Betree ons op 1 Januarie 2020 nuwe dekade? | Netwerk24
Betree ons op 1 Januarie 2020 nuwe dekade?
Deur Jana Luther 20 Desember 2019 00:00
Die jaar loop uit. Ons berei voor vir Kersfees. Oor ’n bietjie meer as ’n week wag ons in die holste van Oujaarsnag op Nuwejaar en dan dans of strompel of slaap ons die ou jaar uit, die nuwe in.
As ’n angsgevoel ’n mens skielik oorval en jou lyf onwillekeurig ruk, skrik jy. Dis dalk die gevoel wat dié nuwe jaar by baie van ons wek. 1 000 jaar gelede, in Middelnederlands, het “skrik” beteken “om aan te stryk, om met lang treë te stap”. Nog vroeër was “skrik” “spring”.
’n Prima voorbeeld van hoe die betekenis van ’n woord oor eeue heen verander.
Uit Middelnederlands se “scrikken” het die herhalingswerkwoord (iteratief) “skrikkel” ontstaan. ’n Iteratief dui aan dat ’n handeling keer op keer herhaal word. Iteratiewe word aan die ou uitgange “-el” of “-er” herken. In hedendaagse Afrikaans is dié uitgange nie meer produktief nie, maar ons sien hulle nog in ou werkwoorde, soos “hakkel”, “klapper”, “stotter”. “Druppel” het oorspronklik beteken “om in druppels te val”. “Huppel” “om weer en weer te hop”, “krabbel” “om te krap”, “skrikkel” “om te spring”. Aan 29 Februarie, skrikkeldag, kan ’n mens dus dink as ’n dag wat in die kalender spring om die tydrekening in orde te bring.
2020 is ’n skrikkeljaar. Dit is ook die begin van ’n nuwe dekade. Of is dit?
Laat ons op dié tydvak ’n glasie klink: Op dinge en mense wat was en wie weet wat kom.
Elke Op de Beeck, van die horlosiemuseum in Mechelen, België, verduidelik dit so: Die wisseling van 19 na 20, met die nul agter die jaartal, laat dit voel asof een hoofstuk afgesluit is en ’n nuwe begin. Maar dit klop nie. In ons Grego­riaanse kalender begin die jaartelling by 1. ’n Nuwe eeu, sê maar die 19de, begin dus in 1801 en loop in 1900 ten einde. As ons dié logika volg, moet ons op 2021 wag voordat ons ’n nuwe dekade kan vier. Maar, sê Elke, hoe raar dit ook mag klink, waar jy begin tel, hang eintlik maar van jou af. ’n Nul in ’n jaartal is ’n sielkundige drumpel. Baie mense wil dan ’n nuwe blaadjie omslaan. En in ons rekenaartyd word die jaar 0 bygetel. Die nuwe dekade kan dus ewe goed op 1 Januarie 2020 begin.
Onnadenkende napraters van Engels, wat na “the turn of the decade”, “the turn of the century” verwys, praat maklik van “die eeuwending”, “die draai van die dekade”. Hulle snap nie dat “turn” naas “draai” ook “verander” beteken en dat dit hier om laasgenoemde betekenis gaan nie.
In Afrikaans hou ek maar by “eeuwisseling” en “dekadewisseling”. “Wissel” beteken om iets vir iets anders te ruil: briewe, gedagtes, ratte, tande, woorde. Ons ruil die oue vir die nuwe.
Luther is redakteur van HAT6.
Meer oor: Jana Luther | 2020 | Woordwisseling | Nuwe Jaar