Vaalbesoedeling skend dié regte, aanbevelings gemaakRiool loop in die Vaalrivier in (Foto: Verskaf) In die afwesigheid van tydige en doeltreffende reaksie van verskeie regeringsfere is Gauteng se belangrikste waterbron, die Vaalstelsel, heel moontlik onherstelbaar beskadig. Die Menseregtekommissie (MRK) het Woensdag sy verslag oor die besoedeling van die Vaalstelsel, wat die Vaalrivier, Vaaldam, die Vaal Barrage en die Rietspruit insluit, bekend gemaak. Die uitwerking van die rou riool wat in die Vaal en die strate van die Emfuleni-munisipaliteit loop, het ŉ groot invloed op die regte van die gemeenskap en op ŉ belangrike waterbron, is daar bevind. Die MRK het reeds in 2018 met sy ondersoek begin nadat ŉ prima facie-skending van menseregte in die Emfuleni-munisipaliteit waargeneem is rakende die vloei van rou, onbehandelde riool in strate, huise se erwe en begraafplase, asook riool wat in die Vaalstelsel invloei. Meer as 19 miljoen mense maak op die Vaalstelsel staat vir drinkwater asook water vir huishoudelike en kommersiële gebruik. Volgens die verslag het dit tydens die ondersoek duidelik geword dat die Vaalstelsel nou buite aanvaarbare standaarde besoedel is, en dat dit veroorsaak word deur kiloliters onbehandelde rioolwater wat die Vaal binnedring weens afvalwaterbehandelingsaanlegte wat buite werking of vervalle is. Die besoedeling het ŉ beduidende invloed op die omgewing met verskeie vis- en plantspesies wat deur uitwissing bedreig word. Daar is ook berigte ontvang dat lewende hawe wat van die water gedrink het, doodgegaan het. Die vloei van rou riool in openbare strate, paaie en huise se erwe hou ŉ groot gesondheidsgevaar in vir mense en is ook ŉ duidelike skending van hul regte op waardigheid, is daar bevind. Die besoedeling het ŉ negatiewe uitwerking op die ekonomie en gaan gepaard met toerisme en ontspanningsaktiwiteite wat afgeneem het weens die omvang van die besoedeling. Die uitwerking van die besoedeling het tot gevolg dat verskeie menseregte oortree word, waaronder menswaardigheid, vryheid van veiligheid, ŉ omgewing wat nie skadelik vir gesondheid en welsyn is nie, asook water en voedsel. Ingrypings deur onder meer die nasionale departement van water en sanitasie, die nasionale tesourie en provinsiale tesourie, om die rioolbesoedeling en ineenstorting van die Emfuleni-munisipaliteit te pak was nie genoeg nie. Die MRK beveel onder meer in die verslag aan dat die departement van waterwese en sanitasie of die Gautengse departement van samewerkende regering en tradisionele sake tesame met waterspesialiste en die onderskeie tesourie-departemente ŉ kostedoeltreffende tussentydse plan opstel om die vloei van riool in strate en huise se erwe van inwoners in die Emfuleni-omgewing en ook in die Vaal dringend te beëindig of te beperk. Die nasionale en provinsiale regering moet op medium en lang termyn ŉ behoeftebepaling in fyn besonderhede uitvoer vir die opruiming en rehabilitasie van die Vaal. Sodanige evaluering moet ondersteun word deur insette van kundiges om ŉ projekplan en begroting vir die inwerkingstelling van so ŉ plan in te stel. Die departement van water en sanitasie moet ook beleid en standaarde vir die hantering van waterkrisisse in Suid-Afrika, en veral die besoedeling van die Vaalrivier, ontwikkel en instel. MRK se aanbevelings ‘n Skermskoot uit ‘n video op die ‘SAVE the Vaal Environment’ se Facebook-blad wat die besoedeling in die Vaalrivier wys. Foto: @SAVEthevaal/Facebook. Die MRK beveel aan dat die Vaalrivier en gepaardgaande infrastruktuur kragtens wet tot kritieke infrastruktuur verklaar word om te verseker dat dit beskerm en herstel word. Daar moet oorweeg word om veiligheidsbeamptes van private veiligheidsmaatskappye by die rioolwerke te plaas om verdere diefstal en vandalisme te voorkom en enige voorvalle hiervan moet gereeld by die polisie aangemeld word. Enige onreëlmatige of vrugtelose en verkwistende uitgawes wat aangegaan is, moet ondersoek word. Die skuldige partye moet die geld aan die munisipaliteit terugbetaal en enige onwettige optrede moet by die polisie aangemeld word. Alle bewerings van korrupsie moet by die Openbare Beskermer of die polisie aangemeld word en kontrakte wat nie nagekom word nie moet gekanselleer word. Die MRK het die nasionale, provinsiale en plaaslike regering in kennis gestel dat die rioolprobleem ŉ krisis en ŉ ooglopende aanspreeklikheid vir die regering is. Die gevolge van die besoedeling kan lei tot ŉ aantal wettige siviele eise teen die departement van water en sanitasie vir skadevergoeding. Daar word ook aanbeveel dat die kabinet dit ernstig oorweeg om ŉ besluit te neem vir die nasionale regering om in te gryp in die bestuur van die Emfuleni-munisipaliteit. Daar word voorgestel dat alle departemente van die munisipaliteit, afgesien van dié wat die provinsiale en nasionale regering kan aantoon wel voldoende funksioneer, deur die nasionale regering oorgeneem word. Die betrokke partye het 60 dae om op die MRK se verslag te reageer.