Later loop ek tot by ’n brug en kyk na ’n rivierboot – van Blue Boat Canal Cruises – wat onderdeur gaan, en ek neem foto’s met my selfoon. Op die hoek lê ’n fiets, voorwiel onherstelbaar gebuig, seker deur ’n verwoede voetganger vertrap.
Ek kyk rond, taamlik honger, want ek het die oggend laas op die vliegtuig geëet. ’n Paar treë verder waarsku ’n kennisgewing: “In de rekken/vakken maks 14 dagen”. Die stukkende fiets was reeds verwyder toe ek weer daar verbyloop.
Die eerste restaurant waar ek inloop, bedien net soggens kos en dis reeds middag. Ek loop verder. ’n Vrou met ’n foksterriër aan ’n leiband kom verby en ek merk dat die hondjie se oë my volg, al hou hy sy kop na vore. Ruik ek anders? Maar hy lyk darem nie aggressief nie. Hoe dit ook al sy, ek vind dit “heel leuk” dat die eerste Hollandse hond wat ek sien, my nuuskierig dophou. ’n Asiaat kom met sy hande in sy baadjiesakke by De Hollandse Casino uit. Hy lyk nie gelukkig nie. Ek dink aan ’n muurplakkaat wat ek die vorige dag gesien het wat lui: “Geluk is een probleem.”
’n Panfluitspeler – hy lyk na ’n Indiër – staan op die brug en speel die deuntjie van “El Condor Pasa” oor en oor. Eers klink dit melancholies mooi, later irriterend vervelig. Ek merk ’n jongerige man met ’n geskeurde rookgrys windjakker wat onvas op sy voete verbydrentel met ’n bierbottel in een hand. Hy waggel onder ’n bordjie deur wat waarsku: “Zone alcohol verbod”. Ek grynslag. Die Hollanders se sin vir die ironiese was nog altyd verfrissend.
’n Man in ’n donker pak wandel verby en blaas rookwolke die lug in, so asof die plek aan hom behoort, en ek staar hom aan – hy lyk op ’n haar na soos wyle Steve Tshwete. Ek sien Suid-Afrika steeds hier in die hartjie van Holland.
Die saksofoonspeler gooi skielik sy bofpalpet neer en skreeu iets soos “You will be cast into the fires of hell!” Ek wonder wat hom ontstel het, maar hy druk sy pet weer op sy kop en die saksofoon blêr voort. Oorkant die pad kom drie mans uit die Ierse pub en ek merk hulle trap ekstra hoog oor die drumpel. Seker al ’n rukkie daar vertoef. Ek sien nou eers daar is ’n bord waarop staan: “Guinness and rugby, made for more.”
Eetplek vir môreaand? Nee, die Hard Rock Café langsaan lyk tans aanlokliker, en aangesien ek reeds ’n dooie man sien stap het, sien ek dalk vir Elvis daar, miskien met ’n Ierse mullet.
By Vondelpark draai ek skielik weg en geniet die bome en skerp afname in die verkeer daar. Ek sien ’n blonde dogtertjie wat langs ’n man op ’n tuinbank sit. Hy is besig met sy selfoon terwyl sy opgewek babbel en na alles rondom hulle wys. ’n Jong vrou kom verby met ’n Poolhond wat haar gemaklik agter hom aantrek. Hy kyk nie links of regs nie. Ek draai terug, sien die man en die dogtertjie aankom. Sy praat en wys steeds, maar hy rook so verbete dat dit lyk asof sy baard brand. Ek dink aan die Rijksmuseum en hoe ek my verwonder het aan die imposante gebou en sy netjiese tuin. Sou daardie man nog so iets raaksien?
Dinsdagoggend 19 September, en ek is vroeg op, want die hotel is glo soggens baie besig en sitplek is beperk. Ek eet ’n gekookte eier, twee stukkies koue vleis, en ’n muffin met koffie. Oorkant my sit Australiërs. Luidrugtig vertel die een middeljarige man ’n seksistiese grap oor vrouerugbyspelers wat nie die reëls ken nie – dit nadat hy eers sy vriend gevra het of hý die reëls van rugby ken en dié ontkennend geantwoord het. Ek sit net daar en eet my kossies.
