Quiksilver Keller Panel Zip - Boys | Ozmosis | Tops
Product Code: UQBFT03013
Kids Keller Hood
Kids Global Beat Tee
Boys Squared Hood
Salad Surfer Hooded Jumper Boys (8 - 16 years) Task Parallel Library: 4 of n - CodeProject 10,553,050 members (53,013 online) CodeProject::Workspaces
Last Visit: 31-Dec-99 18:00 Last Update: 20-Apr-14 15:46Refresh1 Full text of "Tegnologie Graad 5"
&lt; http://cnx.Org/content/coll0978/l.2/ &gt;
Collection structure revised: September 23, 2009
PDF generated: February 5, 2011
For copyright and attribution information for the modules contained in this collection, see p. 115.
1.1 Stelsels 1
1.2 Hefbome 5
1.3 Maak 'n marionet 10
2.1 Meetstelsels 17
2.2 Moderne meetinstrumente 21
2.3 Vryhandteken 33
2.4 Toepassing van kermis en vaardighede 41
2.5 Ontwerp 43
2.6 Vervaardiging 47
3.1 Inleiding tot strukture 53
3.2 Ontwerp rn maak 'n houer 73
4.1 Ontdek tekstielstof 85
4.2 Om tekstielstof te kleur 97
4.3 Om drukwerk op materiaal aan te bring 104
4.4 Om materiaal te weef 108
1.1.2 Graad 5
1.1.3 MAAK MASJIENE MAKLIK
A. WAT IS 'N STELSEL?
1. Sjoe! Het jy al ooit vantevore van hierdie woord gehoor?
Weet jy dat jou liggaam uit nege verskillende stelsels bestaan? Drie daarvan is jou beenstelsel, jou
spierstelsel en jou asemhalingstelsel.
1. Skryf elke stelsel neer wat ooreenstem met die prentjies hieronder.
1 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26110/l.l/&gt;.
1. Kan jy enige ander stelsel van jou liggaam opnoem?
'n Stelsel is dus 'n stel eenhede wat saam werk om 'n sekere taak te verrig.
Voorbeeld: Jou beenstelsel bestaan uit jou skedel ('n eenheid) en geraamte ('n eenheid) wat 'n sterk
raamwerk (taak) is vir jou liggaam.
A. STELSELS IN TEGNOLOGIE
In Tegnologie kry ons te doen met vier verskillende stelsels, nl. elektriese, meganiese, hidrouliese
(vloeistofdruk-) en pneumatiese (lugdruk-) stelsels.
A. MEGANIESE STELSELS
In hierdie module gaan ons kyk na meganiese stelsels. 'n Voorbeeld van 'n groot meganiese stelsel is 'n fiets.
'n Meganiese stelsel gebruik energie om 'n bepaalde funksie te verrig. Dit kan wees om die spoed, die rigting
of die krag wat uitgeoefen word te verander.
1. Kopieer die tabel en vul in watter deel/dele van die fiets vorm die:
1. Wat is elk van bogenoemde se funksie?
As ons die fiets "opbreek" in verskillende dele volgens die taak/werk wat elkeen verrig, kan ons makliker
verstaan hoe elke eenheid werk. Elke eenheid kan ook in drie kleiner stelsels opgebreek word, nl. 'n inset-,
'n prosessering- en 'n uitsetstelsel.
1. Wat beteken dit om beheer uit te oefen? (Gebruik 'n verklarende woordeboek.)
Beheer kan deur middel van 'n oop of 'n geslote stelsel uitgeoefen word, 'n Oop stelsel kan beheer
word, terwyl 'n geslote stelsel outomaties werk. (Jy sal in die latere grade meer hieroor leer.)
A. TIPES BEWEGINGS WAT 'N MEGANISME KAN UITOEFEN
Daar is hoofsaaklik vier soorte bewegings wat 'n meganiese stelsel kan uitoefen as 'n krag daarop inwerk,
'n liniere beweging (in 'n reguit lyn en in een rigting)
1. Dui met 'n pyl in die eerste kolom van die vorige tabel aan watter tipe beweging elkeen van die
meganiese stelsels uitvoer.
'n Masjien is 'n kombinasie van verskillende meganismes /meganiese stelsels.
Die aantrekkingskrag van die aarde veroorsaak dat alle voorwerpe na die aarde toe aangetrek word. Mense
het egter meganiese stelsels ontwerp om masjiene in verskillende rigtings en met verskil in spoed te laat
beweeg. Wiele, hefbome, katrolle en ratte maak dit makliker om 'n swaar voorwerp te beweeg.
Die leerder is in staat om tegnologiese prosesse en vaardighede eties en verantwoordelik toe te pas deur
gepaste inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik.
1.2 uitvind oor bestaande produkte wat relevant vir 'n probleem, behoefte of geleentheid is, en sommige
ontwerpaspekte identifiseer (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is);
1.3 waar gepas, 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:1.3.1 beplan die ondersoek;
• voer die ondersoek uit;
1.7 die stappe in 'n plan beskryf om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele;
1.8 gepaste gereedskap en materiaal gebruik om produkte te maak deur die gekose materiaal af te meet,
uit te merk, te sny of te skei, te vorm of te vervorm, aan mekaar te heg, te las of saam te voeg, en af te rond;
1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en beperkings
(bv. mense, doel, omgewing), en verbeteringe en wysigings voorstel, indien nodig;
1.12 tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te
Die leerder is in staat om relevante tegnologiese kennis te verstaan en dit eties en verantwoordelik toe te
• kennis en begrip toon van hoe om energiebronne te gebruik om meganiese stelsels aan te dryf om 'n
produk op 'n manier te laat beweeg.
Die antwoorde kan tot vrugbare besprekings lei, aangesien sommige sketse 'n kombinasie van stelsels
1.2 Hefbome 2
1.2.2 Graad 5
1.2.3 MAAK MASJIENE MAKLIK
2 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26114/l.l/&gt;.
1. Wat is 'n hefboom?
'n Hefboom is 'n balk wat op iets rus of aan iets vas is en wat oor hierdie steunpunt werk (kyk na die skets
1. Wat is die nut van 'n hefboom?
1. Ons kry hoofsaaklik drie tipes hefbome, nl.
Tipel: 'n Hefboom waar die steunpunt tussen die vrag en die krag is, bv. 'n balanseerskaal.
'n blokkie hout / uitveer / ronde houer;
'n mediumgrootte kofReblik met 'n deksel / 'n pilhouer;
a) Eksperiment 1
Maak 'n hefboom deur die metaalliniaal oor die houtblokkie te plaas , met die houtblokkie onder die 15
cm-merk van die liniaal.
Plaas die blikkie op die cm-merk van die liniaal.
Maak die blikkie eers half vol sand.
a) Eksperiment 2
A. Plaas die houtblokkie onder die 20 cm merk van die liniaal. Plaas die houer halfvol drukspykers op die
A. Plaas die houtblokkie onder die 10 cm merk van die liniaal.
Plaas die houer halfvol drukspykers op die cm-merk.
Dit is die maklikste om die houer drukspykers op te lig wanneer die steunpunt die (naaste aan / verste
van) die houer met drukspykers is. Die eksperiment wat dit bewys, is eksperiment 2.Y. Is die afstand wat
jy moet afdruk by eksperiment 2 die kortste by X of by Y?.
Hoe verder weg die drukkrag van die spil/steunpunt is, hoe groter is die stootkrag op die houer wat uitgeoefen
word en hoe makliker is dit om dit op te lig.
(a) Eksperiment 3
Laat die ander muntstuk teen 'n hoogte van 30 cm val sodat dit die liniaal in die middel tussen die
steunpunt en die ander end tref.
(i) Waarneming: Skryf die korrekte woord neer:
Die muntstuk skiet (hoer / laer) op as jy die muntstuk op die rand laat val.
(i) Gevolgtrekking: Hoe verder weg die drukkrag van die steunpunt, hoe groter is die stootkrag wat
op die muntstuk uitgeoefen word,
a) Wie het die meeste gedoen? Hoekom?
b) Wie het die minste gedoen? Hoekom?
c) Bespreek nou Jul antwoorde met mekaar in Jul groep. Het jy iets geleer uit hierdie opdrag? Indien wel,
kennis en begrip toon van hoe om energiebronne te gebruik om meganiese stelsels aan te dryf om 'n
1.3 Maak 'n marionet 3
1.3.2 Graad 5
1.3.3 MAAK MASJIENE MAKLIK
1.3.5 MAAK 'N MARIONET
B. Probeer om die deksel van 'n verfblik oop te maak. Is dit makliker om 'n lang of kort skroewedraaier
te gebruik? Verduidelik.
C. Waar op 'n wipplank is die beste plek vir 'n swaar persoon om 'n ligte persoon te balanseer wat op die
ander punt sit? Hoekom?
D. 'n Mens se arms en bene is ook hefbome. Stem jy saam? Motiveer.
1. Maak 'n plakkaat op 'n A4-bladsy met prente en/of sketse van verskillende hefbome. Verskaf ook die
nodige byskrifte (las, vrag, steunpunt).
2. Watter bronne het jy geraadpleeg?
1.3.5.3 C.VERVAARDIGING - BEPLAN
Probleem: Jou opvoeder het hierdie patroondele van 'n dansende nar (Bylae 1 op bladsy 18) in 'n tydskrif
gekry, maar weet nie waar die instruksies is nie. Sy/hy wil graag he dat jy jou eie moet maak. Kan jy
haar/hom dalk help?
1. Watter materiaal gaan jy gebruik vir die maak van die patroon? Kies die toepaslike antwoorde en
3 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26113/l.l/&gt;.
1. Watter gereedskap of materiale gaan jy gebruik vir die maak van die marionet? (Kies uit die onder-
staande en skryf neer.)
Jy het twee ure tot jou beskikking om hierdie taak te voltooi. Gee 'n uiteensetting van jou werkstappe
met die nodige tydindeling. Gebruik 'n kopie van die volgende raamwerk:
Maak 'n regmerkie in die toepaslike blokkie na die voltooiing van jou dansende nar.
1. Het ek geweet wat
om te doen?
1. Het ek sonder
enige hulp die
1. Het ek deeglik
1. Het ek in 'n logiese
1. Het ek netjies
1. Het ek materi-
1. Is ek trots op my
1. Het ek dit geniet
om die model te
1. Het ek by elke
opgeruim na die
1. Het ek my model
1. Is my nar aantrek-
lik, kleurvol en
werk hy reg?
1. Het ek iets nuuts
1. Hierdie taak het gehandel oor (hefbome / ratte / wiele en asse). Onderstreep.
2. Het daar enige probleme opgeduik tydens die maakproses en, indien wel, hoe het jy dit opgelos? Skryf
3. Sal jy volgende keer op dieselfde manier te werk gaan, indien jy weer so 'n projek moet aanpak? Indien
jy nee antwoord, verduidelik.
1. Vra ten minste vyf maats om hul kommentaar van jou model onder die volgende holies neer te skryf:
Besluit as klas watter vyf leerders se narre die mooiste is en gaan wys dit vir die ander klasse en die
skoolhoof. (Dalk wil iemand dit koop.)
