in �n hoogs geordende samelewing...
van die heuningbye
BO: �n Heuningby (Apis mellifera) vlieg met stuifmeel in �n stuifmeelmandjie terug na die nes.
Foto (waarvan die buiterande deur ons weggesny is) deur
Die oorspronklike foto verskyn op hierdie bladsy by Wikimedia Commons op die w�reldwye web waar dit gelisensieer is ingevolge die bepalinge van die
GNU Free Documentation License, slegs Weergawe 1.2 soos gepubliseer deur die
Free Software Foundation. Kopi�ring, verspreiding en/of wysiging word kragtens hierdie lisensie vergun
geniet die suikersoet heuning wat hulle maak, maar dit is lank nie die
belangrikste nut van heuningbye
nie. Sonder die by-klanke in ons boorde sal ons geen loflied vir die
perske, die pruim en hoeveel ander gewasse kan aanhef nie!
gewone heuningby (Apis
mellifera) is vandag �n burger van al die vastelande op
aarde, maar die geleerde mense s� dit was nie altyd so nie. Oorspronklik
het hierdie soort bye slegs op ons eie vasteland, Afrika, rondgezoem,
kwistig hul heuning vervaardig en ander skepsels met hul geniepsige angels
oertuiste, s� die geleerdes, was die tropiese Midde-Afrika, waarvandaan
hulle deur die eeue heen suidwaarts na Suid-Afrika, noordwaarts tot in
Noord-Europa, en selfs na Indi� en China in die Ooste versprei het.
Bekende Bybelverhaal is di� van die sterke Simson wat heuning ge�et het
van �n swerm bye wat hulle tuisgemaak het in die dooie liggaam van �n
jong leeu wat hy vroe�r kaalhand doodgemaak het.
die heuningby wat vandag in Amerika voorkom, is �n veel meer onlangse
immigrant as die bye wat uit Afrika na die Midde- en die Verre-Ooste en
Europa verhuis het. Om die waarheid te s�,
die heuningby is eers n� Columbus deur die Europese koloniste na
Amerika gebring, waarna die ou Indiane dit �die witman se vlieg�
beteken nie dat die inheemse volkere van die Nuwe W�reld voor dit nooit
die dowwe dreuning van vlie�nde bye geken het nie. Noord-Amerika alleen
is die tuiste van sowat 3500 ander byespesies, wat voor die koms van
die witman self lustig in die berge, die canyons en op die pr�ries gegons
heuningby is ingevoer as bestuiwer vir die Ou W�reldse plantespesies wat
die Europe�rs saam met hulle na Amerika gebring het. As
�n by jou bykom...
�n werkerby �n mens met haar angel bydam, teken sy ook haar
eie doodvonnis. Die angel skeur uit haar lyfie en sit in jou vel
vas. Sy kan onmoontlik daarna nog lank bly lewe.
mense wat hoogs allergies vir bysteke is, kan daarvan sterf.
Gelukkig is dit meer die uitsondering as die re�l. Maar moet
nooit �n bysteek ligtelik opneem as jy nie presies weet hoe jou
liggaam daarop sal reageer nie.
�n by jou steek, ervaar jy onmiddellik �n intense pyn by die
steekplek. Dit duur �n minuut of wat, waarna die plek rooi word
en die rooi tot omtrent drie sentimeter of meer kan versprei. �n
Swelsel in die omstreke van die bysteek kan dalk eers die volgende
dag opgemerk word.
�n akute reaksie op �n bysteek volg�binne minder as �n
uur�kan die pasi�nt uiters moeilik asemhaal, �n ongereelde
hartklop h�, skok ondervind en moeilik praat. Sulke slagoffers
moet dadelik na �n dokter gebring word.
Die angel van �n by moet nie met die duim en voorvinger uit jou
vel gepluk word nie, maar versigtig met �n mes afgeskraap word.
