Versindaba » Heilna du Plooy resensies
Posts Tagged ‘Heilna du Plooy resensies’
Resensie: Vloeibare middelpunt. (Martjie Bosman)
Vloeibare middelpunt – Martjie Bosman (Protea Boekhuis, 2016; R160.00 (BTW ingesluit), ISBN 978-1-4853-0584-2, Sagteband, BLADSYE: 80)
Vloeibare middelpunt is Martjie Bosman se derde digbundel. Op die buiteblad is daar ’n afdruk van ’n skildery van Ryan Loubser wat een van daardie gelukkige ingewings of voorbeelde van sinchronisiteit is waarin twee kunstenaars ’n soortgelyke aanvoeling openbaar. Die skildery pas uitsonderlik goed aan en in by die bundel of andersom: ’n reëntoneel by ’n kruising van strate, ’n bekende plek in Pretoria met die ou Erasmuswoning (-kasteel) wat bekend staan as die spookhuis, teen die lug op die heuwel en motors met reflekterende ligte op die nat teer. ’n Stylvoller verlede en die geskiedenis van die stad word opgeroep met die ou statige huis, die hede is aanwesig in die drukke verkeer in die kruising met motors wat in verskillende rigtings beweeg en mense agter motorruite afgesonder van mekaar, maar die vloeibaarheid en vervloeiendheid van alles, die voertuie se ligte op die nat straat, die huis teen die lug en die lig deur die wolke, is die sterkste indruk wat die skildery oordra. En al hierdie temas kom later in die bundel aan die orde.
Die verse in die bundel is in ongetitelde groepe geplaas sodat elke groepie wel ’n samehang vertoon maar ook oor die grens van die groep heen resoneer. Die eerste gedig sluit dan ook direk aan by die titel en die uitbeelding op die buiteblad:
By die knooppunt van die paaie
word sekerhede opgeskort:
Wie is die rower? Wie die vreemdeling?
Die een wat uit die struikgewas kom kruip
en opdoem om jou reis te stuit?
Die een in sy beskutte binneruim
met ligte wat die nag deurpriem
en vrae stel waarop die maer donker
geen antwoord weet?
Die bemoeienis met eietydse kwessies, soos bedreiging, geweld en moderne stadsverkeer, word hier in verband gebring met die onsekerheid en onwetendheid van Oidipus wat sy vader as ’n vreemdeling by die kruispad teëkom. En doodmaak. En die betekenis van al die dinge is op die oomblik van waarneming en belewenis nie duidelik nie, daar bly altyd ’n onbeantwoorde vraag.
In die groep wat op hierdie “programgedig “ volg, is drie baie mooi musiekgedigte saamgegroepeer. Die twee gedigte oor impromptu’s van Schubert het ’n soortgelyke struktuur deurdat daar eers ’n beskrywing van die musiek gegee word in terme van die assosiasies wat dit by die digter oproep, die eerste een sterk sintuiglik met sonlig en blomme en vlinders en die tweede meer besinnend omdat die musiek vrae oproep. Daarna volg daar dan ’n strofe waarin die digter die wêreld waaruit die musiek kom, oproep maar dit ook in verband bring met die digter se eie ruimtelike plasing: die musiek kom uit ’n wêreld waar jy “vlugtig tuis kan voel”, maar waarvandaan “jy onvermydelik na die grondtoon terug moet keer”. Die finale strofe sluit dan in beide gevalle weer by die eerste strofe aan. Die tweede gedig sluit daarom af met ’n terugkeer na die eindelose soektog en vraagstelling:
’n Vraag bly huiwer in die lug,
herhalend, soekend na ’n brug
oor donker dinge, reik tastend
na die troos van ’n wederwoord.
Gelate hang ’n vraag nog in die lug.
In hierdie gedigte en ook in vele ander in die bundel – dit is vir my trouens ’n sterk en deurlopende ondertoon in die hele bundel – speel kulturele spanning ’n belangrike rol. Hoe luister jy na die musiek van Schubert vanuit Suid-Afrika aan die begin van die een-en-twintigste eeu? Hoe beleef jy jou eie omgewing, Pretoria in hierdie geval, in die lig van jou kennis en begrip van ander wêreldstede en die mense wat daardie stede bewoon het? Hoe vertolk jou eie tyd in verhouding tot jou waardering vir die kunswerke wat deur mense in verwante kulture nagelaat is en wat jou steeds aangryp?
Oor die digter se verbintenis en identifikasie met Suid-Afrika, geografies en wat die fisiese en abstrakte omstandighede betref, kan daar geen twyfel wees nie. Daar is ’n aantal herinneringsgedigte wat almal sterk ingebed is in die bekende omgewing; jeugherinneringe (“Draadheining” en “Vlermuis”) en vakansie-ervarings (“Vakansie” en “Rots en see”). Daar is ook momentopnames van alledaagse situasies in die digter se direkte omgewing (bv. “ Blok myself” en die reeks seisoengedigte oor Pretoria). In die gedig “Verkeer” kom die band met die omslag ook weer sterk na vore. Die digter is egter deurgaans bewus van die ambivalensie inherent aan die daaglikse bestaan en dit hou ook verband met die spesifieke plekke en omstandighede van haar bestaan of dit nou gaan oor die slaghuis (“Foxtrot van die vleiseters”) of die doodgewone gang van elke dag (“Woelige Woensdag” en “Wagters langs die mure”). Sy skryf dus, met ’n intertekstuele kopknik na Van Wyk Louw:
In so ’n oomblik, my stad, het ek jou lief
soos ’n hen haar kuikens lief durf hê.
