Wat is die liberalisme? Met ’n kort verwysing na Steve Hofmeyr - FAK
Profiel van die swart Afrikaanssprekende gemeenskap: ’n Verkennende studie
Die liberalisme (en in die besonder sy hedendaagse variant, die neo-liberalisme) is die grootste ideologiese uitdaging waarvoor ons – maar ook talle ander kultuur-gemeenskappe dwarsoor die wêreld – te staan gekom het. Selfs ’n veel groter bedreiging as dinge soos vyandige state; die korporatiewe globalisme met sy dwang tot eenvormigheid; die verkrummeling van gemeenskapstrukture en die gevolglike verlies aan politieke inspraak in eie sake; die tirannie van politieke korrektheid en die selfveragting waaraan die intellektuele elites in die Westerse wêreld (maar ook onder Afrikaners) ly; die onvermoë om “nee” vir vreemdelinge te sê en grense tussen gemeenskappe, kulture en tradisies te respekteer; die druk waaronder die politieke lewe en ’n sin vir die goeie oordeel verkeer (onder meer vanweë die burokratisering van die alledaagse ervaring en die vertroue op die sogenaamde klas van eksperts), ensovoorts.
Uiteraard beteken dit nie dat die liberalisme van hierdie lys van “bedreiginge” geïsoleer kan word nie. Trouens, hierdie dinge – vyandige state, globalisme, verlies aan politieke deelname, ensovoorts – kan juis as ’n effek van die ideologiese liberalisme beskou word. As ons hulle egter wil begryp, moet die liberalisme ten grondslag daarvan verstaan word. Laasgenoemde verteenwoordig die dikwels onuitgesproke ideële agtergrond wat genoemde dinge aanmoedig en bevorder. Trouens, die liberalisme maak hierdie dinge moontlik.
Geleerd geformuleer: die liberalisme word deur sowel ’n atomistiese as ’n voluntatiewe opvatting van die mens gekenmerk. Volgens die liberalisme kan die menslike toestand met ’n alleenstaande eiland vergelyk word waarop die individu (’n soort Robinson Crusoe) kan maak soos wat hy wil, solank hy nie – en dit is die tipiese kwalifikasie van die liberalisme – “andere” benadeel nie. (Die feit dat die liberalisme ander mensbeskouinge as die liberale lewenshoudinge minag, word daarmee gerieflikheidshalwe vergeet).
As ons die liberalisme wil verstaan, moet die implikasies van hierdie mensbeeld – ’n rewolusie in die geskiedenis van mensbeelde – behoorlik onder oë gekry word. Wat presies word daarmee bedoel? Indien ons nie hierdie vraag antwoord nie, loop ons die risiko om onder die slagspreuk dat ons antiliberaal is dieselfde mensbeeld te handhaaf.
Laasgenoemde gebeur juis dikwels in sogenaamde antiliberale kringe. Soos onder neokonserwatiewe politici en intellektuele in die Verenigde State. Alhoewel neokonserwatiewes in dié land dikwels ’n stryd teen die liberalisme voer, is ook hulle tot ’n individualistiese opvatting van die mens verbind. Ironies genoeg gee hulle daarmee juis kontinuïteit aan die liberalisme. Geen wonder dat die stryd tussen die twee groot politieke partye in die VS ’n mens dikwels met die gevoel laat dat hulle geen werklike alternatiewe vir mekaar bied nie. Vanweë hulle gedeelde mensbeskouing lyk die Demokratiese Party (die sogenaamde liberale party) en die Republikeinse Party (waar die meeste neokonserwatiewes hulself bevind) dikwels na spieëlbeelde van mekaar, kante van een en dieselfde dieperliggende ideologiese munt.
Ten minste die volgende kort opmerkings moet oor die liberale opvatting van die mens gemaak word. Hopelik sal iets van die wese van die liberalisme duideliker daaruit blyk:
Die historiese oorspronge van die moderne individualisme kan na 17de eeuse figure soos Thomas Hobbes en John Locke teruggevoer word. Die liberale rewolusie wat Hobbes en Locke ingelei het, rus op die gedagte dat die mens van nature as ’n vryswewende individu verstaan moet word. Alvorens ek as mens dus as ’n lid van enige familie, dorp, stad, etnos of kultuur beskou kan word, is ek ’n individu. Hiervolgens behoort my veelheid van gemeenskapsbinding nie tot die wese van my as mens nie. Inteendeel, hierdie bindinge word deur die liberalisme is sekondêr tot my eie self beskou, ’n soort toevallige addendum tot wie ek eintlik is.