As jy dit met jou vingers uithaal, druk jy nog net meer gif by die
is natuurlik nog duisende ander soorte bye. Trouens, w�reldwyd is reeds
meer as �n ontsaglike sowat 16 000 byespesies opgeteken, terwyl miskien
nog soveel wag om beskrywe te word. Die waardevolste van almal bly egter
maar die heuningby. Dis �n ope vraag wat ons sou gedoen het sonder
hom�of liewer haar, want die ywerige werkers in elke heuningbyenes is
almal steriele wyfies.
jy jou �n w�reld sonder blomme of bome voorstel? Bye bestuif blomme en
bestuifde blomme maak sade. En baie soorte sade bevat �n vlesige
omhulsel wat ons �n vrug noem. S� dus baie dankie vir die by!
sy bre� betekenis is die heuningby enige insek van die familie Apidae,
orde Hymenoptera, en sluit dit alle bye in wat heuning vervaardig. In die
enger sin het dit egter net betrekking op vier lede van die geslag Apis,
maar gewoonlik word dit tot die gewone heuningby, Apis mellifera,
beperk. Die ander Apis-spesies kom slegs in Asi� voor, en sluit
gonsende �dwergies� en �reuse� onder die bye in. Daar
is ook �n aantal variante en subspesies, of rasse, van die Apis-spesies.
heuningbye het ons hier in Suid-Afrika ook ander interessante byesoorte wat
klein, primitiewe kolonies vorm, soos die angellose klein mokka- en
mopaniebye. Nog ander is volslae alleenlopers. Een voorbeeld is die
houtkapperbye, wat hul neste in stompe en pale maak.
Ons gewone heuningby het,
soos alle insekte, ses pote, �n drieledige lyf (kop, toraks en agterlyf)
en �n harde buiteskelet. Die werker-heuningby is �n rapsie langer as
een sentimeter, hoewel die groottes van verskillende variante van hierdie
spesie wissel. Die kop en toraks (bors) is iewat stekelig en verskil in
kleur na gelang van die variant. Daar is twee groot samegestelde o� en
drie enkelvoudige o�, wat besonder goed kan sien, asook twee sensitiewe
voelhorings wat reuke waarneem. Heuningbye woon saam in byeneste of
Hulle kan met �n snelheid
van nagenoeg 25 km/h vlieg en verorber nektar (�n soet vloeistof in
blomme) wat hulle in heuning omskakel. In die proses waarin van blom tot
blom gevlieg word, versamel die stuifmeel van baie plante in die
stuifmeelmandjies (holtetjies) aan die by se agterpote en word stuifmeel
ook versprei waardeur plante bestuif word.
drie kastes in �n byenes�en hoe
soos bye, miere, termiete en wespe het in hul samelewings sogenaamde
kastes of groepe, dit wil s� daar is verskillende soorte individue in
dieselfde nes wat verskillend lyk en elk hul eie besondere take het. S�
is daar in die stad van die heuningbye ook �n hoogs verwikkelende
maatskappy van drie soorte individue wat wesenlik soos �n enkele
organisme fungeer. Dit bestaan uit die vrugbare en bevrugte koningin en
steriele wyfie-werkers (wat almal saam uit bevrugte eiers ontwikkel het)
en die mannetjies of hommels (wat uit onbevrugte eiers ontstaan het). Van
nader beskou, lyk die bye in hierdie drie kastes s�:
Die koningin: Sy is �n bevrugte wyfie wat in staat is om meer as
duisend eiers per dag te l�elke dag gedurende haar hele
lewe van een tot sewe jaar. Sy word van haar larwestadium af saam met
�n klompie ander larwes vir haar koninklike rol �gekweek��anders opgevoed en gevoed as die res van die larwes.
Potensi�le koninginne ontvang meer van �n sekere stof, genaamd
koninginjellie, van die werkers wat hulle voed. Die eerste gebore �kroonprinses� maak die ander �prinsessies� dood nadat
sy uitgebroei het en word die nuwe koningin van die korf.
Die werkers: Hulle vorm �n groep van �n paar tot sowat 60.000
onderontwikkelde en steriele wyfies. Pleks van �n l�boor��n orgaan
waarmee eiers gel� word�soos by die koningin, het �n werkerby �n venynige gifangel aan die agterlyf, waarmee sy die nes tot die dood toe sal verdedig. Die werkers versorg
ook die koningin en haar eiers en larwes. Daarbenewens is hulle
nektarversamelaars en het hulle �n stuifmeelmandjie aan die agterpote
wat nie by die koningin voorkom nie.