Die leerder is in staat om begrip van die onderlinge verband tussen wetenskap, tegnologie, die samelewing
en die omgewing oor tyd heen te toon.
3.2 die moontlike positiewe en negatiewe uitwerking van wetenskaplike ontwikkelings of tegnologiese
produkte op mense se lewensgehalte en/of die omgewingsgesondheid identifiseer.
2. 'n Langer skroewedraaier bied 'n beter hefboom. Hoe langer die hefboom, hoe groter die krag wat op
die vrag uitgeoefen word.
3. Die swaarder persoon moet so na as moontlik aan die steunpunt sit om die hefboom korter te maak,
anders is die vrag te veel.
4. Ja. Klein ry graag "perdjie" op 'n volwassene se voet. Die persoon se been (hefboom) draai om 'n
steunpunt (knie, heup) en dit bied krag om die vrag te beheer.
A.l Dit is 'n groep verwante dinge wat saamwerk vir 'n spesifieke doel.
LET WEL: Kyk in voorbeeldmodule en bring ook die nodige veranderings in die module aan soos in
swart in die module aangedui.
2.1 Meetstelsels 1
2.1.2 Graad 5
2.1.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE
Die ontwikkeling van meetstelsels
Van die vroegste tye af was meet een van die mens se vernaamste aktiwiteite om sekere inligting te bekom,
maar noukeurige meetinstrumente het toe nog nie bestaan nie. As 'n oplossing is dele van die menslike liggaam
as meetinstrumente gebruik wat dan ook later die meeteenhede geword het. Namate tegnologie ontwikkel
het en die mense meer beskaaf geword het, het die meetstelsels en meeteenhede noukeuriger geword.
Wat is meet:
Meet is die vergelykingsproses van dit wat ons wil meet met die eenheid waarmee ons meet.
Die Romeine het die Babiloniese meetstelsels in ± 600 v.C. gestandaardiseer en bewaar en die meetstelsel
is oor die hele beskaafde wereld van daardie tyd gebruik.
Die Romeinse Meetstelsel:
1 voet = 16 vingerbreedtes = 12 duime
1 2 voet = 1 el
2 2 voet = 1 tree
5 voet = 1 dubbeltree
1 000 dubbeltree = 1 myl
4 vingerbreedtes = 1 handbreedte
3 handbreedtes = 1 span
2 span = 1 el
Watter probleem het die feit dat die mense van die vroeere beskawings hul ledemate as meetinstrumente
gebruik het tot gevolg gehad?
1 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26115/l.l/&gt;.
In die Bybelse tye het die mense ander mates en gewigte gebruik as vandag. Probeer 'n bietjie om hul
mates te gebruik.
a) 'n Vingerbreedte is die breedte van 'n vinger.
b) 'n Handbreedte word onderkant die vingers gemeet.
c) 'n Span word dwarsoor 'n uitgestrekte hand gemeet.
d) 'n El is die lengte vanaf die elmboog tot by die vingerpunte.
In die ou vertaling van Die Bybel lees ons dat Goliat ses el en 'n
span was. Volgens die skaal is een el = twee span, dus was
Goliat _ span lank. Meet dit af, en
daarna met 'n meetband.
Hoe vergelyk sy lengte met jou lengte?
Sy lengte :
My lengte :
Volgens die nuwe vertaling van die Bybel in 1 Sam. 17:4 was
Goliat _ m lank.
Is daar 'n noemenswaardige groot verskil?
Indien wel, motiveer waarom.
Vir die interessantheid: Noag se ark was 300 el lank.
Meet die el (middelvinger se punt tot by elmboog) van drie onderwysers by julle skool. Skryf dit volgens
die volgende raamwerk neer:
• Bereken die lengte van die ark in mm
• Gaan meet dit pouse op die speelgrond af. Volgens Genesis 6:15 was die ark 135 m lank.
• Stem jul antwoord ooreen?
• Indien nie, waarom sou dit verskil?
In 1834 het die Engelse konings dit hul ten doel gestel om 'n eenvormige meetstelsel te ontwerp wat regoor
die wereld gebruik kon word, want elke Europese land het sy eie stelsel gehad. Die metrieke stelsel het sy
ontstaan gehad deurdat briljante wetenskaplikes en wiskundiges van Frankryk 'n nuwe desimale meetstelsel
ontwerp het. Dit was in 1795 en onveranderlike lengtes in die natuur is as lengte-eenhede gekies. 'n Sekere
eenheid is aan 'n vasgestelde lengte toegeken en dit het betroubare afmetings tot gevolg gehad. Teen die
einde van die 19de eeu het 22 lande reeds die metrieke stelsel gebruik.
Sekere meetinstrumente wat hierdie taak baie vergemaklik het, is ontwerp, naamlik 'n meetband, 'n
klikwiel, 'n meterstok en 'n liniaal.
a. 'n meetband
b. 'n klikwiel
c. 'n meterstok
d. 'n liniaal
toepaslike inligtings- en kommunikasietegnologie te gebruik.
1.1 uitvind oor die agtergrondkonteks (bv. mense, omgewing, aard van behoefte) wanneer 'n probleem,
behoefte of geleentheid gegee word en die voordele en nadele wat 'n tegnologiese oplossing vir mense sou kon
ontwerpsaspekte (bv. vir wie dit is, waarvoor dit is, hoe dit lyk, waarvan dit gemaak is) identifiseer;
1.3 waar gepas 'n wetenskaplike ondersoek uitvoer oor begrippe wat relevant vir 'n probleem, behoefte
1.4 met bystand 'n kort en duidelike stelling skryf of kommunikeer (ontwerpopdrag) met betrekking tot
'n gegewe probleem, behoefte of geleentheid en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing
1.5 minstens twee alternatiewe oplossings vir die probleem, behoefte of geleentheid voorstel wat met
die ontwerpopdrag en met gegewe spesifikasies en beperkings (bv. mense, doel, omgewing) skakel, en dit
1.7 die stappe beskryf in 'n plan om iets te maak, insluitend tekeninge of sketse van hoofdele;
20 CHAPTER 2. KWARTAAL 2
1.10 met bystand die produk evalueer volgens die ontwerpopdrag en gegewe spesifikasies en besperkings
• tweedimensionele sketse maak met byskrifte en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te
Die leerder is in staat om begrip van verwantskappe tussen wetenskap, tegnologie, die samelewing en die
omgewing oor tyd heen te toon.
Die lengtes van ledemate verskil en daarom was daar nie konsekwente lengtes nie. Handelaars kan mekaar
dus opsetlik benadeel.
• 12 span
• Volgende vyf lengtes se antwoorde word bepaal deur elke individuele leerder se lengte.
• eie diskresie
1. 'n band waarop mate aangedui word waarmee sekere lengtes bepaal word
2. 'n apparaat waarmee lengtes met boe bv. 'n atletiekbaan uitgemeet word,
3. 'n apparaat wat volgens die internasionale lengtemaat van 1 m gekalibreer is
4. 'n plat of ronde stokkie, gebruik om reguit lyne te trek, gewoonlik ook van maatverdeling voorsien om
mee te meet
2.2 Moderne meetinstrumente 2
2.2.2 Graad 5
2.2.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE
2.2.4 Module 5
2.2.5 MODERNE MEETINSTRUMENTE
Meet die lengtes van die aangeduide lynstukke in mm in die volgende skets. Skryf dit neer op 'n kopie
van die tabel.
Laat 'n speling van ± 2 mm na weerskante toe, maar moedig leerders tog aan om baie noukeurig te meet.
2 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26119/l.l/&gt;.
Wat is 'n lynstuk?
Die lynstukke waaruit die bogetekende skets saamgestel is, is hoofsaaklik HORISONTAAL, VERTIKAAL,
DIAGONAAL (skuins) of GEBOE.
Wat is 'n horisontale lyn?
Wat is 'n vertikale lyn?
Wat is 'n diagonale lyn?
Wat is 'n geboe lyn?
a. Skryf die letters van enige drie horisontale lyne neer in die skets.
b. Hoeveel diagonale lyne is in die skets?
c. Skryf die letters van enige twee vertikale lyne in die skets.
d. Trek die HORISONTALE lyne rooi, die VERTIKALE lyne blou en die DIAGONALE lyne groen oor
in die skets.
e. Watter tipe lyn is (k)? Kan jy die lengte van (k) meet?
Ontwerp en teken met behulp van 'n liniaal en die vier tipes lyne enige voorwerp op hierdie geruite papier
a. Teken 'n horisontale lyn van 50 mm met jou liniaal. Volg die instruksies.
Trek 'n horisontale lyn oor die bladsy (sowat 150 mm)
Maak 'n vertikale strepie links op die lyn.
Meet 50 mm af en maak 'n vertikale strepie regs.
b) Trek 'n diagonale lyn van 70 mm met jou liniaal. Volg die bogenoemde instruksies.
Probeer ook die kubus met 'n hoek van 45 Q na regs teken.
Trek 'n lyn parallel aan elk van die volgende:
Voltooi : Die punt waar twee lyne mekaar ontmoet, word 'n _ genoem. Die grootte van 'n hoek word in
GRADE gemeet en ons gebruik 'n GRADEBOOG om die grootte van 'n hoek te meet.
Wanneer 'n vertikale lyn 'n horisontale lyn loodreg ontmoet, word 'n gevorm. So 'n hoek is 90° groot.
Ons kan 'n lynstuk ook 'n GESTREKTE HOEK noem. So 'n hoek is 180° groot.
Wanneer 'n hoek tussen 0° en 90° is, word dit 'n SKERPHOEK genoem en wanneer 'n hoek tussen 90°
en 180° is, word dit 'n STOMPHOEK genoem.
Draai die bladsy so dat een sy van die hoek horisontaal le en besluit dan. Gebruik 'n raamwerk soos die
volgende vir jou antwoorde.
a. 'n Regtehoek
b. 'n Skerphoek
c. 'n Stomphoek
As ons sekere lynstukke en van bogenoemde drie hoeke kombineer, kry ons MEETKUNDIGE FIG-
URE. Dit word ook twee-dimensionele vorms genoem, omdat hulle plat vorms of vlakke is. Lyne wat
een-dimensioneel is, word in tekeninge gebruik om twee-dimensionele fatsoene of vlakke te vorm. Die meeste
twee-dimensionele figure het twee dimensies, naamlik lengte en breedte.
Kan jy die basiese meetkundige figure herken?
Teken van figure
Beantwoord die volgende vrae deur slegs die naam van die korrekte meetkundige figuur neer te skryf.
a. Watter figure het elk vier regte hoeke?
b. Watter figuur se vier sye is ewe lank?
c. Watter figuur het twee pare gelyke sye?
d. Watter figure se teenoorstaande sye loop parallel?
e. Watter figuur het drie skerphoeke?
f. Watter figuur het geen hoeke nie?
g. Bereken die OMTREK van elke figuur in mm.
(iv) (Wenk: Gebruik 'n stukkie wol)
h. Gebruik jou potlood en 'n vierkantige ruitnet (p. 15) en teken:
(i) 'n vierkant met 'n omtrek van 160 mm;
(ii) 'n vierkant waarvan die sye 50 mm elk is;
(iii) 'n reghoek waarvan die lengte 50 mm en breedte 30 mm is;
(iv) 'n driehoek met een sy van 40 mm en twee sye van 30 mm elk;
(v) 'n sirkel (sonder die ruitnet).