Ek weet nie waar Leydseplein presies is nie, sien ’n tremhalte en dink: hier kan ek mos opklim! Ek vra ’n man daar of dit die regte trem is en hy sê ja, nommer 7. Ons klim op en die tremdrywer sê dadelik nee, klim by die volgende stop af, dis die verkeerde trem. Sy gee ’n vae rigtingaanwysing en ek begin stap, verder aan in wat ek as ’n noordelike rigting beskou.
Groot fout, die trem het reeds met ’n effense boog gery terwyl ek angstig rondgekyk het na bakens om later te onthou en ek stap ook in ’n straat wat geleidelik na links draai. Gevolglik besef ek later dat ek heel uit my kaart uit gestap het, want ek sien geen straatname wat op die kaart is nie. Toe kyk ek na die son en dit tref my: ek loop al suid in plaas van noord – die opkomende son moet aan my regterkant wees, nie links nie! Later strompel ek tot by ’n grag en soek ’n bank.
My binneboude is rou geskaaf – ek het op ’n netjiese langbroek besluit, aangesien ek ’n goeie eerste indruk op ZA Huis se mense wou maak, en darem ook uit respek vir hulle. ’n Bruin vrou met ’n kind wys na die regterkant en sê: “Daardie brug, gaan op hom en dan weer regs en dan sal jy by ’n groot kerk uitkom, dalk so 30 minute, afhangend van hom vinnig jy kan loop.” En kyk pertinent na my wat loop soos iemand met ’n glips in sy broek.
Ek het inderdaad stadig voortgesukkel, ek wat altyd net een pas geken het en dis vinnig vorentoe. Ek sien in die venster van ’n winkel krale soos wat my vriendin Petro wil hê, sulke wit-en-blou krale met Delft-prentjies op. Ek koop vier armbande, teen ’n stywe bedrag, sommer vir ander vroue in my lewe ook. Ek sal later iets vir die mans soek.
Gou was ek in Keizergracht en tot my verligting sien ek toe ’n bordjie teen die muur bokant ’n hoë trap: “Zuid-Afrikahuis”. Ek is so nege-uur van my hotel af en dit was toe al naby aan etenstyd.
Die bibliotekaris, Corine de Maijer, roep van iewers af dat ek met ’n steil houttrap moet opkom en ek stoom daar uit, my voete vrek seer en my binneboude nog seerder. Daar sit vier vroue en werk in ’n ruimte langs die leeskamer – in sy geheel ’n lang oopplanvertrek met boekrakke teen die mure en ’n groot venster aan die punt wat op die binneplein uitkyk. Die ou kweekhuis wat in ’n argiefruimte verander is, kan gedeeltelik gesien word. Die vloer-tot-dak-rakke trek kort-kort my aandag – ’n deel van die biblioteek, terwyl die res ná die onlangse opknappings ondergronds gestoor word.
Corine skakel die rekenaar in die leeskamer aan en maak die vindmiddelstelsel oop sodat ek vir ’n uur lank daardeur kon werk. Intussen het ’n ouerige dame aan die ander kant van die tafel kom sit en met haar eie navorsingswerk begin, en so sit ons daar terwyl net die geluide van die voëls in die bome en die gedempte stemme van die personeel langsaan gehoor word. Ek gaan deur elke moontlike portaal op hulle web en maak notas.
Dit is duidelik dat navorsers wat in die Anglo-Boereoorlog belangstel, hier baie inligting kan vind. In die eerste plek handel die bronne in die instansie hoofsaaklik oor betrekkinge tussen Nederland en Suid-Afrika, en meestal gedurende die periode waarvan die Anglo-Boereoorlogg die middelpunt vorm: dit is die primêre fokus van ZA Huis. Die Nederlandsche Zuid-Afrikaansche Spoorweg-Maatschappij (NZASM) as aanvanklike stigter van ZA Huis figureer uiteraard sterk hier.
Dit neem ’n rukkie om ’n oorsigtelike beeld van die argief te kry, maar heel nuttig kan die webwerf in Engels, Afrikaans of Nederlands gelees word. Die webblad, wat via die internet besigtig kan word (http://www.zuidafrikahuis.nl/af/content/biblioteek), gee in elk geval ’n goeie blik op die inhoud en konfigurasie van die biblioteek en argief, so ook op funksies wat gereeld ter plaatse gehou word.
