Hy noem Suid-Afrikaners later ’n “nasie van klaagliederesangers” en meen dat politiek die lewe in Suid-Afrika goedkoop en oppervlakkig gemaak het. Hy het dit veral teen die uitstal van seerkry deur ’n toenemende aantal Suid-Afrikaners vanuit verskillende vlakke van die samelewing:
Van Heerden leer heelwat omtrent die onderdrukte bestaan in die swart townships van Kaapstad terwyl hy in die regte praktiseer. In Asbesmiddag is sy kennis van die townships duidelik in sy beskrywings van Graaff se besoek aan dié gemeenskappe. Die besoeke belig veral die twee-nasies-ideologie. Die skrywer (Graaff) noem die swart mense in die townships “die onderklas” en “diegene wat hy vrees” (168–9). Die atmosfeerryke milieuskildering wek afwagting en spanning op. Gedurende die rit deur die plakkerskamp besef Graaff: “Dis een ding […] om van agter glas te kyk na die dinge waarby jy verbyry, maar dis iets anders om hier so ontbloot te wees, in hierdie steeg met sy moeë lywe, sy rommel, sy desperate tydelikheid” (284). Hierdie bevraagtekening van die posisie van die Afrikaner, die afstandelikheid en onbetrokkenheid, word aan sy eie lewe en omstandighede gekoppel.
Die ruitglas in die venster van sy woning word ’n metafoor vir die (wan)persepsie wat soms deur die geskiedenis voorgehou word: “Kyk, die ou glas is nog in die vensterrame (dit maak die buitewêreld vaag met beelde wat oor die vensterglas loop asof deur ’n dun lagie water)” (139). Die glas word vir hom ’n veilige skans teen die werklikheid daar buite, maar dit laat hom ook selektief net dinge op ’n bepaalde manier sien. Die ruitglas suggereer dus die metaforiese skeiding tussen die twee nasies waardeur beelde soms erg verwring word en waardeur die twee-nasies-ideologie suksesvol gehandhaaf word. Die plek van die wit mens in Afrika is op die voorgrond wanneer die skrywer (na aanleiding van naamgewing in vreemde tale eerder as in Afrikaans), sê: “Klaarblyklik voel ontwikkelaars dat potensiële kopers oral sal wil bly behalwe in Afrika” (17). Afrika word deurentyd as ’n antagoniserende ruimte vir die Europeër voorgehou: “Afrika is nie ’n kontinent waar jy ooit te gerus kan raak nie […]. Versigtigheid is ingeteel; dis hier deel van die gene van mens en dier” (199). Die ontmoeting met die dier wat hy op sy nagwandeling in die bos teëkom, word ’n metafoor vir die sluimerende onrustigheid, gewortel in die skuldbesef van apartheid, wat die wit Afrikaner tans ervaar: “Onbevrees druk die dier vir hom ’n pad oop […]. Waarmee hy gekonfronteer is, weet hy nie. Dit was ’n aanklag, ’n verwyt. ’n Ou skuld, iets te doen met gevangeskap en vrylating” (200). Hy sê ook: “Skuld is tog nie vreemd aan sy afkoms, sy mense en veral sy generasie nie” (109).
In die herinneringe van sy kinderdae onthou Graaff die plaasbediendes wat ’n groot invloed op sy lewe gehad het, die liefdes wat deur apartheid verbloem is. Hy besef “hulle het verdwyn in die naamloosheid wat die ruimte vorm vir soveel swart en bruin karakters in die verhale van hierdie land”, en dat hulle storie ook nie in hierdie verhaal van hom vertel gaan word nie (19). Opmerklik is dat die plaasruimte meestal figureer as mentale ruimte (Wiehahn 1994:261) in die geheue van die protagonis. Die plaasruimte word nou gekoppel met die identiteit van die wit Afrikaner. Dit is ’n sleutelruimte waarbinne die Afrikaner se geskiedenis, leefwyse en waardes openbaar word. Coetzee identifiseer “the farm as source of meaning”, en Van Heerden voer aan dat ons “almal op ons manier ’n plaas verloor [het]. ’n Lewenswyse, ’n soort besit” (Lubbe en Wiehahn 2000:158). Wanneer die skrywer se wêreld om hom begin ineenstort, wil hy weer terugkeer na sy familieplaas in ’n poging om sy identiteit terug te kry: “Ek moet terug na Nooitgedacht, dink hy. Hier kan dit nie meer nie. Alles val uitmekaar. Hulle wil my studente van my wegneem, my taal, my vakgebied […] wat word van […] my?” (173).