(WENK : Hier mag jy enige hulpmiddel inspan of dalk kan jy 'n PASSER hiervoor gebruik.)
Wat is ' n passer?
Die volgende dele van 'n sirkel is belangrik, nl. die middelpunt, die radius
en die middellyn. As jy weet wat die lengte van die radius of middellyn van 'n sirkel is,
is dit maklik om 'n sirkel met 'n passer te trek.
Teken 'n sirkel met 'n passer
a. 'n Sirkel met 'n middellyn van 100 mm
b. 'n Sirkel met 'n radius van 30 mm
'n Passer is nie 'n speelding nie en dit kan gevaarlik wees as jy dit nie versigtig hanteer nie.
Teken met behulp van 'n liniaal en potlood die boonste ontwerp op die onderste geruite papier oor.
Probeer die skets van Opdrag 11 op die onderstaande skoon bladsy oorteken. Gebruik 'n passer en liniaal
LW: Alle tekenwerk word met 'n potlood gedoen.
a - j : Antwoorde word bepaal deur die lengtes van die lynstukke deur die illustreerder verskaf.
'n liniaalgetrekte lyn sonder kurwes
'n reguit lyn wat parallel saam met die horison loop
'n reguit lyn wat loodreg op 'n horisontale lyn loop
'n reguit lyn wat skuins loop
• 'n lyn wat in die vorm van 'n kurwe loop
(a) d; f; h
(c) e; j; b
(d) eie diskresie
(e) 'n Geboe lyn. Met 'n stukkie tou/wol wat jy op die kurwe plaas en dan met 'n liniaal meet.
elke leerder kan sy eie voorwerp teken
a lOpdrag 4
'n lyn wat ewewydig met 'n ander lyn loop en dit nooit kruis nie
(a) eie diskresie, solank dit 'n 90°-hoek is
(b) eie diskresie, &gt; as 0° en &lt; as 90°
(c) eie diskresie, &gt; as 90° en &lt; as 180°
(a) vierkant en reghoek
(d) vierkant en reghoek
(g) (a) 33 mm x 4 = 132 mm (± 130 mm)
(b) 2 x 48 mm + 2 x 21 mm
= 96 mm + 42 mm
= 138 mm (± 140 mm)
(c) 42 mm + 42 mm + 48 mm = 172 mm
(h) 1. 'n vierkant elke sy 40 mm
2. 'n vierkant elke sy 50 mm
3. 'n reghoek met die lengte 50 mm en breedte 30 mm
5. Enige sirkel is aanvaarbaar
'n werktuig met twee bene om sirkels mee te teken
middellyn moet 100 mm wees dus afstand op passer 50 mm
30 mm afstand op passer
Resultaat word bepaal n.a.v. skets
Evalueer hoe noukeurig leerder dit gedoen het n.a.v. die volgende vrae:
Is die grootte van die tekening bepaal?
Is die dele as 'n groep geteken?
Is die korrekte meetinstrumente gebruik?
Is die sirkels en boe in verhouding geteken?
Is die detail voltooi?
Is die onnodige lyne uitgevee?
Onderwyser kan die punt bepaal deur die leerder te meet t.o.v. sy eie indrukke oor sy/haar werk.
2.3 Vryhandteken 3
2.3.2 Graad 5
2.3.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE
2.3.4 Module 6
Nou gaan ons kyk hoe jy sonder meetkundige instrumente kan teken. Dit word VRYHANDTEKEN genoem.
Gebruik 'n skerp HB-potlood vir elk van die volgende opdragte.
Trek parallelle skuins lyne in elke blok. Dui ook met 'n pyltjie die rigting aan hoe jy die lyne die maklikste
trek. Oefen eers van beide kante af.
3 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26138/l.l/&gt;.
Trek parallelle skuins lyne in elke blok. Dui ook die rigting hoe jy die lyne die maklikste trek met
pyltjie aan. Oefen eers van beide kante af.
Trek parallelle vertikale lyne in elke blok. Dui ook die rigting met 'n pyltjie aan hoe jy die lyne die
maklikste trek. Oefen eers deur bo en onder te begin.
Begin deur 'n vertikale lyn te trek en trek dan 'n horisontale lyn by een van die punte sodat 'n regte hoek
vorm. Trek vinnig en hou jou hand aan die beweeg deur dit met jou pinkie te ondersteun, indien nodig. Kyk
hoeveel regte hoeke jy binne 'n minuut kan trek. (Dit hoef nie net vertikale en diagonale lyne te wees nie,
maar moet regte hoeke vorm.)
As jy in staat is om regte hoeke te trek, kan jy regte hoeke saamvoeg om so VIERKANTE, REGHOEKE,
en DRIEHOEKE te vorm.
As jy 'n lyn trek, dink slegs aan sy rigting. 'n Ander lyn sal sy lengte bepaal.
Teken ten minste vyf vierkante van verskillende groottes. (Eksperimenteer met die volgorde waarin jy
die sye trek deur die sye te nommer. Watter manier is vir jou die maklikste? Omkring dit.)
Bogenoemde is 'n baie belangrike oefening, aangesien die meeste voorwerpe wat jy sal wil teken, vereen-
voudig en geteken kan word as basiese meetkundige figure. Die meetkundige figure vorm dus die raamwerk
vir die teken van 'n spesifieke voorwerp.
Teken 'n dier deur gebruik te maak van 'n ovaal wat uit 'n reghoek ontstaan het.
Kom ons oefen om 'n sirkel of ovaal met behulp van 'n vierkant of 'n reghoek te teken.
INSTRUKSIES VIR 'N SIRKEL :
Teken 'n vierkant soos in Opdrag 5A.
Merk die helfte van elke sy met 'n merkie.
3. Verbind die merkies met 'n ligte kurwe om so 'n sirkel te vorm.
1. Trek die sirkel donker oor.
1. Vee die lyne van die vierkant versigtig uit.
Teken ten minste drie sirkels van verskillende groottes deur die bogenoemde instruksies te volg
Teken 'n reghoek soos in Opdrag 5B.
2. Volg instruksies 2 tot 5 soos by die trek van 'n sirkel.
'n Uitdaging! Kan jy 'n sirkel met 'n middellyn van 40 mm slegs met 'n potlood en liniaal trek? Probeer.
Maak 'n plakkaat in Jul groep deur prente te soek van alledaagse voorwerpe en dinge wat voorbeelde is
van reghoeke, vierkante, driehoeke en sirkels. Lees die assesseringsvraelys deur sodat julle sal weet wat van
julle verwag word.
2.4 Toepassing van kennis en vaardighede 4
2.4.2 Graad 5
2.4.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE
2.4.4 Module 7
2.4.5 TOEPASSING VAN KENNIS EN VAARDIGHEDE
Die lang somervakansie le voor en julle gesin gaan met Jan Tuisbly se karretjie ry. Julie is moeg vir al
die ou bordspeletjies en aangesien jy jou sakgeld wil spaar om vir jou 'n nuwe fiets te koop, stel jou ma voor
dat julle jul eie bordspeletjies moet ontwerp en maak.
Skryf nou 'n duidelike en kort ontwerpvoorstel neer vir die maak van jou artikel. Kopieer en voltooi die
Ek gaan 'n (wat) _ vir (wie) _ ontwerp en maak om by die (waar) _ te gebruik, sodat ons (funksie
daarvan) _ tydens die (wanneer) _ .
Om die nodige vereistes vir jou bordspeletjies te kan bepaal, is dit nodig dat jy eers deeglike navorsing
1. Maak 'n lys van al die bekende bordspeletjies met behulp van 'n dinkskrum in die klas. (Slangetjies
en leertjies, Krabbel, Pictionary, Monopoly, ens.)
2. Laat leerders byvoorbeeld twee-twee 'n spesifieke bordspeletjie gaan navors en mondelings terugvoering
4 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26139/l.l/&gt;.
42 CHAPTER 2. KWARTAAL 2
a. Wat is die speletjie se naam?
b. Hoe groot is die bord waarop die speletjie gespeel word? (korrekte afmetings)
c. Watter materiale sal jy alles nodig h6 om so 'n bord te kan maak?
d. Watter gereedskap sal jy nodig he om die speletjie te kan maak?
e. Hoe is die inligting op die bord aangebring om dit kreatief en oorspronklik te laat lyk?
f. Waar is die reels van die speletjie aangebring?
g. Hoeveel spelers kan die speletjie speel?
h. Watter toerusting behalwe die bord het jy nodig om die speletjie te kan speel?
i. Wat is die doel van die spel?
j. Watter voorbereiding moet jy tref voordat jy kan begin speel?
k. Hoe word die spel gespeel? (Verduidelik, skryf ten minste vyf reels neer)
1. Hoe word die speletjie aangebied/verpak?
m. Vir watter ouderdom speler is die speletjie geskik?
Maak aantekeninge van idees wat jy dalk wil gebruik en uitbrei in jou klaswerkboek as jou maats hul
aanbiedings van die speletjies wat hul moes gaan navors het, doen.
Opdrag 1 - 6C
Alle antwoorde behoort Ja te wees (dis die ideaal), maar indien die antwoord JVee is, kan die motiverings
2.5 Ontwerp 5
2.5.2 Graad 5
2.5.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE
2.5.4 Module 8
Daar is vyf beginsels waaraan 'n goeie ontwerp moet voldoen, naamlik :
• Dit moet 'n funksie (doel) he.
• Dit moet 'n mooi en interessante voorkoms he.
• Dit moet van die mees geskikte materiaal wees.
• Dit moet stewig en sterk gekonstrueer (aanmekaar gesit en geheg) word.
• Dit moet 'n positiewe invloed op die mens en sy omgewing he.
5 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26130/l.l/&gt;.
44 CHAPTER 2. KWARTAAL 2
• Die bord self mag nie groter as 30 cm by 30 cm wees nie. (Die vorm van die bordspel kan enige
meetkundige vorm aanneem.)
• Die bord moet van stewige dik karton wees.
• Jy moet die plan van jou speletjie noukeurig met soveel meetinstrumente moontlik (liniaal, gradeboog,
passer) op 'n skoon, wit bladsy van ± 25 cm by 25 cm teken.
• Die agterkant van die bord moet met gekleurde toedraaipapier oorgetrek word en die naam moet op
'n kreatiewe wyse daarop aangebring word. Die plan moet daarna op die voorkant geplak word.
• Die bord moet oopvou as jy die speletjie wil begin speel en toevou as jy dit bere.
• Enige toerusting kan gebruik word, maar al die toerusting moet in 'n lee tandepastadosie kan pas.
• Ten minste een meetkundige figuur wat herhaal, of twee verskillende meetkundige figure, moet op die
bord herkenbaar wees.
Skets nou met behulp van vryhandsketse verskeie idees vir jou bordspel. Voeg byskrifte by. Skets met
jou potlood en moenie uitvee nie. Hou jou sketse eenvoudig en so prakties moontlik. Omkring die idees
waarvan jy hou.