Daar is nog min e-publikasies op die stelsel, maar dit sal weldra verander. Universiteite kan byvoorbeeld maklik pdf’s van relevante tesisse soontoe stuur. Aan die ander kant, as jy ’n tesis volledig van Google kan aflaai, waarom met ’n biblioteek sukkel? Hier dink ek kan ’n ingeligte vakkundige ’n rol speel deur soortgelyke temas te bondel, sodat navorsers aan verwante bronne bekendgestel word. Iets soos Google se “You may also want to read this.” Wanneer ’n navorser per rekenaar na ’n spesifieke tema soek, is hy/sy nie noodwendig bewus van al die relevante bronne nie, en dis waar fisiese argiewe of boeke nuttig is – jy loop tussen die rakke deur en sien boeke waarvan jy nie geweet het nie en wat jou navorsing kan verbreed.
Toe loop ek af na die onderste vloer en kom by ’n vertrek, oorspronklik die huis se kombuis (of in Nederlands: keuken – “kombuis” het eintlik eers “skeepskeuken” beteken), met die skoorsteen van die haard nog in een hoek sigbaar, waar ’n vrou sit en werk. Sy is Isabelle Vermeij, die funksie-organiseerder, wat my weke gelede per e-pos verwelkom het. Sy wys my ’n gedeelte van die biblioteek wat ondertoe verskuif is nadat die gebou opgeknap is.
Later kom nooi Corine my om saam met die ander onder in die sitkamer te kom sit. Hulle eet toebroodjies en drink koffie, en ek kry ook ’n beker koffie. Die direkteur, Guido van den Berg, sluit later by ons aan, maar staan gou weer op en wys na sy selfoon. Ek verduidelik aan almal wat ek daar kom doen het, nl om te sien wat hulle bronne behels en hoe hulle stelsel werk. En dan sal ek ’n paar artikels oor my besoek skryf, oa vir LitNet. Die argivaris, Jeltsje Stobbe, is nie daar nie. Corine sê sy sal reël dat Jeltsje Donderdag kom.
Terug na bo, en die navorser begin met my gesels. Sy is Ena Jansen, wat besig is om haar nuutste boek te vertaal. Sy bied baie vriendelik aan om die gebou vir my te wys en ons stap deur terwyl sy anekdotes oor die plek vertel en ook dat sy vir etlike jare die leerstoel beklee het (2002 tot 2016) en tot 30 studente op ’n keer klasgegee het, by ZA Huis en by die Vrije Universiteit van Amsterdam. Tans word dié pos deur Magriet van der Waal gevul.
Interessant, in Die Burger van 29 September, skaars ’n week na ek terug is uit Nederland, verskyn ’n artikel getiteld “België gee Afrikaans ’n kans”. Daarin word die instel van ’n nuwe leerstoel vir Afrikaans by die Universiteit van Gent bespreek: “Want terwyl die druk op Afrikaans in Suid-Afrika opbou, word in die buiteland ’n nuwe deur vir Afrikaans oopgemaak.” Dis presies wat gebeur – helaas sal Afrikaans seker as ’n uitgestorwe variant van Nederlands en Vlaams bestudeer word lank ná die laaste Afrikaner dood of in ander kulture opgeneem is?
In Schoeman se Afskeid van Europa, wat ek saamgebring het as ’n soort reisgenoot cum handleiding, vra Schoeman of daar iets soos ’n “kollektiewe literêre geheue” in Afrikaans bestaan. Hy sluit die spesifieke paragraaf af met: “En waaroor het mens dan geskryf? Meeue wenk wyd oor die water van die vywer, die fyn reën het opgehou. Van ’n nabygeleë kerk klink die angelus van twaalfuur.” Hy kon net sowel oor Afrikaans met die regeringsaanslae teen hom, die verengelsing en die kwynende bevolkingsgetalle onder sy skrywers, lesers en praters gepraat het.