Die hommels of darre: Hulle is �n groep van nul tot sowat duisend
mannetjies, wat uit onbevrugte eiers ontwikkel. Darre is vroe�r ook
verkeerdelik waterdraers genoem, maar hulle is opperste luilakke wat nooit
�n greintjie werk in hul lewe doen nie, wat nog te s� water na die
byekorf toe aandra! Hulle kan trouens glad nie vir hulself
sorg nie en moet deur die werkers versorg word.
Dar se enigste taak en doel in die lewe is om met �n koningin te paar
indien hy sy menigte mededingers van ander korwe kan uitstof��n
onderskeiding wat dan ook die
(on)gelukkige drommel van �n hommel se
lewe kos. Boonop word darre ook nie te alle tye in die nes
geduld nie. In die winter word hulle ongenadig uit die korf geskop om
buite te vrek. Hulle het ook nie angels nie.
bevrugte eiers wat deur �n koningin gel� word, word bevrug deur die
sowat 90 miljoen sperma wat sy haar lewe lank in haar liggaam bewaar n�
haar bruidsvlug. Die bruidsvlug volg �n bepaalde patroon waartydens sy
met �n aantal verskillende hommels paar.
maagdelike �kroonprinses� vlieg na �n versamelplek waar
honderde, selfs duisende, hoopvolle bruidegomme uit die omgewing se
byeneste op haar wag. Net �n klompie kry dit reg om die een n� die
ander met haar te paar, waartydens elkeen agteroorval in sy passie en sy
penetrerende deel of endofallus letterlik uit sy lyf geruk word. Elke
agtergeblewe endofallus word om die beurt deur die volgende mannetjie voor paring uit die
koningin se liggaam verwyder. Al die bruidegomme sterf �n vroe� dood
weens hul verminkte agterlywe.
Die lewe van �n nuwe
heuningby begin op die oomblik wanneer die koningin in eiertjie in �n
sel van �n heuningkoek l�. Drie dae nadat 'n eier gel� is, verskyn die
larwe, wat dan drie dae lank deur werkers met koninginjellie gevoed word.
Van die vierde dag af is daar slegs heuning en stuifmeel op die werker- en
hommellarwes se spyskaart. As �n werkerlarwe hierna steeds met
koninginjellie verwen word, ontwikkel �n koningin.
Dit duur sowat agt dae
voordat die larwes volgroeid is. In hierdie tyd vervel die larwe �n
aantal kere totdat hy hom in �n sykokon toespin en �n papie word,
waarvan die sel met �n dekseltjie bedek word. N� hierdie russtadium, wat nog �n aantal dae duur, maak die
volwasse by sy verskyning.
En as die nuweling �n
werker is, wag �n hiperbedrywige lewe van miskien 20 tot 40 dae op haar
waarin sy haar letterlik gaan doodwerk. Net in die winter, wanneer sy nie
soveel werk nie omdat daar min of geen blomme is nie, kan sy sowat 140 dae
doen eintlik al die werk in die byenes. In die eerste drie dae van hul
lewe hou hulle die nes skoon. Daama voer hulle al die larwes tot die
tiende dag. Hierna word hul wasproduserende organe aktief en begin hulle
met die bou van nuwe wasselle. Die sestiende tot die twintigste dag word
aan die versamel van nektar en stuifmeel bestee wat deur terugkerende
werkers na die byekorf gebring word.
die twintigste dag staan hul wag voor die ingang van die byekorf voordat
hulle uiteindelik hul vlerke sprei na die blommeland om nektar en
stuifmeel te versamel.
Intussen bly die koningin
steeds die middelpunt van die byekorf. Sy moet die voortbestaan van haar
spesie help verseker en in die proses boonop aanhoudend keer dat geen van
haar steriele wyfie-onderdane ooit rooi hakskeentjies ontwikkel en dalk
begin flikkers gooi vir die hommels in die nes nie. Maar hoe doen sy dit?
