2. Umsebenzi wami
8. Singasiza kanjani ukuthi indawo ibe ngephephile nenempilo?
Sanibonani nonke! Igama lami nginguNosipho. Ngineminyaka engu11.
Nginomfowethu oyiwele nami, uSipho. Sihlala endaweni yakwaNgongolo eMachunwini eMsinga, KwaZulu-Natal, eNingizimu Afrika. Sihlala noMama, nodadewethu nomfowethu abancane kanye noGogo. UBaba usebenza eGoli kodwa ubuya ekhaya ngoGudi kanye nangoKhisimusi. Ubaba omdala nonkosikazi wakhe kanye nendodana yabo uXolani sihlala nabo. Umndeni wakithi unemfuyo eningi. Sinezinkomo eziwu 9, izimbuzi eziwu 30, izikhukhukazi eziwu 5 kanye neqhude. Umfowethu unenja, igama layo uSpoti, ehamba naye njalo uma eyokwelusa. Kuyasiza ukuba nemfuyo kodwa isenzela umsebenzi omkhulu! UMama benoGogo bayakuthanda ukulima. Batshale ummbila namabele. UMama angathanda nokutshala imifino kodwa inkinga ukuthi imvula ayinethi ngokwenele lapha. Sijwayele ukuhamba ibanga elide ukuyothenga ukudla siya oThukela noma kwaNobamba. UMama uhlal’ ekhalaza ngokuthi amanani ezinto aphezulu. UMama uhola imali yesondlo sabantwana alekelela ngayo kanti uGogo uhola impesheni. Njalo ngosuku lwempesheni ngisuke sengijahe kuphume isikole ngoba uGogo usiphathela umoba, ijusi, iziqeda kanye nezithelo ukuthi sidle. Amanzi esiwasebenzisayo siwakha emfuleni. Njengamanje ngibuya emfuleni futhi ngikhathele. Amanzi abalulekile. Uma ngingawakhi akekho ozokwazi ukuphuza, noma ageze noma apheke. Ngesinye isikhathi uSipho uyasiza ngokukha amanzi kodwa namhlanje uyobheka imbuzi. Ilahleke izolo ngesikhathi edlala ibhola. Uzoba senkingeni uma engayitholi. Ngifisa sengathi ngingamsiza kodwa nami ngisenemisebenzi eminingi. Ngizonibona ngokuhamba kwesikhathi!
Isigaba 2. Umsebenzi wami Saphinde sahlangana futhi! Ngipha izinkukhu zikaMama ummbila. Kodwa leya encane ensundu ngeyami. UMama wasithengela sinoSipho ngemali yesondlo sabantwana. Eyakhe ilele ngaphansi kwebonda. Iqhude lixosha izikhukhukazi ukuze lithole ukudla okuningi. USipho uqeda ukubuyisa izimbuzi. Ubukeka ekhathazekile. ‘Kwenzenjani Sipho?’ ‘Izimbuzi ezintathu azibuyanga, Nosipho. Ungangisiza sizibheke? Enye yazo yilesibhuzazane esimhlophe, lesi uMama angithengele sona ngenyanga edlule. Ngikhathazekile ngokuthi kungenzeka ukuthi sishaywe yinyoka noma siwele odongeni.’
‘Ave ukwazi ukwenza izithembiso, Sipho. Uyakhumbula ngazibheka kanjani izimbuzi ngesikhathi ugula ngenyanga edlule? Wathembisa ukuyokha amanzi isonto lonke. Ngisalindile ngoba zonke izinsuku kulahleka imbuzi!’
UMama uyajabula uma ngimlekelela ngemisibenzi yasekhaya. Kodwa uma ngenza umsebenzi wesikole ebusuku uyathetha uvele athi ngiqeda uphalafini esibanini. Udadewethu uNoluthando, uyathanda ukudlala enhlabathini nabangane bakhe. Uneminyaka ewu 5. Ngifisa sengathi ngabe usekhule ngokwenele khona ezokwazi ukungilekelela ngemisebenzi yasekhaya aphinde alekelele noSipho ngezimbuzi! ‘Ngilinde, Sipho!’
UMama ujabule kakhulu ngoba izimbuzi ziphilile. Zidla ngendlela efanele futhi zondlekile. Singathola imali enhle uma kungadingeka ukuthi sidayise eyodwa yazo. Namuhla, ngizosiza uNosipho ngokukha amanzi. Wangisiza ukuyobheka izimbuzi, nami ngamethembisa ukuthi ngizomsiza. Esh!
Uyayibona insimu yommbila kamakhelwane wethu uMama wakwaMchunu? Ummbila unezinhlanga ezinde! Umama wakwaMchunu wawutshala ngesikhathi esifanele sezimvula zasehlobo.Yonke leminyaka ubelindele isivuno esihle kakhulu. Kodwa izolo kuvele ingozi enkulu.
Ntambama uXolani uhambe wayolanda izinkomo emfuleni kodwa ezintathu bezilahlekile. Ngesikhathi efika ekhaya, wonke umuntu endaweni ubesazi ukuthi kwenzekeni kulezozinkomo. Bezisensimini kaMama wakwaMchunu, zifohloze ummbila wakhe!
‘Sipho, izinkukhu zigijima yonke indawo angikwazi ukuthi njalo kufanele ngizigijimise ukuze zingene ehhokweni. Ngifuna UMalume nezinja zakhe nokufunda ukuthi zakhiwa kanjani izidleke zokuzalela izinkukhu ukuze namatshwele ezophepha.’
Sanibonani! Yimina uNosipho. Usakhumbula ukuthi ngesonto elidlule sinoSipho iwele lami besinitshela ngazo zonke izinto ekufanele sizenze ukugcina izilwane zethu ziphilile futhi ziphephile? Nokho, kukhona engakhohlwa ukukusho. Ungaqagela ukuthi yini leyo?
Abawuthandi umjovo. Niyayibona indlela abadinwe ngayo!