Om darem iets nuut te probeer, gaan ek na die Hard Rock Café, maar hulle is vol, so toe is ek langsaan na die Ierse Pub. Ek sit buite. Dis al donker – dis immers amper winter by hulle, hoewel glad nie koud nie. Die kelnerin neem my bestelling: ’n bier en Irish stew. Later, terwyl ek my bier drink, kom ’n klein mannetjie met die kos en vra of ek die stew bestel het. Ek maak plek op die tafel dat hy dit kan neersit en hy vra ergerlik: “Is that a yes?” Ek kyk hom so en dink, waarvoor sou ek ...? Maar ek los dit. Die luidrugtige dronkies aan my regterkant kan hom ’n oorkonkel gee as hulle wil.
Later is ek terug hotel toe, heeltyd op my pasoppens vir die ewige fietse, en loop verby die hotel, besef later ek is mos nou al weer op ’n dwaalspoor en draai om, met fietse wat nou van voor af kom, so ek sien hulle ten minste. By die hotel gekom, gebruik ek van die munte wat Petro my gegee het en koop ’n botteltjie water en ’n blikkie Coke uit die muntmasjien naby die hysbak. Amsterdam se kraanwater is drinkbaar, maar smaak tog effe vreemd.
Ek stort en gaan sit toe by die tafel en lees aan die dik Joyce Kotzè-roman Wintersrust wat ek saamgebring het, want ek moet dit resenseer as ek terug is in Suid-Afrika. Dis nie sleg geskryf nie en die karakters is interessant, maar ek is moeg en vorder nie veel nie.
Woensdag 20 September. Ek laat my voete eers rus en maak aantekeninge van wat ek gedoen het op my rekenaar, vir latere verwysing. Ek bly in die hotel ná ontbyt, maar gaan teen die middag na die Rijksmuseum. Ek loop deur die Rijksmuseum se binneplein, bekyk die rye toeriste daar en by die Van Gogh Museum, hoop ek sal tog weer eendag daar kom en kan ingaan, oorweeg dit om by ’n mobiele winkel ’n Van Gogh-T-hemp te koop en besluit daarteen. Miskien later, sou ek weer hier verbykom. Ek verwonder my aan die talle mense met lang oorjasse, want die lug is wel betrokke, maar glad nie koud nie.
Ek loop aan tot ek ’n pub-tipe plek sien: Small Talk Coffee Corner. Piepklein – die meeste klante sit op die sypaadjie by tafeltjies, maar jy kan met ’n steil trap op na bo. Ek gaan sit daar en bestel ’n Angusburger teen 15,50 euro, en as ek my skrif in my notaboekie reg ontsyfer, ’n Warsteiner Premium Pilsener Small, teen 2,50 euro. Maal alles met 15 ... ek dink liewer nie daaraan nie.
Nee, sê sy, sy was nog nooit by daardie plek in nie. Ek dog sjoe, regtig? Jy weet niks van die winkel reg langs jou nie? En jy lyk asof jy al dekades hier kan wees? Maar later loop ek uit en vergeet van die sigaarplek. Ek neem ’n ander roete terug hotel toe, wat deur Vondelpark gaan, en kyk weer na die standbeeld van die groot digter wat sedert 1867 daar sit, diep denkende met ’n skryfding gereed in sy hand.
Donderdag 21 September. Ná brekfis is ek weer na Leydseplein, dié slag reguit soontoe. Ek vra iemand raad; sy sê: “Nee, daar om die draai is waar jy moet wag.” Ek kom daar, sien geen aanduiding van my roete op die borde nie en vra nog mense. Hulle sê ek moet terugloop na die vorige halte waar ek pas vandaan gekom het. Ek doen dit en vra nog iemand daar, wat my weer terugverwys na die om-die-draai-halte, maar ek bly staan. Ek klim op die trem en die drywer sê ja, ek kon ook trems 1 en 2 geneem het. Hy sal my sê waar die Dam, naby Westerkerk, is en dan kan ek daar afklim. Dis ook naby ZA Huis. Ek sit rustig en later stop die trem. Die drywer sê ek sal moet afklim, want dis die laaste stop. Hy glimlag terwyl hy dit sê, asof hy ’n mooi poets gebak het.
