4. KGAOLO Y A BONE THULAGANYO 4.1
KGAOLO YA BONE
Thulaganyo e tlo arolwa ka dikgaolo tse nne, e lego thulaganyo I,
thaetlele le kokwane ya mathomo ya thulaganyo, e lego kalotaba.
Ka mo go boletswego ka gona, kgopolo ye, thulaganyo, ke tlhamo ya ditaba
Ditaba tseo di rulaganywa ka mokgwa wo o itsego, wo o
tsweletsago tebanyo ya mongwadi. Groenewald ( 1993: 5) o re mokgwa woo
o bitswa thekniki. Ka lebaka leo ge a hlalosa thulaganyo o re ke tlhopho ya
dithekniki ge di amana seng sa tsona, ke gore ge thekniki ye nngwe le ye
nngwe e lebane le moko wa ditaba. Ge Lotman (1968: 49) a tlaleletsa polelo
Lehlakore le le tsepamego le tsweletsa kamano gare ga ditaba tse di lebanego
le diteng le thulaganyo. Ka fao ge diteng tsa Megokgo ya Lethabo di
bapetswa le thulaganyo ya yona, go lemogwa karoganyo ya dikgaolo ye e
Lehlakore le le rapamego le lebane le ditaba tsa thulaganyo. Thekniki ya
boipoeletso) gore maikemisetso a gagwe a tie a bonagale gabotse.
Ka gona go ka akaretswa ka gore thulaganyo ke:
Tlhamo/ tlhopho ya ditaba tsa diteng.
Mokgwa wa go hlama/ hlopha/ rulaganya o bitswa thekniki.
a di tseago ge a hlalosa ditaba tsa diteng.
Ka fao ge thulaganyo e nyakisiswa go tlo hlokomelwa dikgopolo tse di
Go ya ka Mojalefa (1996: 10) moko wa ditaba ke molaetsa/ tebanyo/ thuto
yeo mongwadi a ratago go e ruta babadi mabapi le taba ye e itsego. Seo se
malebana le ditaba tseo a di lemogago mo bophelong. Moko wa ditaba o
bohlokwa kudu ka gobane o laola go rulaganywa ga ditaba tsa thulaganyo
moko wa ditaba e tsweletswa ke Groenewald (1993: 14) ka tsela ye:
(tsa thulaganyo) gore di Iehane.
Se somiswa mabapi le diteng.
yeo e tswelela gare ga Kgoteledi le morwa wa gagwe, Dikgoneng, ka lebaka
go Iatela melao ya setso ya bogologolo. Ke ka fao a sa ratego ge Dikgoneng
a ba tswalanya le merafe e sele ka gobane o e hloile. Lehloyo Ia Kgoteledi
fapafapana ka maikemisetso a go rata go thibela lenyalo Ia gagwe Ie Mihloti.
Taba yeo e bego e mo hlohleletsa go dira mapheko ao ke gore o thatafalelwa
ke diphetogo tsa bophelo bja sebjalebjale ka gobane o setse a gotse. Le ge
phetogo a e bone kua Bopedi, yena o gana go amogela gore mehla le mabaka
Go ya ka tsebo ya gagwe, Batsonga ga se batho ba go
hlakahlakana le Bapedi. Ba swanetse go katogwa le go gafelwa ka thoko.
Gape o gana go amogela gore lerato Ia sebjalebjale ga le laolwe ke morafe
o a fetoga, o lebala tsela tsa bogologolo tsa kgethologanyo ya merafe. 0
Go ka rungwa ka gore thuto yeo Lentsoane a ratago go e lemosa mmadi wa
a se rate. Ka go realo mosadi a ka kgethwa kae goba kae go sa hlokomelwe
polelo goba mmala wa motho ka go bane Ierato ga le kgethologanye batho go
ya ka merafe, lona le tlemaganya merafe gore e be molokomong.
naratholotsi. Ge Groenewald (1993: 15) a hlalosa moakanyetso, o re ke
Motho wa maemo/ wa ka mehla.
Motho wa go kokobetswa/ wa go se kokobetswe
Motho wa go amogelwa/ wa go se amogelwe
Mojalefa ( 1997: 31) o tlaleletsa tlhaloso yeo ka go re moakanyetso ke:
o theilwe godimo ga yona."
wa dingwalo o na le dikokwane tseo di boletswego gomme mo go tsona go
Molwantshwa ke motho wa maemo.
Groenewald ( 1993: 16) a o akaretsago ka tsela ye:
Molwantshwa ke motho yo bohlale.
