As die kritikus sy inhibisies en vooroordele in so 'n mate kan tersyde stel dat hy 'n EPOS wat gesing word of 'n volksverhaal op dieselfde manier as 'n roman of geskrewe gedig as 'n vergestalting van die literatuur kan beskou, dan moet hy tog egter toegee dat daar verskille in die oordrag en die ontvangs van mondelinge literatuur bestaan, wat waarskynlik 'n ander stel kriteria vir die waardering daarvan nodig maak. Mondelinge literatuur is in wese 'n uitvoerende kuns: dit kan slegs binne 'n sosiale situasie bestaan. 'n Digter kan 'n gedig in die afsondering van sy studeerkamer skryf; as dit gepubliseer word, bestaan dit onafhanklik van die digter en kan dit in boekvorm lê en wag op 'n leser wat dit moontlik in afsondering, selfs ná die dood van die digter, kan lees. Die waardering van 'n gedig kan oor die algemeen as 'n asosiale handeling beskryf word. Die digter moet met 'n geïmpliseerde leser d.m.v. woorde op papier kommunikeer. (Vgl. LESERTIPES.) Die voordrag van 'n gedig, aan die ander kant, is in wese 'n sosiale handeling: die digter is omring deur 'n gehoor wat reageer op sy voorkoms, die klank van sy woorde en die gemeenskaplike ervaring binne die sosiale konteks van die uitvoering. Die gedig het bestaansreg slegs deur die voordrag van die digter, wat die woorde wat hy uiter met mimiek, gebaar en intonasie kan aanvul en wat die ontvangs van sy gedig deur die reaksies van sy gehoor voor hom kan peil. Die kommunikasie is onmiddellik. By 'n geskrewe gedig kan 'n hoeveelheid tyd verloop tussen die skeppingsproses, die publikasie en *resepsie van die gedig: by die mondelinge gedig val die voordrag en die waardering van die gedig en selfs ook die ontstaan daarvan saam. Die leser kan na 'n geskrewe teks terugkeer en daaroor nadink om sy insig te verdiep; die gehoor by 'n mondelinge voordrag moet onmiddellik daarop reageer, want al wat oor is ná die uitvoering, is hulle vervlietende herinnering daaraan. Verba volant, scripta manent: gesproke woorde vlieg weg, maar geskrewe letters bly.
Daar kan wel teëgewerp word dat die persoon wat 'n teks soos bv. Sarie Marais of Thirty days hath September presies weergee soos hy dit gehoor het, deel het aan 'n tradisie, maar dat hy nie werklik kreatief besig is nie. Met betrekking tot die teks mag dit wel waar wees, maar 'n voordrag bestaan altyd uit veel meer as die woorde wat by die geleentheid gebruik word. Verskillende opvoerings van Hamlet gebruik bv. presies dieselfde teks sonder om noodwendig dieselfde effek te hê; die effek is nie net van die woorde afhanklik nie, maar van die uitvoering in sy geheel. Alan Dundes (1962) toon aan hoe ons in die definiëring van folkloristiese aspekte van die teks (d.w.s. die woorde wat deur die uitvoerende kunstenaar en soms ook deur 'n mede-speler en/of die gehoor gebruik word) altyd die tekstuur (d.w.s. die klank- en visuele effekte soos die kleredrag, ritme, klankkleur van die stem en instrumentale begeleiding) en die konteks (d.w.s. die sosiale omstandighede waarin die opvoering plaasvind, die samestelling van die gehoor, ens.) in ag moet neem. Kreatiwiteit kan nog altyd 'n rol speel, of die teks nou bepaald vas is of nie: die sukses van 'n grap hang nie net van die storie of die sg. trefreël af nie, maar van die wyse waarop die grap vertel word.
