Tshwantšho ya 1: Sephetho sa kgohlagano malebana le sebaka sa mašobanammu (pore space).
Tshwantšho ya 2: Medu ya ka letsogong la nngele mo tshwantšhong e bontšha go mela ntle le tšhitego mola medu ya ka letsogong la go ja e bontšha go šitega ka baka la mafelo a mmalwa popegong ya mmu ao a kgohlaganego (compaction zones).
Seswantšho sa 1: Seswantšho sa lerothodi la pula leo le thulanago le bokagodimo bja mmu wo o kolobilego, se bontšha maatla a pula ao a senyago.
Seswantšho sa 2: Ge bokagodimo bo oma go bopega legogo leo le thibago gase go tsena le go tšwa mmung le ge e ka ba go šitiša monola go tsenelela ge pula e ena gape.
Seswantšho sa 3: Lekodiša mašemo a gago go bona ge eba mmu o hupile meetse a a fetišago mme o tloše dikgomo o di fudiše phulong ye e tiilego. Mola mašemo a omile dikgomo di ka boela go ona.
Kgohlagano ya mmu e direga ge dikarolwanammu di pitlagana gore sebaka sa gare ga mašobana ao a aroganyago dikarolwana tše, se fokotšege. Mašobana a magolo a a fokotšega mmung wo o kgohlaganego kudu, mme bokgoni bja mmu bja go dumelela meetse go tsenelela le go gamolega le bjona bo a fokotšega llageng yeo e kgohlaganego. Go feta fao tshepelo ya moya wo o akaretšago oksitšene, naetrotšene, khapontaoksaete le digase tše dingwe tšeo di lego bohlokwa mabapi le tlhabologo le go gola ga medu ya semela, e a šitega mme e direga ka bonya.
Kgohlagano ya mmu e hlolwa ke eng?
Ditrekere le didirišwa tše di sepelago nagengtemego le felong fao go bjetšwego phulo di ka hlola kgohlagano ya mmu. Kgohlagano ya mmu e sepelelana kudu le mešomo ya tlhagolo, pšalo, kgašetšo le puno, yeo ka tlwaelo e nyakegago maboong a tšweletšo ya dibjalo. Mengwageng ye mentši go dirilwe maitekelo a mantši a go bopa ditrekere tša maatlapere ao a godišitšwego le didirišwa tše di swanelago go pšhatla mmu woo o thatafaditšwego ke megoma (tillage pans), le ge e ka ba dikarolwana tše nnyane tša mobutšhaledi (small silt particles) tšeo di bopago llaga ye e sa tsenelelwego.
Boima bja ditrekere bo goletše godimo go tloga go ditone tše tharo mengwageng ya gare ga 1940 le 1950, go fihla go ditone tše di fetago tše 20, e lego boima bja ditrekere tše kgolo tša lehono tše di gogago ka maotwana a mane. Kgohlagano ye e hlolwago ke merwalo ya boima bja ditone tše 10 le go feta aseng (axle loads) ya trekere ye e sepelago tšhemong ye e kolobilego, e ka fihlela botebong bja 0,60 m. Mešomo ya go lema gantši e phethagatšwa ge mmu o kolobile le gona o kgohlagana gabonolo, ka fao e senya popego ya mmu. Ka go realo bokgoni bja mmu bja go tšweletša poelo ye botse bo a šitega. Tirišo ya go se kgaotše ya megomapoto (mouldboard ploughs) le dipapetlasediko botebong bjo bo sa fetogego, e tla hlola thatafatšo ye mpe (serious tillage pans) goba dillaga tše di kgohlaganego ka fase ga botebo bjo go lemelwago go bjona mabung a mantši.