Gona mo letlakeleng leo, o tswela pele ka go re moakanyetso o laola semelo
Motho wa maemo/ wa mehleng
Motho wa bofokodi/ wa go hloka bofokodi.
Ka go latela mahlakore ao, mmadi a ka kgona go tsinkela semelo sa
swantshetsa babadi phetogo ya bophelo, e Iego moko wa ditaba. Go bontsha
mmagoDikgoneng, Kgoteledi, ka gobane go ya ka setso sa gabo, ga ba a
swanela go nyalelana le merafe e sele. Ke ka moo a hloilego Mihloti, kudu
ka gore ke Motsonga. Dikgoneng o fapana le mmagwe mo tabeng yeo ka
lebaka la gore yena o rata Mihloti, ga a lebelela gore ba fapana ka polelo
goba ke wa morafe o sele. Ka fao Dikgoneng ke molwantshwa, ke motho wa
sa gagwe, go ya go hlokomelwa dikokwane tse pedi tsa mathomo tsa
Motho wa maemo (botse)
Motho wa go hloka bofokodi
dikgopolo tse pedi tse, di a fapana.
Moakanyetso ke lenaneo la dikokwane tsa thulaganyo.
wona, gape o laola semelo sa molwantshwa.
Taba yeo a lekago go e gatelela fa, ke gore thaetlele ke leina leo puku e
tsebegago kalona. Ka go realo leina leo le bohlokwa ka go bane motho aka
kgona go lemoga mohuta wa puku yeo kalona. Ke ka fao Mojalefa (1997:
97) a rego thaetlele ke leina Ia puku goba la kgoboketso ya direto, ke gore ga
tlaleletsa thaetlele, go swana le Ratlabala ( 1968: 16) ka sereto sa Polokong.
mokgalabje yo e bego e le molemi.
ditaba tse dingwe tseo di sego tsa lebana thwii le sereto, go swana le Matlala
ka sereto sa Seemole b Engelane. Mo seretong seo, o thoma ka go ala
tlhaloso ya ditaba tseo di sa lebanago le sereto seo, gomme tsona di bolela
Polelo ya Mojalefa e oketswa ke Fowler (1982: 96) ka go kgethologanya
Ge go akaretswa go ka thwe thaetlele ke leina leo motho a ka kgonago go
Go ya go lekolwa ka moo mehuta ya dithaetlele e ka holago babadi.
laolwa ke maikemisetso a mongwadi ka go se reela leina. Wilsmore (1987:
404) o tiisa seo ka go re:
Ge sengwalo se filwe leina, ke gona moo go tlogo lemogwa mediro ye e
( 1982: 96) o hlalosa go re thaetlele e na le modiro wa tlhagiso
e Iehane le modiro wa go hlahla ("guide"), gape o tswela pele mo letlakaleng
le (1987:405) ka go swantsha thaetlele le leinakgwebo ("trademark").
Mojalefa ( 1997: 92) ge a hlalosa polelo ya Wilsmore, o bontsha tiriso ya
go sup sa gore se kgone go lemogwa. Ke ka fao go sego bonolo gore leina leo
Ka tsela yeo go ka thwe thaetlele ke karolo ya sengwalo, eupsa e sego leina
le ditlhaloso tsa go fapana tse:
Gomme yona o re ke go hlatholla ("interpretative") le go reela leina
ka go re thaetlele ke leina mo mathomong a puku, yona e hlalosa sererwa le
293) ka go tsweletsa mehola ye e latelago:
Ka gona go ka akaretswa mehola ya thaetlele ka go re yona e bohlokwa ka
bonagale gabotse, se swanetse go fiwa leina. Ge se filwe leina, ke gona mo
thaetlele e fa tlhaloso ya sengwalo khuetso, e na le modiro wa tlhagiso le wa
go hlahla, gape e hlalosa sereiWa le diteng tsa sengwalo.
Ge tlhaloso ya boLazarus e ka hlokomelwa, go ka rungwa ka gore thaetlele
ye, Megokgo ya Lethabo, e lebane le moko wa ditaba: phetogo ya bophelo.
Serudu (1989: 36) ge a hlalosa lereo le oksimorone,o re:
"Ke sekapolelo seo mo go sona go kopantshwago tse di
sa nyalelanego le tseo di bonalago di ganetsana.