Izolo kade ngisiza uMama egoma izinkukhu, ukuze zingangenwa uvolomisa. Ngaphambi kwayizolo bekufanele ukuthi ngibambe zonke izinkukhu ngizivalele, UMama wathi ngingaziniki amanzi. Ngaphambi kokuba ngiye esikoleni namuhla ekuseni, sincibilikise iphilisi lomgomo emanzini. Amanzi anomgomo ngiwanike izinkukhu. Besezomiwe kakhulu zawaphuza wonke! Izinkukhu eziningi zizovikeleka ngalomgomo. Inkinga ukuthi ezinye zazo beseziqalile ukugula. Namuhla ekuseni, izinkukhu ezimbili bezibukeka zikhathele futhi bezingadli. Ngimtshelile uMama kodwa ubephuthuma ukuthola imoto ezomhambisa emtholampilo. Ngike ngimbone uMama elapha izinkukhu ezigulayo ngenhlaba. Ngizozama ukwenza lokho. Ngizoyiqoba inhlaba bese ngiyicwilisa emanzini. Ngizobese ngikupha izinkukhu lokho. Ucabanga ukuthi lokho kuzosebenza? Kungabe uyazibuza ukuthi kwenzekeni kuSipho? Kunenkomo egulayo usiza uXolani noMalume ngayo. Kufanele abuye manje noma sizoshiywa isikhathi sokuya esikoleni.
Usakhumbula ukuthi enye yezinkomo zakithi yayigula ngaphambi kwamaholidi? Yayinomkhuhlane futhi yayingathandi ukudla. Yayizilalela phansi futhi iphefumula ngokushesha. UXolani noMalume abazanga ukuthi yini inkinga kuyona. Bahamba bayobonana nendodana kaMama wakwaMchunu. Wafika, wayibheka wathi inkomo inombendeni odalwa imikhaza. Wathi inkomo ingafa uma singayijovi. Umuthi wawubiza kakhulu. Umama wadayisa izinkukhu ezintathu ukuze akwazi ukuwukhokhela kwadingeka nokuthi uXolani awulande kwaNobamba. Esebuyile, wabophela inkomo esibondeni wase esiza uMalume ukuthi bayibambe ngesikhathi indodana kaMama wakwaMchunu iyijova ngomjovo omkhulu. Manje isibangcono. UBaba wajabula kakhulu wase ethengela uMama ezinye futhi izinkukhu.
Isigaba 8: Singasiza kanjani ukuthi indawo ibe ngephephile nenempilo?
Lokhu kube yisifundo esibuhlungu sokuthi sigcine indawo ihlanzekile. Ngishanele ibala lonke ukuqinisekisa ukuthi akekho omunye ozolimala. Ngithole namabhodlela afile kanye nebhodlela lanemenayidi elivuliwe elinophalafini. Ngitshele uMama ukuthi enye yezingane ngabe iwuphuzile. Kufanele uzibheke ngokuqaphela izingane ezincane, njengezimbuzi, ukuqinisekisa ukuthi azihambi noma yikuphi zilahleke noma zilimale. Isango lakithi belinembobo enkulu ebekungaphuma kuyo izingane, izimbuzi kanye nezinja. Ngiqeda ukusiza uMalume ukuthi alilungise ngofenisi wezinkukhu. Ngithe ngibona, umfowethu omncane uGcina uzikhelela amanzi ngenkomishi esitsheni samanzi, ngezandla ezingcolile! Ngimtshelile ukuthi kufanele acele umuntu omdala ukuthi amthelele amanzi kodwa akazange aqonde ukuthi ngisho ukuthini.
Ngisize uMama ukuthi afake ithisipuni elilodwa lika - jik kuzozonke izitsha zamanzi eziyimalitha angu 25 amanzi asemfuleni. UMama uthe kufanele sinoNosipho sibheke ukuthi izitsha zamanzi zihlale zivaliwe. Uma singakwenzi amagciwane azokwanda siphathwe yisifo sohudo noma esamathumbu noma ikholera. Ngesikhathi uBaba ekhona ngoGudi, sahlaba imbuzi. Isihlahleliwe seyilungele ukuphekwa, uMalume waphonsela izinja zakhe inhloko nobuchopho. Izinja zayithakasela kodwa ukudla inyama engaphekiwe, ikakhulukazi ubuchopho kanye nesibindi yindlela elula yokwanda kwezikelemu kubantu nasezilwaneni. UBaba uyavuma ukuthi izikelemu zingenza izifo eziningi nokuthi uma kunesilwane isisodwa esigulayo singathelela umhlambi wonke. Uxoxisane noMalume ngakho. Ngempelasonto uNosipho ubezama ukwakha isidleke sokuzalela izinkukhu. UMama uthenge ezimbili, uNosipho uqoqe utshani wazama ukubheka kwesezakhiwe ukuthi senziwa kanjani. Esokuqala asenzile sibukeke sengathi ngesenyoni enkulu. Ubungaboni nokuthi inkukhu kufanele ingene ngakuphi! Ngicabanga ukuthi udinga umuntu ozomtshengisa ukuthi senziwa kanjani. Umsebenzi wami obalulekile njengamanje ukuqinisekisa ukuthi izimbuzi aziguli. Ukudla akwenele kahle futhi isilwane esilambile kulula ukuthi sigule kunesidla kahle. Lokhu kwenziwa ukuthi uma isilwane noma umuntu bencipha emzimbeni izivikela mzimba ziyakhathala noma zingasebenzi kahle ukulwa nawo wonke amagciwane kanye nezifo eziwuhlaselayo. Izinkomo zidla buqamamana nasekhaya. Zisaluthola utshani namanzi enele kodwa uXolani ukhathazekile ngamasela. Kusanda kuntshontshwa inkomo yomlimi ongumakhelwane manje uXolani useziqaphe kakhulu. Kungabe nawe unalezizinkinga? Ngineqiniso unamasu okuthi zingaxazululeka kanjani!
‘Sinenhlanhla thina ngoba siyakwazi nokukhetha izinhlobo zokudla, noma ngabe isebusika. Ngiyajabula angiyona inkomo! ‘Ehlobo zidla utshani kanti futhi nasebusika zidla bona utshani obungenele!’
‘Yebo, nezimbuzi kuyafana. Ehlobo ziyakhuluphala zidla ezihlahleni zameva kanti ebusika kufanele zicokame zifune amaqabunga.’ ‘Izinkukhu zidla noma ngabe yini. Zingadla noma yiziphi izicucu esizishiyayo. UMama noma uGogo bazokuthenga ukudla kwazo uma kunesidingo. Sipho, uzoqinisekisa kanjani ukuthi kulobusika izimbuzi azilambi?’ ‘Kuzofanele ngizihambise buqamama nasekhaya ukuze zithole ukudla. Lokho kusho ukuthi ngizozibuyisela ekhaya uma sekuhlwile. Lokho kwenza kubenzima ukwenza umsebenzi wami wesikole. Ngo – Agasti kungenzeka ngizigawulele izihlahla ukuze zikwazi ukuthola amaqabunga.’ ‘Ungakhohlwa ukubheka isibhuzazane lesi engasithengelwa uMama. Uqinisekise ukuthi sithola ukudla okwenele!’
‘Ngizibheka zonke, Nosipho. Sithembele ezilwaneni zethu njengabantu basedolobheni abathembele emalini. Uma oyedwa wabo engashona, umndeni wonke uzohlupheka.’ ‘Bheka, nang’ uGogo. Ubukeka ekhathazekile… Gogo, Gogo! Kukhona yini okungalungile?’
‘Oh, Sipho, njalo ngeviki kubakhona inkinga ngezilwane. Ngicabanga ukuthi kufanele ngifundele ukuba ngudokotela wezilwane.’
‘Amantombazane awabi odokotela bezilwane! Okokuqala awavumelekile esibayeni.’
‘Nosipho, ziningi izifo ongazivikela ngokuthi kugonywe abantu nezilwane. Zonke izingane emndenini wethu zagonyelwa uvendle, isimungumungwane, isifo sesibindi, isifo sokuvimbaniseka emphinjeni esithathelanayo, isifo sofuba, isifo samathumbu kanye nesifo solwembu esiba sebuchosheni (ukuphathwa ikhanda)
‘Noma ngabe uyakwazi okwenzayo, kunzima ukujova isilwane esikhulu njengenkomo noma inkunzi. Nisakhumbula ngesikhathi enye yezinkomo zethu inombendeni? Ngasiza uMalume noXolani ukubamba inkomo ngesikhathi ijova. Kwakufanele sisebenzise wonke amandla ukuze ingasikhahleleli esibayeni!’
‘Izinja zakhe? Zigomeleni, Gogo?’ ‘Ukuze zingangenwa amarabi.’
‘Usuku owazalwa ngalo Nosipho, kukhona ingane eyabulawa amarabi kude buduze nalapha. Akubanga yinto enhle ukuyibona. Wayenesifo sokuwa eshisa nasemzimbeni akukho okwakumenza azizwe engcono. Konke lokhu yingenxa yomakhelwane abangazigomi izinja zabo. Ngizwe kuthiwa naseDundee kwenzeke okufanayo kulonyaka.’ ‘Oh Gogo, nakanjani uMalume uzozigoma izinja zakhe uma ezwa lokho.’ ‘Asethembe kanjalo, bazukulu.’!
Sanibonani nonke! Mina noNosipho sibe neviki elimatasa kakhulu. Esikoleni sibe nezivivinyo zeMaths kanye ne Natural Science ebezinzima nokho. Okukodwa okuhle ngokubheka imfuyo ukuthi iyasisiza kwi- Natural Science. Okubi nje ukuthi ukubheka izilwane kusho ukuthi sihlala singenaso isikhathi nomfutho owenele wokuthi sifundele izivivinyo.
UGogo ukhulume noMalume mayelana nokugonyelwa kwezinja amarabi. Uthe angeke abe nayo imali yokukwenza kodwa simtshelile ukuthi kumahhala. Uhulumeni uyakukhokhela ngoba amarabi yisifo esiyingozi kakhulu. Singabulala izinja zethu, izimbuzi kanye nezinkomo. Okubi kunakhokonke singabulala abantu – kanti yizingane ezisengozini enkulu. UMalume uthe ezakhe izinja azidingi ukugonywa. “Niyazibonela nani ukuthi ziphilile” wasitshela nokuthi “Ngisebenzisa umuthi ophambili ukuzigcina ziphilile futhi zinamandla okuzingela futhi lokho kuzozivikela ekutheni zingangenwa amarabi,” Manje asazi ukuthi singambonisa sithini. UNosipho benoGogo bahambe bachitha intambama yonke eMnqakantaba bebuka indoda eyakha izidleke zezinkukhu. Izolo kade ezama ukuzakha, wakhe okuthi akufane nesidleke sezinyoni! ‘Hawu Sipho, kulula kuwe ukuthi ugxeke ube ungakazami nawe ngokwakho!’ ‘Kulungile, ngizozama bese ngiyakukhombisa ukuthi senziwa kanjani!’ ‘Yima, Sipho. Thula, yini leyo? Lalela… UNoluthando uyakhala!’
‘Nosipho, kwenzenjani?’ ‘UNoluthando ujahwa yinja. Malume bheka, uSipho usekuye kodwa inja isibajaha bobabili.’
ngomlomo futhi iyangqavuza njengengwenya!’ ‘Ngicabanga ukuthi inamarabi Malume.’ ‘Nosipho, ngicabanga ukuthi kufanele umhambise ngokushesha uNoluthando ngaphakathi endlini kuMama wakho.’ ‘Yebo, Malume.’
Bathi ezikhathini zakudala abalimi babenemihlambi emikhulu yezinkomo, izimbuzi, kanye namagusha eyayihlale iphilile bengakaze basebenzise imithi yaseNtshonalanga. Babewochwepheshe zokuzelaphela imfuyo yabo. Kodwa manje kuthiwa bonke ochwepheshe baphuma ngaphandle. Ngizobacela ukuthi bangifundise nokunye. Ngizocela uMalume angikhombise ukuthi zona izimbuzi zijovwa kanjani. USipho uthi amadoda nabafana kuphela abenza lokho. Angivumelani nalokhu. Ngicabanga ukuthi akukhathalekile ukuthi umuntu owesilisa noma owesifazane uma ekwazi ukwenza umsebenzi ngendlela efanele. Wena ucabangani? Nokho, okwamanje leyongxoxo kuzomele ilinde. Kufanele ngihambe ngiyozejwayeza ukwenza isidleke senkukhu!
Isigaba13. Bukani imfuyo yethu iphilile! Sanibonani, yimina uSipho! Sengiwajahe kabi amaholide esikole. UNosipho yena uthi uzochitha isikhathi sakhe akha izidleke zezinkukhu. Ekugcineni useze wafunda ukuzakha kahle. Esikhathini esingaphambili bengimhleka kodwa manje sengihlabeka umxhwele. Wakhe isidleke esingena izinkukhu ezintathu, esebenzisa uqalo, uswazi kanye nocingo. ‘Uyazi Sipho, ngiyajabula ukuthi uyavuma ukuthi ngenze umsebenzi oncomekayo. Kungithathe isikhathi eside ukuqoqa uqalo, ngilukale, bese ngilusika ngobude obufanele. UMama ungiphe imali yokuthenga ucingo. Uma izinkukhu zisebenzisa izidleke, nenani elisetshenzisiwe ukuthenga ucingo ngeke lisho lutho kakhulu ngoba sizothola amaqanda kanye namachwane amaningi.’ ‘Kulungile Nosipho. Uyazi sisebenze kanzima kakhulu kulonyaka ukuthi sigcine imfuyo yethu iphephile futhi iphilile. Silekelele ukuthi kugonyelwe uvolomisa nopokisi ezinkukhwini saphinde sagqugquzela uMalume ukuthiagomele izinja zakhe amarabi. Ngabuye ngasiza kulungiswa isango ukuze izimbuzi nezinja, nezingane ezincane zingeke zikwazi ukuphumela ngaphandle kwegceke. Nokho angikaze ngilahlekelwe yimbuzi kulonyaka, noma hhayi ngaphezu kosuku olulodwa!’ ‘Uqinisile, Sipho. Sizigcine zonke izilwane zondlekile, sazisusa nemikhaza…’ ‘Yebo, kodwa hhayi yonke ngoba uBaba uthi imikhaza embalwa iyayisiza inkomo ekutheni igcine umzimba wayo uvikelekile ekungenweni yizifo ezifana nombendeni.’
‘Kubaluleke kakhulu ukuthi siqonde okungenza izilwane zigule.’
‘Akulula kanjalo Sipho. Uma siqonda okudala izifo lololwazi lungasisiza ekuvimbeni lezozifo kanye nasekuzelapheni ngendlela efanele.
‘Sipho, kuyokwenzekani uma kungekho muntu? Uyazi uGogo kade engitshela ngesikhathi sisebancane ukuthi omunye womakhelwane wafelwa yiwo wonke amathole akhe ngenxa yesifo sohudo. UMkhulu wayesaphila ngalesosikhathi. Wayenezinkomo eziningi eyodwa yazo yabanaso kodwa akafelwanga nayithole elilodwa. Uyazi ngobani? YIngoba uMkhulu wayazi ukuthi inkomo enalesisifo inegciwane. Amagciwane atholakala ebulongweni futhi angadlulela kwezinye izinkomo. Ngalokho, umkhulu wayelapha ngokushesha ngomthobo leyonkomo. Wayehlukanisa nezinye izilwane, ukuvikela ukuthi isifo singadluliseleki emhlambini. Ukuba wayengaqondi ukuthi isifo sidalwa yini, ngabe kwafa izinkomo eziningi.’
‘Kungenzeka, kodwa akusibo bonke abantu abaziyo ukuthi kufanele benzeni ngakho nokuthi ayingozi kangani amagciwane ahlukene. Uyazi ukuthi zingakhi izifo izinkomo zakulendawo ezingazithola?’
‘Mmm, kukhona umbendeni, umkhonywana, amaqhubu esikhunjeni kanye namathumba… oh, namarabi. Kukhona nezinye ezingalingiselwa kweziwu10. ‘Noma eziwu 15, uGogo uzazi zonke ngamagama. Uyangifundisa ukuthi zidalwa yini nokuthi zelashwa kanjani ngabazifuyile uma bengakwazi ukuthenga umuthi esitolo.’
Nginesiqiniseko niyazi ukuthi ukugula kwabantu nezilwane kusuke kubangelwa into ethize. Niyazi ukuthi yiziphi izimbangela ezimbili ezibalulekile ezidala izifo ezilwaneni?
Amagciwane nezimbungulu. Amagciwane mancane kakhulu asikwazi ukuwabona ngamehlo kodwa kunezigidi zezinhlobo ezahlukene zawo. Amagciwane akuyoyonke indawo. Asizungezile, emoyeni, emanzini, esihlabathini, nakuzozonke izinto esizithintayo nakithi uqobo!
