Sy sowat vyftig soorte neefs groei wild op die vlaktes en berge in Noord-Amerika, maar die ware, veredelde groot sonneblom is geen hierjy se plant nie. Ook in Suid-Afrika is hy baie belangrik en sorg hy onder meer vir ons kookolie en margarien. Maar dit is nogal verrassend om te verneem dat dit eintlik die Russe was wat die Amerikaanse sonneblom onder hande geneem en hom die aansien gegee het wat hy vandag geniet…
Dit wat die Amerikaners ’n “Bolander’s sunflower” noem, is ’n boorling van die state Kalifornië en Oregon, waar dit hoofsaaklik in bergagtige gebiede voorkom. En die einste Bolander is maar net een van meer as vyftig spesies en etlike subspesies sonneblomme in die famillie Asteraceae. Op die koop toe is almal inheems in Noord-Amerika—nooit gesien dat enige rasegte sonneblom die Wes-Kaap as sy tuisland kan hê nie.
Dit wil nie sê dat die sonneblom—oftewel die bekende spesie wat Helianthus annuus genoem word—nie wel deeglik sy pad buite Amerika gevind het nie. Om die waarheid te sê, die storie van die sonneblom is ’n sonnige suksesverhaal by uitstek. En, raar maar waar, sy kommersialisering het nie in Amerika begin nie, maar in Rusland. Dit was maar betreklik onlangs dat die sonneblom na Noord-Amerika teruggekeer het om daar as ’n landbougewas gekweek te word.
Ons gebruik die olie uit die saad vir alles van kookolie tot margarien en die moontlikhede is ook al deeglik beproef om dit as ’n brandstof te gebruik om trekkers aan te dryf.
Maar ’n mens hoef nie ver buite ons grense te soek om allerlei ander aanwendings daarvan te vind nie, stellig van hoendervoer tot heelsaad-happies vir kinders in die krale ook van ons buurlande. Baie verder noord het die Europeërs die saad al medisinaal aangewend in ’n gesogte preparaat teen verkoues en ’n gehoes.
In die Kaukasus het die saad weer gedien as ’n plaasvervanger van kinien in die behandeling van malaria, en dit word ook as ’n ontwateringsmiddel en slymafdrywer gebruik. Voorts het die Portugese die blompitte nuttig gevind in die maak van moksa, wat in die behandeling van wonde en infeksies gebruik word. ’n Aftreksel van die blomme is selfs al gebruik om vlieë dood te maak, omdat die plant bes moontlik ’n bestanddeel bevat wat hom teen vernieling deur sekere insekte beskerm.
’n Tyd gelede is ook gevind dat die doppe tot brandstof verwerk kan word. Die Russe gebruik dit onder meer om etielalkohol te maak en gis te kweek.
Waar sonneblomsaad gesaai is, kan dit dikwels nodig wees om die plantjies uit te dun anders sal hulle mekaar verdring. Om versteuring tot die minimum te beperk, moet die grond om ’n behoue plantjie vasgedruk word nadat sy omringende maats verwyder is. Besproei nuut gevestigde saailinge betreklik dikwels totdat die wortels genoeg ontwikkel het.
Dit wat ons die blom van die sonneblom noem, is egter veel meer as bloot een enkele blom. Die blomkop is in der waarheid ’n samegestelde blom met talle blommetjies wat in die binnedeel van die kop in ’n fassinerende spiraalpatroon saamtros. Die buitenste blommetjies is steriele straalblommetjies wat geel, oranje of ander kleure kan hê. Dit is die blommetjies in die binnedeel wat tot sade ontwikkel.
SONNEBLOMME in die botselstadium is sonsoekers of heliotrope. Dit beteken dat hulle die sonderlinge eienskap het om hul “koppe” na die son te draai en sy gang oor die hemelkoepel te volg. Met sonop tuur die meeste blindelings ooswaarts om die eerste strale van die opkomende son te groet. Namate die dag aanstap, volg hulle die son slaafs van oos na wes—net om weer die koppe wagtend na die ooste te draai wanneer dit nag is.
REGS: Blomme van die Jerusalem-artisjok of aardartisjok, waarvan die knol geëet word. Ook hy is ’n neef van die bekende gewone sonneblom.