Pulani ya Kungu ya Xiyenge xa Vurimi yi na nkoka lowukulu hikuva i xikumiwa xa mfumo ni vumaki. Hikokwalaho ndzi rhandza ku nkhensa vurhangeri bya Presidente, Nkul. Thabo Mbeki loko a ta va a rhambile vayimeri va vumaki va Agri-SA na Nhlangano wa Rixaka wa Varimi va Vantima (NAFU) ku nghenela mfumo eku mpfampfarhuteni ka vonele ro fana laha mfumo ni vumaki va nga ta tiboha ku tirhisa matshalatshala ya vona ni swipfuno eku tirhisiweni ka vonele.
Nkhumbo wa ntirhisano lowu i wa leswaku mfumo ni vumaki va ni vonele ro fana etimhakeni ta makungu ya xiyenge; va nga aka ntirhisano ku suka eka rimba ro fana; kambe va ta pfunetana eka xiphiqo xa nhluvukiso wa ikhonomi ya vantima no tlakusa ku pfuna ka vumaki bya vurimi hi nkarhi wunwe; laha ku sukela sweswi ku nga ni mahungu ya nkoka yo fana lawa byi lavaka ku ya fikisa eka vaaki, xiyenge, tiko, tikonkulu ra Afrika ni misava hinkwayo?
Xivono xa xiyenge xa vurimi xinwe lexi nga hava xihlawuhlawu no humelela xi simekiwe eka swikongomelo swa makungu swinharhu swo fikelela no nghenelela, vuswikoti no humelela ni vuhlayiseki bya mafambisele ya swipfuno. Xivono lexi i xa nkarhi wo leha lexi nga ta yisiwa emahlweni eka lembe-xidzana leri ku tisa fambisele ra vurimi lerintshwa no hambana ra xiyimo xa le henhla loko ri pimanisiwa ni leri nga kona sweswi?
Xiyenge lexintshwa lexi kunguhatiwaka xi ta sunguriwa hi xikongomelo xo endla ntirho wa matimu wo nyika swakudya ni swikumiwa swa vurimi ni mintirho etikweni ra hina, tikonkulu ni misava hinkwayo. Ku fikela sweswi, Ndzawulo ya Vurimi yi kume leswaku swiendlo swa makungu leswi mfumo wu faneleke ku swi fikelela, no nghenisa leswi faneleke eka kungu ra ntirho emalembeni manharhu lama nga ta landzela. Ndzawulo yi ya emahlweni yi nghenisa swiendlo swo fana leswi kunguhatiweke eka tipulani ta lembe ta ntirho wa nhlangano ku sukela hi 2002 ni ku yisa emahlweni.
Eka xiyimo xa tindzawulo, Ndzawulo yi katse naswona yi ta ya emahlweni yi katsa Tindzawulo ta Vurimi ta Swifundzankulu ni minhlangano ya vaaki ya vurimi, ku amukela pulani ya kungu ya xiyenge tani hi rimba ra pholisi eku vumbiweni ka kungu leri ni tipulani ta ntirho wa nhlangano.
Eka xiyimo xa mfumo xa rixaka, Ndzawulo yi veke pulani ya kungu ya xiyenge eka ajenda ya Sisiteme ya Xiyenge xa Khabinete ku kuma ku seketeriwa hi tindzawulo tinwana ku kota ku tirhisa pulani hi ndlela ya kahle. Ndzawulo yi ta lava nseketelo wa Khabinete no nghenisa swiendlo swa nhlangano Rimba ra Makungu ra Mfumo ra Nkarhi wa le Xikarhi leswaku ri nghenisiwa eka Rimba ra Nkarhi wa le Xikarhi ra Tirhiselo ra Mali?
Enkarhini wa sweswi, Ndzawulo yi le ku lulamiseni hi vuntshwa bajete ya yona ku kota ku kuma timali ku vulavula hi pulani ya makungu ya xiyenge etikweni, ku katsa na Palamende, swifundzankulu, mimfumo ya miganga, vumaki bya vurimi ni minhlangano ya vaaki. Ku fikela sweswi, Ndzawulo yi ta tshembela eka vatirhisani va yona ku nghenelela no rhanga emahlweni eswiyengeni swa vona.
Nakambe ndzi rhandza ku nkhensa Xandla xa Holobye, Gqwetankulu Dirk du Toit, Ti-MEC ta Vurimi, Mulawuri-Jenerali, Bongiwe Njobe na Varhangeri va Swifundzankulu va Vurimi swinwe ni vatirhinkulu va mfumo ku va va seketele endlelo ra pulani ya xiyenge?
Nghingiriko lowu a wu nga ta humelela loko a ku nga vangi na mahungu ya kahle yo huma eka varhangeri va minhlangano ya vurimi eAfrika-Dzonga. Ku katsa na Presidente, Nkul. Japie Grobler; Mulawurinkulu, Nkul. Jack Raath ni varhangeri va Agri-SA; Presidente, Nkul. Ramotla; Nkul. Teddy Matsetela ni varhangeri va NAFU.
Ndzi rhandza ku nkhensa na Phurofesa Johann Kirsten wa Yunivhesiti ya Pitori ku va a kote ku tsala mimpfampfarhuto ya tinoto ta minkanelo na swiletelo swa Ntlawa wa Ntirho. Ndzi nga rivali no nkhensa Ina Goosen ku va a kondletele tinhlengeletano no lulamisa swakudya, swinwe na Simon Malepeng ku va a tsale tinoto?
Xinkhenso xo hetelela xi ya eka Nhlangano wa Matiko ya Amerika wa Nhluvukiso wa Matiko ya Misava (USAID) ku va va pfunete ntirho lowu hi timali.
Vurimi lebyi katsaka migingiriko hinkwayo ya ikhonomi yo fana ni mahungu ya vurimi, vurimi ni ku engetela nkoka i xiyenge xa nkoka eka ikhonomi ya Afrika-Dzonga hambi leswi byi nga ni xiphemu xintsongo xa swikumiwa hinkwaswo swa laha tikweni (GDP).
Vurimi byi nyika swakudya ni tingoti ku fikelela swilaveko swa masungulo swa vanhu. Byi kote ku fikelela swilaveko leswi hikwalaho ka ku tlakuka ka mpindzulo enkarhini lowu nhlayo ya vanhu va laha tikweni a yi fika eka 4 wa mamiliyoni ekusunguleni ka lembe xidzana ra makumembirhi ku ya fika eka mamiliyoni ya 40 enkarhini wa sweswi. Vatirhi va le mapurasini, varimi ni mindyangu ya vona na vona va nghenisa xandla eka ikhonomi ya tiko loko va tirhisa miholo ya vona eka swixavisiwa ni mintirho kumbe loko va tirhisa mahungu ya mpindzulo ya nguva leyi nga ta landzela. Hi ndlela leyi vurimi byi va ni nkoka lowukulu eka nkulo ni nhluvukiso. Nkucetelo wa byona eka ikhonomi wu kombisiwile hi tindhambi leti ta ha ku hlaselaka swifundzankulu swa Nwalungu na Mpumalanga hi Nyenyenyani 2000 laha nkulo wa GDP ya tiko wu nga ya ehansi hi phesente yinwe?
Vurimi bya masungulo byi endla 4,5% ya GDP ya Afrika-Dzonga kasi xiyenge xa vurimi bya swakudya xi endla ku ringana 9% ya GDP. Ku na ku ringana 50 000 wa varimi va bindzu lava hi minkarhi yo tala va humaka eka vaaki vo basa. Hi lembe ra 2000 va xavise swikumiwa swo lava ku ringana R16 wa mabiliyoni ematikweni kumbe ku ringana 10% wa swixavisela-vambe swa Afrika-Dzonga. Varimi vo tala va tshama emapurasini ya bindzu laha vana va vona va dyondzaka xikolo eswikolweni swa le mapurasini. Mapurasi ya bindzu ya nyika mintirho ni tindlu eka swirho swa mindyangu swo lava ku ringana 6 wa mamiliyoni loko swi pimanisiwa na vatirhi va 1 miliyoni no eneta swilaveko swa vona swa dyondzo.
Nakambe ku na ku ringana 240 000 wa varimi lavatsongo lava nyikaka mintirho eka swirho swa mindyangu ya vona swo tlula 1 miliyoni ni mintirho ya nkarhinyana eka vanhu vo ringana 500 000. Va phakela timakete ta le kusuhi ni le swifundzeni laha vamabindzu vo hlaya vo kala va nga ri va ximfumo va tirhaka kona. Ku yisa emahlweni, ku na varimi lava nga vaka 3 wa mamiliyoni, lava vo tala va vona va tshamaka emisaveni ya mintlawa ekhale ka matiko-xikaya lava rimaka swakudya swo phamela swilaveko swa mindyangu ya vona.
Xohetelela, migingiriko ya swakudya ni vutomi bya madoroba ya le makaya ni tisenthara ta mintirho swi tiyisiwa hi nseketelo wa vona wa vurimi bya masungulo ni migingiriko leyi yelanaka yo fana ni vuendzi bya vurimi (agri-tourism) ni vurimi bya swiharhi/swifuwo. Ku tlula hafu ya swifundzankulu ni ku ringana 40% ya tindhawu ta vanhu va laha tikweni va tshembhela eka vurimi ni vumaki lebyi yelanaka.
Hikwalaho ko anama ka nkoka wa xiyenge xa vurimi, Presidente Thabo Mbeki u vone swiri na nkoka leswaku ku va ni tinhlengeletano ta minkarhi hinkwayo swinwe ni xipanu xo tirha xo huma eka vurimi lebyi twisisekaka ku kumisisa swilaveko swa xiyenge ni xiyimo hi mayelana na timhaka ta rixaka. Eka yinwana ya tinhlengeletano leti hi Nyenyankulu 2001, Presidente u tivisiwe leswaku xiyenge xi tikeriwa hi swirhalanganyi swo tala swa pholisi ni minhlnagano leswi swi xi sivelaka ku tirha hi ku hetiseka no nghenisa xandla hi ku hetiseka eka swikongomelo swa rixaka swa nkulo, mphikizano ni ku ringana. Presidente u kombele vatirhi va nkoka vo hambana ku kuma kungu ro yelana leri nga ta nyika mpakaniso wo ringana ku hlanganisa no kurisa xiyenge. U vule leswaku vonele leri ro yelana ri fanele ku va ni swikongomelo, tipholisi ni magoza lawa ya nga ta tisa nkulo ni nhluvukiso wa xiviri eka vatirhi va nkoka hinkwavo va xiyenge lexi?
Tsalwa leri ri hlamusela pulani ya makungu ya xiyenge xa vurimi xa Afrika-Dzonga no pfuneta ku antswisiweni ka vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo. Ri mpfampfarhutiwile hi ku tirhisa endlelo ro tsundzuxana ni vatirhisani vo hambana hi vatirhisani va makungu va nkoka, xikombiso Nhlangano wa Rixaka wa Varimi va Vantima, Agri SA ni Ndzawulo ya Vurimi.
Ku aka vutirhisano lebyi nga ta heta nkarhi wo leha exikarhi ka vatirhisani va mfumo, va phurayivhete ni va vaaki swinwe ni va ti-NGO?
Xivono lexi xi hlamusela ku nghenelela ka mpindzulo lowu hlayisekeke eka ikhonomi ya vurimi hi vatirhisani hinkwavo no tekela enhlokweni xilaveko xo hlayisa no tlakusa ntshovelo wa mabindzu, ku sungula mphikizano wa matiko ya misava no lulamisa matimu ya khale ni ku voyamelo tlhelo rinwe leswi heteleleke hi ku fikeleleka ni vuyimeri byo hoxeka?
Ku tumbuluxa ku fikeleleka ko ringana ni ku nghenelela mimphikizano ya matiko ya misava, mimpindzulo ni xiyenge xa vurimi xo hlayiseka lexi nga ta pfuneta ku antswisa vutomi bya vanhu hinkwavo.?
Xivono xi veka erivaleni laha xiyimo xa vurimi bya Afrika-Dzonga xi faneleke ku ya fika kona enkarhini wo leha. Xirhalanganyi lexikulu xo tirhisiwa hi ku hetiseka ka makungu lawa i vuswikoti byo hambana lebyi nga si voniwaka lebyi nga kona eka vanhu ni swipfuno, ni ntshovelo wa le hansi ni mphikizano lowu sivelaka ku nghenelela ka vanhu hinkwavo ni minhlangano ya ikhonomi. Xiphiqo lexi xi kumeka eka swiphiqo swo hlaya leswitsongo laha xinwana ni xinwana xi nga ni mintlhontlho ya xona?
Ku na swikombiso swa leswaku xiyenge xa vurimi xa Afrika-Dzonga xi kota ku yimelana ni mintlhontlho ya mimphikizano. Kambe hambi swi ri tano ku ni vumbhoni bya leswaku swiyenge-ntsongo swa vurimi swinwana ni migingiriko yo engetela nkoka a swi na mphikizano eka timakete ta le kusuhi ni le matikweni ya misava. Leswi swi vangiwa ngopfu hi minxavo ya le henhla loko yi pimanisiwa ni mintshovelo ya le hansi, makungu ya mabindzu yo kala ya nga ri kahle ni minkucetelo, maendlelo ya minxaviso yo kala ya nga ringani ya vaphikizani va hina, sw. n sw. Ku pfumaleka ka mphikizano wa matiko ya misava swi tlhela swi vanga ntshovelo wa xiyimo xa le hansi ni mimbuyelo ya le hansi eka xiyenge leswi vangaka bya vuvekisi bya xiyimo xa le hansi eka vumaki byinwana. Lowu wu nga va wona ntlhontlho lowukulu lowu lavaka ku lulamisiwa leswaku ku ta vekiwa vurimi eka xiyimo xa le henhla xa nkulo lexi anakanyiweke?
