek. Met de komst van digitalisering raakt het digitale systeem steeds meer sturend over de andere infrastructuren. De digitale infrastructuur wordt het nieuwe overkoepelende systeem. En de infrabeheerders worden straks datamanagers in plaats van inframanagers. Alle assets worden datadragers. Het gevolg hiervan is dat de grenzen van bezit steeds meer vervagen en dat data en fysiek met elkaar vervlochten raken. Bijvoorbeeld, een grondstoffenstroom heeft een digitale representatie. De dynamiek wordt steeds groter: voordat een grondstof de haven in is, is hij alweer verhandeld. Dat gebeurt nu al, maar straks in nog verhevigde mate. Doordat het bezit steeds meer vervaagt, wordt het ook lastig te bepalen waar een verantwoordelijkheid ligt. Neem de zelfrijdende auto. Een auto wordt bestuurd, maar in dit geval door een datasysteem. Wie is er dan verantwoordelijk voor de acties van de auto?’ Hierdoor wordt het erkennen van de samenhang in de system of systems des te belangrijker voor het slagen van de transities.
‘We zijn wat argeloos over het belang van infra bij alle transities’
Infrastructuur is gekoppeld aan een functie, en dus aan een verdienmodel. Iemand zal moeten investeren in de transities. Wie is verantwoordelijk? ‘Infrastructuur zal altijd in het publiek domein vallen. Het zal in de praktijk een publiekprivate verantwoordelijkheid moeten worden. Zo’n samenwerking is niet iets wat je van vandaag op morgen doet. En de uitkomst staat niet van tevoren vast. Neem bijvoorbeeld de twee ontwikkelingen van nieuwe mobiliteit: elektrisch en hydro-elektrisch. De overheid moet de markt de kans geven om zelf te bepalen welke techniek uiteindelijk gaat domineren, maar moet tegelijk de vinger aan de pols houden. Niemand staat erop zichzelf in, we zijn bezig om dit werkenderwijs te ontwikkelen. Het is een adaptief, evolutionair proces. Net als dat infrastructuur niet los van zijn functies ontwikkeld zal worden,’ zegt Mommaas.
Een risico van een zuiver privaat verdienmodel van de infrastructuur is dat investeringen alleen nog worden gedaan in de winstgevende gebieden – de dichtbevolkte gebieden. Het buitengebied dreigt dan onbereikbaar te worden. De publieke sector zal dus moeten gaan nadenken hoe het fijnmazige systeem in stand blijft. Hier moeten koppelkansen herkend worden, waar infrastructuur en functies elkaar kunnen versterken. Neem bijvoorbeeld de regionale trein- en busdiensten van de Valleilijn. De provincie Gelderland kreeg begin 2000 de kans om de spoorlijn tussen Amersfoort en Ede-Wageningen, middenin de Gelderse Vallei en Food Valley, over te nemen. De treindiensten en de busverbindingen werden op elkaar afgestemd en sindsdien groeit het aantal reizigers ieder jaar. System of Systems Het complexe aan de verantwoordelijkheden in de transities is het eigendom van de infra. Een deel is privaat gefinancierd en een deel publiek. En de functie waaraan de infrastructuur gekoppeld zit is ook weer in iemand anders belang. Elke beslissing die elk van deze belang-
Ten slotte heeft Mommaas nog een oproep aan de infrabeheerders: ‘Je zou je eens moeten verhouden tot het beeld van 2050, dan moeten we klimaatneutraal zijn met z’n allen. We weten nog niet welke technologie daarbij hoort, maar verbeeld je eens hoe een klimaatneutraal Nederland er qua infrastructuur uit zou zien. En kom dan eens uit je koker en bekijk het systematische geheel. Waar in dit geheel sta jij? Hoe verhoud jij je tot het netwerk? Wat is precies je rol en verdienmodel en wat kan jij dus doen om tot een klimaatneutraal 2050 te komen?’
Planbureau komt met vier scenario’s
Wordt het Bubbelstad of Beursplein?
Oefenen met de toekomst. Onder die titel heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) vier scenario’s voor stedelijke ontwikkeling, infrastructuur en mobiliteit in 2049 het levenslicht laten zien. Wordt het Bubbelstad of Beursplein? Of wonen we in Groenrijk of Eigenwijk?
aar eerst de disclaimer die het Planbureau laat horen: De toekomst is niet te voorspellen. “Maar de toekomst kun je wel verkennen”, stelt directeur Hans Mommaas (zie ook pagina 14 in deze editie van NGinfraMagazine). Scenario’s zijn daarbij volgens hem een goed hulpmiddel. “Ze helpen je om een weg te zoeken door alle zichtbare én nog ongewisse ontwikkelingen en veranderingen. Ze kunnen je meer inzicht geven in wat er op je af komt en dwingen je om na te denken over de vraag: Waar wil ik eigenlijk naartoe?” Onder dat motto formuleerde het PBL vier richtingen: Bubbelstad, Groenrijk, Beursplein en Eigenwijk met ieder hun eigen karakteristieken. In het scenario Bubbelstad verenigen stedelingen zich in afzonderlijke collectieven van levensstijlen. Die noemt het PBL ‘bubbels’. Samen met bijpassende marktpartijen geven zij de samenleving vorm. De rol van de overheid is klein. In het stedelijke netwerk wordt digitale communicatie belangrijker dan de fysieke infrastructuur, ruimtes worden door middel van virtual reality f lexibel gebruikt. In Bubbelstad van 2049 verplaatsen we ons dankzij de toegenomen digitale mogelijkheden minder vaak dan nu. Als we reizen, dan doen we dat
veelal kriskras door het netwerk en met weinig planning vooraf. Stedelingen kiezen per keer een geschikte combinatie van vervoermiddelen, af hankelijk van de leefstijl in hun bubbel, persoonlijke voorkeuren, dag, tijdstip en realtime-reisinformatie. Mobility as a Service (mobiliteit als dienst) speelt dan ook een belangrijke rol. Fragmentatie en vluchtigheid Sinds de recente introductie van 8G is het voor vrijwel iedereen mogelijk geworden om waar dan ook te doen wat men wil. Dit versterkt een aantal ontwikkelingen waarmee bestuurders en beleidsmakers behoorlijk worstelen: een verregaande fragmentatie en vluchtigheid. Niet alleen in het sociale leven, maar ook op het gebied van infrastructuur en ruimte. Voor ruimtelijk beleidsmakers, stadsplanners en omgevingsontwerpers roept dat grote vragen op. Nadat in 2022 in bij de herziening van de Omgevingswet afscheid was genomen van het bestemmingsplan, bleek ook het nieuwe omgevingsplan al snel moeite te hebben met de sterk toegenomen veranderlijkheid van het stedelijk ruimtegebruik. Naarmate de fysieke ruimte en digitale sfeer in de stad meer in elkaar overliepen, werd het moeilijker om vast te stellen wie zeggenschap had over wat er op een bepaalde plek gebeurde.
Bubbelstad: bubbels van levensstijlen
In het scenario Groenrijk organiseert de rijksoverheid onder toenemende druk uit de maatschappij een systeemtransitie naar een groene, circulaire samenleving. Een individueel planeetpuntenbudget beperkt de bewegingsvrijheid en stimuleert stedelingen te delen wat er beschikbaar is. In de stad staat nabijheid van wonen, werken en recreëren centraal. Hierdoor kunnen lopen en fietsen de standaard worden. Deze wereld is niet meer gericht op individueel bezit maar op de impact die gedrag heeft op mens, milieu en klimaat. De oplossing wordt gevonden in delen en beter benutten, om zo optimaal om te gaan met energie en grondstoffen. Technologie wordt in deze samenleving omarmd voor zover ze de groene ambities ondersteunt.
vastgoed wordt hergebruikt. Stedelijke ontwikkeling nabij openbaarvervoerhaltes is de norm (transit oriented development), waarbij de nadruk ligt op de omgeving van de kleinere (stop)stations. Winkelen als activiteit is gereduceerd tot het noodzakelijke. Er zijn meer kleine winkelcentra voor de dagelijkse, functionele boodschappen, terwijl de grotere centra niet meer om spulletjes draaien, maar om beleving en cultuur. De focus op ‘groen leven’ zorgt voor een verdere verknoping van ‘rood, groen en blauw’. Zo wordt in hoogstedelijke omgevingen geïnvesteerd in energievoorziening, waterberging en ecologie. Stedelijke verdichting gaat samen met voldoende groen met het oog op leef kwaliteit, lokaal klimaat en waterveiligheid.
Optimaal benutten De bestaande stedelijke structuur wordt optimaal benut, vanuit het oogpunt van gebruiken wat er al is. Het bebouwd gebied wordt niet uitgebreid en bestaand
In het scenario Beursplein zijn prestatie, zelfontwikkeling en zelfredzaamheid de dominante waarden. In de stedelijke regio ontstaan grote ruimtelijke contrasten, bijvoorbeeld tussen luxe woon-werkwoonenclaves in het centrum
Groenrijk: transitie naar groene samenleving
en wijken met een lagere leefomgevingskwaliteit op afstand daarvan. Veel mensen zijn dagelijks lang onderweg tussen woning en werkplek. De stedelijke ontwikkeling is marktgedreven en dat leidt ook tot grote ruimtelijke contrasten in de regio. Er ontstaan bedrijfscampussen:
Beursplein: prestatie en zelfontwikkeling
aangename, groene werkomgevingen met luxe complexen om in te wonen. Campussen zijn centraal gelegen, nabij het central business district of op goed bereikbare plekken in het mobiliteitsnetwerk. De historische binnensteden zijn gemusealiseerde woon- en wandelwijken geworden.
