SA se goudmyne, ŉ soort bedreigde spesieFoto: DariuszSankowski/Pixabay.com Suid-Afrika het ŉ luisteryke goudmyngeskiedenis. Dit was ook die dryfkrag wat ekonomiese groei en infrastruktuurbesteding in die vroeë 1900’s ondersteun het en die land se ekonomie tot die grootste in Afrika gestoot het. Tog is daar nou ŉ skadu wat oor die eens glorieryke ekonomiese sektor hang. Die hoofekonoom by economists.co.za, Mike Schüssler, sê die goudsektor het nou sowat ŉ arbeidsmag van 100 000 – die laagste sedert 1910. Schüssler het die bevinding op ŉ Facebook-inskrywing gemaak. Die syfer word egter op 120 000 geskat deur die Minerale Raad, voorheen bekend as die Kamer van Mynwese. Die raad wys daarop dat die Witwatersrand steeds die wêreld se grootste reserwes van die edelmetaal het, en dat dit tot hede meer as 2 miljoen onse goud gelewer het. Ontleders sê egter die probleem om die erts te myn, is veelvoudig. Dit is te diep en die onlangse ongelukke by Sibanye Stillwater toon dat nuwe tegnologie te duur is om van die goud te ontgin. Nog ’n tikkie slegte nuus is dat die raad sê dat teen huidige pryse, meer as die helfte van Suid-Afrikaanse myne marginaal is. Dit beteken dat dit duurder is om gouderts te myn as die wins wat die myn uit die mynboubedrywighede verdien. Een voordeel is dat die swakker rand die myne ŉ slaak van verligting bied. Tog is daar een straaltjie van hoop vir Suid-Afrika. Die Goldfields-beheerde South Deep-myn, waar daar grootliks met meganika gemyn word, is die wêreld se twee grootste myn. Om goudmyne te verstaan, gaan praktiese werk en teorie kos. ŉ Vorige skakelbeampte by AngloGold (voor sy samesmelting met Ashanbti), Gerda Kruger, het gereël dat ek by TauTona, die wêreld se diepste myn kon ingaan. Die ander twee myne in die kompleks is Savuka en Mponeng. Dit is by die vorige Western Deep Levels-myn. “Dit is hoe jy ŉ myn leer ken,” het Kruger aan my verduidelik. Die eerste ding wat vir my verbysterend was, was die tyd wat dit neem om af te sak. Dit gaan gouer opwaarts. Omdat TauTona aangrensend ander myne is, moet alle mynwerkers op sekere tye uit die myn wees word sodat dinamiet geskiet kan word. Dit is nie ginnegaap nie. Dit is oorpak aantrek en in die skagte van groewe afsak sodat daar hard gewerk kan word. Van die staatmakerskagte van bekende myne soos Harmony en Anglogold Ashanti is egter ook al gesluit. Ofskoon Suid-Afrika se goudmynproduktiwiteit aan die weste van Gauteng geleë is, was die Oos-Rand ook ŉ bul van ’n produsent. Die Vrystaat het ook sy pot vol goud gelewer. En dit is hier waar myne net ŉ natuurlike dood gesterf het. Blyvooruitzight, ERPM, ERA, Kinross, Beatrix, Joel, Stillfontein, Orkney, Crown… myne wat hul pond vleis vir Suid-Afrika gegee het. Die Minerale Raad se nuwe Suid-Afrika goudproduksie bedra sowat 5% van die wêreld se voorraad. Tog, toe Suid-Afrika as die wêreld se voorste goudprodusent bekend gestaan het, kon niemand by hom kers opsteek nie. Nou het die land uit die top tien uitgesak en is deur lande soos China, Australië en die VSA verbygesteek. Goudprodusente het in 2014 sowat R1,6 miljard in belasting betaal. Die minerale raad se vergoeding het die afgelope tien jaar met sowat 1% gestyg. En in 2012 het mynwerkers ŉ gewaarborgde R13 435 per maand ontvang. Een interessante feit wat die in die argiewe verdoesel is, is dat die Rupert-familie met hul belang in Remgro, die wêreld se vierde grootste goudbelang gehad het deur maatskappye soos Gencor en Goldfields. Daar is ’n komedie en talle rolprente en stories oor die goudmynbedryf saamgestel. Terwyl ek die storie aangepak het, het ek egter besef hoeveel reuse, myners, ontleders en myne net weg is. Sonder hul geskiedenis is ons land soveel armer. Tog bly die boek van John Oxley Down Where No Lion Walked ’n juweel. Dit gee die weergawe hoe die Oppenheimer-familie onder leiding van die patriarg Sir Ernest by die regering moes gaan aanklop vir finansiering. Hoe die geld met rente terugbetaal is en verskeie mylpale wat behaal is terwyl die myn, voorheen bekend as Western Deep Levels, ontwikkel is.