Oktober 2013 sit ek op die besoekersgalery in die historiese Veremarksaal in Port Elizabeth. Op die tafel van die NG Kerk se 2013 Algemene Sinode is ’n besprekingspunt oor die insluiting van die Belhar-belydenis in die Kerkorde. Die NG Kerk is in ’n drukgang. Aan die een kant staan die VGK met hulle onverbiddelike eise. Aan die ander kant staan die NG Kerk van Afrika en die RCA, die GKSA en die NHK wat Belhar afwys. Intern loop die spanning hoog. Ouderling Constand Viljoen praat téén Belhar, maar vír kerkeenheid. Hy pleit dat die kerk nie diegene wat teen Belhar stem, moet verdryf nie. Piet Strauss praat teen belydenisdwang. Ander afgevaardigdes pleit vir ’n kairos-oomblik. Die sinode luister aandagtig. Die voorstel op die tafel is een van kompromie en akkommodering. Daar sal nie gestem word vir of teen Belhar nie, maar slegs oor die wysiging van Artikel 1 van die Kerkorde. Belhar sal ingesluit word as ’n opsionele belydenisskrif wat enige lidmaat uit vrye keuse kan aanvaar of nie. Twee derdes van die Algemene Sinode, alle streeksinodes, kerkrade en gemeentes moet die voorgestelde wysiging van Artikel 1 eerder aanvaar. Dit gaan immers oor die wysiging van die belydenishart van die kerk. Die Sinode sing staande ’n lied van dankbaarheid. Party note klink vals.
Die moderator van die VGK, Mary-Anne Plaatjies Van Huffel, sit agter in die saal. Sy frons. Die NG Kerk kies akkommodering. Die VGK-besluit is immers geen kerkeenheid sonder die Belhar nie. Middagete zoem die ringkoppe soos bye om Mary-Anne. Hulle wil haar paai. Toemaar. Moenie bekommerd wees nie. Sake is nie soos dit lyk nie. Lees tussen die reëls. Sy glimlag steeds nie.
Die enigste knikkie in die pad was dat driekwart van die kerkrade van elke afsonderlike sinode ten gunste van vereniging moes besluit. Dit was nie beskou as ’n groot probleem nie. Eerder ’n formaliteit. Die kerkleiding kon dit maklik bestuur.
Die verskillende moderature stuur aan elke kerkraad ’n kopie van die wet en ’n afskrif van die sinodale besluite ten gunste van vereniging.
Daar is natuurlik ook verskille tussen die huidige en historiese stemproses. Lidmate stem nie nou oor kerkvereniging soos in 1911 nie, maar oor die voorgestelde wysiging van die belydenisgrondslag van die NG Kerk in Artikel 1. Dit is nie ’n ligtelike saak nie. Dit gaan nie oor die struktuur nie, maar oor die hartklop van ’n kerk.
Landswyd is daar talle lidmate wat Belhar as ’n belydenisskrif uit innerlike geloofsoortuiging aanvaar. Daar is geen aanduiding dat die groep in die meerderheid is nie. Die geloofserns oor Belhar-belydenis moet mens respekteer.
Daar is ook talle wat Belhar sien as ’n noodsaaklike getuienis, maar dit as belydenisskrif verwerp. Die groep beskou Belhar as ’n politiek gelade en argaïese struggle-protesskrif wat na aanvaarding as ’n koevoet gebruik word om die NGK en sy wit lidmate oor die wêreld heen te verketter. Daar is geen aanduiding dat laasgenoemde groep in die minderheid is nie. Die weersin teen die Belhar as belydenisskrif moet mens ook respekteer.
Die NG Kerk was nog altyd ’n breë tent wat baie teologiese strominge en selfs diepgaande verskille kon akkommodeer. Die NG Kerk kon ook met tyd aanpassings maak en tot ander teologiese insigte kom. Maar die belydenishart van die NG kerk was kerngesond en het ’n basis vir saambind en saamloop gebied. Net so min as wat ’n belydenis afgedwing kan word, net so min kan die belydenishart van die kerk op losse en opsionele skroewe staan. Aanvaar Belhar as belydenis en maak dit volledig deel van die belydenisgrondslag omdat dit in ooreenstemming met die Woord is, of los dit. Die gewaardeerde voormalige aktuarius van die Algemene Sinode en die voorste kerkregkundige in Suid-Afrika, prof. Pieter Coertzen, waarsku uit Stellenbosch: “Dit was nie wys van die NG Kerk om ’n opsionele pad vir die belydenis van Belhar aan die lidmate voor stel nie. Dit is oneerbiedig teenoor die Verenigende Gereformeerde Kerk, en dit kan die bestaan van die NG Kerk self as ’n belydenis- en belydende kerk uiteindelik in die gedrang bring.”
