PressReader - Weg! Platteland: 2017-09-01 - Bie­tjie baard, maar klip­steen­hard
Bie­tjie baard, maar klip­steen­hard
Baardskeerdersbos, ’n eens kwy­nen­de O­ver­berg­se ge­meen­skap met ’n kook­wa­ter boe­re­or­kes, boer weer voor­uit dank­sy ’n net­jie­se teer­pad, ’n suk­ses­vol­le kuns­roe­te en ’n jo­li­ge plaas­mark een keer per maand.
Weg! Platteland - 2017-09-01 - My Dorp - TEKS JO­HAN VAN ZYL
Dis nie al­dag dat ’n 83-ja­ri­ge we­du­wee aan jou voor­ge­stel word as “die ge­vaar­lik­ste vrou op die dorp” nie. Maar knap ná tien op ’n Maan­dag­mô­re steek dié ein­ste “boos­wig” haar hand na jou uit en sê lie­fies: “Ma­ra Groe­ne­wald, aan­ge­na­me ken­nis.”
On­danks et­li­ke waar­sku­wings voor die tyd – en haar oë wat net ’n aks té on­deund von­kel – dink jy nie vir ’n oom­blik jy gaan drie en ’n half uur la­ter eers by die min­sa­me tant Ma­ra weg­stap nie. S­téier is waar­skyn­lik ’n be­ter be­skry­wing, want ná vier “ou wit­blit­sies” soos hul­le dit in dié kon­trei skink, is dit neu­sie ver­by met reg­uit kyk – laat staan nog reg­uit strom­pel.
In hier­die kom­buis, ver­tel tant Ma­ra, het haar man, Ma­nie Groe­ne­wald, die lei­er en hoof­san­ger van die Baardskeerdersbos-or­kes wat sy stem nes ’n kon­ser­ti­na kon laat wurm, saans die voor­tref­lik­ste boe­re­mu­siek ge­maak saam met die an­der vyf le­de van die or­kes. Maar in dié huis het oom Ma­nie op 20 Au­gus­tus 2015 ook sy laas­te a­sem uit­ge­blaas – nog een van die “ou” B’bos­sers wie se af­ster­we mee­werk om van­me­le­we se dae nóg vin­ni­ger die ver­ge­tel­heid in te s­tuur.
By die kom­buis­ta­fel het Hen­ry van Wyk, tant Ma­ra se but­ler (sy noem hom grap­pen­der­wys haar “boyf­riend”), vyf mi­ni­bier­be­kers reg­ge­sit wat elk om­trent vier of vyf so­pies kan sluk. In op­drag van tant Ma­ra vul hy elk­een tot bo met die be­rug­te “he­len­de wa­ters” wat al don­kie­ja­re in hier­die kon­trei ge­drink word. Hen­ry sny ’n min­ne­o­laag­ti­ge le­moen in sky­we, sit ’n stuk si­trus op el­ke wit­blits­gla­sie en sprin­kel laas­tens ’n tee­le­pel bruin­sui­ker oor.
Tant Ma­ra sit ge­reed met ’n mes. Ter­wyl sy klets, doop sy die punt van die mes in die wit­blits en laat ’n paar drup­pels op die ho­pies bruin­sui­ker val. Só be­gin daar na­der­hand ’n bruin stro­pe­rig­heid van sap, sui­ker en wit­blits on­der­in el­ke dran­kie vorm.
“Nou toe, kê­rels,” sê tant Ma­ra ná ’n kwar­tier van drup-drup-drup, lig die eer­ste be­ker­tjie en ver­klaar: “Hy lyk vir my reg om te gooi – of hoe lyk hy vir jul­le? Nou maar toe: Ge­sond­heid!”
Hen­ry grin­nik: “Laat hy val – of brand – waar hy wil!”
Aan die kop van die ta­fel slaan tant Ma­ra-hul­le se buur­man, die kuns­te­naar I­van Trol­lip, die helf­te van sy gla­sie weg en gee ’n se­nu­ag­ti­ge lag­gie: “Boy oh boy,” sê hy, sy oë pie­ring­groot, “just don’t say we didn’t warn you!”