Hikwalaho ka xihlawuhlawu eAfrika-Dzonga, ku ni ntlhontlho wo antswisa ku nghenelela etimhakeni hinkwato ta xiyenge no herisa swirhalanganyi swo tala leswi a swi ri kona eka matimu. Ntlhontlho i ku va ku kumiwa minongoloko leyi nga ta khutaza vanhu vantshwa vantima ni valungu; lavatsongo ni lavakulu, vavanuna ni vaxisati; mabindzu lamatsongo ni ya le xikarhi ku nghenelela eka xiyenge. I swa nkoka ku kuma tindlela leti swiphemu leswi hinkwaswo swa xiyenge swi nga ta titwa no tivona swi ri xiphemu xa nhlangano wunwe ha tona?
Ntshembo wa vuvekisi bya vurimi wa xiyimo xa le hansi wu vangiwa hi mimbuyelo ya le hansi ni swiphiqo swa nkoka swa ikhonomi ni mahanyelo leswi khumbaka vuvekisi ni ntshovelo swo fana ni ku dlayiwa ka varimi vo tala, ku rhurhisiwa ni ku tshama etindhawini handle ka mpfumelelo. Ntshembo wa vuvekisi i wa nkoka ku kota ku fikelela xiyenge xa vurimi lexi gingirikaka no kula.
Ku pfumaleka ka mphakelo no tirhisiwa ka tindlela to hambana ta mfumo, swinawana ni minongoloko xikanwe ni tisisiteme ta nseketelo to kala ti nga ri kahle leswi hinkwaswo i swa nkoka ku tiyisisa mbangu wa vurimi lowu kotekaka swi vanga xivilelo lexikulu ni ntlhontlho eka minhlangano hinkwayo ya mfumo leyi seketelaka xiyenge xa vurimi. Timhaka leti vangaka xiphiqo lexi i ku hambanisiwa ka mintirho yinwana, ku pfumaleka ka swipfuno, mafumele yo kala ya nga tiyangi ni vutihlamuleri xikanwe ni swiboho swa vurhangeri leswi nga tiyangiki ni ku hlwerisiwa ko endla swiboho?
Afrika-Dzonga ri hava misava leyi nga tirhisiwangiki ya vuswikoti bya le henhla ni le xikarhi naswona ku ni mpimo eka ku ndlandlamuxiwa ka ntshovelo wa vurimi. Ku engetela eka leswi, switirhisiwa ni mintirho yo seketela ku hlayisiwa ko tirhisiwa ka misava a swi ringanangi. Minongoloko ya mfumo (h.l. Nhlayiso wa misava ni Ku tirhisiwa ka Mati) leswi kongomisiweke eka ku sirhelela swipfuno ya humelela kambe a yi ringanangi. Ku onhiwa ka misava ku tshama ku ri xiphiqo eka misava ya kahle ni leyi siyiweke ehandle. Hikwalaho ka ntshikelelo lowukulu wa vurimi ku va ku engeteriwa ntirhiso hi yuniti ya misava, ku ni ntlhontlho lowukulu ku tiyisisa leswaku leswi a swi onhi swipfuno swa hina swa ntumbuluko.
Timhaka tinwana ta makungu ya nkoka ta pfunetana naswona ti ta pfuneta eku tumbuluxiweni ni le ku pfuxetiweni ka ntshembo wa vurimi?
Swikongomelo swa makungu swo pfunetana i swa nkoka hikuva swi nyika masungulo ya nkoka lawa loko ya nga ri kona ya nga endlaka swi tika ku fikelela xikongomelo xa makungu ya mphikizano lexi katsaneke ni vurimi lebyi hlayisekeke. Ya tlhela ya tshikelela ku tirhelana ka xiyenge eka nseketelo wa swiyenge swinwana swa tindzawulo ni vumaki?
Xivono xa xiyenge xa vurimi lexi hlanganeke no humelela xi lava leswaku vatirhisani va va ni tipulani ta makungu, swikombeto swa nkoka wa maendlele, mimpimo yo endla ntirho, ni tisisiteme to kambela ni minkarhi ku kota ku fikelela swikongomelo swa pulani ya makungu ya xiyenge. Xi tlhela nakambe xi lava leswaku Mfumo wu endla swilo hi ndlela yo hambana hi xihatla ni ku tirhisana ni varimi, bindzu ra vurimi, ti-NGO ni tindzawulo tinwana ta mfumo?
Tipulani ta ntirho leti nga ni vuxokoxoko bya pulani ya makungu leyi ti ta humesiwa hi vatirhisani lava hinkwavo lava nga ni vutihlamuleri byo tirha hi ndlela leyi. Leswi hlamuseriwaka eka tsalwa leri i rimba ra makungu, minongoloko ya nkoka, xivumbeko xo tirhisiwa xa nhlanganelo ni swilaveko swa vatirhisani va mfumo vaaki ni vanhu va phurayivhete. Ku fikela sweswi, vatirhisani lava rhangeke emahlweni, xikombiso Ndzawulo ya Vurimi, Agri SA na NAFU va ta tumbuluxa komiti ya nkarhi hinkwawo ya nhlanganelo. Ku le ku endliweni ka migingiriko yo nghenisa minhlangano ya vatirhi, ti-NGO, minhlangano ya vaaki ni minhlangano ya matiko-mambe?
Ku yisa ehansi nxavo hinkwawo wa ntshovelo ku katsa ni ku ya emahlweni ku hungutiwa swibalo ni mindzuvo ya dizele ni tihakelo tinwana?
Eka hinkwaswo leswi ku ta tekeriwa enhlokweni ntirho wa nkoka lowu nga ta endliwa hi xiyenge xa phurayivhete ku fikelela swikongomelo swo nghenelela, mphikizano ni nhlayiseko. Kutani ke hinkwaswo swi ta endliwa ku tiyisisa ntirhisano wa xiyimo xa le henhla ni vukondleteri exikarhi ka mfumo ni xiyenge xa phurayivhete leswi vulaka varimi, minhlangano ya varimi na mabindzu ya vurimi - leswaku ku ta fikeleriwa xivono lexintshwa xa xiyenge xa vurimi lexi hlanganeke no humelela?
Ku hunguteka ka ndlala ni ku pfumaleka ka ku ringana eka vun?
Vatirhisani va tiboha ku nyikela hi nkarhi, swipfuno swa timali ni switirho ku vona leswaku ku va ni ku humelela eku tirhisiweni ka pulani ya makungu. Ku ni vutwisisi bya kahle ni ku amukela leswaku ku sunguriwa tirhele rintshwa ra vurimi bya Afrika-Dzonga, xifundza-ntsongo xa SADC ni tikonkulu ra Afrika.
Eka Hungu ra yena ra Tiko ra siku ra 9 Nyenyenyani 2001, Presidente Thabo Mbeki u kombise leswaku hikwalaho ko va ku fikeleriwe ku ringanisiwa ni ku hlayiseka eka xiyimo xa misava hinkwayo, mpimo wa nkulo wa ikhonomi wa ha ri ehansi ngopfu.
Presidente u kombisile leswaku swikongomelo leswi swi nga fikeleriwa kahle hi ku swi languta hi ndlela yo hlawuleka ehansi ka Rimba ra Vupulani bya Mfumo lowu Hlanganeke laha swiyenge swa ikhonomi swi faneleke ku kombisa nkulo wa xiyimo xa le henhla ni ku tumbuluxa mintirho. U tshikelele ngopfu eka xiyenge xa vurimi, matimba, vuendzi, vumaki bya mfuwo, swiyenge swinwana swa swixavisela-vambe (ku katsa na swikumiwa swa vurimi), ni vumaki bya mahungu na thelekhomunikhexini?
Xiyenge xa vurimi, xi hlamuseriwe tani hi migingiriko hinkwayo leyi fambelanaka ni vurimi, vufuwi, ku endliwa ni ku hangalasiwa ka migingiriko leyi engetelaka swikumiwa swa vurimi swi ta tshama swi ri xiyenge xa nkoka eka ikhonomi ya Afrika-Dzonga hambileswi swi nga ni xiphemu xitsongo eka swikumiwa hinkwaswo swa laha tikweni (GDP).
Vurimi bya masungulo byi endla 4,5% ya GDP ya Afrika-Dzonga kasi xiyenge xa vurimi bya swakudya xi endla 9% ya GDP. Xohetelela, migingiriko ya swakudya ni vutomi bya madoroba ya le makaya ni tisenthara ta mintirho swi tiyisiwa hi nseketelo wa vona wa vurimi bya masungulo ni migingiriko leyi yelanaka yo fana ni vuendzi bya vurimi ni vurimi bya vufuwi. Ku tlula hafu ya swifundzankulu ni ku ringana 40% ya tindhawu ta vanhu va laha tikweni va tshembhela eka vurimi ni vumaki lebyi yelanaka.
Pulani leyi ya makungu yi hluvukisiwile hi Ndzawulo ya Vurimi, Agri SA na NAFU hi ku komberiwa hi Presidente leswaku va hundzuluxa mbangu wa kahle leswaku wu va swikongomelo, tipholisi ni magoza lawa ya nga ta hetelela hi ku tisa nkulo ni nhluvukiso wa vatirhi va nkoka eka xiyenge. Xikombelo lexi xi ve kona endzhaku ka nhlengeletano ya ntlawa wa vatirhi wa Presidente hi siku ra Nyenyankulu 2001, laha Presidente a nga tlhontlha vatirhisani ku kuma makungu yo yelana lawa ya nga ta pakanisa eka ku hlanganisa xiyenge ni nkulo.
Ku katsiwe vatirhisani va makungu vo hlaya eku hluvukisiweni ni le ku tirhisiweni ka pulani ya makungu ya xiyenge. Leswi swi katsa mfumo, varimi, bindzu ra vurimi, ni minhlangano ya mintirho ya vurimi. Minhlangano ya vatirhi, minhlangano ya vaaki ni minhlangano ya matiko-mambe. Lava hinkwavo i vatirhi va nkoka ni vaxavi va pulani ya makungu leyi tsariweke ku pfuna vaxavi hinkwavo ni vanhu va Afrika-Dzonga leswaku va fikelela xikongomelo xa vutomi byo antswa bya vanhu hinkwavo.
Nhlayo yikulu ya vatirhisani yi hoxe xandla eku hluvukisiweni ni le ku tirhisiweni ka pulani ya makungu ya xiyenge. Vatirhisani lava i mfumo, varimi, bindzu ra vurimi, minhlangano ya mintirho ya vurimi, minhlangano ya vatirhi, minhlangano ya vaaki ni minhlangano ya matiko-mambe. Vatirhisani lava hinkwavo i va nkoka no tlhela va va vaxavi va pulani ya makungu leyi tumbuluxiweke ku tirhela vaxavi ni vanhu va Afrika-Dzonga leswaku va fikelela xikongomelo xa vutomi byo antswa bya vanhu hinkwavo.
Hambileswi minhlangano ya vatirhi yi nga ya nkoka eka ku humelela ka vurimi, kambe a yi kalangi yi katsiwangi eka tsalwa hikuva timhaka to tala ti lulamisiwile eka tsalwa leri ra ha ku helaka ra Xivono xo fana xa mutirhi wa le purasini. Timhaka leti nga kona eka tsalwa leri ti vumba xiphemu xa nkoka xo tirhisiwa ka pulani leyi ya makungu ya xiyenge?
Endlelo ro hluvukisa Pulani ya Makungu ri rhangeriwile hi matsalwa yo tala ya mfumo ni makungu.
Nongoloko wo tlhela ku Aviwa Misava yo Hluvukisa Vurimi (LRAD), lowu nga nongoloko-ntsongo wa nongoloko wo tlhela ku aviwa misava.
Xivono ni Khodi ya Matikhomelo ya Vuxaka bya Vatirhi va Vurimi leyi mpfampfarhutiweke hi vanhu lava khumbekaka eka vurimi, minhlangano ya vatirhi ni Ndzawulo ya Mintirho?
White Paper ya Vurimi ya 1995 ni Tsalwa ra Nkanelo wa Pholisi ya Vurimi.
Eka xiyenge lexi landzelaka ku hluvukisiwile no hlamusela xivono xa xiyenge xa vurimi. Xiyenge xa 3 xi tshikelela xiyimo lexi nga kona eka xiyenge xa vurimi, leswi pfunetaka vona mintlhontlho yo fikelela xivono eka Xiyenge xa 4. Mintlhontlho ya xiyenge yi hetelela hi ku vumba makungu manharhu ya nkoka, lawa ya hlamuseriweke hi vuxokoxoko eka Xiyenge xa 5. Makungu lawa manharhu ya nkoka a ya nge swikoti ku tirha ya ri woxe, kambe ya tiseketela hi makungu yo seketela ya ntlhanu lawa ya hlamuseriweke eka Xiyenge xa 6, leswi swi vumbaka masungulo yo fikelela xikongomelo xa makungu. Xiyenge xa 7 xi kanela hi xana i mukhuva wihi wa pulani ya makungu hi ku tshikelela minongoloko ya nkoka ni swivumbeko ni maendlele yo tirhisiwa?
Vundzeni ni mintlhontlho leyi nyikiweke hi Presidente swinwe ni masungulo ya nkoka ni minkoka ya vaaki vantshwa va Afrika-Dzonga swi ta lawula xivono xa xiyenge xa vurimi?
Xivono xi hlamusela xiyenge lexi hlanganeke lexi tirhisaka rimba ra pholisi yo fana lexi tumbuluxiweke ku herisa ku avana loko nga kona no engetela hi ku hetiseka ku pfuneta ka xiyenge eka nkulo wa ikhonomi ni nhluvukiso.
Xivono lexi xi hlamusela ku nghenelela loku vuyerisaka ko hlayiseka eka ikhonomi ya vurimi ya Afrika-Dzonga hi minhlangano ya ikhonomi hinkwayo, hi ku tekela enhlokweni nkoka wa ku ya emahlweni ka bindzu ra vurimi swinwe ni xiviri xa matimu ya kahle ni ku voyamela tlhelo rinwe loku heteleleke hi ku kumeka ni vuyimeri bya misava byo kala byi nga ringani. Xivono xi amukela ku hambana loku nga kona eka xiyenge no va ni xikongomelo xo tiyisisa ndhawu ni ntirho wa varimi hinkwavo eka xiyenge lexi hlanganeke. Mpakaniso lowu wu voniwa wu fanerile eka xiyimo lexi nga kona xa nhluvukiso wa rixaka ra Afrika-Dzonga naswona wu ta tumbuluxa masungulo yo katsa no khutaza mintlawa hinkwayo ya rixaka leri a ri avanile, xik. mabindzu lamatsongo, ya le xikarhi ni lamakulu ni mintlawa leyi khale a yi siyiwe ehandle (leswi hlamuselaka rixaka, rimbewu ni mintlawa ya vantshwa)?
Ku tumbuluxa ku kumeka ko ringana ni ku nghenelela eka mphikizano wa misava hinkwayo, xiyenge xa vurimi lexi vuyerisaka no hlayiseka lexi nghenisaka xandla ku antswisa vutomi bya vanhu hinkwavo?
Xikongomelo lexi xa makungu xi ta letela vatirhisani hinkwavo eka ku navela ka vona ku endla makungu yo hambana ni minongoloko.
Ntirhisano lowu nga erivaleni exikarhi ka xiyenge xa mfumo ni xiyenge xa phurayivhete eku vumbiweni ka tipholisi ni ku endla mintirho.
Ku hunguteka ka ndlala ni ku pfumaleka ka ku ringana eka vun?
Afrika-Dzonga ri tihlawulekisa hi swiyimo swa le henhla swa vusiwana, ngopfu-ngopfu etindhawini ta le makaya laha ku lava ku ringana 70% wa vanhu lava pfumalaka va Afrika-Dzonga va tshamaka kona. Miholo ya vona a yi nyawuli hikuva ikhonomi ya le tindhawini ta le makaya a yi ringanangi ku va nyika mintirho leyi va nga holaka mali kumbe ku kota ku ti tirhela.
Ku ni swivangelo swo tala swa xiyimo lexi, kambe swo tala swa swona swi ve kona hikwalaho ka tipholisi leti a ti tirhisiwa khale. Hikokwalaho ko va swiyimo swa ntumbuluko swo fana ni swiyimo swa maxelo swi ri na khombo ni tihakelo ta vurimi, tipholisi leti a ti nga kondleteriwi ni minkhumbo ya tona swi vange nkulo wa xiyimo xa le hansi ni vuvekisi byo kala byi nga ringanangi eka xiyenge. Loko tindhawu ta le makaya a ti ri na masungulo lawa ya nga tiseketelaka ku va ti kuma mali yo tala no kota ku yi tirhisa, ikhonomi ya tindhawu ta le makaya a yi ta va ni matimba, yi kula no tumbuluxa mintirho yo tala ni vanhu lava ti tirhelaka. Hikwalaho ka leswi, ku nga kaneriwa leswaku loko ikhonomi ya Afrika-Dzonga a yi lo landzelela tirhele ro hambana ra ntirho leri katsaneke no kala ri nga ri na xihlawuhlawu xa nhluvukiso no tshamisisa vanhu etindhawini to hambana, vusweti etindhawini ta le makaya a byi nga ta va xikombiso lexi yaka emahlweni xa tiko ni ikhonomi ya hina.
Tiikhonomi ti ya emahlweni ti kula loko ti hundzuluxa swipfuno swa vanhu ni timali eka swiyenge swa masungulo (vurimi, ni migodi), xosungula eka xiyenge xa vumaki ni le ka xiyenge xa mintirho. Leswi a swi ri tano ni le Afrika-Dzonga laha ku cinca ku suka eka tirhele ra vumaki ra nkarhi lowu nga hundza swi fambaka kahle. Kambe ka ha ri na swikombiso swa leswaku etimhakeni leti swiyenge swa masungulo (swo fana ni vurimi) swi tsandzekile ku fikelela xiyimo lexi hetisekeke kumbe swi nga va swi swikotile hi ndlela yo hoxeka leyi vangeke ku va vanhu vo tala va tikuma va nga ri na swipfuno swa ximanguva-lawa.
Vurimi bya bindzu bya Afrika-Dzonga byi landzelele tirhele ra nkulo wa timali, laha swipfuno swa vurimi swa nkoka (swa vanhu ni switirho) swi nga tirhisiweki kumbe swi tirhisiwaka swintsongo eka tindhawu ta khale ka matiko-xikaya. Timhaka leti hi timbirhi ti khumbe miholo ya vanhu va le makaya. Ku yisa emahlweni, vuswikoti byo rima bya varimi va Vantima byi kandziyeriwile, xosungula hikuva va nga vangi xiphemu xa makete ya misava ya bindzu no va vurimi bya bindzu a byi nga pfumeleriwi etindhawini ta le matiko-xikaya. Mintirho eka vurimi bya bindzu a yi nyikiwa ntsena vatirhi vatsongo lava nga riki ni vuswikoti lava holaka mali yo kala yi nga nyawuli, laha xiphemu lexikulu xa mintirho ya le ka vurimi bya bindzu yi nga riki ya nkarhi hinkwawo. Nakambe, ku kula ka tirhele leri a swi vula leswaku vumaki bya swipfuno swa tifeme (upstream) ni vumaki bya maendlele ya swakudya ni tingoti (downstream) lebyi yelanaka ni vurimi a byi nga hluvukisiwangi ku ringana, laha vanhu va le tindhawini ta le makaya a va tsoniwe mintirho.
Timhaka leti a ti tala ku tumbuluxa ku avana ni ku pfumaleka ka ku ringana eka vurimi. Ku avana loku ku tumbuluxe mintlawa yo hambana ya hina na vona eka vangheneleri no hetelela hi vonelo ro endla tipholisi ni ku endla mintirho leswi pakanisaka eka vurimi byimbirhi ematshanwini ya xiyenge lexi hlanganeke xinwe xinwe xa varimi va bindzu ni xinwana xa varimi lava ha tihluvukisaka. Hikwalaho ka leswi ku ni ku kayivela ka xivono xinwe (hina/vona/swa hina) ni vutwisisi bya vurimi ni vunwe no va xiphemu xa swona. Pulani leyi ya makungu ya xiyenge yi lava ku herisa ku hambana loku ni vonelo leri ro kala ri nga ri kahle?
Ku sukela hi 1990, ku ni maendlele yo hlaya lama veke kona ku herisa milawu ya xihlawuhlawu no antswisa ku nghenelela, laha nakambe ku nga va ni matshalatshala yo hlaya lawa ya tirhisiweke ku cinca swinawana no tshunxa xiyenge. Swinwana swa magoza lawa swi veni mimbuyelo ya kahle kasi swinwana swi veni mimbuyelo leyi a yi nga languteriwangi?
Ku cinciwa ka timhaka ta timali ta vurimi, ku katsa no herisiwa ka swibalo swin?
Ku hundzuluxiwa ka misava, leswi katsaka ku tlheriseriwa, ku tlhela ku aviwa ni minongoloko yo hundzuluxa vun?
Ku tirhisiwa ka milawu ya mintirho eka xiyenge xa vurimi.
Ku cinca loku ku veni mimbuyelo ya nkoka leyi engeteleke mintshovelo no va vurimi byi kota ku phikizana, hambileswi varimi votala va tikumeke va nga ri na matimba yo tisirhelela eka timhaka ta matiko ya misava, ku cinca ka swiyimo swa maxelo, no engeteleka ka swikweleti ni ku ya ehansi ka swiboho swa mabindzu. Leswi loko swi katsana ni milawu yintshwa ya mintirho, milawu ya mati ni ku hundzuluxiwa ka misava swi hetelele hi mavonele yo hoxeka hi mayelana ni swikongomelo swa milawu leyi, laha swi tlakuseke ku langutela eka vatirhi, ni switatimende swa vaaki leswi a swi endliwa hi mintlawa yo kombisa ku vilela leswi vangeke matikhomelo yo kala ya nga ri kahle ya varimi va bindzu ni ku ya ehansi ka nhlayo ya vatirhi va le mapurasini va nkarhi hinkwawo.
Ku hatlisa ko herisiwa ka swinawana ni ntshunxeko eka khume ra malembe lama hundzeke swi humsele erivaleni ku kayivela ka vuswikoti bya varimi votala byo tifambelanisa ni pholisi ni ku hundzuka ka timakete. Ku nghenelela ka mphikizano wa timakete ta matiko ya misava swi khumbe vuswikoti bya vona hi ndlela yo kala yi nga ri kahle laha swi vangeke ku va varimi votala va sukela vumaki lebyi. Eka ikhonomi leyi yo phikizana no pfuleka/va erivaleni, tisisiteme ta vurimi lebyitsongo na tona ta tsandzeka kumbe ta tikeriwa ku va xiphemu xa vurimi bya ntolovelo.
Hambileswi swirhalanganyi swotala ni swiphiqo swi sivelaka xiyenge xa vurimi ku va xi tirha hi ku hetiseka, kambe leswi i xiphemu xintsongo. Ku ni swikombiso swa kahle swa leswaku varimi vanwana va tirha kahle ehansi ka swiyimo leswi nga kona. Nakambe swi le rivaleni leswaku ku na masungulo ya kahle ni mavonele ya kahle ni ntsakelo exikarhi ka varimi, mabindzu ya vurimi ni mfumo ku langutana ni mintlhontlho leyi no hundzuluxa ku tumbuluxa swivandla swa mintirho?
Hi ku languta nkanerisano lowu nga laha ehenhla swi le rivaleni ku vona swiphiqo swa nkoka leswi tlhontlhaka xiyenge. Ntlhontlho lowukulu wa Afrika-Dzonga i ku humelerisa vuswikoti leby a byi tumberile eka vanhu va rona swinwe ni ku vuyeriwa ka le hansi ni vuswikoti lebyi sivelaka ku nghenelela ka vanhu hinkwavo ni minhlangano ya ikhonomi. Xiphiqo lexi xi va kona hikwalaho ka swiphiqo-ntsongo leswi xinwana ni xinwana xa swona xi nga ni mintlhontlho ya xona?
Ku na swikombiso swa leswaku xiyenge xa vurimi xa Afrika-Dzonga xi kota ku yimelana ni mintlhontlho ya mimphikizano. Kambe hambi swi ri tano, ku ni vumbhoni bya leswaku swiyenge-ntsongo swa vurimi swinwana ni migingiriko yo engetela nkoka a swi na mphikizano eka timakete ta le kusuhi ni le matikweni ya misava. Leswi swi vangiwa ngopfu hi minxavo ya le henhla loko yi pimanisiwa ni mintshovelo ya le hansi, makungu ya mabindzu yo kala ya nga ri kahle ni minkucetelo, maendlelo ya minxaviso yo kala yi nga ringani ya vaphikizani va hina, sw. n. sw. Ku pfumaleka ka mphikizano wa matiko ya misava swi tlhela swi vanga ntshovelo wa xiyimo xa le hansi ni mimbuyelo ya le hansi eka xiyenge leswi nga ni vutihlamuleri bya vuvekisi bya xiyimo xa le hansi eka vumaki byinwana. Lowu wu nga va wona ntlhontlho lowukulu lowu lavaka ku lulamisiwa leswaku ku ta vekiwa vurimi eka xiyimo xa le henhla xa nkulo lexi anakanyiweke?
Hikwalaho ka matimu yo siyiwa ehandle kumbe xihlawuhlawu eAfrika-Dzonga, ku ni ntlhontlho wo antswisa ku nghenelela etimhakeni hinkwato ta xiyenge no herisa swirhalanganyi swo tala leswi a swi ri kona eka matimu. Ntlhontlho i ku va ku kumiwa minongoloko leyi nga ta khutaza vanhu vantshwa vantima ni valungu; lavatsongo ni lavakulu, vavanuna ni vaxisati; mabindzu lamatsongo ni ya le xikarhi ku nghenelela eka xiyenge. I swa nkoka ku kuma tindlela leti swiphemu leswi hinkwaswo swa xiyenge swi nga ta titwa no tivona swi ri xiphemu xa nhlangano wunwe?
Afrika-Dzonga ri hava misava leyi nga tirhisiwangiki ya vuswikoti bya henhla ni le xikarhi naswona ku ni mpimo eka ku ndlandlamuxiwa ka ntshovelo wa vurimi.
Mintlhontlho leyi voniweke yi lava ku lulamisiwa hi xihatla ku pfuneta xiyenge xa vurimi ku suka eka xiyimo lexi xi nga eka xona ku ya eka xikongomelo xa makungu xa ku kumeka ko ringana ka misava ni ku nghenelela eka mphikizano wa matiko ya misava, ku vuyeriwa ni xiyenge xa vurimi lexi hlayisekeke lexi nghenisaka xandla eku antswiseni ka vutomi bya vanhu hinkwavo. Xikongomelo lexi xi ta fikeleriwa hi ku tirhisa pulani ya makungu ya vurimi bya Afrika-Dzonga leyi vumbiwaka hi timhaka tinharhu ta nkoka, xikombiso: ku kumeka ko ringana ni ku nghenelela, mphikizano wa matiko ya misava ni ku vuyeriwa ni mafambisele lama hlayisekeke ya swipfuno?
Xikongomelo xa makungu lawa i ku tlakusa ku kumeka ko ringana ni ku nghenelela eka mintirho ya vurimi; ku herisa xihlawuhlawu xa vunwinyi bya misava ni bindzu ra misava; no humesela erivaleni vuswikoti bya mabindzu lebyi nga kona eka xiyenge lexi. Mpakaniso wa swona wu ta va eka ku hundzuluxiwa ka misava, ku sunguriwa ka tiphakeji ta nseketelo ta vanhu lava ha ku sungulaka ku rima, ntirhisano ni ku tlakusiwa ka xiyenge?