Die gewysigde Artikel 1 bied ’n korttermyn-akkommodering , maar die lang termyn kan kerklike verbrokkeling wees. Dominee A wat die Belhar-belydenis aanvaar, sal nie sommer na gemeente B wat Belhar verwerp, ’n beroep kry nie. Dit het ook implikasies vir die doopgelofte en kategese-onderrig. Lidmate skeur nie meer nie. Hulle stem met hulle voete. Die korttermynvoordele van akkommodering kan die resep wees vir voortslepende verwarring, konflik en onherstelbare skade vir die NG Kerk. Dit wil niemand tog hê nie.
Sommige beleef die Algemene Sinode se kampanje as ’n onaanvaarbare en onkerklike stoomrollertaktiek en verset hulle daarteen. Daar is bykans 70 ander hulpmiddels in die amptelike “Belhar-gereedskapkis”. Dit is sedert verlede jaar wyd geadverteer in sinodes, ringe en gemeentes. Elke lidmaat wat ’n ingeligte keuse wil maak, moet ook kennis neem van die ander kant van die munt. In die boek Belhar geweeg (Kraal, 2012) word indringende teologiese vrae gevra en standpunte gestel wat nie beantwoord is nie.
Die meeste lidmate aanvaar beginsels soos die eenheid van gelowiges, versoening en geregtigheid, maar hulle moet stem sonder die volle prentjie. Die VGK het dit tog al duidelik gestel dat ’n opsionele aanvaarding van Belhar nie aanvaarbaar is nie. Die eind-agenda van die VGK is verdag. Die beoogde vereniging van die twee kerke hou potensieel groot opofferings vir die NG Kerk in. ’n Nee-stem weerspieël ook ’n teenkanting teen die verdwyning van die NG Kerk se naam en identiteit. ’n Nee-stem is ook ’n besorgde stem teen restitusie met druk op pensioenfondsaansprake op kerkeiendom soos kerkgeboue en pastorieë. Berigte in die openbare media lui dat talle VGK-gemeentes bankrot is en nie hulle predikante se salarisse kan betaal nie. Baie is bekommerd oor die wyse waarop Belhar gebruik sal word om regstellende restitusie af te dwing. Kerklike regstellende aksie is ŉ saak wat nou onderspeel word. Sommige kerkleiers maak dit as skrik-spoke af. Ander is openlik daaroor. Dalk is hulle reg. Dalk is hulle verkeerd. Tyd sal leer, maar spyt kom altyd te laat.
’n Ja-stem vir akkommodering, kan nouliks as ’n ja-stem vir Belhar-belydenis geïnterpreteer word. Selfs lidmate wat ja gestem het, het na die tyd saggies gesê: “Dominee, ons is so moeg om as Afrikaners geëtiketteer en as rassiste gebrandmerk te word. Kom ons doen maar die polities korrekte ding ter wille van vrede.” Die vrede gaan nie lank duur nie. Dit sou beter gewees het dat lidmate vir of teen die Belhar-belydenis stem. Dan het die kerkleiding presies geweet waar hulle met lidmate staan. Nou is almal onseker en die deur wawyd oop vir interpretasie en gepaardgaande konflik.
’n Ja vir ’n gesonde belydenishart waarin daar geen plek is vir ’n minderwaardige hantering van enige belydenis nie.
’n Ja vir ’n kerk waarin die vryheid van Christus, sonder die bagasie van die verlede, gevier kan word.
Tot nog toe wens ons dat Christus die kruis ook vir daardie mense sal opneem en ook die wie vandag vir ‘n JA-stem vra. Dan is die realiteit van die dag ook met ons en sal die toekoms bepaal of die NEE nie die onbaatsugtige keuse was nie.