In 1890 het ’n baie invloedryke Vrymesselaar, Cecil John Rhodes, met die steun van JH Hofmeyr (op daardie stadium die Meester van die Nederlandse losies in die Kaap) se Afrikanerbond (die Afrikanerbond was die politieke party van die Afrikaners in die Kaapkolonie), die premier van die Kaapse parlement geword.67 Gerugsteun deur sy persoonlike finansiële mag, was Rhodes in 1890 in ’n besonder gunstige posisie om sy ideale vir ’n verenigde Britse Suid-Afrika te verwesenlik. Hy het uit die staanspoor verklaar dat hy as premier van die Kaap slegs Suid-Afrikaanse politiek sou bedryf, waarmee hy bedoel het dat hy die belange van Suid-Afrika as geheel sou bevorder en enige ontwikkeling van onafhanklikheid van die Boere-republieke sou teëwerk.
Rhodes het gevrees dat die ZAR met sy goudrykdom en ’n eie spoorweg na Delagoabaai tot die ekonomiese reus van Suid-Afrika sou ontwikkel en daardeur sy wil op die Britse gebiede sou kon afdwing. Hy was bereid om enige middel aan te wend om die ZAR se onafhanklikheid te beëindig. Die sogenaamde uitlandervraagstuk wat in Johannesburg ontstaan het, het aan hom en die ander imperialiste ’n gulde geleentheid gebied om hulle met die ZAR se binnelandse aangeleenthede te bemoei.69
Die buitelanders wat sedert die ontdekking van goud in 1886 in groot getalle na die Witwatersrand gestroom het, het ’n blywende deel van die bevolking van die ZAR geword. Hulle is deur die vroeër, gevestigde bevolking (die Boere) as ’n bedreiging beskou. Die Boere het gevrees dat die uitlanders hulle uiteindelik weens getalle sou oorweldig en dat hulle, wanneer hul burgerregte verkry het, die regering van die land sou oorneem, die Afrikanertradisies sou ondermyn en moontlik selfs Britse anneksasie sou verwelkom. Die tradisionele plattelandse leefwyse van die Boere was onversoenbaar met die stedelike kapitalisme van die uitlanders. Uit die staanspoor was verhoudings tussen die twee bevolkingsgroepe gespanne.
President Paul Kruger en die Volksraad het nogtans besef dat die uitlanderbevolking nie geïgnoreer kon word nie. Reeds in 1887 het Kruger die goudvelde besoek en onderneem om soveel moontlik van die uitlanders se griewe uit die weg te ruim. Hulle was veral ontevrede oor die hoë lisensiegelde en hoë invoerregte. Hulle het aangedring op ’n eie munisipale regering en wou eiendomsreg op hul standplase verkry. Kruger het verklaar dat die uitlanders as ’n integrale deel van die bevolking beskou sou word.
Wat die kwessie van stemreg en verteenwoordiging in die Volksraad betref, het hy egter besluit om ’n middeweg te volg. Daardeur sou die onafhanklikheid van die ZAR nie in gevaar gestel word nie en die uitlanders, sonder wie die ZAR nie kon klaarkom nie, ook nie heeltemal vervreem word nie.
Die ontevredenheid aan die Rand is kunsmatig aangewakker deur imperialistiesgesinde agitators soos Leonard en mynmagnate soos Lionel Phillips, wat in 1893 voorsitter van die Kamer van Mynwese geword het. Phillips het self verklaar dat dit nie maklik was om die uitlanders tot opstand op te sweep nie, omdat die meerderheid van hulle nie in stemreg en die val van die Krugerregering belang gestel het nie. Boonop was daar verdeeldheid onder die uitlanders oor die rigting wat ingeslaan moes word indien ’n opstand teen Kruger se bewind wou slaag. Moes Transvaal ’n onafhanklike republiek bly of moes Britse anneksasie versoek word?
