Gelykheid, menswaardigheid en regstellende aksie | Maroela Media
Deur prof. Pierre du Toit
Daar is onlangs berig (Dirk Hermann in Rapport, 30 September 2018) dat die regering beoog om maatreëls oor die teikens vir regstellende aksie nog strenger te maak, en om wat neerkom op rassekwotas in te stel. Hierdie kwotas sal deur die regering self besluit word, en boonop ook met strafmaatreëls afgedwing word.
Die vraag is of sodanige uitbreiding van die Wet op Billike Indiensneming voldoen aan die vereistes van grondwetlikheid.
Dit is tyd dat ons weer kyk na wat die Grondwet die staat en ander werkgewers toelaat om in die naam van regstellende aksie te doen of nie te doen nie.
Een benadering is om te kyk na die kernwaardes van die Grondwet self, naamlik menswaardigheid, gelykheid en vryheid, en hoe die drie waardes bymekaar inskakel.
Die insigte van die werk wat prof. Lourens du Plessis van die Universiteit Stellenbosch (US) reeds in 1997 geskryf het is uiters belangrik, en het tot dusver nog nie plek gevind in die debat en beleid oor regstellende aksie nie.
Wat hy sê is dat dit hoogs betekenisvol is dat hierdie drie waardes konsekwent in die 1996-Grondwet in dieselfde volgorde verskyn: eerste dié van menswaardigheid, daarna die gelykheid, en dan vryheid. Dit, volgens hom, plaas hierdie drie waardes in 'n duidelike rangorde, wat ter sake is vir die hantering van die spanning tussen gelykheid en vryheid, en waarmee albei hierdie waardes begrens word.
Gelykheid en vryheid moet albei voldoen aan die vereistes van menswaardigheid. Beleide en maatreëls om vryheid en ook gelykheid uit te brei, moet tegelykertyd ook waardigheid van die mense wat hierdeur geraak word versterk, of ten minste nie aantas nie.
Hierdie soort beperking op vryheid is algemeen bekend. Vryheid van spraak is 'n reg wat elke dag in die openbare media uitgeoefen word. Enigiets kan geskryf of gesê word, maar binne perke – haatspraak, laster en naamskending is almal uitsprake wat kwetsend is en mense se waardigheid aantas en word dienooreenkomstig beperk.
Dieselfde behoort te geld vir die beginsel en praktyk van die uitoefening van, en bevordering van gelykheid. Om 'n persoon in die naam van regstellende gelykheid bloot op grond van ras in 'n pos aan te stel, ongeag haar/sy bekwaamhede, en waar die nuut aangestelde dan heeltemal misluk omdat hy/sy net nie opgewasse is vir die betrokke pos nie, is om gelykheid bo menswaardigheid te stel. Die betrokke persoon se waardigheid word selfs afgetakel deur, om by wyse van spreke, te moet swem in water wat te diep is.
So ook word 'n mens se waardigheid aangetas deur haar of hom van 'n aanstelling te diskwalifiseer bloot op grond van geslag of velkleur. Die feit is dat sodanige persoon nie self sy of haar ras of geslag kon kies nie, en ook nie sy of haar ouers en huisgesin nie. Al hierdie eienskappe is buite die beheer van elke individu, is toegeskrewe deur die noodlot, en dit ontneem die waardigheid van die persoon indien die samelewing toelaat dat dit teen hom of haar tel.
Enige bepaling wat regstelling in die naam van die bevordering van gelykheid wil toepas deur die stel van rasse- en of geslagskwotas wat die toekoms van mense bind aan sulke aangebore hoedanighede, is daarom dan ook 'n direkte ondermyning van mense se waardigheid.
Dit is ook die moeite werd om weer te kyk na waarvoor die begrip "menswaardigheid" staan. Dit is 'n aanspraak teen die samelewing wat deur enigiemand opgeëis kan word, ongeag sosiale stand, ongeag historiese bagasie en los van enige optredes wat gemeet word aan huidige maatstawwe, gedragskodes en standaarde.
Dit is 'n reg wat los staan van aangebore eienskappe, prestasies, ontbering of enige amptelike beoordeling. Dit is 'n reg wat setel in die erkenning van menswees, los van enige bykomende kwaliteite, self ongeag sulke kwaliteite.
Selfs mense wat diep onregte gepleeg het, soos moordenaars, het nog steeds die reg op lewe, en die reg om nie gemartel te word nie, om sodoende die laaste grein van hul eie menswaardigheid te kan behou. Die verloorders onder apartheid kan sekerlik aanspraak maak op hierdie reg, en net so veel kan die eertydse wenners onder apartheid dit ook doen, ongeag hoeveel daar is om oor skaam te wees.
Pierre du Toit is emeritusprofessor aan die departement politieke wetenskap van die Universiteit Stellenbosch.
grondwet rassekwotas regstellende aksie Wet op gelyke indiensneming
Regstellende aksie het dit ten doel om gelykheid en menswaardigheid van swartmense te herstel. Witmense is glad nie ter sprake nie mbt gelykheid en menswaardigheid nie. Deur regstellende aksie vat die staat doodeenvoudig die gelykheid en menswaardigheid weg by witmense en oorhandig dit aan swartmense. Die staat sien nie bevoegdheid of kwalifikasies as n vereiste vir die herstel van swartmense se waardigheid nie. Hulle sien die onwaardigheid van n witpersoon as die waardigheid van n swartpersoon. Hulle glo in hulle diepste denke dat die onreg van die verlede net reggestel kan word deur dit te vervang met dieselfde onreg teenoor… Lees meer »
Baie dankie vir hierdie wysheid. Wanneer, indien ooit, sal ons in die land, veral die regslui en regering, wat ons daaglikse handel en wandel bepaal, hieraan voldoen en dit self uitleef in hul uitsprake en rigting wat hulle gee?
Ja née Jerry, dit moet ek jou gelykgee, jou insigte oor dié onderwerp is daar waar die " tyre" die teer slaan en nie woordgimnastiek uit n lugverkoelde kantoor nie!
Baie dankie vir die insigte, Pierre. Die probleem met hierdie drie begrippe is dat die toepassing daarvan subjektief gedoen kan word want daar is nie 'n universele objektiewe maatstaf vir enigeen van hulle nie. NP van Wyk Louw het gesê dat die idee van gelykheid gaan nog baie moeilikheid veroorsaak. Dit kom uit in jou verwysing na die moordenaars se "laaste grein van hulle eie menswaardigheid." Hoeveel greine het menswaardigheid (dignity), of gelykheid (equality) of vryheid (freedom)? Wanneer ons die moordenaar straf, neem ons greine van sy menswaardigheid, gelykheid en vryheid weg, maar in teenstelling met watter maatstaf van "vol"… Lees meer »
Geen wonder dit gaan so beroerd in die land nie, ons waardestelsel en inlgesteldheid oor hierdie sake, ook die interpretasie daarvan laat veel tewense oor, dan kritiseer ons nogal ook die regdenkendes. Ek het 'n idee ek weet hoekom ek hier by die huis sit en beterweterig kommentaar lewer.