As sodanig verskil die liberale mensbeeld van die Klassieke Griekse, Romeine en uiteindelik Christelik-Middeleeuse opvatting van die mens. Volgens laasgenoemde is ons as mense van nature gemeenskapswesens. Vanuit hierdie perspektief beskou, is my verskillende gemeenskapsbindinge daarom ook nie ’n toevallige – ekstrinsieke – toevoegsel tot my menswees nie. Inteendeel, hulle behoort intrinsiek tot wie en wat ek is. Die feit dat ek tot hierdie of daardie familie, dorp, stad of etnos behoort, vertel iets wesenlik omtrent myself as mens. My menswees bestaan nie in abstraksie daarvan (en dus in ’n soort gemeenskapsvrye sone) nie. Inteendeel, my menswees bestaan slegs in en deur hierdie gemeenskapsbindinge.
’n Tipiese voorbeeld hiervan kan in die ou republikeinse tradisie (waaronder ook onder Afrikaners in veral die vroeë Boererepublieke) opgespoor word. Republikeine is nie vry omdat hulle in die eerste plek self besluit oor hoe hulle hul lewe as individue wil inrig nie, maar omdat hulle op ’n gesamentlike grondslag (en op die “verhoë” van die eie gemeenskap, soos die eie parlement, die eie gemeenskapsraad, die eie stadsraad, die eie skool en universiteit, ensovoorts) deelneem aan die verwesenliking van wat hulle as die gemeenskaplike goed beskou. Laasgenoemde sluit onder meer dinge in soos ’n eie taal, kultuur en tradisie, asook die “waardes” wat deur laasgenoemde dinge oorgedra word (dit is dinge soos dapperheid, geregtigheid, waarheid en skoonheid).
Uiteraard beteken dit nie dat die tradisie die belangrikheid van “keusevryheid” ontken het nie. Maar die keusevryheid van die individu is altyd weer ondergeskik geag aan wat deur die tradisie as goed, waar en skoon beskou is. Trouens, ’n mens kan praat van ’n goeie wisselwerking tussen individu en gemeenskap in die outyd: Sonder die gemeenskap was die individu nie moontlik nie, maar die gemeenskap is op sy beurt ook hernieu deur die skeppingskrag en ondernemingsgees van die individu.
Alhoewel die liberale vryheidsopvatting vandag dominant is, is die tradisionele vryheidsopvatting orals aanwesig waar protes teen die hegemonie van die bestaande orde aangeteken word; waar nuwe vorme van gemeenskaplike deelname, inspraak en saamwees opgesoek word; waar die strewe na die gemeenskaplike goed wakker gehou word. Sowel onder sogenaamde “linkse” as “regse” populistiese groeperinge kan dit raakgesien word.
Geen ander politieke orde pas so by die liberale mensbeeld as die moderne territoriale staat nie. Trouens, die staat wat Hobbes en Locke, grondlêers van die moderne liberalisme, in die vooruitsig gestel het, was juis die moderne territoriale staat. Ons kan sê dat laasgenoemde “ontwerp” is om aan die behoeftes van die moderne individu te voldoen.
Waarom? Ten diepste is die moderne liberale staat in wese niks anders as ’n kontrak tussen vryswewende individue nie. Laasgenoemde kontrak het ten doel om die ruimte vir die individu te skep waarbinne hy, nou onder die beskerming van die almagtige staat, “vrygestel” word om sy lewe volgens sy eie individualistiese voorkeure in te rig.
Kyk in hierdie verband na die wyse waarop die moderne liberale Engeland en Frankryk (vanaf die eerste dekades van die 16de eeu) ter wille van die standaardisering oorlog teen ’n groot hoeveelheid tale, kulture en tradisies binne hulle onderskeie grondgebiede aangeknoop het. In die proses het beide state onder meer van die meerderheidstale, naamlik Engels en Frans, gebruik gemaak om een standaard op alles af te dwing.
In Suid-Afrika voltrek dieselfde logika homself vandag. (Interessant dat apartheid-Suid-Afrika, anders as die territoriale state, juis die veelheid van tale erken het). In naam van ’n liberale verdraagsaamheid jeens die veelheid van tale (“elf amptelike tale”) word Engels op ’n bruut onverdraagsame wyse as instrument gebruik om ’n abstrakte eenvormigheid op alles af te dwing. Die staat se teoretiese pretensie om elf amptelike tale te hê, word deur die praktyk van radikale eentaligheid ontbloot vir wat dit is, naamlik ’n liberale pretensie van openheid.