Makungu lawa ya vulavula hi ku avana ni maendlelo yo siyiwa ehandle no khutaza ku nghenelela ka vanhu lava va nga kona eka xiyenge. Ya tlhela ya tlakusa ku hluvukisiwa ka xivono xo yelana ni makungu yo fana ya vurimi lebyi katsaneke no hambana leswi nga ta khumba mabindzu hinkwawo ni mimpimo ya mapurasi, ku suka eka lamatsongo ngopfu ku ya fika eka lamakulu ngopfu. Mfumo wu ta tumbuluxa rimba ra mintirhisano ku tirhisa makungu lawa ya nkoka. Ku ta khutaziwa ntirhisano wa kahle no tiya ni vutsundzuxi lebyi hluvukisiwaka exikarhi ka varimi va bindzu ni lava va ha sungulaka.
Ku nghenelela ko hlayiseka eka xiyenge ku ta tiyisisiwa ntsena lokU ku nga susa miehleketo yo biha leyi vonaka vurimi byi ri na mbuyelo wuntsongo, swikweleti, swiphiqo swa vuhlayiseki, swivilelo swa vatirhisi swa vuhlayiseki bya swakudya, timhaka ta milawu ni ku nonoka ka ku hundzuka kutani hikwAlaho ka swona tani hi xiyenge lexi vanhu va nga riki ni ntshembo no tinyungubyisa. Vurimi byi voyamela tlhelo rinwe hikuva byi endliwa ngopfu hi vavanuna Vamabunu lava va tikombaka va chavisa, lava siyiweke ehandle no kala va nga tekeli enhlokweni varimi lava nga kona ni lava ha tsakelaka ku va varimi. Mhaka yinwana leyi nga xiphiqo i mhaka yo va vantima a va swikoti ku rima ni leswaku a ku na lexi va nga xi endlaka ku tlula ku va varimi lava pfumalaka lava handzelaka mindyangu ya vona. Miehleketo leyi yi ta herisiwa ntsena loko mavonele ya vurimi ya cinca no siviwa hi khonsepe ya vurimi lebyi gingirikaka, byi humelelaka no va ni vayimeri leswaku byi kota ku lulamisa swivilelo swa vaxavi swa mbangu ni vuhlayiseki bya swakudya?
Ku tlakusa vanhu lava sungulaka eka xiyenge xa vurimi, ku fanele ku pakanisiwa eka matshalatshala yo nyika ikhonomi matimba: eka vanhu vantima, vaxisati, vatsoniwa ni vantshwa va tinxaka hinkwato. Endlelo ro pfuneta vantima va Afrika-Dzonga ku va varimi va bindzu lava humelelaka ni le ka mabindzu ya vurimi ri ta lava leswaku ku va ni migingiriko leyi vumbiweke kahle no pakanisa ku ringanisa ntirho no endla leswaku ku vani vuyimeri ni ku hambana eka xiyenge. Ku yisa emahlweni ku tekeriwa enhlokweni leswaku vantshwa va tinxaka hinkwato hi vona vanhu va mundzuku naswona va fanele ku khutaziwa ku nghenela migingiriko ya vurimi. Migingiriko leyi yi ta vumbiwa hi ku humesa xiyenge xa vurimi xo hambana no va kahle lexi nga ta nyika matimba yo kula ka ikhonomi ya tindhawu ta le makaya handle ko rihisa varimi va bindzu lava nga kona.
Tani hi goza rosungula i swa nkoka ku tirhana ni ku hundzuluxiwa ka misava ku tiyisisa leswaku ku ni ntshamiseko wa tindhawu ta le makaya ni ntshembo wa timakete. Endlelo ro nyika ikhonomi matimba eka vurimi bya Afrika-Dzonga ri sungula hi ku antswisiwa ko kumeka ka misava mfanelo yo sirhelela timfanelo ta vunwinyi bya misava eka vanhu ni le ka tindhawu laha leswi swi nga riki kona?
Ku tirhana kahle ni ku hundzuluxiwa ka misava i swa nkoka leswaku timhaka hinkwato to kumeka ka misava to fana ni ku tlheriseriwa misava, ku tlhela ku aviwa misava ni ku hundzuluxiwa ka vunwinyi bya misava ti nyikiwa nkarhi wo ringana. Maendlele lawa ya ta katsa, kambe a ya nge vi mpakaniso wa pulani ya makungu ya xiyenge lexi, matirhisele ya misava hi swikongomelo leswi nga riki swa vurimi swo fana ni tindlu, sw. n. sw?
Hi ku landzela ku humelela kuntsongo ko tirhisiwa ka ku tlhela ku aviwa misava eka malembe ya ntlhanu yosungula endzhaku ka 1994 nongoloko wu tlhele wu vumbiwa. Nongoloko Wuntshwa wa ku Hluvukisiwa ka Misava ya Vurimi (LRAD) wu vumbiwile ku ndlandlamuxa tindlela ta nseketelo leti nga ta va kona eka vanhu va Afrika-Dzonga lava khale a va siyiwe ehandle ku kuma misava leyi va nga ta rima eka yona. Leswi swi tiyisa ntshembo wa ku aviwa ka misava ku ya hi ku pfuniwa hi timakete ta nongoloko wo hundzuluxa misava wo sungula. Ntokoto wa matiko hinkwawo wu kombisa leswaku minongoloko leyi simekiweke eka timakete wa ku aviwa ka misava ya mfumo yi famba kahle loko yi pimanisiwa ni minongoloko leyi fambisiwaka hi yoxe hi xiyenge xa vaaki. Nongoloko lowu tlheleke wu vumbiwa wu na vuswikoti byo kumeka ka misava hi ku hatlisa hikuva wu hlanganile no olova no fambisiwa hi vaamukeri lava nga tirhisaka tindlela to hambana hi ku ya hi swikongomelo swa vona ni swipfuno.
Mfumo wu tiyimiserile ku tiyisisa leswaku ku humelela ka nongoloko lowu no tiyisisa leswaku vanhu vo huma eka mintlawa leyi siyiweke ehandle va kuma misava hi ku hatlisa ni hi ndlela ya kahle. Kambe i swa nkoka ku va misava leyi yi tirhisiwa hi ndlela leyi nga ta pfuna. Leswi swi ta humelela ntsena loko ku ri na mintirho yinwana yo seketela ni vuleteri. Hikwalaho-ke ku ni ku amukela ka leswaku ku hundzuluxiwa ka misava ni ku tshamisisiwa ka varimi a swi nge humeleli ni leswaku tindzawulo ta vurimi ta swifundzankulu ni mfumo wa muganga swi ta endla ntirho wa nkoka eku pfuneteni vaamukeri. Leswi swi ta vula leswaku swiphiqo swa vuswikoti swa swifundzankulu ni mimfumo ya miganga swi ta lulamisiwa hi xihatla?
Ku ta endliwa hinkwaswo leswi faneleke ku sirhelela no hlayisa ku hundzuluxiwa ka misava. Leswi swi ta vula leswaku ku ta hangalasiwa misava ya mfumo ya vurimi tani hi mpakaniso wo sungula. Leswi swi ta seketeriwa hi tindlela to fana ni swikimu swo ringana, vurimi bya tikontiraka, vurimi byo lombisa, ku hundzuluxiwa ka vunwinyi bya misava etindhawini ta mintlawa ni ku kumeka ka misava ya phurayivhete?
Hikwalaho ko va vanhu votala va le tindhawini ta le makaya va pfumala no rima emisaveni ya mintlawa, timhaka ta vuhlayiseki bya vunwinyi bya misava ti ta fanela ku lulamisiwa hi xihatla. I swa nkoka ku nyika swinavetisi ni minkarhi yo vekisa etindhawini leti. Ku ta fanela ku tirhisaniwa ni mimfumo ya ndhavuko ku tiyisisa ku humelela ka endlelo leri. Leswi swi ta fambisana ni ku pfuxetiwa ka swikimu swa mincheleto ekhale ka tindhawu ta le matiko-xikaya no rhurhisa mafambisele ya swona ni vunwinyi ku ya eka varimi lava tokoteke ni vaaki?
Hambileswi ku hundzuluxiwa ka misava ku nga mhaka ya nkoka ya masungulo eku tiyisiseni ku nghenelela hi ku hetiseka eka vurimi bya masungulo, ku ta fanele ku lulamisiwa mintirho yo seketela yo hlaya hi nkarhi lowu fanaka ku tiyisisa leswaku endlelo ro kuma misava ni ku nyika matimba ra humelela no hlayiseka.
Ku ni minongoloko yintsongo yo seketela varimi leyi tumbuluxiweke loko yi pimanisiwa ni switirhisiwa ni timali leti tirhisiweke ku kuma misava ya varimi vantshwa lava ha ku sungulaka emalembeni ya nkombo lama hundzeke. Ku fikela sweswi ku lulamisiwe nseketelo wa le ndzhaku ko tshama emisaveni eka vanhu lava nghenelaka minongoloko yo hundzuluxiwa ka misava ka swikongomelo swo karhi (ad hoc basis), hi xikongomelo xa leswaku mbuyelo wa kona wu ve xiphemu lexintsongo lexi pfunaka. Hi nkarhi lowu fanaka, mintirho yo seketela varimi ekhale ka tindhawu ta le matiko-xikaya yi fikile emakumu.
Ku na mintlhontlho mimbirhi hi mayelana ni mintirho yo seketela vatshami lava tshamaka emisaveni. Xosungula, loko varimi va fanele ku nyikiwa matimba yo nghenelela hi ndlela leyi pfunaka eku hluvukisiweni ka vurimi, i swa nkoka leswaku va nyikiwa mpfumelelo wo kuma mintirho yo seketela. Kambe hambi swi ri tano ntokoto wa le Afrika wu kombise leswaku leswi swi fanele ku endliwa hi swikongomelo swo karhi ni xiyimo xa xihlawuhlawu. Nakambe ndzavisiso wu kombise leswaku mintirho yo seketela varimi lavatsongo ni lava nga exikarhi a yi fanelangi ku hambanisiwa ni leyi yi endliwaka hi varimi lavakulu va bindzu. Kutani-ke, ntlhontlho wo sungula i ku antswisa no ndlandlamuxa mintirho yo seketela leyi nga kona ku fikelela swilaveko swa varimi hinkwavo. Leswi swi katsa ku ya emahlweni ni migingiriko yo tala yo hambana yo fana ni ku nyikiwa matimba ka ntirho wo endla mintirho ya minhlangano ya ndzavisiso, mintirho ya timali, ku kumeka ka timakete ni nhluvukiso, vuleteri ni ku hluvukisiwa ka vuswikoti swinwe ni Tindzawulo ta Vurimi ta Swifundzankulu?
Ntlhontlho lowu wa vumbirhi wu fanele ku nyika nseketelo eka varimi vantshwa.
Ku nyikiwa ka nseketelo wa varimi lava tshamaka emisaveni lava pfunekaka hi ku hundzuluxiwa ko tlheriseriwa misava, ku tlhela ku aviwa misava ni ku hundzuluxiwa ka vunwinyi bya misava. Ku tshamisisiwa emisaveni ku fikela sweswi ku lava ku kondleteriwa kahle exikarhi ka Tindzawulo ta Vurimi ni Ndzawulo ya Timhaka ta Misava exikarhi ka mimfumo ya swifundzankulu ni mfumo wa rixaka ni le xikarhi ka mimfumo ya miganga ni minhlangano ya varimi na bindzu ra vurimi?
Ku kumeka ka varimi vantshwa lava humaka eka mintlawa leyi khale a siyiwe ehandle lava kumeke misava hi ku yi xava hi voxe, hi ku yi rhenta, hikuva va ri vadyandzhaka, sw. n. sw. Ku fanele ku endliwa ndzavisiso wa swilaveko ku kuma swilaveko swa vona hi ku landza ku mpfumelelo wo seketela mintirho laha tindhawu ni minkhetekanyo ya mintirho laha swilaveko swi nga swa nkoka swi nga ta pakanisiwa ku nyika mintirho yo seketela leyi tsakeriwaka.
Ku ta sunguriwa minongoloko yo hluvukisa varimi lava tshama emisaveni ya mintlawa. Ntshikelelo wu ta va eka ku ololoxa swiphiqo ni le ka magoza yo pfuneta varimi lava ku va va humelela hi nkarhi wuntsongo lowu nga kotekaka. Leswi swi ta lava leswaku ku va ni timakete ta kahle, vuleteri, ku hundzuluxiwa ka vunwinyi bya misava, switirhisiwa ni mintirho yo seketela leyi pakanisaka. Ku ta sunguriwa minongoloko hi ku tirhisana ni minhlangano ya swikumiwa, bindzu ra vurimi ra le kusuhi ni mintwanano ku va khutaza leswaku va nghenelela?
Vatirhisani va nkoka/vo sungula eka xiyenge va fanele ku tiyimisela ku pakanisa eka minongoloko ya varimi lava ku tumbuluxa tidyondzo ta vurimi leti katsaneke exikarhi ka swin?
Ku antswisiwa ka mpakaniso, ku tirhisana ni vukondleteri exikarhi ka minhlangano ya mfumo, vurimi, minhlangano yo kala yi nga ri ya mfumo ni minhlangano ya vaaki leyi endlaka mintirho ya minongoloko ya nhluvukiso hi ku tirhisa tiforamu ta xiyimo xa le tikweni, exifundzeninkulu ni ta le kusuhi.
Ku antswisiwa ka vuswikoti ni ku tirha kahle ka vatirhi vo engetela ehansi ka xiyenge xa phurayivhete ni Tindzawulo ta Vurimi ta Swifundzankulu.
Ku engeteleka ko nghenelela eka vurimi ku ta seketeriwa hi minongoloko ku pfuna varimi lava ha sungulaka hi switirhisiwa swa vurimi swa le purasini. Swikombiso swi katsa nseketelo wo biyela, tidibi, mindzhambalalo, mintirho yo hlayisa misava, timali to xava swifuwo ni tiboro.
Magoza yo yelana ya ni nkoka eku nyikeni matimba varimi. Hi ku tirhisana varimi va tiva swilaveko no swi hlanganisa ni leswi va swi lavaka, va tiva ikhonomi ya vona ni ku lulamisa swiphiqo swa timakete. Mfumo wu ta seketela minhlangano ya varimi ku aka vuswikoti bya vona ni ku hluvukisa tindlela to vulavurisana ta le ndzeni. Hi ndlela leyi ku ta tumbuluxiwa ntirhisano wo tiya exikarhi ka NAFU na Agri SA tani hi ndlela ya nkoka yo nyika varimi matimba.