Ek klim af en sien ek is lankal verby my afklimplek, naamlik al by Centraal Station. Ek kyk op my kaart en dit lyk asof as ek met Prins Hendrikkade langs hou, ek Keizergracht sal kry en dan suidwaarts daarmee tot by ZA Huis kan kom. Ek loop verder, maar sien nie ’n bord wat Keizergracht aandui nie. Ek vra ’n vrou waar is die straat, en sy wys reguit aan. Ek loop verder, gaan staan by ’n bruggie en kyk op my kaart. Sy kom verby en wys weer: reguit aan. Ek loop maar met my pynende voete agter haar aan, maar sy loop onder my uit. Mettertyd sien ek dat ZA Huis voor my is. Wat sy nie gesê het nie, is dat ek reeds in Keizergracht is!
Ek druk die klokkie en gaan in, verlig dat ek betyds is – dis halfelf, en ek sal vir Corney Keller, die genealoog wat my per e-pos inligting oor die Versters in Holland kon verskaf, elfuur hier ontmoet. En ook die argivaris, Jeltsje. Sy kom juis in die gang afgestap toe ek ingaan en vra of sy my kan help. Ek vra haar: “Wie is u?” “Ek is die argivaris,” sê sy, met ’n verwarde uitdrukking, en ek glimlag en sê: “Dan is jy die persoon wat ek soek.” En so ontmoet ons toe mekaar. Sy sê sy sal oor ’n uur beskikbaar wees, want sy gaan net iets afhandel.
Ek loop toe op en wil net by die lang rooi leestafel gaan sit toe iemand by die deur inkom en redelik luidrugtig met Corine begin praat. Ek vermoed dis Corney Keller, en dit is toe hy – bonkig, bebaard en duidelik ’n ekstrovert, ongeveer 35 jaar oud.
Corney is ’n vriend van Petro en hy het heelwat inligting oor die Versters aan my geë-pos. Ons besluit om middagete iewers te gaan nuttig. Dr Van den Berg nooi my ook vir “borreltjies”, wat Jeltsje vertaal as “drankies”, by ’n restaurant. Ek sal my draaie fyn moet sny om vieruur terug te wees vir die “borreltjies”.
Sy gaan wys ons toe die argief – ’n ou kweekhuis in die agterplaas wat pragtig in ’n moderne argiefbewaarplek omskep is - en gesels heel lekker; sy vertel oa dat sy haar doktorsgraad in argeologie het en haar spesialisveld eintlik Oeritaliaanse artefakte is. Sy beloof ook om inligting aan my te e-pos daaroor, wat ek vir my artikel kan gebruik. (Dit het sy wel gedoen.) Corney bied toe aan dat ons by McDonald’s gaan eet, wat redelik goedkoop is. Hy weet natuurlik goed wat die rand-euro-verhouding is.
Maar so gaan daar ’n uur of wat verby, en toe is ek terug hotel toe. Ek is later die aand weer na die Hard Rock en kry ’n sitplek bo. Ek het na die jong paartjies weerskante van my gekyk en geluister en by die venster uitgestaar, nogal redelik verdrietig, en ver van die huis af. Ek onthou hoe ek gevoel het, maar is nie seker wat ek geëet het nie. Robert Heinlein se Stranger in a strange land het heeltyd in my gedagtes gemaal.
Die feit bly staan, dit het besondere dryfkrag en serebrale eienskappe geverg om hoegenaamd in ’n posisie te kon kom om te doen wat hulle gedoen het. Ek het nie tyd gehad om die kunsmuseums te besoek nie, en terwyl ek daar deurgestap het, het dit by my opgekom dat die objekte van die Nederlandse kultuur deels die gevolg van die sterk ekonomiese toestande wat die Goue Eeu van kolonialisme was. Die duisende amptenare van die VOC, ook die talle wat in skipbreuke van hulle groot vlote (4 785 skepe altesaam) vergaan het, het bygedra tot die pragtige geboue en ander kunswerke wat ons vandag bewonder. Sonder hulle sou Amsterdam beslis nie die indrukwekkende stad wees wat dit nou is, en al lankal is, nie.