Skets nou die vorm van jou bordspel noukeurig en volledig in 'n vierkant. Skets eers met potlood en
daarna kan jy slegs die lyne met pen oortrek. Dui met byskrifte rondom aan hoe jy die bordspel gaan
Dink aan 'n oorspronklike naam vir jou bordspel. Skryf alle moontlikhede neer. Omkring jou keuse.
Motiveer ook hoekom jy die naam gekies het.
Stel 'n pamfiet saam waarop jy die reels van die speletjie verskaf, en wel onder die volgende hofies:
Voldoen jou ontwerp aan die vyf basiese beginsels vir 'n goeie ontwerp? Motiveer met redes.
a. Het jou ontwerp 'n doel?
b. Het jou ontwerp 'n mooi en interessante voorkoms?
e. Het jou ontwerp 'n positiewe invloed op die mens en die omgewing?
46 CHAPTER 2. KWARTAAL 2
Leerders se sketse sal verskil - let op detail en moeilikheidsgraad.
Gekose ontwerp vir bordspel binne vierkant van 5 cm by 5 cm sal verskil van leerder tot leerder - let op
detail, interessantheid, moeilikheidsgraad en oorspronklikheid.
Antwoorde sal verskil - let op oorspronklikheid.
Antwoorde sal verskil - let op volledigheid, oorspronklikheid, kreatiwiteit, bondigheid, duidelike ver-
Leerders behoort elke keer met 'n rede Ja te antwoord bv.
2.6 Vervaardiging 6
2.6.2 Graad 5
2.6.3 GRAFIESE KOMMUNIKASIE
2.6.4 Module 9
Voordat ons die speletjie gaan maak, moet ons eers deeglik BEPLAN.
a. Watter materiale gaan ek gebruik om die bordspeletjie te maak?
b. Watter aksies gaan ek uitvoer (bv. knip, gom, ens.)
c. Watter gereedskap gaan ek gebruik om die speletjie te maak?
d. Hier is riglyne vir die basiese stappe wat gevolg moet word. Bepaal hoeveel tyd jy vir elke stap sal
benodig as jy twee uur tot jou beskikking het.
1. Uitknip van karton van 30 cm by 30 cm.
2. Oortrek van karton met geskenkpapier.
3. Oorteken van ontwerp op skaal op wit bladsy.
4. Inkleur/versier van bord met die nodige potlode/penne/khoki's.
5. Uitknip van vierkant met grootte van ± 25 cm by 25 cm.
6. Vasplak van vierkant op karton.
7. Aanbring van naam van speletjie op buitekant.
8. Saamstel van pamflet met reels.
9. Oortrek van tandepastadosie met geskenkpapier en vasplak.
10. Plasing van reels en toerusting in tandepastadosie.
6 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26131/l.l/&gt;.
48 CHAPTER 2. KWARTAAL 2
Voordat jy jou finale speletjie maak, is dit belangrik om uit te toets of jou speletjie sal werk. Teken 'n
PROTOTIPE (voorbeeld) rofweg in jou klaswerkboek en speel jou speletjie met 'n maat. Maak veranderinge
nou, indien dit nodig is. Skryf jou verandering neer.
Maak nou die bord van jou bordspeletjie
• Werk jy deeglik en planmatig sonder om oorhaastig te wees?
• Heg jy die dele noukeurig sodat dit nie later sal lostrek nie?
• Meet jy akkuraat uit volgens die vereistes?
• Werk jy in 'n logiese volgorde?
• Vee jy die potloodlyne uit as jy die finale lyne met pen/khoki oortrek?
• Kleur jy egalig in?
• Gebruik jy die materiale tot jou beskikking spaarsamig?
• Is die oppervlaktes waar jy papier op die karton moet plak glad en gelyk?
• Hou jy jou werkoppervlak netjies?
• Is jou werkoppervlak goed georganiseerd, sodat jy so doeltreffend moontlik kan werk?
Teken op skaal
Jy moet nou leer om die plan van jou speletjie op skaal te vergroot.
• Gaan terug na jou finale ontwerp by nr. 3 van Ontwerp.
• Verdeel nou met jou potlood en liniaal die vierkant in 25 klein vierkantjies van 1 cm by 1 cm.
• Teken noukeurig 'n groot vierkant van 25 cm by 25 cm op die groot vel wit papier. Teken die raam
donker oor met 'n permanente merker.
• Verdeel nou met jou potlood en liniaal die vierkant in 25 klein vierkantjies van 5 cm by 5 cm.
• Nou is jy gereed om jou ontwerp met potlood op die groot wit bladsy oor te bring. Teken die inhoud
van elke vierkantjie in jou klein ontwerpie groter in die ooreenstemmende vierkante van die groot wit
• Watter elektroniese uitvindsel kan jou ontwerp vergroot? Watter voordeel het die gebruik van so 'n
• As jy tevrede is met jou ontwerp, kan jy die belangrikste lyne donkerder trek met 'n permanente
• Nou kan jy die inkleurwerk/verdere versiering voltooi.
Drie belangrike vereistes, behalwe natuurlik vir die inhoud van die pamflet met die reels , is dat dit netjies ,
leesbaar en sonder spelfoute moet wees. Met die onderwyser se toestemming mag jy tuis die pamflet op 'n
rekenaar tik en uitdruk of met die hand in drukskrif skryf op 'n A 4-papier.
Hoe trek jy 'n tandepastadosie oor?
a. Maak die dosie versigtig oop deur die flappe los te trek. Nou het jy 'n ontvouing.
b. Smeer die buitekant van die dosie, asook die flappe, deeglik met 'n taai gom.
c. Plaas die ontvouing met die regte kant na onder op die agterkant van 'n vel geskenkpapier wat net
groter is as die ontvouing.
d. Stryk alle lugblasies uit en sorg dat die oppervlaktes gelyk is. Wag 'n rukkie dat dit deeglik droog
word. Plaas 'n swaar, groot boek bo-op.
e. Knip nou al om die buiterande van die dosie alle oortollige geskenkpapier af.
f. Gom die flappe wat jy aan die begin losgetrek het, vou die dosie weer in sy oorspronklike posisie en
laat dit so droog word. Maak seker dat die rante van die dosie mooi gelyk is. Nou het jy 'n mooi
oorgetrekte dosie vir jou toerusting en reels.
50 CHAPTER 2. KWARTAAL 2
Dit is belangrik om jou werk te evalueer - nie net om te leer uit jou foute nie, maar ook om trots te kan
voel as jy 'n taak suksesvol afgehandel het.
Stuur jou speletjie aan 'n speelgoed- en speletjiesfirma. Dalk aanvaar hulle dit en is hulle bereid om dit in
groot hoeveelhede dwarsoor die wereld op winkelrakke te verkoop. Dan word jy sommer 'n kitsmiljoener en
kan jy die volgende wintervakansie Jul hele gesin Disneyland toe neem. Dan kan jy Jan Tuisbly se karretjie
(Raadpleeg Opdrag l[vereistes] by Ontwerp.)
(a) (moontlike antwoorde) dik karton; 'n skoon, wit bladsy; toedraaipapier, gom, 'n lee dosie.
(b) meet, knip, teken, skryf, inkleur, oortrek, gom, vou, natrek, plak, bere.
(c) liniaal, gradeboog, passer, khoki's, potlood, uitveer, inkleurpotlode, sker, sjabloon (stensil)
• antwoorde kan verskil
Na voltooiing van elke leerder se dosie kan die leerkrag die produk assesseer met behulp van die instruksies
(of elke stap nagevolg is).
Uit die leerders se regmerkies kan 'n oorheersende kode afgelei word. Leerders word aangemoedig om
baie goed te he by alle vrae.
Leerkrag lei uit maatassessering 'n kode af wat toegeken word vir 'n spesifieke speletjie.
52 CHAPTER 2. KWARTAAL 2
3.1 Inleiding tot strukture 1
3.1.2 Graad 5
3.1.3 ONTDEK STRUKTURE
3.1.4 Module 10
3.1.5 INLEIDING TOT STRUKTURE
Enige voorwerp is 'n soort struktuur. Slaan in die verklarende woordeboek na wat die vetgedrukte
woord beteken en skryf dit neer.
3.1.5.1 Wat is die nut van strukture?
Voltooi: (Kies uit die volgende moontlikhede: brug, 'n kamer, mandjie, kartondoos vir appels, boekrak)
'n Struktuur: a) bevat dinge, bv. _ en/of
d) omsluit 'n ruimte, bv. _ en/of
e) strek oor 'n afstand, bv. _
'n Huis is 'n struktuur wat al bogenoemde funksies verrig. Dit bevat meubels, beskerm jou en jou
besittings wat daarin bly, ondersteun die dak, omsluit ruimtes en strek oor 'n afstand.
'n Struktuur moet sy eie gewig en die las wat dit moet dra, kan ondersteun en nogtans sy vorm behou.
'n Las kan 'n voorwerp, 'n persoon of 'n krag wees. Wat is die las in elk van die volgende voorbeelde?
1 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26133/l.l/&gt;.
3.1.5.2 Hoe kragte op strukture inwerk
a. Dit _ voorwerpe beweeg.
b. Dit _ dat voorwerpe beweeg.
c. Dit verander die _ van beweging.
d. Dit verander die _ van beweging.
e. Dit verander die _ van voorwerpe.
a. Die _ wat op die strukture geplaas word.
b. Die _ van die struktuur self.
pers 'n deel van 'n struktuur saam deur te probeer omdie kante nader aan mekaar te druk.
rek 'n deel van 'n struktuur deur te probeer om deleuit mekaar te trek.
Ons se 'n deel van die struktuur is in 'n of toestand.
Die lang ketting en die twee kort skakels op hierdie uithangbord word getrek, of is onder spanning
Kragte wat op 'n struktuur inwerk, kan die dele van die struktuur laat meegee
of vervorm. 'n Deel se weerstand teen vervorming hang af van
Strukture moet _ , _ en _ wees sodat dit nie inmekaar stort of omval wanneer jy 'n las daarop plaas
Verdeel die klas in groepe. Deel aan elke groep ses A4-manillas van dieselfde dikte uit, asook 'n blik met
los spykers en 'n plat stuk dik karton van 10 cm by 10 cm.
Vou elke manilla soos wat in die sketse verduidelik word sodat dit 'n blik met spykers daarin kan onder-
stevm. Ondersoek elke manier en besluit watter struktuur die swaarste las kan ondersteun. Die hoogte van
jul struktuur moet die breedte van die manilla wees. Julie mag die manilla vou en op vyf plekke met mas-
keerband plak. Elke stuk maskeerband moet 5 cm lank wees. Die plat stuk dik karton moet op die struktuur
geplaas word met die blik spykers bo-op. Kyk watter struktuur die meeste spykers kan ondersteun. Maak
'n regmerkie by die skets van die struktuur wat die swaarste las kan ondersteun.
Die tipe krag wat ons op die karton uitgeoefen het, is 'n _ krag, want dit pers die karton saam. Die dele
van 'n struktuur waarop die krag uitgeoefen word, word stutte of kolomme genoem.
Wanneer strukture nie sterk genoeg is om kragte te weerstaan wat op hulle inwerk nie, breek hulle. Baie
dun, lang stutte of kolomme buig en breek maklik.
