Toon afbeeldingen van D.J. Opperman
(1986)–J.C. Kannemeyer– Auteursrechtelijk beschermd
Toe bly daar vir my die keuse tussen die swart plastieksakke van die Munisipaliteit van Stellenbosch of die kliniese bergkluise van die Universiteit van Stellenbosch. Ek het op laasgenoemde besluit. Dit sou die aansien van 'n gul gebaar kan hê - 'gesture as language'. Vir die geskiedenis van ons beskawing is afvalhope van die uiterste belang. Uit hulle het ons gekrap 'n Steentydperk, 'n Babilon, 'n Troje, 'n Pompeji. Op veel minder en kleiner skaal en sonder enige pretensie hoop ek dat studente 'n stukkie literatuurgeskiedenis sal kan haal uit dié krabbelinge en inskripsies van hierdie potskerwe.Ga naar eind1
toekenning van die Recht Malanprys aan dié werk. In sy rede maak Opperman van boukundige beelde gebruik en illustreer hy die houding van die kunstenaar en die literêre geskiedskrywer in twee kwatryne teenoor mekaar. Vir die kunstenaar sal die 'etikettering' van die historikus in laaste instansie onbevredigend wees, al is die literatuurgeskiedenis vir hom 'as hulpmiddel vir die student...'n noodsaaklike euwel wat geduld moet word'.Ga naar eind2
As die Ingrid Jonker-prys vroeg in 1981 tydens die Afrikaanse Skrywersgilde se beraad in Gordonsbaai aan Cloete oorhandig word, lewer Opperman die commendatio. In gesprekke kom hy by herhaling terug op Cloete se verse en beskou hy die bundel as een van die merkwaardigste manuskripte wat hy in sy loopbaan gehanteer het.Ga naar eind3
Een van die laaste manuskripte wat Opperman beoordeel en 'n daadwerklike aandeel aan gehad het, was Otters in bronslaai van Antjie Krog, 'n digteres wie se bundels hy van die begin af onder oë gehad en wat ook in 1975 as gasstudent sy Letterkundige Laboratorium en sy Honneursklasse bygewoon het.Ga naar eind4 In die loop van 1979 het sy 'n drama oor die geskiedenis van die Voortrekkervrou Susanna Smit vir publikasie voorgelê, maar dit is deur Fred le Roux afgekeur op grond van 'n gebrek aan toneelmatigheid. As Opperman dit ter insae kry, is sy kommentaar dat dit eintlik geskikte boustof vir 'n dramatiese alleenspraak sou wees. Teen die einde van 1980 stuur Antjie Krog 'n bundel gedigte vir Human & Rousseau wat aanmerklik verskil van Otters in bronslaai; baie gedigte is later uit die finale bundel weggelaat, terwyl die oorspronklike manuskrip met 'Kunsgalery' open en die siklus 'Die leeu en die roos' in daardie stadium nog nie bestaan het nie. In 'n brief van 24 November 1980 lewer Opperman kommentaar op elke afsonderlike gedig en ken hy aan elkeen 'n punt toe uit tien. Gedigte waarvan hy baie hou, is 'Kunsgalery' wat vir hom 'ontstellend en
In die periode van sy herstel en geesdrif vir werk hersien Opperman twee keer die reeks verseboeke en maak hy belangrike toevoegings tot sy bloemlesings. In 1978 verskyn Junior, Senior en Groot verseboek in aansienlik omvangryker uitgawes en tipografies aantrekliker gedaantes. In 1983 - as hy reeds weer ernstig siek is - verskyn die negende uitgawe van Groot verseboek waartoe André P. Brink oorwegend die keuse maak uit bundels wat ná 1980 verskyn het, maar waarin Opperman se finale keuse uit gepubliseerde bundels tot daardie datum nog opgeneem word. Hiervoor het hy weer feitlik die hele gebied van die Afrikaanse poësie deurgewerk. Uit Leipoldt neem hy nou - ná die publikasie van dié digter se Versamelde gedigte - aansienlik meer verse op, terwyl hy selfs 'n betreklik mindere digter soos Abraham Fouché se fraai 'Wie ken die taal van die blindemol?' insluit en ook op enkele verdere gedigte van I.D. du Plessis besluit. Ook uit Tristia en Uys Krige is die keuse ruimer, terwyl hy uit die latere bundels van W.E.G. Louw,Ga naar eind5 Elisabeth Eybers, Ernst van Heerden, S.J. Pretorius, S.V. Petersen, Olga Kirsch, Ina Rousseau, Breyten Breytenbach en uit sy eie Komas uit 'n bamboesstok 'n keuse doen. In dieselfde tyd werk hy aan nuwe uitgawes van Kleuter- en Klein verseboek wat - in vergelyking met dié van die vyftigerjare - met 'n veel ruimer keuse en illustrasies van Cora Coetzee einde 1981 verskyn.