Ka tsela yeo go hlaloswa lethabo le legolo, e sego manyami.
wa gagwe, Dikgoneng, mabapi le go nyala ga Dikgoneng. Go se kwane ga
bona ka mo lapeng, go godiswa ke gore Thola o nyaka go kgethela
a rata go nyala kgarebe ya Motsonga, Mihloti. Gona moo go tswelela
sebjalebjale ga le na mollwane. Lana ga le kgethologanye batho go ya ka
polelo goba merafe, le a tswalanya. (Letl. 17).
Kgoteledi ga a kwane le taba yeo ka go bane o setse a godile. Yena o palelwa
ke go amogela diphetogo tseo di tlisitswego ke bophelo bja sebjalebjale ka
lebaka Ia gore o hlompha melao ya setso sa gabo ya bogologolo. Ke ka moo
a bonago go le kaone gore a etele kua Bopedi, ke gore magaeng mo go
emelago bogologolo. 0 etetse fao ka nepo ya gore o tla hwetsa thuso ya go
mo thekga kganetsong ya gagwe ya !erato la sebjalebjale.
Kua Bopedi o kgonne go lemoga gore bophelo bo fetogile ge a bona phetogo
ya meago, temo le diruiwa gore ga di sa swana le ka nako yela a sa gola.
Yeo e bile taetso ye botse go yena gore bophelo bo setse bo gatile magato.
(Led. 48). Go fetoga fao ga dilo tseo, ga go tshwenye Kgoteledi ka go bane
ke motho wa sengangele, yo a sa ratego go fenywa le ge nnete a e bona. Go
Kgoteledi. 0 lemogile gore aka se dirolle seo se diragetsego. Ke ka fao a
ilego a gapeletsega gore a amogele Mihloti ka lapeng la gagwe.
bookelong. Pele a hlokofala, o laeditse boitsholo go bana ba gagwe ka go lla.
Kgoteledi, bana ba gagwe ba swarane ka diatla ya ba ngata e tee ka gore ba
megokgo e godisa lethabo le legolo.
mathata a a lebanego le lerato ge lena le mollwane. Mathata ao a a rarollwa,
mollwane, ke gore lona ga le bone, ga go mo le sa flhlego ka ge le sa
Premingerle ba bangwe (1986: 192) bahlalosadikokwane tsa thulaganyo ka
Seo ba se gatelelago ke gore thulaganyo e na le dikokwane tse tlhano.
Serudu le ba bangwe (1990: 113-115) ba gata ka mosito o tee le
thulaganyo e bopilwe ka dikokwane tse nne, tse:
boGroenewald, gona go ka lemogwa gore boSerudu ba tswela pele ka go
Ka fao nyakisiso ye, e tlo latela lenaneo la dikokwane tse nne tsa thulaganyo
ditaba tseo mongwadi a tlogo di anegela mmadi. Ke gore ke ditaba tsela tsa
diteng, tseo di beakantswego ke mongwadi ge a thoma go ngwala sengwalo.
Le ge yena a bolela ka go nepisa papadi/ tiragatso ("play"), tlhaloso ya
malebana le seo se hlalositswego, mongwadi a ka kgona go alela babadi
baanegwa, a tsweletsa le tikologo yeo ba phelago go yona le nako yeo
ditiragalo di diregago ka yona. Cohen ( 1973: 69) ge a gatelela taba yeo, ore:
Seo Cohen a lekago go se kgonthisisa fa, ke gore kalotaba e fa tlhaloso ya
ditiragalo tseo di diregilego le tseo di tlogo latela ka moraga, ke gore e
bangwe (1994: 1) ka go re kalotaba ke tlhagiso ya ditaba yeo e
ditaba ka sedi le nepagalo gore mmadi a tle a kgone go
kwesisa ditiragalo tse di tlogo latela ka moraga."
Ka gona ge mongwadi a dirile seo, mmadi o tlo lemoga thulano ge e tswelela
Groenewald (1991: 30) o akaretsa ditaba tseo di hlalositswego ka go re:
"mongwadi o rulaganya dikanegelo le dipapadi tseo ka tsela ya go hlalosa:
o bonale le gona o tswetswe pele."
hlalosa mohola wa kalotaba ka tsela ye:
tsa sengwalo, ke gore tseo e Iego tsa diteng gore di lebane
le moko wa ditaba. Gape kalotaba e bopa goba e hlola
Brooks leba bangwe (1975: 7) le Mojalefa (1996: 14) ba ruma kakaretso yeo
babadi baanegwa, ditiragalo, nako le felo, ke tseo e lego dielemente tsa
kalotaba. Ke gore gona mo mathomong a kalo ya ditaba, mongwadi o
ikopanya le dielemente tseo ge a ngwala sengwalo.
