Heelwat te s� oor literatuur
Resensie van Die Afrikaanse Literatuur 1652–2004
deur JC Kannemeyer
Human & Rousseau, 2005
Klik hier om jou eksemplaar van Die Afrikaanse Literatuur 1652–2004 by kalahari.net te koop.
'n Mens se eerste indruk by die aanskou van die boek is dat daar heelwat te s� moet wees oor die Afrikaanse literatuur (800 bladsye, of meer as 420 000 woorde, as ek reg uitwerk). En hoewel geen ywerige Afrikaanse leser sal stry dat dit inderdaad die geval is nie, hou 'n mens met Die Afrikaanse Literatuur die versekering daarvan in die hand.
Hier is te lees oor die werke van die verwagte mense soos Schoeman, Stockenstr�m, Brink, Winterbach, Kombuis en Krog. En verder terug is daar MER, Van den Heever, Krige, Van Wyk Louw en Opperman. Aan mense soos hierdie word soms bladsye afgestaan.
Ander mense kry korter passasies, en hier en daar word twee of meer skrywers in een sin genoem. 'n Mens kan maar net wonder of lesers altyd weet hoeveel werk en tyd die skryfambag vereis, selfs wanneer die behendigheid of talent miskien 'n bietjie ontbreek, veral as 'n mens in ag neem dat finansi�le beloning daarvoor, anders as vir baie ander ekonomiese bedrywighede, meestal maar skraps is. En dan is die kans daar dat jy aan die einde van jou kunstenaarslewe nie veel meer daarvan oorhou as enkele sinne in 'n boek soos hierdie en die vraag of jou entoesiasme die moeite werd was nie. Sulke gevalle is natuurlik glad nie die skrywer van 'n opname soos hierdie se skuld of selfs probleem nie en sy taak is maar net om hulle aan te dui, selfs wanneer hulle nie meer as kuriositeite is nie.
Die eintlike interessantheid van die boek skuil dalk juis hier, in die vermeldings van figure van wie 'n mens nog nooit gehoor het nie - of ten minste nie m��r hoor nie. Wat sou byvoorbeeld die verhaal wees van Willem Frederik van Rooyen, wat volgens sy datums op veertigjarige ouderdom in 1975 gedebuteer het en later op vyftigjarige ouderdom oorlede is as die skrywer van slegs drie werke? Fuga Burlesque was die titel van sy eerste boek, en hy was glo 'n skrywer wat aangesluit het by "die surre�le w�reld van Bosch en Kafka" en 'n "verwantskap met Leroux" getoon het.
Of wat van ene Anton Prinsloo, wat in 1965 twee novelles onder die titel Bloedbitter die lig laat sien het? Sou dit die Anton Prinsloo wees wat ons deesdae as taalekspert ken?
Dan's daar mense soos Margaretha van der Merwe en Andr� Potgieter, albei produkte van DJ Opperman se Letterkundige Laboratorium op Stellenbosch, albei debutante saam met ander mense soos die bekende dramaturg Pieter Fourie en bekende digter Lina Spies in Stiebeuel 2 (1965), 'n versameling gedigte. Wat sou van Van der Merwe en Potgieter geword het? Werk hulle vandag doodgelukkig in lewensversekering of die eiendomsbedryf? Is hulle reeds afgetree en dink hulle nog soms aan hulle jeugwerk, maar skryf lank nie meer nie?
En dan moet 'n mens wonder oor die mense wat glad nie eens 'n sinnetjie gehaal het in die boek nie. Een figuur wat ek mis, is Tinus Horn, wat 'n weerbarstige novelle in die 1990's gepubliseer het en daarna saam met Alastair Findlay die eerste Afrikaanse grafiese roman geproduseer het (Hemel Op Aarde). Die grafiese genre kry andersins tog kortliks aandag - 'n verskynsel wat wel genoem word, is Bitterkomix.
Maar die kollig val natuurlik op die bekende figure. En watter fassinerende stukke is daar nie om te lees nie. Oor Karel Schoeman en Koos Kombuis is daar altyd iets interessants te s�, en ek verneem uit hierdie boek oor Wilma Stockenstr�m en die reeds genoemde Lina Spies ook. 'n Mens mis hier en daar meer gegewens oor die skrywers - ek bedoel rond�m hulle skeppende werk eerder as net daar��r - maar dit val waarskynlik buite die omvang van die skrywer se bedoeling. Ek self wonder altyd wat doen skrywers behalwe skryf - hoe verdien hulle hulle brood en botter? En sal hulle bedrywighede eendag ryk beloon word, nie net finansieel nie, maar dalk met 'n viertal bladsye in 'n werk soos hierdie? Dan kan eintlik maar meer ges� word. Hoekom, immers, is daar in 2003 vraelyste deur Kannemeyer se uitgewer na skrywers gestuur waarin hulle onder meer moes aandui waar hulle al gewerk en gewoon het? 'n Waarskynlike antwoord op hoekom die inligting nie gebruik is nie: dis 'n ruimteprobleem; hierdie boek is reeds 800 bladsye lank.
So 'n boek onderneem natuurlik, of bevorder ten minste, die proses van kanonisering. Dis bepaald nie die enigste rolspeler in die liter�re w�reld nie, maar dit dra tog by tot die reputasie en "street cred" van 'n skrywer, en miskien in 'n mate ook sy of haar verkope, as ek 'n banale onderwerp mag aanroer. Hoe word vasgestel watter skrywers verdien twee bladsye bespreking en watter net twee sinne? Dis nie altyd op grond van 'n gunstige indruk nie, soos blyk uit die voorbeeld van Dan Roodt, wat nie uitsonderlik gunstig oorweeg word nie, maar tog so 'n liter�re impak moes gemaak het dat hy wel daardie twee bladsye bespreking kry en nie mee afgereken word in 'n paragrafie nie, soos gebeur met ander figure wat kennelik nie baie indruk maak nie.
'n Interessante kwessie wat al geopper is oor die werk, is of dit werklik, soos die kopie op die agterblad beweer, van waarde is vir die universiteitstudent, en natuurlik enigeen wat meer gevorderde ondersoeke na skrywers en boeke wil loods. Moeilik om te s�, maar dat hier in elk geval heelwat te lees is, is gewis. Miskien moet 'n mens die boek eerder in 'n inleidende as 'n indiepte-rol sien.
Uiteindelik is Die Afrikaanse Literatuur 'n gawe boek en sy prys van R250 werd. Dis 'n boek om lank mee te sit en mee saam te stem en van te verskil en weer en weer oop te maak en te lees en te lees.