Kort voor sy siekte het Opperman verskillende projekte in gedagte gehad. Hy het ontwerpe gemaak vir poppespele, historiese dramas oor Paul Kruger en J.B.M. Hertzog oorweeg, en geïnteresseerd geraak in Savanarola as hooffiguur vir 'n versdrama. In 'n stadium was hy ook van plan om aantekeninge te skryf oor die agtergrond van sommige van sy eie gedigteGa naar eind6 en het hy dit gerade geag om bronne en manuskripte voorlopig agterweë te hou en nie aan Stoffel Nienaber te verskaf wat 'n fotoboek oor hom as mens en digter wou aanpak nie.
Na sy herstel het Opperman egter belangstelling verloor in hierdie projekte, aangesien die problematiek in die meeste van hulle ná sy persoonlike ervaring vir hom irrelevant geword het. Hy wou graag oor sy belewenisse tydens die siekte skryf, maar die vraag was hoe om dit sonder sentimentele uitweidings en selfgesentreerdheid aan te pak. Alhoewel sy poësie veel meer outobiografies was as wat die meeste kommentators op sy werk ooit kon vermoed, het hy altyd 'n pes gehad aan die belydenisse van Dertig wat vir hom reeds vroeg in sy loopbaan niks minder as 'n soort 'digterlike Oxford-groepery, 'n skaamtelose geestesnaaklopery'Ga naar eind7 was nie. In 'n vroeë stadium het hy dit oorweeg om die hele ervaring in prosa weer te gee en selfs met die oog daarop opsommings
Jordaan later op 'n motorfiets en in 'n geel gewaad opgedaag het. Nog veel meer as vroeër was Opperman nou intens geïnteresseerd in die grafiese vormgewing van sy bundel. Hy het die papier en linne vir die luukse-uitgawe uitgesoek en selfs aangedui dat die grein vertikaal - en nie horisontaal soos op die monster nie - moes loop.Ga naar eind8 Daarna het Opperman, soos Human later kon onthou, 'die basiese grondliggende tema, die beelde wat voortdurend terugkeer, die simbole, die samehang tussen die verse, die samehang tussen vers en werklikheid en dies meer'Ga naar eind9 verduidelik, 'n 'begeesterde uiteensetting'Ga naar eind10 wat vir albei die aanwesiges 'n hele 'belewenis'Ga naar eind11 was. Aanvanklik het Opperman eindeloos uitgewei, maar in betreklik abstrakte terme, oor die spore wat telkens in die bundel voorkom: Marco Polo se spore na China, die eerste rit met 'My pa se eerste perdjie', die motief van die spoorweë, die vliegreise, die weg na die 'teruggekeerde Opperman' en dergelike meer. Die omslag moes vir hom iets van hierdie spore suggereer. Hy het dit vir Jordaan aan die hand gedoen, wat egter net op sy gebruiklike wyse doodstil gesit en sy 'swyg' geswyg het, soos Opperman dit in die gedig 'Ex libris + Ex libris' sou stel.
Die volgende dag kom Jordaan by Human op kantoor. 'Die ou praat so van spore en kraters, maar sy gesig lyk ná die siekte soos 'n maanlandskap. Ons moet 'n foto van sy gesig as basis vir die spoor-idee gebruik, want as outobiografiese bundel sal die gesig met plooie presies weerspieël wat hy in die gedigte sê.' Jordaan is weer na Stellenbosch waar hy letterlik 'n dag lank foto's geneem het van Opperman se gesig. Uit die foto's het hy die bevredigendste gekies en met vergroting en intensivering die stofomslag beplan. Van die ander het hy 'n tekening gemaak wat hy op die band van die boek self wou plaas. Vir Opperman sou die twee weergawes egter te oordadig wees en saam het hulle besluit om die tekening te verklein en met die Bontekoe-kwatryn op die titelplaat te laat verskyn.Ga naar eind12 Vir die bandontwerp het Opperman 'n vis aan die hand gedoen wat Jordaan - in aansluiting by 'Glaukus klim uit die water' - soos 'n jakopewer geteken het.Ga naar eind13 Vir die titelblad moes Jordaan saam met Opperman na die Departement Geografie aan die Universiteit van Stellenbosch om ou kaarte en titelblaaie te bekyk, al het Opperman versoek dat hy nie die sewentiende-eeuse titelblaaie moes naboots nie maar 'n moderne ekwivalent daarvoor moes vind.Ga naar eind14 Die mannetjie op die titelblad wat met sy vingers 'n obsene teken maak, was Jordaan se idee, maar Opperman was daar baie ingenome mee.