Tikhamphani ta vurimi ta Afrika-Dzonga i xivumbeko xa nkoka xo seketela varimi vantshwa. Minhlangano leyi nga kona yi nga endla ntirho wa nkoka, kambe ku fanele ku khutaziwa ku tumbuluxiwa ka tikhamphani tintshwa ta vurimi etindhawini ta le makaya. Matshalatshala lama veke kona khale hi mayelana ni mhaka leyi ya tsandzile hikwalaho ka matikhomelo yo kala ya nga ri kahle ni minkoka exikarhi ka swirho ni vafambisi swinwe ni hikwalaho ka ku pfumaleka ka vuswikoti ni vutshila bya mafambisele laha ku nga va ni maendlele ya mabindzu yo kala ya nga ri kahle. Ku ta tekiwa magoza mantshwa yo sungula ku hluvukisa tikhamphani tintshwa hi ku aka vuswikoti ni tindlela ta nseketelo wa timali?
Ku na ku pfumaleka ka switirhisiwa etindhawini ta le khale ka matiko-xikaya laha ku nga ni swikombelo swotala swo antswisa no hlayisa ekhale ka tindhawu ta le makaya ta lavo basa. Leswi swi vangiwa hi mhaka yo va tindhawu leti ti nga swikoti ku nghenela mphikizano. Ku kota ku lulamisa ku pfumaleka ka ku ringana ka switirhisiwa leswi ku ta laveka leswaku Tindzawulo ta Swifundzankulu ta Vurimi ni mimfumo ya tindhawu yi kambela ku hambana ka switirhisiwa no tiyisisa leswaku ku ni nongoloko lowu kondleteriwaka lowu nyikiwaka eka Tipulani leti hlanganeke ta Nhluvukiso leti nga ta hluvukisa switirhisiwa. Leswi swi ta katsa ku langutiwa ka madoroba ya le makaya ni tisenthara ta mintirho. Vurimi byi ta katsiwa eka mpakaniso wa timhaka ta nkoka leti ti faneleke ku langutiwa rosungula.
Vurimi bya ximanguva-lawa byi cincile hikwalaho ka mintshikelelo ya ikhonomi. Varimi va hundzukela eka endlelo leri nga ta hlayisa minxavo ro fana ni ku hambanisa, ku ndlandlamuxa ni ku engtela nkoka tani hi tindlela to lulamisa mindzilikano ya mpindzulo. Makungu lawa ya tala ku vula ku cincela eka mintirho leyikulu. Ku cinca ka ntumbuluko wa vurimi swi tlhela nakambe swi vula leswaku ku na xihingakanyi lexi nga voniweki hi varimi votala lava va ha sungulaka. Ku lulamisa mintlhontlho leyi ya ikhonomi hi ku vumbiwa ka tindlela tintshwa ta vutumbuluxi ku endla leswaku swi koteka ku va vanhu va nghena eka vumaki eka swiyimo leswi nga kona sweswi.
Hambileswi ku nga ni mintirho yotala leyi vekeriweke Mfumo eka kungu ro kuma misava no nghenelela, i swa nkoka ku tiva leswaku xiyenge xa phurayivhete leswi vulaka bindzu ra vurimi, varimi, tikhamphani, minhlangano ya varimi vani nkoka lowukulu eku kondleteleni ko nyika matimba no nghenelela. I swa nkoka no laveka leswaku xiyenge xa phurayivhete xi teka ntlhontlho wo nyika matimba ni ku antswisa ndzingano. Ku nyika swinavetisi ku nghenelela ka xiyenge xa phurayivhete eku hluvukisiweni ka vurimi ni le ka endlelo ro nyika matimba?
Xikongomelo xa makungu lawa i ku tlakusa ku vuyeriwa hi ku tirhisa mphikizano wa matiko ya misava eka mphakelo wa xiyenge xa vurimi, ntshovelo wo sungula, swikumiwa swa vurimi ni vumaki bya vuendzi bya vurimi. Ku na timhaka ta tsevu leti tiyisisaka no vumba mbangu lowu eka wona xiyenge xi nga phikizanaka no tlakusa ku tumbuluxiwa ka xipfuno xa mphikizano.
Yinwana ni yinwana ya timhaka leti yi lulamisiwile/kaneriwile swinwe ni magoza ya makungu yo karhi ku antswisa mphikizano wa vurimi?
Swiyimo swa timhaka swi vula timhaka ta ntshovelo, ku kumeka ni ku lawuriwa nkoka wa swipfuno swa ntumbuluko, xiyimo xa mahungu ya minxavo swo fana ni ntirho, dizele, swidlaya switsongwatsongwana, michini, vutivi ni switirhisiwa. Timhaka leti i ta nkoka eka xiyenge ku va ti phikizana ni matiko ya misava no vuyerisa.
Mindzavisiso leyi ya ha ku endliwaka yi kombise leswaku swiyimo swa timhaka eAfrika-Dzonga swi sivela mphikizano eka xiyenge xa vurimi ni ntshovelo wa vurimi. Swa nkoka eka mhaka leyi i mahungu ya minxavo, ku vuyeriwa ka masungulo ya swipfuno swa ntumbuluko, nxavo ni nkoka wa vatirhi lava nga riki ni vuswikoti, nxavo wa vatirhi lava nga ni vuswikoti, tihakelo ta vulawuri leti fambelanaka ni ku lomba ni mafambiselo ya mintirho, nkoka wa switirhisiwa, ku durha ka tihakelo ni ku durha no kumeka ka thekinoloji.
Loko leswi swi pimanisiwa ni varimi va tindzoho lavakulu wa misava hinkwayo vo fana na US, EU, Argentina na Brazil, Afrika-Dzonga ri na misava yintsongo ya nkoka, maxelo yo oma no kala ya nga tshamisekangi ni ikhonomi ya nxavo wa le henhla. Timhaka leti ti endla leswaku swi tika ngopfu ku va vurimi bya Afrika-Dzonga ku phikizana ni matiko lawa. Hikwalaho-ke ku kota ku phikizana, ku hlawula loku nga kona eka varimi loku nga seketeriweki hi mfumo i ku tirha kahle no hunguta tihakelo ta mintshovelo ngopfu-ngopfu hi ku tirhisa mahungu mantsongo hi ndlela ya kahle.
Varimi votala ni mabindzu ya vurimi va tirhise minongoloko ya kahle ku hunguta tihakelo, ku antswisiwa ka mafambiselo ya mintirho ni tihakelo ta kahle tani hi xiphemu xa makungu yo hunguta tihakelo ta mintshovelo. Kambe hambi swi ri tano, leswi swi endla xiphemu xintsongo ni swintshunxo swa nkarhinyana eka mabindzu yo tala lamatsongo ni mabindzu ya le xikarhi ni mabindzu ya vurimi. Minongoloko ya mfumo leyi khumbaka ku hungutiwa ka tihakelo hinkwato ta ntshovelo naswona swi lava leswaku xi va xiphemu xa nkoka xa makungu ya mphikizano.
Swa nkoka i switshivelwa, ntleketlo ni tihakelo ta mintsengo. Tihakelo ta ntleketlo ti khumbiwa ngopfu hi switirhisiwa swa mafambisele ya ntleketlo leswi nga ringanangi no kala swi nga ri kahle. Swikombiso swa leswi swi katsa ku pfumaleka ka mimovha ya le xiporweni leyi nga pfunaka, ku pfumaleka ka mphikizano wa le ndzeni exiporweni ni mintirho ya mahlaluko ya mabyatso leswi hetelelaka hi mintirho leyi nga tshembekangiki no durha ngopfu, swihaha-mpfhuka swa ntshovelo wa vurimi, ku onhiwa ni ku pfumaleka ka switirhisiwa swa le mapatwini ya rixaka ni switirhisiwa swo kala swi nga enelangi swa mbulavurisano. Timhaka leti ti endla leswaku tihakelo ta ntshovelo eka vurimi etikweninkulu ra Afrika ti va ehenhla ku tlula ka mune loko ti pimanisiwa ni matiko ya Asia, Amerika, na Yuropa.
Mfumo wu ni ntirho wa nkoka eku lulamiseni ka timhaka leti.
Ku tirhisiwa ka Xivono xa Khodi ya Matikhomelo ya Vuxaka bya Vatirhi eka Vurimi leyi mpfampfarhutiweke hi vurimi lebyi lulamisiweke, minhlangano ya vatirhi ni Ndzawulo ya Mintirho swinwe ni ku hundzuluxiwa kunwana ka makete ya mintirho?
Mpimo, nkulo ni ku vumbiwa ka makete ya le kaya ku ni nkoka lowukulu eku endleni ka mphikizano wa vumaki. Mphikizano wo tiya wa le kusuhi i wa nkoka naswona a swi talangi ku va vumaki lebyi nga riki na mphikizano etimakete ta le tikweni ra byona byi va ni mphikizano etimakweni ya misava. Loko mpimo wa nkulo wa ikhonomi wa ha ri ehansi eka vuswikoti byo kula ka wona, mpimo wa timakete ta Afrika-Dzonga ni nkulo wa tona wa le hansi wa swakudya ni swikumiwa swa tingoti swi ta sivela mphikizano wa vurimi. Hikwalaho, mhaka ya nkoka yo hluvukisa xilaveko xa makete ya le kusuhi, leswi katsaka ku nga ri ntsena ku tlakusiwa ka tindhawu ta timakete ni ku khutaza vuendzi bya vurimi ni mabindzu lama nga riki ya vurimi lama nga kona etindhawini ta le makaya ni migingiriko.
Swivandla swa timakete a swi tali ku hluvukisiwa hikwalaho ko pfumaleka ka mahungu. Nkoka, ku kumeka ni mahungu ya timakete ya khumba ngopfu mphikizano wa vamabindzu votala eka xiyenge xa mabindzu ya vurimi. Loko ku nga ri na mahungu lama tshembekeke ya minkarhi hinkwayo timakete tintshwa ta le kusuhi ti ta nonoka ku hluvuka.
Ku hluvukisiwa ka mabindzu mantshwa ya le kusuhi hi ku tirhisa endlelo ra nhluvukiso etindhawini ta le makaya.
Vukona bya vumaki lebyi phakelaka lebyi phikizanaka ematikweni ya misava, ku fana ni mahungu ya vumaki, swintshunxo swa timali, minhlangano ya mindzavisiso, tikhamphani ta ntleketlo, vaphakeri va minchumu yo pakeriwa, ni vaphakeri va switirhisiwa swo fana ni gezi ni mati swi na nkhumbo eka mphikizano wa xiyenge xa vurimi.
Ku langutiwa ka ku engeteleka ka timakete exikarhi ka vaphakeri va mahungu ni vahangalasi swinwe ni ku tshikeleriwa ka tifeme ta matiko ya misava swi nga khumba hi ndlela yo kala yi nga ri kahle mphikizano wa xiyenge xa vurimi. Matimba ya tifeme leti ni ku pfumaleka ka mphikizano endzeni ka xiyenge swi nga vanga mahungu ya le henhla ya le xikarhi ya minxavo. Eka mhaka leyi Mfumo wu ta langutela maendlelo ya mphikizano eka mahungu ya vurimi ni vumaki bya vuhangalasi, kasi laha swi faneleke ku kambela swiyimo swa tihakelo kumbe ku tirhisiwa ka Nawu wa Mphikizano?
Migingiriko yo humesa vuswikoti lebyi tumbeleke bya vurimi bya masungulo byi ya emahlweni ku suka eka mhaka yo va minxavo ya mintshovelo ya swikumiwa swa masungulo swo fana ni tindzoho ni timbewu ta oyili ti engeteleka kantsongo loko ti pimanisiwa ni mahungu ya tona hi ku famba ka nkarhi. Ntirho wa varimi i ku engetela vuswikoti bya vona bya rima hi ku tirhisa mahungu ya ntirho yo tala ni tindlela ta ntshovelo. Leswi swi vula leswaku mhaka ya nkoka leyi nga ta tisa ntshovelo wa kahle ni mphikizano wo antswa yi kumeka eku kumekeni ka mahungu yo tala ya mphikizano ni ku tirhisiwa ka thekinoloji ya ntsohvelo leyi anstwisiweke. Ku engeteleka ko tirha kahle ku ya hi ku tirhisiwa ka thekinoloji leyi antswisiweke, ndzavisiso wa Vurimi, vuleteri ni ku ndlandlamuxiwa ka minhlangano i swa nkoka eka xiyenge lexi.
Mavandla ya timali i swi hlanganisi swa nkoka eku tiyisiseni mphikizano wa xiyenge. Varimi vabindzu va tala ku pfuniwa hi tibangi ta mabindzu na Bangi ya Misava. Mavandla lama ya ni minongoloko ni mintirho yintsongo etindhawini ta le makaya. Nakambe varimi lavatsongo votala a va katsiwi eka mintirho ya timali hikwalaho ka xihlaya xa le henhla xa khombo swinwe ni ku pfumaleka ka vuhlayiseki. Hikwalaho ka leswi ku ta khutaziwa ku tumbuluxiwa ka migingiriko ya vutumbuluxi bya vuhlayiseki ku kota ku lulamisa leswi. Ku tumbuluxiwa ka mavandla ya timali ya le kusuhi ni lamatsongo leswi katsaka tikhamphani ta mintirho ya timali ni tibangi ta le makaya swi ta tlakusiwa?