Mmu wo o hupilego meetse a mantši o bopega gabonolo mme go thwe o ba boemong bja "plastiki". Didirišwa tše boima tše di sepelago go wona di dira gore marathana a mmu (soil crumbs or aggregates) a momagane go bopa letsopa le le kitlanego (dense smeared mass). Mehlala ya dithaere tše di sobeletšego le mekero ye boreledi mašemong ke bohlatse bja gore mmu o be o kolobile go feta mme o be o sa swanele go lengwa. Mabu ao a omilego a a phušuga mme a ba le popego ye e nyakegago bakeng sa go momagana.
Popego ya mmu e laola bokgoni bja wona bja go hupa le go sepediša meetse, phepo le moya, dilo tšeo di nyakegago go mediša medu ya dimela. Medu ye e melago e hloka mašobanammu (pores) ao a fetago 0,1 mm (e lego bogolo bja bontši bja dintlha tša medu) fao e ka itshwareletšago pele ga ge e ka tšwela pele go gola. Twantšho ya mmu wo kgohlaganego, ye e fetago ya mmu wa ka mehla, e ra gore medu e swanetše go diriša maatla a go fetiša go tsenelela llaga yeo e kghlaganego.
Na motšweletši a ka fediša llaga ya kgohlagano bjang?
Ka go lemela botebong bja go feta 25 cm o kgona go pšhatla dillaga tše thata tša kgohlagano (hard pans) tšeo di hlolwago ke maotwana a ditrekere le didirišwa, eupša ga se gore e ka ba tharollo ya lebakatelele ya go oketša dipoelo goba go nolofatša dipoelo tša godimo. Go ya ka bontši bja mananeo a tšweletšo, tiro ya go lemela fase e swanetše go boeletšwa sehla se sengwe le se sengwe. Mešomo ye e phethagatšwago mola go lemilwe e ka kgohlaganya mmu gape go fihlela tekanyo ya 80% ya kitlano yeo e bilego gona pele ga mešomo yeo. Ka go realo go lahlega enetši ye ntši ka sebopego sa tisele ye e dirišitšwego le gona go na le ditshenyegelo mabapi le metšhene ye e šomišitšwego.
Go ya ka lenaneo la gago la tšweletšo la gonabjale go ka dirišwa mekgwa ya ka mehla ya go lema yeo e ka akaretšago temo ka morago ga puno, tirišo ya dipapetlasediko le sephatšammu (ripper), go hlagola gammalwa, pšalo, le ge e ka ba kgašetšo ya go laola mengwang le dikhunkhwane morago ga pšalo le puno. Ka fao go na le kgonagalo ya gore o ka putlaputla tšhemo gaseswai goba gasenyane lebakeng la gare ga puno le pšalo ya dibjalo tša sehla se se tlago. Lenaneo le le ja tšhelete ye ntši. Peo ya tšhelete malebana le metšhene le didirišwa, nako ye e tšewago go phetha mešomo, basepediši ba ditrekere, dibešwa le ditokišo, ke ye kgolo kudu.
Mokgwa wa go lema wa ka mehla o be o dirišwa kudu go laola mengwang le go pšhatla legogo leo le ka bego le bopegile ka baka la dipula tše maatla, tšeo ka tlwaelo di nago nagenggodimo. Meetse a pula efe le efe ye e nago lebakeng la go latša tšhemo, ge go se na dibjalo, a ka bolokwa mme a dirišwa ke dibjalo tše di tlogo latela. Popo ya khupetšo ya lerole (dust mulch) e šitiša bontši bja phufulelo ya monola wo o lego bokagodimong bja mmu le ka fase ga bjona.
Tiro ya go pšhatla llaga ye thata ka fase ga mmu (sub-soiling) le yona e ka senya popego ya mmu mme e ka se atlege ka mehla ge mmu o kolobile ka nako ya tiro yeo. Mekgwa ya go lema ya pabalelo yeo e akaretšago go fokotša go lema (reduced tillage), go lema ganyane fela (minimum tillage) le go se leme selo (no-till tillage), e tla fokotša kgohlagano mme mafelelong ya fokotša ditshenyegelokakaretšo tša temo.
