Vir Louw (1986,1:505) het Hofmeyr se visie van ’n Suid-Afrika gebaseer op ’n liberale grondwet beteken dat die twee betreklik ontwikkelde blanke gemeenskappe sou “versink tot magtelose minderhede tussen ’n massa swartes”. Die Afrikaners was geen klein koloniale groep nie en het, anders as die Engelssprekendes, nie ’n ander land gehad om na te vlug nie. Om “liberaal” te wees, het vir die Afrikaner op nasionale selfmoord en vernietiging neergekom. Louw het bygevoeg: “En as hy [die Afrikaner] hier so ’n minderheid word, dan weet hy dat hy so hulpeloos as die Jood in Duitsland sal wees.” In Louw se oë was liberalisme in Suid-Afrika steriel as dit “volle demokrasie” eis in ’n land waar “eenvormige gelykheid alleen oor die liggaam van ’n hele volk heen bereik kan word” .
Louw se oplossing vir die wit-swart-probleem was skeiding. Hy het geskryf: “[Die] erkenning van die nasionale prinsiep vir die Afrikaner moet logies die erkenning daarvan vir alle nasionale groepe in Suid-Afrika insluit. Ons mag dan nie praat van onsself as ‘die volk van Suid-Afrika’ nie, maar as ‘een van die volke van Suid-Afrika’. Ons moet konsekwent en radikaal dink aan die Unie as ’n multi-nasionale staat en ons vraagstukke begin deurdink binne die grense wat vir ons deur die konkrete politiek geskep is.”
Teen 1948 het hy vier wit en vier swart afsonderlike state in Suider-Afrika voorsien. Maar sy denke oor die hele kwessie van ’n verdeling van die land het vaag gebly. In 1960 (Louw, 1960) het hy net sydelings verwys na die noodsaak om plek te maak vir “twee soorte mense” in “twee helftes van hierdie groot land van ons”.
Die werklike rede waarom Van Wyk Louw se politieke opvattinge lank ná hom geleef het, was die etiese dimensie wat hy in die debat oor Afrikaneroorlewing ingevoer het. Hy het dit gedoen deur die pregnante frase “voortbestaan in geregtigheid”. Sy argument was dat die dood van die volk verkieslik is bo ’n volksbestaan gegrond op ongeregtigheid. Sy belangrikste opstel in hierdie verband, “Kultuur en Krisis”, is die eerste keer in Augustus 1952 in Die Huisgenoot gepubliseer.
Die onmiddellike prikkel vir sy opstel was die toepassing van die NP-regering se wetgewing op groepsgebiede en kleurvermenging, wat ’n diep kloof tussen wit en bruin Afrikaanssprekendes veroorsaak het. Hy het geweier om te glo dat hierdie wetgewing noodsaaklik is vir die oorlewing van die Afrikanervolk. Dit was in hierdie verband dat hy die treffende passasies geskryf wat in die volgende vier dekades in die openbare debat sou eggo.
Hy (Louw, 1986,1:457-459) het drie soorte volkskrisisse geïdentifiseer waartydens die voortbestaan van ’n volk in die gedrang is.
• Eerstens kan ’n volk deur militêre oorrompeling (soos Transvaal in 1899) of deur toeploeging (massa-immigrasie, en dies meer) bedreig word. Milner se pogings om Engels die enigste ampstaal te maak van die verowerde republieke en die beplande nuwe Suid-Afrikaanse staat, was klaarblyklik ’n voorbeeld, maar Louw het ook verwys na meer tydgenootlike gevalle. Een daarvan was die gedagte wat tussen 1945 en 1948 onder ondersteuners van die Smuts-regering vaardig was om massa-immigrasie van Europa aan te moedig. Louw verwys na praatjies van ’n blanke “volk” van tien miljoen in Suid-Afrika, wat die Afrikaners tot ’n posisie vergelykbaar met die “rol van immigrante-Pole in die VSA” sou reduseer.
• Die tweede krisis is geestelik van aard en kom voor wanneer “’n groot deel van ons mense self daaraan sou begin twyfel of ons as volk moet voortbestaan”. Die gevaar ontstaan wanneer ’n deurslaggewende getal van dergelike mense besluit die geesteslewe van die volk is te swak en dat die taal te weinig bied om “die honger van die verstand te versadig”. Hierdie soort krisis is nie ’n gevaar by ’n groot volk nie, maar wel by ’n klein volkie soos die Afrikaners. ’n Duisend wat kan dink en skryf, kan ’n hele volk swaai.
• Dan is daar ook ’n derde moontlike krisis, wat ’n etiese krisis is en een van die uiterste krisisse waarin ’n volk kan beland. Hy verduidelik dit so: “Gestel dat ’n volk ‘tussen die engtes’ ingekom het – vind dat hy hom op lewe en dood moet verdedig; hy span alle stoflike en politieke kragte in, behoed en brei sy geestelike, tegniese, intellektuele besit uit, doen alles wat hy kan, om te bly voortbestaan…
• Dan kom hy voor die laaste versoeking: om te glo dat die blote voortbestaan verkieslik is bo die voortbestaan in geregtigheid.” Vir die Afrikaners sal ’n krisis van hierdie aard aanbreek “wanneer ’n groot deel van ons volk in die gevaar sou kom om te meen dat ons nie in geregtigheid met ons mede-volke in Suid-Afrika hoef saam te leef nie: sou kon meen dat blote voortbestaan die hoofsaak is, nie regverdige bestaan nie”.
Louw het besef dat die vraag gestel kan word of dit hoegenaamd die hele voortbestaan van ’n volk kan bedreig. Sy antwoord was: “Hoe kan ’n klein volk lank bly voortbestaan, as hy iets haatliks en iets boos is vir die beste binne – of buite – hom?” Vir Louw was dit inderdaad “die grootste, die byna mistieke krisis waarvoor ’n volk te staan kan kom”. Hy sluit af: “Ek glo dat op ’n vreemde manier dit die krisis is waaruit ’n volk herbore, jonk, skeppend, te voorskyn kom, hierdie ‘donker nag van die siel’ waarin hy gesê het: Ek sal liewer ondergaan as deur ongeregtigheid bly voortbestaan.” (Louw, 1986,1: 462-63)
Louw het ’n troue lid van die Afrikaner-Broederbond en ondersteuner van die NP gebly. Om hierdie rede het sommige skrywers hom negatief beoordeel. In laaste instansie hang sy status as kritikus egter af van die vraag of hy ’n punt kon voorsien waar die volk om etiese redes tot die besluit kan kom om die mag prys te gee en die toekoms daarsonder aan te durf. En vir Louw was daar so ’n punt: Die Afrikaners het nie die reg om uiterste maatreëls te gebruik om onreg te verdedig nie. Die oorlewing van die Afrikaners kan dus nie tot elke prys gekoop word nie. Daar is liberale waardes en morele oortuigings wat nie aanhoudend verkrag mag word nie.
Toe die Tomlinson-kommissie se verslag in 1956 gepubliseer is, het Louw gesê daar is net een “radikale geneeswyse vir ons kwaal: uiteindelike billike gebiedskeiding met volkome vryheid vir almal […] En nou het met die Tomlinson-verslag ’n skrefie lig gekom, wat eties juis is, miskien […] en as die goeie wil daar is […] nie ekonomies onmoontlik nie.”(Louw, 1986, 2:593-594) In sy lesings het hy gepleit dat sommige van die reservate onafhanklik of ’n deel van ’n nuwe Suid-Afrikaanse federasie word. Dikwels het lede van sy gehoor gevra of die regering so iets sou doen, waarop hy geantwoord het dat hy alleen kan praat oor wat ’n Afrikanerintellektueel dink.
In wat later sou blyk sy grootste uur te wees, het Cillié in die laaste maande van 1960 en die eerste maand of wat van 1961 onverskrokke sy standpunt gestel. Hy het die term biologiese integrasie as “’n afskuwelike nuwe eufemisme vir verbastering” bestempel. Hy het gewaarsku teen ’n ketterjag teen die Afrikaner-“intellektuele”, wat dan “liberale” sou wees, en oor die kloof wat ontstaan het tussen hulle en die “gewone mense”. (Dawie, 1965:195-206)
Privaat het Cillié sterk steun ontvang. Een van die briewe was van die 85-jarige skryfster M.E.R. Sy het hom in die dertigerjare leer ken toe hulle saamgewerk het in die bekamping van blanke armoede en het goed bevriend met hom en sy vrou gebly. Sy kon geen rede vir Verwoerd se hardvogtige beleid teenoor die bruin mense sien nie. Aan Cillié skryf sy wat die skok van sy toespraak soveel erger maak, is dat, anders as in die geval van die ander Afrikanerleiers, sy familie onbekend is!
Die tweede tendens wat M.E.R. noem – dat die Afrikaners in hul voortbestaanstryd nie ander volke mag beskadig nie – staan op ’n gelyke vlak met Louw se waarskuwing oor voortbestaan in geregtigheid.
Vir Du Toit is die oomblik daar wat Louw genoem het die “donker nag van die siel” wanneer ’n volk vir homself moet sê: “Ek sal liewer ondergaan as deur ongeregtigheid bly voortbestaan.” Hy argumenteer dat die regering se aandrang dat politieke mag noodsaaklik is om die Afrikaner se kultuur en taal te bewaar ’n fatale flater is. Dit sal slegs swart nasionaliste aanmoedig om nie net die mag nie, maar ook die taal en kultuur as hul vyand te beskou. Die Afrikaanse kultuur moet losgemaak word van Afrikanermag.
Du Toit se opstel verteenwoordig ’n huldeblyk aan Louw se groot idee dat die Afrikaners nie aan die mag kan vasklou terwyl die beleid waaronder hulle dit doen, nie meer enige etiese regverdiging het nie. Die morele sanksies waaronder die Afrikaners in die 1980s gebuk gegaan het, was myns insien ’n veel belangriker rede waarom die Afrikaners die mag prysgegee het as die ekonomiese sanksies.
F.W. de Klerk bevestig die kernbelang van Louw se bydrae in die toespraak wat hy in sy grootste oomblik gegee het. Dit was in 1992 toe hy in die blanke referendum ’n tweederde-ja-stem gekry het vir die beëindiging van apartheid.
Hy het na Van Wyk Louw verwys en toe in die digter se idioom gesê: “Vandag het daar ’n daad geskied in Suid-Afrika wat opklink oor die aarde en wat ’n magtige boodskap van versoening dra, wat ’n magtige uitreiking tot ware geregtigheid daarstel.” (Giliomee, 2003:634)
Die passasie in Van Wyk Louw se gedig (Die dieper reg, 1938) waarna hier verwys word, kan gelees word as ’n terugblik oor die Afrikanervolk se geskiedenis. Dit lui soos volg:
Tussen 1992 en 1996 is die debat oor die tweede punt afgesluit. Die Afrikaners het hulle uit die mag onderhandel. Maar was daar nog iets van die eerste punt oor? Was daar nog ’n wil tot ’n voortbestaan van ’n volk – en by implikasie van ’n gemeenskap wat vir sy taal verantwoordelikheid neem – oor?
In sy opstel van 1952 het Louw geskryf dat as ’n volk sy etiese krisis kan oorkom – as hy kies vir voortbestaan in geregtigheid bo blote voortbestaan – kan so ’n volk “herbore, jonk, skeppend, te voorskyn kom”. Dertig jaar later, toe André du Toit se Die Sondes van die Vaders gepubliseer het, was dit ’n ope vraag of daar ’n duidelike wil tot die voortbestaan van die volk is. Du Toit het nie geprobeer om die Afrikaners te oorreed dat hulle taal en kultuur nog onder ’n swart meerderheidsregering sou floreer nie. Een van die implikasies van sy argument was dat die Afrikaners hulle dan oor ander sake as die handhawing van hul taal en kultuur sou moes bekommer.
Destyds was die gevaar vir Louw dat die Afrikaanse geesteslewe te arm sou wees. Oor die daaropvolgende vyftig jaar het die velde van die Afrikaanse lettere en geskiedskrywing, om net twee velde te noem, ryker en veelsydiger geword as wat hy ooit kon droom. Aan die ander kant is ons op universiteitsvlak vandag waarskynlik armer as wat hy kon dink. Om `n eenvoudige voorbeeld te noem: ’n Geskiedenisdosent aan die Universiteit van Stellenbosch erken onlangs teenoor my dat hy nie ’n uitknipsel uit die dag se Burger in sy dubbelmediumklas as hulpmiddel gebruik nie omdat studente mag protesteer dat dit ten nadele is van diegene in die klas wat nie Afrikaans ken nie.
Die huidige taaldebat aan die US kan nie verstaan word as ’n mens nie begryp dat by sommige lede van die bestuur en ander belangrike besluitnemers ’n wesenlike skuif plaasgevind het nie. ’n Persoonlike vriend, wat nooit die NP ondersteun het nie, maar ’n voorstander is van Afrikaansenkelmedium, het aan die einde van 2005 die senaat van die universiteit se debat oor die voertaalkwessie bygewoon. Hy het sy indruk aan my meegedeel: “Hulle het hul geloof in Afrikaans verloor, net soos wat hulle in die 1980s hul geloof in die NP en in apartheid verloor het.” Ek het twee dosente gevra waarom hulle nie beswaar gemaak het teen die prysgawe in die Fakulteit Lettere en Wysbegeerte van Afrikaans-enkelmedium nie. Hul antwoord was: “Ons sou dood gewees het. Ons sou gesien gewees het as deel van die ou Suid-Afrika.”