Die sleutel tot haar leidende
posisie is �n spesiale geurstof, of feromoon, wat sy produseer en deur
die hele korf versprei om die werksters se geslagsontwikkeling te
Maar mettertyd word sy te
oud om genoeg van haar inhiberende doepa uit te strooi. Die werkers begin
dadelik �n klompie nuwe koninginne kweek. Die uiteinde is meestal dat
�n heersende koningin die nes met �n deel van die bevolking�miskien
van 5.000 tot 25.000
bye�verlaat en uitswerm om �n nuwe kolonie elders te vestig. Haar plek
in die ou nes word dan deur die eerste aankomeling onder die jong aspirant-koninginne
BO: Wanneer die blomme in die lente en somer bloei, vaar die
werkers van ontelbare byeneste die velde in om nektar in hul mae en
stuifmeel aan hul agterpote te versamel.
wat by gebruik van foto �n skakel na hul webwerf vereis
en produkte van die heuningby
maklik reeds vierduisend jaar, dalk selfs langer, dat mense bye vir hul
heuning en vir byewas benut. Tot taamlik onlangs in die mensegeskiedenis
was heuning immers die enigste vorm van suiker wat betreklik maklik
bekombaar was. Byewas was boonop ook eeue lank gesog vir die maak van
salwe, kerse en baie ander produkte. Alles
danksy die heuningby. Wanneer die blomme in die lente en somer bloei, vaar die
stuifmeel aan hul agterpote te versamel. Nektar
is �n suikeragtige oplossing wat in blomme voorkom. Vyftig tot tagtig
persent daarvan kan water wees, maar wanneer die bye dit in heuning
omskakel, bevat dit slegs sestien tot agttien persent water. Dit is die
vernaamste koolhidraat in die dieet van bye.
maak die gemiddelde nektarversamelaar net sowat een twaalfde van �n
teelepel heuning in haar lewe. En werkers moet ongeveer twee miljoen
blomme besoek om minder as �n halwe kilogram heuning te maak.
Ook die stuifmeel wat bye
versamel, word geredelik verorber. Stuifmeel verskaf die prote�ene wat so
noodsaaklik vir die voeding van larwes (jongbye) is.
sal op �n sekere leeftyd byewas uit �n reeks kliere aan die agterlyf
afskei. Hierdie was is noodsaaklik om heuningkoeke te maak�fantastiese
strukture wat uit seshoekige selle saamgestel is en as kinderkamers sowel
as spense vir die heuning en stuifmeel dien.
moet sowat agt kilogram heuning verorber om een kilogram was te maak.
Gevolglik is dit vir byeboere belangrik om korwe s� te ontwerp dat
heuningkoeke uitgehaal en ongeskonde teruggeplaas kan word nadat die
heuning met swaaimasjiene daaruit gewentel is. Dan is dit nie vir die bye
nodig om soveel heuning te verteer om was te vervaardig nie.
bekend as �n produk van die heuningby is propolis (of
�bywerk�), wat volgens party kenners nie altyd die erkenning kry
wat dit verdien nie. Propolis is �n harsagtige stof wat bye van die
blomknoppe en groeipunte van plante versamel om hul korf waterdig, steriel
en infeksievry te hou. Dit bestaan uit 60 persent hars, 30 persent was en
10 persent stuifmeel en ander vreemde stowwe. Propolis word verkoop vanwe�
beweerde gesondheidsvoordele wat dit ook vir mense inhou.
Navorsers van die Universiteit van Minnesota in St Paul, in die VSA, het in �n interessante onlangse studie bevind dat �n kolonie heuningbye met hul antimikrobiese propolis in der waarheid �n soort �sosiale immuniteit� skep. Dit verminder die behoefte van elke individuele by om �n sterk immuunstelsel te h�. Maar
dit bly die heuning en was wat bye berei, wat vir die mens onder die
kosbaarste dinge in die natuur is. En tog is dit nie die vernaamste nut
van die heuningby nie. Di� is alles maar net �by-sake�, om dit s� te stel! Die allergrootste nut van
die heuningby is as bestuiwer van die mens se gekweekte gewasse en ook van
die blomme in die vrye natuur.
Glo dit, navorsers reken dat ons �n hele derde van die kosse wat ons eet aan bestuiwing deur heuningbye te danke het. Sonder
die by-klanke in ons boorde sal ons dus geen loflied vir die perske, die pruim
en hoeveel ander gewasse kan aanhef nie! Ook baie van dit wat ons klee, het in hul ruwe vorm deur die onverdrote ywer van hierdie dof-brommende stuifmeelverspreiders ontstaan.