Swiyimo leswi lawulaka mafambisele ya mapurasi ni mabindzu ya vurimi, matumbuluxelo ni mafambisele, ni ntumbuluko wa mphikizano wa le tikweni swi na nkhumbo lowukulu eka mphikizano wa xiyenge. Mbangu lowu twisisekaka wa mphikizano eka xiyenge hi ku tirhisa kahle pholisi ya mphikizano, mafambisele ya bindzu ni vuswikoti swi fanele ku tiyisisiwa. Vuswikoti bya mafambisele ya varimi na matimba ya timakete ta vaxavi naswona i swa nkoka eku humeleleni ka mphikizano wa xiyenge xa swakudya swa vurimi. Switolo swa mphakelo swi kurile no va ni matimba yo kanerisana no kumisisa minxavo ya vaxavisi etikweni ni le matikweni hinkwawo. Hikwalaho ka leswi varimi va ti kuma va nga pfuneki eka minkanerisano ya minxavo. Ku antswisiwa ka matimba yo kanela ya varimi, i swa nkoka leswaku ku tumbuluxiwa ntirhisano ni vuxaka bya nkarhi wo leha exikarhi ka vatirhi va nkoka vo hambana eka switolo swa mphakelo no tlakusa ntirhelano wa mphakelo ku endlela leswaku ku engeteriwa nkoka wa ntirho. Ku ta tekiwa magoza yo khutaza ku hluvukisiwa ka mphikizano wa ntirhisano wa switolo swa mphakelo leswikulu swinwe ni mintlawa ya swikumiwa?
Nkucetelo wa mfumo wu nga va kahle kumbe wu nga vi kahle leswi nga yaka hi tipholisi ta wona, minongoloko ni tindlela ta matirhelo. Ku ni miehleketo leyi nga kona eka swiyenge swinwana swa vurimi ya leswaku tipholisi tinwana ta mfumo ni ku pfumaleka ka matirhisele ya kahle ya minongoloko ya mfumo i swiphiqo swa mphikizano wa vurimi ni vumaki bya swakudya. Hi mhaka yo va miehleketo yi hambana exikarhi ka varimi va bindzu lava nga kona ni mintirho yinwana, mafambisele yo kala ya nga tiyangi ni vutihlamuleri ni swiboho swo kala swi nga ri kahle swa valawuri-nkulu xikanwe ni ku nonoka ko tirhisiwa ka swiboho swa valawuri-nkulu i timhaka leti faneleke ku langutiwa hi xihatla. Mfumo wu ta langutana ni ku antswisiwa ko karhi eka swiyimo hinkwaswo swa ku endliwa ka ntirho?
Vurimi byi nga hlamuseriwa tani hi vumaki lebyi nga ni khombo hi xivumbeko xa ku cinca ka maxelo, mintungu, mavabyi ni makhombo ya minxavo xikanwe ni makhombo ya ntumbuluko yo fana ni madyandza ni tindhambi. Eka xiyimo xa Afrika-Dzonga HIV/AIDS, vugevenga, ku tlakuka ka le henhla ka ntswalo ni minxavo yo kala yi nga hlayisekangi leyi vangiwaka hi maxelo lama tshamaka ya cinca i timhaka ta nkoka leti engetelaka nxavo ni swirhalanganyi swa mphikizano eka xiyenge xa vurimi bya swakudya ni tingoti?
Makungu ya kahle ya mafambisele ya khombo i ya nkoka eku tlakuseni ka switirho swa mafambisele ya khombo swo fana ni mindzindza-khombo, ku sirheleriwa ka rifuwo ni vumundzuku bya timakete ta vurimi. Xiphemu xinwana xa makungu ya mafambisele ya khombo i sisiteme yosungula ya xitsundzuxo leyi katsaka ku kumeka ko ringana ni ku tirhisiwa hi nkarhi ka mahungu lama nga riki ni swihoxo no fanela ya maxelo. Hikwalaho ka leswi swi nga ri ku endliweni hi ku hetiseka mahungu lawa ya ta kumeka hi ku tirhisa tisenthara ta mahungu ya le makaya hi ku tirhisa Sisiteme ya Mahungu ya Mbangu wa Vurimi. Mfumo wu ta tlakusa ku tirhisiwa ko anama ka sisiteme leyi ya mahungu hi ku tirhisa vanyiki vanwana va mahungu?
Ntungu lowu wa ha ku vaka kona wa vuvabyi bya swinyondzwani ni milomo na karnal bunt swi tshikelele nkoka wo tirhana kahle ni mintungu, vuvabyi bya swiharhi ni swimila. Rimba ra nawu ro ringana ni ra minhlangano (xik. ku engeteleka ka swiboho swa matiko hinkwawo, vutihlamuleri byo hambana, ku pfumala matimba ka vunanga bya swiharhi ni ku pfumaleka ka switirhisiwa) swinwe ni ku pfumaleka ka vuswikoti byo kambela swi endla leswaku xiyenge xi nga tirhi kahle?
Endlelo ro tlhela ku vumbiwa swimila ni nkoka wa vulawuri ni mintirho ya vunanga bya swiharhi leswi swa ha ku endliwaka i goza rosungula ro lulamisa xiphiqo lexi. Endlelo leri ri ta yisiwa emahlweni hi ku tirhisana swinwe ni pholisi ni nkambelo wa milawu ya mfambisele ya swimila ni mavabyi ya swiharhi ya laha tikweni. Ku engetela eka leswi, fambiselo ro tirhana ni timhaka ta xihatla ta SPS ni timhaka ta swimila ni rihanyu ra swiharhi ri le ku lulamisiweni swinwe ni ku tumbuluxiwa ka ntlawa wa vuhlayiseki bya swakudya lowu nga na vuswikoti bya kahle byo antswisa vulawuri. Hikwalaho ka ku cincela eka mafambisele ya bindzu ro ntshunxeka eka xifundza xa SADC, Afrika-Dzonga ri ta rhanga emahlweni eku tlakuseni ka ntirhisano wa xifundza etimhakeni ta SPS ku aka vuswikoti, ku twananisa mimpimo ni maendlelo, sw. n. sw?
Khombo ra minxavo ri hlamuseriwa tani hi xiphemu xo herisa milawu ya makete ya vurimi. Loko ku tirhaniwa ni khombo ra minxavo hi ku tirhisa mafambisle ya switirho swa khombo swo hambana swo fana ni vumundzuku bya timakete swi ta va swa nkoka eka varimi hinkwavo. Mfumo hi ku tirhisana ni xiyenge xa phurayivhete wu ta simeka vuleteri byo hetiseka ni minongoloko yo tivisa varimi ku va khutaza ku tirhisa switirho swa mafambisele ya khombo swo fana ni timakete ta vumundzuku bya vurimi. Timakete ni khombo ra minxavo swi tlhela nakambe swi hungutiwa hi ku tirhisa mahungu ya kahle ya timakete hi minkarhi leyi faneleke. Lahawani Mfumo nakambe hikwalaho ko va wu ri na vuswikoti bya tinhlayo wa ha ri ni ntirho wa nkoka, loko hi tlhelo matshalatshala manwana yo fana ni ku tumbuluxiwa ka Sisiteme ya Vuswikoti ya Agribusiness (Bindzu ra Vurimi) swi nga ta tlhela swi khutaziwa. Matshalatshala lawa ya ta nyika varimi ni mabindzu ya vurimi vutlharhi bya timakete lebyi laviwaka ku endla swiboho swa mabindzu leswi nga ni mahungu no hunguta khombo ra timakete ni minxavo?
Afrika-Dzonga enkarhini wa sweswi ri hava swikimu swo tiya swo seketela vurimi na swivumbeko swa nkarhi hinkwawo swa minhlangano swo tirhana ni mafambisele ya makhombo. Hikwalaho ka leswi ku tumbuluxiwa ka vuswikoti bya minhlangano ku tirhisa mafambisele ya makhombo no tumbuluxa swikimu leswi hetisekeke swo tirhana ni makhombo yo fana ni tindhambi, mindzilo ni madyandza eka xiyenge xa vurimi swi le ku lulamisiweni. Swikimu leswi swi ta katsa swikimu swo ringanisiwa ka miholo ni minongoloko ya ndzindza-khombo leyi nga ta vumbiwa hi ku tirhisana na Mfumo, varimi ni tifeme ta ndzindza-khombo ta phurayivhete.
Xohetelela, migingiriko ya mfumo leyi nga kona yo lawula ntungu wa HIV/AIDS, yo sivela vugevenga no tiyisisa ntshamiseko wa ikhonomi ya nkoka swi ta engetela ku hunguta timhaka tinwana ta khombo eka xiyenge?
Ku engeteleka ka mphikizano ku pfuneta hi xilaveko xo hlayisa ku katsiwa ka xiyenge eka ikhonomi ya misava hinkwayo tani hi laha swi kombisiweke hi kona eka vuswikoti byo xavisa swikumiwa etimakete ta le misaveni. Leswi swi nga pfuna eka nkulo wa le henhla wa ikhonomi hi ku engetela ku kumeka ka timakete.
Magoza ya mfumo yo seketela mintirho ya mabindzu i ya nkoka kambe swi ta lava ya lulamisa nseketelo wo tlula mpimo ni nsirhelelo wa vurimi bya le misaveni, timakete ni vuxaka bya mabindzu ku fika eka xiyimo xa matiko hinkwawo xa vurimi bya Afrika-Dzonga.
Vurimi bya Afrika-Dzonga byi fanele ku fambisana ni mbangu lowu tihlawulekisaka hi ku engeteleka ka xiyimo xa ku rhurhisiwa ka vurimi, tihakelo leti cincaka no va ta le henhla ni ku pfumaleka ka ku tirhisa tirhele leri nga erivaleni hi matiko lama hluvukeke. Timakete ta matiko lawa ti tlhela ti tihlawulekisa hi ku pfumaleka ka swirhlanganyi swo pfumala tihakelo eka swivumbeko swo hambana swo fana ni ni ximila xa nkatsano, tindlela ta rihanyu ra swiharhi ni vanhu. Maendlelo ni vulawuri bya mindzilekani swi tala ku va swi nga ringanangi ku fambisana ni ku susiwa ka thyaka, switundziwa swo kala swi nga ri nawini swinwe ni ku tirhisiwa ko ringana ka SPS ni tindlela ta nhlambulo eka xiyimo xa masungulo. Tindlela ta ti-SPS ta le kusuhi ni mimpimo enkarhini lowu nga hundza a swi nga fambisani ni ku kula ka switundziwa ni swixavisela-vambe, kasi hi tlhelo swilaveko swa vumaki hi mayelana na timhaka ta SPS a swi nga tali ku rhangisiwa emahlweni hi Mfumo kumbe swi hlwerisiwa?
Ku na ku pfumaleka ka mfuwo wa swixavisela-vambe etindhawini tinwana ta vurimi bya Afrika-Dzonga naswona ku tumbuluxiwa ka tihuvo ta switundziwa swa vurimi i vutumbuluxi byintshwa. Ku na ku pfumaleka ka vuseketeri bya kahle bya switundziwa swa vurimi ku sukela loko ku ta va ku herisiwe swinavetisi swa xikimu hi 1997?
Hi ku komisa endlelo ra xilaveko xa le tlhelo (h.l ku susiwa ka swirhalanganyi swo kumeka ka timakete ni mphikizano wo kala wu nga ri kahle) swinwe ni endlelo ra mphakelo wa le tlhelo (h.l ku tlakusiwa ka switundziwa) swa laveka leswaku ku ta va ni swipfuno leswi hetisekeke swa ikhonomi ya mabindzu ya matiko hinkwawo. Leswi swi ta katsa exikarhi ka swin?
Migingiriko yo tlakusa mabindzu hi ku yi fambelanisa na Afrika-Dzonga h.l Ku tinyungubyisa hi Afrika-Dzonga, mavito ya swilo swa le henhla ni nseketelo lowu kongomaka no tiyimisela ka mpfangano wa vutumbuluxi bya vurimi xik.
Vulawuri bya kahle bya mindzilekani ku sivela switundziwa leswi nga riki enawini, migingiriko ya switundziwa swa vuxisi swinwe ni ku tirhisiwa loku nga riki kahle ka SPS ni tindlela ta nhlambulo ni milawu ya ntumbuluko. Ku lulamisa timhaka leti Mfumo se wu le ku ringeteni ko antswisa ntirho wa nkambelo, ku engeteriwa ka vatirhi emindzilekanini ni ku pfuneta SARS ku antswisa switirhisiwa swa yona swa le mindzilekanini. Ku engetela eka leswi Mfumo wu ta pima mintirho ya le mindzilekanini yo nghena ka tinhundzu ta vurimi ku fika eka nhlayo leyi lawulekaka no tiyisisa leswaku hinkwayo yi endliwa hi ndlela ya xilekitironi swin?
Ku tirhisa endlelo rinwana ro antswisa swivandla swa mabindzu ya matiko hinkwawo ku langutiwa ngopfu mhaka yo antswisa vuswikoti ni vutwisisi bya mbhasiso ni tindlela ta mbhasiso wa swimila (phyto-sanitary). Hi ndlela leyi Mfumo wu ta simeka pfhumba ra bindzu ku kota ku nghenelela kahle no tumbuluxa vuxaka swinwe na valawuri va SPS etimakete leti nga kona ta nkoka ta vuswikoti bya swixavisela-vambe ku tiyisisa leswaku tindlela ti simekiwe eka swa sayense, ta twananisiwa ni mimpimo ya matiko hinkwawo ni leswaku ku ni ku tekeriwa enhlokweni hi matlhelo hinkwawo?
Nongoloko wo tlakusa mabindzu ya vaaki lava tshamaka etindhawini ta le makaya lava pfumalaka (nongoloko wa swixavisela-vambe wo hunguta vusiwana).
Xikongomelo xa makungu lawa i ku tlakusa vuswikoti bya varimi ku tirhisa swipfuno hi ndlela yo hlayiseka no tiyisisa ku tirhisiwa ka kahle ni mafambisele ya swipfuno swa ntumbuluko. Leswi swi ta lava vonele ra nkarhi wo leha leri nga ni xivono ni minkoka leyi nga ta letela ku tirhisiwa loku nga kona ku tiyisisa mphakelo wa swona wa nkarhi wo leha. Makungu lawa ya ta khumba nhlayiso wa misava, ku tlhela ku aviwa misava, ku tirhisiwa ka misava etindhawini ta le madorobeni, ku hambanisiwa ka misava ya xiyimo xa le henhla xa vurimi, ku hlayisiwa ka tindhawu ta misava leti pfumalaka vusirheleri, ku hambana ka ntivo-vutomi ni tisisiteme ta mati, sw. n. sw.
