Soms vind rituele handelinge gereeld plaas. Soms gebeur 'n ritueel net een keer - 'n unieke geleentheid wat vir 'n spesifieke groep mense geskep is. Dit is nie noodwendig herhalend of stereotipies nie, kan kreatief wees en selfs 'n speelse element bevat (Berry 2009:95). Elke akademiese dissipline wat daarmee werk, het 'n eie invalshoek ten opsigte van 'n ritueel. Volgens die praktiese teoloog en pastoraatkundige, Corja Menken-Bekius (2001:29), sou die betekenis van ritueel eerder in speelsheid voor God se aangesig of in die reik na 'n transendente waarheid gesoek moet word.
Uit die breë perspektiewe wat die ritueelteorieë uit verskillende dissiplines bied, selekteer ek vervolgens aspekte wat vir die gebruik van ritueel in die pastoraat van belang is en dan spesifiek vir die fokus van hierdie studie, naamlik rousmartpastoraat.
'n Ritueel is 'anders'. Dit vind buite die gewone roetine van die lewe plaas en spesiale tyd word daarvoor ingeruim. Tydens die rouverwerkingsproses word dit vir die deelnemers duidelik gemaak dat die ritueel met 'n bepaalde spesiale doel uitgevoer word. Hierdie ritueel hoef nie noodwendig godsdienstig van aard te wees nie.
Rituele word altyd deur 'n verhaal voorafgegaan, 'n narratief wat die rede en doel vir die ritueel bied. In hierdie geval volg die ritueel op 'n verhaal van verlies. Die mense wat rou, is nie toeskouers nie, hulle neem aan die handelinge van die ritueel deel. Dit geskied intensioneel.
Rituele skep spesiale geleenthede om te onthou, herdenk en vier. Rituele plaas deur die proses van rou bakens langs die pad van herstel. Openbare erkenning van die verlies en die legitimiteit daarvan word aan die naasbestaandes bevestig. In die geval van miskrame of stilgeboortes word die verliese wat gely word die minste erken. Die gesin moet erkenning ontvang dat hulle 'n nuwe familielid verloor het en dat hulle deur 'n rouproses gaan. Daar behoort ruimte in die gesin se narratief geskep te word sodat die oorlede baba deel van die gesinsverhaal kan vorm.
Rituele is oop vir interpretasie. Indien die ritueel onder die begeleiding van 'n pastor plaasvind, kan die intensie en doel van rituele in die beplanning ingesluit word. Hoewel mense se interpretasie van wat hulle ervaar, nie voorgeskryf kan word nie, sal dit goed wees om die bedoeling van die handelinge vooraf te bespreek en te verduidelik. Die ritueel moet by die emosies en verbeelding van die pastorant inpas.
In die bespreking van ritueelteorieë is insigte geïdentifiseer wat toepasbaar is en bruikbaar gemaak kan word vir pastoraat tydens die rouproses. Die insigte van die antropoloog, Rappaport (1999:32-46), die psigoloog, Onno Van der Hart (1983:5-6), die praktiese teoloog wat op breinnavorsing fokus, David Hogue (2003:122-143), en die pastoraatkundige, Corja Menken-Bekius (1998:26-35) word vervolgens geïntegreer om as uitgangspunt te dien vir die gebruik van rituele in die pastorale versorging van mense wat 'n verlies gely het.
Rituele handel dikwels oor 'n seremonie wat van gemeenskaplike belang is. Daar is geen intrinsieke of universele verstaan van wat 'n ritueel konstitueer nie (Bell 1997:164). Vanuit die veld van die antropologie identifiseer
Voorgeskrewe, simboliese handelinge wat op 'n sekere manier en in 'n sekere volgorde uitgevoer moet word en moontlik deur verbale formules vergesel kan word. Naas die formele aspekte kan daar 'n ervaringsaspek by rituele onderskei word. (bl. 5-6)
Herhaling is nie noodsaaklik nie. Dit is opsioneel. Eenmalige rituele het 'n sterk simboliese inhoud en sluit by 'n spesifieke en unieke situasie aan. Selfs in eenmalige rituele word dikwels bekende elemente gebruik, maar net op 'n nuwe wyse. Menken-Bekius (1998:27) is van mening dat 'herhaling' nie beskou kan word as 'n normatiewe kriterium vir die beskrywing van watter handelinge ritueel is en watter nie.
'Voorskrif' verwys na riglyne vir die uitvoer van 'n ritueel. 'n Ritueel wérk omdat dit beplan is. Die beplanning kan algemeen of spesifiek van aard wees. Wanneer die beplanning slegs 'n riglyn is, is daar ruimte vir soepelheid. Rituele kan aan die een kant vir mense ruimte skep om iets van hulleself uit te druk, maar aan die ander kant kan dit ook presisie en eenvormigheid beklemtoon. Die 'plan' van sommige rituele het 'n lang geskiedenis, ander nie. 'n Familie kan byvoorbeeld 'n ritueel vir 'n gebeurtenis, wat slegs een keer gaan plaasvind, beplan.
Rituele wat self ontdek of geskep word, kan uiters effektief wees. 'n Persoon se eie rituele dra die betekenis van hulle geskiedenis. Die beplanning van 'n ritueel kan deur dié wat deelneem gedoen word, iemand anders kan dit namens die deelnemers doen, of dit kan van vorige generasies oorgedra word. Die voorbereiding sluit in om gereed te maak om aan die ritueel deel te neem. Kontemplasie is belangrike voorbereiding, want dit verplaas die persoon na 'n sakrale ruimte. Daar moet voorberei word voordat daar deelgeneem kan word.
Saam met voorbereiding kom afwagting. Omdat rituele tyd en plek as besonders afsonder, fokus dit die aandag op dit wat gaan gebeur en die betekenis daarvan. Die afwagting is nie altyd positief nie, want rituele vind nie slegs by vreugdevolle geleenthede plaas nie. Selfs die mees vreugdevolle gebeure kan 'n mate van pyn bevat. So kan verdrietige seremonies soos 'n begrafnis gevoelens van dankbaarheid oproep. 'n Ritueel bied 'n 'houer' vir gemengde gevoelens. Dit skep 'n veilige ruimte vir die ervaar van teenstrydige gevoelens. Hierdie verskerpte fokus op die gebare, gevoelens en gedagtes is kenmerkend van rituele en kan toegang tot die diepste teenstrydighede en dubbelsinnighede wat in die lewe ervaar kan word, verleen.
Sommige rituele word vir 'n spesifieke situasie en doel geskep en uitgevoer. Daar is byvoorbeeld nie pasklaar sosiale gebruike vir hoe om verliese soos die werklikheid van infertiliteit, miskrame, kinders wat die huis verlaat of bejaardes wat uit die groot familiehuis verhuis, te ritualiseer nie. Rituele sou kon bydra om die realiteit van die oomblik 'n naam te gee, dit as realiteit te erken en 'n aanduiding van die rigting vorentoe te gee.
Daar kan tussen simboliese en konkrete werklikhede onderskei word (kyk Berger & Luckmann 1967). Simbole verwys na iets wat nie empiries voorhande is nie, terwyl 'n konkrete werklikheid empiries van aard is. Daar is ook werklikhede wat slegs versimboliseer kan word, wat net in die verbeelding en die fantasie bestaan. Rituele fokus op 'n ander soort werklikheid en bied 'n uitdrukkingsvorm vir iets wat nie feitelik uitgedruk kan word nie. In godsdienstige rituele word 'n transendente werklikheid veronderstel. Hierdie werklikheid word deur die ritueel opgeroep en as 'n teenwoordige (werklike) werklikheid beleef. Daar is 'n dubbele beweging in rituele handeling - die deelnemer reik na 'n bepaalde werklikheid uit en hierdie werklikheid beweeg deur die simboliese uitdrukking daarvan nader aan die deelnemer. Die betekenis van 'n bepaalde ritueel hang saam met die werklikheid waarop hierdie ritueel gefokus is.
Vervolgens word die perspektiewe van Rappaport, Van der Hart, Hogue en Menken-Bekius geintegreer en krities bespreek. Voorskriftelikheid/vormlikheid het te doen met die stiptelike beplanning en uitvoering van die ritueel en is belangrik vir effektiwiteit daarvan. Die herhaling van dieselfde ritueel verhoog nie noodwendig die effektiwiteit daarvan in die konteks van rousmartberading nie. Dit hang van die routake of die oorgang wat vir die persoon voorhande is, af. Ek is dit eens met Menken-Bekius dat rituele, veral in die pastoraat, nie werklik op die element van herhaling steun nie. Sulke rituele het nie noodwendig 'n voorgeskrewe vorm of formele elemente nodig nie. Dit hoef ook nie spesifiek 'n godsdienstige ritueel te wees nie.
Rituele is simbolies van aard en dra simboliese waarde. Hogue wys op die publieke aard van rituele. Dit beteken nie noodwendig dat die groep of gemeenskap by die ritueel betrokke moet wees nie. Tog kan hulle 'n ondersteunende rol in die bedroefde se lewe speel. Hogue (2003:129-130) meen dat die eintlike werk plaasvind in wat Van Gennep ( 1965) die fases van skeiding en inlywing noem, dus in die fase van oorgang. Dit is die tyd wanneer reëls en verwagtinge anders is. Die gewone vereistes en verwagtings van die samelewing word opgeskort en 'n nuwe manier van kyk na die verhoudings met die self, ander en God word moontlik.
Die inlywingsfase duur langer en daar is soms 'n heen-en-weer beweging, terug na die manier hoe dinge altyd was, alhoewel dinge nooit weer dieselfde sal wees nie. Inlywing vra 'n bewuste terugkeer na die alledaagse lewe. Vir die 'terugkeer' moet daar net so deeglik as vir die afskeidsfase voorberei word. Rituele van inlywing word dikwels agterweë gelaat. Die ondersteuningsisteme behoort opgevoed te word om by die inlywingsrituele wat soms 'n leeftyd kan duur, betrokke te wees. Die intensiteit van die behoefte neem egter wel meesal met die verloop van tyd af. Die individu behoort nie van die groep of gemeenskap vir die uitvoer van die ritueel afhanklik te wees nie. Daar kan ook eie private rituele wees wat 'n persoon na behoefte kan uitvoer. Een van die belangrikste eienskappe van effektiewe rituele is herinnering. Tydens herinnering, leef mense hulle in 'n ander werklikheid in, een wat nie meer hier en nou bestaan nie.
Vir suksesvolle oorgange oor die verskillende drempels van die lewe is dit nodig dat die nuwe fase of tydperk ingegaan sal word, nie van die verlede afgesny nie, maar op die verlede voortgebou sal word. Iemand wat 'n geliefde aan die dood afgestaan het hoef dus nie te vrees dat 'aanbeweeg' beteken dat hulle die oorledene moet vergeet nie. Hulle moet hom of haar eerder op 'n nuwe manier in hulle lewensnarratief inkorporeer. Rituele is hier as 'n tipe 'terapie van onthou' behulpsaam. Die emosionele energie wat in die verhouding met die oorledene belê is, word verskuif en nou in 'n reik na 'n nuwe toekoms waarin die oorledene se herinnering sal bly voortleef, belê. In hierdie toekoms kan die oorlewende weer met die lewe aangaan sonder dat die pad deur rou versper word. Ten spyte van die oorweldigende hartseer as gevolg van die verlies, kan die oorledene steeds op 'n aanvaarbare wyse deel van sy of haar lewensverhaal wees.
Rituele bied kanale vir die vloei van die oorweldigende emosies wat dikwels tydens die rouproses ervaar word. Dit kan die rouproses fasiliteer en bevorder - iets wat pynlik, oorweldigend en skrikwekkend kan wees vir die persoon wat rou, is nogtans noodsaaklik vir 'n suksesvolle en gesonde beweeg deur die rouproses. Rituele is besonder gepas omdat dit beide gedagtes en emosies betrek en daarom alle aspekte van menswees aanspreek. Dit bied 'n kognitief-emosionele benadering en kan baie meer vrugte afwerp as wat in die geval van streng kognitiewe benadering moontlik is. Omdat rituele simbolies gelaai is en aktiewe deelname vereis, het dit die vermoë om verder as die strekking van woorde te reik. Wanneer 'n persoon wat rou besluit om die verlies aktief te hanteer, is dit waarskynliker dat 'n gewenste toekoms vinniger en effektiewer bereik sal word as wat andersins die geval sou wees.