Probeer dieselfde eksperiment, maar gebruik folio's i.p.v. manilla.
Verdeel die klas in groepe. Deel aan elke groep ses A4-manillas van dieselfde dikte uit, twee polistireen-
glase wat as stutte kan dien en 'n polistireenglas met 'n hoeveelheid spykers wat die las kan voorstel.
Vou die manilla in strukture wat buigkrag moet weerstaan. So 'n struktuur word 'n balk genoem.
Die bokant is
. — onderkant
Eksperimenteer met verskillende strukture en kyk watter struktuur die meeste spykers kan ondersteun.
Die lengte van die balk moet dieselfde as die oorspronklike lengte bly. Die spykers oefen 'n drukkrag op die
balk uit en op die onderste gedeelte word 'n trekkrag na weerskante uitgeoefen. Maak 'n regmerkie by die
tipe balk wat die meeste spykers kan ondersteun.
62 CHAPTER 3. KWARTAAL 3
Probeer nou dieselfde eksperiment, maar gebruik folio's i.p.v. manillas.
Noem drie maniere hoe 'n 3D-struktuur meer stabiel gemaak kan word.
a. Gebruik _ of _ om die struktuur te hou.
b. Maak die _ van die struktuur breer.
c. Maak die _ van die struktuur _ .
'n _ (onder grond, bree deel) van 'n gebou maak die mure en ander strukture meer stabiel.
• dop (verskaf ondersteuning van buite af, sterkte le in dop, taamlik dun, meestal gekurf, hoi)
• raam (dele word verbind, ondersteun goed van binnekant af, word weggesteek)
• soliede (bestaan geheel en al uit materie, word versterk)
Baie van die strukture wat mense maak, is 'n kombinasie van rame, doppe en soliede strukture. Party lyk
soos doppe, maar is eintlik rame wat met dun materiaal bedek is. Ons noem die dun materiaal die vel.
Kopieer en voltooi die volgende tabel deur 'n regmerkie onder die toepaslike kolom te maak.
'n Lang brug
Strukture kan natuurlik of mensgemaak wees. Ontwerpers van sekere strukture kry dikwels hulle idees
Gebruik twee A4-bladsye en plak prente van ten minste vyf mensgemaakte strukture op een bladsy en
vyf natuurlike strukture op die ander. Skryf by elkeen watter soort struktuur, m.a.w. 'n dop, 'n raam of 'n
soliede struktuur, dit is.
Probeer om een voorbeeld te kry van 'n struktuur wat die ontwerpers of ingenieurs moontlik op 'n
natuurlike struktuur gebaseer het. Plak die prent of teken die voorbeeld op 'n A4-bladsy.
Raamstrukture is dele wat verbind word om 'n raam te vorm. Ondersteuning word dus van die bin-
nekant verleen en die raam is meestal weggesteek. 'n Raamstruktuur bestaan uit verskillende dele wat
struktuurdele genoem word.
Kolomme en Balke
Party raamstrukture het stutte wat vertikaal is en sulke struktuurdele word kolomme of stutte genoem.
Party strukture het ook dwarsdele wat aan hul ente of soms ook langs die lengte af gesteun word. Hierdie
dele word balke genoem. Balke versprei dikwels 'n las oor twee of meer kolomme.
Bestudeer die prentjies en verskaf die korrekte byskrifte.
Bindbalke, Ankers en Stutte
Ankers hou die regoppale/stutte/kolomme in posisie en daarsonder sou die kolomme omval. Ankers
is toue, kabels ('n metaaltou) of kettings wat 'n struktuur stewig in posisie hou deur daaraan te trek, 'n
Bindbalk is ook 'n struktuurdeel wat ander dele vashou deur aan hulle te trek.
Baie raamstrukture het dele wat stutte genoem word. Stutte hou ander dele in posisie deur teen hulle
te druk. Stutte word van materiaal gemaak wat nie kan buig nie, soos hout of staal.
Verskaf die korrekte byskrifte by die volgende sketse.
In hierdie module gaan cms DOPSTRUKTURE ondersoek. Dopstrukture word meestal gebruik om hul
inhoud te beskerm of te bevat. Hulle het geen raam nie, want hul vorm maak hulle sterk en stabiel om
hulself van buite af te kan ondersteun. Hul sterkte le dus in die dop self.
Wat het die vroegste bewoners van ons land, nl. die Khoisan, gebruik om hul kos en voorrade mee te
vervoer of te dra? Voltooi die tabel:
Pyle vir jag
68 CHAPTER 3. KWARTAAL 3
Kies uit : kleipot, koker, volstruiseierdop, velsak, takskerm
Al die materiale waaruit bogenoemde strukture gemaak is, is uit die Khoisan se onmiddellike omgewing
geneem en gebruik. As enige van bogenoemde strukture sou breek, sou dit enige besoedeling veroorsaak?
Uit bogenoemde aktiwiteit kan jy afiei dat dopstrukture baie vir VERPAKKING aangewend word.
Vandag moet produkte veilig verpak word sodat dit ongeskonde by hul bestemming kan uitkom. Sekere
noodsaaklike inligting omtrent die inhoud moet ook buite op die verpakking aangebring word. Verpakking
wat kreatief ontwerp is, dra baie by tot die verkoop van die inhoud.
Kies 'n klein kartondosie en beantwoord die volgende vrae:
(a) Hoeveel sye het die dosie?
(b) Hoeveel pare teenoorgestelde kante het die dosie?
(c) Hoeveel rande het die dosie?
(d) Hoeveel hoeke het die dosie?
(e) Hoeveel flappe het die dosie?
Maak dit versigtig oop deur die flappe oop te vou en die nate los te skeur. Stryk dit en plaas dit plat op
Teken die ontvouing van die oopgevoude boksie op 'n skoon bladsy oor. Dui die buitelyne met aaneen-
lopende lyne en die buiglyne met stippellyne aan. Nommer die sye wat dieselfde grootte is met dieselfde
letters en die flappe wat dieselfde is met dieselfde getalle, d.w.s. dui die pare aan. (Sien voorbeeld.)
y aaneenlopende lyn
Plak die ONTVOUING deeglik met die buitekant na jou toe op 'n A4-bladsy. Dui die volgende byskrifte
op die bladsy aan:
Opskrif : Inligting op 'n verpakking
Byskrifte : Naam van produk, vervaardiger, omskrywing van produk, massa of inhoudsmaat, gebruik-
saanwysings, kontakadres, bestanddele.
Die eerste verpakking se inligting is met die hand daarop aangebring en dit het baie lank geduur. Selfs
die papier waarvan die verpakking gemaak is, is met die hand gemaak.
Aan die einde van die vyftiende eeu is masjiene ontwerp wat papier kon maak en ook kleurvolle ontwerpe
daarop kon aanbring. Dit het die verpakking baie goedkoper en bruikbaarder vir die kommersiele mark
Deesdae verpak groot vervaardigers hul produkte self met masjiene wat nie net die verpakking maak nie,
maar ook hul inhoud weeg, vol maak en verseel.
Weet jy hoe papier gemaak word? Voorsien die volgende skets van die proses met die letter wat langs
die korrekte beskrywing staan. Skryf die letters in die gegewe blokkies.
A. 'n Groot rol papier word verkry.
B. Die pulp word met bleikmiddels gemeng.
C. Die papier word verhit deur rollers sodat dit kan droog word.
D. Die pulp word geskud sodat die vesels aan mekaar kan vassit.
E. Rollers druk die pulp om die oorblywende water te verwyder en dit verder saam te pers.
F. Klein stukkies hout en water word verhit sodat dit 'n pulp vorm.
70 CHAPTER 3. KWARTAAL 3
Aan die opvoeder.
Onderneem 'n uitstappie met u leerders na die plaaslike drukkery of 'n fabriek wat verpakkingsmateriaal
'n Houer is die mees algemeen gebruikte vorm van verpakking. Die eerste houers is van hout gemaak,
maar omdat dit so moeilik is om inligting op hout te druk, is inligting op papier gedruk en op die houthouers
geplak. Deesdae word meestal houers van karton gebruik. Die inligting word dan direk op die karton
Moderne kartondose word ontwerp in baie interessante vorms en groottes. Dit is nie net die inligting
op die kartondose wat op 'n kreatiewe wyse aangebring is nie, maar die vorm van die kartondose is self
Watter vorm van kartondoos is die algemeenste?
Deesdae verpak sekere voedselfabrieke hul ware in versierde blikke, aangesien blikke ook al versamelaar-
sitems geword het. Dan word die artikel nie noodwendig vir die inhoud gekoop nie, maar vir die verpakking!
Dit was na aanleiding van die maak van versierde blikke vir koekies in die 1800's dat mense besef het
dat blikke ideaal is vir die bewaring van voedsel. So het die inmaakbedryf ontstaan. Hierdie blikke word
meestal voorsien van papieretikette en word na gebruik weggegooi.
The learner will be able to apply technological processes and skills ethically and responsibly using ap-
propriate information and communication technologies.
1.2 finds out about existing products relevant to a problem, need or opportunity, and identifies some
design aspects (e.g. who it is for, what it looks like, what it is for, what it is made of);
1.3 performs, where appropriate, scientific investigations about concepts relevant to a problem, need or
opportunity using science process skills;
• writes or communicates, with assistance, a short and clear statement (design brief) related to a given
problem, need or opportunity that demonstrates some understanding of the technological purposes of
1.8 uses suitable tools and materials to make products by measuring out, cutting or separating, shaping
or forming, joining or combining, and finishing the chosen material;
1.13 uses appropriate technologies to produce presentations that record and communicate the design
process (e.g. simple portfolio, posters, charts, models).
The learner will be able to understand and apply relevant technological knowledge ethically and respon-
• demonstrates knowledge and understanding of different types of structures (e.g. frame, shell, solid),
and of the relationship between materials and the load a structure of a product can support.
The learner will be able to demonstrate an understanding of the interrelationships between science,
technology, society and the environment.
• identifies possible positive and negative effects of scientific developments or technological products on
the quality of people's lives and/or the health of the environment.
(b) kartondoos vir appels
(d) 'n kamer
(e) 'n brug
Sketse a) 'n voorwerp b) 'n persoon c) 'n krag
(b) sterkte / gewig
72 CHAPTER 3. KWARTAAL 3
(a) stootkrag / drukkrag
druk- / stoot- of trektoestand
sterk, stewig, stabiel
Die riffels verstek die struktuur en maak dat die struktuur sy eie gewig en die van enige moontlike las
(a) stutte ankers
(c) grondvlak swaarder
Opdragte 12 en 13
Antwoorde word bepaal deur die prente/sketse
Die antwoord hang van die skets af.
Nee, natuurlike stowwe wat in die natuur vergaan, want hulle is bo-afbreekbaar (gebruik eie diskresie)
(e) 3 (hang af van tipe dosie)
Opdragte 18B en C
Hang af van tipe boksie wat gebruik word.
Hang af van die tipe boksie wat gebruik word.
