Photo 1: Samuel Moloi (Molemi wa Ngwaga wa 2009) o bunne bokaakang bjo bo makatšago bja korong sehla se: ditone tše 3.5 godimo ga hektare!
Photo 2: Korong ya Samuel Moloi e a folwa.
Dinageng tše ntši lefaseng ka bophara batho ba thomile go sema gore borotho ke tokelo e sego neo (privilege). Le mono Afrika-Borwa go bjalo, mo batšweletši ba gae mengwageng ye mentši ba ilego ba tšweletša korong yohle yeo e bego e nyakega go kgonthiša gore go be le borotho mabenkeleng.
Dihleng tše pedi tše di fetilego batšweletši ba korong ba be ba lebane le bothata bja go se kgone go tšweletša korong ka poelo - ditshenyegelo malebana le dinyakwapšalo (input costs) di godimo kudu mme thekišo ya ditšweletšwa e fase go fetiša.
Batšweletši ke bagwebi mme go swana le dikgwebo dife le dife ba swanetše go hwetša poelo gore ba phologe. Tšhelete ye o e ntšhago go tšweletša dibjalo e swanetše go fetwa ke yeo o e hwetšago ge o rekiša ditšweletšwa. Madimabe ke gore mengwageng ya kgauswi ye e fetilego ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo tša tšweletšo, go swana le metšhene ya temo, tisele, monontšha, peu, diboloyangwang le dibolayasenyi, inšorense ya dibjalo, puno le thwalo, di goletše godimo kudu. Le ge go le bjalo, thekišo ya korong e ile fase. Batšweletši ba rena ba swanetše go lemoga nnete ya gore ga go sa na mohola go tšweletša korong.
Taodišwaneng ye re nepiša tšweletšo ya korong mašemong ao a sa nošetšwego. Go molaleng gore seemo se se fapana le sa batšweletši bao ba nošetšago. Ka tlwaelo batšweletši ba ba bjala mehuta ye mebedi ya dibjalo mme ba tshepišitšwe poelo ya godimo go feta bao ba sa nošetšego. Mohola (profitability) wa dibjalo tše di nošetšwago o dula o feta wa dibjalo tšeo di sa nošetšwego goba di nošetšwago ke pula. Le ge go le bjalo, re swanetše go lemoga gore mašemo ohle a ka se nošetšwe ka ge naga ya rena e se na le meetse a a lekanego. Go feta fao re se ke ra lebala gore bontši bja batšweletši bao ba nošetšago mašemo a bona bo diriša mohlakase go pompela meetse mašemong ao - re a tseba gore Eskom e nyaka go oketša theko ya mohlakase go feta tekanyo. Ge dikoketšo tše di ka dumelelwa ditshenyegelo mabapi le tšweletšo ya dibjalo di ka namelela kudu ebile di ka šitiša batšweletši ba bangwe go tšweletša dibjalo.
Batšweletši ba itshwenya go bjala korong ka lebaka lang?
Batšweletši ba thomile go bjala korong ya marega mogoleng wa selemo (summer fallow) kua Freistata-Bohlabela mengwageng ya gare 1950 le 1960. Ka nako yeo poelo e be e le seripagare sa tone godimo ga hektare mme ka go diriša mekgwa ye mebotse ya go lema batšweletši ba ile ba kgona go phethagatša poelo ya tone e tee godimo ga hektare. Dipoelo tše ke tše nnyane kudu eupša re swanetše go lemoga gore mengwageng yeo medišo ya peu e be se yeo e bego e tšwetše pele le gona go be go sa dirišwe monontšha goba go be go dirišwa ye nnyane kudu. Le ge go le bjalo, batšweletši ba ile ba kgona go iphediša ka poelo yeo ba e hweditšego. Mafelong a mantši profenseng ya Freistata mabu a loketše pabalelo ya monola. Meetse a pula ye e nago go ya mafelelong a selemo le ka seregana (lehlabula) a bolokwa mmung ke moka korong e gola ka ona go fihla ge pula ya seruthwana e thoma go na.
Batšweletši ba tšweleditše korong fela mengwaga ye mentši go fihla ge habore ya naga (wild oats) e thoma go baka mathata mašemong. Ka ge habore e tswalane kudu le korong go be go sa kgonege gabonolo go bolaya habore mašemong ntle le go senya korong. Batšweletši ba ile ba tlamega go akanya tšweletšo ya lehea, le sonoplomo ka morago, ka go šielana le korong ka mokgwa wa phetošopšalo. Pšalo ya dibjalo tša marega le tša selemo ka go šielana, e ile ya ba le mehola ye mmalwa. Mohlamongwe mohola wo bohlokwa go feta ye mengwe e be e le taolo ya mengwang. Habore ye e melago marega ba ile ba kgona go e laola mašemong ao a sego a bjalwa, pele ga ge dibjalo tša selemo di bjalwa. Mengwang ya selemo e be e laolega gabonolo mašemong a korong ka ge bontši e be e le bja mohuta wa tlakalaphara mola korong e le semela sa mohuta wa tlakalatshesane, ka fao mengwang e be e laolega gabonolo ka dikhemikhale.
Batšweletši ba ile ba itlhamela lenaneo la tadišo (fallow) le phetošopšalo ka go bjala korong ngwaga wo o itšego, korong gape ngwaga wo o latelago, lehea wo o latelago, lehea gape ngwaga wo o latelago, sonoplomo wo o latelago, mme ba boela go korong gape ngwaga wo o latelago. Motšweletši yo mongwe le yo mongwe o be a na le lenaneo la gagwe la tadišo le phetošopšalo go ya ka mabaka a gagwe, eupša ka kakaretšo paterone ya lenaneo le e be e swana. Dibjalo tše dingwe le tšona di be di fela di akaretšwa, kudu tša furu ya diruiwa.
Gonabjale batšweletši ba lebanwe ke bothata - ba swanetše go akaretša sebjalo sa marega leboong la phetošopšalo, eupša ga ba sa kgone go tšweletša korong ka mokgwa wo o holago (profitibly). Bothata bjo ba ile go bo rarolla bjang?
Na Afrika-Borwa ka nnete e hloka batšweletši ba korong?
Ye ke potšišo ya nnete ye re swanetšego go ipotšiša yona - mmušo le wona o swanetše go ipotšiša yona. Re swanetše go hlokomela batšweletši ba rena ka lebaka lang Go tlo tshwenyega mang ge ba ka tlogela go tšweletša korong?
Re ka re ka nnete lefase le nyenyefetše - diphahlo di bapatšwa mmarakeng wa lefase. Ee, mohlomongwe Afrika-Borwa e ka kgona go reka korong yohle yeo yona le dinaga tša go swana le Lesotho, Swaziland le Botswana di e hlokago, dinageng tša ntle.
Na Afrika-Borwa e na le tšhelete (foreign currency) ye e lekanego go lefela ditšwantle Gopola gore ge naga e nyaka go hwetša tšhelete dinageng tša ka ntle e swanetše go rekiša diphahlo tše dinaga tšeo di kganyogago go di reka?
Na dinaga tša ntle tšeo di rekišago korong di tla kgona go rekišetša Afrika-Borwa korong ye e lekanego ngwaga le ngwaga Gomme go tlo diragala eng ge dinaga tšeo di phetha go diriša pheteledi ya korong ya tšona go tšweletša ethanolo (sebešwa), bjalo ka mohlala, bakeng sa go rekiša korong yeo?
Na go na le dikepe tše di lekanego tše di ka rwalago korong yeo go e tliša mono Afrika-Borwa?
Na maemakepe a rena a ka kgona go amogela korong yohle yeo e tla swanelago go rekwa dinageng tša ntle go fepa batho ba rena gammogo le baagi ba dinaga tše di neanago mellwane le rena?
Na ditsela tša rena di ka kgontšha thwalo ya mabele ao go tloga maemongkepe?
Badiredi ba dipolaseng tšeo di tšweletšago korong bona ba ilo felela kae?
Badiredi ba dikoporasi (co-ops) le mabolokelo (disilo) a korong bona ba ilo felela kae?
Go na le baagi ba bantši magaeng/dipolaseng bao ba diilago - re swanetše go hlohleletša tšwetšopele ya ekonomi magaeng/dipolaseng. Bolemi ke mokgwa wo mokaone wa go phethagatša tšwetšopele ye. Batšweletši ba rena ba swanetše go hwetša poelo gore ba kgone go tšwela pele go tšweletša dibjalo.
Batšweletši ba baso bao ba hlabologago bona ba amega bjang?
Bohle re šoma ka maatla go fetola temo mono Afrika-Borwa - go na le batšweletši ba mmalwa ba baso bao ba swanetšego go akaretša korong leboong la bona la phetošopšalo. Go fihla gonabjale re kgonne go thuša batšweletši ba go tšweletša dibjalo fela ka ge ba ile ba ba le mahlatse a go amogela thušo ya tšhelete go Trasete ya Mabele a Marega (Winter Cereals Trust) le go Kgoro ya Temo ya Freistata. Ge re swanetše go thuša batšweletši ba baso go tšweletša dibjalo ka mokgwa wa go swarelela (sustainably), go bohlokwa gore re lekodiše mohola (profitability) wa tšweletšo ya korong.
Ditšwantle di amega bjang?
Dinageng tše dingwe tša lefase go na le mabaka ao a swanelago tšweletšo ya korong go phala mono - mabu a makaone le pula ye e nago bokaone (ka nako ye nngwe e no ba gore pula ye e nago e laolega (predictable) bokaone), le lehlwa leo le fetogago monola woo o nošetšago korong dikgweding tša marega (korong ye mpsha ga e senywe gokaalo ke phefo/botšididi). Go feta fao ditshenyegelo mabapi le tšweletšo ya dibjalo di fase dinageng tše dingwe - mohlala: theko ya tisele le monontšha dinageng tšeo e fase ge e bapišwa le ya mono go rena. Dinaga tšeo di kgona go tšweletša korong ye e fetago yeo e nyakegago, ka fao di kgona go rekišetša dinaga tša ntle pheteledi ya korong ya tšona.