Ningakhathezeki, akusiwo wonke amagciwane adala izifo, futhi isikhathi esiningi imizimba yethu iyakwazi ukulwa namagciwane amabi. Ngaphandle uma igciwane elinengozi kakhulu lithole ithuba lokwanda noma uma amasosha omzimba engasebenzi kahle singazithola sigula. Okufanayo kuyenzeka ezilwaneni. Uma isilwane sigula, singadlulisela amagciwane ayingozi kwezinye izilwane noma kubantu. Amagciwane angadluliseka ngokukhwehlela noma ukuthimula, nangegazi, umchamo kanye nendle. Amanye amagciwane ayingozi kangangokuthi uma isilwane siguliswa yiwo, kungafanele ukuthi sibulawe. Njengegciwane elidala iAnthrax. Isilwane esinalesifo kufanele sibulawe isidumbu singadliwa kufanele sishiswe bese siyagqitshwa ukuvikela ukuthi amagciwane angadluliseleki ezilwaneni noma kubantu. Yingakho kubalulekile ukugoma izinkomo ukuze zingalitholi.
Izimbungulu izilwane ezincane ezitholakala ezilwaneni nakubantu. Ezinye zazo njengokhuphe, zincane kakhulu ukuthi ungazibona. Njengohlobo oluthile lwezintwala nemikhaza ungakubona uma ubhekisisa. Amanye njengamikhaza yezinkomo nezikelemu kungabonakala kalula. Uma ungayekelela imikhaza enkomeni isikhathi eside, ingakhuluphala ibe ngangesithupha igcwale igazi. Kuyethusa lokhu! Izimbungulu zitholakala ngaphandle komzimba, njengemikhaza kanye nezintwala. Kukhona nezinye ezitholakala ngaphakathi emzimbeni njengezikelemu. Izimbungulu zidala ukugula ngezindlela ezimbili. Ezinye ziphila ngegazi lakho bese uzizwa ungaphilile. Izikelemu zenza lokhu. Ezinye zithwala amagciwane angena emzimbeni wakho ngesikhathi izimbungulu zincela igazi lakho. Imikhaza yenza lokhu. UGogo uthi umkhaza ufana netekisi lamagciwane adala umbendeni, umqhaqhazelo emazinyaneni kanye nesifo senyongo ezinkomeni nasezimbuzini. UGogo uthi kufanele ngiqale ngibe umphenyinoma umseshi ngaphambi kokuba ngibe udokotela wezilwane. Uthi kufanele ngiphenye ukuthi amagciwane nezilokazane ezikhathazayo ziqhamukaphi nokuthi singazivimba kanjani ekuhlaseleni izilwane zethu. Ngicabanga ukuthi lokhu ngizokuthokozela kodwa uSipho uthi akusemnandi ukuhlala nami.
Sanibonani! Namuhla ngizizwa ngijabule kakhulu. Wena Sipho uzizwa unjani?
‘Eyi Nosipho! Ngizizwa ngiphelelwa amandla. Ngiphethwe ikhanda futhi umzimba wami wonke ubuhlungu. Ikhanda lami liyashisa kodwa ngiyaqhaqhazela. Heeethi!’
‘Hhayi, Sipho. Lezo izimpawu zomkhuhlane. Ubukeka ungaphilile. Ngicela ungasondeli eduze kwami ngoba umkhuhlane uthathelana kalula uma uthimulela komunye umuntu.’
‘Ungakhathazeki, angeke ngisondele eduze kwakho. Sengiyolala.’ ‘Ithi ngikusize ubuyise izimbuzi. Leyambuzi ensundu ibukeka igula njengawe Sipho! Izacile futhi ibukeka ingenawo amandla.’ ‘Sekuyizinsuku ibukeka kanjena. Nezibhuzazane zayo zizacile. Mhlawumbe kumele ngigawule amagatsha khona zizodla. ‘Mhlawumbe, kodwa wazi ngani ukuthi ukungatholi ukudla okwenele okuyinkinga? Kungenzeka ukuthi isifo esithile. Kungabe azinaso yini isifo sohudo lezozimbuzi?’ ‘Angazi ngizobheka kusasa.’ ‘Sipho kubaluleke kakhulu ikuthi sibheke zonke izimpawu kanye nokungaba yimbangela yokugula kwezilwane. Uhudo, ukushisa kakhulu, ukungafuni ukudla kanye nokuphaphatheka kothwethesi isibonelo emehlweni konke kungaba yizimpawu zesifo esithile. Uma izimbuzi zinohudo, kungaba izikelemu eziyimbangela yokuthi zizace. Uyazelaphela kodwa izikelemu?’ ‘Cha, uMama uthi akanayo imali.’
‘Mhlawumbe. Ikhanda lami libuhlungu kakhulu angikwazi nokucabanga. Ngizobuye ngikubone.’
Isigaba 17. Kwenzekani uma izilwane zethu zigula Sanibonani, yimina uSipho. Sengizizwa ngingcono kakhulu. Isonto lonke elidlule angiyanga esikoleni! Uthisha omkhulu wathi ozizwa egula angayi esikoleni ngenxa yokwesabela umkhuhlane wezingulube. UNosipho wazibheka izimbuzi ngesikhathi ngigula. Sengathi wayeqinisile ngezikelemu. Nosipho wakwazi kanjani lokho? ‘Nokho Sipho, ngabhekisisa imbuzi kanye nezibhuzazane zayo. Ngabona ukuthi zinohudo futhi lwaluhlangene negazi. Ngaphakathi kwemilomo yazo nasemehlweni kwasekumhloshana. Lokho kwakukhombisa ukuthi zilahlekelwa yigazi.’ ‘Zibukeka zingcono kakhulu manje Nosipho. Wenzenjani?’ ‘Ngazelaphela izikelemu!’ ‘Wakwenza wena? Wayithathaphi imali?’ ‘Umama wathi uzoze abe nemali ekupheleni kwenyanga. Wazama ukudayisa inkukhu kodwa akekho owayeyifuna. Ngasae ngidayisa isidleke sami sezinkukhu sasebenzisa leyomali ukuthenga iphilisi lezikelemu. Umama wakwaMchunu naye ubefuna ukwelapha izimbuzi zakhe. Ngesikhathi indodana yakhe iyothenga amaphilisi, uGogo wayicela ukuthi nathi isiphathele. ‘Uyisebenziseleni imali yakho Nosipho? Ngoba imbuzi yakho iphilile.’ ‘Izikelemu ziyathelelana Sipho, nembuzi yami ibingagula noma yinini. Uma enye yezimbuzi ingafa sonke sizohlupheka.’ ‘Ngiyajabula kakhulu ukuthi zonke izimbuzi ziyaphila. Manje ngizwe kuthiwa kukhona inkinga ngethole elilodwa. Uthi uXolani inamathumba.