Schoeman noem boekwinkels soos Athenaeum aan die Spui, wat ek net van buite gesien het terwyl ek op die trem was. Daar moet heelwat boekwinkels in Amsterdam wees – Wiki sê meer as 30 goeies, want ek het etlikes so in die verbygaan gesien, ook ’n winkel wat strokiesboeke invoer, met ’n opblaaspop wat soos Spider-Man lyk wat by die deur uithang. Het ek die nodige geld gehad, sou ek by almal ingegaan het. Maar ek het eerder uitgebly – ek ken myself. Ek het ook die Grand Café by Leydseplein gesien waarvan Schoeman geskryf het, waar allerlei skrywers en ander kunstenaars destyds uitgehang het. Ek is om dieselfde rede as hier bo nie daar in nie.
Ek glo dat die Nederlanders wel al van die negatiewe aspekte, soos kleinburgerlike verkramptheid, afgeskud het – hulle word immers algemeen as baie verlig bestempel, terwyl die invloed van ander kulture ook ’n impak moet hê – die duisende Oosterlinge en Afrikane wat ’n mens op straat sien en van Amsterdam ’n kosmopolitiese stad maak.
Schoeman skryf in bg boek dat gayhuwelike nou in Spanje, Portugal, Suid-Afrika en Argentinië wettig is, maar ook van “Ou vooroordele, griewe, wrok en onverdraagsaamheid wat steeds gekoester word, oorgedra, oorgeërf en bestendig.” Later in sy boek noem hy ook die kleinburgerlikheid van die Nederlanders ’n wêreld met ’n beperkte visie, ’n stywe, formele wêreld van vorms en vormlikhede waarin skynheiligheid nie ontbreek nie. Maar, sê hy, “basiese ordentlikheid” is darem een van die goeie nalatenskap van Nederlandse ekonomiese welvaart, soos wat die Goue Eeu daar meegebring het. Dit het ek ook so ervaar. Hulle sal jou baie beleefd op ’n wild goose chase stuur.
Ek het die name Buitenzorg, Marienbosch en Thooren Vliet verskaf en hulle het op hulle databasis gesoek. Nie lank nie, en ... ’n treffer! Die skip Buyten Zorg – so dáár gespel – is deur argeoloë opgegrawe (dit het met sy derde vaart, in 1759, gesink – vier jaar nadat Jacobus daarop was) en hulle het ’n verslag oor hul bevindinge saamgestel, met enkele illustrasies daarby. Gelukkig, het ek gedink – gelukkig vir my om die inligting te kry en gelukkig vir Jacobus dat die skip nie op sy eerste vaart vergaan het nie. En natuurlik vir al die Verster-nakomelinge in Suid-Afrika!
’n Ou Hollander by die bushalte oortuig my eers dat ek nie ’n buskaartjie op die bus mag koop nie, en ek sukkel verder, maar nadat die tweede bus verbygedreun het, klim ek op en ja wragtig, jy kán die kaartjie op die bus koop. Die bestuurder sê egter nee wat, dis nou al so naby, jy kan gratis saamry.
Die spoorwegstasie was ’n warboel van mense en kennisgewings, maar ek het ’n retoerkaartjie gekoop en ’n sitplek gekry op die trein, wat nogal aan die Gautrein herinner. Soos oral, sien ek baie jongmense, en hersien ek my beperkte visie van Nederlandse vroue – ek het inderdaad baie gesien wat net so mooi as die Franse mademoiselles is. Corney beweer Nederlandse meisies is mooier as die Franse, maar ek dink hy is tog bevooroordeeld!
Die landskap was meestal gelyk en groen, met beeste en skape en af en toe ’n windmeul te sien. Langs my het twee mans gesit en gesels, in Engels, eers oor filosofie, en later oor apartheid, maar nogal op ’n heel ewewigtige manier. Dit skyn uit hulle menings en dié van ander met wie ek daar gesels het, dat die post-Mandela-skandes van veral Zuma ’n ander perspektief op die Europese begrip van Suid-Afrika plaas. Só kronkel die geskiedenis maar aan, het ek gedink, dié Afrika- “neef” wat daar langs hulle sit en luister wat húlle dink, hulle wat so lank en so ver verwyder is van wat hulle voorsate agtergelaat het, 13 000 km daarvandaan.