Mhaka ya nkoka eka makungu lawa i ku hlayisa ku hambana ka vurimi ni ku tlakusa ku hlayiseka ko tirhisiwa ka misava ni mati hi ku tirhisa endlelo ra ku tlakusiwa ka swimila ni swifuwo eka tisisiteme ta vurimi to tiya no hlayiseka ngopfu. Ku nghenelela ka varimi ku ta va ni nkoka eku humeleleni ka makungu. Ku engetela eka maendlelo ya vutumbuluxi yo hlanganisa mafambisele ya swipfuno swa nseketelo wa minongoloko swi nga nyika xiyimo lexi humelelaka lexi nga ta hetelela hi swipfuno swa varimi swa ikhonomi swa nkarhi wo koma swinwe ni ku pfuneta eka xikongomelo xa nkarhi wo leha xo hlayisa masungulo ya swipfuno swa ntumbuluko?
Ku onhiwa ka swipfuno swa misava ni mati swi na khombo lerikulu etikweni. Ku fanele ku endliwa makungu yo sivela swivangelo leswi onhaka misava. Ku ta laveka swivumbeko swa matimba swa mavandla ni ku engetela ku cinca ka maendlelo ya vurimi lama nga kona ku antswisa ku tirhisiwa ka misava ni mati. Ku sunguriwa ka tisisiteme ta vurimi ta matimba hi ku tirhisa tisisiteme to cincana leti kondleteriweke kahle swi nga endla leswaku ku va ni ku pfuneka lokukulu emhakeni leyi.
Misava, mati ni minongoloko yo hlayisa swi ta pakanisiwa eka tindhawu leti ku nga ni ntshembo lowukulu wo humelela: laha vaaki va nga tala, swivandla swa mintirho swi nga le hansi, ku nga na vuhlayiseki lebyikulu bya misava, ku nga na tithekinoloji leti pfunaka ni laha ku kumekaka timakete, switirhisiwa ni mintirho. Hikwalaho ka leswi ku humelela ka ku tirhisiwa ka mintirho yo pfuneta ku nga pfuneta ngopfu eku tirhisiweni ko hlayiseka ni mafambisele ya swipfuno swa ntumbuluko.
Ku veka mintshovelo ni nhlayiseko eka vonele ra sisiteme ya vurimi. Leswi swi seketela tisisiteme ta mbangu ta ntshovelo ta kahle ku katsa na ntshovelo lowu hlanganisiweke, mafambisele lama hlanganeke ya swimila ni vurimi bya mpfangano. Minongoloko leyi pakanisiweke ni migingiriko swi ta ringanisiwa hi vonele ro twananisa ni milawu ya mafambisele yo hlayiseka ya swipfuno swa ntumbuluko.
Tindlela to hambana ta makungu ya nkoka (h.l ndzingano, mphikizano ni makungu yo hlayiseka ya ku tirhisiwa ka swipfuno) swi tsemakanya swiyenge naswona swi ta pfuneta eku tlheriseleni ntshembo eka vurimi. Mfumo wu vona ntshembo wu ri na nkoka eka nkulo wa vumundzuku bya xiyenge.
Makungu lawa i ya nkoka hikuva ya ta nyika masungulo ya nkoka lawa loko ya nga ri kona xikongomelo xa makungu ya mphikizano, nkatsano ni ku hlayiseka ka vurimi swi nga ta kala swi nga fikeleriwi. Makungu lawa ya ta rhangisiwa emahlweni naswona ya ta kaneriwa hi vuxokoxoko.
Nawu wa mafambisele ya kahle i xihlanganisi xa misava hinkwayo lexi kumekaka eka pulani ya makungu hinkwayo. A xi tirhisiwi ntsena eka Mfumo kambe ni le ka vatirhi va nkoka hinkwavo eka xiyenge. Ehansi ka Mfumo rimba ra mafambisele ya kahle ro aka leri pfunaka vaxavi va xiyenge xa mfumo xa vurimi lexi tiyeke no tirha kahle swi ta va mhaka yo sungula ku tiyisisa masungulo ya kahle yo fikelela xikongomelo xa makungu.
Mhaka ya nkoka eka makungu ya mafambisele ya kahle ku ta va mintirhisano. Xosungula, Mfumo wu ta hluvukisa rimba ra mintirhisano exikarhi ka xiyenge xa mfumo ni xiyenge xa phurayivhete ni ti-NGO ku pfuneta timhaka ta makungu ya xiyenge, xikombiso ndzingano, mphikizano ni vuhlayiseki.
Mimpimo yo endla ntirho hi ku fambisana swin?
Minongoloko yo aka vuswikoti bya mfumo wa rixaka ku seketela minhlangano ya mfumo, mimfumo ya swifundzankulu ni mimfumo ya miganga.
Nkoka ni vuswikoti bya mintirho leyi endliwaka hi Mfumo yi ta va ya nkoka eku fikeleleni ka xikongomelo xa xiyenge xa vurimi lexi nga ni vuyimeri. Mintirho yinwana ya mfumo ni tipholisi naswona i swa nkoka eku antswiseni ka mphikizano wa xiyenge. Swikombiso swa leswi i rimba leri twalaka no tirha kahle ra swinawana ni mafambisele ya kahle hi ku angarhela. Hikwalaho ka leswi endlelo rintshwa ro endla ntirho ri ta mpfampfarhutiwa ku engetela nkhumbo ni vutihlamuleri bya vaaki hinkwavo ni xiyenge xa phurayivhete xa vaendli va ntirho va varimi ni swilaveko swa bindzu ra vurimi. Nkoka wo nyika vanhu va le handle mintirho wu ta langutiwa. Ku engeteleka ka vuswikoti ni ku hundzuka swi ta endliwa hi ku vekiwa exikarhi ka mintirho, tikontiraka ni ku avelana tihakelo ta mintirho?
Ku vumba milawu ya ntirho?
Xikongomelo xinwana xa makungu ya mafambisele ya kahle i ku veka Mfumo tani hi mutirhisani wa xiyimo xa le henhla loyi a tiyeke no va ni tipholisi leti nga kumbeteriwaka ni minongoloko ku tiyisa ku endliwa ka swipfuno swa le henhla swa vurimi?
Ku tlhela ku vumbiwa Komiti ya Mimfumo ya Vurimi tani hi Komiti ya Mafambisele ya Vurimi.
Xikongomelo xo hetelela xa makungu lawa ya mafambisele ya kahle i ku aka vonele ra sisiteme ro hlangana ku kuma mafambisele ni ku avelana vutivi bya vurimi ni mahungu ya rifuwo ra xiyenge xa mfumo. Timhaka ta nkoka ti ta katsa ku hluvukisiwa ka xiletelo ni rimba ra mavandla ni maendlelo ya mafambisele ya vutivi bya vurimi.
Mafambiselo ya ntirhisano wa mimfumo exikarhi ka swin?
Mafambiselo ya vuxaka bya vaaki-rixaka-ni vanhu va phurayivhete, hi thlelo rin'wana, yi ta langutisisa leswaku vatirhisani lava khumbhekaka eka pfhumba leri va hlohloteriwa ku humesa swokarhi. Mafambisele ya ta langutisisa leswaku vatirhisani va hlohloteriwa ku hoxa xandla etindhawini leti va nga swi kotaka. Ku fikela sweswi mfumo wu ta langutisa hi ku angarhela tinhundzu ta rixaka na vukorhokeri bya ku fana ni swa endlelo, milawu, malawulelo, switirhisiwa swa mfumo na vukorhokeri. Hikwalaho, vumaki na van'wamapurasi va languteriwa ku hoxa xandla eka nhuvukiso na mafambisele lamanene ya mabindzu ya vona na minhlangano ya vuyimeri ku twarisa swilaveko swa vona eka mfumo. Nhlanganelo wa mabindzu wu languteriwile exikarhi ka mfumo, vumaki na mapurasi laha va nga ta kala va nga koti ku endla bindzu va ri voxe. Swin'wana laha swi katsa ku hluvukisa vuswikoti bya vatirihi, ku endliwa ka mintirho yo anama, vumbele na nhluvukiso wa minhlangano ya mapurasi, na vulavisisi byo tirhisa thekinoloji.
Xo hetelela, mfumo wu le ku tumbuluxeni ka rimba ra ku humelerisa mpimo wa ku endla ntirho, leri nga ta tiveka eka vatirhisani na rixaka hi ku angarhela. Hi ku ya hi endlelo ra Batho Pele eku endliweni ka ntirho, xikongomelo xo endla ntirho i ku tumbuluxa vatirhisani na vanhu leswaku mfumo wu va ni vutihlamuleri entirhweni lebyi wu nga tiboha ku byi endla eka mpimo lowu wu nga tshembhisa ha wona.
Nhlamuselo ya Makungu ya Nhluvukiso lowu Hlanganeke no Hlayiseka wa Tindhawu ta le Makaya (ISRDS) i ku cinca tindhawu ta le makaya ta Afrika-Dzonga ku fikelela xiyimo xa nkoka lexi tshamisekeke eka nhlayiso ni ku va xiphemu lexi hoxaka xandla xa nkoka eka GDP ya rixaka. Hikwalaho ISRDS yi ta vuyerisa eka vurimi ni ka xiphemu hinkwaxo xa le makaya.
Ku tiyisisiwa ka xihlaya ni nkoka wa vurimi ni vuaki byo yelana eka Nhluvukiso wo hlanganela wa Maendlelo ya Vupulani ngopfu-ngopfu eka mimfumo ya miganga.
Ku ta langutisisiwa ngopfu ku tlakusiwa wa ka miholo na migingiriko ya vamanana, vantshwa na vatsoniwa ku fikelela swilaveko swa swisiwana ni swilaveko swa timakete eka mimfumo ya tindhawu ta le kusuhi.
Nseketelo wa matimba wa mfumo ni ku tiyimisela ku tirhisa hi ku hetiseka Makungu ya Nhluvukiso lowu Hlanganeke no Hlayiseka wa Tindhawu ta le Makaya (ISDRS) i wa nkoka eku humeleleni ka pulani ya xiyenge lexi. Makungu lawa ya ta pfuna vanhu lava pfumalaka va le tindhawini ta le makaya, kambe ku ta va ni migingiriko yo karhi leyi nga ta endliwa leyi nga ta pakanisa eka vavasati, vantshwa ni vatsoniwa. Xiyenge xa vurimi lexi humelelaka xi ta vumba xiphemu xa nkoka ya nhluvukiso lowu hlanganeke wo hlayiseka wa tindhawu ta le makaya na hi tlhelo lerinwana?
Ikhonomi ya le misaveni yi le ku hundzuluxiweni minkarhi hinkwayo ku va vutivi ni mphasano wa ikhonomi. Emisaveni leyi vutumbuluxi byo yisa emahlweni ni vutivi i swa nkoka leswaku ku va ni mphikizano wo hlayiseka no vuyerisa. Lexi hi xona xivangelo lexikulu lexi endlaka leswaku vatirhisani va makungu va rhangisa emahlweni sayense ni thekinoloji tani hi makungu yo seketela. Xikongomelo-nkulu xa makungu lawa i ku engetela xivono ni vuswikoti bya vutumbuluxi eka vatirhi va nkoka ni ku hlanganisa leswi ni timakete ta vumundzuku.
Leswi swi fanele swi hetelela hi ku engeteleka ka vuvekisi ni ku tirhisiwa ka swikumiwa leswi swa ha ku hluvukisiwaka swa ndzavisiso wa xiyimo xa le henhla, vuleteri ni tisisiteme to ndlandlamuxa. Hi ku tirhisa makungu lawa xiyenge xi ringeta ku tirhisa ndzavisiso wa masungulo ni minongoloko leyi faneleke ya dyondzo ku tlakusa tithekinoloji letintshwa ta makungu, (bayothekinoloji, mahungu, mbulavurisano) ni tithekinoloji leti engeteleka nkoka ku humesa nkoka wa vumundzuku. Leswo hetelela swi ta tlakusa ku hlayiseka ka mphikizano wa swikumiwa swa Afrika-Dzonga eka timakete ta le misaveni ku fikelela swilaveko swo tika swa vuhlayiseki bya swakudya leswi vekiwaka hi matiko ya le Nwalungu?
Ku ta tirhisiwa goza ro karhi ku tlakusa vuvekisi eka ndzavisiso wa vurimi, dyondzo ni ku ndlandlamuxiwa ku suka eka xiyimo xa le hansi lexi nga kona xa 1, 04% xa mpfuno wa vurimi eka Xikumiwa xa laha Tikweni (GNP) ku fikelela mpimo wa matiko hinkwawo ya 3% ya vurimi bya GNP leswi pimanisiwaka na 3,7% eUSA; na le eAustralia, na 2.1% e EU leswaku ku ta fikeleriwa ntlhontlho wa xiyenge lowu vekiweke hi Mfumo ni minhluvukiso ya matiko ya misava hi ku angarhela.
Ku tlakusiwa ka ntirhisano exikarhi ka ARC, Switirhisiwa swa Vurimi swa Yunivhesiti, Tindzawulo ta Vurimi ta Swifundzankulu, mabindzu ya vurimi ni minhlangano yin?
Emalembeni yotala sisiteme ya ndzavisiso wa vurimi ya Afrika-Dzonga yi humese mimbuyelo ya kahle hambileswi a yi voyamela tlhelo rinwe hi ku tsakela varimi va xiyimo lexikulu, kutani-ke ku nkanetano wa leswaku ku fanele ku yiwa emahlweni ku seketeriwa lava va tivekaka ku va vawini. Ku ya ehansi eka khume ra malembe lawa ya hundzeke eka vuvekisi byo hetiseka eka ndzavisiso wa vurimi ni nhluvukiso wa thekinoloji a swi eneti ntlhontlho lowu vutisiweke hi Presidente wa leswaku ku va ni nhluvukiso wa thekinoloji ni ku vekiwa exikarhi ka xiyenge tani hi murhangeri eka ikhonomi ya tindhawu ta le makaya. Mfumo wu ta engetela swipfuno swa timali ta ndzavisiso wa vurimi ku tlakusa ku ya emahlweni ku antswisiwa mphikizano ni vurhangeri eka mahungu, mbulavurisano ni bayothekinoloji leyi nga ni nkoka eka vumundzuku bya vurimi bya Afrika-Dzonga?
Ku durha ka nxavo wa thekinoloji ku nga koteka loko ku tirhisiwa migingiriko yo fana swinwe na R&D ni vumaki bya thekinoloji?
Ku tiyisisa leswaku migingiriko ya ndzavisiso wa vurimi ya ARC, Switirhisiwa swa Vurimi swa Yunivhesiti, mavandla ya PDA ni manwana ya ndzavisiso wa vurimi ya kondleteriwa no pakanisiwa eka makungu ya nkoka yo sungula lama nga ni xikongomelo xo hlayisa mphikizano. Endlelo leri nga kona sweswi ro tumbuluxa Sisiteme ya Ndzavisiso wa Vurimi wa Rixaka ri ta endla leswi tani hi xin?
Ku nyika nseketelo eka vuxaka bya tikontiraka exikarhi ka mavandla ya ndzavisiso wa vurimi ni mihlangano ya vayimeri va vumaki swinwe ni tikhamphani ta ndzavisiso wa vurimi ta swifundza ni matiko hinkwawo?
Matiko ya misava ya tise ku hundzuka hi mayelana ni ku kumeka ka mahungu lama lulameke ni thekinoloji, ku engeteleka ka mafambele ya nhundzu ni vanhu emindzilekanini, ku engeteleka ka rifuwo kambe ni ku ya emahlweni ka ku kula ka mintlhenguko exikarhi ka lava fumeke ni swisiwana.
Ku tiveka ka Afrika-Dzonga tani hi xikombiso lexintshwa xa xidemokhirasi swi vange leswaku ku engeteleka ku laveka ka ku nghenelela ka rona ematikweni hinkwawo eka tiforamu to hambana. Ku laveka loku ku vange leswaku ku va ni swiphiqo eka vuswikoti bya rona ku tirhisa minkarhi leyi nga kona ni ku fikelela mintlhontlho yo va mungheneleri wa le misaveni eka swiyenge swo tala swa matiko hinkwawo. Ku kula hi ku hatlisa ka ku cinca ka mafambisele ya vurimi, ndzavisiso, mabindzu ni mbangu ni swivilelo swa vuhalyiseki bya swakudya swa le kaya ni matikweninkulu swi vanga leswaku Afrika-Dzonga ri tshama ri ri emahlweni ka minhluvukiso leyi khumbaka vurimi. Mintsakelo ya hina eka ntirhisano wa matiko hinkwawo eka xiyenge xa vurimi ya tiyisisiwa ku tiyimisela ka vuleteri bya tipolitiki, mabindzu ni vuthekiniki leswi nga ni nkoka eku seketeleni ka Pulani ya Makungu ya xiyenge xa vurimi.
Afrika-Dzonga ri sungule ntirho wa vurahngeri hi ku rhangela migingiriko leyi fambisanaka ni nhluvukiso exifundzeni ni le Afrika hinkwaro. Swikombiso swo sungula i swa Mafambiselo ya Mabindzu ya SADC, Nghingiriko Wuntshwa wa Afrika ni swiyimo swa nkoka ni mintwanano ni mavandla ya matiko yo tala leswi hetelelaka hi minkoka ya nhluvukiso wa kahle wa vurimi eAfrika. Mfumo wu kume/vone ntirhisano wa matiko hinkwawo ni nhluvukiso wa mimbuyelo ya kahle ya mintwanano ya matiko ya misava tani hi timhaka to sungula ta nkarhi wa le xikarhi, naswona wu le ku tilulamiseni hi vuntshwa ku va wu kota ku fikelela kahle mintlhontlho leyi vangiwaka hi ku engeteleka ka swilaveko swa vuyimeri bya matiko hinkwawo eUSA, Yuropa ni le Far East.
Swilaveko swa mpfuneto wa xithekiniki xa le kusuhi eka xiyenge xa vurimi wu tumbuluka eka Nghingiriko Wuntshwa wa Afrika, migingiriko ya SADC ni le ka tinhlengeletano ta matiko swinwe ni matiko ya Afrika. Mfumo hi ku tirhisana ni vatirhisani vo hambana wu ta rhanga emahlweni eku hluvukisiweni ka rimba ra mpfuneto wa xithekiniki lowu kongomisiweke eka ku sungula nongoloko wa nghingiriko ku seketela ku akiwa ka vuswikoti ni nhluvukiso exifundzeni ni le tikwenikulu ra Afrika. Ku fikela sweswi Mfumo wu ni xikongomelo xo tirhisana swinwe ni vatirhisani vo kala va nga ri va matiko ya Afrika?
EAfrika-Dzonga Mfumo wu ta katsa vanyikeli va timali va matiko-mambe ku vumba nongoloko wa vuvekisi ku seketela nhluvukiso wa vurimi lowu fambisanaka ni pulani ya makungu. Hambileswi ndzavisiso wa matiko hinkwawo wu endleke leswaku ku va ni swikumiwa swintshwa swa vatirhisi, ku kumeka ka le henhla ka mahungu ku pfuxe swivilelo swa vuhlayiseki bya vaaki, maendlelo ya kahle, sw. n. sw. Ku engeteleka ka swivilelo swa vatirhisi hi mayelana ni vuhlayiseki bya swakudya eka timakete ta nkoka ta matiko-mambe ku veke swixavisela-vambe swa hina ekhombyeni no lava tinhlamulo leti nga ni mahungu no va ta xihatla ni ku nghenelela ka Mfumo. Ku tirhisana loku yaka emahlweni ni mintlawa ya matiko hinkwawo yo veka mimpimo, xik. FAO Codex Alimentarius, Ntsombano wa Matiko ya misava wo Sirhelela Swimila, Nhlangano wa Matiko hinkwawo wa Rihanyu ra Swiharhi (OIE) ni mintsombano ni minhlangano leswi nga khumbaka vurimi swo fana ni leswi khumbaka mbangu, tithekinoloji tintshwa ni rifuwo ra vutlharhi i swa nkoka eka makungu ya Afrika-Dzonga na mileniyamu leyintshwa. Mfumo wu tiyimiserile ku engetela ku nghenelela ka wona no tiyisa vuswikoti ni swipfuno ku tirhisana ni mavandla lawa hi ndlela ya kahle emalembeni manharhu lama taka.
Vugevenga bya le tindhawini ta le makaya byi tlakuke hi ndlela yo hlamarisa. Leswi kutani swi xungeta ntshamiseko wa tindhawu ta le makaya leswi nga ta hetelela hi ku vanga swiphiqo swa vuvekisi ni nkulo wa kahle wa ikhonomi ya tindhawu ta le makaya. Ku laveka makungu yo hetiseka no tiyimisela ku sivela ku ya ehenhla ka madzolonga, vugevenga, nkumbetelo wa mahanyele, ni ntlimbo lowu talaka ku va kona etindhawini ta le makaya kutani ku tlakusiwa swiyimo swa kahle swa mintirho, vuxaka bya vaakelani ni ntshembo lowukulu eka vaaki lava khumbekaka.
Ku vumbiwa ka Foramu ya ku Rhula ka Rixaka ni Vusirheleri leyi nga ta va ni swirho swo huma eka vatirhisani hinkwavo va le tindhawini ta le makaya?
Ku tirhisiwa ka SAPS na SANDF swin?
Swipfuno swo karhi swa vanhu ni timali leswi nga ta tirhisiwa eka SAPS na SANDF ku pfuna mavhuthu ya vusirheleri ku endla mintirho ya wona hi ku landza ku sivela vugevenga ni ku tirhisiwa ka pulani ya vuhlayiseki bya tindhawu ta le makaya. Timali leti ti ta tirhisiwa no averiwa leswaku ti tirhisiwa eka mintirho ni migingiriko yo sivela ku hlaseriwa ka van?
Nkoka wa makungu ya Komiti ya Nkoka ya Vukondleteri bya Mintirho ya Rixaka (NOCOC) tani hi xivumbeko lexi kondletelaka vatirhi va nkoka hinkwavo lava nga kona eka pulani yo sirhelela vaaki va le tindhawini ta le makaya, swi tiyisiwa hi swipfuno swa vanhu ni timali leswi faneleke ku pfuna leswaku ku tirhisiwa pulani ya vusirheleri bya tindhawu ta le makaya no kondletela migingiriko exikarhi ka vatirhi va nkoka na Mfumo.
Xivono xa xiyenge xa vurimi lexi hlanganeke no humelela xi lava leswaku vatirhisani va va ni tipulani ta migingiriko, swikombo swa ntirho wa nkoka, mimpimo yo endla ntirho, tisisiteme to kambela na vulanguteri no veka minkarhi ku kota ku fikelela pulani leyi hlanganeke ya makungu. Nakambe xi lava leswaku Mfumo wu endla swilo hi ndlela yo hambana hi ku hatlisa ni ku tirhisana swinwe ni varimi, mabindzu ya vurimi, ti-NGO ni tindzawulo tinwana ta mfumo?
Tidyondzo leti nga ni swikongomelo exikarhi ka tikhamphani leti ku tiyisisa leswaku hinkwato ti pakanisa eka ku fikelela swipfuno swa misava hinkwayo ematshan?
Ndzandzelelano wa kahle wa migingiriko yo tirhisa leswi nga ni migingiriko yo seketela ku aka vuswikoti, ku aka mavandla, vupulani, sw. n. sw.
Ku langutela ku ya emahlweni ku tyisisa mafambisele ya kahle ya endlelo ro tirhisiwa. Leswi swi lava leswaku ku langutiwa ngopfu xilaveko xa mahungu ni tisisiteme ta mafambisele ya mahungu swinwe ni ku nghenisiwa ka sisiteme ya vulanguteri ni nkambelo?
Pulani ya migingiriko a yi nge vi na vuxokoxoko handle ka loko ku ri na ku nghenelela ko hetiseka ka lava nyikiweke vutihlamuleri byo yi tirhisa. Pulani ya makungu yi na xilaveko xa ntirhisano wa fambiselo ra vaaki- mfumo ni vanhu va phurayivhete no lava leswaku ku tirhisaniwa. Ku fikela sweswi ku ta vumbiwa komiti ya nhlanganelo ya nkarhi hinkwawo exikarhi ka vatirhisani lava nga kona eka nghingiriko lowu wa vupulani bya makungu, xikombiso Ndzawulo ya Vurimi, Agri SA na NAFU?
Hlamusela hi vuxokoxoko migingiriko ya makungu hinkwayo leyi voniweke. Leswi swi ta katsa magoza ya migigingiriko yo karhi leyi anakanyiweke, ku kumiwa ka lava nga ni vutihlamuleri leswaku yi tirhisiwa, ku kumiwa ka tikhamphani tinwana leti lavaka ku nghenelela, ku kumiwa ka swipfuno swinwana (swa timali ni swinwana) ni ku tirhisiwa ka swikomba-minkarhi swo karhi eku tirhisiweni?
Ku tumbuluxa xivumbeko xa mafambisele lexi nga ta va ni ntirho wo seketela tikhamphani leti nga ni vutihlamuleri byo tirhisa yinwana ya minongoloko leyi, swi nga ri na mhaka leswaku i khamphani xiyenge xa mfumo, i ya xiyenge xa phurayivhete kumbe leyi tinyikelaka?
Ku tumbuluxa rimba ro nyika swiviko leri simekiweke eka pulani ya vulanguteri ni nkambelo wa minongoloko ni tiphurojeke leti vumbaka pulani ya makungu. Komiti ya nhlanganelo ya nkarhi hinkwawo yi ta vika mimbuyelo ya migingiriko leyi eka vatirhisani va nkoka minkarhi hinkwayo.
Ku tumbuluxa sisiteme ya mahungu ya timakete leyi kumekaka tisisiteme ta mahungu, vuswikoti bya mpimanyiso wa ikhonomi exifundzeninkulu xinwana ni xin?
Ku tiyisisa mphikizano wa kahle?
Endlelo ro nyika matimba eka swiyenge hinkwaswo swa xiyenge xa swakudya swa vurimi.
Ku yisiwa ehansi ka minxavo hinkwayo ya ntshovelo ku katsa ni ku ya emahlweni ku hungutiwa swibalo ni mindzuvo eka dizele ni mahungu manwana?
Komiti ya nhlanganelo ya nkarhi hinkwawo yi ta va ni vutihlamuleri bya xiyimo xa rixaka ku langutela ku humelela no langutela nongoloko wo tirhisiwa. Mintlawa ya ntirho kumbe swipanu swa ntirho swi ta va ni nkoka eku tirhisiweni ka endlelo eswifundzeninkulu no vika eka komiti ya nhlanganelo ya nkarhi hinkwawo. Vatirhisani va makungu va fanele ku kumisisa leswaku xana swipfuno (swa vanhu kumbe swa timali) swo huma eka mutirhisani unwana ni unwana swa tirhisiwa no fambisiwa eka endlelo ro tirhisiwa ka makungu ni minongoloko yo hambana?
Goza rosungula na nkoka i ku vulavurisana hi makungu lawa hi laha swi nga kotekaka hi kona. Xikongomelo i xa leswaku tsalwa leri ri fanele ku hlayiwa ngopfu ni leswaku mahungu ya ku tirhisiwa ka nongoloko ya fanele ku averiwa vanwana minkarhi hinkwayo hi vatirhi va nkoka hinkwavo. Hi ndlela leyi endlelo ro endla ntirho wa pulani ya makungu ya xiyenge se ri sungurile?