Makasine wa Morokami, January 2016 _ Ke ka Baka la Eng o Swanetše go Botega?
Phihlelo ya Hitoshi e ka dira gore go bonagale eka go bjalo.
Lebaka Leo ka Lona go Botega go Nago le Mohola
Mehleng ya ge go be go ngwalwa Beibele, mangwalo a go phuthwa a be a dirwa bjang gomme a dirišwa bjang? Ke bomang bao e ka bago e be e le “baperisita ba bagolo” bao go boletšwego ka bona Mangwalong a Bakriste a Segerika? • Ka fao temana e dirišitšwego ka gona
Kuše: Baetopia ba bogologolo, bao ba sa dulego Afrika fela, eupša ba bego ba phatlalatše le borwa bja Asia ka moka, gomme mathomong, ka mo go laetšago, ba ile ba dula Arabia, fao ditšhaba tše di šetšego, di tswakatswakanego le Bašamaete di šomišago polelo ya Sešamaete. Mizraim ke Egepita: go laetša sebopego sa bobedi se ile sa tlošwa nageng go ya go batho, eupša re sa re go setereke sa bobedi, e lego, dikarolo tše pedi tša naga tšeo noka ya Naele e arolago naga ka gona eupša dinaga tše peditša Egepeta, ya Godimo le ya Fase, dikarolo tše pedi tša naga tšeo di fapanago kudu ka boso le tikologo ka bophara.
Taba ye ya kamano magareng ga Hama/Nimirode le batho ba setlogo sa Afrika e tlo tšwetšwa pele ka botlalo ka morago mo taodišwaneng ye.
Go bohlokwa go lemoga gore go tšweletša seswantšho sa go befa sa Nimirode ga se taba ye mpsha. Banyakišiši ba lehono ba tšwetša pele kgopolo ye e thomilego mengwaga ye mentši ya go feta. Ditemaneng tše di latelago re tlo ahlaahla ka fao basekaseki ba go fapana ba tšweleditšego seswantšho sa go sekama sa Nimirode go tloga ka dinako tša kgale go swana le nakong ya borabi.
Dikanegelo tša borabi le tšona di swantšha Nimirode bjalo ka motho wa go se tšhabe Modimo. O tšweletšwa e le motho yo a ilego a bopa le go hlankela medimo ya kota le ya leswika, a thekgwa ke morwa wa gagwe Maredone; gomme o ile a iša balatedi ba gagwe bobeng. Ditlamorago tša ditiro tša gagwe di laodišwa ka botlalo:
Batho ba ile ba se sa tshepa Modimo eupša ba tshepa maatla le bokgoni bja bona, e lego boitshwaro bjoo Nimirode a lekilego go retollela lefase ka moka go bjona. Ke ka fao batho ba ilego ba re, ‘go tloga tlholegong ya lefase ga a gona yo a swanago le Nimirode motsomi yo maatla wa batho le dibata, modiradibe pele ga Modimo’. Dikanegelong tše dingwe tša Nimirode, o rata go ‘itšweletša e le modimo’, gore ditšhaba ka moka di mo lobe. (Haynes 2002:43)
Ke tlo ipušeletša go yena ka baka la go nweletša bagologolo ba ka. Ge a ka romela meetsefula gape, mmoto wa ka o tlo rotoga go feta le Ararata, gomme wa mpoloka. (Haynes 2002:43)
Go tšwa taodišong ye ya ka godimo, go tšwelela seswantšho se se latelago sa Nimirode:
(1) O bušitše barwa ba Hama morago ga meetsefula; (2) e bile mmuši wa lefase lohle, yo katlego ya gagwe e bego e amanywa le maleatlana; (3) o be a befelwa ka pela gape a na le boganka; (4) go no swana le barongwa bao ba welego, o be a laetša borabele le bogegelathoko kgahlanong le ba legodimong; (5) o laeditše lenyatšoka go aga mmoto woo maekemišetšo, ka wona, e bego e le go phefa meetsefula a bobedi; (6) semelo sa gagwe sa go gana go bušwa le moya wa ntwa kgahlanong le Modimo, o bonagetše go baagi ba gagwe; (7) o hlohleleditše go ipota ga batho gomme a thoma taba ya go hlankela medimo le (8) go itira modigwana ka go gapeletša gore ditšhaba di mo lotšhe. (Haynes 2002:45)
Molokong wa bolesomešupa Nimirode wa 1 o ile a buša Babelone, gomme a aga toropokgolo, a efa Baperesi, le go ba ruta go rapela mollo. Molokong wa bolesomesenyane, moloko wa yoo a bego a rogakilwe ka morago ga meetsefula [Hama], ge ba be ba tshela mellwane ya maleba ye ba bego ba e humane ka matengwadikarolong tša ka bodikela, ba rakela bao ba bego ba humane karolo ya gare ya lefase thoko ya bohlabela… mola bona ba thopile naga yeo ba rakilego [badudi ba yona] ka boganka. (Haynes 2002:47)
A gapeletšwa ke tlhago ya gagwe ya go phela le go dira dilo bjalo ka phoofolo go feta sebopiwa sa go inaganela, Nimirode ke seswantšho sa moya wa molato, ‘Moitopia, lenaba la seetša, yo go sego kganya mo go yena’. (Haynes 2002:48)
Kanegelo ya Nimirode e ile ya tšwela pele go anegwa nakong ya Mehlagare ya Sekriste. Nimirode o ile a tšwela pele go amanywa le tsebo ye e utamilego; a rwešwadiala ka tšohle go tloga ka go hlama profeto go tsebiša ba Boblale ka Matswalo a Jesu, go fihla ka go utolla mehlolo ya dinaledi, go ya go tsebo ya bobetli (Haynes 2002:48).
Le ge go se na bohlatse bjo bo ngwadilwego bja seo ba lekilego go se dira kgahlanong le kereke ya nnete, le kgahlanong le Noage ka boyena e lego molaodi wa kereke, gape le kgahlanong le leloko la gagwe la ka moso le a ikgantšhago ka lona, eupša go ka se phopholotšwe ka go bapetša ge re hlokomedišiša ditiro tšabaganetši ba rena nakong ya bjale, ka gobane Sathane, yo a hlohleletšago ba babe kgahlanong le kereke ya paale, ga a fetoge. (Luther 1955:219)
Bjalo ka lenaba la Noage le meloko ya gagwe ya ka moso ye a ikgantšhago ka yona, Nimirode o ipakela go swantšhwa le yo mobe (Haynes 2002:51).
Genesi 9:18–27 e šomišitšwe go thekga kgatelelo ya Bathobaso mo Afrika-Borwa, le Dinagengkopano tša Amerika ka go nganga gore ba rogakilwe go tlogadinakong tša Bibele.
Go ya ka kgopolo ye, Bathobaso ba na le ‘thogako’ ya Hama (gabotse, thogako ya Kanana, e lego ngwana wa Hama) ye e lego godimo ga bona ka baka la sebe saHama go Noage, seo Noage a ilego a mo rogaka ka lebaka la sona (Gen. 9:25–27) (Williams 2004).
Gillespie (1954) yo a ilego a nyakolla metheo ya semorafe go ya ka Bibele, o ile a gatelela kgopolo ye e ilego ya tumišwa ngwagakgolong wa bolesomeseswaimererong ya semorafe gore ka morago ga Meetsefula, barwa ba bararo ba Noage e bile botatagomerafe ye meraro ya go fapana, yeo e bego e swanetše go atiša batho le go ba phatlalatša le lefase ka moka. Go ya ka Gillespie, meloko ya Seme e ile ya dula bogolong bja Asia, meloko ya Jafete e ile ya leba go la Yuropa, mola bana ba Hama ba lebile borwa lehlakoreng la melatšatši le kontinenteng ya Afrika (Haynes 2002:117–118).
Ka Afrika-Borwa, Genesi 9:18–27 e ile ya šomišwa go bapela le Joshua 9:27 ye e bolelago ka fao Joshua a ilego a dira ba Gibione ‘batopeledi ba dikgong le bageledi ba meetse’ go thekga taba ya go beela ba ba itšego mešomo le gore ka setlogo Bathobaso ba be ba lebanwe ke mešomo ya matsogo (Wittenberg 1991:46; Gibson2001:201).
Le ge thogako ya Hama, yeo e rago le setlogolo sa Nimirode e šomišitšwe thwi go gatelela Bathobaso ba lehono ka Afrika-Borwa go akaretšwa le Amerika, go na le ditaba tše mmalwa go tšwa dikanegelong tša Hama tše di hlokomologilwego ke batho ba ba go šomiša ditemana tša Bibele ka bošaedi.
Lešika la Noage le dira tše nkego le akaretša lefase ka moka la pele ga Israele le setšhaba sa lona, eupša kgabagareng yeo, mmepe wa phatlalalo ya ditšhaba wo o tšwelelago go palo ya dinaga le ditšhaba o ka se amanywe le nako ye itšego mo historing. (Gibson 2001:201)
Ge nkabe bohle ba ba tšweleditšego seswantšho sa go befa sa Nimirode, ba theile dikgopolo tša bona godimo ga thogako ya Noage, ba ile ba šetša ka tsinkelo tše dingwe tša dintlha tše di ukamilwego ka mo godimo, nkabe ruri ba ile ba lekodišiša ditlhathollo tša bona.
Bjalo ka ge re sekasekile ka fao Nimirode a tšweleditšwego ka seswantšho sa go befa ka gona dingangišanong tša boradithuto ka gona, re tlo tšwela pele, mo karolong ye e latelago, go lekodišiša dikatlego tša gagwe e le go mo fa tshekatsheko ya mmakgonthe.
Karolong ye re ahlaahla dikatlego tše tharo tše kgolo tša Nimirode e le mmuši yo mogolo, motsomi le moagi yo maatla, e le go ganetšana le tlhathollo ya go befa ka banyakišiši ba bangwe.
Nimirode e be e le moagi wa go tsebega. Go a kgonega gore e be e le moatšhitheke ge go be go agwa Babele, fao a hlomilego mmušo wa gagwe (Clifford 1985; Walvoord et al 1985:43). Go latela tlhalošo ya Nimirode bjalo ka mohlabani. Go begwa gape le ka bogolo bja mmušo wa gagwe (10:10–12). Go bonagala go na le magato a mabedi, la pele ditoropo ‘mo Shinar’ (tem. 10) (Mathews 2001:450). Lentšu la Sehebere ‘rešit’, leo ge le hlathollwa e lego ‘mafelo a mathomo,’ a ka bitšwagape ‘mafelo a magolo,’ go laetša bogolo, e sego fela tatelano. Ditoropo tšeo di laetšwago go ba ‘nageng ya Šinare’ di beilwe gotee (tem.10). ‘Šinare’, goba ‘naga yaŠinare’ (11:2, ‘Babilonia’, Daniele 1:2; Sakaria 5:11), di bala gabotse selete sa Babilonia seo bogologolo se tsebjago e le ‘Sumere le Akada’ (Matthew 2001:76).
Go tšwa tshedimošong ye e filwego ka mo godimo, go laetša gore mafelo ao a mane a be a bopile toropo ye kgolo ya diriparipa, ditoropo tša mokoloko tšeo go begogo šomišwa leina la toropo ye kgolo (ya go tsebega) ya Ninife, go fapana le Ninife ye Nnyane, yeo Nimirode a ka bago a ikopantše le mafelo a mangwe a mararo go bopa mošate wo mogolo, le go ba sebo se segolo sa mmušo wa gagwe mo nokeng ya Thikirisi (Mathews 2001:450; Keil & Delitzsch 2002:105–106).
Le ge boradithuto ka kakaretšo ba sentše sebopego sa Nimirode bjalo ka moloko wa Hama yo a rogakilwego, gomme ba bea thogako ye godimo ga Bathobaso ntle le tšhetšo, re kgona go lemoga tše di latelago go tšwa taodišwaneng ya rena (Gen. 10:8–12). Go bohlokwa go lemoga gore, go fapana le tše boradithuto ba mmalwa baemego ka tšona, temana ya Bibele ye re swaraganego le yona ga e bone Nimirode ka tsela ya go befa le gatee. Gabotse, e šupa go seswantsho se sebotse sa dikatlego tša gagwe.
Sa mathomo, Nimirode o hlalošwa ka go Gen 10:9 e se mmušanoši, bjalo ke ge basodi ba gagwe ba laeditše, eupša bjalo ka mohlabani yo maatla, mogale mo lefaseng. Go feta fao, lentšu le ‘maatla’ mo ga se la šomišwa ka tsela ya tsholo.
Sa boraro, Nimirode o hlalošwa e le moagi wa ditoropo tše mmalwa. Se se laetša gore le ge rakgolo’agwe a be a rogakilwe gore e be lekgoba, Nimirode o gana go ikobela go išwa fase bophelong bja gagwe, ka go ithuta bokgoni bja go aga bjoo ka morago bo mo dirago moatšhitheke wa go tuma.
Sa bohlano, ge Nimirode a bitšwa lerabele, ditiro tša gagwe tša borabele di swanetše go amanywa le kabelo ya go se be ya toka le thogako ya rakgolo’agwe, Hama. Ka mantšu a mangwe, Nimirode o lwantšhana le thogako ya Noage godimo ga gagwe ka go itsoša, pele ga Morena, e le mmuši wa bokgoni, motsomi le moagi yomaatla.
Sa bošupa Nimirode o ganana le mabaka a a mo emetšego ka dintlha tša menwana ka lebaka la thogako ya gagwe ka go šoma ka maatla a magolo, go se lape, gogapeletša le maikemišetšo. Go ya ka taodišwana ye Nimirode o swanetše go bonwa bjalo ka motho yo a lwelego le ‘kganyogelo ya madimabe’ ya boitefeletšo ya rakgolokhukhu’agwe, Noage, yo a ‘rogakilego’ Hama le meloko ya gagwe go tlo ba bahlankedi ba Seme le Jafete. Tabataba, ke gore go bile le ka fao Nimirode a lwelego le maemo a mabe gore e se be lekgoba, eupša moagi wa mabonwa, mmuši le motsomi wa bokgoni le tsebo.
…o tloga a itšhupile ka go ba bogale le katlego ya maatla mo go tsomeng diphoofolo tša naga. Ka baka la mediro ye ya go retega o ile a ikhumanela leina a lebogwa ke batho; gomme, ka go ipea molaodi wa batho wa go ya go ile, e ile a hloma mmušo wa mathomo wa lefase [Gen 10:10]. (Keil & Delitzsch 2002:105–106)
Go bonala gore Modimo o ile a ema le Nimirode ka go mo kgontšha go fihlelela dikatlego tše di boletšwego ka mo godimo ka go ganetšana le thogako ye e lebantšwego go rakgolo’agwe ke Noage.
2.Oded (1986:31) o šišinya gore mathomong dikarolo tše tše tharo di be di emela ditšhabana tše tharo: boralewatle (Jafete); ditšhabana tša go se dule felo gotee (Seme) le ditšhabana tša balemi tša sekgoweng (Hama); eupša ka morago gwa ba le diphetogo tše di sa sepedišanego le maikemišetšo a mathomo a mongwadi, ka fao tša šira peakanyo ya motheo le go thibela tlhathollo ya rena ya maleba ya temana ye.