Januarie 22, 2014 om 9:13 vm
Dinsdag 21 Januarie 2014
Die ou spook van die liberalisme word deesdae weer gebruik om Afrikaners mee die skrik op die lyf te jaag, skryf Anton van Niekerk.
Ons beleef opnuut ’n era waarin Afrikaners links en regs banggemaak word met die spook van die liberalisme. Tydens apartheid was die liberalisme, naas die kommunisme (die verskil tussen dié twee is geriefshalwe deur talle vernuftige apartheidsideoloë vergeet!), ’n geliefkoosde verwyt om te slinger na almal en alles wat gelyk het na ’n bedreiging vir die Afrikaner-hegemonie en, mitsdien, na die versteuring van die rassistiese samelewingsorde van die ou Suid-Afrika.
Die stokflou liberalisme-spook word egter in ons dag opnuut uit die dood opgewek om Afrikaners wys te maak dat hierdie bose ideologie soos ’n vyfde kolonne ons kosbaarste geestesgoed bly infiltreer en ons vermoë om vry te kom van die nuwe Suid-Afrika, berekend ondermyn.
Dit is teleurstellend om te sien dat niemand minder nie as Danie Goosen, voorsitter van die FAK en ’n hoogs bedrewe filosoof van Unisa, die jongste tenoor in die koor van liberalisme-beklaers geword het (sien sy rubriek “Wat is die liberalisme? Met ’n kort verwysing na Steve Hofmeyr” op http://www.praag.co.za). Goosen draai geen doekies om nie. Die liberalisme is “een van die grootste ideologiese gevare vir Afrikaners”. Dit is selfs ’n groter “bedreiging” as “euwels” soos korporatiewe globalisme, politieke korrektheid en, veral, “die onvermoë om nee te sê vir vreemdelinge en grense tussen gemeenskappe, tradisies en kulture te respekteer”.
Tot die kern van die probleem met die liberalisme, as ons Goosen moet glo, behoort laasgenoemde se afstootlike mensbeeld. Die mens is volgens die liberalisme naamlik ’n “vryswewende individu” met slegs keusevryheid. Daarteenoor – u lees korrek – bepleit Goosen ’n vryheid “wat deur ’n gemeenskap, tradisie of kultuur aan ons voorgeskryf word” (my klem). Die liberalisme vereis van ons dat ons alle “bindinge” waaronder ons lewe – ’n gesin, ’n kerk, ’n kultuur – gewoon van ons moet “afgooi” en lewe soos totaal soewereine, atomisties afgeronde individue wat slegs na onsself luister.
Nou sal dit ons pas om versigtig te wees vir enige “-isme”. ’n “-Isme” is ’n verabsolutering, en daarom altyd geneig om die kompleksiteit van die wêreld te maklik te vereenvoudig. Nie verniet nie bid Van Wyk Louw by geleentheid: “Bevry ons van die -ismes, Heer, dan sien ons dalk U wêreld weer.” Natuurlik is die liberalisme ’n politiek-filosofiese posisie wat nie onskuldig is nie en wat in die verlede meermale daartoe aanleiding gegee het dat sosiale praktyke geregverdig word wat moreel bedenklik is (byvoorbeeld ’n ongebreidelde kapitalisme sonder die aanvaarding van enige sosiale verantwoordelikheid deur diegene wat die meeste deur die vrye mark bevoordeel word).
Maar ek meen ons moet darem ook versigtig wees om, in ’n ywer om baba bang te maak met die gogga van die liberalisme, die baba nie sommer met die badwater uit te gooi nie. Ter motivering, voer ek drie punte aan:
Eerstens, die paradoks van iemand soos Goosen se artikel, is dat ’n liberale samelewing presies die voorwaarde is waarop hy in staat is om sy radikaal antiliberale standpunte te stel en te verdedig – sonder vrees dat hy “stilgemaak” sal word. En presies laasgenoemde is die verskil tussen Danie Goosen in die nuwe Suid-Afrika en Beyers Naudé in die ou Suid-Afrika. Onder apartheid het baie van ons weliswaar ook kritiek gelewer op die bestaande orde, maar niemand was ooit seker of en hoe lank dit geduld sou word nie. In die geval van die Beyers Naudés, Bram Fischers en Nelson Mandelas van hierdie wêreld is hul voortgesette kritiek inderwaarheid nie geduld nie en is hulle lank – in Fischer se geval permanent – stilgemaak. Ek hou nie van wat Goosen beweer nie, maar in ’n liberale samelewing moet ek hom altyd sy reg gun om te sê wat hy wil sê, en rus daar ’n morele plig op my of wie ook al wat met hom verskil, om dit te doen in terme van redenasies, en nie met geweld nie. Wat ook al negatief oor die liberale idee uit te wys is, en wat ook al die (baie) foute van die nuwe Suid-Afrika (en daar is baie): die liberalisme skep vir ons die ruimte om te wedywer vir beter en aanvaarde idees in die hoop en geloof dat die sterkste krag in hierdie wedywering die krag van die redelike redenasie sal wees.
