Kuier by Christien Neser – Storiewerf
Kuier by Christien Neser
Ek was vol opgewondenheid (en 'n bietjie senuwees, as jong aspirerende skrywer) oor die geleentheid om op 13 Augustus die gewilde jeugverhaalskrywer, Christien Neser, te kon besoek. Christien het ingestem het om laatmiddag op 'n Sondag, op my pad terug Potchefstroom toe van Witbank af, 'n onderhoud te voer.
Elke skrywer het, uit die aard van die saak, hulle eie storie om te vertel, ook ten opsigte van hulle persoonlike ervaringe met die publikasieproses van hul boeke. Christien Neser is bekend vir werke soos die Elle-reeks (Kondensmelk, Koshuiskoffie, Duinebesies, ensovoorts) en Amper Einstein. Saam met haar voltydse werk as spraakterapeut, skryf sy graag as 'n stokperdjie. Sy het al van agtjarige ouderdom af daarvan gehou om stories te vertel, meestal vir haar jonger sussie, maar het dit eers in 2007 – die jaar wat sy vyftig geword het – as 'n beroep ernstig begin opneem nadat sy 'n ATKV Romanse-skryfkursus op die NWU Potchefstroomkampus bygewoon het. Dit is ook tydens hierdie kursus waar sy die idee vir haar eerste Elle-boek, Kondensmelk, ontwikkel het.
Christien het al baie met stories en verslae gewerk as integraal tot die beroep van spraakheelkunde. Skryf het dus nog altyd maklik vir haar gekom. Sy het as student 'n jeugskryfkursus onder leiding van Marthinus Basson bygewoon by die Universiteit van Johannesburg, so haar eerste ervaring met skryf was met jeugverhale – daarvandaan, waarskynlik, haar aanklank by die jeug as lesers. Haar eerste boek, Kondensmelk, het ontwikkel as gevolg van 'n huiswerkoefening tydens die ATKV Romanse-skryfskool in Potchefstroom. Hierdie idee het sy gebaseer op 'n onlangse Botswana-vakansie as agtergrond en het die tieners wat saam met haar op die vakansie was, as karakterbasisse gebruik. Die boek is deur Lapa-uitgewers gepubliseer en dit was die begin van groot dinge vir die boek asook die res van die reeks wat daarop gevolg het.
Haar drie kinders het ook 'n invloed gehad op haar skryfwerk vir jongmense. Toe sy aan die Elle-reeks begin skryf het, kon sy die verwysingsraamwerk gebruik van haar kinders se interaksies met mekaar: die rebelse aard van haar dogter, wat in 'n privaatskool was, en die dankbare, rustiger geaardheid van haar twee seuns, wat in die koshuis was. Die uiteenlopende geaardhede, wat gedurig op 'n stryd tussen privaatskoolleerder- en koshuiskind-sieninge uitgeloop het, was vir haar 'n bron van inligting ten opsigte van konflik tussen verskillende jongmense, die manier hoe hulle met mekaar praat en die verskille in hoe hulle mense hanteer. Die uitbeelding van die koshuislewe het haar meer geïnteresseer – vandaar die toneelskepping vir die Elle-reeks. Baie van hulle huishulp se dogtertjie, Rosie, se eienskappe is ook prominent in die karakter van Elle se kamermaat, Refilwe.
Dit is opvallend hoe Christien gereeld inspirasie en inligting uit die werklikheid en regte mense in haar lewe put om haar fiktiewe werk meer geloofwaardig en treffend te maak. Dit neem haar ongeveer ses maande om 'n manuskrip te voltooi, vanaf die eerste oomblik wat sy die idee daarvoor gekry het. Dit hang ook af van hoe ver haar gedagtes vir die werk ontwikkel is. Sy skryf nie voltyds nie, en moet dus tyd máák om te skryf. Volgens haar kan die kognitiewe proses vir 'n manuskrip maande vat – die gedagte-ontwikkeling agter 'n storie neem gewoonlik langer as die fisiese skryf daarvan. Dit vat tyd om 'n idee vas te vang, dit te verander en aan te pas, los drade in 'n storie vas te maak, hoofstukke te organiseer en uit te werk watter karakters waarheen gaan in die verhaal.
Uit die manier hoe sy haar ervaringe weergee, is dit duidelik dat sodra jy 'n kontrak met 'n uitgewer aangaan, jy aan sekere voorskrifte en verwagtinge moet voldoen, maar dat hierdie voorskrifte ook – as gevolg van die uitgewers se kennis oor hulle mark – sal lei tot meer verkope. Indien jy nie bereid is om jou "darlings" dood te maak en die raad van die uitgewers te volg nie, is dit beter om na 'n ander uitgewer te gaan of self jou boek te publiseer – 'n komplekse en duur affêre, veral as jy nie ervaring daarin het nie.
'n Mens kry soms negatiewe kritiek by uitgewers, veral wanneer hulle op die eerste weergawe van jou manuskrip reageer. Dit is egter belangrik om verby die opstandige gevoel en die reaksie om dit sommer dadelik te wil los, te veg. Die uitgewers doen dit waarskynlik omdat hulle boeke wil verkoop, en dit is belangrik om gehoor te gee aan hulle voorstelle. Christien noem dat sodra jy 'n manuskrip moet oordoen, is dit 'n goeie idee om hom vir 'n rukkie eers te los en later met nuwe oë daarna te probeer kyk (met die uitgewers of proeflesers se kommentaar in gedagte). Dit voel later, nadat jy oor en oor aanpassings moes maak, dat die verhaal nie meer joune is nie – maar dit is steeds! "So jy moet maar die punch vat. Wat het jy om te verloor?" As jy nog afhanklik is van die uitgewer om jou manuskrip te publiseer, dan wil hulle 'n produk skep wat by hulle beeld en mark sal pas – dan moet jy maar by hul plan inspring en dit doen!
Dit is ook belangrik om altyd aan te hou skryf – elke skrywer ontwikkel later 'n eie gevoel van ritme, en sy/haar eie manier van skryf.
"Een 'nee' moenie noodwendig vir jou al die deure toemaak nie. Probeer 'n ander mark, 'n ander plek." Sy sê ook dat dit beter is om 'n ander hoofinkomste van geld te behou. Daar is in Suid-Afrika nie veel meer as tien skrywers wat dit voltyds kan doen – vir ander is dit meestal 'n stokperdjie. Die skrywer sal dalk baie harde bene moet kou om by die punt van suksesvolle publisering uit te kom, maar dit is belangrik om aan te hou skryf. Daar is altyd 'n mark daarvoor!
Onderhoud met Rouxné van der Westhuizen. Rouxné is 'n Skryfkunsstudent by die Noordwes-Universiteit. 2017