“DIE ANUS VAN HERMANUS” – só het die ho­vaar­di­ges van die O­ver­berg nog tien, twin­tig jaar ge­le­de na Baardskeerdersbos ver­wys. Tóé was die ver­pot­te plek­kie met die aar­di­ge naam nog ’n on­ge­rep­te, sa­lig slui­me­ren­de dor­pie langs ’n grond­pad wat die haai­hoof­stad Gans­baai met die sen­ding­ge­meen­skap E­lim en B­re­das­dorp ver­bind het.
So ge­maak en so ge­laat staan, het die neus­op­trek­ke­ri­ge ti­pes oor B’bos se “sout-van-die-aar­de” sie­le ge­sê. Gas­vry, ja, maar róf. En on­be­skof. Selfs ag­ter­lik, jy weet, met skeel­oog- en snot­neus­kin­der­tjies wat vir kwaad­geld op die hoe­ke rond­staan...
Dis dié soort kaf­praat­jies wat tant Ma­ra se bloed­druk ter­stond die hoog­te in laat skiet. “Dis nie hoe ék B’bos ken nie – en ek het al in 1959 hier ge­land toe die hui­se nog nie eens e­lek­tri­si­teit óf bin­ne­toi­let­te ge­had het nie! Van­dat die tyd­skrif Per­so­na­li­ty des­tyds ’n be­le­di­gen­de ar­ti­kel oor die dorp ge­skryf het, is die mees­te van ons ou­er gar­de maar lug­tig vir men­se met ver­skuil­de a­gen­das,” knor sy. En sy ver­wys nou spe­si­fiek na be­soe­kers en joer­na­lis­te wat nie oop kaar­te speel ter­wyl hul­le dit ga­te uit ge­niet op die dorp nie, en dan soos twee­gat­jak­kal­se by die huis of “in die koe­ran­te” gaan gal­braak, sê tant Ma­ra.
Met die groei­en­de stroom in­kom­mers en kuns­te­naars wat dees­dae hier nes­skop, het sy glad nie py­ne nie. “Nu­we bloed is nu­we bloed en verander moet ’n plek mos verander – ver­kies­lik ten goe­de, soos ek meen hier die ge­val is.”
In wy­le E­ben Be­na­de se boek >
Baardscheer­ders Bosch – Pie­ke en kro
nie­ke 1652-2004, wat Lin­da Woods, sy sus­ter, drie keer moes her­druk (dis tans wéér uit druk), skryf hy die dorp het teen 1940 om­trent 250 in­wo­ners ge­had, 70 woon­hui­se, ’n NG kerk, ses sa­ke­on­der­ne­mings en ’n skool met 120 kin­ders. Maar vol­gens die 2011sen­sus­sy­fers het die in­wo­ner­tal oor die ja­re ge­krimp tot 103, van wie 90% spier­wit is. (B’bos het nog nooit ’n towns­hip ge­had nie.)
Die on­nut­si­ge tant Ma­ra, wat steeds kook en in­maak vir ’n va­le, ont­hou die dorp was eens oor­trek met vrug­te­bo­me en win­ger­de en groen­te­tui­ne waar met ver­al uie, aar­tap­pels en pa­tats ge­boer is. Hier was ook ’n stuk of ne­ge wyn­kel­ders en vyf stook­ke­tels in die dis­trik. Hoe­wel wit­blits steeds ’n be­lang­ri­ke deel vorm van die plaas­li­ke kui­er­tra­di­sies, is die kon­trei dees­dae meest­al be­kend as veld­blom-, sui­wel­bees-, skaap- en heu­ning­wê­reld.
Baardskeerdersbos is een van daar­die plek­ke waar jy ie­de­re sei­soen in sy vol- heid er­vaar: Die so­mers is hel­warm en droog met ’n suid­oos­ter wat kers vas­hou by sy be­foe­ter­de neef in die Kaap; die win­ters is koud, ho­pe­lik nat, en sorg vir ’n kleu­re­skou­spel van pro­te­as en fyn­bos. Maar, ver­tel die in­wo­ners jou, die geil­groen lente en loom­warm herfs is éint­lik die bes­te tyd om hier te kom a­sem skep en jou te ver­luis­ter aan die ko­miek­li­ke kon­treis­to­ries, soos die een oor die fa­mi­lie wat beur­te maak om die­self­de stel kuns­tan­de te dra. Of wat van prag­ti­ge sê­goed soos “sy gat is so plat soos ’n pos­sak met net een brief in” of “sy is so slim soos ’n boom vol ui­le”, en nog ’n va­ria skrou­snaak­ses wat te skurf is vir pu­bli­ka­sie.
Ti­pies plat­te­land kry de laas­te af­stam­me­ling van B’bos se oor­spronk­li­ke fa­mi­lies ’n by­naam om hul­le te on­der­skei. Op die ste­ne in die be­graaf­plaas ge­waar jy ver­al Groe­ne­wald, Fou­rie, De Wet, Be­na­de en Swart, maar hier praat hul­le van die Groen­boon­tjies, die Ke­se, die Wit­broe­ke, die Kat­jies, die Ba­lies, selfs van ene Jo­han Fo­kop­pie...
Met die in­vloei van nu­we bloed (en smaak) is hui­se op die dorp dees­dae ’n ar­gi­tek­to­nie­se al­le­gaar­tjie, om dit sag­kens te stel, en tal­le van die ou­er bou­sels ver­keer in ’n staat van “sjar­man­te ver­val” – pre­sies soos re­stou­ra­sie­hon­ger in­kom­mers daar­van hou. Nie­te­min is hier steeds fraai stof­stra­te en groot, oop er­we en klein­hoe­wes waar hoen­ders, ska­pe, per­de, hon­de en man­ji­fie­ke blou­kraan­vo­ëls lan­ter­fan­ter – par­ty van die er­we het so­waar nog lei­wa­ter­beur­te.
MAAR NOU IS DAAR nóg ’n nu­wig­heid wat kop uit­steek op Baardskeerdersbos: mis­daad. Da­rem niks erns­tigs soos moord of ver­krag­ting nie, keer al­mal gou – dit was im­mers net ’n paar in­bra­ke wat die ge­meen­skap ver­ras het, en hul­le het blit­sig in­ge­spring en self iets aan dié ne­te­lig­heid ge­doen.
Die ou in­wo­ners én heel­wat van die in­kom­mers glo die “mis­da­di­ge e­le­men­te” kom van bui­te en is een van die “eu­wels” wat volg na­dat die >
R43­grond­pad tus­sen Gans­baai en B­re­das­dorp in 2015 ’n teer­pad ge­word het. Die teer­pad blyk ’n twee­sny­den­de swaard te wees, want dít en die Baardskeerdersbos­kuns­roe­te wat twee keer per jaar aan­ge­bied word, sit ag­ter die op­bloei in die dorp, wat nou ook spog met ’n maan­de­lik­se mark wat be­soe­kers van hein­de en ver lok (sien bl. 34).
Die kuns­te­naar Ni­ël Jon­ker, wat al 10 jaar hier woon en een van die stig­ters­le­de van die Baard­skeer­ders­bos­kuns­roe­te is, het self deur­ge­loop on­der in­bre­kers en in die pro­ses on­der meer al sy fo­to’s van sy dog­ter, E­mi­ly, ver­loor.
“In die ja­re toe my bors­ha­re nog ge­groei en ons nog ’n grond­pad ge­had het, was dit in die win­ter par­ty­keer ’n mod­der­nag­mer­rie om hier uit te kom om by pêl­le of by Marietjie’s Pub & G­rill te kom kuier,” ont­hou hy.
Só ple­sie­rig was dié be­soe­ke dat Ni­ël in 2005 ’n “on­ge­verf­de wrak son­der ’n pla­fon” op ’n erf vol ki­koe­joe ge­koop het. Hy het be­sluit om da­de­lik ’n groot bak­oond te bou – ’n an­der soort “kuns” wat hy in A­me­ri­ka gaan leer het by wy­le Alan S­cott, wat al­ler­weë as die va­der van die bak­steen­oond be­skou word en me­de­skry­wer is van die ba­ken­werk The B­re­ad Buil­ders – He­arth Lo­a­ves and Ma­son­ry O­vens. Hoe­wel Ni­ël die af­ge­lo­pe jaar of drie op sy beeld­hou­en skil­der­werk fo­kus, bied hy steeds el­ke maand sy twee­dag­suur­deeg­brood­kur­sus aan wat saam­val met die plaas­mark op die laas­te Sa­ter­dag van die maand waar van die kur­sus­gan­gers se bro­de dan ver­koop word.
Dit is ook Ni­ël wat daar­op aan­dring dat Plat­te­land ’n draai moet maak by die bra­we Vin­ger­hoets­ge­sin wat die af­ge­lo­pe vier jaar “klip­pe kou” in ’n po­ging om self­vol­hou­baar te leef op hul­le 8 ha­klein­hoe­we wat hul­le (met hul­le tong – én hul­le van – ste­wig in die kies) Foxglo­ve ge­doop het.
“ARE YOU HERE to meet the B’bos hil­l­bil­lies?” gryns­lag ’n ge­ste­wel­de Sue Vin­ger­hoets, wat laat­og­gend op die Sab­bat reeds van toon tot kop met grys­wit kleis­pat­sels be­mors is. “Ver­skoon tog hoe ek lyk... ek’s be­sig om in die bad daar oor­kant klei en wa­ter te trap so­dat ek dit tus­sen die strooi­ba­le kan in­druk,” sê sy en wys na ’n reu­se­staal­raam­struk­tuur ’n ent­jie weg van die woon­wa­ens, ten­te en vrag­skip­hou­er waar­in sy, haar man, Jan, en hul­le seun, Max, se­dert Sep­tem­ber 2013 woon. Oral staan em­mers en an­der hou­ers rond waar­in hul­le de laas­te drup­pel wa­ter op­vang om die groen­te­tuin mid­de die droog­te aan die gang te hou.
“Ek weet dit lyk dalk nie so nie, maar ons gaan ho­pe­lik van­jaar nog in­trek in dié strooi­baal­huis wat ons self bou. Daar kom wel af en toe bui­te­land­se vry­wil­li­gers help met die bou­werk en die ver­sor­ging van die die­re,” sê sy.
Dis reeds vier jaar se­dert hul­le die groen lig van die O­ver­berg­mu­ni­si­pa­li­teit ge­kry het om die fon­da­ment te gra­we, en steeds byt die ge­sin Vin­ger­hoets vas, to­taal kom­pro­mie­loos in hul­le soe­ke na ’n self­vol­hou­ba­re, self­ver­sor­gen­de le­we son­der die mu­ni­si­pa­li­teit se wa­ter of E­s­kom se krag.
Sy het in Dur­ban groot­ge­word, sê Sue. Ar­gi­tek­tuur ge­swot en 25 jaar ge­le­de in San Fran­cis­co vir Jan ont­moet. “Hy het as druk­en­jin­teg­ni­kus op die o­lie­bo­re en la­ter as re­ke­naar­pro­gram­meer­der ge­werk. Ek was op die punt om op ’n seil­jag weg te vaar toe hy vra: ‘P­le­a­se stick with me.’ Ek het... en die vol­gen­de jaar is ons ge­troud.” >
In 1997 het hul­le te­rug­ge­keer na Suid-a­fri­ka om­dat hul­le ge­voel het hul­le kan hier ’n ver­skil maak. Sue, wat haar­self as “to­taal on­ge­skik vir werk” be­skryf, het ’n or­ga­nie­se kos-enkof­fie­win­kel, ook Foxglo­ve, in Ky­a­la­mi, Jo­han­nes­burg, be­gin en Jan het by ’n e­ner­gie­maat­skap­py ge­werk wat gas ver­vaar­dig uit af­val wat vir die op­vul­lings­ter­rein be­stem is.