Uit sy ondersoek na tradisionele epiteta in die Homeriese eposse, lei Milman Parry af dat die diksie van die antieke Griekse gedigte 'n direkte gevolg was van die deelname aan 'n mondelinge tradisie. Om die tegnieke en prosesse van die mondelinge maak en oordrag van 'n gedig te probeer verstaan, het Parry en sy student, Albert Lord, Joego-Slawië in 1934 en 1935 besoek; hulle wou eerstehandse kennis oor die Serwo-Kroatiese mondelinge epos inwin. Parry het voor sy vroeë dood in 1935 'n aantal voorlopige studies gepubliseer. Lord het daarna voortgegaan om volgens die riglyne wat deur Parry neergelê is, te werk. Lord se The Singer of Tales (1960) het een van die klassieke tekste vir studente van die mondelinge literatuur geword. Lord beweer dat die Joego-Slawiese guslar bewus 'n lang leertyd deurmaak om die kuns te bemeester om lang verhalende gedigte met begeleiding van 'n eensnarige instrument, bekend as die gusle, voor te dra. Die METRUM van die tradisionele poësie is nogal onbuigbaar: elke VERSREëL bestaan uit tien sillabes met 'n sesuur na die vierde sillabe. Om sy verhaal binne die tradisionele metriese beperkinge te kan vertel, moet die guslar in beheer wees van as 't ware 'n subgrammatika van sy alledaagse taal, 'n variant wat hom in staat sal stel om die idees wat essensieel is aan die verhaal in metriese eenhede weer te gee. Hierdie woorde, frases of sinsdele wat essensiële idees in afgebakende metriese eenhede weergee, noem Lord "formules". Elke formule kan weer op sy beurt die basis vorm vir die hele nuwe frasesisteem of "formuleagtige" uitdrukkings, gemodelleer op die sg. formules; daarom kan die formules nie beskou word as verstarde clichés nie; d.i. eerder veelsydige werktuie in die hande van 'n skeppende kunstenaar, wat hom in staat stel om sy idees in metriese taal uit te druk. Metriese versreëls word saamgestel uit formules en formuleagtige uitdrukkings; 'n lied in sy geheel word saamgestel deur gebruikmaking van temas of afgebakende tradisionele narratiewe eenhede, geykte beskrywings van debatte, veldslae, reise, e.s.m. Die guslar wat oor hierdie linguistiese gereedskap beskik, is in staat om toereikende metriese liedere te komponeer.
Lord beweer verder dat die metode en styl ontwerp is om die uitvoering en oordrag van 'n lied vir ongeletterde sangers te vergemaklik. By die sanger wat kan skryf, ontwikkel die konsep van 'n vaste teks, van 'n "korrekte" weergawe, en hy verloor dan die vermoë om gedurende 'n uitvoering op die tradisionele mondelinge manier te komponeer. Die formules, die formuleagtige uitdrukkings en temas wat vir die ongeletterde digter noodsaaklike gereedskap is om op spontane wyse gedurende 'n uitvoering 'n gedig te maak, is oorbodig vir die geletterde digter wat kan besin oor die opbou van sy gedig. Lord voer dus aan dat 'n ontleding van die formuleagtige inhoud van enige teks die oorsprong daarvan kan verraai: 'n hoë voorkomssyfer van formules dui op 'n mondelinge uitvoering deur 'n ongeletterde sanger wat sy gedig waarskynlik aan 'n skrywer gedikteer het; 'n lae voorkomssyfer van formules dui op die produk van 'n geletterde outeur.
Een geleerde wat Lord se invloed op hom erken, is Walter J. Ong. Gerugsteun deur die werk van Marshall McLuhan oor die kommunikasierevolusie wat deur die massamedia teweeggebring is, en die werk van Eric Havelock oor die gevolge van die ontwikkeling van die geletterdheid in ou Griekeland, probeer Ong om die gevolge van die opeenvolgende uitvindings van die alfabet en die boekdrukkuns op die mens se gees op te teken. Hy beskryf 'n toestand van "primary orality" onder diegene wat glad nie met die skryfkuns in aanraking kom nie; in hierdie staat dink die mens in terme van stereotiepes en formules (maar nie so onbuigsaam omskryf soos Lord se formules nie). Die geestestegnieke wat by die bewaring en oproeping van inligting betrokke is, word onherroeplik verander as die mens in aanraking kom met die vernuwings wat deur die alfabetiese skrif, die drukkuns en moderne media soos die televisie en die bandopnemer teweeggebring word.