Die reis na die plaas, die vryheid en die bevestiging van sy identiteit word ’n metaforiese hergeboorte: “Deur die gleuf groen na waar die graniet oopgedinamiet is sodat die wind hom deur ’n kloof suig tot waar die vlakte oopmaak. Nooitgedacht toe. Sulke tye weet hy hy’s sy vader” (181). Die plaasruimte van sy kindertyd (18–9;40-1;48–9) word gebruik as indirekte karakterisering en belig sy ontuisheid met die nuwe bestel. Hy wil teruggaan na Nooitgedacht in ’n poging om sy identiteit terug te vind. Die ruimte om hom vorm betekenisvolle parallelle met sy optrede. Graaff woon alleen en sit altyd alleen by dieselfde restaurant. Sy gereelde besoeke aan die salon word ’n geleentheid om weg te kruip van die dinge wat hom jaag (19), te ontsnap van sy universiteitsverpligtinge (64) en om weer volkome skrywer te word. Hierdie geroetineerde aksies onthul sy statiese en onveranderlike eienskappe. Deur die indirekte karakterisering word hy vroeg in die teks reeds as gemarginaliseerde vooropgestel.
Graaff besin oor die lot van plaaswerkers en Boesmans onder sy voorgeslagte (219–20). Hierdie herinneringe roep duidelike postkoloniale beelde op. Graaff meen dat rasseskeiding steeds geredelik voorkom wanneer hy beskryf hoe die swart huishulp op die motor se agtersitplek moes sit wanneer ’n wit man bestuur. Hy is oortuig dat kleur nog altyd vererotiseer was in Suid-Afrika en dat hierdie gewoonte ontstaan het om die suggestie van erotika oor die kleurgrens te vermy (75). Die Pierneef-doeke verteenwoordig vir Graaff die uitdrukking van die Afrikaner se ideaal deur kuns en herinner hom aan sy eie verlede, “toe dinge vas in die hand was van ’n generasie wat gedink het dat hulle hierdie land kan tem. Dat hulle mense kan struktureer na hul wil” (202). Graaff besin ook oor die herkoms van die mens: “Wie weet waar ons voorouers vandaan kom, dink die skrywer, watter bloed in ons are vloei [...]?” (327).
Graaff se verweer is om homself deur sy groeiende versameling boeke en skilderye teen die buitewêreld te verskans (112). Vir die skrywer is sy “found objects”, wat hy na jare weer uitpak, ’n steun en toevlug: “Lanklaas het hy so ’n troostende maar ook ontstellende ervaring gehad soos dié blootstelling aan die kuriositeitskabinet van sy verlede” (314). Die tema van aflegging en verlies word weer betrek wanneer hy die magnaat se bewaringsaksies noem, ’n tekenende daad vir die behoud van die Afrikanerkultuur: “die magnaat se kompulsie om te herstel, om te bewaar, om hele dorpe reg te ruk en agter te laat as erfenis. Die magnaat weet, nes hy, van vergaan en verlies, van die groot droogte en die tydelikheid van die vertroosting” (208). Die Doktor se fokus op bewaring is “’n projek om terug te vind wat verlore is” (324). Optekening en argivering, tekenend van kultuurpessimisme, figureer as ’n noodsaaklike praktyk binne die refleksiewe utopologie: “’n Wêreld, ’n beskawing, ’n lewensorde is besig om onder te gaan, uit te rafel, te disintegreer. Al wat ons kan doen, is om op te teken sodat ten minste die vertelling as iets tasbaars kan oorleef” (Giliomee 2010:4).