’n Soort­ge­ly­ke e­ner­gie­pro­jek het hul­le la­ter Ri­vers­dal toe ge­lok waar Sue ’n groen­te­tuin ge­plant en ’n tyd lank er­fe­nis­saad vir Li­vingseeds ge­kweek het. Ad­mi­nis­tra­tie­we romp­slomp het eg­ter Jan se e­ner­gie­pro­jek in die wie­le ge­ry, en nie lank daar­na nie het hul­le op aan­be­ve­ling van sy ou­ers na dié ei­en­dom op B’bos kom kyk...
Die le­we hier saam met 4 kat­te, 3 hon­de, 27 hen­ne en 4 ha­ne (laas­ge­noem­de gaan ge­reeld pot toe) is nie mak­lik nie. Hul­le doen de laas­te tyd­sa­me taak self en het ge­rui­me tyd vir Max tuis on­der­rig. Na­dat hy ’n tyd lank op Hermanus op skool was, gaan hul­le nou voort met die tuis­on­der­rig.
Jan, wat dit ver­af­sku om e­nig­iets weg te gooi, maak dees­dae funk­si­o­ne­le beeld­hou­wer­ke met af­val­goed, ter­wyl Sue Sa­ter­dae af­sit na die kos­mark op S­tan­ford waar sy van hul­le groen­te­saad, ker­rie- en ris­siesme­re, kon­fyt, hoen­der­ei­ers en heu­ning ver­koop.
Sue lag. “Nie­mand het ge­sê dié le­we gaan mák­lik wees nie – en dit is nie. Maar dis nie naas­ten­by so ab­nor­maal en angs­tig soos die le­we in die stad nie. Eers as jy daar weg is, val die skil­le van jou oë af. Jy staan een og­gend op en be­sef in die mees­te men­se se boe­kies het jy dalk niks nie of baie min, maar ter­self­der­tyd weet jy jy het in jou le­we nog nooit so diep a­sem­ge­haal nie. Vir óns is dit meer as ge­noeg.” >
FO­TO’S PE­TER VAN NOORD
BO Die gas­vrye dog “ge­vrees­de” wit­blits-ver­pleeg­ster tant Ma­ra Groe­ne­wald, we­du­wee van die be­faam­de Ma­nie Groe­ne­wald van die Baardskeerdersbos-boe­re­or­kes, af­ge­neem in haar kom­buis. Oor­kant on­der is haar but­ler, Hen­ry van Wyk, en ’n be­ker­tjie wit­blits met le­moen en bruin­sui­ker. OOR­KANT BO ’n Deel van Baard­skeer­der­bos soos ge­sien van die bo­punt van O­lien­hout­straat af.
KLOKSGEWYS VAN BO Dié se­ment­beeld, “Tran­si­ti­on/dis­pla­ce­ments”, deur Le­del­le Moe is tuis in die po­pu­lier­bos tus­sen die kuns­te­naar Ni­ël Jon­ker se huis en die Lo­kal­re­stau­rant; Ni­ël Jon­ker in sy huis; Baardskeerdersbos se NG kerk en tant Luit­jie se klok in die voor­grond; Dié breek­hout ( Al­ber­ta mag­na) weet reeds die lente is in die lug.
MY DORP Jan en Sue Vin­ger­hoets voor die strooi­baal-en-klei­huis wat hul­le be­sig is om te bou. By hul­le is hul­le hon­de O­li­ver (voor) en Ru­by.
Dees­dae woe­ker boe­re van die Baard­skeer­ders­bos­dis­trik ver­al met veld­blom­me, heu­ning, ska­pe en sui­wel. Dié jer­seys was langs die pad B­re­das­dorp toe aan ’t wei.