Mulayotibe wa khetho wa 1998 we wa vha wone mutheo wa vhusimamilayo wa khetho dza 1998, wo phasisiwa nga phalamennde. Wo tikedzwa nga ANC, Inkatha Freedom Party, ACDP na Freedom Front. U bva tshee nyambedzano dza thoma nga ha hoyu mulayotibe, haya mahoro o khwathisedza ndeme ya khetho dzo tshimbidzwaho nga lwa mulayo na mvelelo dzi sa timatimisi. Naho zwo ralo mahoro othe o khwathisedza ndeme ya u vhona uri nangoho vhakhethi vhothe vha na manwalo a vhune a re na Baa-khoudu.
Mulayotibe hoyu u fara mafhungo manzhi a ndeme a fanaho na a uri khetho dzi fanela u farwa lini, ndi vhafhio vho fanelaho u voutha, ndi vhafhio vhane vha nga lwela maimo kha khetho na thodea khathihi na khetho dza tshipentshela kha vhanwe.
Zwinwe zwa zwe zwa tendelaniwa nga hazwo kha mulayotibe ndi zwo bulwaho afho fhasi.
Vhadzulapo vhothe vha Afrika Tshipembe vha re na minwaha ya 18 na u ya ntha vha re ngomu shangoni vha do tendelwa u voutha. Hafha a hu katelwi vhathu vha songo takalaho mihumbuloni kana vho iledzwaho nga Mulayo wa zwa mutakalo wa muhumbulo kana wa maluvhi. Vhathu vhothe vho valelwaho zwitokisini nga milandu i shushaho na vhone a vha nga tendelwi u voutha.
Hu a tendelwa vouthu dza tshipentshela. Hedzi vouthu dza tshipentshela dzi itelwa vhathu vhane vha sa kone u voutha nga vhone vhane nga mulandu wa zwiitisi zwine zwa do vha zwo bviselwa khagala. Vhashumi vha re kha vhurumiwa kha mashango a kule na mita yavho vha do tendelwa u voutha nga tshifhinga tsha khetho. Tshinwe tshigwada tsha vhane vha wana vouthu dza tshipentshela ndi tsha vhakhethisi tshine tsha katela na vha tsireledzo ya shango hune ha katelwa mapholisa na maswole. Vouthu dza tshipentshela dzi dovha dza katela na vhaholefhali, vho holefhalaho mirado, vhaaluwa na vhafumakadzi vho vhifhaho mivhilini vhane vha do balelwa u swika kha vhupo ha u vouthela nga mulandu wa uri vha na vhuholefhali ha mirado.
Mulayotibe u amba hafhu nga ha u dinwalisela ha vhakhethi khathihi na u dadziwa ha mutevhe wa u voutha. U dinwalisela u voutha hu do dzula hu tshi khou bvela phanda. Musi muthu o di nwalisela u voutha, zwidodombodzwa zwawe zwi ya zwa tolwa kha bugu ya u nwalisa vhathu vhothe ya vhukati ine ya dzula i hone kha Muhasho wa zwa Muno u itela u vhona arali zwi zwa vhukuma.
Musi zwidodombedzwa zwo tolwa zwa wanala zwi zwa vhukuma, dzina lawe li do dzheniswa kha mutevhe wa u voutha. Vhathu vhothe vhane madzina avho a vha kha mutevhe wa u voutha vha do tendelwa u voutha nga duvha la dzikhetho line la do dzudzanyiwa nga muphuresidennde.
Vhathu vha fanela u vha na maṋwalo a vhunṋe (ID) a re na Baa-khoudu uri vha tendelwe u voutha. Heḽi ndi ḽone ḽiṋwalo ḽi ḽoṱhe ḽo tendelwaho sa zwe zwa dodombedzwa nga Mulayotibe wa Dzikhetho wa 1998.
T(hanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana i shuma lwa miṋwedzi ya 12 fhedzi nahone i a tendelwa kha u ḓiṋwalisela u voutha, musi vha Muhasho wa zwa Muno vha tshi kha ḓi dzudzanya Liṋ(walo lṄa vhunṋe (ID).
Hei thanziela ya vhune ya tshifhinganyana i vha i na zwidodombedzwa zwa muhumbeli: nomboro dza vhune khathihi na tshinepe tsha vhune.
Thanziela ya vhune ya tshifhinganyana i wanala hu saathu u fhela awara dza 24 nga nnda ha kha vhupo vhu si na dzikhomphiyutha. Arali zwo ralo, i do nekedzwa musi yo no vhuya kha yuniti thendeleki ya fhethu he khumbelo ya itwa hone.
Kha manwe mavundu ho vhumbiwa foramu dza mafhungo a muno u itela u thusa Muhasho kha hoyu mushumo. Hedzi foramu dzi fanela u thusiwa.