LINKS: Wayne Esaias, �n wetenskaplike van die Amerikaanse ruimte-agentskap NASA, teken die gewig van sy byekorwe aan. Hy glo dat �n byenes�wat met die wisseling van die seisoene gewig aansit en verloor��n sensitiewe aanduider is van die impak wat klimaatsverandering op blomplante het. Uit �n ander hoek beskou, kan ges� word dat die mens se besoedeling van die aarde se atmosfeer ook die heuningbye nadelig kan tref. Boonop is daar allerhande siektes wat ons grootste vriendjies in die gogga-w�reld bedreig, soos reg hieronder vertel word. Foto: Elaine Esaias / Earth Observatory / NASA
Daar bestaan nie verniet dat soveel kommer oor �n verwoestende aansteeklike siekte, Amerikaanse broedpes (American Foul Brood of AFB), wat in die jongste tyd onder heuningbye regoor die Wes-Kaap en elders in ons land uitgebreek het nie.
Die broedpes-bakterie� besmet die jongbye (larwes van die bye) en kan hele kolonies uitwis. Die larwes word donker en vrek, om daarna in �n draderige massa te verander wat verdroog. Die dro� massa dra spore wat op hul beurt ander jongbye kan infekteer. Nie net word die byeboere daardeur bedreig nie, maar ook die vrugteboere wat soveel aan bye verskuldig is vir bestuiwing.
Sorgwekkender nog is dat Amerikaanse broedpes glo feitlik w�reldwyd voorkom. Die �Amerikaanse� in die naam verwys nie na die plek van oorsprong van die siekte nie, maar na waar dit die eerste keer wetenskaplik ondersoek is.
Amerikaanse broedpes BO: Jongbye, of larwes, wat deur Ame­rikaanse broedpes ge�nfekteer is, verdon­ker en word �n draderige massa wat later verdroog en die spore dra wat weer ander jongbye kan besmet.
Foto: Virginia Williams / U.S. Departement of Agriculture
... en skadelike virusse
BO: Benewens dodelike bakterie�, kan heuningbye ook deur �n hele aantal verskillende virusse aangeval word. Hier is �n klompie bye met vervormde vlerke�die resul­taat van een soort virusinfeksie.
Insekdoder en bye-vrektes
Brokkie inligting bygevoeg in April 2012
�N INSEKDODER wat baie algemeen gebruik word, is waarskynlik die oorsaak van die skerp w�reldwye vrekte van bye-kolonies, volgens �n studie deur die Harvard School of Public Health in Boston, Massachusetts, in die VSA. Die bevinding is in April 2012 bekend gemaak.
Lede van die Harvard-span, onder leiding van die bioloog Alex Lu, het ges� dat hulle oortuigende getuienis gevind het van �n verband tussen die insekdoder en die verskynsel dat bye hul neste in sulke swerms verlaat dat die kolonies afsterf.
wat soos �n heuningkoek lyk, is nie noodwendig �n heuningkoek
nie. Glo dit, die �koek� REGS is polio-virusse onder die
elektron-mikroskoop�dit het hoegenaamd niks met bye te doen nie.
ONDER is wel �n elektronmikrograaf van �n klompie van �n by se
oogeenhede. Is dit omdat haar baie ogies seshoekig is dat die by
niks anders as seshoekige was-selle kan bou nie?
Foto bo: CDC / Dr. Fred Murphy
Foto links: CDC / PHIL
En di�? Baie mense sou seker s� dis die karton- of papieragtige
nessie van �n soort perdeby, soos �n mens dit aan takke of oorhangende dakke
vind. Verkeerd! Dis �n mikrosfeertjie van kristalliete van
die verbinding titaandioksied, soos vergroot deur hipermoderne
tegnologie. Wetenskaplikes s� daar kan van s� �n
kristalstruktuur verwag word om lig baie doeltreffend te versprei.