Die Volvo is metafoor vir die middelklas (53). Wanneer die bergies (verteenwoordigend van die armoede en verval in Suid-Afrika) hom nader, word die Volvo vir hom ’n toevlug (153–4). Hy vind dus steeds ’n heenkome in die gemaksvoorwerpe van sy middelklasbestaan, ten spyte van die veranderinge om hom. Dit is ironies dat hy op pad na sy Volvo besin oor sy kursus en studente, en hulle waarsku om “die knusse bourgeois lewe agter te laat en uit te beweeg na die risiko van buitestanderskap” (170). In ’n metatekstuele besinning omtrent die Russiese Formaliste se “vervreemding” besef hy dat hy sy eie middelklasbestaan ook sal moet nuut maak: “Om hierdie dorp van hom, hierdie Volvo, daardie salon en stadskampus, om dié ruimtes van die gewoonte vreemd te maak. Making it strange. Hy moet verwring en vervorm; hy moet vernietig ten einde voort te bring” (176). Hy besef dat hy nie van sy skryfwerk alleen kan lewe nie, sy middelklasbestaan kan handhaaf sonder ’n addisionele inkomste nie: “Hy kan tog nie op fiksie staatmaak […] om die Volvo se petrol te betaal nie” (275). Hy verbind dit verder met die vasteland: “En voltyds skryf is, soos almal weet, geen beroep vir Afrika nie” (29). Die Volvo word selfs later metafoor nie net vir ’n middelklasbestaan nie, maar ook vir die wit, middelklas Afrikaner wanneer hy meen dat die Volvo “’n verstand van sy eie het” tydens sy besoek aan die township. Die kontras met sy eie bestaan is duidelik uit sy beskrywing van die vreemde ruimte waarin hy hom bevind (282–5). Die plakkerskamp as simboliese ruimte (Wiehahn 1994:261) word hier die draer van die wyer implikasies van die verhaal, die tema van die wit mens se ontuisheid in Afrika. Die woonbuurt waardeur hy ry wanneer hy Giuseppe gaan besoek, word ook gekenmerk deur armoede, misdaad en verval. Die ruimtelike beskrywing (293–4) van “[h]ierdie ander land” belig die sosiale skeidslyne en het ’n vervreemdende effek op die skrywer.
Die rassespanning wat steeds heers, is nêrens so duidelik as tydens sy besoek aan die nagklub naby die Afrika-haarsalon tydens die karaoke-kompetisie nie (277–81). Hier is hy die “whitey”, die “Boer”, die “seer duim in die hoek”, ’n “wit voëlverskrikker wat, “styf soos ’n corpse”, nie hoort tussen “die people” nie. Die salon word ook gesluit na ’n aanklag van rassisme (172).
Die beskrywing van sy verhouding met die grafiese romansier word ’n metafoor vir die sosiopolitieke Suid-Afrikaanse realiteit, die verskille binne die eenheid: “[D]is die frustrasie van een gees met ’n ander, van een mens onwaarskynlik trompop gebring met ’n ander, ’n fout van die heelal, ’n toevalligheid. ’n Eksperiment sonder uitslag” (316). Sy noem hom selfs “’n pretentious Boor professor” (186). Graaff verwys na sy stryd om die veranderinge in die land te kan aanvaar en besin oor elkeen se plek in die nuwe Suid-Afrika:
Graaff se kritiese beskrywing van die mense in sy dorp kan as metafoor gelees word vir die algemene sosiopolitieke siening van die Afrikaner. Hy noem die dorp ’n Afrikaanse eiland waar die inwoners, onbewus van die politieke vooruitgang buite hulle eie beperkte omgewing, hulself afsonder en steeds vashou aan die ou opposisies (319).
Kruger (2010:13) wys op ’n verslag van die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) oor studente se akademiese sukses en toetrede tot die arbeidsmark waarin daar bevind word: “Die US is vergeleke met ander instellings ‘’n unieke eiland van bevoorregting (bubble of privilege)’”, wat ’n eggo is van Graaff se woorde. Die skrywer betrek die taalstryd (318–9), ’n brandpunt aan die Universiteit Stellenbosch ten tyde van skrywe, direk in die roman: “Op hierdie einste dorp waar hy woon, straf die plaaslike universiteit sigself oor sy Afrikaansheid asof die taal ’n geslagsiekte is” (247).
Saam met die emotiewe strydpunt van die verlies van grond (die plaas), beween die skrywer (Graaff) ook die verlies van sy taal:
Dis hý wat hier hoort, nie hierdie vlugvoetige besoekers wat nie eers die taal ken […] nie. Sy letterkunde, sy taal: ’n taal van droogte en afskeid, van die weemoed wat diep ingebou is. Van die begin af ’n taal wat sy bron, Nederlands, agtergelaat en verlies en afskeid daarin gehad het, ’n taal wat halsstarrig hierdie landskap in is en vlugvoetig moes word – taai, rats en weerbarstig. Afskeid en vertrek. ’n Seningrige taal vir hierdie wêreld. (191)
Ngugi wa Thiong’O (1987:15) wys op die nou verband tussen taal en kultuur en noem taal as kultuur die “kollektiewe geheuebank van historiese ervaring”. Bell (1993) sluit hierby aan wanneer hy taal as die draer van ’n spesifieke, evoluerende kultuur beskryf. Taal word in so ’n mate aangewend vir die uitdrukking van ’n kulturele groepservaring dat dit nie meer onderskei kan word van die kultuur wat die groei, artikulasie en oordrag na volgende generasies definieer nie: