So het dr. Schoonees in 1922 geskryf in sy Amsterdamse proefskrif Prosa van die Tweede Afrikaanse Beweging.1 As uitspraak teken dit hom in sy kulturele idealisme en plaas dit hom midde in sy tyd, 'n tyd van sterk, doelgerigte figure, 'n tyd ook waarin baie leidende Afrikaners hul geestelik vir hul taak voorberei het in die ou stamland Nederland. Suid-Afrika het in dié tydperk politiek in die stryd en branding gestaan, Afrikaans is naas Engels as amptelike taal erken en aan die gebruikers is die taak gestel om die deugdelikheid daarvan as kultuurmedium te bewys. Dit moes die draer word van wetenskap en letterkunde, in 'n spanningsveld met Nederlands aan die een en Engels aan die ander kant - 'n situasie wat iemand met die geestelike toerusting van dr. Schoonees geprikkel het tot hoogste inspanning. Sowel die literatuur as die taal het hom besig gehou - veral die literêre kritiek en die leksikografie.
Weens swak gesondheid moes hy egter sy studies en sy vroeë ideaal om predikant te word, laat vaar. In die provinsie Natal is hy vervolgens tot 1919 aan verskillende onderwysinrigtings werksaam. Hier het hy in die huwelik getree met mej. Elizabeth Crawford en het hy deur private studie die grade b.a. en m.a. behaal. Na aflloop van die Eerste Wêreldoorlog het
Na sy terugkeer uit Amsterdam was hy 'n halfjaar waarnemende hoogleraar in Nederlands-Afrikaans aan die Universiteit van die Witwatersrand en daarna was hy 'n paar jaar verbonde aan die Opleidingskollege, Pietermaritzburg. In 1926 het hy hom egter as skoolhoof op Vryheid gevestig en hier werksaam gebly tot 1946, toe die pos van hoofredakteur van Die Afrikaanse woordeboek hom aangebied is. In Natal het hy 'n baanbrekende rol gespeel in die stryd om moedertaalonderwys, en as stigterslid, meermale voorsitter, van die Saamwerk-Unie van Natalse Kultuurvereniginge, om die erkenning van die taal en kultuurregte van die Afrikaner.
word van die redaksie van die tweetalige Groot woordeboek.4 Op versoek van prof. J.J. Smith, wat in 1926 belas is met die opstel van die eentalige Afrikaanse woordeboek, verstrek hy sy sienswyse in verband met opsetvraagstukke, begin self materiaal in Natal te versamel en wek in dié verband die aktiewe belangstelling van lede van die Saamwerk-Unie. Hy was dus nie sonder voorbereiding of toerusting toe hy in 1946, na die aftrede van prof. Smith, deur die Raad van Beheer oor Die Afrikaanse woordeboek versoek is om die voortsetting van hierdie taak op sy skouers te neem nie.
Dr. Schoonees het hom met deurtastende ywer op sy nuwe taak gewerp. Die hele werk is in opset en uitvoering in oënskou geneem. Die vasgestelde tydperk van vyf jaar ter voltooiing daarvan het hy gebruik om die organisasie op dreef te bring en om die eerste deel te voltooi - 'n deel wat nie alleen die omvang van die taak getoon het nie, maar ook die weg gebaan het vir die inrigting van die onderneming op 'n vaste grondslag.
Hy het die werk gesien as volksaak: ‘Die Afrikaanse Woordeboek is 'n groot volksonderneming wat deur die verenigde werkkrag van die hele nasie langsamerhand tot stand kom.’6 Sy beskouinge oor die leksikografie en allerlei aangeleenthede in verband met die werk is vervat in die bundel Rondom die Woordeboek (1958).
Dr. Schoonees het in 'n vol en doelgerigte lewe deel gehad (soms omstrede) aan die stryd en prestasies van sy tyd. Hy het gepleit vir hoër en suiwerder norme, beter skeppingswerk, beter taalgebruik. Dat sy arbeid en strewe openbare waardering gevind het, blyk onder andere uit sy lidmaatskap van belangrike liggame, soos die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, De Maatschappij der Nederlandse Letterkunde en vroeër ook van die Raad van die Universiteit van Suid-Afrika en van die Universiteit van Natal. In 1962 het hy van die Akademie 'n erepenning ontvang en in 1964 'n eredoktorsgraad van die Universiteit van Natal.