U vhumbiwa ha zwiimiswa zwa khetho/ zwigwada zwa u thusa nga u tou funa/thimu dza u shuma u itela u thusa kha fulo la vhune. Mirado ya phalamennde vha fanela u vhona uri nangoho mishumo ya vhathu vhane vha khou thusa nga u tou funa vha khou lambedzwa kha Muhasho wa zwa Muno. Zwi ambaho uri vhathu vhothe vhane vha khou thusa nga u tou funa vha do nwaliswa kha Muhasho wa zwa Muno nahone vha fanela u lambedzwa nga mirado ya phalamennde vhone vhane. Vha do gudiswa nga Muhasho wa zwa Muno nahone vha do netshedza tshumelo vha sa dzhii sia la zwa polotiki nahone vha shuma vha sa holi. Vha do thusa kha u dadziwa ha dzibammbiri, u gandisa magunwe a vhahumbeli na u vhona uri thodea dzothe dzi khou swikelelwa, sa tsumbo. u netshedzwa ha thanziela dza mabebo, nz.
Mirado ya phalamennde vha humbelwa uri vha kwame vhaimeleli vha muhasho kha vhupo ha havho uri vha dzudzanye pulane ya uri vha nga thusa hani na u dinekedza kha u dzhenelela kha mbekanyamushumo dza radio dza nyambedzano dza vhupo ha havho hune vha nga kona u divhadza nga ha fulo la Manwalo a Vhune.
Arali hu si na thanziela ya mabebo vha humbelwa uri vha kwame muofisiri wa dzingu uri a vha vhudze uri hu nga shumiswa ndila ifhio kha u tola vhungoho. Naho zwo ralo muhasho u a kondisa kha u bveledzwa ha linwalo line la vha na ndeme hu u itela u fhelisa vhukwila.
Musi hu tshi itwa khumbelo ya Liṋ(walo lṄa vhunṋe (ID) na T(hanziela ya vhunṋe ya tshifhinganyana (TIC) hu ṱoḓea zwinepe zwiraru.
Minista wa zwa Muno vha do divhadza nga ha fomo ya u dinwalisa ya tshifhinganyana ya u dinwalisela u voutha ine zwa zwino a i athu u vha hone.
Muhasho wa zwa Muno u na dzikhamera kha dziyuniti thendeleki dzine dza thusa uri vhathu vha fodiwe mahala.
Nga duvha la u voutha hu do tendelwa Manwalo a Vhune a re na Baa-khoudu fhedzi.
Nga nnḓa ha khunguwedzo ine ya khou itelwa fulo lṄa ḽiṋwalo lṄa vhunṋe (ID), ho itwa nzudzanyo kha mavunḓu oṱhe dza u vhona uri nangoho vhathu vhoṱhe vhane vha tea u voutha vha khou ita khumbelo dza L(inwalo lṄa vhunṋe ḽi re na Baa-khoudu.
Awara dza u shuma dzo engedzwa zwi tshi ya nga thodea dza vundu linwe na linwe. Muhasho u nga shuma u bva nga 07h00 - 18h00 vhukati ha vhege na u bva 08h00 12h00 nga migivhela. Tsheo hei i vha hone nge vhathu vha humbela?
Ho tholiwa vhaṋwe vhashumi vha u engedza tshivhalo tsha vhashumi uri vha kone u thusa kha ṱhoḓea dza Maṋwalo a vhunṋe (ID) dzine dza khou anda.
Kha vhupo vhune ha sa vhe na ofisi dza zwa Muno ho vhewa Yuniti thendeleki.
U wana mafhungo manzhi, khumbelo dza tshumelo kana tshumelo dza vhathu vhane vha thusa nga u tou funa, vha nga kwama vhalangi vha madzingu vha muhasho.
Vhathu vhanzhi vho ita khumbelo dza Manwalo a Vhune ane haathu u ya u dzhiwa ofisini dza Muhasho wa zwa Muno. Haya Manwalo a Vhune a fanela u tevhelwa nga u tavhanya. Mirado ya phalamennde vha khou humbelwa u thusa kha u vhona uri a netshedzwa vhane vhao.
Vhathu vha saathu u ita khumbelo dza Manwalo a Vhune a re na dzi Baa-khoudu vha khou fanela u ita ngauralo nga u tavhanya.
Muthu ane a vha na miṋwaha ya fhasi ha 16 u fanela u ḓa na muthu ane a mu fhira nga miṋwaha ya 10 ane a ḓo mu itela khumbelo ya u ḓiṋwalisa kha zwa mabebo. Muthu onoyo u ḓo fanela u ḓadza na afidafiti (fomo ya B1 288) ine ya khwaṱhisedza zwidodombedzwa zwa mabebo.
Vhathu vha re na minwaha i fhiraho 21 vha ita khumbelo ya u dinwalisa ha mabebo ha tshilengo.
Arali manwalo a u tikedza a si ho, muhumbeli u do vhudziswa nga muofisiri wa muhasho u itela u dzumbulula vhudzulapo hawe na duvha lawe la mabebo hu si na u timatima.