3.2 Ontwerp rn maak 'n houer 2
3.2.2 Graad 5
3.2.3 ONTDEK STRUKTURE
3.2.4 Module 11
3.2.5 ONTWERP EN MAAK 'N HOUER
A. Opdrag 1
Dit is jou beste vriend/vriendin se verjaarsdag. Jy weet dat hy/sy besig is om te spaar vir 'n nuwe fiets
en het besluit om vir hom/haar 'n bedrag geld as geskenk te gee. Jy wil die geld op 'n kreatiewe wyse aan
hom/haar gee en nie net in 'n gewone koevert plaas nie.
Jy moet dus 'n _ wat mooi versier is, ontwerp en maak
sodat jy die _ daarin kan sit wat jy vir hom/haar wil gee op
sy/haar _ . Hy/sy moet dink dis 'n gekoopte geskenk,
maar sal verras wees omdat dit geld is.
Soek vyf verskillende vierkantige of reghoekige houers waarin jy die geld sou kon gee en stal dit in die
klas op jou bank uit.
2 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26134/l.l/&gt;.
74 CHAPTER 3. KWARTAAL 3
Probeer jou gunsteling keuse as 'n 3D-tekening in die spasie hieronder teken. ('n Ortografiese tekening:
vooraansig na jou gedraai.) Gebruik kleur en teken ook die detail op die boksie.
Aangesien jy nie baie geld wil spandeer vir die maak van die houer nie, maar sommer materiale en
gereedskap wil gebruik wat jy by die huis het, het jy tot die volgende gevolgtrekking gekom: jy gaan 'n vel
A4-karton , die templaat van 'n dosie uit jou ma se koskas (Bylae 1), deurslagpapier en witlym gebruik.
As gereedskap gaan jy 'n sker , 'n metaalliniaal, 'n potlood, koki-penne, 'n krammasjien, 'n uitveer en 'n
Probeer om die dosie links isometries op die spasie regs oor te teken.
Probeer om die volgende 3D-vorms ook isometries oor te teken. (Dui die beskaduwing op die linkerkantste
vorms aan met kleurpotlode )
78 CHAPTER 3. KWARTAAL 3
Sleutel: Rigting waaruit die lig val
Probeer om skuinsaansigte (ortografies) van die volgende 3D-figure op geruite papier te teken.
Probeer om deur beskaduwing met behulp van kleurpotlode dimensie aan die figure van opdrag 3 te
verleen. Die ligbron is van links bo net agter die figure (a gee die leidrade).
Ontwerp 'n eenvoudige patroon waarvan jy 'n stensil kan maak wat jy op die buitekant van jou houer
met verskillende kleure koki-penne kan aanbring. Elke ontwerp mag nie groter as 3 cm by 3 cm wees nie.
Ontwerp in die volgende blokkies en omkring jou finale keuse in blou.
(Onthou, hou die ontwerp eenvoudig, aangesien jy dit met 'n skerppuntsker uit 'n stensilplaat moet knip.)
Skryf die korrekte antwoord neer:
(a) Watter tipe lyne is die maklikste om uit plastiek te knip?
(a) Watter tipe hoeke is die maklikste om uit plastiek te knip?
(a) Omkring die moeilikste ontwerp met rooi en motiveer jou keuse:
(b) Kies enige van jou ontwerpe en skryf iets slegs en iets goeds omtrent daardie ontwerp.
Jou keuse: Letter _ ?
(e) Kram die stensilpatroon hier vas na gebruik.
Voltooi die volgende tabel n.a.v. die beperkinge wat jy ervaar het toe jy jou behoefte gei'dentifiseer het.
Materiale benodig vir
Gereedskap benodig vir
Volg die volgende instruksies noukeurig vir die maak van die houer.
(a) Neem bylae 1 (laaste bladsy van die module), die deurslagpapier en die A4- karton en plaas dit in die
volgorde onder mekaar. Kram dit bo vas met 'n krammasjien. Hoekom?
(b) Beantwoord die volgende vrae oor bylae 1.
Hoeveel aaneenlopende geboe lyne is daar?
Hoeveel reguit aaneenlopende lyne is daar?
Hoeveel reguit stippellyne is daar?
Wat is die verskil tussen die stippel- en aaneenlopende lyne?
Wat is die nut van die flappie?
(c) Gebruik 'n HB-potlood en liniaal en trek die 3D-figuur op die karton oor.
Volgorde: Trek eers die reguit aaneenlopende lyne, dan die reguit stippellyne en dan die aaneenlopende
geboe lyne. Maak seker dat alles oorgetrek is.
(a) Verwyder die krammetjies en knip die 2D-vorm uit op die aaneenlopende lyne.
(b) Keep die stippellyne op die kant waar die deurslagpapiermerke is met 'n sker en liniaal. Doen dit op
'n geskikte oppervlakte; oefen eers vooraf sodat jy die kepe nie te diep maak nie.
(c) Vou op die stippellyne met 'n liniaal.
(d) Bring die stensilontwerp met 'n koki en met jou gunsteling stensil op die regte kant aan.
(e) Gom die reghoekige flappies onder en die een smal flappie langs die vertikale sy aan die regterkant met
houtlym en vorm die 3D-houer. Hou stewig in posisie vas sodat die houer deeglik droog word. (Moenie
te veel houtlym gebruik nie. Die oppervlak moet net effens nat wees.)
(f ) Vou die vier skulprante oormekaar om die dosie toe te maak.
Vra iemand in jou klas met wie jy nie eintlik maats is nie om die volgende vrae oor jou voltooide houer
so eerlik moontlik te beantwoord. Indien sy antwoord nee is, moet die maat 'n rede(s) byskryf hoekom dit
so is. Indien die antwoord ja is, moet hy ook kortliks motiveer.
(a) Is die stensilpatroon netjies op die buitekant van die houer aangebring?
(b) Is die houer kleurvol versier?
(c) Is die flappe deeglik vasgeplak?
(d) Het die houer 'n mooi fatsoen en staan dit mooi regop?
(e) Is die karton diep genoeg gekeep?
(f ) Is geen deurslagpapiermerke aan die buitekant sigbaar nie?
(g) Is die houer egalig uitgeknip?
(h) Wat is jou indruk van die houer?
Geevalueer deur _
Voltooi: As ek weer die houer moet maak, sal ek
Stal die houertjies m.b.v. leerderhulp in die voorportaal van Jul skool uit en beloon die leerders so vir
houer, geld, verjaarsdag
B Opdrag 1 en 2
C Opdrag 1 tot 5
(a) geboe (c) eie diskresie (d) eie diskresie (e) eie diskresie
D Opdrag 1
'n potlood; 'n uitveer; 'n vel A4- karton; witlym; 'n
'n sker; 'n metaalliniaal;
(a) nie skuif nie
b) 2. 12
b) 3. 12
b) 4. knip uit op aaneenlopende lyne, keep op stippellyne
b) 5. om boksie te vorm / plak aanmekaar
E Opdrag 1
84 CHAPTER 3. KWARTAAL 3
4.1 Ontdek tekstielstof
4.1.2 Graad 5
4.1.3 TEKSTIELE VAN TOEKA TOT NOU
4.1.4 Module 12
4.1.5 ONTDEK TEKSTIELSTOF
Van die vroegste tye gedurende die Steentydperk (± 12 000 v.C.) het die eerste mense reeds klere gedra om
hulle teen die natuurelemente soos hitte en koue te beskerm. Die oermense het klere van dierevelle en dele
van plante gemaak, dit wil se, dinge wat hulle uit hul natuurlike omgewing kon verkry en gebruik. Diervelle
is met senings en beennaalde aanmekaar gelas om eenvoudige kledingstukke te verkry. Sade, vere en doppe
is in senings geryg om as versiering te dien.
1 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26141/l.l/&gt;.
Hier is 'n skets van Shaka, die Zoeloe-koning wat in 1825 geleef het. Raadpleeg 'n betroubare bron en
beskryf die tradisionele kleredrag van 'n Zoeloe-kryger en waarvan elke deel van sy uitrusting gemaak is.
Sal jy vandag 'n baadjie dra wat van die vel van 'n luiperd gemaak is? Skryf redes neer vir jou antwoord.
4,1,7 Soos die tegnologie ontwikkel het, is baie ander vesels en materiale gebruik
om tekstielstof van te maak, Tekstielstof word van die vesels van diere (sy, wol)
of plante (linne, katoen) gemaak en word gebruik om bedekkings en versier-
ings soos klere, matte, komberse, gordyne, ens, te maak. So het die antieke
Egiptenare gedurende die Bronstydperk (3000 v.C.) begin om die eerste lap te
weef, Vandag word tekstielstof van stowwe wat uit die natuur (plante of diere)
verkry word, gemaak of van stowwe wat deur die mens gemaak is (verkry van
hout, olie en steenkool), Dus kry ons natuurlike en mensgemaakte (sintetiese)
tekstielstowwe. Die eerste tekstielstowwe van plastiek (rayon, poliester, nylon,
viskose) is rondom 1850 in Engeland vervaardig, Plastiek word in fabrieke van
olie of steenkool gemaak deurdat die chemikaliee in die stowwe onttrek word en
na plastiek verander word,
Sorteer elk van die volgende voorwerpe onder natuurlike of mensgemaakte stowwe ('n plastieksak, 'n
baadjie van pels, 'n houtbak, 'n glasbottel, 'n polistireenhouer, 'n houttafel). Gebruik die volgende opskrifte:
• Dit is goedkoop om te vervaardig.
• Dit kan verwerk word in baie verskillende vorme.
• Dit is maklik kleurbaar.
• Dit is baie sterk.
• Dit hou baie lank.
4.1.10 Die nadele van plastiek:
• Dit is moeilik herwinbaar.
4.1.11 Natuurlike stowwe
4.1.12 Natuurlike stowwe kan dierlik of plantaardig wees. Voorbeelde van diere
wat stowwe verskaf, is skape, bokke, hase, kamele, sywurms, lamas, konyne en
perde. Plantaardige stowwe word weer verkry van die bas, blare, sade en vrugte
van sekere plante soos klapper van klapperdoppe, katoen, sisal en vlas.
Wol word van skape verkry deurdat die skape eenkeer 'n jaar geskeer word. Een skaap lewer ongeveer 4 kg
wol per jaar. Daar is verskillende skaaprasse wat verskillende soorte wol verskaf. Die wol van die merino-ras
is die fynste en van die beste gehalte. Die merino-ras word veral in Australie en Suid-Afrika geteel omdat
hulle baie goed aard in 'n warm, droe klimaat. Australie is een van die bekendste wolproduserende lande in
Gaan lees na oor die prosesse waardeur wol alles gaan vandat die wolvag afgeskeer is totdat dit kledingstof
word waarvan jou klere gemaak word. Stel die proses in 'n vloeidiagram op 'n plakkaat voor. As jy dit verkies,
mag jy ook enige ander dierlike of plantaardige stof gebruik.
Die eerste katoen is in Indie lank voor Christus gekweek en gebruik. Uit Indie het die kweek van katoen
geleidelik deur Persie en Egipte na Europa en Noord-Afrika versprei.
Sy, afkomstig van die sywurm (Bombyx mori), is heel waarskynlik die eerste keer sowat 4 000 jaar gelede
in China gemaak. Sy is warm om te dra, glad, baie lig, sterk en wanneer dit gekreukel en gelos word, keer
dit weer na sy oorspronklike vorm terug. Sy is ideaal om gebruik te word deur dokters, en in die wetenskap
• Ruimtevaarders se klere word van sy gemaak.