In November 1895 het Jameson die Witwatersrand besoek. Ná veel wik en weeg het die uitlanders daartoe ingestem dat die opstand op 28 Desember 1895 sou plaasvind. Jameson het die leiers van die Reform Committee versoek om ’n ongedateerde brief aan hom te oorhandig. Daarin het hulle die waarskynlikheid van ’n botsing met die Transvaalse owerheid genoem en Jameson versoek om, indien die opstand wel sou plaasvind, militêr in te gryp om die lewens van die ongewapende mans, vroue en kinders teen die goedgewapende Boere te beskerm. Met dié brief sou Jameson sy inval in die oë van die res van die wêreld kon regverdig.72
Die mislukte Jameson-inval het sowel in Suid-Afrika as in die buiteland verreikende gevolge gehad. Generaal Cronjé se oorwinnings het die nasionalisme in die ZAR versterk en die land meer vasberade gemaak om sy onafhanklikheid te behou. Terselfdertyd het die wantroue teenoor die Britse regering toegeneem en het die ZAR, saam met die Vrystaat, begin om hom te bewapen. Die twee republieke het besef dat hulle sou moes saamstaan om hul onafhanklikheid te behou en het in 1897 ’n verdedigings- en aanvalsverbond gesluit.
Die inval het ’n gevoel van eensgesindheid by Afrikaners oral in Suid-Afrika laat ontstaan – nie net in die Transvaal en die Vrystaat nie, maar ook in die Kaapkolonie. Die Afrikanerbond, wat die ZAR voorheen gekritiseer het weens die ekonomiese maatreëls wat teen die Britse gebiede ingestel is, het die inval as verraderlik veroordeel en sy steun aan Rhodes onttrek. Rhodes was verplig om as premier van die Kaapkolonie te bedank. Hy het feitlik al sy politieke invloed verloor, maar het voortgegaan om Barkly-Wes in die Kaapse parlement te verteenwoordig. In 1898 is hy herkies, al was die meeste van die inwoners in sy kiesafdeling Afrikaners.
Die mislukte inval het egter ook ’n gees van jingoïsm in Suid-Afrika laat posvat. Imperialistiesgesinde Engelssprekendes het, net soos die Britse volk, die sleutelfigure in die inval as helde beskou. Hulle het politieke partye en organisasies soos die South African League gestig wat hulle vir ’n Britse federasie in Suid-Afrika beywer het. Die League het oorlog openlik as die enigste alternatief gepropageer. Britse imperialisme aan die een kant en Afrikanernasionalisme aan die ander kant het die verhouding tussen die twee taalgroepe vinnig laat versleg.76
Dit was egter die Engelse (konstitusie-) losies wat na die ontdekking van goud in die ZAR ’n absolute bloeitydperk beleef het. In 1898 het die Engelse konstitusie uit 24 losies bestaan met ’n allemintige 1 838-ledetal. Elf van hierdie 24 losies was in die ZAR.
In 1890 het die Vrymesselary in Suid-Afrika sy eerste joernaal gekry, die SA Freemason. Die redakteur was ’n mediese dokter van Oos-Londen, W Darley-Hartley, ’n vurige ondersteuner van Cecil John Rhodes, en het met sy joernaal gepoog om al die losies in Suid-Afrika onder een Suid-Afrikaanse United Grand Lodge te kry en onafhanklik van die Vrymesselary in Engeland te maak. Sy hoofoogmerk was om vir Cecil John Rhodes die Groot Meester van die beoogde United Grand Lodge van Suid-Afrika te maak.
Op 18 Oktober 1892 is ’n konvensie in Kimberley gehou om die moontlikhede van so ’n United Grand Lodge vir Suid-Afrika te bespreek. Darley-Hartley het op hierdie konvensie die voor- en nadele van so ’n United Grand Lodge bespreek. Na ’n lang debat het 227 losies vir ’n United Grand Lodge gestem, 241 was daarteen en 25 losies het buite stemming gebly.78
Dit was veral die Nederlandse losies wat by die Kimberley-konferensie teen die United Grand Lodge gedagte gekant was. Die Nederlandse losies se hoofsegsman by die Kimberley konvensie was ds DP Faure. Hy het in ’n brief die redes verskaf vir hoekom hy geglo het dat die United Grand Lodge-gedagte nie kon werk nie. Hy het geskryf: