Dikotsi, dikgobalo le bolwetse di ka senya matshelo le dikgwebo. Ditharabololo ka gale di bonolo gape di tlhotlhwa-tlase e bile batho ba ba maleba go dira gore dipolasa di bolokesege ke balemirui le badiri ba bona ba kwa dipolaseng. Boitekanelo le polokesego ke tlhokego e e botlhokwa ya kgwebo ya temothuo e e tswelelang. Matsapa a puso ka nosi ga a kitla a dira lephata la temothuo gore le bolokesege le go itekanela, mme go mo go mongwe le mongwe yo o leng mo temothuong le mo go tsa dijo go amega.
Ngwaga mongwe le mongwe batho ba a tlhokafala ka ntlha ya ditiro tsa temothuo le tsa sekgwa.
Batho ba le ba ntsi ba gobala thata le go lwala thata kwa lefelong la bona la tiro.
_ Ditshenyegelo tsa tsamaiso - go batlisisa tiragalo, ditshiamiso, jj.
_ Ditshenyegelo tsa inšorense, ditshenyegelo tsa semolao le phatlalatso e e sa siamang.
Ditshenyegelo tsotlhe tse di ka tilwa, mme ga okediwa poelo. Ka jalo pampitshana e, e ikaelela go neelana ka tshedimosetso e e yang go thusa bathapi le badiri ba temothuo le sekgwa go lebelela boitekanelo le polokesego le dikgonaglo tsa dikotsi tsa boitekanelo tse di amanang le tiro ya mo lephateng la bona. Pampitshana e, ga e akaretse ditlhokego tsa peomolao mo indasetering. Tshedimosetso eo e ka fitlhelwa mo websaeteng e ya Lefapha la Badiri: www.labour.gov.za.
Go laola boitekanelo le polokesego ya badiri go tshwana le go laola dithulaganyo go netefatsa gore dijalo le diphologolo di tsholwa di itekanetse, di dira sentle le go go kgontsha go nna mo kgwebong. Badiri ba tlhoka go itekanela le go babalesega go dira sentle le go nna ka gale ba le mo tirong.
Mekgatlho yotlhe e tlhoka pholisi go tlhagisa thulaganyo ya yona ya tiro e e malebana le boitekanelo le polokesego, ka maikaelelo a go lebisa kwa maemong a a botoka a kwa lefelong la tiro. E tshwanetse go kwalwa, go rulaganngwa sentle le go ikaega ka boineelo kwa kgatong e kgolwane ya botsamaisi.
_ Go tlhagisa maikaelelo a gago a kakaretso malebana le polokesego le boitekanelo jwa badiri ba gago.
_ Go sekasekiwa gangwe le gape le go sekasekiwasešwa fa mokgatlho wa gago o fetoga kgotsa mathata mantšhwa a nna teng.
Go lemoga mathata le go sekaseka kgonagalo ya dikotsi a di a tlhagisang go botlhokwa. Fa fela o itse gore ke mathata afe a a leng teng mo lefelong la gago, le maemo a kgonagalo ya kotsi a e a tlhagisang, o ka se kgone go itse gore di batla go laolwa kgotsa ka mo o tshwanetseng go dira ka teng.
Tshekatsheko ya kgonagalo ya dikotsi ke go lebelela ka kelotlhoko gore ke eng mo kgwebong ya gago se se ka tlholang bothata mo bathong, gore o tle o kgone go lekanyetsa gore o nnile kelotlhoko mo go lekaneng kgotsa o tshwanetse go dira go feta. Fa fela o sweditse ka ga kgato ya kgonagalo ya kotsi, o ya go tlhoka go tsenya dikgato tse di tlhokagalang tsa thibelo le tsa tshireletso.
Lebelela go dikologa lefelo la tiro o lebelele gore batho ba dira jang. Gape keleka direkhoto tsa ditiragalo tse di fetileng, dikotsi kgotsa mathata a boitekanelo. Maikaelelo a se, ke go lemoga mathata a a botlhokwa a a tlholang kotsi e e masisi kgotsa a a ka amang batho ba le bantsi.
Lemoga batho ba ba ka gobalang, le gore ba bakae.
"jang", o se ke wa lebala dilo di tshwana le tiro ya tlhokomelo, fa mathata a mantšhwa a ka tlhagelela.
Sekaseka gore dikgonagalo tsa dikotsi tsa mo bothateng bongwe le bongwe jo bo botlhokwa di laolwa sentle jang.