Wat geld vir Goosen as individu, geld net so in die tweede plek vir organisasies of instellings wat hulle beywer vir die “belange van Afrikaners” soos hulle dit sien. Dit is omdat daar tans, as gevolg van ons grondwet, ’n basies liberale samelewingsorde in ons land geld dat organisasies soos Solidariteit, AfriForum, Praag en die FAK hul aksies kan begin en hul belange kan bevorder. Kom ons onthou weer: in die ou antiliberale Suid-Afrika is organisasies wat hulle beywer het vir die lotgevalle van die meerderheid voor die voet verbied. In watter van die twee samelewings verkies ons om te woon? Weer: ek sê nie daarmee hoegenaamd dat alles in die nuwe Suid-Afrika in orde is en dat ons met die huidige regering tevrede moet wees nie. Die hoogste prys van die liberale demokrasie sal myns insiens juis wees as ons die huidige regering deur ’n beter een kan vervang. Maar dit is iets gans anders as om ons liberale grondwet – en dus ons liberaal-demokratiese samelewingsorde – deur ’n ander een te vervang!
Dit bring my by my derde en laaste punt. Hoewel ek veel minder het aan die beweerde belang van die gemeenskapslewe vir die uitlewing en bevordering van menslike identiteit as Goosen, gun ek hom en sy geesgenote ten volle die reg om hulle daarvoor te beywer. My punt is dat niks in sy en sy geesgenote se pad staan om daardie strewe na te jaag binne die huidige liberale orde nie. Ek meen Goosen is verkeerd as hy beweer dat die liberalisme van ons vra om alle binding te versaak en van ons verwag om almal te probeer lewe as “vryswewende individue” wat geen gemeenskapsbande het nie. Dit is tog kennelik nie die waarheid nie. Die liberalisme ontken nie noodwendig die belang van die gemeenskap nie. Dit vra bloot dat, as volwasse mense tot gemeenskappe behoort en hulself daarin wil uitleef, dit die gevolg van individue se vrye keuse sal wees, en nie van dwang nie.
Wys my die hedendaagse mens wat, met die besef van volle implikasies, werklik, soos Goosen beweer, sou verkies dat ’n gemeenskap fundamentele keuses namens hom uitoefen? Daar kan seker sulke mense wees, maar hulle vind die wêreld waarin ons hedendaags leef, veral ook as ons die tirannie van apartheid onthou, waarskynlik ’n baie moeilike plek om by aan te pas.
Anton van Niekerk is professor in filosofie aan die Universiteit Stellenbosch.
Februarie 4, 2014 om 8:54 vm
Forum: Wagters op die mure van ‘liberalisme’ (Soos verskyn in Die Burger van Maandag 3 Februarie 2014)
Is ons volwasse genoeg om ’n oop gesprek oor die liberalisme te voer? vra Danie Goosen.
OM vandag ’n oop gesprek oor die hedendaagse liberalisme te voer is kennelik ’n moei­like uitdaging. Verskeie wagters op die mure voel hulself geroepe om dit by voorbaat met strategieë van verdagmakery te verongeluk.
En wat anders dien hier as instrument van ver­dag­saaie­ry as die spook van apartheid?
Anton van Niekerk se onlangse aanval in Die Burger (22.01) op my standpunt oor die liberalisme is ’n goeie voorbeeld. Reeds in sy eerste sinne lê Van Niekerk ’n verband tussen diegene wat krities oor die liberalisme is en apartheid.
Niks kan egter verder verwyder van die waarheid wees nie. Vandag word wêreldwyd oor die liberalisme gesprekke gevoer. My eie standpunt sluit in menige opsigte by hierdie gesprekke aan.
Suggereer Van Niekerk dat diegene wat aan hierdie gesprekke deelneem, apologete van apartheid is? So ’n suggestie is tog te gek vir woorde. Ek weet nie van ’n enkele internasionale figuur onder kritici van die liberalisme wat nie tegelyk krities oor apartheid is nie.
Leopold Scholtz se antwoord in Die Burger (24.01) oor dieselfde tema en in die besonder sy voorstel om tussen verskillende vorme van die liberalisme te onderskei, is meer gebalanseerd. Trouens, dit help ons om ’n tree verder in die gesprek te gee.