Ka go realo go ka akaretswa ka go re kalotaba ke mathomo a ditiragalo tsa
kanegelo. Ke matseno a ditaba tseo di rulagantswego ke mongwadi mo
Gomme yona e hlalosa seemo sa ditaba tseo
mongwadi a ratago go di tsweletsa go babadi, e ka ba ditiragalo tseo di
kgona go tsebisa babadi baanegwa, mafelo ao ba phelago go ona le nako ya
Tlhaloso ya dikgopolo tse pedi tse, thulano le maatlakgogedi e tlo
papading, pading goba mo go kanegelokopana. E ka ba
Gape thulano e ka ba gare ga moanegwa le tikologo ya
motheo wo mogolo wa kanegelo. Conradie (1974: 7) ge a tiisa seo, ore:
Yena o gatelela gore thulano ke mothopo wa tiragatso. Ka gona go ka thwe
thulano ka go re katlego ya sengwalo sefe kapa sefe, e letse magetleng a
tiriso ye botse ya go ba le bothata. Gomme yona thulano yeo, e bonagala
gabotse ge e hlokomelwa gare ga mahlakore a mabedi a: Ia go loka le la go
Ka fao ge thulano e le gare ga baanegwa, ke gore yo mongwe a emela go
loka; yo mongwe a emela go se loke, mmadi yena gantsi o itswalanya le
tswela pele ka go hlalosa tsela ye nngwe ya go re thulano e na le mahlakore
conflict"). Ge a hlalosa dikgopolo tseo o re:
Thulano ya ka gare e lebane le ge moanegwa a elwa le dikgopolo tsa
gagwe mabapi le taba ye e itsego.
Ge go akaretswa gona go ka thwe thulano ke go se kwane mo go bago gona
mo go kalotaba ya sengwalo. Yona e bohlokwa kudu ka go bane ke moth eo
wa kanegelo, gape e lebane le mahlakore a mabedi, e lego la go loka le Ia go
se loke. Thulano e kgona gape go hlohleletsa mmadi gore a tswele pele ka
ditaba gore go be le thulano/ bothata. Ka go dira bjalo o tsosa kgahlego ya
(1994: 66) o hlalosa kgogedi yeo Groenewald a bolelago ka yona gore:
"Ke tsela ye bohlokwa yeo mongwadi a e dirisago ya go
kgaotse go bala go is a pele gob a go theeletsa."
gore mmadi a rata tseba pheletso ya ditaba. Ke gore ke phisegelo yeo e
Groenewald ( 1993: 16) o tswela pele ka go re
maatlakgogedi a na le mahlakore a mabedi a:
"La mathomo le Iehane le tse mmadi a di tsebago ( di
lebane le sererwa le diteng); la bobedi le Iehane le tse
mmadi a sa di tsebego (di Iehane le moko wa ditaba le
Ka boripana go ka rungwa ka go re maatlakgogedi ke tsela yeo e diriswago
ke mongwadi ya go godisa phisegelo ya mmadi gore a be le kgahlego ya go
mmadi gore a rate go tseba tseo a sa di tsebego, e lego molaetsa wa
Go hlalositswe gore kalotaba ke matseno a ditaba tsela tsa diteng tseo di
Ge go ahlaahlwa tlhaloso ya kalotaba ya Megokgo ya Lethabo, go tlo
Kakaretso ya diteng tsa Megokgo ya Lethabo.
4.6.2.1 Kakaretso ya diteng tsa Megokgo ya Lethabo
Lentsoane o thoma go ala ditaba tsa padinyana ya gagwe ka go tsweletsa
gagwe, Dikgoneng. Bona ga ba kwane ka taba ya Dikgoneng ge a rata go
Dikgoneng a e utelago Kgoteledi. Sephiri seo ke sona seo se gapeletsago
babadi go tswela pele ka go bala sengwalo gore ba kgone go hwetsa moko wa
go hlalosetsa Thola thopa yela ya gagwe ya gore yena o nyaka go nyala
gabo. Ka lebaka leo, ga a ipone a ka itswalanya le morafe wa Batsonga,
Mihloti. Ge nkabe Mihloti e le Mopedi go swana le Mokgadi, gona mathata
a ka be a se gona. Bothata bo ngangela pele ge Kgoteledi a lemoga gore
lerato gare ga Dikgoneng le Mihloti le tuka bogale.
ba se nyalane.
