In die geval van Emily Hobhouse en ander soos sy is dit dalk omdat die vrae wat hulle aan hulself en aan ander gevra het, oor tydsgrense heen relevant bly. Vrae soos:
Elsabe Brits se biografie oor Emily Hobhouse is nie die eerste oor hierdie figuur nie. Oor die jare heen is daar al heelwat oor hierdie kampvegter vir menseregte en voorstander van pasifisme geskryf. Nietemin spreek Geliefde Verraaier tot die hedendaagse leser nie in die eerste plek danksy nuwe inligting oor veral die persoonlike lewe van hierdie bekende en geliefde historiese figuur nie, maar omdat die verhaal op so ‘n manier aan ons hervertel word dat Hobhouse weer opnuut herkenbaar word.
Brits se boek noop ons om in die Suid-Afrika van vandag weer hierdie kritiese vrae te vra oor menswaardigheid, gelykheid, en weerstand.
Een van die groot deugde van die boek is hoe sy onderwerpe nie direk nie maar sydelings, indirek in die loep gebring word – waarvan een van die vernaamste instansies Outa Toon is. Die verteller eerbiedig die (vir hom) onuitspreeklikheid van hierdie mens se lewe in so ’n mate dat hy dit nie eens deur sy verbeelding wil aantas om vertelling daarvan te maak nie.
Reeds in die eerste jaar van hierdie pryse het ’n jeugboek van Jaco Jacobs, Oor ’n motorfiets, ’n zombie-fliek en lang getalle wat deur elf gedeel kan word, homself aangemeld as ’n sterk aanspraakmaker op die filmprys.
In daardie jaar het die prys behoort aan ’n volwasse roman, maar in 2015 boor Jacobs ’n aar raak met sy boek ’n Lekker dag vir boomklim. Hy kry reg om selfs tantes en ooms soos ek weer te laat lees met die hart van ’n kind, oop en ontvanklik vir die groot waarhede en insigte daarin vervat.
Die held Marnus se oudste broer is ’n testosteroongedrewe sportman en hartebreker, sy jonger broer ’n snotkop-entrepreneur wat geld maak deur sy ouboet aan meisies uit te verhuur vir onder andere soenlesse. Briljante idee, behalwe dat die middelkind nog altyd voel asof hy onsigbaar is – en almal se slaaf.
Maar net tot die heldin haar eendag by die voordeur aanmeld, en nie vir soenlesse nie. Leila wil hê Marnus moet ’n petisie teken om die Boom in die middel van haar heelal te red.
Marnus swig voor die uitdaging en bevind homself in ’n avontuur waarin hy nie net ’n groen soldaat word nie, maar ook “raakgesien“ word. Nie net deur sy ouers en broers nie, maar deur ’n ganse gemeenskap bevolk met interessante, kleurryke newekarakters.
Die film eindig waar hy deur Leila raakgesoen word sodat dit voel of sy lyf self boom word. “Asof daar enige oomblik blare en bloeisels uit my lyf te voorskyn kom.“
Met die filmbedryf in ’n digitale era waar spesiale effekte beskikbaar is, kan ek sien hoe ’n nuwe boom ten slotte uit die afgekapte stomp groei met voëls wat in die takke baljaar – ’n beeld wat ’n gehoor behoorlik duiselig sal laat.
’n Goeie dag vir boomklim verdien om die filmprys te wen. Dis boonop bekostigbaar om te vervaardig, en met dié dat die verhaal ’n paar dae voor Kersfees afspeel, is dit ’n gegewe dat dit ook by die loket sal presteer. Ek sien uit om dit op die silwerdoek te beleef!
Vir die betowering van die raaiselagtige wat hy met soveel presisie, integriteit en gravitas uitgeskryf het, is hierdie skrywer vele male bekroon. Die noukeurigheid van sy skryfwerk, die selfvertroue van aanpak, die opwindende besinning oor die aard van sy medium, sy oortuigende karakters en sy vorentoe stuwende prosa … dit alles maak van Strachan een van ons skerpste en subtielste skrywers en een wat, soos hier, ‘n deksels vernuftige storieverteller is. Een wat in elke opsig verdien om bekroon te word met die kykNET-Rapportprys vir 2016.
Soos sy weerbarstige titelkarakter, is Buys ’n roman wat bestaande grense (literêr en andersins) uitdaag én oorskry. Dit is enersyds ’n historiese roman wat ’n omvattende oorsig oor die lewe van die legendariese Coenraad de Buys – Afrikaans se voorste anargis – bied; maar andersyds ook gevestigde aannames oor die (Suid-)Afrikaanse geskiedenis ondermyn aan die hand van die mites en oorvertellinge wat met die loop van tyd rondom De Buys tot stand gekom het. En soos wat Buys uit die stof van argiewe en vergeelde dokumente voor die leser se oog verrys, besin die skrywer terselfdertyd oor die uitdagings en eise wat biografiese skryfwerk in fiksievorm stel.
John Updike het by geleentheid gesê dat ’n grootse roman gekenmerk word deur die totstandkoming van ’n eie taal. En dit is by uitstek die geval in Buys. Sonder oordaad of eksesse bewerkstellig Anker met die oordeelkundigste van woordkeuses subtiele verskuiwings in verteltoon (vanaf dit wat skok en ontstel tot dit wat die hart wring) en roep hy sodoende ’n verbygegane wêreld in volgehoue “Kaaps-Hollands” glashelder voor die oog.
“Die tradisie waarbinne hy (Van Wyk) gewerk het, is in die Suid-Afrika van die vroeg een en twintigste eeu betreklik onbelangrik. En as die veralgemening gewaag kan word dat die man op straat nie weet wie Arnold van Wyk is of hoe sy musiek klink nie, kan die stelling ook gewaag word dat die opkomende middelklas en intelligentsia in Suid-Afrika in die afsienbare toekoms nie sal belangstel om te vra nie. In die lig hiervan moet ‘n projek soos hierdie een nie net gesien word as ‘n projek wat sensitief staan teenoor die bewaring van ‘n bepaalde aspek van Suid-Afrika se kultuurerfenis nie, en ook nie net as die uitbou van die akademiese infrastruktuur van ‘n bepaalde tersiêre instelling nie. Hierdie projek is inderdaad ‘n daad van kanonisering (…) wat sê: Deur die omvang van hierdie arbeid konstateer ons Arnold van Wyk se belang vir al ons mense, en die unieke bydrae wat hy gelewer het om ons posisie en menswees in Suid-Afrika uit te sê in die medium van klank”.