Hy is natuurlik reg as ons praat van mense wat Afrikaans opeis as die witmanstaal van ’n volk wat in die waan verkeer dat hy uitverkore is of buitengewoon geseën. Maar wie huldig vandag nog so ’n mening? Die Afrikaanssprekende gemeenskap wat op Afrikaans aandring, is ’n losse koalisie van, aan die een kant, mense vir wie Afrikaans net of oorwegend ’n instrument is, en aan die ander kant diegene vir wie Afrikaans nie net ’n instrument is nie, maar ook ’n belangrike deel van hul identiteit.
Afrikaans behoort nie aan enige van die twee genoemde dele nie. Dit is moontlik vir die bondgenote om konsensus te bereik dat Afrikaans ’n unieke instrument is vir bemagtiging van alle Afrikaanssprekendes, ryk én arm.
Die vraag is: hoe het dit gebeur dat spesifiek die US in so ’n taaldebakel beland het? Om die vraag te beantwoord moet ons wegkom van die persoonlikhede in die debat. Ons moet die vraag stel of dit nie dalk simptomaties is van Afrikaners se ontwikkeling oor die laaste 50 tot 75 jaar nie. In 1955 het Louw die vraag gestel: Is die Afrikaners ’n intellektuele volk? Leopold Scholtz (2007) betwyfel uit. Hy verwys tereg na die vlakheid van die taaldebat wat gekenmerk word deur die opstel en afskiet van strooipoppe. (Kyk ook Scholtz & Scholtz, 2006.)
Verskeie faktore het ’n bepalende rol gespeel in die lotgevalle van Afrikaans. Dit is opvallend dat die saak van Afrikaans die beste versorg word aan die Universiteit van die Vrystaat (UV) in Bloemfontein met sy geskiedenis van ’n stryd teen die oorheersing van Engels en aan die Noordwes-Universiteit (NWU) op Potchefstroom. Die twee universiteite hier was ’n groot deel van die vorige eeu veel meer beginsel-georiënteer en beginselvas as die Universiteit van Pretoria (UP) en die US. Die Randse Afrikaanse Universiteit (RAU)/Universiteit van Johannesburg (UJ), wat op ’n uitgesproke taalbasis gestig is, het volhard met ’n stelsel van parallelmedium ten spyte van ’n ongustiger omgewing as dié van die UP en US.
Tradisioneel is daar by die hoofstroom van die UP- en US-akademici ’n huiwering om hulle op ’n duidelike beginsel te stel, wat soms aan opportunisme gegrens het. Anders as die UP het die US nie Afrikaans geword na ’n intense taalstryd teen die voertaalbeleid nie. Die besluit om van Engels as voertaal af te wyk, spruit ten eerste uit die begeerte om die voorwaarde van Jannie Marais se testament na te kom. Hy het in 1915 geldelike bystand beloof toe die Victoria-Kollege ’n universiteit wou word, mits Hollands/Afrikaans nie ’n mindere plek inneem as die ander landstaal (Engels) nie.
Ten tweede was daar die verset teen die regering se plan om ’n inrigting in Kaapstad die enigste volwaardige universiteit in die land te maak. In die woorde van die memorandum wat van Stellenbosch na die regering gestuur het, was die Victoria Kollege op Stellenbosch die plek waar die “geestelike, maatskaplike en nasionale lewe van die Hollandssprekende deel van die volk” die beste verwesenlik kan word […] Dit staan vir ’n idee.”
Soms het beginseldenke nadele en pragmatisme/opportunisme voordele. Stellenbosch het hom byvoorbeeld gedurende die tweede fase van die apartheidsera nie in dieselfde mate as Potchefstroom gaan vasknoop aan die Verwoerdiaanse ideologie nie. Ander kere kan ’n beginselbenadering voordele vir ’n universiteit hê. Daar is ’n baie skerp kontras tussen die verantwoordelike en beginselvaste manier waarop die NWU en die UV die kwessie van voertaal na 1990 aangepak het en die lukrake manier waarop die US in 2005 na ’n stelsel van onderrig gegly het waarin ’n vorm van pseudo-dubbelmedium met rasse skrede toegeneem het.
Ek dink nie Van Wyk Louw het ’n groot liefde vir òf die US òf die UP gehad nie. Wat met Afrikaans aan dié twee instellings aan die gebeur is, sou hom wel geskok het, maar dit sou hom seker ook nie heeltemal verbaas het nie. Nietemin staan sy punt dat die voortbestaan van Afrikaans afhang van die geloof van ’n volk of ’n taalgemeenskap dat die medium van Afrikaans ’n ryk geesteslewe kan bied en dat “’n duisend mense wat kan dink en skryf” die hele debat kan swaai. In die geval van universiteite is die getal veel kleiner – miskien ’n skrale vyftig – wat deurslaggewend kan wees vir die behoud van Afrikaans as voertaal aan ’n universiteit wat die waarde van sy partikuliere wortels erken en respekteer.