Kinders van die Anglo-Boereoorlog (1899-1902)
Haasbekkies en penkoppe—bloedjong martelare van een van die somberste hoofstukke in die SA geskiedenis
BO: 'n Jong ma en haar erg uitgeteerde kind.
BO: 'n Boerekind op die sterfbed in 'n konsentrasiekamp.
Die Anglo-Boereoorlog van iets meer as honderd jaar gelede het groot offers van Suid-Afrikaners van verskillende rasse geverg, nie die minste nie die kinders. Terwyl duisende jong kinders tragies in die konsentra­siekampe moes sterf, het heelparty melktand-tienerseuns destyds die wapens opgeneem om sy aan sy met Pa en Ouboet "die Kakies te gaan skiet". Sekere van hulle het klaarblyklik nie altyd die gevare besef nie. En soms moes hulle in hul jeugdige voortvarendheid ook die hoogste tol betaal...
REGS: Vel en been in die
konsentrasiekamp—maar hy het
wel die beproewing oorlewe.
DIT was die oorlog van die hardebaarde, van waagmoed en onverskrokkenheid. En van dood en lyding. Dié sou die oorlewende stryders op die slagveld soos manne aanvaar, soos dit sedert onheuglike tye in elke oorlog gedoen word.
Maar hierdie oorlog was ook die oorlog van die kinders, selfs van babatjies en haasbekkies—met duisende kindergraffies, ry op ry, tussen die soetdorings op die Hoëveld.
Dit was veral in die konsentrasiekampe, waar duisende kinders die hoogste tol moes betaal. En nie net Boerekinders nie, maar ook swartes, soos dit veral in die afgelope jare duideliker geword het.
Volgens baie geskiedkundiges was die berugte konsentrasiekampe destyds die Britte se manier om 'n einde aan die voortslepende oorlog teen die Boere-guerrillas te probeer maak, al sou hulle ook ander redes aanvoer waarom dit nodig sou wees om die kampe op te rig.
Die getal swart kinders wat in die oorlog omgekom het, moet nog amptelik bereken word. Volgens die statistieke was daar 43.000 swartes in die konsentrasiekampe, van wie minstens 14.154 dood is. As die verhouding dieselfde as in die kampe vir blankes was, moet sowat 11 000 swart kinders daar gesterf het.
REGS: Die konsentrasiekamp van Norvalspont.
REGS: Genl. Louis Botha en
sy jong seun in die veld
tydens die oorlog.
Min is nog werklik daaroor geskryf, maar in die boek Penkoppe van die Tweede Vryheidsoorlog deur Pets Marais (uitgegee deur J.P. van der Walt) word insiggewend vertel van die nogal merkwaardige bydrae van sekere van hierdie onverskrokke seuns in die oorlog.
Nie dat hulle in hul kinderlike voortvarendheid altyd die gevare besef waaraan hulle hulle blootgestel het nie. Só word vertel van 'n dertienjarige seun wat op 'n donkie aangetref is met 'n Martini-Henry-geweer by hom. Toe aan hom gevra is wie hy is en waarheen hy op pad is, het hy lakoniek geantwoord: "Ek is Jooste. Ek gaan Engelse skiet.''
Van oral oor het sulke jong seuns hul pad na die onderskeie kommando's gevind. 'n Russiese verpleegster wat haar waarnemings opgeteken het, het onder meer geskryf: "Ek het persoonlik by Veertien Strome met twaalfjarige seuns kennis gemaak wat agter hul pa's aan van die huis af weggeloop het en dadelik in die gevaarlikste plekke ingedons het.''
Weliswaar het hulle baiemaal net as agterryers die perde opgepas, maar ander kere sou hulle weer die grootste durf openbaar. Daar word byvoorbeeld vertel van 'n agterryertjie met die bynaam Gesiggie wat eenkeer met vier Engelse soldate by sy Boerelaer aangekom het. Hy het hulle gevang waar hulle weggekruip het. Toe aan hom gevra is hoe hy dit reggekry het, het hy geantwoord: "Ek het hulle omsingel!''
Tog het baie penkoppe in gevegte gesneuwel. By genl. Christiaan de Wet was byvoorbeeld ook penkoppe toe hy die keer vir pres. M.T. Steyn van die Vrystaat moes begelei om te keer dat die president in Engelse hande beland.
Een van die kinders wat in hierdie gevegte dood is, was slegs dertien jaar oud. Nog een wat gewond is, was selfs jonger. Maar die president se veiligheid is gewaarborg en die Engelse het hom toe nooit gevang nie.
En dan was daar byvoorbeeld ook die jong Kosie Briedenhahn wat kommandant J.H. Visser se lewe gered het, maar in die proses self deur 'n Britse koeël gedood is.
REGS: "Die Laaste Patroon." 'n Skuifplaatjie vir 'n sogenaamde towerlatern toon 'n Boerseun wat vir sy oupa die laaste patroon aangee terwyl hulle die vyand op vaderslandsgrond beveg. Die towerlatern was die voorloper van die moderne skyfieprojektor.
Die jong seuns het gou geleer dat die lewe op kommando dikwels bitter moeilik kon wees. Kos en water was skaars terwyl 'n geveg aan die gang was. Op 'n keer is veertien dae aanmekaar aan die Natalse front geveg, waartydens die kommando's slegs tien maaltye kon geniet. En dié het meestal net uit droë brood of beskuit bestaan, met water pleks van koffie daarby.
'n Hele klomp van die seuns het eindelik saam met volwasse Boere-krygers in krygsgevangenekampe beland. Hulle is selfs na kampe soos dié op Bermuda, St. Helena en in Indië gestuur. Dikwels het hulle nog met waentjies gespeel het terwyl die ou manne die tyd op meer volwasse maniere verwyl het.
Maar in hul jong fase van storm en drang het hulle geweet van hul plig teenoor hul land—iets wat straks vir die kinders van vandag 'n groot les inhou oor patriotisme.
BO: Oudste en jongste Boere-krygsgevangenes op die eiland St. Helena.
Seuns wat nog met waentjies speel, sit en staan by twee grysaards
van in die sewentig.
Agtergrondmusiek: Ou Vrystaatse Volkslied
• Aanbevole webwerf: Alles oor die Anglo-Boereoorlog en die konsentrasiekampe: War Museum of the Boer Republics: http://www.anglo-boer.co.za/ (sal in 'n nuwe venster oopmaak)
• Lees gerus ook die boek Penkoppe van die Tweede Vryheidsoorlog deur Pets Marais (uitgegee deur J.P. van der Walt)