‘Usibiza ngokuthi isifo samaqhuqhumba. Akayihambisanga emfuleni namhlanje. Ungicele ukuthi ngiyihlalise emthunzini ngiyinike ukudla namanzi amaningi. Uyafuna ukuyibona? NoGogo ulapha.’
‘Sanibonani bazukulu. Yebo, libukeka ligula. Akujwayelekile ukuthi izinkomo zanesifo samaqhuqhumba sebusika ngoba aziziningi izimpukane. Mhlawumbe isithole obisini lukanina. Bengicabanga ukuthi uXolani wawugoma wonke umhlambi ngehlobo eledlule.’ ‘Uwaqeda kanjani Gogo?’ ‘Ungaselapha Sipho. Amathumba angaphela. Kufanele sithandazele ukuthi ithole lingathole amanye amagciwane.’ ‘Gogo, singazigcina kanjani izilwane zethu ziphilile uma kunezifo eziningi kangaka?’ ‘Kufanele ngaso sonke isikhathi sihlale sivule amehlo Nosipho. Ngisayocambalala manje.’ Isifo samaqhuqhumba sidalwa igciwane elithwalwa izinambuzane ezitinyelayo lungadluliseleka ematholeni ngobisi lwesilwane esinalo. Aselapheki kodwa singavikeleka ngokugoma.
‘Sanibonani nonke. Siyethemba niyaphila. Iningi lapha ekhaya beliphethwe umkhuhlane. Mina noSipho besigijimisa okwabahlengikazi, sihambisela uGogo izingubo zokulala, uMalume simnika impuphu yekhanda kanye netiye elinolamula kuMalumekazi. USipho akathandi ukukwenza uthi umsebenzi wentombazane kodwa uMama umenza ukuthi asize.’ ‘He! He! Nosipho, kulelisonto uMama ngeke asho ukuthi angenzeni ngoba uzobe engekho. Ulungiselela ukuya kohlalisa uMam’ncane eWaihoek. Ugula kakhulu futhi akekho umuntu ozomnakekela.’ ‘Mhlawumbe ngizohamba naye Sipho, bese usala ubheke umndeni wonke kanye nazo zonke izilwane!’ ‘Umama akasoze wakuvumela lokho. Kufanele uye esikoleni. Futhi nje, ngiyazi ukuthokozela kabi ukuba lapha nami, uzigqaja ngoba wazi okuningi ngezimbuzi!’ ‘Nokho iqiniso. Futhi ngazi okuningi ngezinkomo nezinkukhu. Manje njengoba uGogo esegula, uthanda ngihlale naye uma sengibuya esikoleni ungifundisa okuningi ngemfuyo. Uyazi ukuthi ubengena esibayeni?’ ‘Lutho!’ ‘Iqiniso. We, Sipho elani leliphepha oliphethe?’ ‘Oh, usho lokhu? Uyakhumbula emasontweni ambalwa edlule, ngakuthembisa ukuthi ngizokuhlola ukuthi wazi kangakanani ngezifo zezilwane?’ ‘Yebo.’ ‘Ngikwenzele imibuzo ngokwaziyo!’
‘Hawu! Nami ngihleli ngikupha awami nje.’ ‘Nokho, anginakho okunye engingakwenza umklomelo.’ ‘Kulungile, angiwudingi umklomelo ngokuthi ngihlakaniphile!’ ‘Kuhle-ke. Zama.’
Sanibonani bangane. Sikhathazeke kakhulu kulelisonto. Kushone uMam’ncane ngoLwesibili wangcwatshwa ngoMgqibelo. Asiyanga esikoleni izinsuku ezintathu ngoba bekufanele silekelele ngomsebenzi. Umkhwenyana kaMam’ncane sekunesikhathi ashona ubehlala yedwa nendodakazi yakhe encane. Igama layo uZanele. Usaneminyaka emibili futhi akasazi kahle ngoba sihlala buqamama nabo. Wayesaba ngosuku lomngcwabo ngoba kwakugcwele abantu angabazi. Manje, uMama uthe uZanele kuzofanele ahlale nathi ngoba akasenabani.
Lokhu kususe enkulu impikiswano. UMalume uthi kufanele ahlale nabomndeni wakubo. Waze wathi uMama uletha ingculazi emndenini wethu ngoba uMama kaZanele ubulawe yiyo naye uyagula. UGogo uthe ingane ngeke ihlale nezipoki. Abazali bakababa kaZanele sebashona kanti obab’omdala bakhe sebehlala eGoli. UMama uthulile kodwa siyazi ukuthi ngeke akuvume abakushoyo.
UMalume wenza eminye imisebenzi akakwazi ukuqhubeka nempikiswano yakhe. Kufanele agome futhi afake izinkomo umuthi wezikelemu. Wazigomela izinkomo isifo samaqhuqhumba kodwa uXolani wathi umgomo ubungalungile. Uthi kwathatha isikhathi eside usuka esitolo waze wafudumala. Lokho okungaba yimbangela inkonyane elincane elinsundu lathola isifo samaqhuqhumba. Kungcono ngoba libonakala selibangcono.