harmonie met elkaar staat voorop. Bestaande wijken en buurten cultiveren hun eigen karakter en er ontstaan nieuwe dorpen. Kleinschaligheid en lokale of regionale producten worden enorm gewaardeerd. Vrijwel iedereen heeft een tuin die groot genoeg is voor een paar fruitbomen. Zoveel mogelijk activiteiten (werken, recreëren) vinden plaats in de buurt. Men ontmoet elkaar graag. Openbare plekken (straat, plein, buurthuis, wijktuin) spelen daarbij een belangrijke rol. Lokale belangen Eigenwijk staat in het teken van gemeenschapszin. Buurtcollectieven organiseren de samenleving in samenwerking met lokale overheden en soms de markt. Door de focus op het eigene van plekken ontstaan er op allerlei terreinen grote verschillen tussen buurten, wijken en steden, zoals de energievoorziening en het vervoerssysteem. De wensen lopen uiteen en niet elke wijk is in staat zich goed te organiseren. Bovendien wordt bovenlokale afstemming moeilijker. Zo kan het creëren van draagvlak voor centrale voorzieningen problematisch zijn. Voor een dorpsmolen gaan de handen nog wel op elkaar, maar overlast van internationale bedrijven op de lokale omgeving wordt niet getolereerd. Ook in het infrastructuursysteem bestaan problemen, bijvoorbeeld met betrekking tot de aanleg van nieuwe langeafstandsverbindingen. Lokale belangen wegen immers zwaarder dan bovenregionale. Eigenwijk: sterk verbonden met eigen buurt
Scherpere contrasten Op nationale schaal ontstaat een contrast tussen het bedrijvige deel van Nederland, waar wordt verdiend, en een rustig deel van Nederland, waar men ontspanning zoekt en vindt. In het bedrijvige deel wordt veel gereisd, met alle mogelijke vervoerwijzen. Het snelst gebeurt dat in zelfrijdende auto’s, waarvoor dedicated lanes zijn aangelegd, met beperkte toegang en een bijbehorend prijskaartje. Grote marktpartijen zijn in Beursplein in de lead. De bescheiden rol van de overheid is vooral het garanderen van een stabiele omgeving voor de bloei van bedrijvigheid, bijvoorbeeld door te zorgen voor standaardisering en risicoreductie. Op sommige terreinen neemt het bedrijfsleven traditionele overheidstaken over. Zo investeert het in de aanleg van infrastructuur. De kosten worden terugverdiend door middel van een kilometerheffing en de koppeling van data van reizigers aan het aanbod van diensten.
In Eigenwijk maken lokale gemeenschappen met elk hun specifieke karakter de dienst uit. De eigen wijk is het centrum van het dagelijks leven en mensen voelen zich sterk verbonden met die plek. De mens staat centraal: de zorg voor goed en gezond samenleven in
Aan de slag met toekomstverkenning Wat moeten we met de vier scenario’s? Ook daar geeft het Planbureau voor de Leefomgeving antwoord op. “De ref lectie en gedachtewisseling die we met de scenario’s beogen, komt het best tot stand als de relevante partijen aan de slag gaan met deze toekomstverkenning. Wij noemen dit oefenen met de toekomst. Door de scenario’s zelf ter hand te nemen kunnen we ons vragen stellen, afzonderlijk én in dialoog,. Hoe kan onze stedelijke regio, infrastructuur en mobiliteit met de bijbehorende technieken, instituties en waarden er uitzien in verschillende toekomsten? Wat betekenen de verschillende scenario’s voor de opgaven van nu en de keuzes die we nu moeten maken?
Wilt u meer weten? De verkenning met daarin de vier scenario’s is te downloaden via www.pbl.nl/publicaties/oefenen-met-de-toekomst
Een kijk op de infrasector vanuit de Nationale Omgevingsvisie
Integraal werken aan de grote transities Nederland zit middenin een aantal grote transities in de fysieke leefomgeving, op het gebied van de energievoorziening, verstedelijking en mobiliteit, de economie en last but not least de aanpassing aan de klimaatverandering. Al die transities hebben hun vertaling in de Nationale Omgevingsvisie, die daarmee ook nadrukkelijk de infrabeheerders raakt. Daarom legt Emiel Reiding, directeur van de Nationale Omgevingsvisie, uit wat deze transities voor de infrasector gaan betekenen. AUTEUR RICHELLE RAAPHORST
n 2021 treedt naar verwachting de Omgevingswet in werking. De essentie: niet meer uitsluitend sectorgericht werken, niet meer honderd vergunningen aanvragen, maar integrale uitvoering op basis van integrale plannen. Geheel in de gedachte van system of systems erkent de Omgevingswet dat we niet op onze eigen postzegel functioneren, maar af hankelijk zijn van en invloed uitoefenen op elkaar. Onderdeel van de Omgevingswet zijn de omgevingsvisies: strategische visies voor de lange termijn voor de gehele fysieke leefomgeving. Elk schaalniveau
van uitvoerende organen is vanuit de Omgevingswet verplicht om zoâ&#x20AC;&#x2122;n omgevingsvisie op te stellen. Gemeenten stellen elk hun eigen gemeentelijke omgevingsvisie op, iedere provincie maakt een provinciale omgevingsvisie en het Rijk is verantwoordelijk voor de Nationale Omgevingsvisie â&#x20AC;&#x201C; de NOVI. Op 20 juni 2019 werd de ontwerpNOVI gepresenteerd. Dit is een eerste versie van de omgevingsvisie opgesteld door het Rijk, waar het publiek tot 30 september op kon reageren. Daarmee is het nog niet klaar. Het NOVI-team en kopman Emiel Reiding willen met zoveel mogelijk relevante
partijen en sectoren sparren over de inhoud van de NOVI. Zo ook de infrasector. Lees hier een overzicht van de visie gespecificeerd op de infrastructuur. Toekomstbeelden De NOVI gaat uit van gewenste toekomstbeelden. We selecteren de relevante beelden voor de infrasector eruit. Allereerst werken we toe naar een klimaatbestendige delta. Klimaatverandering gaat een grote impact hebben op de veiligheid van onze vitale infrastructuur. Extreme weersomstandigheden vergro-
ten de kans op beschadigingen, zowel onder- als bovengronds. En door zeespiegelstijging raakt de waterveiligheid en de drinkwatervoorziening in de knel. Waterveiverbindingen en knooppunten ligheid Internationale door directe invloeden van Internationale hoofdverbindingen het stijgende zeeniveau en door Hoofdverbinding over spoor over snelweg opvolgendeHoofdverbinding invloeden van getijHoofdverbinding over water denwerking en mogelijkheden Telecomkabel met meer dan 1 Gb/s capaciteit tot Telecomkabel met meer dan 3.000 Gb/s capaciteit waterafvoer. De drinkwatervoorTelecomkabel met meer dan 10.000 Gb/s capaciteit ziening krijgt in de kustregio’s te maken met verzilting door binnendringen van zeewater in de ondergrond. Vaker voorkomende en langduriger droogteperiodes voeren de druk extra op. In het geboden toekomstperspectief is alle vitale infrastructuur bestendig tegen de extreme weersomstandigheden en vindt de drinkwatervoorziening op een duurzame en circulaire wijze plaats. Waar het eerste toekomstperspectief draait om de gevolgen van klimaatverandering, draait het tweede toekomstperspectief om het limiteren van de verandering zelf. In het toekomstbeeld Duurzaam, concurrerend en circulair is infrastructuur de facilitator van een duurzame en circulaire economie. Voor de transitie naar een circulaire en CO2-arme economie is een robuust, betrouwbaar en veilig hoofdnetwerk van buisleidin-
Internationale verbindingen en knooppunten Internationale hoofdverbindingen
Hoofdverbinding over spoor
Internet Exchange Point met meer dan 1.000 Gb/s max throughput
Hoofdverbinding over snelweg
Internet Exchange Point met meer dan 4.000 Gb/s max throughput
Hoofdverbinding over water
Internet Exchange Point met meer dan 6.000 Gb/s max throughput
Telecomkabel met meer dan 1 Gb/s capaciteit Telecomkabel met meer dan 3.000 Gb/s capaciteit
Zee- of binnenhaven met meer dan 10 miljoen ton goederenoverslag/jaar
Telecomkabel met meer dan 10.000 Gb/s capaciteit
Zee- of binnenhaven met meer dan 400 miljoen ton goederenoverslag/jaar Luchthaven met meer dan 0,2 miljoen passagiers/jaar
Internationale knooppunten Internet Exchange Point met meer dan 1.000 Gb/s max throughput
Zee- of binnenhaven met meer dan 70 miljoen ton goederenoverslag/jaar
Luchthaven met meer dan 10 miljoen passagiers/jaar Luchthaven met meer dan 60 miljoen passagiers/jaar
Internet Exchange Point met meer dan 4.000 Gb/s max throughput Internet Exchange Point met meer dan 6.000 Gb/s max throughput Zee- of binnenhaven met meer dan 10 miljoen ton goederenoverslag/jaar
Bronnen: TEN-T Core, Cablemap.info, Jaaroverzichten 2017 van betreffende luchthavens en zee- en binnenhavens.
Zee- of binnenhaven met meer dan 70 miljoen ton goederenoverslag/jaar Zee- of binnenhaven met meer dan 400 miljoen ton goederenoverslag/jaar Luchthaven met meer dan 0,2 miljoen passagiers/jaar Luchthaven met meer dan 10 miljoen passagiers/jaar Luchthaven met meer dan 60 miljoen passagiers/jaar Bronnen: TEN-T Core, Cablemap.info, Jaaroverzichten 2017 van betreffende luchthavens en zee- en binnenhavens.
Hoofdverbindingen, nationaal en internationaal.Beeld Vereniging Deltametropool in opdracht van de NOVI.
gen nodig, dat uitwisseling van grondstoffen (die zijn gered van de status afval) mogelijk maakt. De infrastructuur zelf wordt duurzaam en op een circulaire manier ontworpen. Ook groeien de voorzieningen voor nieuwe infrastructuur, zoals stations en opwekkingseenheden voor “De Omgevingswet waterstof, erkent dat we elektrische laadstations niet op onze en -pleinen, eigen postzegel netwerken voor restwarmte en functioneren” ondergrondse CO2-opslag. Duurzame warmte via geothermie of aquathermie wordt gemeengoed. Duurzame
elektriciteitsopwekking groeit in de vorm van windenergieparken op zee en land en meer zonnedaken. Hiervoor leggen we nieuwe hoogspanningsleidingen aan en creëren we opslagmogelijkheden. De industriële mainports zoals Rotterdam spelen een grote rol in het verduurzamen van de Nederlandse industriesector. In het vierde toekomstbeeld - de derde, Kwaliteit van leven in stad en dorp, slaan we gemakshalve over, deze benoemt vrijwel geen infra – speelt de infrastructuur die dient voor verplaatsing van mensen en goederen de hoofdrol. Dit beeld, Nabijheid en betrouwbare verbindingen, noemt uitstekende bereikbaarheid als cruciaal. We ontwikkelen als maatschappij een meer divers patroon van verplaatsing, mede vanwege een veranderende
over vanwege gebrek aan relevantie.
