Ekonomiese vryheid in ons leeftyd?Chris Hattingh Deur Chris Hattingh Hoe vry is Suid-Afrika, ekonomies gesproke? Volgens die jongste wêreldwye indeks vir ekonomiese vryheid, wat die Vryemarkstigting in samewerking met die Fraser Instituut verlede week vrygestel het, is Suid-Afrika 99ste uit 165 lande. Deur data van 2020 te gebruik, meet die jongste weergawe van dié indeks ekonomiese vryheid oor vyf kategorieë: grootte van die regering, regstelsel en eiendomsregte, gesonde geld, vryheid om internasionaal handel te dryf en regulering. Suid-Afrika is laer op die ranglys as met verlede jaar se indeks (93ste). Met 2015 se data was Suid-Afrika 87ste, in 2010 76ste en in 2000 52ste. Die land se konsekwente afname in ekonomiese vryheid blyk duidelik uit die lewenskwaliteit-afname-maatstawwe wat deur die meeste Suid-Afrikaanse burgers ervaar word – die resultaat van die regering se gekose ideologiese- en beleidsposisies. Burgers wat in ekonomies vryer lande woon, is geneig om gemiddeld ŉ hoër lewenskwaliteit te ervaar vergeleke met diegene in ander lande. Ekonomiese vryheid beteken meer ruimte vir individue om met mekaar handel te dryf, om op hul gekose voorwaardes in diens geneem te word en om te weet dat die werk en risiko’s wat hulle aangaan om besighede te begin of te laat groei, nie in die vorm van belasting verteer sal word deur onversadigde, meer gesentraliseerde en bowigtige-regerings nie. Volgens die wêreldwye indeks vir ekonomiese vryheid het die lande in die boonste kwartiel van ekonomiese vryheid ŉ gemiddelde BBP per capita van $48 251 in 2020 gehad, vergeleke met $6 542 vir lande in die onderste kwartiel. Geleenthede Burgers met laer inkomste, maar wat in ekonomies vryer lande woon, is geneig om ŉ hoër lewenskwaliteit te ervaar, en het meer geleenthede om welvaart vir hulself te skep, as diegene in lande met laer ekonomiese vryheid. Die gemiddelde inkomste van die armste 10% in die boonste kwartiel van lande was $14 204, vergeleke met $1 736 in die onderste kwartiel. Die wêreldwye indeks vir ekonomiese vryheid beklemtoon ook dat die gemiddelde inkomste van die armste 10% in die ekonomies vryste nasies meer as twee keer die gemiddelde inkomste per capita in die minste vrye nasies is. Daar word baie gepraat oor die ‘drievoudige uitdaging’ wat Suid-Afrika in die gesig staar, naamlik: ongelykheid, armoede en werkloosheid. Die wêreldwye indeks vir ekonomiese vryheid toon dat, in die boonste kwartiel van lande op die indeks-ranglys, “2,02% van die bevolking uiterste armoede ervaar ($1,90 per dag) vergeleke met 31,45% in die onderste kwartiel”. Ongelykheid is ŉ kenmerk, nie ŉ fout nie, van werklike ekonomiese en politieke vryheid. Die probleem ontstaan wanneer ongelykheid en armoede verskans word en die beleidsbesluite van politici en burokrate die vermoë van burgers vernietig om welvaart te skep en hulself uit armoede te kry. Vir enigiemand wat werklik ernstig daaroor is om armoede in Suid-Afrika aan te spreek, lê die antwoord in meer ekonomiese vryheid – om die groeiende neiging om te keer dat meer burgers van een of ander vorm van staatstoelae afhanklik is as wat in diens geneem is. As gevolg van onbetroubare elektrisiteitsvoorsiening, dreigende beleid- en regulatoriese geluide (veral rondom onteiening sonder vergoeding), en veiligheids- en besigheidsbedryfrisiko’s, het die land se vervaardigingskapasiteit geleidelik afgeneem. Dit bring die bykomende probleem mee dat, aangesien die wêreld nou na ŉ strenger ekonomiese omgewing met stygende rentekoerse en energiepryse beweeg, besighede en verbruikers aan meer ingevoerde inflasie blootgestel word. Hernude vervaardigingskapasiteit en industrialisasie sal nie deur arbitrêre regeringsbevele en sosiale ooreenkomste teweeggebring word nie. Slegs meer ekonomiese vryheid sal substantiewe kapitaalvorming en nywerheidsaktiwiteit aanmoedig. Ekonomiese vryheid en welvaartskepping Ekonomiese vryheid en welvaartskepping loop hand aan hand. Suid-Afrika kan verskeie vorme van welsyn- en liefdadigheidsondersteuning hê vir daardie burgers wat hulself in haglike omstandighede bevind – inderdaad, private liefdadigheid is baie meer direk en gefokus as ‘bystand’ wat deur legioene burokrate toegedien word. Nóg openbare nóg private welsynsbystand sal egter plaasvind as toestande nie in die eerste plek bevorderlik is vir welvaartskepping nie. Om as vanselfsprekend te aanvaar dat welvaartskepping eenvoudig altyd sal plaasvind, is ŉ fundamentele misverstand van die einste proses. Mmamoloko Kubayi, hoof van ekonomiese transformasie in die ANC, het in Junie die Progressive Business Forum toegespreek. Sy het ŉ beroep op sakeondernemings gedoen om onvoorwaardelik in die land te belê, aangesien alle pogings aangewend word om die ekonomie te herbou. Wensdenkery verander nie die werklikheid nie; al die uitsprake van die staat kan nie net welvaartskepping tot stand dwing nie. Met minder ekonomiese vryheid kom meer afhanklikheid van die staat – ŉ noodsaaklike kenmerk, nie ŉ ongeluk nie, van die ideologie wat die Nasionale Demokratiese Revolusie (NDR) is. Wanneer die party wat altyd sal poog om die NDR te implementeer nie verwyder word nie, sal Suid-Afrikaanse burgers se ekonomiese (en politieke) vryhede bedreig word. Sou die regering wetgewing soos die Onteieningswetsontwerp, die Grondhofwetsontwerp en planne soos voorgeskrewe bates deurvoer, en sou skemas wat staatsmag uitbrei soos die Nasionale Gesondheidsversekering, meesterplanne vir lokalisering en ŉ basiese inkomstetoelaag realiseer, sal die ekonomiese vryhede van Suid-Afrika verder afgewater word. Hierdie pad verteenwoordig minder geleentheid vir individue om welvaart vir hulself, hul gesinne en hul gemeenskappe te skep, en sal eerder ŉ stand van sake verstewig waar die belangrikste faktor is wie jy in die gange van regeringsmag ken.