• Sy word gebruik om raketsnare en vislyn te maak.
• Steke van 'n wond word met sydraad ingesit.
Sy word vandag nog van die kokonne van die sywurm verkry. 'n Kokon bestaan eintlik net uit een stuk draad
wat sowat 5 km lank kan wees. Meer as 40 000 kokonne word benodig om een kilogram rou sy te maak.
Vroeer is sy met die hand gespin, maar vandag word masjinerie gebruik om sy te spin.
Die pels en velle van diere kamoefleer hulle sodat hulle vyande hulle nie maklik kan sien nie. 'n Verkleur-
mannetjie is 'n goeie voorbeeld.
Die mens het hierdie eienskap raakgesien en dra tydens oorlogvoering in die veld klere waarop kamoe-
fleermerke aangebring is.
Dit is selfs mode om klere te dra waarop kamoefleermerke of patrone van dierevelle afgedruk is.
Versamel prente uit ou tydskrifte en koerante van sulke klere en plak dit op 'n skoon vel papier, of teken
soortgelyke klere. Verduidelik met byskrifte watter diervelle watter kledingstukke is, indien herkenbaar.
Sommige eienskappe van tekstielstowwe kan net in sekere toestande bepaal word en dit is wanneer jy sekere
toetse op hulle doen. Ons noem dit versteekte eienskappe en dit is eienskappe soos sterkte, brandbestandheid,
waterdigtheid en isolasievermoe. Versteekte eienskappe kan die vorm van 'n voorwerp heeltemal verander.
Sigbare eienskappe kan 'n mens makliker afiei deur aan die voorwerp te ruik, te voel of daarna te kyk.
Opdrag 6 A
Verdeel die klas in groepe. Laat elke groep 'n ander eienskap van die tekstielstowwe ondersoek.
Sorteer die volgende stukke tekstielstowwe wat Jul onderwyser aan julle gaan gee (voorbeelde van ny-
lon, poliester, katoen, sy en wol) volgens hul eienskappe in twee groepe, naamlik sintetiese en natuurlike
tekstielstowwe. Toets elk van die volgende eienskappe volgens 'n wetenskaplike betroubare metode.
a) Sterkte: Probeer elke stukkie materiaal skeur en skryf neer of dit maklik of moeilik was.
b) Brandbestandheid: Brand 'n hoekie van elke stukkie materiaal. Jy benodig 'n tang, 'n kers, vu-
urhoutjies en 'n metaalplaat. Ruik en voel daaraan nadat dit gebrand het en nie meer warm is nie.
Brand dit met 'n vlam of daarsonder? Vorm dit as ('n sagte kool) of smelt dit ('n harde kool)? Ruik
dit skerp of na papier? Brand dit vinnig of stadig?
ONTHOU ! Om met vuur te werk is gevaarlik, want jy kan jouself brand. Hou 'n noodhulptas byderhand
en doen alles onder volwasse toesig.
a) Waterdigtheid: Jy benodig water, 'n meetbeker, 'n bak en 'n stophorlosie. Gooi 50 ml water op die
lappie en bepaal die tyd wat dit vir die water neem om deur die materiaal te syfer. Is dit redelik lank
b) Kleur: Skryf slegs neer watter kleur die kledingstof is.
c) Duursaamheid: Jy benodig 'n baksteen. Vryf elk van die stukke tekstielstof stadig heen en weer oor
die baksteen. Tel hoeveel keer jy die materiaal oor die baksteen moet vryf voordat dit skeur.
d) Beskrywing van tekstielstof - is dit geruit, geblom, effekleurig, donker, lig, pastel, ens?
e) Tekstuur: Is dit glad, rekbaar, wollerig, grof, skurf, vol riffels?
f) Gevoel van tekstielstof - Voel die tekstielstof hard of sag?.
g) Temperatuur van tekstielstof - Voel die tekstielstof warm of koud?
(a) Kan jy drie eienskappe van natuurlike tekstielstowwe uit bogenoemde aflei?
(b) Kan jy drie eienskappe van sintetiese tekstielstowwe uit bogenoemde aflei?
(c) Voltooi deur die korrekte antwoorde neer te skryf.
Tekstielstowwe van wol is warm en meer geskik vir die (winter /somer) , omdat dit hitte binne hou, terwyl
tekstielstowwe van katoen en linne koel is en meer geskik is vir die (somer /winter). Wanneer hitte van 'n
plek van hoe temperatuur vloei na 'n plek met 'n laer temperatuur in 'n vaste stof, word dit konduksie
genoem. Wanneer ons materiaal gebruik wat 'n swak geleier van hitte is om die hitte binne of buite te
hou, noem ons so 'n materiaal 'n isolator. Vesels soos wol, leer, pels en vere hou warm lug binne, dus is
hulle goeie isolators. Natuurlike stowwe soos wol word dus verkieslik in die (somer /winter) gedra. Sintetiese
stowwe laat water (maklik/moeilik) deur en hou hitte (binne /buite).
Ontwerp 'n eksperiment om te bepaal hoe kreukeltraag/kleurvas/rekbaar verskillende tekstielstowwe is.
• Skryf die doel neer.
• Skryf die metode en benodigdhede neer.
Probleem: Jy is 'n lid van 'n groep bergklimmers wat die hoogste berg in Afrika, Kilimandjaro, wil gaan
uitklim. Vind eers uit watter klimaat jy kan verwag. Beplan dan jou uitrusting vir die ekspedisie. Teken
met byskrifte om te verduidelik wat jy gaan aantrek en van watter stof elke kledingstuk gemaak gaan wees.
4.1.16 [LU 1.2]
Hier is etikette wat agter in die krae van wit skoolhemde vasgestik is. Beantwoord die volgende vrae na
(a) Is die hemp van 'n natuurlike of 'n sintetiese tekstielstof of 'n mengsel gemaak?
(a) Watter persentasie van elke tekstielstof is gebruik?
(a) Sien jy enige versorgingsimbole vir was, stryk en bleik vir die tekstielstof? Maak 'n kopie van die tabel
en teken die simbole oor.
(a) Raadpleeg die tabel en verduidelik wat die versorgingsimbole beteken. Kopieer die tabel en vul dit in.
indien wit /Q\
op was- f. A
goedlyn ] 1
gebrei- I — -I
(a) Teken die wolmerk wat verskyn op die etikette van kledingstukke wat van 100% wol gemaak is.
(a) Voltooi deur die korrekte antwoord neer te skryf.
• Sintetiese stowwe moet meestal met 'n (lou, vuurwarm) yster gestryk word, want dit smelt maklik.
• Sintetiese stowwe kreukel (maklik, moeilik) en moet dus nie in die tuimeldroer gedroog word nie.
• Sintetiese stowwe moet verkieslik in (lou, baie warm) water gewas word.
94 CHAPTER 4. KWARTAAL 4
• met bystand 'n kort en duidelike stelling (ontwerpopdrag) met betrekking tot 'n gegewe probleem,
behoefte of geleentheid skryf of kommunikeer en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die
(bv. mense, doel, omgewing), en stel verbeteringe en wysigings voor, indien nodig;
• tweedimensionele sketse met byskrifte maak en, indien gepas, kleur gebruik om dit doeltreffender te
Die leerder is in staat om relevante tegnologiese kennis te verstaan en dit eties en met verantwoordelikheid
toe te pas.
• kennis en begrip toon van verskillende soorte strukture (bv. raam-, dop-, soliede strukture); en van die
verband tussen die materiaal en die las wat 'n struktuur of produk kan ondersteun.
'n leerkopband, leerarmbande en krale/vere om enkels en nek
'n heupgordel gemaak van die sterte van wilde diere wat in 'n riem ingeryg is
Bron:Siiaia, Jean Labuschagne (Japsnoettake: Daan Retief-UitgewersJ
Nee, luiperds is bedreigde diere. / Ja, 'n ou baadjie. EIE DISKRESIE
'n baadjie van pels
Eie diskresie - kyk na verskeidenheid van voorbeelde en volledigheid van byskrifte.
hang af van voorbeeld, gewoonlik. . .
bleik deur son-
Koue klimaat - kledingstowwe wat liggaamshitte binne hou.
Etiket B: 50% Poliester 50% Katoen
Etiket C: 100% Poliester
4.2 Om tekstielstof te kleur 2
4.2.1 Graad 5
4.2.2 TEKSTIELE VAN TOEKA TOT NOU
4.2.3 Module 13
2 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26142/l.l/&gt;.
98 CHAPTER 4. KWARTAAL 4
4.2.5 Kleur maak die klere wat jy dra baie meer interessant. Van watter kleur
klere hou jy die meeste om te dra? Hoekom?
Regoor die wereld speel die kleur van klere by sekere geleenthede 'n baie belangrike rol. Watter kleur speel
'n belangrike rol by Europese begrafnisse?
Watter kleur rok dra 'n tradisionele Europese bruid?
Dit is interessant om te weet dat begrafnisgangers in China wit klere dra en dat die gaste by 'n troue in
Lapland rooi klere dra.
Is daar spesifieke kleure wat binne jou kultuurgroep 'n rol speel? Vertel meer daarvan in ongeveer drie
Tekstielstowwe word met kleurstof gekleur. In die verlede is tekstielstof gekleur met natuurlike
kleurstowwe wat verkry is van plante en diere. So is purper ('n pers) van 'n sekere seeskulpdiertjie verkry.
Natuurlike kleurstowwe gee sagte kleure, maar dis nie so maklik om elke keer dieselfde skakering te kry
nie. Deesdae word kleurstof van chemikaliee gemaak wat helder, betroubare kleure verskaf en wat ook meer
kleur vas is.
Trek 'n voorskoot en handskoene aan om jou klere te beskerm. Maak 'n natuurlike kleurstof deur borrie,
spinasie, rooibostee, beet of enige ander eetbare plantmateriaal wat geredelik in jou omgewing verkrygbaar
is vir sowat 10 minute in water te kook.* Laat dit afkoel, verwyder die plantdele en gooi die res deur 'n sif.
Nou het jy 'n natuurlike kleurstof opgelos in water.
*Warm water kan jou brand. Hou 'n noodhulptassie byderhand en doen dit onder volwasse toesig.
Benodigdhede : Kleurstof, katoenstof, rubberhandskoene, 'n voorskoot, twee waskomme/'n groot kastrol
en 'n plastiekskottel, 'n houtlepel/lang stok, 'n hittebron (stoof of gasstoof).
Kleur 'n omgesoomde 50cm by 50cm vierkant van wit katoenstof of 'n wit T-hemp in die kleurstof deur
eers die materiaal te vou en te knoop soos jy verkies. Eksperimenteer met patrone of raadpleeg 'n knoop-
en-doop-boek vir idees. Dele wat nie moet verkleur nie, word styf toegebind met tou, ens.
Trek dan 'n voorskoot en plastiekhandskoene aan om jou klere te beskerm.
Maak die kledingstof nat in 'n bak met skoon water en wring die water uit.
Plaas die kledingstof nou in die kastrol met die natuurlike kleurstof en roer dit met 'n stok/lepel totdat
die water kook.