werkethos. Het verplaatsen van mensen krijgt aandacht op drie schaalniveaus: binnenstedelijk verplaatsen we ons met openbaar vervoer, fietsen of lopen. Tussen steden vindt verplaatsing plaats via reguliere treinen, lightrail en (schone) autoâ&#x20AC;&#x2122;s. En op internationaal niveau werken we aan treinverbindingen die korte afstandsvluchten kunnen vervangen. Bovendien wordt een rol gezien voor vraaggestuurd vervoer, in de vorm van Mobility as a Service (MaaS). Ten slotte slaan we ook het vijfde toekomstbeeld (Veilig en gezond, herkenbaar en natuurlijk)
Burgerbelang Gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de fysieke leefomgeving. De overheid heeft immers de verantwoordelijkheid om haar inwoners te beschermen en daarmee de omgeving waar die inwoners in leven. De NOVI formuleert 21 inhoudelijke belangen in de fysieke leefomgeving waar het Rijk een rol voor zichzelf ziet vanwege de nationale belangen. De nationale belangen worden vrij specifiek per sector opgesomd. Aangezien de Omgevingswet in het leven is geroepen om crosssectoraal te gaan werken, geeft de NOVI een integrale vertaalslag aan de gestelde belangen. Veel van de nationale belangen raken elkaar, zijn niet los van elkaar te zien. Soms zijn de belangen gezamenlijk op te pakken, soms zijn er duidelijke afwegingen nodig en keuzes tussen belangen. We hebben meer woningen nodig, maar we willen tegelijkertijd de steden leef baar en bereikbaar houden. De landbouwsector blijft van belang, maar ondertussen moet de milieudruk omlaag, de biodiversiteit omhoog en de CO2 -uitstoot geminimaliseerd. Daarom zijn alle belangen samengevat in vier prioriteiten. Deze prioriteiten komen voort uit of hangen samen met de grote transities momenteel gaande (zoals ook genoemd in het interview met Hans Mommaas op pagina 14).
De eerst genoemde prioriteit is Ruimte maken voor klimaatadaptatie en energietransitie. Het limiteren van klimaatverandering en het voorbereiden op de effecten
â&#x20AC;&#x2DC;Veel van de nationale belangen raken elkaar, zijn niet los van elkaar te zienâ&#x20AC;&#x2122;
ervan hebben grote impact op de fysieke leefomgeving. De vitale onderdelen van de infrastructuur krijgen speciale aandacht in het klimaatbestendig maken van Nederland. Bovendien speelt de infrasector een enorme rol in het geschikt maken van het energienet voor duurzame energiebronnen en daarmee het realiseren van de energietransitie. Duurzame energiewinning vindt zoveel mogelijk plaats in combinatie met andere functies. Dit biedt kansen voor infrapartners om samen te werken. Prioriteit twee, Duurzaam economisch groeipotentieel, benut de groeiende duurzame energiesector als unique selling point voor Nederland. Ons vermogen om te innoveren op gebied van duurzame en circulaire oplossingen biedt ons een internationale concurrentiepositie. Om deze concurrentiestrijd aan te kunnen gaan zijn de (fysieke) internationale verbindingen van belang. Nationale infrastructuurstelsels moeten worden verknoopt en ontbrekende schakels worden opgevuld. Knelpunten die grensoverschrijdende infraverbindingen belemmeren, vragen om een oplossing. Auto-, spoor- en vaarwegen spelen een rol in de nationale (interstedelijke) en internationale verbindingen. Op
internationale niveau spelen ook de luchthavens mee. Mainports zoals Rotterdam gaan een rol spelen in het versterken van de economische positie van Nederland in de duurzame energie. Ook zullen de haven- en industriegebieden de transitie moeten maken naar het werken op duurzame energie. Sterke en gezonde steden en regio’s, prioriteit drie, focust zich op de gebieden waar alles samenkomt: de steden. Het moet aantrekkelijk blijven om er te wonen, werken en ontspannen, terwijl er plek voor meer mensen moet komen, de bereikbaarheid gewaarborgd blijft, we gezond en veilig bouwen, klimaatadaptief zijn en op een duurzamere manier bouwen en leven. De infrastructuren die eerste levensbehoeften leveren, moeten iedere inwoner blijven voorzien. De bereikbaarheid binnen en tussen steden moet in de vraag voorzien. Nieuwe vervoersvormen komen hierbij op de markt. De NOVI sluit af met een strategie tot samenwerking en uitvoering. De verantwoordelijkheden van het Rijk zijn benoemd, de instrumenten zijn bekend. Ze neemt heel concreet drie rollen aan: samenwerkend, faciliterend, en sturend en kaderstellend. Het Rijk moet gaan samenwerken met en faciliteren voor de infrabeheerder waar dat kan, en sturen en kaders stellen wanneer dit moet. Nu in de infrabeheerder aan zet om te bepalen hoe zij deze samenwerking aan willen gaan.
Emiel Reiding, directeur van de Nationale Omgevingsvisie:
’Grote infrabeheerders bewegen niet gemakkelijk. Ik wil ze prikkelen.’ Reiding wijst erop dat het belangrijk is dat de infrasector begrip heeft van de NOVI, en begrip heeft van de consequenties die het voor ze kan hebben. Infrastructuur raakt namelijk aan bijna elk aspect van het fysiek domein. Tegelijkertijd wil hij begrijpen hoe de infrabeheerders er zelf in staan en wat zij terug willen zien in de NOVI: ‘Ik kan de infrasector wel gaan vertellen hoe belangrijk hun rol in de transities is. Maar eigenlijk zouden zij dit verhaal moeten vertellen’, zo zegt hij.
‘Het liefst werk ik met actielijst voor de infrabeheerders om hun rol in de transities te waarborgen’ Dezelfde kant op bewegen Reiding wil graag in gesprek gaan met de infrapartijen over hun rol in dit geheel. Want vrijwel elke infrastructuur komt ruim aan bod in de NOVI, maar de neuzen moeten wel dezelfde kant op staan. Veranderen gaat niet zo snel, ze zullen hun koers moeten gaan verleggen om de doelen te halen ‘Grote beheerders zijn mammoettankers, die bewegen niet gemakkelijk’, meent Reiding. De infrabeheerders moeten concreet aangeven hoe ze dit willen doen. ‘Er wordt te vaak geroepen dat er te veel obstakels zijn, dat de wet veranderd moet worden. Maar dat blijft vaak hangen in abstracties. Ik wil precies weten wat er veranderd moet worden! Neem bijvoorbeeld circulariteit. Nadat een product is gebruikt, krijgt het de status afval. En als iets afval is, mag het niet meer in een productieproces gebruikt worden. Dit is de wetgeving. Hier kan concreet gezegd worden: we maken een einde aan de afvalstatus, we gaan voor geselecteerde producten bepalen dat het een grondstof is. Waarom maken we samen geen actielijst voor de infrabeheerders om hun rol in de transities te waarborgen.’
Margot Weijnen en Kees Moeliker:
Infrastructuur en natuur: een fragiel evenwicht 26NGINFRAMAGAZINE
Twee personen met beide een even belangrijke rol op het InfraTrends congres: Margot Weijnen, kenner van het system of systemsgedachtegoed en causeur van het thema, en Kees Moeliker, een sectorvreemde gast die op luchtige toon het system of systems in perspectief plaatst. We spraken met Weijnen en Moeliker over bizarre natuurfenomenen, onze relatie met de natuur AUTEUR JAN JAGER en kwetsbare infrastructuur.
Kees Moeliker is van huis uit biologieleraar. Hij verwierf internationale bekendheid door een bizar geval van homoseksuele necrofilie bij eenden dat hij gadesloeg vanachter het raam van het Natuurhistorisch Museum aan de Rotterdamse Westzeedijk, waar hij destijds als conservator werkte. Of eigenlijk kwam de bekendheid pas vele jaren later, toen hij over het gebeuren publiceerde. Het leverde hem de Ig Nobelprijs op, voor onderzoek ‘dat je eerst laat lachen en daarna aan het denken zet’, en een mooie bijbaan als hoofd van de Europese afdeling van het Amerikaanse wetenschappelijke humortijdschrift ‘Annals of Improbable Research’, een club die jaarlijks voornoemde Ig Nobelprijzen uitreikt op de universiteit van Harvard. Margot Weijnen is van huis uit scheikundig technoloog en sinds 1995 hoogleraar proces- en energienetwerken aan de TU Delft. Als ‘serieus’ wetenschapper en wetenschappelijk directeur van NGinfra, wil zij infrabedrijven laten zien hoe zij meer en meer onderdeel uitmaken van een groter geheel: het infrastructurele system of systems. Wat Weijnen en Moeliker gemeen hebben is dat ze mensen willen laten denken. Weijnen op basis van gedegen onderzoek. Moeliker wil dat denken oprekken met wetenschappelijke humor die minstens zo interessant is omdat het nieuwe vragen oproept.
De magie van slijmzwammen Er schuilt volgens Moeliker een diepere laag onder de bizarre waarneming die hij op die bewuste dag in juni 1995 deed. Een mannetjeseend was te pletter gevlogen tegen de glazen gevel van het Natuurhistorisch Museum waarna Moeliker registreerde hoe een andere woerd zijn dode soortgenoot gedurende 75 minuten ‘verkrachtte’. Moeliker was de eerste bioloog die dit gedrag bij eenden beschreef en nauwgezet documenteerde. Inmiddels ziet Moeliker vanwege zijn betrokkenheid bij de Ig Nobelprijs vele opmerkelijke onderzoeken voorbijkomen. Het is een rijke bron van inspiratie waar hij in spreekbeurten graag over vertelt. Soms is er een parallel met de infrawereld, zoals bij het onderzoek van acht Japanners en twee Engelsen die zich bogen over de vraag of slijmzwammen de optimale routes voor het spoornetwerk van Tokyo kunnen bepalen. De conclusie: ja, en het spoornetwerk bleek vrijwel optimaal. System of systems Wetenschappelijk directeur Margot Weijnen van NGinfra las niet lang geleden het boek ‘Das geheime Leben der Bäume’ van Peter Wohlleben. Vanuit het perspectief van bomen schrijft de Duitser over hoe bomen via een complex ondergronds netwerk van schimmels en bacteriën (het ‘Wood-Wide Web’) informatie met elkaar delen
sprake van een continentaal Europees netwerk. Dat genereert volgens Weijnen enorm veel robuustheid, maar introduceert ook nieuwe kwetsbaarheden. ‘Je kunt het netwerk best beschouwen als een verzameling regionale of nationale subsystemen, maar in de fysieke werkelijkheid hangen ze met elkaar samen. Er is in de loop der jaren een system of systems ontstaan. Het sys-
CV Kees Moeliker Kees Moeliker (1960) is sinds december 2015 directeur van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Moeliker is al sinds 1987 aan het museum verbonden, eerst als collectievrijwilliger en vanaf 1989 als educatief medewerker. In 1995 werd hij conservator en hoofd communicatie. Moeliker begon zijn loopbaan als slagersknecht en docent biologie op diverse scholen in de regio Rotterdam.
