Moses, die eerste eksegeet – Jurie le Roux | TEO website of the Faculty of Theology University of Pretoria / TEO Webwerf van die Fakulteit Teologie, U.P.
Moses, die eerste eksegeet – Jurie le Roux
Moses was die eerste eksegeet. Hy het tekste vir ’n nuwe geslag in nuwe omstandighede so uitgelê dat nuwe betekenisdimensies ontstaan het. ’n Mens kan sê die teks het in betekenis gegroei. Om dit te verstaan, fokus ons vir eers op Eksodus 19-24 wat deel van die Sinaiverhaal vorm (vgl Otto 1998:1-84).
Die interpretasie van Sinai in die Moabsvlakte
Amper veertig jaar na Sinai word die toneel na die Moabsvlakte net voor die intog verskuif. Die ou geslag wat uit Egipte gelei is, is dood in die woestyn en nou staan ’n nuwe jong geslag op die punt om die beloofde land in te neem. ’n Nuwe land, ’n nuwe wêreld, ’n nuwe leefstyl en totaal ander uitdagings het op hulle gewag. Op hierdie kruispunt in Israel se geskiedenis praat Moses weer met hulle en die hele boek Deuteronomium is sy laaste woorde aan die nuwe geslag. En wat doen hy? Die antwoord word in Deuteronomium 1:5 gevind: ‘Dit was … in Moab, dat Moses die wet begin verduidelik het’. Die Hebreeuse woord vir ‘verduidelik’ dui op die interpretasie van iets en die uitleg daarvan. Een woordeboek verklaar dit met ‘to explain, clarify’ en ‘they will do to explain i. e. they will occupy themselves in explaining’ (Otto 2012a:304).
So het hy die Eksodus-dekaloog baie verander om dit by die nuwe tye aan te pas. Ons illustreer dit aan die hand van die vierde gebod. By Sinai is gesê ‘Gedenk die sabbatdag’ en in Moabweergawe word gesê: ‘Onderhou die sabbatdag’. In die Eksodusteks word nog bygevoeg: ‘ … dat jy dit heilig’, maar in Deuteronomium word dit anders gestel: ‘ … soos die Here jou God jou beveel het’. En dan word daar nog iets bygevoeg: ‘sodat jou dienskneg en jou diensmaagd kan rus soos jy’. Niemand moes op dié dag werk nie, maar in die Moabsvlakte formuleer Moses dit anders as by Sinai. By laasgenoemde word gesê dat God die wêreld in ses dae gemaak en toe gerus het, maar hier aan die einde van sy lewe het Moses dit anders gesê. Hy laat die nuwe geslag aan Egipte terugdink. Dáár het hulle voormense elke dag sonder rus gewerk en daarom moes daar in die beloofde land vir almal op die sabbat ’n blaaskans wees (Dt 5:12-15) (Otto 2012b:678-684).
Moses het die Bondsboek (Eks 21-23) ook radikaal nuut geïnterpreteer. Tye het verander en so ook die eksegese van tekste. Ons illustreer dit met behulp van die vrylating van slawe. In die Bondsboek word alles kort en saaklik gestel: ’n Hebreeuse slaaf moes ses jaar vir sy eienaar werk en dan moes hy vrygelaat word: ‘Wanneer jy ’n Hebreeuse slaaf koop, moet hy ses jaar vir jou werk, maar in die sewende jaar moet jy hom vrylaat sonder dat hy jou iets daarvoor betaal …’ (Eks 21:2-6). Vlak voor die intog het Moses die teks ryker en voller uitgelê: ‘Wanneer ’n mede-Israeliet, ’n Hebreër soos jy, ’n man of ’n vrou, aan jou verkoop word, en hy werk ses jaar vir jou, moet jy hom in die sewende jaar vrylaat. Maar wanneer jy hom vrylaat, moet jy hom nie met leë hande laat gaan nie. Gee hom ’n behoorlike deel van jou kleinvee, van die graan op jou dorsvloer en van jou parskuip. Van alles waarin die Here jou God jou voorspoedig gemaak het, moet jy vir hom gee. Jy moet onthou jy was self ’n slaaf in Egipte en die Here jou God het jou bevry. Dit is daarom dat ek jou vandag hierdie bevel gee’ (Dt 5:12-17). Sinai het veertig jaar teruggelê en in nuwe konteks moes hy die teks anders verklaar (Otto 2012b:765-769).
So het Moses, die eerste eksegeet, dus te werk gegaan. Tekste was vir hom nie statiese groothede, onveranderlike vaste waarhede en historiese dokumente waaraan letterlik vasgehou moes word nie, maar tekste wat nuut geïnterpreteer kon word. Toe die tye verander het, het Moses alles anders, nuut geïnterpreteer. Hierdie soort voortgaande herinterpretasie van God se woorde het ’n tipiese kenmerk van Ou-Testamentiese skrywers geword. En tot vandag toe moedig Moses, die eerste eksegeet, ons aan om met die teks te worstel. Iets het egter bygekom: die Bybelwetenskap waarsonder ons vandag tog nie kan klaarkom nie.