Bontši bja ditlhamo tša diplantere (planter mechanisms) bo kgohlaganya mmu ganyane fao peu e bjalwago. Kgomagano ye botse ya peu le mmu e dira gore peu e mone meetse ka pela, ka fao peu e kgona go mela ka pela. Kgohlagano ye nnyane e ka fokotša tahlego ya meetse ka baka la moyafalo le gona e ka šitiša go oma ga mmu woo o lego kgauswi le peu. Ka tlwaelo tšhemong ye e sa nošetšwego peu e khupetšwa ka mmu wo o omilego wo o sa e gatelelego. Mmu wo o šoma bjalo ka llaga ya khupetšo ye e omilego (dry mulch layer) ye e šitišago tahlego ya monola go ya pele. Le ge go le bjalo, go bohlokwa kudu go se kgohlaganye mobugodimo le mobutlase wa ka fase ga peu.
Mmu wo o lemolotšwego kudu (over loosened) wa kitlano ye e fetogago (inconsistent density) le wona o tla šitiša medu go mela le go hlabologa ka tshwanelo. Medu e ikamantšha le phetogo popegong ya mmu ka go melela mafelong ao a sa e lwantšhego kudu, ka fao e ka se tsenelele gabonolo mafelong ao a kgohlanego goba a mangwe a mathata.
Sephetho sa llaga ye e kgohlaganego ke gore lefelo leo medu e ka bego e mela go lona le a fokotšega. Monego ya phepo le go fokotšega ga kelo le poloko ya meetse go fokotša bokgoni bja dibjalo bja go tšweletša dipoelo tše di nyakegago. Mengwageng ya komelelo kgohlagano ya mmu e ka hlola dibjalo tše di sa golego ka botlalo (tša kgopana) goba tšeo di lwalago (drought stressed). Ntle le pula ye e nago ka nako le monontšha wo o dirišwago ka nepagalo, poelo e tla fokotšega.
Mengwageng ya pula kgohlagano ya mmu e hlola phokotšo ya moya dillageng tša godimo ka ge kgamolo le yona e fokotšega. Se se ka hlola kgogolego bokagodimong bja mmu ge pula e ena gape, le phokotšo ye e bonagalago ya moya mmung. Se se ka dira gore naetrotšene ye e lego monontšheng le mmung e lokollele lefaufaung (atmosfereng). Ge sebjalo se mona potassiamo se diriša enetši. Moya wo o fokotšegilego mmung o huetša go šoma ga medu (metabolism) mme ka fao e mona potassiamo ye nnyane fela ge e bapišwa le ya ka mehla. Ka ge fosforo e sa sepele kudu mmung, medu ye e sa itekanelago e tla palelwa ke go mona tekanyo ye e nyakegago ya phepo ye bohlokwa ye, ešitago le ge e ka tsenywa mmung pele ga nako goba ka nako ya pšalo. Mabu a sehlaba ao a bopilwego ka dikarolwanammu tše di lekanego, a na le go kgohlagana gabonolo. Tsenelelo ya meetse mabung a ke ye e dumelegago, eupša kgohlagano efe kapa efe e šitiša medu go sobelela fase le go mona meetse lebakeng la go oma fao dibjalo di tšweletšwago mašemong a a sa nošetšwego.
Go bontšhitšwe gore ge medu e kgona go tsenelela fao mmu o kgohlaganego (hard pan) goba ge e thušwa go hwetša tsela felong fao, e kgona go mela gabotse ya ba ya fihlela mmu wo boleta kua fasefase. Ka tsela yeo medu e fihlela meetse le phepo ye e lekanego yeo e kgontšhago dibjalo go tšweletša dipoelo tše di nyakegago.
Kgohlagano ya mmu e ka hlalošwa ka kakaretšo ka go re ke kgohlagano ya bokagodimo (surface compaction) goba kgohlagano ya ka fase ga bokagodimo (subsurface compaction).