over voeding en andere signalen met elkaar uitwisselen. Dat brengt haar op het onderwerp system of systems: een verzameling van onaf hankelijke systemen die bewust of onbewust met elkaar verbonden zijn en gezamenlijk nieuwe eigenschappen vertonen. Het elektriciteitsnetwerk is ontstaan uit lokale elektriciteitsnetwerken, vertelt Weijnen aan Moeliker. Maar lokale netten werden geleidelijk aan elkaar gekoppeld en vormden zo op den duur een nationaal netwerk. Sinds de jaren ’80 zijn nationale netwerken gekoppeld en is er
‘Alles met alles verbonden. Dat biedt mogelijkheden en heeft risico’s in zich’
tem of systems is een manier om te conceptualiseren wat er gaande is. Of het nu gaat om elektra, gas of telefonie of het spoor: inmiddels is alles met alles verbonden, met alle mogelijkheden en risico’s die daarmee gepaard gaan’. Storing op de crisislijn Dat werd pijnlijk duidelijk toen begin januari 2017 een transformator bij de Hemwegcentrale uitviel. Deuren van parkeergarages gingen niet meer open en het treinverkeer rond Amsterdam lag stil. Of later, toen een winkeldief die de Schipholtunnel in vluchtte een cascade-effect teweegbracht dat infragebruikers tot ver buiten de Amsterdamse regio trof. En afgelopen juni was alarmnummer 112 uren uit de lucht. Er vielen in die periode slachtoffers die mogelijk nog hadden geleefd als
er geen storing was geweest. Naar de precieze toedracht wordt nog steeds onderzoek gedaan, maar het staat inmiddels vast dat het om een storing bij de telecomprovider ging, niet in het 112-netwerk zelf. Volgens Weijnen toont de 112-storing aan hoe belangrijk het is om als infrabeheerders samen te werken. Ook het 112-netwerk staat niet meer op zichzelf. Om als infrabedrijf nieuwe kwetsbaarheden het hoofd te bieden, zal je ook buiten het domein van je eigen netwerk moeten kijken. Domino Day Moeliker’s Natuurhistorisch Museum heeft er een gewoonte van gemaakt om relicten van een clash tussen de door de mens gemaakte wereld – waaronder infrastructuren – en de natuurlijke wereld tentoon te stellen. Zoals een opgezette steenmarter die in levende toestand een storing veroorzaakte bij onderzoeksinstituut CERN in Genève (European Organization for Nuclear Research, een Europese organisatie die in een tunnelstelsel diep onder het aardoppervlak fundamenteel onderzoek doet naar elementaire deeltjes). ‘9.000 topwetenschappers hebben daar een apparaat gebouwd dat in de wereld zijn weerga niet kent. Er was één enkele steenmarter voor nodig om het systeem voor een week plat te leggen.’
‘Steenmarter legde het hele systeem een week plat’ Een ander relict is de huismus die Domino Day dreigde te verstoren. De organisatie van de Domino Day, dat primetime op de Nederlandse televisie werd uitgezonden, liet het beestje uit voorzorg doodschieten. De onfortuinlijke mus ligt naast de homoseksuele necrofiele eend en de CERN-marter in het museum.
Omgekeerde integratie Er zit veel meer diepgang achter Moelikers rariteitenkabinet dan bezoekers van het museum in eerste instantie misschien denken. De voorbeelden die hij noemt illustreren volgens hem de botsing tussen de door de mens gemaakte systemen en de natuur. ‘Het hebben van seks met een dode partner druist natuurlijk in tegen alles en, los van ethische aspecten, dient
CV Margot Weijnen Margot Weijnen (1957) is sinds 1995 hoogleraar proces- en energienetwerken aan de TU Delft. Sinds 2003 is Weijnen wetenschappelijk directeur van de stichting Next Generation Infrastructures (NGinfra). Weijnen werkte na haar doctoraalstudie (scheikundige technologie) en promotie aan de TU Delft bij Shell in Amsterdam, Pernis en Den Haag. Ze bekleedde tal van posities in nationale en Europese adviescolleges, waaronder het lidmaatschap van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2013-2018).
geen enkel biologisch nut. Maar menselijk ingrijpen in de natuurlijke habitat van dieren resulteert onvermijdelijk in gedragsverandering. Die eend die tegen het raam te pletter vloog verwachtte helemaal geen glasgevel, en stierf plotseling in een voor de paring gebruikelijke positie waarop zijn hitsige partner reageerde. Bouwen met glas heeft een vlucht genomen. Architecten stellen schoonheid en esthetische aspecten voorop en trekken onbedoeld een wissel op het gedrag van dieren. Ga eens na hoeveel leefgebieden van elkaar zijn afgesneden door infrastructuren en wat voor impact dat heeft op het dierenleven.’ Weijnen herkent dit. Ze refereert aan een verhaal over snelwegen die een natuurgebied doorkruisen en opsnijden. In de opgeknipte deelgebiedjes die overbleven ontwikkelden vogels een eigen dialect: een soort omgekeerde integratie. Dit terwijl de infrastructuur in de mensenwereld juist leidt tot het vervagen van verschillen. Nieuwe digitale infrastructuren werken die homogenisering in de mensenwereld verder in de hand. Er was ooit een tijd dat in Friesland waterwegen hele gemeenschappen van elkaar scheidden. Tot het ging vriezen, en erover en weer contacten werden gelegd. De term elfstedenbaby is daarvan af komstig. Weijnen vermoedt dat de culturele diversiteit inmiddels nog sneller afneemt dan de biodiversiteit onder invloed van de infrastructuren die aan
de basis staan van de globalisering van de economie. Dier, plant en stad Infrastructuren hebben tegelijkertijd ook een grote aantrekkingskracht op dieren, stelt Moeliker. ‘In de Rotterdamse haven liggen kabelstroken in het landschap. Omdat die locaties verder vrij zijn van activiteit, zijn dat de zones met de hoogste biodiversiteit. Daar groeien orchideeën. Daar nestelen vogels. In steden lijkt steeds minder ruimte voor natuur. Maar de stad is een nieuwe habitat. Er is een evolutie gaande in het dierenen plantenrijk van soorten die zich aanpassen aan de nieuwe stedelijke habitat. 70 procent van de wereldbevolking woont straks in steden. Waar mensen wonen is het vaak ook goed toeven voor dieren. Ik woon in Rotterdam en zie elke avond egels in de tuin. Naast de woestijn en de savanne heb je ook de stad als ecosysteem.’
‘Natuurkrachten blijven een belangrijke bron van infrastructuurfalen’ De natuur kan omgekeerd ook een wissel trekken op door de mens gebouwde infrasystemen. Weijnen: ‘Je kan systemen nog zo dichttimmeren; natuurkrachten blijven nog altijd een belangrijke bron van infrastructuurfalen. Denk maar aan de gevolgen van stormen, sneeuw en bladeren op de rails of, op langere termijn, aan wat het smelten van de ijskap betekent voor ons land. Met infrastructuren dachten we ooit de natuur onder de duim te kunnen houden. Maar de natuur laat zich niet zomaar temmen, of straft een ondoordachte ingreep door de mens vanzelf af. Infrastructuur en natuur vormen een fragiel evenwicht.’
12-15 januari 2021 NEDERLAND VERWELKOMT DE INTERNATIONALE INFRASTRUCTUUR COMMUNITY
HÃ©t internationale event waar infrawetenschap en infrapraktijk elkaar ontmoeten, kennis uitwisselen en kennis verrijken.
Virtual reality en escape rooms op career event InfraExperience Virtual en augmented reality, games, escape rooms en meer belevingen. InfraExperience heeft niet voor niets Experience in de naam. Dit is niet zomaar een carrièrebeurs, maar een ‘next level career event’ waar de deelnemende bedrijven een interactieve beleving verzorgen.
p 23 april 2020 kunnen hbo/wo studenten en young professionals op een bijzondere manier kennismaken met de infrawereld en geïnspireerd raken door deze sector vol vernieuwing. Er is bewust gekozen voor de RDM Onderzeebootloods als locatie. Het is de plek in Rotterdam waar authentieke historie, het internationale en stoere karakter van de haven en innovatie samenkomen. InfraExperience is nieuw en wordt gelanceerd door de succesvolle vakbeurs InfraTech en heeft als doel jonge, ambitieuze en talentvolle young professionals te inspireren in deze innovatieve sector te gaan werken. Saskia Vernooij, Exhibition Manager InfraTech en InfraExperience: “Vanuit het platform InfraTech initiëren we het nieuwe concept InfraExperience waarbij we hbo/ wo studenten en young professionals voor de infrasector enthousiasmeren. We stappen voor dit innovatieve event InfraExperience af van de traditionele vakbeurs. De kern van het evenement is dat deelnemende organisaties beleving toepassen.” Studenten en young professionals kunnen het event gratis bezoeken.
Wilt u met uw infrabedrijf deelnemen? Via www.infraexperience.com kunt u contact leggen.
Beeld Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
NGinfra en CBS onderzoeken waarde infrastructuur
Geen kostenpost, maar essentieel voor toegevoegde waarde Wat is de toegevoegde waarde van infrastructuur? Wie die vraag voor 2017 stelde, moest het antwoord schuldig blijven. Maar, dankzij de samenwerking van NGinfra met het Centraal Bureau voor de Statistiek is er meer duidelijkheid. Augustus 2019 werd die duidelijkheid ook nog eens van een update voorzien. AUTEUR RONALD BRUINS 32NGINFRAMAGAZINE
n ruim 20 jaar tijd is de toegevoegde waarde, die wordt gegenereerd door de infrastructuur in Nederland, met 34 miljard euro gestegen. Van 39 miljard in 1995 tot 73 miljard in 2016. Die 73 miljard komt neer op bijna 12 procent van de totale toegevoegde waarde van de Nederlandse economie. NGinfra kwam niet zomaar tot de opdracht voor het rapport. “Infrastructuur verdient een ander debat dan alleen naar aanleiding van verstoringen, incidenten of kostenoverschrijdingen”, aldus het samenwerkingsverband van zes grote infrabeheerders. “De tijd is rijp voor een nieuw publiek debat: over de infrastructuur die nodig is voor de toekomst, over de samenleving die we willen zijn en de infrastructuur die daarvoor nodig is.”