Isigaba 20. Izifo zezimbuzi Sanibonani futhi. Kuningi okwenzekile ekhaya kulelisonto. Kusukela ngomngcwabo kaMam’ncane umzala wethu uZanele uyagula. NgoMsombuluko, uMama umhambise esibhedlela. Ubuye ekhathele kakhulu, uZanele elele emhlane, kanye nemithi eminingi kodwa ubemamatheka. UMama uthe ukhalile ngesikhathi udokotela esibhedlela emtshela ukuthi uZanele unegciwane lesandulela ngculaza (HIV). UMama ubecabanga ukuthi usezofa kodwa udokotela wathi akekho umuntu ekufanele abulawe yingculaza uma bethola ukwelashwa okufanele. Zonke izinsuku uMama kufanele anike uZanele ama-ARV. Lamaphilisi alwisana negciwane lengculaza khona lingeke lihlasele amasosha omzimba. Futhi anamandla kakhulu uma usaqala ukuwasebenzisa angakugulisa ungaba nesifo sohudo. Esibhedlela banike uMama namaphilisi ezakhamzimba azosiza uZanele ukuthi abe namandla futhi bathe zonke izinsuku kufanele adle ukudla okunempilo. UMalume uyehla uyenyuka ugqunqise okwezulu lihloma! Uthi uZanele uthakathiwe, noMama uletha ibhadi ekhaya ngokuthi azohlala nathi. Njalo uma uMama enika uZanele ukudla uMalume uyakhalaza ngokuthi udla kangcono kunaye. UMama noMalumekazi abasho lutho bakhathazekile ngoZanele. Uma uMalume ebezwa behleka uthi ‘ Abafazi! Nkosi yami! Bese eyahamba. Sicabanga ukuthi unengcindezi yokuthi muningi umsebenzi ekufanele wenziwe ezilwaneni. Nathi asikwazanga ukusiza ngemfuyo ngoba bekufanele sifundele izivivinyo zesikole. Futhi kufanele zonke izinsuku sikhe amanzi engeziwe njengoba uZanele eselapha.
Bonke ekhaya bayaphila kodwa izinkukhu ezingaphilanga. Uyazi, ziningi izifo eziphatha izinkukhu.
‘Uyazi ukuthi uGogo kade engifundisa ngezifo zezilwane? Kade eyile emhlanganweni wabafuyi bezinkukhu, bachaze konke ngezifo zazo.’
Isigaba 22. Ukubika ngezifo zezilwane Sanibonani nonke. Ngeke nikholwe ukuthi kwenzekeni ngesonto elidlule. Besiya esikoleni sahlangana noBaba endleleni. Bekungafanele ukuthi ngabe usebuyile besimlindele ngoKhisimusi! Sajabula kakhulu. UNosipho wagijima emhlangabeza wacishe wamuwisa. Sasifuna ukubuyela ekhaya naye kodwa wathi asiye esikoleni. Sambuza ukuthi ubuyeleni futhi uzohlala isikhathi esingakanani. Usitshele ukuthi sizozwa ebusuku uma sesiqede ukubuyisa izilwane kanye nokwenza umsebenzi wesikole. ‘Sipho, angikwazanga ukufunda kahle esikoleni. Bengilokhu ngizibuza ukuthi kwenzekeni eGoli futhi yini uBaba ebuyile. Ubukeke ejabulile ukusibona kodwa futhi ebukeka enosizi futhi ekhathele ngesikhathi eseya ekhaya.’ ‘Nami ngikubonile lokho. Ngizibuzile ukuthi kungani ephethe izikhwama eziningi kodwa engekho amaphasela. Uyazi ngoGudi nangoKhisimusi ufika ethwele amaphasela kanye nezikhwama ezinezipho. Kulokhu ubephethe iketela nengubo yokulala okudala.’ Sesisekhaya, akekho obesitshela ukuthi kwenzekani. USipho wahamba eyotshela uMalume ngembuzi eyayisaxhuga. UBaba wathi njengoba esebuyile, uSipho kufanele abikele yena. UGogo uthe kufanele ngibike kuyena ngezinkukhu. ‘UBaba wenu akazi lutho ngezinkukhu!’ esho ememeza khona uBaba ezomuzwa. Ngesikhathi uMama epheka, uBaba wabheka umsebenzi wethu wesikole. Ngesikhathi sesidlile ukudla kwakusihlwa, uvumele oZanele noMandla ukuthi bahlale emadolweni akhe, wachukuluza uNoluthando ngokuthi usemude kakhulu. Kodwa akashongo lutho ngokuthi ubuyeleni ekhaya.
Kwakuwubusuku obufudumele sasihleli ngaphandle. Ngesikhathi uMama eyolalisa abancane, uBaba usitshele ukuthi udiliziwe emsebenzini wakhe. Sethuka. UBaba akusiye umuntu wokuqala ngakithi ukuphelelwa umsebenzi. Cishe zonke izinyanga kukhona umuntu obuyela ekhaya ngoba inkampani abesebenza kuyo isivaliwe. Ngesikhathi uMama esebuya, uthe uBaba asihambe siye kolala singakhathazeki. Sivalelisile kodwa uSipho wama isikhashana ekusithekeni elalele uMama noBaba bekhuluma. ‘UMama ubezwakala ekhathazekile. Uthe akazi ukuthi sesizokwenzenjani ikakhulukazi njengoba noZanele kufanele anakekelwe. UBaba yena ubezwakala exolile noma esamukela isimo. Utshele uMama ukuthi unesu. Wase ethi futhi simjabulisile isenzo sikaMama sokuthatha ingane kadadewabo ngoba kungekho muntu obezoyinakekela.’ ‘Engabe Sipho sizokwazinini ngalelosu.’