Op die voetspoor van Scholtz kan tussen die “liberalisme” en die “liberale” onderskei word. My kritiek het hoofsaaklik betrekking op eersgenoemde, en nie op die liberale nie. Maar waar lê die verskil? En hoe hou dit verband met die sentrale vraag in hierdie gesprek, naamlik die vraag na die hedendaagse lotgevalle van ons tradisies en gemeenskappe?
Ter wille van die gesprek kan gesê word dat die liberale met openheid, ontvanklike denke, ’n sin vir die veelheid en die demokratiese verband hou. Daarom is dit ook geen wonder dat liberale ’n openheid jeens die veelheid van tradisies en gemeenskappe toon nie.
’n Goeie voorbeeld hiervan is liberale uit eie geledere. Hul politieke denke toon dikwels ’n sin vir die akkommodering van gemeenskappe. Prof. Dan Kriek, bekende politieke liberaal, is ’n voorbeeld hiervan. Onder leiding van onder andere Kriek het verskeie liberale denkers reeds in die sewentiger- en tagtigerjare die waarde van gemeenskappe (en die beginsel van kulturele outonomie) beklemtoon.
Geen spanning kan hier tussen die liberale en die gedagte van gemeenskap opgespoor word nie.
Met die liberalisme is dit anders gesteld. Ten grondslag aan laasgenoemde ideologie lê die werklikheidsvreemde gedagte dat die mens per definisie ’n enkelstaande individu is wat – onafhanklik van enige tradisie of gemeenskap – self oor sy of haar lotgevalle moet besluit. Watter produk ek koop, watter lewenstyl ek handhaaf, watter skool of universiteit ek bywoon, watter taal, kultuur of godsdiens ek aanhang – dit alles word ’n blote funksie van die keuse wat die individu self daaroor uitoefen.
Laasgenoemde gaan vandag met tragiese gevolge vir ons tradisies en gemeenskappe gepaard. In plaas daarvan dat die individue by hul oorgelewerde wyshede aansluit, word hulle toenemend op die agtergrond gedwing.
Ironies hiervan is dat dit ook met negatiewe gevolge vir die individu self gepaardgaan. Sonder aanknopingspunte by tradisies en gemeenskappe word die individu tot niks minder nie as ’n blote verbruiker gereduseer – iemand wat naarstig die verbruikerspatrone van ander individue probeer naboots. Van egte individualiteit kan hier geen sprake wees nie.
As die veelheid van gemeenskappe en tradisies vandag nog lewende werklikhede is, is dit nie vanweë hul erkenning deur die liberalisme nie, maar ten spyte daarvan.
In plaas daarvan dat Van Niekerk ’n liberale openheid jeens die veelheid van tradisies en gemeenskappe handhaaf, is sy betoog deurtrek van ’n afkeer van die aansprake van (veral die Afrikaanse) gemeenskap.
Vreemd hiervan is dat Van Niekerk, terwyl hy self teen die bindinge van gemeenskappe beswaar maak, hom tog geroepe voel om hom aan die gesag van die almagtige staat te onderwerp. Laasgenoemde blyk uit talle uitsprake wat Van Niekerk oor die taalbeleid op Stellenbosch gemaak het. Afrikaans moet agter in die tou staan, sodat die Universiteit Stellenbosch die staat se gemeenskapsonverskillige (of is dit -vyandige?) projek kan dien.
“ ’n Universiteit wat . . . sigself sien as primêr in diens van ’n bepaalde taal- of kultuurgroep, eerder as ’n nasionale (lees: staatlike) bate, toeganklik vir alle Suid-Afrikaners, speel met vuur,” waarsku Van Niekerk teen die gemeenskapsidioom. Daarmee bevestig hy die verband tussen die liberalisme en die staat waarop Robert Nisbet in sy beroemde boek, The Quest for Community, gewys het.
Geen wonder dat Van Niekerk op hierdie punt met die ANC saamstem nie. Enige aandrang vanuit die gemeenskappe (en in die besonder vanuit Afrikaanse geledere) op sinvolle erkenning staan in spanning met die belange van die staat en in die besonder met die mag van ’n ongedifferensieerde meerderheid.
Van Niekerk en die ANC staan daarmee haaks op dit wat tans in die demokratiese wêreld gebeur, waar die erkenning van die gemeenskappe ’n toets vir die volwassenheid van demokrasieë is.
Is ons volwasse genoeg om ’n oop gesprek oor die liberalisme te voer? Scholtz se reaksie sê “ja”. Laat ons daaraan vashou.
– Prof. Goosen is is voorsitter van die FAK.