Ee, Afrika-Borwa e ka reka korong dinageng tša ntle - eupša elelwa dipotšišo tšeo re swanetšego go ipotšiša tšona.
Tharollo e ka ba efe?
Rena re kgolwa gore tharollo ye nngwe ke go lefiša tefo mabapi le thekontle ya korong. Ge korong e rekwa dinageng tša ntle, bao ba e rekago ba swanetše go lefa lekgetho le le itšego mabapi le yona. Lekgetho le e ka ba mothopo wa ditseno tša naga mme le ka gapela theko ya korong ya mo gae godimo. Gopola gore ge mošidi a nyaka go reka korong o lebelela boleng le theko ya yona. Ka kakaretšo boleng bja korong ya mono Afrika-Borwa ke bja maemo a godimo kudu, eupša theko ya yona e feta ya korong ye e rekwago dinageng tša ntle, ka fao mošidi o reka ye e tšwago ntle. Ge mošidi a be a tlamegile go lefa lekgetho mabapi le korong ye e tšwago ntle, mohlamongwe o be a tlo nagana go reka korong ya mo gae. Se se be se tla thuša batšweletši ka go okeletša thekišo ya ditšweletšwa tša bona.
Ge batšweletši ba rena ba be ba ka hwetša poelo ye e bonagalago ka korong ya bona ba be ba ka bjala ye e fetago ya gonabjale. Afrika-Borwa e be e ka se ntšhe tšhelete ye e ka dirišwago mo gongwe go reka korong, ekonomi ya dipolaseng ya mono gae e be e tlo tšwetšwa pele, mešomo ye mmalwa e be e ka hlolwa, batšweletši ba be ba ka kgona go lefa badiredi ba bona bokaone, bjalobjalo. Dilo tšeo di bego di ka hola naga ke tše mmalwa ruri.
Lekgetho la ditšwantle le ka huetša theko ya borotho bjang?
Mokotla wa bupi bja lehea - seripa sa 35%-45% sa theko ye o e lefago, ke mohola wa lehea leo le dirišitšwego.
Ge theko ya borotho e le R8,00 (bjalo ka mohlala), mohola wa korong ye e dirišitšwego mohlomong e ka ba R2,00. Bjale lekgetho la ditšwantle mohlomong le ka fihlela 5% (sephesente se segolo kudu!). Se se ka oketša theko ya borotho ka 10c. Koketšo ye e ka se gobatše moreki eupša mohlomong e ka thiba gore motšweletši a timelele ka baka la go ba pankoroto!
Kgwebo efe kapa efe e akaretša tekanyo ya kgonagalokotši (risks).
Batšweletši ga ba ipeele thekišo - motšweletši ga a kgone go kgetha thekišo ya tone ya korong ka ge mabele ohle a bapatšwa fantising (traded on auction), mme thekišo yeo e bewago ke yeo motšweletši a rekišago ditšweletšwa tša gagwe ka yona. Gantši motšweletši o tlamega go amogela thekišo yeo e mo tlišetšago tšhelete ye e fetwago ke ditshenyegelo tša gagwe mabapi le tšweletšo ya dibjalo tšeo.
Ge o le mopaki o reka flouru mme o bea thekišo ya marotho a gago. Ge moreki a sa rate go a reka ka thekišo yeo, o tlogela go reka flouru le go paka marotho go fihla ge thekišo e kaonafala. Mola motšweletši yena a phethile go bjala dibjalo ga a sa kgone go emiša tshepelo yeo go fihla ge thekišo e kaonafala - o ntšhitše tšhelete mme o tlamegile go buna le go rekiša ditšweletšwa tša gagwe.
Batšweletši ba rena ba bohlokwa - ba šoma ka maatla, ba lebanwe ke dikgonagalokotsi mme ba tšweletša dijo le go hlolela baagi ba Afrika-Borwa mošomo. Gopola gore re kgona go reka dijo dinageng tša ntle fela ge tšona di na le pheteledi ya dijo tšeo, le gona ge naga ya rena e na le tšhelete (foreign currency) ya go lefela ditšwantle tšeo. Ge mabaka a sa dumelele dinaga tšeo go rekišetša dinaga tše dingwe dijo, di tla di rekišetša baagi ba tšona mme rena re ka se kgone go di reka. Ge mohola wa ranta ya rena o ka fokotšega ka baka la phetošetšo (exchange rates), naga ya rena e tla hloka tšhelete ya go lefela mabele ao a tšwago dinageng tša ntle mme batho ba rena ba tla bolawa ke tlala go swana le baagi ba dinaga tše mmalwa tša Afrika. Batšweletši ba rena ke baagi ba bohlokwa ba Afrika-Borwa bao ba šomago ka maatla mme re swanetše go leka ka moo re ka kgonago go ba thuša go tšwela pele go tšweletša dijo tša go fepa setšhaba sa rena. Ge o reka borotho gape, gopola motšweletši yoo a lahlegetšwego ke tšhelete gore wena o kgone go ja!