Exploiteren bestaande infra Doordat veel van de hedendaagse wegen, waterwegen en andere netwerken al in het verleden zijn aangelegd, ontstaat het overgrote deel van de toegevoegde waarde uit het exploiteren van bestaande infrastructuur. Van de ruim 73 miljard euro toegevoegde waarde van de infrastructuur in 2016 komt 69 miljard euro voor rekening van de exploitatie van bestaande infrastructuur. Dat komt neer op 94 procent. De overige 4 miljard euro (6 procent) wordt gegenereerd door de aanleg van nieuwe infrastructuur. In 1995 was de verhouding tussen exploitatie en investeringen ongeveer hetzelfde.
Waar het in het eerste onderzoek nog alleen ging over Nederland, trok het CBS in het tweede onderzoek een vergelijking. De onderzoekers zetten de Nederlandse cijfers tegenover die van Canada, de Verenigde Staten, Noorwegen en elf EU-lidstaten. In Nederland genereert infrastructuur over de jaren 1995-2016 gemiddeld 13,1 procent van de toegevoegde waarde van de nationale economie. Wanneer de delfstoffenwinning niet wordt meegenomen in de berekening, ligt de bijdrage stabiel op ruim 10 procent. Het cijfer van 13,1 procent zit in dezelfde range als de meeste andere Europese landen in de vergelijkende studie. Uitschieters zijn Griekenland,
Infrastructuur beslaat essentiële diensten NGinfra gaf in 2017 opdracht aan het Centraal Bureau voor de Statistiek voor een eerste verkenning van de toegevoegde waarde van infrastructuur over de jaren 1995-2015. De tweede verkennende studie kwam in augustus 2019 uit. Daarin zijn de cijfers verfijnd en geactualiseerd tot 2016 en plaatste het CBS de resultaten voor het eerst in een internationale context. In deze studie kiest het CBS bewust voor een nieuwe definitie van infrastructuur, in afwijking van de traditionele definitie die zich beperkt tot de ‘harde’ infrastructuur van wegen, spoorwegen, kabels, zendmasten, pijpleidingen, enzovoorts. In plaats daarvan is infrastructuur gedefinieerd als “het systeem dat essentiële diensten levert voor de maatschappij en de economie.” Dat systeem bestaat uit een aantal supply chains die ons voorzien van de volgende diensten: • Bescherming tegen overstromingen en waterbeheer. • Energie (elektriciteit, warmte, transport- en stookbrandstoffen). • Vervoer van mensen en goederen (over land, door de lucht, over water en via het spoor). • Informatie en telecommunicatie, inclusief digitale communicatie (vast en mobiel). • Levering van veilig drinkwater. • Verwijdering en verwerking van afval en afvalwater.
Hongarije en Polen, waar het aandeel van infrastructuur in de toegevoegde waarde van de nationale economie meer dan 15 procent bedraagt. Opmerkelijk Het is volgens de onderzoekers opmerkelijk dat de toegevoegde waarde in de meeste onderzochte landen uitkomt tussen de 10 en 15 procent. Dat ondanks grote verschillen in klimaat, geografie, bevolkingsdichtheid, economische structuur, ruimtelijke inrichting, enzovoorts. We zien wel grote verschillen in de toegevoegde waarde van infrastructuur per hoofd van de bevolking
en per vierkante kilometer. Het is niet verbazingwekkend dat de Nederlandse infrastructuur vergeleken met de Duitse per vierkante kilometer twee keer zoveel toegevoegde waarde genereert. In vergelijking met Finland zelfs 25 keer zo veel. Per hoofd van de bevolking is de toegevoegde waarde van de infrastructuur in Nederland en Finland echter ongeveer gelijk. Wel moeten we de cijfers met enige voorzichtigheid interpreteren. Voor geen van de landen betrokken in de internationale analyse zijn de gegevens even fijnmazig als in Nederland.
In landen die rijk zijn aan fossiele grondstoffen, zoals Canada en Noorwegen, levert de winning van olie en gas een grote bijdrage aan de toegevoegde waarde van de infrastructuur. Als we de delfstoffenwinning buiten beschouwing laten, zien we in alle onderzochte landen dat de transportsector de grootste bijdrage levert aan de waarde die infrastructuur genereert. In Nederland was het vervoer van personen en goederen over land, water en door de lucht (inclusief opslagdiensten) goed voor bijna 40 procent van de totale toegevoegde waarde
Onderzoek is een mijlpaal Wetenschappelijk directeur Margot Weijnen van NGinfra sprak tijdens het International Symposium for Next Generation Infrastructure (ISNGI) haar verwondering uit. “In de industriële classificaties van de Europese Unie en de Verenigde Naties wordt infrastructuur niet als een aparte sector in kaart gebracht. Daardoor ontbreekt het aan inzicht in de bijdrage van infrastructuur aan de nationale economieën. Dat is eigenlijk vreemd. Want al onze economische bedrijvigheid is voor het creëren van toegevoegde waarde afhankelijk van infrastructuur.” Dat maakt de nieuwe methode voor het meten van infrastructuur des te waardevoller, aldus Weijnen. Ze constateerde vervolgens dat het bijzonder is dat de toegevoegde waarde van infrastructuur in de onderzochte landen grotendeels tussen de 10 en 15 procent valt. “Ondanks de grote verschillen tussen de landen. Infrastructuur levert zelf dus een grote directe bijdrage aan de nationale economie. Dat is niet geheel verrassend, maar het is wel de eerste keer dat dit wordt gekwantificeerd. Omdat de rest van de economie volkomen afhankelijk is van de infrastructuur, is het niet verstandig om stelselmatig te bezuinigen op infrastructuuronderhoud. Ook de Rekenkamer heeft de alarmklok al
geluid. Politici geven gemakkelijk toe aan die verleiding, omdat achterstallig onderhoud meestal geen onmiddellijke gevolgen heeft. Wat mij betreft is het hoog tijd voor een strategischer infrastructuurbeleid, met een toekomstgerichte blik en een horizon voor de lange termijn.” Tot slot noemde Weijnen in haar speech de studie een mijlpaal. “Voor het eerst hebben we een manier gevonden
om de waarde van infrastructuur te meten, met een methode die past in het systeem van nationale rekeningen. Dat op zich is al winst, maar we gaan natuurlijk verder met het in kaart brengen van de waarde van infrastructuur. De maatschappelijke waarde houdt veel meer in dan de directe toegevoegde waarde die nu gemeten is door het CBS.”
Margot Weijnen bij het ISNGI in Buenos Aires.
van de infrastructuur in 2016. Ter vergelijking: in 2016 droeg de levering van energiediensten, informatie- en telecommunicatiediensten, drinkwater, sanitatie en afvalbeheersdiensten, bij elkaar opgeteld, slechts 33,7 procent bij aan de toegevoegde waarde van de infrastructuur in Nederland.
‘Omdat de economie afhankelijk is van infrastructuur is het niet verstandig om stelselmatig te bezuinigen op onderhoud’
Echter, telecom- en informatiediensten en energiediensten als transportbrandstoffen en elektriciteit, zijn essentieel voor het functioneren van de transportsector. In een toekomst met autonome voertuigen en steeds meer elektrische mobiliteit wordt die onderlinge af hankelijkheid nog veel groter. “Het onderscheiden van aparte infrastructuursectoren wordt daardoor niet alleen steeds moeilijker, maar verliest ook steeds meer aan betekenis.”
Geen weerspiegeling De relatief geringe toegevoegde waarde van energie- en informatiediensten zegt dus weinig over de werkelijke waarde voor de economie en de samenleving. Een ander voorbeeld: drinkwatervoorziening en afvalverwerking dragen samen niet meer bij dan 6 procent aan de toegevoegde waarde van de infrastructuur, terwijl iedereen snapt dat ons land er heel anders voor zou staan zonder gezond drinkwater en hygiënische afvalverwerking.
De economische indicator toegevoegde waarde weerspiegelt dus niet de ‘echte’ toegevoegde waarde voor de samenleving. Het CBS heeft alleen naar de directe toegevoegde waarde van de infrastructuur gekeken en alle indirecte economische baten buiten beschouwing gelaten.
Toch mogen we het belang van het onderzoek niet onderschatten. Ten eerste is de in 2017 ontwikkelde methodiek om de toegevoegde waarde van infrastructuur te meten, in deze studie verfijnd en internationaal gevalideerd. Daarmee is de basis gelegd voor een internationale standaardmethode die aansluit op het systeem van nationale rekeningen dat internationaal wordt gebruikt. Ten tweede is er dankzij deze studie voor het eerst internationaal referentiemateriaal beschikbaar over de toegevoegde waarde van infrastructuur. Natuurlijk, vanwege enkele lacunes in de internationale data, nog met de nodige armslagen, maar er is een vergelijking mogelijk. Kortom, we blijven het antwoord op de vraag ‘wat is de toegevoegde waarde van infrastructuur?’ niet meer schuldig. Die waarde blijkt gigantisch. Tijd om infrastructuur niet meer als kostenpost, maar als investering te gaan zien.
Wilt u het hele rapport lezen? U kunt het downloaden via www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2019/35/toegevoegde-waarde-infrastructuur-1995-2016
Themacenters bieden waardevolle kennis
Van het delen van data tot aan de waarde van infrastructuur... De themacenters van NGinfra lieten zich nadrukkelijk zien op InfraTrends 2019. Ze leveren waardevolle kennis op over het inzicht dat maptables kunnen geven, het delen van data, de waarde van infrastructuur en early warning systems.