dank sy die heerGa naar eind15
tifone vol speserye vir gaar maak!Ga naar eind16
'n Besondere belewenis vir Opperman in die loop van 1979 is sy vyf en sestigste verjaardag op 29 September. Die verjaardagviering vind dié keer plaas in die Spier-Restaurant, weer met Piet Cillié as seremoniemeester. By dié geleentheid oorhandig Heini Jaekel aan Opperman 'n spesiale nommer van Standpunte (XXXII: 5, September 1979) wat oorwegend uit dokumentasiemateriaal in die Stellenbosse Universiteitsbiblioteek saamgestel is, terwyl John Kannemeyer aan hom 'n spesiale leergebonde eksemplaar van Kroniek van klip en ster skenk, 'n studie oor Opperman se werk wat vir die tweede band van Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur bedoel was maar by dié spesiale geleentheid in 'n eenmalige uitgawe verskyn. As hoofdis van die aand oorhandig dr. David de Villiers van Sasol, wat die boek geborg het, 'n uitgawe van Die galeie van Jorik, 'n faksimilee en transkripsie van die ontwerp en geskrewe manuskrip van Joernaal van Jorik, met redaksionele aantekeninge en 'n inleiding deur John Kannemeyer. Hierdie boek is ontwerp deur Jürgen Fomm, 'n tipograaf wat reeds met Kort reis na Carrara vir een van die mooiste Opperman-uitgawes gesorg het en met dié publikasie 'n hoogtepunt bereik wat beplanning, uitleg en versorging betref. Die transkripsiegedeeltes is geset deur Slobodanska Vasiljkovich, 'n tour de force wat groot inspanning geverg het. Terwyl sy met die setwerk besig was, het mej. Vasiljkovich die tandarts besoek en het hy gemerk dat sy blykbaar die gewoonte aangeleer het om op haar tande te kners. 'You must be under very heavy strain,' was sy opmerking! In sy toespraak op die aand van die oorhandiging bedank Opperman die groot aantal persone wat 'n aandeel in die drie publikasies gehad het. Wat die setwerk betref, sê hy, kom 'alle eer mej. Slobodanska Vasiljkovich toe', 'n Joego-Slawiese naam wat hom assosiatief aan die kinderrympie 'Sê danke, mooi klanke, sê Janka Malanka' herinner. 'Die verdere versorging,' gaan hy voort, 'het groter tipografiese probleme as The Waste LandGa naar eind17 gestel wat haarfyne beplanning geverg het, soos mnr. Jürgen Fomm sal kan getuig. Hy het maande lank slapelose nagte gehad en die afgelope drie weke letterlik langs die teks gewaak. Mnr. Fomm, u het in Afrikaans nuwe hoogtes bereik.'
Dat Komas uit 'n bamboesstok met al die belangrike literêre pryse van 1980 sou wegloop, was die algemene verwagting onder letterkundiges. Op 28 Maart 1980 ontvang Opperman die Louis Luyt-prys tydens 'n geselligheid in die Hotel Boulevard in Pretoria. Dr. G.F. Garbers praat namens die RGN, wat die funksie gereël het, terwyl Merwe Scholtz die motivering vir die toekenning lewer. In sy geestige bedankingstoespraak wys Opperman op die verwantskap tussen Louis Luyt en Marco Polo, tussen Louis Luyt en homself en hoe hy reeds vóór sy ontmoeting met Luyt geskryf het oor die groot 'tycoon' Periandros 'wat in sy volkshuishouding 'n ewewig vir die handel, die kuns en die geesteslewe nagestreef het'. Dit is wat hy in Luyt waardeer en daarvoor bedank hy hom. Op 17 April 1980 ontvang hy in Johannesburg die CNA-toekenning en praat hy by dié geleentheid oor die besoek van 'the man from Porlock' wat Coleridge verhinder het om sy 'Kubla Khan' te voltooi, 'n soort situasie wat ook die Afrikaanse skrywer bedreig, soos reeds blyk uit die negentiendeeeuse 'Moeilikheid om liedjies te maak op 'n boereplaas'.Ga naar eind18
true that Dirk Opperman has already received the D. Litt. degree of the University of Cape Town. But on that occasion, it was not honoris causa - which is not to say that it was dishonoris causa. By conferring this degree, we shall at least confirm that no mistake was made upon the former occasion.Ga naar eind19