Folkloriste uit die Finse skool se bemoeienis met die oorspronge van tekste en, meer onlangs, die STRUKTURALISTIESE analise van tekste, was baie meer invloedryk in die moderne studie van mondelinge literatuur. Die aanvoorwerk vir die Finse metode vir die bestudering van 'n volksverhaal is deur die Finne, Julius en Kaarle Krohn (vader en seun) en Antti Aarne gedoen, en dit is uitgebrei deur hulle grootste aanhanger, die Amerikaner Stith Thompson. Hierdie metode poog om die geskiedenis van bepaalde volksverhale en sprokies te rekonstrueer en om die veranderings te bestudeer wat hulle ondergaan by die wisseling van tyd en ruimtelike omstandighede. Thompson onderskei tussen die verhaaltipe, waaronder hy 'n tradisionele verhaal verstaan wat onafhanklik bestaan, soos Aspoestertjie, en die MOTIEF wat hy beskou as die kleinste onderdeel van die verhaal wat die vermoë het om in die tradisie te bly voortbestaan. Motiewe kan bv. die akteurs van die verhaal (soos 'n reus of 'n stiefma), voorwerpe (soos towerbone, of 'n pampoen wat in 'n koets verander) of gebeurtenisse wees. Thompson het Aarne se katalogus van tipes in The Types of the Folktale uitgebrei en ook ses volumes getitel Motif Index of Folk Literature saamgestel. Albei die werke was standaardnaslaanbronne vir 'n hele geslag geleerdes wat mondelinge literatuur bestudeer het, en is nog steeds bruikbaar as 'n gerieflike universele kortpad om herhalende elemente in die folklore na te gaan. Die bruikbaarheid van die Finse metode berus in 'n groot mate op die omvattende uitbreiding van sy verwysingsinstrumentarium m.b.t. volksverhale en SPROKIES dwarsoor die wêreld. Tot op hede het slegs 'n paar geleerdes die tegniek op materiaal uit Afrika toegepas. Die betekenis van die metode self is besig om af te neem namate die ondersoekfokus vanaf die teks na die konteks verskuif.
'n Strukturele ondersoek van tekste word mettertyd meer aanvaarbaar vir wetenskaplikes. Dié tegniek word veral verbind met die name van Claude Lévi-Strauss en Vladimir Propp, hoewel hulle benaderings verskil. Die beginsel wat albei benaderings aanvaar, is egter dat daar 'n DIEPTESTRUKTUUR onderliggend aan die OPPERVLAKTESTRUKTUUR van 'n teks bestaan. Die struktuur van baie tekste, sowel as van tale, seremonies of denkprosesse, kan herken word en geassosieer word met soortgelyke strukture binne die tradisie en dwarsdeur die wêreld. Lévi-Strauss sonder pare elemente in 'n teks wat in opposisie tot mekaar staan, af (soos hitte en koue of lewe en dood); Propp (1908) het 'n geselekteerde groep Russiese sprokies ondersoek en tot die gevolgtrekking gekom dat elke verhaal dieselfde struktuur vertoon en 'n keuse maak uit slegs 31 moontlike handelinge ("functions"), wat altyd in dieselfde lineêre volgorde voorkom. Lévi-Strauss se opvattings is toegepas in die bestudering van die MITE en verhale veral in die Ou Testament, sy opvattings is ook invloedryk in die Antropologie. Propp het, veral a.g.v. die toepassing van sy idees op Noord-Amerikaanse Indiaanse volksverhale deur Alan Dundes, 'n nog groter invloed op die bestudering van mondelinge literatuur uitgeoefen. Proppiaanse ontledings van Suid-Oostelike Bantoetradisies is deur geleerdes onderneem, wat bevind het dat Propp se teorieë in die algemeen op plaaslike fenomene toepaslik is.
Hoewel daar in 'n beperkte mate aandag gegee is aan die swart Suid-Afrikaner se redevoering, raaisels, liedere, spreuke en persoonlike herinneringe, is dit hulle volksverhale en mondelinge poësie wat intensief bestudeer is. 'n Aantal versamelings volksverhale, veral van die Xhosa en Sotho, is gepubliseer, maar heelwat hiervan is bloot beskrywend. Scheub het 'n reeks artikels geskryf oor die vaardigheid van 'n voortreflike Gcaleka-storieverteller, Nongenile Mazithathu Zenani, en Neethling (1979) het op verdienstelike wyse Propp se metodes van analise op sy versameling Xhosa-verhale toegepas; 'n verhandeling deur Mofokeng en artikels deur Cope en Hammond-Tooke vul die skraps lys wetenskaplike studies oor die Suid-Afrikaanse volksverhale enigsins aan.
Du Toit, S.J. 1924. Suid-Afrikaanse volkspoësie: bydrae tot die Suid-Afrikaanse volkskunde. Amsterdam: Swets & Zeitlinger.