Ek het besef dis ’n groot onwaarskynlikheid om Den Gulden Appel – ’n huis wat aan hulle behoort het – te vind, ná al die jare. Daar was wel ’n Goude Hond, maar nee, die huis wat aan die Versters behoort het, was nie meer daar nie, of dra nie meer daardie naam nie. Ek het ook in die strate waarmee die Versters verbind word, nl. Water- en Tolbrughstrate gekyk, maar niks gekry nie.
Die plein waar die weeklikse mark vir eeue gehou is, het aan die een kant ’n aantal eet- en drinkplekke, terwyl daar winkels en ander geboue rondom gerangskik is – soos die stadshuis, asook De Moriaan, die oudste baksteengebou in Nederland, gebou in die 13de eeu. Die toring van die St Janskatedraal sien ek ook kort-kort uitsteek. Soos ek rondbeweeg, lyk dit amper asof hy sy hand opsteek en sê: “Kom kyk na my,” maar ek het ander prioriteite. Ek was reeds goed honger, want dit was reeds lankal etenstyd, en ek loop toe by een pub in, maar nee, sê die kelnerin, hulle bedien net drank. Oral was die plekke propvol mense en ek het gewonder hoeveel van hulle toeriste is, dus het ek na die stasie teruggeloop, stadig, pynlik, en spyt dat ek moes gaan. By die stasie het ek ’n sjokolade en ’n pakkie skyfies gekoop.
Toe vra ek ’n veiligheidswag na watter perron ek moes gaan en hy sê die lyn wat in Amsterdam-Suid eindig. Groot fout. Ek eindig toe letterlik in Amsterdam-Suid – daar was nêrens om vroeër af te klim nie – en moes daarvandaan weer ’n metrobus na Centraal Station, waar ek gedink het ek kan afklim, haal. Nog ekstra stapwerk, nog ekstra onkoste. Van Centraal Station het ek ’n trem gekry en by Leydseplein afgeklim, wat redelik naby aan my hotel is, lekker voetseer en honger, maar tog in my skik met wat ek gesien en gevind het. Veral die Skeepvaartmuseum was ’n heerlike ervaring en ek kon mooi foto’s neem.
Ná brekfis, en lyk my die Australiërs is al vort, besluit ek dis nou maar so, ek sleep daai hengse tas tot daar, met my handbagasie op my rug in die rugsak. Die bus kom redelik gou en ek is op met die groot blou tas en al. Die bus ry eers ’n redelike draai en ek kyk maar hoe lyk die dele van Amsterdam wat ek nog nie gesien het nie. Toe die bus stop, moet ek wag vir ’n spul lugwaardinne wat eerste afklim, en daar begin die bus trek. Ek skree benoud “Oi oi oi, stop!” en iemand sê vir die drywer om te stop. Holderstebolder is ek af en nou soek ek die plek waar Turkish Airlines inboek.
Ek kry die inboekplek gou, maar soek lank na waar ek heen moet gaan om by die lounge uit te kom. Op ’n stadium kry ek ’n groep Afrikaners wat by ’n bord staan en wonder waarheen nou en ek vra waarvandaan hulle is. “Pretoria, Oom,” sê die een. Hulle is op pad na Switserland. Later sien ek hulle weer en besef ek loop al weer in sirkels. Ek vra ’n werker daar en sy wys bra kortaf in die algemene rigting waarin ek moet gaan.
Later vra ek drie mans wat soos vlieëniers lyk, sommer in Afrikaans, en die een verduidelik terug in Hollands sonder om ’n oog te knip. Ek moes ver stap, maar ek kry later ’n lounge. Nee, sê die vrou egter, nie hiér nie, so en so tot jy die Starbucks sign sien, dan gaan jy een vloer op.
Ek stap my kapot, kom by Starbucks aan. Daar is ’n hysbak, maar hy gaan net af. Ek vra ’n werknemer by ’n soort CNA daar en hy sê hy weet nie. Ek loop verby hom en daar sien ek nog ’n hysbak. Ek dink jirre, hoe werk jy tien treë van ’n hysbak af en weet nie daarvan nie? Op met die hysbak, en uiteindelik kom ek by die lounge aan.