Maar in hierdie tyd dra Opperman ook by tot die verering van ander digters, iets waaruit sy spontane waardering vir ander se werk en sy groot menslikheid duidelik blyk. Op 9 Februarie 1980 lewer hy 'n rede in die Birkenhead Hotel in Hermanus by 'n viering van Uys Krige se sewentigste verjaardag. Hierin praat hy in hoofsaak geestig oor die politiek en die godsdiens in Krige se werk. 'Wat die gebruik van die gewone woord, gewone onderwerpe en voorwerpe betref,' sê hy, 'staan ek diep in die skuld by Uys Krige. Ek dink hier bv. aan my gedig "Ballade van die grysland".'Ga naar eind20 Vir I.D. du Plessis se tagtigste verjaardag op 25 Junie 1980 skryf hy 'Proklamasie', 'in gedupliseerde kwatryn':
Op 12 Desember 1980 besoek hy Breyten Breytenbach in die Pollsmoorgevangenis en voer hy 'n lang gesprek met hom oor sy aanhouding, die pogings wat aangewend word om die uitdiening van sy vonnis te verkort en die tydgenootlike literêre situasie in Afrikaans.Ga naar eind21 Op 20 Maart 1981 woon hy in Johannesburg Ernst van Heerden se vyf en sestigste verjaardag by. Tydens dié geleentheid besoek hy sy ou vriend die eerste keer sedert Van Heerden se eie ernstige siekte. In die studeerkamer kyk hy geïnteresseerd die versameling boeke deur en 'bedel' hy E.E. Cummings se Collected poems en Breytenbach se And death white as words as geskenke af! En op 19 Junie 1981 is hy aanwesig in die Libertassentrum buite Stellenbosch by die viering van Eitemal se tagtigste verjaardag en die verskyning van Reinaard, die jakkals, die laaste openbare funksie wat hy bywoon en waartydens 'n foto van hom saam met sy oud-kollega geneem word.Ga naar eind22
Na afloop van die vergadering het Nel 'n bietjie met die Oppermans in Durban rondgery en sy ou vriend se lughartigheid en vrolikheid het hom besonder opgeval. Vir 'n Zoeloevrou het hy in haar taal gesê: 'Loop mooi; sê groete by die huis,' iets wat haar laat omkyk het. In 'n geskenkeksemplaar van Komas uit 'n bamboesstok het Opperman vir Nel 'n inskripsie geskryf 'as herinnering aan ons heerlike jeug saam op Vryheid'. By die afskeid het hy vir Nel gesê dat dit met al die pryse en die spesiale doseerpos uitstekend met hom gaan. 'n Vriend het 'n paar dae tevore vir hom gesê: 'Man, vandat dit nou so goed gaan met jou, kan ek nie meer botter eet nie.' Op Opperman se vraag: 'Hoekom nie?' was die antwoord: 'Want jy het met jou gat daarin geval!'Ga naar eind23
Met die koms van Scholtz aan die begin van 1979 het Opperman aanvanklik moeite gedoen om met sy nuwe kollega oor sake te gesels, maar hy was teleurgesteld dat sy gereelde besoeke aan Scholtz se kantoor nie beantwoord is met besoeke aan hom nie. Aangesien hy self in 1979 sou aftree, gee hy op 22 Januarie 1979 aan die rektor kennis dat hy aan die einde van die jaar sy pos sal ontruim.Ga naar eind24 As uittredende professor kon Opperman geen aandeel hê in die keuse van sy opvolger nie, maar hy het geredelik verwag dat Scholtz die saak met hom sou bespreek. Tot sy verbasing en later woede het Scholtz egter die swye bewaar. Uit 'n ander bron moes Opperman verneem dat die professoraat afgeskaf is en dat slegs 'n senior lektor benoem sou word. Hy was ontsteld hieroor, omdat die taalkunde-professore nou 'n oorwig in die Departement gehad het en Scholtz buitendien met sy taalkundige belangstelling en simpatieë in die verlede vir hom nie 'n volbloed literator was nie.
skimp op homself geïnterpreteer en hom verplig gevoel om op te staan en te sê dat hy en sy kollegas - waarmee hy die twee taalkunde-professore bedoel het - nog besig was om die saak te ondersoek.Ga naar eind25 Skynbaar in vrede is die lede van die Departement die aand uiteen, al was die gespanne verhoudinge vir almal duidelik merkbaar.
Om by die meerboot se tye aan te pas, moes Opperman en Van der Merwe die besoek 'n maand lank uitstel. Op Maandag, 27 April 1981, kom hulle egter op Blantyre se lughawe aan en moes Opperman gewoond raak aan die stadige afhandeling van roetinesake, die 'horlosielose Afrika' soos hy dit later aan Lina Spies sou beskryf. Die gehuurde motor wat vir hulle op die lughawe beskikbaar moes gewees het, is byvoorbeeld eers die volgende oggend afgelewer en Opperman het hom telkens in 'n vriendelike gesig met wit tande vol onbegrip vasgeloop as hy te vinnig in winkels praat en verwag dat sy aanhoorder se verstand net soos syne moes reageer.Ga naar eind26