Laat die kledingstof in die kleurstof le totdat dit heeltemal afgekoel het.
Spoel die katoenstof uit in warm water waarin 'n bietjie opwasmiddel is.
Spoel dit nou deeglik in 'n bak met koue water uit.
Nou het jy 'n modieuse kopdoekie of T-hemp.
ONTHOU ! 'n Warm yster en 'n stoofplaat kan jou brand. Doen alles onder volwasse toesig. [LU 1.8]
Gebruik die vraelys van Leereenheid 4 en vervang die woordjie "mat", met kopdoekie, T-hemp of produk.
of geleentheid is deur wetenskapprosesvaardighede te gebruik:!. 3.1 beplan die ondersoek;
104 CHAPTER 4. KWARTAAL 4
Gee 'n indrukspunt vir arbeid/produk
4.3 Om drukwerk op materiaal aan te bring 3
4.3.2 Graad 5
4.3.3 TEKSTIELE VAN TOEKA TOT NOU
4.3.4 Module 14
3 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26149/l.l/&gt;.
Nog 'n manier om tekstielstof te kleur is om die gare te kleur waarvan die tekstielstof geweef gaan word.
Patrone wat verkry moet word, word dan in die materiaal ingeweef. 'n Patroon kan ook op die tekstielstof
gedruk word nadat dit geweef is.
In Indie word ontwerpe met blokstempels op tekstielstof aangebring. Ontwerpe word uit 'n houtblok
gekerf. Verf word dan oor die stempel gesmeer en dan word die stempel oor en oor op die tekstielstof gedruk.
Deesdae word masjiene ingespan om patrone op tekstielstof aan te bring. Dit word skermdruk genoem.
Jy kan nou jou eie ontwerp met drukwerk op kledingstof aanbring. Jy benodig die volgende :
'n vierkant van 20 cm by 20 cm wit katoenstof, materiaalverf, verfkwasse, 'n beker met water, papier en
'n potlood en 'n dun kompakte spons (by die skoonmaakafdeling van supermarkte verkrygbaar) , 'n stukkie
plat hout van 8 cm by 8 cm, patroondeurslagpapier, houtlym, 'n sker, rubberhandskoene en 'n voorskoot om
jou klere te beskerm, velle koerantpapier en maskeerband
'n vierkant van 20cm by 20cm wit katoenstof, materiaalverf, verfkwaste, 'n beker met water, papier en
'n potlood, 'n aartappel, 'n skerp mes, 'n houtplank, koki-penne, rubberhandskoene en 'n voorskoot om jou
klere te beskerm, velle koerantpapier en maskeerband.
106 CHAPTER 4. KWARTAAL 4
Versamel voorbeelde van eenvoudige ontwerpe wat jy met stempels op materiaal sal kan aanbring en
teken ten minste drie voorbeelde.
Ontwerp nou eenvoudige stempels wat jy moontlik op die materiaal kan druk op 'n skoon vel papier of in
Omkring jou beste idee en ontwikkel dit tot die werklike grootte (5 cm by 5 cm) en teken dit noukeurig
in 'n vierkant. Skryf ook by ten minste drie van jou oorspronklike ontwerpe dit wat goed is en dit wat swak
is omtrent elkeen van die ontwerpe. Gebruik kleur en voorsien ook die nodige byskrifte by jou keuse.
(Motiveer waarom dit jou finale keuse is).
Jy gaan nou die stempel maak. Trek die patroon met 'n potlood en patroondeurslagpapier op die spons
en knip dit uit met 'n sker. Plak dit dan op die blokkie hout met houtlym en laat dit droog word.
Sny die groot aartappel in die lengte deur met die mes op 'n houtplank. ONTHOU om die mes reg vas
te hou en weg van jou lyf af te sny met die lem na onder. Werk onder volwasse toesig. Teken jou ontwerp
noukeurig met 'n koki-pen op die aartappel. Sny nou om die ontwerp uit, sowat 1 cm diep na die buitekant.
Hoe meer aartappel jy kan wegsny, hoe beter sal die ontwerp uitstaan.
Begin nou met jou stempelwerk deur die katoenstof klam te maak en dan op koerantpapier vas te plak
met maskeerband. Verf nou die materiaalverf op die deel/dele van die stempel wat uitstaan en druk dit gelyk
op die katoenstof. Oefen eers op 'n vel papier. Lig dit versigtig op en herhaal soos verlang.
Maak Hewers twee stempels as jy meer as een kleur van dieselfde ontwerp wil he, want dis soms moeilik
om die stempel heeltemal skoon te was. Indien jy nie soveel moeite wil doen nie, kan jy eerste die ligter
kleur druk en daarna die donkerder kleur. Jy kan ook met verskillende kleure eksperimenteer deur eers in
een kleur te druk, dan te wag dat die ontwerpe droog word en dan met 'n ander kleur en ontwerp oor die
eerste te druk.
Laat die lappie deeglik droog word en stryk die lappie met 'n strykyster aan die verkeerde kant. Gebruik
'n uittandsker om die rafelrande netjies te knip, of rafel die rand it. Gebruik die lappie as 'n doilie om die
deksel van 'n ties met ingemaakte vrugte of groente te versier. Knoop dit vas om die deksel met 'n bypassende
lint of skuinsband.
108 CHAPTER 4. KWARTAAL 4
4.4 Om materiaal te weef
Dit word met 'n weefraam gedoen. Drade word styf in die lengte gespan (die skering) en hulle beweeg
afwisselend op en af terwyl dwarsdrade (die inslag) met 'n spoel tussen elke beweging deurgevleg word.
4 This content is available online at &lt;http://cnx.Org/content/m26144/l.l/&gt;.
Die vroee bewoners van ons land het hul eie matte van riet gevleg waarop hulle geslaap het of wat hulle
self gebruik het om matjieshuise van te bou. Mandjies kan ook van riet gevleg word.
Kry 'n bekwame persoon wat ook hierdie matte of mandjies kan vleg en laat hy/sy dit vir die leerders
demonstreer. Vra vir elke leerder 'n donasie om die persoon vir sy moeite te vergoed.
Jy is 'n lid van 'n behoeftige gesin en aangesien beide jou ouers hard werk om jou op skool te hou, wil jy
hulle graag help deur vir hulle iets te maak.
Jou ma kla gereeld dat jou pa en die kinders modder in die huis intrap en omdat julle nie 'n voordeurmat
het nie, het jy besluit om vir jou ma een te weef.
Jy het slegs 'n sekere lengte tou om die skering (lengtedrade) te span en 'n druiwedoos se deksel wat
jy as weefraam gaan gebruik, maar jy het nie wol om vir die inslag (dwarsdrade) te gebruik nie. Jy moet
besluit watter materiaal vir die drade gebruik kan word. Jou eerste keuse, nl. plastieksakke, is nie meer
gratis beskikbaar nie.
Indien jy plastieksakke tot jou beskikking het, kan jy dit gebruik. Indien nie, kan jy enige sintetiese of
natuurlike materiaal gebruik as inslag.
Versamel soveel plastiek inkopiesakke as moontlik en sorteer hulle volgens soorte. Berei jou weefdrade
voor deur die plastieksakke se handvatsels af te knip en al in die rondte 'n lang strook van 3 cm breed te
knip. Rol die stroke saam op in die vorm van 'n sokkerbal.
Watter ander materiaal kan jy ook as inslag gebruik? Maak 'n lys van al die moontlikhede. (Onthou dat
jy nie geld het om duur materiaal te koop nie.)
Berei die druiwedeksel voor deur kepe van 1 cm diep en 1 cm uit mekaar langs beide breedtes van die
deksel te knip. Span die skering om die doos en heg die begin en einde stewig.
Maak vir jou 'n spoel van dik karton en draai een plastieksak se strook daarom vas. Begin weef deur
die punt van die plastiekstrook aan die hoek vas te bind en in te weef. Weef die strook afwisselend in die
breedte oor en onder elke lengtedraad (skering) om die eerste ry te vorm. Weef nou afwisselend onder en oor
die skering om die tweede ry te vorm. Moenie die strook te styf trek nie, want dit breek maklik. Herhaal die
rye totdat die plastiekstrook opgebruik is. Skuif die inslag na elke ry met 'n kam dig teen mekaar. Begin
dan weer met 'n volgende strook. Herhaal totdat die hele breedte toegeweef is. As jy baie van een soort
plastieksak het, kan jy slegs een soort gebruik. Andersins kan jy jou eie mat ontwerp deur verskillende kleure
sakke in 'n sekere patroon wat herhaal word te gebruik.
112 CHAPTER 4. KWARTAAL 4
As jy bv. riete of stroke rubber as inslag wil gebruik, moet jy dit net die verlangde breedte knip en
een-een afwisselend deurryg. Herhaal totdat die hele breedte toegeweef is.
Knip nou die inslagdrade in die middel aan die onderkant deur en knoop hulle twee-twee aanmekaar
om fraiings aan beide kante te vorm. Knip die fraiings korter en gelyk of soos verlang nadat almal stewig
geknoop is. Haal die mat uit die druiwedeksel.
Teken jou voltooide voordeurmat volledig in 3D met byskrifte en in kleur. Dui ook die werklike grootte
(lengte en breedte) aan.
Dit is baie moeilik om van plastiek in die natuur ontslae te raak, aangesien dit nie natuurlik opbreek en in
die grond geabsorbeer kan word nie en omdat dit 'n mensgemaakte stof is. Dit vorm dus nie-bio-afbreekbare
afval. Metaal en glas vergaan ook baie moeilik vanself in die natuur. As jy dus plastiek kan herwin, dit wil
se, deur ou produkte te gebruik om nuwe produkte van te maak, verminder jy die afvalstowwe op aarde en
doen jy iets positiefs om die aarde se voortbestaan te verseker.
Skryf vyf voorbeelde neer waar ou plastiek-, metaal- en glasprodukte gebruik is om nuwe produkte te
Vra ten minste drie volwassenes se eerlike opinie oor jou mat en hoeveel hulle vir so 'n mat sou betaal.
Stel 'n tabel soos die volgende op:
Skryf ten minste drie aanbevelings neer hoe jy jou ontwerp en produk kan verbeter as jy dit weer moes
Bereken by benadering hoeveel dit jou gekos het om die matjie te maak.
Hoeveel tyd het jy spandeer om die mat te weef?
met bystand 'n kort en duidelike stelling (ontwerpopdrag) met betrekking tot 'n gegewe probleem, be-
hoefte of geleentheid skryf of kommunikeer en 'n mate van begrip vir die tegnologiese doel van die oplossing
114 CHAPTER 4. KWARTAAL 4
Waarnemingsvermoe, oorspronklikheid, kreatiwiteit, eie diskresie
Collection: Tegnologie Graad 5
Module: "Maak 'n marionet"
Module: "Moderne meetinstrumente"
Module: "Toepassing van kermis en vaardighede"
Module: "Inleiding tot strukture"
Module: "Ontwerp rn maak 'n houer"
Module: "Ontdek tekstielstof"
Module: "Om tekstielstof te kleur"
Module: "Om drukwerk op materiaal aan te bring"
Module: "Om materiaal te weef"