Maptables geven inzicht in assets
isualisatie met behulp van enorme iPad waarop een kaart kan worden geprojecteerd. Dat is het onderwerp van themacenter Beschikbaarheid op het InfraTrends congres. De zogenoemde maptables worden al regelmatig intern gebruikt bij verschillende infrabeheerders. Wat relatief nieuw is, is het zoeken van samenwerking over organisatiegrenzen met behulp van maptables. Deze vorm van visualisatie opent nieuwe mogelijkheden en biedt een andere manier van met elkaar in discussie gaan over instandhouding van assets. Het kan bijvoorbeeld (nieuwe) inzichten geven in af hankelijkheden tussen verschillende onderhouds- en beheersprocessen. Door informatie over beheer en onderhoud te delen wordt het mogelijk het onderhoud beter op elkaar af te stemmen. Denk aan het afstemmen van groot periodiek onderhoud aan infrastructurele objecten die in elkaars verlengde liggen. Tijdens de sessie op het congres werd samen met de deelnemers
geĂŻnventariseerd hoe het zichtbaar maken van de afhankelijkheden tussen assets van infrabeheerders meerwaarde kan bieden. Er werd verkend hoe het gezamenlijk afstemmen en uitwisselen van informatie de samenwerking kan verbeteren. De maptables, verzorgd door dataspecialisten van Rijkswaterstaat (Centrale Informatievoorziening), zijn voorzien van speciale software dat ervoor zorgt dat gebruikers interactief gebruik kunnen maken van de kaart. Door een specifieke locatie aan te klikken werden data over die locatie ontsloten. Door middel van twee voorbeelden wordt de deelnemers inzicht geboden in de verschillende mogelijkheden en hoe dit de samenwerking tussen NGinfrapartners kan versterken. De focus ligt hierbij op het asset managementperspectief.
de term geplande onbeschikbaarheid) te verbeteren. Welke informatie zouden de deelnemers dan wensen? Hoe dienen die weergeven te worden? Daarnaast kregen de workshopdeelnemers de vraag welke andere waardevolle casus zij kunnen bedenken rondom het delen van beheers- en onderhoudsdata.
De deelnemers aan de sessie werd verzocht met het themacenter mee te denken over hoe afhankelijkheden tussen infrastructuren het best in kan gebracht kunnen worden, om de samenwerking rond periodiek onderhoud (ook wel bekend onder
Data delen loont
hemacenter Data & Security benut zijn salonsessie op het InfraTrends congres om aandacht te vragen voor de gebruiker van data. Infrabeheerders genereren ontzettend veel data, allemaal met een zeker nut. Dat nut is met name intern bepaald, elke organisatie genereert de data die het wil gebruiken. Maar is deze data ook voor anderen nuttig? En voor wie dan? Het delen van data is vaak een onderwerp van discussie. Er is namelijk veel bekend over de risico’s, uitgebreid beschreven in vele rapporten. Maar het denken in kansen geeft juist energie en het delen van data brengt ook vele voordelen met zich mee. TC Data & Security wilde op InfraTrends de vraag beantwoorden: wat kan er wel? Allereerst moet hierbij de vraag gesteld worden: waarom verzamelen we überhaupt data? Dat doen we om inzicht te krijgen in de huidige situatie en om deze situatie te kunnen vergelijken. Vergelijken door de tijd heen, om trends te herkennen, of
vergelijken met soortgelijke situatie, om de beste oplossing te kiezen. Maar ook om een vergelijking te trekken met andere data. Door data van twee infrabeheerders te combineren, kan ineens een wereld aan extra inzichten open gaan. Zeker als de data gecombineerd worden in een informatieproduct zoals een kaart, waar in de ruimte visueel verbanden getrokken kunnen worden. Dit soort informatieproducten bieden een ondersteuning van het proces voor beide betrokken infrabeheerders. Het biedt een communicatiemiddel en discussiemiddel om de besluitvorming te versterken. Op het InfraTrends congres vertelde Niels van der Lee waarom het delen van data zo belangrijk is. Door middel van de casus Onontplofte OorlogsRestanten (OOR) liet hij zien hoe ProRail is begonnen met het in kaart brengen van bekende gegevens over munitie in de ondergrond. Na de Tweede Wereldoorlog zijn veel explosieven in de (water) bodem achtergebleven die nooit tot ontploffing/uitwerking zijn
gekomen, de zogenaamde blindgangers. Dit brengt de nodige risico’s met zich mee tijdens grondroerende werkzaamheden. Daarom zijn alle infrabeheerders verplicht tot het grondig (laten) onderzoeken van de grond rondom die werkzaamheden. Doordat de onderzoeken niet centraal worden beheerd komt het veelvuldig voor dat elke organisatie voor dezelfde locatie weer een eigen onderzoek laat uitvoeren. ProRail heeft voor haar beperkingengebied vooronderzoeken naar de mogelijke aanwezigheid van OOR laten uitvoeren en onderdeel daarvan zijn kaartbeelden. Deze onderzoeksresultaten willen ze delen. Na contact met het Havenbedrijf Rotterdam, zijn ook die data in de kaart gezet. Zo kunnen het Havenbedrijf en ProRail zien waar hun locaties overlappen en wie welke data al heeft verzameld. Op termijn is het doel van themacenter Data & Security om hier één kaart van te maken met data van alle infrabeheerders.
Meet de grenzen aan de groei
et themacenter Waarde van Infrastructuur werkt hard om effecten van infra op economisch, natuurlijk en sociaal kapitaal te meten. De afgelopen periode hebben. De afgelopen periode lag de focus vooral op de methodologie. Hoe doe je dat, waarde meten? Denk bijvoorbeeld aan de maatschappelijke kostenbatenanalyse (MKBA), waarbij de kosten en opbrengsten – niet alleen financieel, maar ook gemonetariseerde maatschappelijke en natuurwaarden – tegenover elkaar gezet worden. Nu wil het themacenter meer inhoudelijk aan de slag gaan. Op een bijna filosofisch niveau gaat het de waarden zelf behandelen. De grenzen waarbinnen geïnvesteerd wordt in infra worden steeds duidelijker en harder. Denk aan de stikstof-begrenzing, de klimaatdoelen, de ambities op circulaire economie en de reguliere economische groeibehoefte. Deze grenzen worden baselines genoemd (in
het Nederlands: basislijn), dit zijn de grenzen waarbinnen het moet gebeuren. De stikstofwaarden geven bijvoorbeeld een bovengrens aan, de klimaatdoelen, af hankelijk van de doelstelling, een onder- of bovengrens. Maximaal zoveel CO2 uitstoot tegen 2050, of minimaal zoveel CO2 -uitstootreductie tegen 2050. Er zijn drie categorieën baselines te herkennen: economische groei, ecologische groei en sociaal-maatschappelijke groei. De economische groei is de groei uitgedrukt in valuta. Dit is het klassieke kosten-batenmodel. Iets kost geld en levert geld op. Streep dit tegen elkaar weg, houd je geld over? Dan heb je winst. Dit gedachtengoed bestaat al eeuwenlang en is nog steeds de meest grote drijfveer in de hedendaagse economie. De denkwijze raakt echter achterhaald. Al in de jaren 1970 wees de Club van Romein The Limits to Growth op de eindige groei die we als maatschappij kunnen doormaken. De aarde heeft een eindige voorraad grondstoffen beschikbaar en die
zijn een keer op. Mede doordat de gevolgen van klimaatverandering steeds zichtbaarder worden, verschuift de focus steeds meer naar de ecologische groei. Hierbij wordt groei uitgedrukt in de impact die het heeft op de natuur en het milieu. De bovengenoemde voorbeelden van stikstof en CO2 -uitstoot vallen hieronder. Maar ook op kleine schaal hebben infrastructuren invloed op de natuur. Ten slotte de sociaal-maatschappelijke groei. Dit draait om de mens; wat heeft die te winnen/verliezen bij een ontwikkeling? Het gaat hierbij om de verantwoordelijkheid die de infrabeheerders richting de inwoners van Nederland hebben. Denk bijvoorbeeld aan de gevolgen van de energietransitie. In de salonsessie op InfraTrends gaf het themacenter een update van wat het nu aan waardeontwikkeling door infrastructuur weet, brachten ze de grenzen in beeld en gingen ze in gesprek over wat dit betekent voor infrabedrijven.
Op tijd de toekomst zien
tikstofproblematiek, van het aardgas af, groen waterstofgas of andere groene energie, techgiganten en de macht van het algoritmeâ&#x20AC;Świe het nieuws ook maar een beetje bijhoudt, vliegt het ene na het andere signaal om de oren. Welke signalen pakken we als infrabeheerders op? We kunnen niet met alles aan de slag, dus we zullen moeten bepalen hoe groot de kans is dat een signaal een echte ontwikkeling wordt en wat de impact daarvan zal zijn op onze infrastructuren. Juist early signals en wicked problems kunnen de toekomstscenarioâ&#x20AC;&#x2122;s van onze organisaties een andere draai geven. Het themacenter Toekomst Verkennen deelt early signals en ontwikkelt een systeem om kans en impact te bepalen. Hoe worden we samen responsive?
NGinfra komt met Actieplan 2020-2024
Steeds meer denken als één infra bedrijf Bestuur, Programmaraad en themacenters van NGinfra werkten de afgelopen maanden hard aan een Actieplan voor de periode 2020 tot en met 2024. “Dit brengt in één document bij elkaar hoe we in de toekomst verder kunnen AUTEUR RONALD BRUINS bouwen door steeds meer te denken als één infrabedrijf.” 40NGINFRAMAGAZINE
Infrastructuren zijn nu al sterk vervlochten en dat wordt alleen maar meer. Beeld Havenbedrijf Rotterdam
at stellen Aernout van der Bend, algemeen directeur, en Herma de Wilde, voorzitter van de Programmaraad, in het voorwoord. “Want dat denken als één infrabedrijf, zonder daarbij de onderlinge verschillen te kort te doen, heeft de toekomst. We staan namelijk voor grote opgaven. Van urbanisatie tot digitalisering en energietransitie... Daarbij komen ook nog eens uitdagingen die klimaatverandering en duurzaamheid met zich meebrengen. En de wens om een inclusieve samenleving te zijn, waarin iedereen zo goed mogelijk kan meedraaien. De levensgrote vraag die voorligt, is dan ook niet óf we moeten samenwerken, maar hoe we moeten samenwerken om die uitdagingen aan te gaan. Infrastructuren zijn namelijk nu al sterk vervlochten en dat wordt alleen maar meer. Hoog tijd om vanuit het infrastructuursysteem crosssectoraal antwoorden te vinden op de vraagstukken die ons binden.” Ambitie duidelijk verwoord Dat voorwoord is een mooie opmaat naar de ambitie die in het Actieplan nog eens extra eruit springt: “NGinfra is het platform waar de kennis die nodig is om een sectoroverstijgende aanpak van infrastructuur in de praktijk mogelijk te maken, wordt ontwikkeld, gebundeld, ont- sloten en toegepast. We zijn een gezaghebbende ge-
sprekspartner, die vanzelfsprekend wordt geraadpleegd als het gaat over cross-sectorale vraagstukken over infrastructuur en de bijbehorende belangen. Op alle schaalniveaus. Van lokaal tot nationaal.” Vier pijlers Vanuit die ambitie, formuleerde NGinfra vier pijlers: 1. Samen kennis delen 2. Samen kennis ontwikkelen 3. De dialoog met de samenleving 4. Doen oftewel concreet aan de slag
Die pijlers monden op hun beurt dan weer uit in concrete stappen. Zo ontwikkelt themacenter Toekomst Verkennen een early warning-methodiek. “Daarmee kunnen we trends en ontwikkelingen zien aankomen”, staat in het Actieplan te lezen. “Die monden uit in een advies over trends en ontwikkelingen die relevant zijn voor onze infrastructuren.” Een andere genoemd punt is de impact van infrastructuur op de maatschappij, waarmee themacenter Waarde van Infrastructuur aan de slag is. “Neem duurzaamheid en CO2: infrabeheerders doen al veel. Maar de manier waarop we daar rekenschap van geven, is niet eenduidig. We willen dan ook de manieren van het meten van de impact van infrastructuur met elkaar delen en op één lijn krijgen. Vervolgens kunnen
we op basis van die meting bepalen wat er moet gebeuren. Bijvoorbeeld om een CO2 -doelstelling te bereiken.”