Ek vra ’n mooi blondine agter die toonbank hoe ver hiervandaan na die checkout point. “Oh, about 15 minutes, one floor down,” sê sy. My moed sak in my skoene, maar ek gaan in, kry ’n sitplek en eet iets. Nog twee uur voor ek vertrek. Ek sit daar en lees aan die roman, kyk rond en tel die minute af. Ek gee myself ’n halfuur om by die vertrekpunt uit te kom, wat toe ook die geval is.
Later hoor ek die beamptes se “Last call for Istanbul”. Ek kry ’n vreemde voorgevoel en staan op, en ek vra die beampte “Which flight?” Hy hou aan net sê “Istanbul.” Ek sê “But, is it flight TK 1959?” “Yes,” antwoord sy maat. “My liewe genadige g...” dink ek. Dis my vlug. Nou wag almal vir mý! Volgens die kennisgewingbord is dit nog hopeloos te vroeg, maar niemand het afgekondig dat enigiets verander het nie. Ek is so vinnig as my seer voete dit toelaat daar uit en op die bus. En daar sit die dik vrou en haar kind ook – almal wag inderdaad net vir my.
Drie uur na Istanbul, en ek kry sommer twee vollengteflieks klaar op my eie klein TV-skerm. Ek kan tot my spyt nie enige alkohol inneem nie, en daar is, soos by die lounges, ’n oorvloed beskikbaar. Op Istanbul, weer die gewone gesukkel om die lounge te kry. Ek onthou hoe vol dit was toe ek gekom het, hoewel dit enorm groot is. Nou is dit egter al laataand en ek hoop die plek is nie so vol nie. Nadat ek eers weer my alie af gestap het, sien ek die ingang. Ek kyk eers op die elektroniese bord na watter vertrekpunt ek moet gaan as ek hier klaar is, maar dis nog sewe uur vorentoe en nog nie eens op die bord nie. Ek kry gelukkig gou ’n sitplek, nie te ver van die toilette nie, nie te ver van die yskas met allerhande sappe nie, en ek het ook die groot TV-skerms in sig. Hier moet ek nou nes skop en ’n halwe dag lank sit. Ten minste kon ek ’n diep duik in die 570 bladsye van Wintersrust maak.
Dalk omdat dit ’n Moslemland is, sien ek min mense by die kroegie, en ek kyk liewer weg van die duur drank wat daar uitgestal word, alles gratis. Ek hou maar by lemoensap en water, eet later ’n paar stukkies kos – weet nie wat alles is nie, maar ek herken darem die etlike tipes olywe.
Die ure sleep verby en die lounge raak later redelik leeg. Terwyl ek daar was, het ek vier buurmanne gehad wat die bank reg teenaan myne beset het – almal Turke, raai ek. Twee is vriendelik, maar ons knik net vir mekaar en twee ignoreer my en loop net skielik. Teen kwart oor een die oggend staan ek op en loop na die vertrekpunt, wat natuurlik ’n halwe sabbatsreis weg is en op ’n ander vloer. My vliegkaartjie sê ons vlieg twee-uur en ek kom by die vertrekpunt aan, weer eens volgepak, ’n bont see van mense, en kry darem ’n sitplek reg agter in die hoek.
Oorkant my sit ’n ouerige man en slaap. Sy vrou sit langs hom en begin praat met een van hulle twee dogters, heel aanvallige meisies van sowat 20. Hulle praat Afrikaans. Ek sit en luister ’n rukkie na hulle geklets en vra toe of hulle ook Kaapstad toe vlieg. Die man sê ja, en ek dink mooi so, nou volg ek hulle. Een toe dit tyd raak om in te val, is ek kort op hulle hakke, waarna hulle na die stertkant van die vliegtuig draai en ek na voor.
Voordat ek dié aand die bedlampie afskakel, blaai ek nog een maal deur Schoeman se boek. Hy skryf: “Moet niks vra, niks verwag nie. Wág. Neem waar.” Ek het. Later skryf hy ook: “Mens het nie baie gebaar of beduie nodig nie. Mens benodig nie baie woorde nie.”