Ditaolo di ka lekana sentle kgotsa di ka nna le sekoupu sa go tokafatsa dilo. Badiri ka gale ba na le dikakanyo tse di nang le mosola, go lebilwe tiro ya bona ya letsatsi le letsatsi e bile o tshwanetse go ba akaretsa fa o dira ditshwetso ka ga ditaolo tsa gago.
Morago ga go swetsa ka gore ke eng se se tshwanetseng go diriwa, o tshwanetse go rulaganya gore o ya go se dira jang le gore leng. Go rekhota diphitlhelelo tsa gago go ya go go thusa go dira se.
O ya go tlhoka go lebelegape tshekatsheko ya gago fa go nnile le phetogo e e botlhokwa ka mo o dirang ka teng kgotsa fa o na le lebaka la go akanya gore ga e sa tlhole e le maleba.
_ Go tlhagelelang mo maemong a bosa, mo modumong le mo thoromong.
Go tshwara merwalo e e bokete kgotsa go dira mo maemong a a sa siamang go ka tlhola mathata a mesifa le a marapo. Tse ke botlhoko le ditlhabi mo ditokololong, mo dijoeneng kgotsa mo mokwatleng go go ka tswang go tlholwa ke dithinyego kgotsa matsapa.
Ke eng se o tshwanetseng go se dira?
_ Go tsamaya ka dimela kgotsa dipolankisi dikgala tse ditelele go tshwanetse go tilwa mo go kgonagalang go sireletsa boitekanelo jwa badiri.
Dikotsi di le dintsi tse di masisi tsa mo dipolaseng di ama metšhini. Dingwe di diragala ka gonne motšhini o diriseditswe tiro e e sa e lebanang; tse dingwe ka gonne disireltsi ga di a ka tsa tlamelwa kgotsa di tlogetswe. Go tshwanetse ga nna le thulaganyo ya go lebelela gore ditlamelo, go akaretsa metšhini, e bolokesegile go ka dirisiwa. Fa setlamelo se dirisiwa mo maemong a a seng maleba, se tshwanetse go tlhatlhobiwa gangwe le gape malebana le go onala go go ka tlholang kotsi, le fa maemo a a sa tlwaelegang a diragetse a a ka dirang gore setlamelo se se ke sa bolokesega.
O tshwanetse go dira eng?
_ Dithulusu tse di dirisediwang go jala dimela di tshwanetse go direlwa tiro eo.
_ Tlhogo ya thulusu ya go sega le go kgaola e tshwanetse go diriwa ka tshireletsego mo setshwarong ka sedirisiwa se se maatla, sekao, kgapetla, pipini kgotsa boutu.
Fa o reka metšhini kgotsa o e hira molao wa re motlamedi o tshwanetse go neelana ka disireletsi tse di tlhokegang.
_ Badiri ba katisitswe go dira ka polokesego e bile ba tlametswe ka diaparo tsa tshireletso tse di tlhokegang le go di dirisa.
Dikotsi di le dintsi ka metšhini di diragala ka motsi wa ditiro tsa tshiamiso kgotsa tsa tolamiso.
_ Metšhini e e tsholetsang metsi a a tsamayang ka mo dipeiping kgotsa dikarolo e thibelwa go theoga ka go dirisa dirisiwa tsa metšhini jaaka diemisi kgotsa dijeke fa batho ba dira ka fa tlase ga tsona.
_ Ba apara diaparo tse di maleba tsa tshireletso le ditlamelo.
_ Wa tshwenya batho ba ba dirisang metšhini.
Sebakwa se sengwe sa kgobalo mo temothuong ke diterekere tse di menogang. Dikgobalo tse di masisi le tse di tseneletseng di tlwaelegile, e bile ditiragalo di ama bakgweetsi, badiri ba bangwe le batsamaya -ka-dinao. Ditiragalo tse dingwe di diragala fa batho ba tlogela serori ntle le go netefatsa gore ga se ne se tsamaya kgotsa se baka kgobalo.
_ Dinotlolo di tsholwa sentle fa dirori di sa dirisiwe.
Rulaganya le go baakanya tsholetso, ka go dirisa setlamelo tse se maleba le batho ba ba nang le bokgoni go fokotsa kgonagalo ya go nna teng ga dikotsi.
_ Meralo ya tiro e e bolokesegileng e a tshwaiwa mo setlamelong sa go tsholetsa.
_ Fa o kgweetsa, dirwadi tsa fa pele di tsholeditswe fa di se na sepe le gore di isiwa kwa tlase fa di tletse, ntle le fa se se ka tlhola kgonagalo ya kotsi, sk: mo ditseleng tsa botlhe.
Tlhagelelo mo modumong o o tseneletseng go ka baka go se utlwe ga leruri, ka gale ntle le gore mosotlegi a itse ka ga se go fitlhela go nna thari thata e bile go baka modumo mo tsebeng kgotsa bosusu.
_ Mo ditlhagelelo di fitlhelelang 90 dB kgotsa kwa go dingwana, tshwaya dikarolo tse "jaaka mafelo a tshireletso" ka matshwao go kaya fa tshireletso ya ditsebe e tshwanetse go apariwa e bile netefatsa gore mongwe le mongwe yo o tsenang mo mafelong a, o apara tshireletso ya ditsebe.
Tiriso e e boelediwang kgotsa e e tswelelang ya dithulusu tse di roromang jaaka disaga tsa diketane, disegi tsa boraše kgotsa dikeraendara go ka baka senteromo ya thoromo ya letsogo - setlhopha sa malwetse go akaretsa monwana o mosweu wa thoromo, tshika, mosifa kgotsa kgotlhelo ya ditokololo. Matswao tsiboso a akaretsa bogatsu kgotsa bokidi mo menwaneng, go fetoga ga menwana go nna e mesweu mo marurung kgotsa mo maemong a a bokgola, go go latelwang ke go opaopa le go tsholola.
Go kgweetsa diterekere kgotsa metšhini e mengwe e e itsmaisang go ka dira gore mmele o rorome kgosa go tsiboga go go amanngwang le botlhoko jwa mokwatla jo bo tswelelang kgotsa setlhabi mo nokeng le mo lengoleng. Matshwao a tsiboso a akaretsa setlhabi le go gagamala mo mokwatleng, mo nokeng kgotsa mo lengoleng morago ga go dira ka terekere.
O ka dira eng?
_ Thuthufatsa matsogo pele ga tiro o be o a tshole a le bothitho.
Go tlhagelela mo maemong a bosa, segolobogolo mo letsatsing kgotsa mo marurung a a tseneletseng go ka nna kotsi.
_ Tlhokomela dirunyi, dikakana kgotsa ditlosa mmala mo letlalong. Bona ngaka ya gago fa dironyi, jj.
_ Diaparo tsa go dira di tshwanetse go diriwa ka didirisiwa tse di tsholang mmele wa badiri o omile gape mo temphereitšeng e e siameng.
_ Diaparo tse di lekaneng tsa tshireletso di tshwanetse go tlamelwa fa go nang le kgonagalo ya go nna teng ga kotsi ya phatsimo ya UV kgotsa mathata a bayoloji, jaaka dimela tse di nang le botlhole, diphologolo tse di nang le botlhole le ditshwaetsego.
Go amana le diphologolo go ka tlhola zoonoses (malwetse a a tswang mo phologolong a fetela motho). Ditshedi tse dinnye jaaka dibaketeria, megare, diparasiti le fungi di ka baka malwetse ka go tshwaetsa mmele fa di hemiwa, di mediwa, kgotsa fa di tsenelela mo letlalong. Matshwao ke a mathata a letlalo le malwetse a a tshwanang le "flu"a a ka bakang bolwetse jo bo tswelelang go fitlhela bo alafiwa.
_ Fokotsa kgonagalo ya kotsi ka go tshola leruo le itekanetse.
_ Netefatsa gore go nna le bophepa jo bo siameng jwa sebele.
_ Tswala mesego yotlhe le mengapo ka ditswalo tse di thibelang metsi.
Tlhagelelo mo dikhemikhaleng tse dikotsi kgotsa mo dilwaneng tse dingwe, sk: go dibolaya-ditshenekegi, melemo ya diphologolo (go akaretsa didipi tsa dinku), lorole, mosi kgotsa dilwana jaaka seleri, mantle a makima a seretse sa kerisi kgotsa menontsha; go hema mosi wa polasetiki e e tukang, kgotsa lorole lo lo nnang teng fa o sutisa tlhaka, menontsha, letlhaka, leswabi la bojang; go ama seleri, motshutelo jj; kgotsa go gasiwa ka sebolaya-ditshenekegi kgotsa ka dipi ya dinku, tsotlhe di ka kowafatsa.
_ Go hupelwa.
Matshwao a, a ka nna a nakwana ka nako ya tiro, kgotsa a ka fetelela le go nna sebaka se seleele go fitlhela a batla go nna teng ka gale. A ka bakwa ke tlhagelelo e nnye thata mo selwaneng se se go ganang, kgotsa se se ka go utlwisang botlhoko. Fa o tsuba, le wena o tlhagelela mo dilwaneng tse e bile go na le kgonagalo ya gore o ka nna le mathata a a masisi a sehuba.
Go botlhokwa go itshireletsa le go sireletsa badiri ba gago.
_ Go vacuuma dilo tse di fa fatshe go na le go di feela- dirisa filitara ya bokgoni jo bo kwa godimo.
_ Go apara setlamelo se se maatla sa tshireletso sa khemo. Netefatsa gore o dirisa maseke o o maleba kgotsa sesireletsa-sefatlhego malebana le lorole, diphufudi kgotsa di-aerosolo.
Dimaseke le disireletsa-sefatlhego ka gale di tshwanetse go bewa mo lefelong le le phepa le le omileng - o se ke wa di pega mo dihukung kgotsa mo dipekereng mo mafelong a a leswe, a a nang le lorole.
_ Tlosa ditshedi mo letlalong le mo diaparong ka bonako, o be o tlhape pele o ja, o nwa kgotsa o tsuba.
_ Bega melato yotlhe e e belaelwang ya kgotlelego gore e tle e batlisisiwe ka tsenelelo.
_ Dimela tse di tlhatlhobilweng di tshwanetse go tshhwarwa ka kelotlhoko go fokotsa kgotlelego ya sebele.
_ Dikgetse tsa go jala kgotsa ditlamelo kgotsa didirisiwa tse dingwe tsa go rwala dimela tse di tlhatlhobilweng di tshwanetse go phepafadiwa ka go tshololwa le go tlhatswiwa letsatsi lengwe le lengwe.
Dikotsi di le dintsi mo temothuong le kwa sekgweng di tlhagelela ka ntlha ya go thelela, go kgopiwa le go wa. Lebelela gore mafelo a tiro ga a na dikgoreletsi, jaaka megala e e gogobang, dikgetse kgotsa diphalete le gore go na le sepeisi se se lekaneng sa go boloka dithulusu le dilwana. Tshola dikago tsa gago di siame, ka go netefatsa gore madilo ga a tlhakatlhakane, segolobogolo ka mo dikarolong tsa difuru kgotsa ka mo dikagong tsa bogologolo.
Fokotsa kgonagalo ya go wa, ya go kgopiwa le ya go thelela.
_ Matshwao a polokesego mo kgonagalong e e botlhokwa ya kotsi ya boitekanelo le polokesego e leng teng morgago ga go tsaya dikgato dingwe tsa taolo tse di supilweng ke tshekatsheko ya gago ya kgonagalo ya dikotsi.
_ Ka go tlwaelegile gore badiri ba dikgwa le ba temothuo ba dira ka ditlhotshwana kwa mafelong a a farologaneng, modiri mongwe le mongwe o tshwanetse go katisediwa thuso ya pele ya motheo. Katiso e, e tshwanetse go akaretsa kalafo ya dintho tse di bulegileng le thathamologelo.
_ Dipalangwa kgotsa mofuta wa tlhaeletsano o tshwanetse go nna teng kwa lefelong la tiro go ikgolaganya le ditirelo tsa phaloso ka motsi wa tshoganyetso.
Go na le kgonagalo ya kotsi ya bolwetse jwa dilwana tse di kotsi go tswa mo lesweng kgotsa mo ditlhagisiweng dingwe tsa diphologolo tse di nang le ditshedi tse dinnye tse di ka nnang teng tse di kotsi.
_ Thebolo ya metsi a a phepa a a nwewang (e e tshwailweng go e farologanya le thebolo ya metsi a a sa nweweng).
Malwetse a a riling a a bakiwang ke tiro a tshwanetse go begiwa kwa Lefapheng la Badiri.
_ Metšhini - senteromo ya thoromo ya letsogo go tswa mo tirong ya disaga tsa diketane, disegi tsa boraše kgotsa disaga tse di tshekeletsa tsa letsogo.