Dipula tša seruthwana di na ka maatla mme di ka senya kudu ka go hlola kgogolego le tahlego ya monono bokagodimong bjoo bo hlokago tšhireletšo.
Mabung ao a se nago le dibolang tše ntši goba a sa šireletšwego ke mašaledi a dibjalo, lerothodi la pula leo le welago bokagodimong bja mmu le ka hlola legogo le le kgohlaganego la botebo bja gare ga 12 mm le 20 mm.
Marothodi a pula ya ka mehla a fapana ka bogolo go tloga go 1 mm go ya go 7 mm, mme a thulana le lefase ka lebelo le le ka fihlelago 30 km ka iri. Dikarolwanammu di ka ragelwa bokgole bjo e ka bago metara e tee go tloga fao lerothodi le welego gona. Dikarolwana tše di thiba mašobanammu a bokagodimo (surface pores) mme di fokotša tsenelelo ya meetse le go oketša kgamolo ya ona go ya pele.
Ge bokagodimo bo oma go bopega legogo leo le šitišago tshepelo ya gase goba tsenelelo ya monola ge pula e ena gape. Legogo le le huetša tšwelelo ya dibjalwana mmung bjalo ka ge batšweletši ba bantši ba lemogile mabapi le sonoplomo le dinawasoya mašemong a bona.
Dikarolwanammu tše di šišintšwego di ka tšewa ke meetse tša gapelwa meeleng, mme mafelelong di ka huetša dinoka le dinokana ka go kgobela mobutšhaledi (silt) go tšona. Ge pula e ka na ka maatla bokagodimong bjoo bo hlokago tšhireletšo, fao meetse a sa kgonego go tsenelela bokagodimo bjo bo thatafaditšwego, kgogolegommu e ka senya kudu le gona go ka ba le tahlego ye kgolo ya monono.
Ge diruiwa di fudišwa mašemong morago ga puno goba nakong ye nngwe le ye nngwe ge go se na dibjalo, kgohlagano ya mmu e ka hlolega ka baka la kgatelelo ya ditlhako tša tšona. Se se direga ge mmu "o kolobile go fetiša", e lego ge monola mmung o feta tekanyo ye e nyakegago. Bošoro bja kgohlagano bo sepelelana le bokaakang bja mašaledi a dibjalo bokagodimong bja tšhemo: mašaledi a mantši a fokotša khuetšo ya ditlhako mme kgohlagano e tla ba ye nnyane. Kgohlagano e direga bokagodimong bja mmu go fihlela botebong bja gare ga 7 cm le 10 cm. Sephetho se e ba se sebe kudu mabung ao a akaretšago letsopa le lentši.
Le mo dibaka tša mašobanammu di a fokotšega mme mathata ohle ao a hlolwago ke kgohlagano ao a boletšwego ka godimo, a a boeletšwa. Ge dikgomo le tšona di fudišwa mašemong a a kolobilego, poelo ye e letetšwego e ka fokotšega ka 20% mašemong ao. Tharollo ya bothata bjo ke go lekodiša mašemo a gago ka kelohloko go lemoga monola woo o fetago tekanyo mmung le go tloša dikgomo fao gore di yo fula phulong ye e tiilego goba dikampeng tše di lego mmotwaneng, fao meetse a gamolwago bokaone. Mola mašemo a omile, dikgomo di ka bušetšwa mašemong go fula gona lebaka le le itšego.
Kgohlagano ya bokagodimo goba popego ya legogo e ka bonwa gabonolo ge o sepela mašemong a gago morago ga pula ye e nelego ka maatla. O ka diriša thipana (pen knife) go hlaba legogo go nyakišiša bokoto (botebo) bja lona.
Go lekanya bothata bja kgohlagano ya mmu wa ka fase mašemong a gago, o tla swanela go phethagatša tekanyetšo ye e feletšego.