Maar Bosman skryf ook oor ’n wyer wêreld as net haar direkte omgewing en die leser is heeltyd bewus daarvan dat sy die plaaslike in terme van die wyer skopus bekyk en die ander wêrelde wat bereis word of kultureel bekend is, vanuit die eie plasing benader. Die verse oor Elizabeth de Valois, Traviata en Maria Stuart gee telkens ’n inlewing in die posisie van hierdie historiese figure sodat daar vanuit elkeen se eie perspektief ’n visie op haar lewe gegee word. Die gedig “Les liaisons dangereuses” is opgedra aan Richard Strauss en eindig met die refrein in Strauss se eerste lied, “Zueignung” (in 1885) wat gebaseer is op ’n gedig van Hermann von Gilm. Die gedig gaan oor ouerwordende vroue wat met grasie afskeid neem van hulle jeug en gewildheid maar nogtans dankbaar is vir klein blyk van waardering. In hierdie gedig versmelt historiese gegewens en tydgenootlike sensitiwiteit en dit gebeur nog sterker in die gedig “Bebosde landskap” wat handel oor ‘n skildery van die sewentiende-eeuse Nederlandse skilder Meindert Hobbema. Dit is ’n ekfrastiese gedig wat die skildery beskryf en interpreteer, maar aan die slot kom die ware belewenis van die digter na vore: “Ná byna vierhonderd jaar/ roer iets nog in die gemoed”. Die gedig neem die leser dus weg na ’n ander tyd en ’n ander kulturele omgewing, maar via die ervaring van die digter word daar tog ’n band gelê met die ver wêreld en die lank gestorwe skilder. In “The evening star” wat gaan oor JMW Turner se gelyknamige skildery, identifiseer die digter met die klein seunsfiguur in die skildery en spreek haar verwondering uit oor die kind wat uitsonderlik word omdat hy gekies is om hierdie bymekaarkoms van aand en see en hond en ster in hom saam te trek in die skildery. Hierdie ekfrastiese gedigte word dan weer gevolg deur verse oor die Transvaalse lig in ’n skildery en Frans Oerder en ’n werklike “Sonsondergang teen straatlig” wat afsluit met die frase: “Die sublieme is subliminaal”.
Die laaste groep gedigte in die bundel gaan oor plekke in die noordelike halfrond, Lindisfarne, Cambridge, Oxford, Edinburgh, Heidelberg, die Skandinawiese lande, Ysland en Denemarke. Die ondertoon van die gedigte is besinnend en weer eens versmelt optekening en persoonlike ervaring: ”sal ek weer gaan kyk/ of die dominee in die galery/ nog steeds vlugvoetig/ gly oor die verysde loch” en “En meteens is daar die verlange na familie,/ na iets ruimer en warmer, en ons word stil/ en draai terug”.
As mens ’n digbundel bespreek, is ’n weergawe van die onderwerpe en temas die logiese plek om te begin, maar dit is uiteraard nie genoeg nie. Wanneer jy egter oor die digstyl en die geslaagdheid van die poësie wil praat, is jy dadelik gekonfronteer met die invloed van poëtikale opvattings, jou eie en dié van die digter. Wat moet die poēsie doen? Hoef die poësie hoegenaamd iets te doen? Waar pas die verse in ’n tradisie? Of moet dit juis die tradisie verbreek? Wat is die belangrikste of selfs net geldig, ’n poëtika van opposisie of ’n poëtika van identiteit? En waarteen word dit gemeet, teen wat gister en eergister geskryf is of teen dit wat drie of vier dekades of eeue gelede geskryf is?
Nou wil dit vir my voorkom as mens genoeg poësie in jou lewe gelees het (maar wat is genoeg? – waarskynlik gaan dit eerder maar net oor ’n redelike hoeveelheid), jy gemakliker oor hierdie vrae begin voel. Die bundel bied sigself aan op ’n bepaalde wyse en is dan ook geregtig daarop om met inagname van daardie aanbieding bekyk te word. Alle poësie kan nie ’n roue uitroep wees nie, hoewel ons nie sonder die roue uitroepe mag wees nie. Alle poësie kan nie oor misstande handel nie, alle poësie kan nie in die diepste individuele sielskamers rondsluip nie. Alle poësie kan nie oorvereenvoudig wees nie, alles ook nie barokryk nie. Die huis van die poësie het baie wonings en kan ook deur baie vensters gelees word.
Martjie Bosman skryf helder, skynbaar eenvoudige verse. Maar hierdie verse verskuil veel diepte, sowel tematies as tegnies. Die versmelting van persoonlike belewenis en beskrywing of optekening is vir my een van die bates van die bundel en dit word telkens bewerkstellig deur ’n slim woordspel, ’n subtiele knak wat die betekenis van konkrete dinge soos ’n plek of gebeurtenis plek na ’n lewensuitkyk verskuif.
Die Noordsee het ver teruggetrek
en oor die velyn van die modderbank
skryf die skerpgemaakte snawelpunt
van ’n toegewyde bontstrandloper
die evangelie van die wind.
Kommentaar op tydgenootlike kwessies kom ook so indirek en subtiel aan die orde.
Nóú is dit tyd vir die Tranvaalse lig van ’n Oerder-doek,
stellig en direk, bevestigend van dié gebied
wat ons dwing om onbelas deur ou boeke
na betekenis in klip en stam en grond te soek.
Dadelik is die hele gekompliseerde verhouding met hede en verlede in Suid-Afirka ter sprake en sluit aan by die roeringe van herinneringe by Hobbema se skildery, by “die blik/ wat die motorruit my daagliks bied/ op my stad” en by die vrae wat die digter teister soos
Sal ek ooit kan vlug
vir die winter?”
Tegnies is die verse goed afgerond, gaaf geslyp tot die essensiële sonder om ooit strak te raak. Daar is deurlopend ’n goeie aanvoeling vir struktuur en ontwikkeling. In die gedig “By twee impromptu’s van Franz Peter Schubert” word die gedagte van die impromptu, ’n kort stuk met die aard van ’n spontane momentele gedagte in ’n vrye vorm, iets ligs en liefliks, ook in die gedig uitgewerk deur gebruik te maak van ’n opnoemtegniek en vrae. Die stuk word genoem: “’n vlugge verposing van sy sonnedroom”. Maar die werking van die poëtiese tegniek word ook ontgin: aan die einde van die eerste strofe word die gedagtegang saamgevat in : “die soete lewe/ die korte vlug” maar aan die einde van die laaste strofe word dit omgeruil “die korte lewe/ die soete vlug”. So word die soet lewe wat tot ’n kort vlug aanleiding gee, ’n kort lewe wat in ’n soet vlug ontvlugting vind. Daar is meerdere voorbeelde van vernuftige taal wat betekenis laat uitkring. As die gemeente in uit die “Evensong” weggaan na ander plekke is dit soos “’n brewwe ligmoment/ wat die gewyde dag in duisend/ splinters loodglas breek” en as die digter afskeid neem van Reykjavik, waar die vulkaniese as en swawelreuk aan onheil herinner, sleep sy haar tas in die donker “voor die winter/ soos ’n grys wolk uit ysige pieke stort”.
Vloeibare middelpunt is ’n rustige oorwoë bundel wat vir die aandagtige leser baie stof tot nadenke en veel plesier sal verskaf. Dit is nie poësie wat werk met skoktaktiek en grafiese detail oor die grusaamheid van ons bestaan nie, maar ten spyte van die stiller en meer besinnende aanpak en uitpak, skram dit nie weg van die ellende en smart en weemoed in ons lewens nie. Hierdie verse is geskryf in ’n spesifieke toonaard en vanuit ’n spesifieke soort lewensaanvoeling wat net so geldig is as enige ander.
Tags: Heilna du Plooy resensies, Martjie Bosman resensies, resensie vloeibare middelpunt, Vloeibare middelpunt Martjie Bosman
Posted in Resensies | Comments Off on Resensie: Vloeibare middelpunt. (Martjie Bosman)
Resensie: Die stilte opgeskort (Heilna du Plooy)
(ISBN 978-1-4853-0130-1 [gedrukte boek]; ISBN 978-1-4853-0131-8 [e-boek]; R150.00; Sagteband, 128 pp; Protea Boekhuis, 2014)
Die titel van hierdie derde digbundel deur Heilna du Plooy is gehaal uit die voorlaaste reël van die slotgedig daarin. Wat uit die opskorting van die swye volg, luidens die daaropvolgende slotreël, (moet) getuig “van somergroei wat in die winter vrugte word”.
Inderdaad word digkuns gebied wat van belesenheid en ervaring, volgehoue intellektuele diepgang en verfynde sensitiwiteit getuig. Dit was ook die geval met Du Plooy se vorige twee bundels, Die donker is nooit leeg nie (1997) en In die landskap ingelyf (2003).
Uiteindes en aflope, dikwels na die verlieskant toe, is in talle gedigte in hierdie jongste bundel ter sprake, of word geïmpliseer: pogings om identiteite of drome tot duursaamheid te verwesenlik (’n kerk, ’n universiteit, ’n volk, ’n land, ’n huis, ’n gesin); politieke of artistieke beheer; selfhandhawing; “die pornografie van oordaad”, soos een van die gedigreekse uit die bundel heet; die lewe self. Daar word egter ook uitweë, bevrydings- en nuwe groeimoontlikhede vermoed en verwoord. In meer as een gedig word motiewe soos lug, lig, wind, oopte en reis in verband met laasgenoemde moontlikhede gebring; ook stroping tot eenvoud toe. Die voorkeur daarvoor is uitgesproke, naamlik as alternatief vir die gebondene, omstredene en verstarrende wat in motiewe soos grond, besit, plek, (toegewese) identiteit, selfs huis en kamer vergestalting vind. Aan die slot van die gedig “Identiteit” kom dit selfs voor of die vryheidsdrang die vorm van strewing verby hierdie lewe aanneem:
’n Hiernamaalse aankoms in die hemel word in “Belydenis ná die maal” te berde gebring – op verfrissend lugtige wyse.
Meer as een maal in die bundel, byvoorbeeld in “Aanwesige afwesigheid / Afwesige aanwesigheid” en die drieluik “Grond en lug”, dien die boom as beeld van die ervaarde menslike kondisie: dat ons wel gebonde is aan die “swaar verhale / van grond en bloed”, maar wesenlik (en gedyend) geneig is tot “die grensloos omhelsende insluitende / en liefkosende streke van wind en van lug” (aanhalings uit laasgenoemde drieluik).
Soos die openingsgedig voorspel, word die spanning tussen behoudende of bewarende strewes enersyds en eroderende of vernietigende kragte andersyds dus dwarsdeur die bundel in balans gehou:
Dikwels word die teenstrewendheid van sulke kragte binne indiwiduele gedigte uitgespeel. Voorbeelde vind ’n mens in die verse vanaf bladsy 48 tot bladsy 60, wat blykens die inhoudsopgawe ’n bundelafdeling of gedigtegroep vorm: ambisie versus ontluistering in “Santjie se droom”; die prekêrheid van lewensbeheer in “Leerskool”; verbeelding se verweer teenoor vrees se weerloosstelling in “Die donker binne en die donker buite”; verwondering versus beheerafdwinging in “Nanagvers”; die “besit” van ’n kind wat vanweë die volwassewordingsproses onafwendbaar op sy beuring “weg van die huis” moet uitloop (“Droomballade”); die afstomping wat die eksesse van ons tyd teweegbring versus die helende, heilsame effekte van ’n lewe van eenvoud en aardsheid (die reeks “Die pornografie van oordaad”).
Ander kere staan gedigte met min of meer teenstellende strekkings langs mekaar in die bundel, byvoorbeeld “Dag” teenoor “Nag”, “Segetog I” teenoor “Segetog II”, “Millennium I” teenoor “Millennium II”, “Gemerk” teenoor “Gesigloos” en “Lemoene I” teenoor “Lemoene II”.
Die aangehaalde “Ewewig” hierbo, ’n Italiaanse sonnet waarvan veral die sestet in belangrike mate afwyk van die bekende konvensies betreffende ritmiese reëlmaat en rympatroonvorming, is illustratief van hoe die spanning tussen vastighede en vryhede ook vormlik beslag kry dwarsdeur die bundel. ’n Handvol (doelbewus onvolmaakte) sonnette kom byvoorbeeld voor. Daar ís gedigte waarin vers- en strofebou en eindrympatrone reëlmatig gehou word; daar kom egter veel meer voor waarin die reëlmaat deurbreek word, en toevallige eindryme en halfryme eerder opduik. Enkele verse (“Vervreemding”, “Dodelike uitsig”, “Die prooi”) neem plek-plek die aanskoulike effekte van konkrete gedigte aan.
Besonders aangaande die bundelopbou is dat die inhoudsopgawe, agterin die boek geplaas, via kleiner en groter spasiërings tussen die gelyste gedigtitels aandui dat die gedigte as behorende tot bepaalde groeperings, oftewel ongenommerde én (oorwegend) ongetitelde bundelafdelings, gesien kan of moet word – maar dat in die bundel self geen tekens gegee word, deur middel van blanko bladsye of andersins, van waar een groepering eindig of waar ’n volgende begin nie. Tematiese eenheid binne veelheid word sodoende gesinjaleer.
Drie poëtikale gedigte open die bundel, met die aankondiging van die tematiek wat die bundel sal oorheers: die (soeke na) ewewig tussen uiteenlopende kragte in die lewe en die kuns, en die voortreflikheid van eenvoud in die proses. Daarna volg ’n tiental gedigte waarin die reisgegewe en die spannings tussen vervreemding en tuiskoms (met toespelings op die Suid-Afrikaanse bedeling) voorop staan, en waarby die kom tot woorde ná stilte ingereken moet word.
Die vermelde “Segetog”-tweeluik dien as oorgangsgroepering tot gedigte waarin die wellus én die (self-)ontluistering van magsug en geweld sentraal staan as tematiek. Een van die twee bundelafdelings wat wel ’n titel het, naamlik “Die jag”, volg hierop. Laasgenoemde behels ’n reeks gedigte wat, luidens die afdeling-subtitel, in “[g]esprek” tree “met die beeldereeks The hunt van Maureen Quin”. Die natuurlikheid van jag in die aardse ekologiese sisteem word uitgebeeld as groeiend tot ’n eksistensiële krisis by die mens, aangesien “die grens tussen noodsaak / en wil steeds meer gering” word. Die geweldpleging raak selfs tot “spel vervolmaak”, en gerig teen die eie spesie. “[O]nherbergsaamheid” en, daarop volgend, (mede-)lye, berou en verslaentheid is die noodwendige gevolge. Die “toegif” van selfopoffering, versinnebeeld in ’n Christus-agtige figuur, word as moontlike uitkoms uit die dilemma gesuggereer in die slotgedig (“Pathos”). Dis ’n boeiende reeks gedigte. Slegs die slotvers funksioneer as beskrywende beeldgedig; in die res word interpretatief vryer omgegaan met die gegewe van die beeldhouwerke waarop hulle gebaseer is.
Die eweneens vermelde tweeluik “Millennium I & II”, waarin die “troebel droesem” van die geskiedenis gejukstaponeer staan met die “vonke van aanvang” in ’n indiwiduele lewe, is die brugafdeling wat lei na die reeds bespreekte afdeling gedigte waarin telkens teenstrewende kragte vertolk staan. Identiteit, en die be- en omstredenheid daarvan in veral die Suid-Afrikaanse verband, is die gedeelde tematiese gegewe van die afdeling van sewe gedigte wat met “Gemerk” begin en met “Identiteit” sluit. In laasgenoemde gedig is dit meer spesifiek die vroulike identiteit wat onder die loep kom, maar sonder om haar as slagofferfiguur te teken, soos ook in Du Plooy se vorige bundels die geval was.
“Ouhoutfluit” is ’n alleenstaande gedig wat die sorgsame kultuurarbeid van mense, waaruit die skone en metafisiese kan voortkom, verwoord. Dit word opgevolg deur ’n enkelgedig en ’n gedigreeks wat huldigings of gedenkings bevat van afgestorwe of siek geliefdes (die literator-vriendin Elize Botha, ouers en skoonouers). Hoewel nie as sodanig in die bundel self aangedui nie, staan dié lykdig-agtige verse in die inhoudsopgawe onder die titel “Twee elegiese verse” gegroepeer.
Die alleenstaande “Aangaande die naam van die roos” is ’n viering van taal, spesifiek ook van Afrikaans, as medium tot belewing van die skeppingsdinge – al sou verskynsels soos die “witpapierbaskanniedood”, “purperwinde”, “varkensknol en duinetee” self vergaan. Die bundel eindig met die voorheen genoemde “Lemoene”-tweeluik; daarin word die deugde van eenvoud en aardsheid bevestig.
Du Plooy se verse maak, al sedert haar debuut, ’n indruk van sterk intellektuele beheer, maar met (ver-)beeldingskrag vermeng. Onthoubare formulerings wat meermaals aforisties aandoen, is een resultaat. Vergelyk: “in die leegtes setel verweer / en vryheid delikaat onder beheer”; “Elke tuiste teister sy bewoners, / wys hulle onherbergsaam af”; “Ná die oorlog word die tafel vir die vredesmaal / altyd weer met skerpgemaakte eetgerei gedek”; ensovoorts. Net soms gee die intellektuele inslag myns insiens aanleiding daartoe dat redenering suggestie begin verdring, soos in die “Segetog”-tweeluik en in die “Die jag”- en “Die pornografie van oordaad”-reekse.
’n Teenwig vir laasgenoemde is die sintuiglike, veral visuele elemente wat in verreweg die meerderheid gedigte die botoon voer in die argumentvergestaltings. Du Plooy is ook aktief as skilder, en verwysings na die skildersaktiwiteit en die skildersvisie val meermaals op in die gedigte, soos ook in haar vorige bundels.
Die Frederike Stokhuyzen-kunswerk wat die voor- en agterplat van Die stilte opgeskort versier, naamlik van voëls opwaarts vliegend deur die rame wat deur kaal boomtakke op die voorgrond gesuggereer word, is reeds tekenend hiervan. Spirituele vryheid te midde van aardse beperkings word gesuggereer. Die titel van die Stokhuyzen-skildery, “Sacred Ibis”, verwysend na die voëlsoort ter sprake, is bykomend suggestief in hierdie verband.
’n Mooi bundel!
Tags: Die stilte opgeskort Heilna du Plooy, Heilna du Plooy resensies, resensies deur Bernard Odendaal
Resensie: Bleek Planeet (Dolf van Niekerk)
Bleek Planeet – Dolf van Niekerk (Protea Boekhuis. PRYS: R140; ISBN: 978-1-86919-921-0, Sagteband; 60pp)
Hoewel Dolf van Niekerk waarskynlik meer bekend is as romanskrywer, is Bleek planeet sy vyfde digbundel. Trouens, die jongste drie publikasies van hierdie skrywer wat reeds as Sestiger bekendheid verwerf het, is aldrie digbundels. Dolf van Niekerk is dus een van daardie besondere groep skrywers in Afrikaans wat ‘n hele lewe lank skryf: hy het oor nie minder nie as 55 jaar produktief gebly, dit wil sê, sedert die publikasie van Gannavlei in 1958.
Van Niekerk is ‘n sensitiewe en fynsinnige skrywer, gevoelig vir stemmings en ingestel op die emosionele en psigologiese ervarings van die mens. Hierdie eienskappe kom weer na vore in Bleek Planeet, waarin daar onder meer gefokus word op die stand van die aarde waarop ons woon, maar dan vanuit ‘n empatieke belewenis van die planeet se dilemma.
Die bundel open met ‘n aanhaling van ‘n uitspraak van Václav Havel:
Without a global revolution in the sphere of human consciousness , nothing will change for the better in die sphere of our being as humans, and the catastrophe towards which the world is headed – be it ecological, social, demographic or a general breakdown of civilization – will be unavoidable.
In die eerste gedig word die aarde dan ook inderdaad beskryf as ‘n “museumstuk in die ruim” (p.11). Die herfstoneel waarin die geel herfsblare val in ‘n “najaarsbieg”, lei die gedagtes na die wyer toneel waarin die blare wegdwarrel in die wind oor “oorverhitte landskappe”, waarin woude “verskrompel” onder suurreën en hierdie “seisoen van stilte” wys heen na die verslegtende stand van die aarde. In die volgende gedig word die gedagte verder gevoer en gesuggereer dat al die “berade met akronieme en Kioto” nie die ramp sal kan afweer nie. Hierdie gedagtegang word in pragtige metaforiese taal beskryf – “Antarktika word misrook/ in die ingewande/ van verspuwende berge” (p. 12) – wat ‘n besondere aanvoeling vir die poëtiese verwoording van stellings met selfs ‘n wetenskaplike en logiese onderbou vertoon.
Die lamentasie oor die teloorgang van die aarde en die versugting na ‘n nuwe begin word uitgewerk in ‘n klein siklus van drie gedigte “Nuwe seisoen” (p. 13-15). Die drie gedigte begin telkens met die eerste reël van die eerste drie strofes van Dylan Thomas se gedig “The force that through the green fuse drives the flower…”. Die eerste gedig gaan dan oor ‘n verwarring van seisoene en hoe alles uiteindelik terugkeer tot “alge en swamme ” soos aan die begin. Die tweede gedig onder die motto “The force that drives the water through the rocks…” handel oor waterryke plekke wat droog geword het en droë streke wat versuip in te veel water. Die laaste gedig onder die motto “The hand the whirls the water in the pool…” verwoord die versugting na ‘n wonderwerk om die aarde te herstel:
Ander hande beroer
die hart van die planeet
en oë loer tersluiks in die ruim
na ander woonplek as hy
uiteindelik voos en seer
nie vraag en aanbod
Dit is vir my interessant hoe hierdie motief van die behoefte aan ‘n nuwe begin telkens in die onlangse Afrikaanse literatuur opduik. Horrelpoot van Eben Venter eindig met ‘n beskrywing van ‘n leë landskap waaruit die mens verdwyn het. In Daniel Hugo se jongste bundel (Hanekraai) kom dieselfde gedagte voor in verskeie gedigte maar eksplisiet in die gedig “Weg” waar die vernietiging van die aarde deur die mens se vernielingsdrif lei tot ‘n nuwe leegheid met waterpoele waarin niks weerspieël word nie. Dieselfde behoefte aan ‘n nuwe begin kan ingelees word in die slot van Alexander Strachan se Dwaalpoort en so kan daar sekerlik meer voorbeelde gevind word in die kontemporêre Afrikaanse literatuur maar ook in die wêreldliteratuur. Die vernietiging van die aarde se hulpbronne deur die mens se sug na ontwikkeling en ekonomiese en politieke heerskappy en mag in welke vorm ookal, lei klaarblyklik tot ‘n byna apokaliptiese behoefte aan vernuwing wat in hierdie tekste na vore kom. Hierdie verskynsel vra eintlik om meer deeglike navorsing.
Wat Van Niekerk se hantering van hierdie tematiek kenmerk, is die liriese verwoording daarvan en ook die religieuse perspektief. Die sterrewag by Sutherland word so beskryf (p. 19):
met spieël en lens en rekenaar
die melkweg buig
en elke nag
die helder donker in
soek na die oog van God
Verskillende fasette van dieselfde tematiek word ontgin in gedigte soos “El niño” (p. 16), “Garob” (p. 24). “Oikonomos” (p. 28) en “Osoon” (p.30). Hierdie gedeelte van die bundel sluit af met ‘n reeks gedigte, die lament van die hoofman See-at-hl oor die verlies aan sy bekende stuk aarde nadat hy deur die Amerikaanse president in 1854 aangesê is om sy mense in ‘n reservaat te hervestig. See-at-hl was ‘n Christen en hy verwyt die Amerikaner in terme van hulle gedeelde geloof as hy die stelling maak dat onnatuurlike ingryping van magtiges die natuurlike balanse versteur en daarin setel die dood (p. 40):
sal eendag in my lyf kom staan –
is nie van my nie, maar ek is van sy stof.
Hy eindig die lament met die aanklag:
Hoewel die bundel nie in definitiewe afdelings ingedeel is nie, word groepe gedigte wel telkens deur ‘n wit bladsy geskei. Die laaste twee dele van die bundel bevat meer eksplisiet religieuse gedigte wat sterk meditatief en besinnend van aard is. Veral die gedigte wat werk met die metaforiek van gebrandskilderde glas is baie mooi. Die kleurrykheid van hierdie vensters , die “vensters in die brein” laat die digter anders sien (p. 45):
In puntige skakerings
van blou en rooi
die buitelyne van ‘n stralekrans
Beeld en musiek en mistieke aanvoeling word in hierdie gedigte vervleg sonder om swewend te raak. Die digter verwonder hom oor hoe daar in die “Missa solemnis” (p. 50) die “note met grense op papier/ deur instrument en stem perkloos/ na die brein en hart en elke vesel/ transformeer”. Die laaste aantal gedigte is ook uiters sensitiewe en liriese verse oor aspekte van menslikheid; hoe die wit skoelapper wat in hom vasvlieg die digter bewus maak van die saambestaan van blydskap en verdriet, van “groei en blom en sterf” (p. 53). Die gedig “Mastos” handel oor die vroeggestorwe moeder, ‘n figuur wat telkens in Van Niekerk se oeuvre terugkeer, en die “onwetende groet” van die kind wat agterbly. Mastos is die Griekse woord vir die vroulike bors en die woord dui dan ook onder meer ‘n antieke Griekse drinkbeker in die vorm van ‘n vroulike bors aan. In die gedig wat die kernbeeld van moederlikheid as titel neem, is die gedagte van die kind wat “skop na lig en vryheid” maar nie weet “van bande verlange en die pyn van afskeid” in die onwetende groet nie, hier so ontroerend soos elders in Van Niekerk se sketse en in die gedigte in Nag op ‘n kaal plein (2006) .
Hierdie bundel bevat pragtige gedigte en stem mens tot nadenke, maar altyd steeds in poëtiese vorm. Van Niekerk se poësie is beleë en ryp en lê soos ou wyn sag op die oor en die oog en die tong.
Tags: Dolf van Niekerk Bleek Planeet resensie, Heilna du Plooy resensies
Posted in Resensies | Comments Off on Resensie: Bleek Planeet (Dolf van Niekerk)
Posted in Resensies | Comments Off on Resensie: Ingeboek (Karen Kuhn)
Resensie: Kô lat ons sing – ŉ Keur (Adam Small)
Hierdie verse moet inderdaad weer gelees word
Small, Adam. 2011. Kô lat ons sing – ŉ Keur uit die gedigte van Adam Small (Saamgestel deur Steward van Wyk). Kaapstad: Kwela. ISBN 978-0-7957-0381-2
Kó lat ons sing
As die publikasiedatum van gedigte verder terug in die tyd lê omdat die hede vorentoe skuif, vergeet poësielesers dikwels die uitwerking van die eerste impak van daardie gedigte. Trouens, die gedigte self word ook dowwer in die geheue. Dit is net logies dat dit gebeur omdat daar altyd weer nuwe werk verskyn en nuwe digters die toneel betree. Goeie poësie word egter nie oud nie en ŉ deeglike herlees van werk uit vroeër jare is nie net ŉ waardevolle ervaring nie, maar ook ŉ noodsaaklike ervaring. Bloemlesings speel wel ŉ rol om die werk van belangrike digters en ook sekere kerngedigte steeds onder die aandag te bring en te hou, maar daar is meestal net plek vir ŉ paar gedigte uit ŉ digter se oeuvre. Keuses moet noodwendig gemaak word en oor die keuse kan mense ook verskil.
Daarom is dit so belangrik dat ŉ keur uit die gedigte van Adam Small byeengebring is. Die seleksie en keuse van die samesteller, Steward van Wyk, toon dat hy ŉ skerp insig in Small se werk het. Die bundel gee ‘n oorsig oor die oeuvre maar bevat ook daardie gedigte wat die kenmerkende eienskappe van Small se digterskap belig. By die herlees van die heel vroeë verse uit die bundel Vroeë verse (1957) kon ek by die herlees nie die toonaard, wat aan Van Wyk Louw herinner, mislees nie. Ek sien dit glad nie as beïnvloeding wat as iets negatiefs beskou moet word nie, maar eerder as ŉ eienskap wat in historiese verband beredeneer sou kon word. Sou mens hieruit kon aflei dat in 1957 die skeiding tussen die werk van bruin skrywers en wit skrywers in Afrikaans nie so sterk was dat dit die moontlikheid sou uitsluit dat dieselfde toonaard en tendense in die werk van beide groepe sou voorkom nie? Vanselfsprekend sou ŉ mens hier maklik kon sê dat die werk van die wit skrywers die toon (volgens ŉ bepaalde persepsie) aangegee het en dat die navolging as ideologies verdag beskou moet word, maar dít lyk vir my na ŉ simplistiese verklaring want reg van die begin af het Small se werk ŉ eie tematiek vertoon. Die gedigte maak ŉ gans ander stelling en bekyk die werklikheid baie duidelik vanuit die perspektief van die bruin gemeenskap en van ŉ gelowige en sensitiewe individu wat deel vorm van daardie gemeenskap. Dit is dus eerder opnuut ŉ aanklag teen die verwydering wat deur die politieke ontwikkelinge in die laat vyftigerjare teweeggebring is: daar was ŉ soort verwantskap en nabyheid wat verbreek is en wat onmoontlik geword het.