Isigaba 23. Ukufunda ngokwelapha isilwane esigulayo Sanibonani nonke. Linile izulu ngesonto elidlule? Kithina linile. Siyijabulele imvula nakuba laduma ngesikhathi sibuyisela izimbuzi ekhaya. Kwakusabeka. Amatshe enza kubenengozi yokuthi ungashaywa umbani. Sazama ukuthi singahambi eduze kwezihlahla namadwala ngesikhathi siya ekhaya. UBaba ujabulile ngoba yonke into ibukeka iluhlaza. Uthe manje njengoba elahlekelwe umsebenzi sesizoba umndeni olimayo, endaweni esihlala kuyo. ‘Impesheni, kusho uGogo!’ ‘UBaba uthe senza umsebenzi oncomekayo ngokunakekela izilwane kodwa kukhona izinto eziningi esingazenza ukuze silime ukudla okuningi.’ ‘Uzewathi singenza nemali ngokulima.’ ‘Sipho, cishe akekho umuntu lapha endaweni owenza imali ngezilwane ngaphandle uma benezinkomo eziningi.’ ‘UBaba uthi into oyifundayo eGoli izindlela ongazisebenzisa ukwenza imali. Kufanele senze into engenziwa muntu, noma siyenza kangcono kunabobonke. Unecebo lokushuka izikhumba zezilwane. Uthe futhi ungenza imali ngokudayisa izidleke zezinkukhu.’
‘Yini leyo Baba?’
Isigaba 24. Isikalo sezilwane nesemithi ‘Sanibonani nonke! Nisakhumbula ukuthi uBaba wathi uzosifundisa ukuthi ikalwa kanjani imbuzi?’ ‘Usifundisile, bekungelula njengoba besicabanga. Okukuqala, uBaba wathi uSipho akalande isibhuzazane. Ngasibamba ngesikhathi uBaba ekhombisa uSipho ukuthi lifakwa kanjani ibhande lokukala esifubeni sembuzi. Kwafanele ukuthi uSipho alibophe aliqinise ukuze lenele kahle ibhande esifubeni sesilwane. Isibhuzazane sasikhahlela futhi sinyakaza okwenza kubenzima ukuthi ibhande lihlale endaweni efanele. Nokho, ekugcineni uSipho wakwazi ukubona ukuthi yayishaya u-10kg esikalini. ‘Kwasekuyithuba lami. USipho waletha imbuzi enkulu, enoboya obuningi nezimpondo ezigobile ukuthi ngiyikale. Wacabanga ukuthi lokhu kuyahlekisa kodwa kwakufanele angisize ukuyibamba. Eqinisweni, imbuzi yazimela nje. Ibhande lokukala labambeka ezimpondweni zayo kodwa kwangathatha isikhathi eside ukuthi ngilifake esifubeni. Ngathola ukuthi ishaya u-60kg – ingidlula ngo-8kg.’ UBaba wasenza ukuthi sikale umuthi wezikelemu owawudingwa yizimbuzi. Kwakuyithisipuni elilodwa lomuthi oyimpuphu ku-7kg. Ungakwazi ukubala ukuthi kwakufanele sinike isikalo esingakanani kwisibhuzazane nembuzi enkulu?’ ‘Oh, engabe uZanele ukhalelani futhi, Nosipho?’ ‘UMama umphuzisa ama-ARVs. UZanele akathandi ukuphuza umuthi wakhe zonke izinsuku.’ ‘Amasi noshukela uMama amnika kona uma ephuza umuthi uyakuthanda
‘Hawu Baba, imihlangano akuyona yini eyabantu abadala kanye namadoda kuphela?’
‘Yilokho uMama wenu akushoyo kodwa thina noGogo wenu sithi izingane ezibheka izilwane zidinga ukuthi zifunde konke ezingakwazi kubantu abadala ngaphambi kokuthi sife.’
25. Ukugcina imininingwane ngempilo yezilwane ‘Sanibonani! Kungabe seniwajahile amaholide kaKhisimusi? Thina sesiwajahile. Asisakwazi ukulinda ukuthi sibe sekhaya nabazala kanye nabangane bethu.’ ‘Ngokujwayelekile ngalesikhathi sonyaka kusuke kunenjabulo ngoba sisuke silindele uBaba ebuya eGoli. Besihamba ngezinyawo siye lapho kugitshelelwa khona amatekisi simlinde aze afike nezikhwama ezinezingubo ezintsha, oswidi kanye nebhokisi elikhulu lamabhisikidi. Kulonyaka, kuzokwehluka ngoba uBaba usesekhaya. Nakuba wasitshela ukuthi singakhathazeki. Sisazowathola amabhisikidi futhi sizohlaba imbuzi nezinkukhu. Kusengenzeka futhi sithole nezingubo ezintsha!’
‘Cha ngidinga ukuthi ungisize ngencwadi yami yemininingwane. Usakhumbula ukuthi uBaba wathi angibheke izimbuzi? Ngenza ishadi ukuthi ngibhale ukuthi eziphi izimbuzi ezike zagula futhi sazelapha kanjani. Ishadi liveza iminyaka nesisindo sazo.’ ‘Ukwenzelani lokho?’
‘UBaba uthi kuzosisiza kuthi sibone ukuthi ukugcina izimbuzi kusibiza kangakanani. Kuzosisiza nangonyaka ozayo ukuthi sihlele ukuthi singazigcina kanjani ziphilile. Ngibhalile ukuthi uhlobo luni lwemithi esiyisebenzisile kodwa angikwazi ukusho ukuthi ibiza malini.’
‘Abantu abaningi basho njalo kodwa Njengoba amaholidi eseseduze, abafana nengxenye yamantombazane thina siyazi ukuthi akusikho okwenze sebelindele ukuthi babenesikhathi esiningi sokudlala ibhola. uBaba adilizwe.’ ‘Ngamtshela ukuthi yingenxa yokwehla kwezinga lomnotho. Wangihleka wathi “amagama amakhulu angeke azithenge izipho zikaKhisimusi”.’ ‘Ungakhathazeki, sizoba noKhisimusi omuhle kakhulu. Akuwona owezipho kuphela. Ungowokuthi sibendawonye njengomndeni futhi sibe nesikhathi sokudlala ibhola!’ ‘Uqinisile Sipho. Ngikhombise incwadi yakho yemininingwane bese siyahamba siyosika uqalo.’