Diriša garafo go epa molete wo monyane mme o tla lemoga ka pela ge eba go na le llaga ye thata (hard pan) botebong bjo e ka bago 20 cm go ya go 25 cm go tloga bokagodimong bja mmu. Ka tlwaelo go boima kudu go tsenela llaga ye ka garafo ge e omile. Ge o kopana le llaga ye goba o nagana gore go ka ba le kgohlagano gape go ya fase, o swanetše go epa molete wo o bontšhago popego ya mmu (soil profile) ka garafo. Molete wo o se ke wa ba ka fase ga metara ka botelele, metara ka bophara le metara ka botebo. Bogolo bjo bo dumelela mohlahlobi go tsena ka moleteng gore a kgone go lekodiša popego ya mmu le go bona fao o kgahlaganego. Diriša hamola ya mogeologi (geologist's hammer) goba sedirišwa se sengwe sa ntlha ye bogale, o se gogele fase go tloga bogodimong bja molete. Llaga efe le efe ye thata e tla iponagatša gabonolo mme o ka e lekanya. Botebo le bokoto bja llaga ye bo tla šupetša sedirišwa sa meno (tyne implement) se se lebanego seo se ka fihlelago llaga yeo go e pšhatla ka go tsena ka fase ga yona le go e gogela godimo.
Molete wo wa teko o ka dirišwa go tšea dišupommu le go lekanyetša botebo bjo bo kgontšhago bja medu, mohuta wa mmu le ge e ka ba llaga ye nngwe ye e sa tsenelelwego ye e ka bago gona kua fase. Go ka hlahlobja melete ye mmalwa tšhemong yohle ye e itšego gore go phethagatšwe tlhahlobo ye e tsenelelago.
Ge medu ya dibjalo tše di melago e bonala, go ka dirišwa segašetši sa kgatelelo ye kaone se se swarwago ka diatla, go tloša mmu medung yeo. Ka tsela ye phatlalatšo ya medu le khuetšo ya llaga ye e kgohlaganego e ka bonwa gabonolo. Ge go dirišitšwe sephatšammu (ripper) ka nako ya pšalo, o ka kgona bona tsenelelo ya medu go fihla llageng ya kgohlagano, ka moo medu e gogilego boima go tšwelela llageng yeo, le phatlalatšo ya yona ka fase ga llaga yeo.
Melete yeo e bontšhago popego ya mmu e ka dirišwa gape go lekola katlego ya mekgwa efe kapa efe ya go lema ya go lwantšha kgohlagano yeo e ilego ya lemogwa nakong ye e fetilego. Katlego ya mokgwa wa taolo goba katlego ya tirišo ya sedirišwa se se itšego le yona e ka lekolwa.
Ge o šoma mašemong o ka nyakišišiša ge eba go na le llaga ye e kgohlaganego goba o ka kgonthiša katlego ya sedirišwa seo se šomišwago go pšhatla llaga yeo, ka go diriša tshipi ya go lekanya ya sebopego sa "T" yeo o e bolokago ka koloing ya gago. O ka itirela tshipi ye ka 8 mm round iron ye o e momaganyago ka sebopego sa "T" gore e swarege gabonolo ka seatla. Lootša ntlha ya yona ganyane gore e kgone go tsena mmung gabonolo, mme o swaye sebaka se sengwe le se sengwe sa 10 cm mo go yona ka motšhene wa go ripa ditshipi (angle grinder). Bjale katela tshipi ye mmung mme o tla lemoga ka pela ge go na le kgohlagano. Ge o dira teko ye sebaka se sengwe le se sengwe sa 0,5 m, o ka kgonthiša ge eba bothata bja kgohlagano bo akaretša tšhemo yohle goba bo ama mafelo a a itšego fela tšhemong yeo. Katlego ya sedirišwa se se šomišwago go fediša bothata bjo, e ka lekolwa ka tsela ye.