Hierdie vroeë verse bevat ook wysheidselemente wat binne die politieke omstandighede en konteks van die bundel veel meer betekenisvol word. Die digter probeer om bo die dwingende werklikhede uit te styg as hy skryf:
…God laat in elke tyd
nóg jare oor wat enkeles tot besinning slyt. (p. 13)
Hoeveel spyt kom nie in ŉ mens op om die verspeelde geleenthede as jy lees hoe Small in hierdie tyd skryf oor die verhouding tussen bruin en wit nie. Hy sien die onreg en die probleem, maar hy reik uit, dit is asof hy glo daar is ten spyte van alles hoop dat daar uitgereik kan word. Hy hou minstens die kommunikasiekanaal van sy kant af oop en stel die interafhanklikheid en verbondenheid onbeskroomd in woorde wat nou opnuut ŉ aanklag is.
As ek nie was soos waters van die dood
kon jy jouself nooit oor my werp soos brood;
… so keer jy jou nou na my duisternis
omdat jou lig daarin verborge is! (p.14)
Die oorgang na die sterk betrokke poësie, hoofsaaklik in Kaaps, is in die lig van hierdie vroeë verse by terugskouing soveel meer betekenisvol en kragtig. Sharpeville het gebeur en die skeidingslyne het deurlopend duideliker geword. Desnieteenstaande bly Small se poësie binne die raamwerk waaraan hyself glo en word dit nie ŉ anonieme en algemene betoog nie. Die integriteit van sy standpunte kry poëties gestalte in gedigte wat in hulle vorm en formulering ikonies is van verset, maar wat steeds ŉ geskakeerde en veral ŉ ironiese beeld vertoon. Hy beeld die onreg uit en laat dit vanself spreek, laat dit as ‘t ware poëties gebeur. Veral in die ironiese verse is hierdie indirekte segging baie effektief, soos in die gedig “Doemanie” waarin die sendingpredikant gekonfronteer met sy lewensstyl wat soveel verskil van die van sy kerk se lidmate. Dit is ook opvallend hoeveel reëls en frases uit Small se gedigte deel geword van die algemene Afrikaanse spreektaal soos uit die bekende “Die Here het gaskommel” die reël “..die dice het verkeerd gaval vi’ ons/ daai’s maar al” of “What abou’ de lô” .
Dit is ook opvallend hoe sterk die motief van lyding in die gedigte is. Dit is asof Small soek na maniere om te oorleef, om die onreg met waardigheid te kan hanteer. Hierdie pogings tot waardige selfbehoud neem telkens ŉ religieuse vorm aan, soos in die gedig “Vryheid” wat eindig met die refrein “Gods hoogste proef is nie die vuur maar die vernedering!”. In ander gedigte smeek en versoek en pleit die digter dat God moet omsien na ál sy mense. Iets in die toonaard herinner sterk aan die Psalms in die Bybel waarin die digter in ŉ dubbele negatief die Here vra om hom nie te vergeet nie: “God moenie meer Jou nie oor ons ontferm” (“Jy sal ook die kitaars hoor snik”, p. 46) en in “Second Coming I” (p. 86):
…ek vra djou, Here,
please, pléáse wend
en lig djou kop
net één maal op
en notice my hie agter, please,
en smile moet my.
Hierdie trant word voortgesit in “Sê Sjibbolet” (1963) met gedigte soos “Genesis” (p. 80), “Exodus” (p. 81), “Vals galoef: (p. 86), “Ytstorting vannie Heilage Gies” (p. 87), “Wáár is Moses?” (p. 95) en nog baie ander.
Daaby kom die volledige identifikasie met die onderdrukte gemeenskap waarvan Small deel was en is. In die gedig “Wie’s hy?” skryf hy oor die digter wat nie die eensame met pen en ink is nie, maar die mense wat in die straat loop, die gewone mense wat onbeskaamd en onbeskroomd hulle emosies uitroep. Die durende aanwesigheid en ervaring van onreg voed die gedigte, selfs in die gedigte oor taal, wat ŉ tweesnydende swaard is:
hoe anders sou die woordeboek wil hê
wanneer ons kerker sê
dat ons eers kerk moet sê?
Small se deeglike filosofiese opleiding spreek ook mee in sy verse. Dit gaan nie net oor die gedigte wat direk uit gedagtes van filosowe soos Nietzsche en Kierkegaard voortvloei nie, maar oor die denkwyse, die diepgaande besinning wat die gedigte onderlê ongeag die taalvorm, Engels of standaard Afrikaans of Kaaps, of poëtiese vorm, meer of minder gestruktureer, wat gebruik word.
Daar is bykans iets profeties in die verse as ŉ mens dit nou by terugskouing lees. In die gedig “Apokalips” (p. 107) skryf Small in 1963:
Maar die woord van vrede vir alle lan
sny soos ŉ swaard na álle kante;
die tyd is kwaai, die sout is laf
en Apokalips se perde aan die draf.
Dit is ŉ skade vir ŉ lesersgemeenskap as die werk van digters wat in vorige dekades gepubliseer is nie meer gelees word nie, nog meer so as dit gebeur omdat die poësie nie meer beskikbaar is nie. Hierdie baie mooi keur uit die werk van Adam Small is ŉ waardige en welkome publikasie om hierdie leemte te vul, maar dit is ook ŉ noodsaaklike publikasie om ons te herinner aan die groot bydrae van ŉ belangrike digter.
Tags: Heilna du Plooy resensies, Kô lat ons sing resensie
Posted in Resensies | Comments Off on Resensie: Kô lat ons sing – ŉ Keur (Adam Small)