Cultureel Planbureau, sociale en culturele waarde van infrastructuur. Wat levert infra de maatschappij op?
Gezamenlijk datamodel Ook wil NGinfra stappen zetten in het gebruik van data over de infrastructuren. De themacenters Beschikbaarheid en Data & Security werken gezamenlijk aan een dataproject. Doel is om door data te delen en waarde toe tevoegen aan elkaars data te komen tot een gezamenlijk datamodel. Daarmee kunnen we operatie, beheer en onderhoud van infra slimmer organiseren. Het projectgebied is Amsterdam Zuidoost. “Daar willen we inzicht krijgen in hoe we de niet-beschikbaarheid van de infrastructuren kunnen inplannen. Niet- beschikbaarheid wil zeggen dat infrastructuur tijdelijk niet is te gebruiken vanwege bijvoorbeeld onderhoud.”
Dat soort acties maken het plan heel concreet. Ook SIVOON mogen we daaronder scharen. Dat staat voor Samenwerking van Infrabeheerders voor het Veilig Omgaan met de Ondergrond in Nederland. SIVOON streeft naar een veilig en proportioneel onderzoek naar explosieven in de ondergrond. Deze samenwerking zoekt naar een eigen vorm van samenwerking en heeft NGinfra gevraagd om onderdak. Het idee is dat SIVOON voor kennisdeling gebruikmaakt van de kennisinfrastructuur van NGinfra. Waar dat inhoudelijk relevant is, trekken SIVOON en NGinfra samen op.
Door samenwerking en co-creatie de levering van essentiële diensten in een veranderende samenleving zeker stellen
Op het gebied van security van data onderzoekt NGinfra de mogelijkheden voor een gezamenlijk security operations center en een gezamenlijk cyber emergency response-team. Daarnaast brengt het samenwerkingsverband wederzijdse af hankelijkheden van infrastructuur diepgaander en concreter in beeld. “Om uiteindelijk te komen tot een cross-sectorale operatie en besluitvorming.” Onder het kopje ‘kennis ontwikkelen’ zien we dat NGinfra zowel kort- als langlopend onderzoek naar infrastructuren mogelijk maakt. Dat laatste samen met de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. NGinfra wil op dat vlak bovendien komen tot een bijzonder hoogleraar die zich richt op de governance of infrastructure systems. Ander debat aanzwengelen Dat infrastructuur geen kostenpost is, maar een investering, weten de samenwerkende infrabeheerders als geen ander. Maar het is ook zaak die belangrijke boodschap over de bühne te krijgen. “We kunnen met nieuwe kennis en oplossingen een ander debat aanzwengelen”, staat in het Actieplan. “Niet over de storing van vandaag, maar een goed gesprek over de Nederlandse infrastructuur van morgen. Welke infrastructuur is nodig om de samenleving van de toekomst te faciliteren?” NGinfra organiseert daarvoor in 2021 het International Symposium for Next Generation Infrastructures. Dat is een internationaal congres van infraprofessionals en wetenschappers. Maar NGinfra concretiseert ook, in samenwerking met het Centraal Planbureau en het Sociaal en
Met recht een actieplan Het Actieplan mag met recht een actieplan worden genoemd. Zonder de koers, oftewel de ambitie, uit het oog te verliezen. Want die is duidelijk. NGinfra is sectoroverschrijdend en gezaghebbend. In samenwerking voorzien we de Nederlandse infrastructuurbeheerder van de nieuwe kennis die nodig is. Dat in co-creatie met andere beheerders. Dat doen we om de levering van essentiële diensten voor de veranderende samenleving ook in de toekomst zeker te stellen. Dat alles in het perspectief van maatschappelijke waardecreatie. “Het actieplan is onze ‘levende agenda’ voor de komende jaren”, stelt Van der Bend tot slot. De Wilde vult aan: “Samen bouwen we aan de infrastructuur van morgen en overmorgen. Voor bereikbaarheid, een gezonde economie en kwaliteit van leven. Voor heel Nederland.”
Wilt u het Actieplan lezen? Wie het actieplan van NGinfra voor de periode 2020-2024 wil lezen, kan terecht via www.nginfra.nl. Heeft u vragen of wilt u reageren, neem dan contact op via secretariaat@nginfra.nl.
Update onderzoek NWO-NGinfra Het gezamenlijk onderzoeksprogramma Responsive Innovations van NWO en NGinfra biedt steeds meer interessante inzichten waarmee infrabeheerders aan de slag kunnen of dat al zijn. Op InfraTrends brachten drie onderzoeksteams hun bevindingen over het voetlicht.
Slim investeren in de toekomst AUTEURS ROBIN NEEF, TIM BUSSCHER, STEFAN VERWEIJ (ALLEN RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN)
et doel van het RITRI-onderzoek is om de responsiviteit van het infrastructuurnetwerk te vergroten door inzichtelijk te maken welke institutionele veranderingen nodig zijn om slimme investeringskansen te benutten. Op basis van een visualisering van de kansen, gezamenlijke scenario-ontwikkeling, een institutionele analyse en een serious game worden de slimme investeringen voor de toekomst onderzocht. Ruim een jaar geleden is de onderzoeksagenda van het onderzoeksproject in NGinfraMagazine gepubliceerd. Hoe staat het er nu mee? Het afgelopen jaar stond voor het Groningse RITRI-team in het teken van het uitvoeren van de scenariostudie. Tegelijkertijd ontwikkelt het Twentse RITRI-team een investeringskansenkaart. Daarvoor onderzoeken ze de effecten van een verandering in de infrastructurele assets van één infrastructuursysteem op het functioneren van een ander system via hun onderlinge afhankelijkheden, geheel in de system of systemsgedachte. Neem bijvoorbeeld een in de toekomst benodigde terminalcapaciteitsvergroting in de haven van Rotterdam. De interne gevolgen hiervan zijn vrij goed in kaart gebracht. Maar wat zijn
de effecten op het benodigde energienet? En welke gevolgen zullen de weg en het spoor ervaren? En is er misschien overlap in ruimte en tijd om ook capaciteitsvraagstukken van de energie- en spoorsystemen af te stemmen, zodat er gesproken kan worden van een investeringskans? De scenariostudie richt zich specifiek op de infrasector en mogelijke maatschappelijke, technologische en klimatologische toekomstige wensen aan en ontwikkelingen in die sector. Een op maat gemaakte scenariostudie is essentieel: bredere, meer intersectorale scenariostudies, zoals de WLO toekomst studie van het Planbureau voor de Leefomgeving en het CBS, is namelijk vaak niet in staat de toekomstbeelden in detail per sector te schetsen. Uit meerdere bezoeken bij de infrabeheerders zijn de twaalf grootste ontwikkelingen gehaald, die vervolgens gekwantificeerd zijn. De vraag aan de beheerders was: hoe zal de infrastructuur en de infrasector er in 2050 uit zien? En wat is het verschil tussen de verwachte en de gewenste situatie? Na een ronde waarin de infrabeheerders mochten reflecteren op hun eigen en elkaars uitkomsten, konden de scenario’s gemaakt worden. De ontstane scenario’s sluiten zodoende aan op heersende toekomstbeelden bij de
infrastructuurbeheerders. Dat is cruciaal, want mensen handelen naar hun toekomstbeelden. Die beelden over die twaalf ontwikkelingen werden gegroepeerd op zo’n manier dat de verschillen binnen de groepen zo klein mogelijk waren en de verschillen tussen de groepen zo groot mogelijk. Zo ontstonden zes scenario’s: De Infraconomie Revolutie, De Veiligheid Revolutie, De Groene Revolutie, De Technologische Revolutie, De Gemiste Boot Revolutie en Business as usual. Over een jaar komen de scenariostudie en de investeringskansenkaart samen. De investeringskansenkaart zal dan als speelbord voor een serious game dienen; de scenariostudie zijn de omstandigheden. De scenario’s zijn dan een soort stresstests voor beslissingen: is de investeringskans er onder alle scenario’s? is de investeringsbeslissing voor interdepedente netwerken toekomstbestendig? Door middel van deze serious game kunnen de investeringskansen ontdekt worden, rekening houdende met verschillende toekomsten. Tijdens het InfraTrends congres organiseren de RITRI-onderzoekers een verrassende sessie om het publiek te laten kennismaken met hun onderzoek.
Verrassingen uit de ondergrond AUTEUR ALFONS VAN MARREWIJK, VU AMSTERDAM
e ondergrond in Nederland zit behoorlijk vol. Hoe vol, dat weten we soms niet eens. Veel gegevens over de ondergrond zijn niet volledig, naar schatting is er kennis over 60 procent van de assets. En die kennis zit ook nog eens bij verschillende organisaties.
sterdam de samenwerking tussen infrabeheerders bij de aanleg en beheer van de ondergrondse assets beheren. De studie verkent verschillende vormen van succesvolle samenwerking, beheer en arrangementen tussen infrabeheerders om zo weerbare netwerken te creëren.