Foto bo: Sascha
Klein, Fred Lange and David Pine, Universiteit van Kaliforni�,
Santa Barbara / Met vergunning van National Science Foundation
Werklike papieragtige perdebynes. Die boustof vir sulke soorte neste
bestaan uit verrotte en fyngemaakte hout en speeksel. Baie perdeby-
en bysoorte maak egter ook hul nessies of die kweekkamertjies vir
hul toekomstige larwes van modder of klei. Die bepaalde perdeby op
hierdie foto is, sover vasgestel kan word, nie van ons w�relddeel
nie, maar in vergelyking met ander w�relddele is Afrika tog
betreklik ryk aan by- en perdebysoorte. In Suider-Afrika alleen is
honderde inheemse soorte wat nie eens in ander dele van Afrika
Seskantigheid (die sogenaamde sesvlak of heksagoon) het ook sy
besliste plek in die tegnologie. Hier ondersoek �n navorser van
die Amerikaanse ruimteagentkap NASA �n reeks sonspie�ls vir �n
nuwe soort meganiese werktuig. Die
mens het by die heuningby afgekyk om die waarde van die sesvlak
beter te verstaan. Sesvlakke skakel ineen en vul al die beskikbare
ruimte, waardeur �n sterk struktuur sonder enige gapings tussenin
gevorm word. Vierkante sal ook die ruimte vul, maar nie so �n
stewige struktuur bied nie. Driehoeke sal ook al die ruimte in
beslag neem en �n stewige struktuur vorm, maar wat die bye
aanbetref, sou dit vir hulle moeilik gewees het om heuning uit die
skerp hoeke van driehoekige heuningselle te verwyder.
hoe weet bye in �n korf so presies waar hulle die geilste voorraad
nektar kan kry? Vertel die een dalk vir die ander waar die beste blomme
was lank dronkgeslaan deur �n geheimsinnige ritueeltjie wat bye voor
ander bye in die nes uitvoer nadat hulle op �n versameltog was om nektar
in die hande te kry. Nadat �n werker n� haar uittog weer in die korf
aangekom het, dans sy in die
vorm van �n syfer 8 terwyl sy haar agterlyfie swaai. Al die ander bye
versamel om haar asof hulle haar aksies noukeurig bestudeer.
in die jare sestig van die twintigste eeu het die Oostenrykse Nobelpryswenner en
insektekundige prof. Karl von Frisch �n aanneemlike verduideliking vir
hierdie rare seremonie aangebied. Hy het gereken dat bye met hierdie dans
�n ingewikkelde stel instruksies aan hul medebye oordra oor hoe om �n
ryk bron van nektar te vind. Prof. Von Frisch het gespekuleer dat die
rigting waarin die syfer 8 l� die rigting van die voedselbron aandui (met
inagneming van die stand van die son),
terwyl die intensiteit van die waggelings aandui hoe ver dit is.
teorie is egter deur sekere ander geleerdes bevraagteken, deels omdat
hulle nie kon glo dat bye in staat kan wees om s� �n ingewikkelde
boodskap te ontsyfer nie. Daar is gereken dat �n werker eintlik haar
geur met die dansery versprei sodat die ander haar op die spoor van haar
geur na die nektarbron kan volg.
onlangs het nuwe proefnemings met radar-opsporing bewys dat die prof. Von
Frisch tog in die
kol was. Die beroemde waggeldans bevat inderdaad inligting oor waar die
nektar is, net soos die professor in die jare sestig gereken het.
dans in die vorm van �n
vertel �n werkerby wat van �n nektarbron af in die byekorf terugkom
vir haar medebye waar sy die blomme gekry het? Die Oostenryker Karl von
Frisch is met die Nobelprys beloon nadat hy die fantasiese antwoord gevind
het. Hy het vasgestel dat sy dit doen deur vir hulle op �n heuningkoek
wat ondertoe hang in die vorm van �n
8 te dans! Sy vertel vir hulle hoe ver die blomme is deur middel van die
aantal swaaie van haar lyf in die reguit deel van die dans. Om die rigting
aan te dui, word die hoek
tussen die kos en die son voorgestel deur die hoek wat die by ten opsigte
van die swaartekrag (of die loodregte lyn) aanneem. Hoewel die son se hoek
voortdurend verander, �weet� die by hoe om haar dans daarby aan
te pas, hoewel sy nie meer die son in die donker korf kan sien nie.