De ondergrond is een onbekende speler. Hij wordt zelfs vaak vergeten. Totdat het te laat is en bijvoorbeeld een kabelbreuk een hele woonwijk zonder stroom zet. Kritische functies zoals schoon water, elektriciteit, energie voor verwarming, riolering en dataverkeer worden allemaal via de ondergrond geleverd. Aandacht voor de ondergrond bij het beheer van assets is daarom nodig. In het onderzoek Inter-organizational collaboration in the governance of subsurface infrastructure networks (SUBIN) bestuderen onderzoekers van de Rotterdamse Erasmus Universiteit, Technische Universiteit Delft en Vrije Universiteit Am-
Eerder dit jaar stonden de resultaten na het eerste jaar onderzoek in NGinfraMagazine beschreven. De onderzoekers konden concluderen dat projectmanagers, assetmanagers, netbeheerders en aannemers risico’s die het werk in de ondergrond met zich meebrengt, vooral met uitgebreide contracten, vergunningen en protocollen proberen te beheersen. Maar niet alle omstandigheden zijn te voorspellen. Neem bijvoorbeeld het weer. Dan kan je alles nog zo goed op orde hebben, maar op een dag dat een sneeuwdek de bouwplaatsen in Nederland bedekt ligt het werk grotendeels stil. Dan blijkt de ondergrond niet ‘slechts’ een vat
voor kabels en leidingen, maar onderdeel van een ecologie, van de natuur, waar de seizoenen nog altijd hun gang gaan. De succesverhalen zijn de organisaties waar niet alleen onderling nauw wordt samengewerkt, maar waar ook mét de ondergrond gewerkt wordt. Deze organisaties nemen de onvoorspelbaarheid als een gegeven en trekken op onderzoek uit. Ze onderzoeken de geschiedenis van het terrein en waar hun assets daadwerkelijk lopen; ze nemen niets voor lief. Sindsdien is het onderzoek verder gegaan. Tijdens het InfraTrends congres zijn de conclusies gepresenteerd van een onderzoek naar de rol van de ondergrond bij de bouw van een nieuwe terminal en pier midden in het logistieke epicentrum van de luchthaven Schiphol. Dit onderzoek draagt bij aan het begrip van de rol van de ondergrond in gezamenlijke besluitvorming over de realisatie van infrastructuur.
Datadeling zonder restricties
AUTEURS SASKIA LAVRIJSSEN, BRENDA ESPINOZA-APRAÉZ, TOM ABEN (ALLE DRIE TILBURG UNIVERSITY)
én van de basisvereisten voor een goed functionerende system of systemsaanpak is (onbelemmerde) datadeling tussen samenwerkende infrastructuurbeheerders. Zij kunnen pas samen resultaat behalen indien zij bereid zijn om openheid van zaken te geven, mede door middel van datadeling. Efficiënt onderhoud van een belangrijk verkeersknooppunt kan bijvoorbeeld pas gerealiseerd worden als de technische data van kritieke onderdelen, gebruiksdata van het knooppunt, omgevingsdata zoals weersomstandigheden en uitgevoerde (herstel)werkzaamheden in het verleden bekend zijn bij alle betrokken partijen. In de praktijk worden al deze data door verschillende partijen verzameld, waardoor datadeling onvermijdelijk wordt voor goed resultaat. De eerste vraag die we onszelf moeten stellen is: wat is data? Wat bedoelen we hiermee? Praten we alleen over de ruwe data uit sensoren? Of vallen hier ook de algoritmes onder die van ruwe data bruikbare informatie kunnen creëren? Naast het begrip van data is de volgende belangrijke vraag: is het inderdaad noodzakelijk om data met elkaar te delen binnen de infrasector? Het LONGA VIA (Legal & Organizational Network & Governance Aspects of Data-Driven Innovations in Infrastructure Management) onderzoek richt zich op twee aspecten die een belangrijke rol spelen bij het realiseren van datadeling tussen infrabeheerders zonder restricties – het organisatorische en het juridische aspect. Ondanks de vele mogelijkheden op technisch gebied is men binnen de infrasector nog steeds terug-
houdend met het op grote schaal delen van data. Door dieper in te zoomen op organisatorische en juridische aspecten kan een completer beeld gecreëerd worden van de eventuele restricties die datadeling (kunnen) belemmeren. Deze twee aspecten zijn ook de focus van de interactieve sessie georganiseerd in het kader van het LONGA VIA onderzoek tijdens het InfraTrends congres. De onderzoekers gingen eerst samen met het publiek na wat data nou eigenlijk is en hoe belangrijk het is om deze te delen. Vervolgens kwamen de volgende twee punten aan bod:
• Vanuit organisatorisch oogpunt is de discussie geopend over de waarde van data en de potentiële organisatorische aspecten die datadeling op grote schaal verhinderen. Denk daarbij onder andere aan bestaande contracten en de mate waarin mensen in staat zijn grote aantallen data te verwerken. • Vanuit juridisch oogpunt is de discussie geopend over de vraag wie welke data kan bezitten, welke bestaande juridische kaders datadeling verhinderen en welke juridische kaders eventueel opgesteld dienen te worden om datadeling te bevorderen.
TT HH EE MM AA CC EE NN TT EE RR
DATA&&SECURITY SECURITY DATA
NG C RCERAETAI TNI G O SNI SVI EV E R ERSEPSOP N CN ON N ENCE TCI TOI N O SN S CO
infrastructuur veiligstellen DataData overover infrastructuur en en het het veiligstellen essentieel de toekomst vanvan dezedeze datadata zijnzijn essentieel om om de toekomst infrastructuur veilig te stellen. vanvan onzeonze infrastructuur veilig te stellen. BigBig data, datastandaardisatie kwaliteit data, datastandaardisatie en en kwaliteit vanvan worden steeds belangrijker analyses datadata worden steeds belangrijker om om analyses en ontwerpbeslissingen opbaseren. te baseren. en ontwerpbeslissingen op te Op Op dit dit gebied is veel kruisbestuiving mogelijk gebied is veel kruisbestuiving mogelijk tus-tusnetbeheerders. waarborgen sensen netbeheerders. HoeHoe waarborgen we we de de kwaliteit en integriteit gegevens? kwaliteit en integriteit vanvan gegevens?
beheerders en eigenaren de Nederlandse Als Als beheerders en eigenaren van van de Nederlandse infrastructuur wesamen er samen verantwoordelijk infrastructuur zijn zijn we er verantwoordelijk netten nu in ende in toekomst de toekomst voorvoor dat dat onzeonze netten nu en goedgoed functioneren en ons bereikbaar blijft. functioneren en ons landland bereikbaar blijft. We We staan daarin allemaal dezelfde uitdaging: staan daarin allemaal voorvoor dezelfde uitdaging: hoe hoe maken we onze infrastructuur ‘responsive’, zodat maken we onze infrastructuur ‘responsive’, zodat diekan in kan spelen op continue veranderingen en de het in spelen op continue veranderingen en de vergaande digitalisering? Hoe kunnen we bestaande vergaande digitalisering? Hoe kunnen we bestaande netwerken benutten zo min mogelijk netwerken nog nog beterbeter benutten met met zo min mogelijk maatschappelijke kosten en zonder de eindgebruiker maatschappelijke kosten en zonder de eindgebruiker uit oog het oog te verliezen? We zijn ons ervan bewust uit het te verliezen? We zijn ons ervan bewust datdeze we deze kansen alleen samen kunnen benutten, dat we kansen alleen samen kunnen benutten, omdat wederzijdse afhankelijkheid en de omdat onzeonze wederzijdse afhankelijkheid en de complexiteit zo groot zijn. Dat doen we in NGinfra. complexiteit zo groot zijn. Dat doen we in NGinfra.
we zijn Wie Wie we zijn Binnen NGinfra werken wij, Havenbedrijf Rotterdam, Binnen NGinfra werken wij, Havenbedrijf Rotterdam, Alliander, Rijkwaterstaat, Schiphol Group, ProRail Alliander, Rijkwaterstaat, Schiphol Group, ProRail en en Vitens, samen als infrabeheerders en –eigenaren Vitens, samen als infrabeheerders en –eigenaren van van de Nederlandse infrastructuur. We zijn een stichting de Nederlandse infrastructuur. We zijn een stichting en en uit bestaan uit vier themacenters, eenInspiratie, bestuur, een bestaan vier themacenters, een Raad van Programmaraad en en een een Programmabureau. Programmabureau. een Programmaraad
we doen Wat Wat we doen We delen en ontwikkelen kennis in themacenters, We delen en ontwikkelen kennis in themacenters, ini- initiëren nieuwe (wetenschappelijke) onderzoeken en vertiëren nieuwe (wetenschappelijke) onderzoeken en verrijken de dialoog met de samenleving. Daarom brengen rijken de dialoog met de samenleving. Daarom brengen we het vakblad NGinfraMagazine op de markt en we het vakblad NGinfraMagazine op de markt en orga-organiseren we jaarlijks het congres NGinfraTrends. niseren we jaarlijks het congres NGinfraTrends.
B oBuowucwa cmapmups u •s V 1 1 • 2 C SC D • aVna d n edr e Br uBr g u rhgwhewge g • 622682 8 S eDl fetl f t
46 N7G F 56R4A MAGAZINE i n fi o n fi rn af r. a n l. n•l w ng n fi rn af r. a n l. n•l t• e tl e fl e o foono: n +: 3+13 1 ( 0 () 01 )51 5 2 2N52 n f@on@gni g • wwww. w . ni g 287I 8 64
Groene Netten Groene Netten verenigt sinds 2016 nationale infrabeheerders die werken aan een duurzame toekomst. Het is een coalitie van MVO-managers en deskundigen van infrabeheerders Alliander, Stedin, Enexis, Gasunie, TenneT, ProRail, Rijkswaterstaat en KPN. De ambitie is een klimaatneutrale en circulaire bedrijfsvoering, met een positieve impact op mens en milieu.
De coalitie, die inhoudelijk samenwerkt met NGinfra, is ontstaan vanuit het transitieprogramma Ambitie 2020 van MVO Nederland/De Groene Zaak. In januari 2016 werd de samenwerking officieel met het Mission Statement Fair Infra. Groene Netten richt zich vooral op het terugdringen van de eigen voetafdruk op het gebied van energie en materialen.
©2016 Next Generation Infrastructures NGINFRAMAGAZINE 47
Tot volgend jaar op één van onze evenementen InfraTrends
Hét jaarlijkse congres over infrastructuur, dat cross-sectoraal over de netwerken heen kijkt. Met 200 strategen, bestuurders en managers van o.a. Rijkswaterstaat, Alliander, Vitens, ProRail, Havenbedrijf Rotterdam en Schiphol Group.
Meer info op www.nginfra.nl
NGinfraMagazine 2019 #4 TOEKOMSTPERSPECTIEVEN