Kalotaba e bopilwe ka dielemente tse nne, e Iego:
tema mo sengwalong. Thulano gare ga bona e na le mahlakore a mabedi, e
fapana fela ka gore ba thulaganyo ba fiwa mediro ya go fapana, go swana le
ya bolwantshwa, bolwantshi le bohlohleletsi go akaretswa le wa go thusa go
Baanegwa ba thulaganyo ba arotswe ka dikarolo tse pedi:
14) o re baanegwathwadi ba thulaganyo ke (i)
Prince (1987: 78) o hlalosa molwantshwa gore:
mo maikaelelong le maiphetlho a gagwe."
Ka go realo molwantshwa ke moanegwa yo mogolo yo bohlokwa. Ke motho
ke yena yo a bulago dikgoro tsa kanegelo ka ditiro tsa gagwe tse dibotse
bogolo bja ditiragalo tsa sengwalo bo theilwe godimo ga gagwe ebile bo
dirwa ke yena.
Gape ke moanegwa yo mediro ya gagwe e phadimago go tioga mathomong
Ka gona sedi ya babadi e tsepeletse ditiro tseo tsa gagwe ka gore ke tsona
tseo di gapeletsago babadi gore ba balele go ya pel e. Gape ke moanegwa yo
a twelego mathata le maima a kanegelo. Ke ka fao babadi ba ikgweranyago
le yena. Mojalefa (1996: 14) o tiisa seo ka go re ke moanegwa yoo a
Seo bona ba se gatelelago ke gore ke moanegwa yo a sa lokago. Polelo ya
bona e tlaleletswa ke Baldick ( 1990: 10-11) ge a re ke molotsana ("villain")
Go ya ka tlhaloso ya boLazarus le Baldick e lokile, eupsa ga se ka mehla
molwantshi a fetoga motho wa go se lake gob a molotsana. Gantsi ke motho
(1989: 33) o nontsha kgopolo ya Prince ka go re molwantshi o lwantsha
maikemisetso a gagwe.
"Ke moanelwa wa boraro e bong motsenagare.
Motsenagare o gabedi: fa a le mpeetlane kgotsa a le
Ke gore ke moanegwa yoo a hlolago thulano gare ga molwantshwa le
seemo sa ditaba se mo kgahla, se le ka lehlakoreng leo a le ratago, o thekga
wa ka godimo, molwantshwa goba molwantshi. Nepo ya gagwe ke go
hlokomela moo masoto a gagwe a tswago gona (e ka ba ka mo lehlakoreng
dudisago ka a mabedi.
Pretorius le Swart (1983: 24) ba thekga seo se boletswego ke Shole le
molwantshi gore ba se kwane le gatee. Ge a tswetsa pele taba ya Mojalefa,
Conradie ( 1981: 23-24) o hlalosa gore mohlohleletsi o Iehane le dikarolo tsa
gona go ka thwe ke molohlanyi yoo a lebelelago gore phefo e fokela kae, go
Go ka akaretswa ka gore molwantshwa, molwantshi le mohlohleletsi ba
ya sengwalo. Bona ba lemogwa ka lebaka la gore ba fiwa mediro yeo e
fapanego, e lego: (a) bolwantshwa, (b) bolwantshi le (c) bohlohleletsi.
e bolelago ka yena.
Molwantshi ke lenaba le legolo la molwantshwa. Yena o mo lwantshetsa go
loka goba go se loke ga gagwe mo ditabeng tseo a tlogo ba a swaragane le
ke yena yoo a gotetsago mollo wa kgohlano gare ga
molwantshwa le molwantshi gore thulano ya bona e golele pele.
e tswetsa pele moko wa ditaba.
0 thusa go bontsha ditiro tsa mogale goba
mogaleadi. A ka tswelela mo Ie mola goba a tlogelwa
Ke gore ba thusa go hlalosa le go godisa semelo sa
Ke bona bao ba tlaleletsago kgolo le mediro ya
fela ka gore le ditiragalo le tsona di na le mohola wo mogolo. Ka ntle le
kgogedi yeo gape a tswele pele ka go bala ka ge a rata tseba maikemisetso a
"Bangwadi ba bangwe ba somisa baanegwathusi go tiisa/
Ka tsela yeo go ka rungwa ka go re baanegwathusi ke baanegwa ba bannyane
bjalo ka baanegwathwadi le bona ba fiwa mesomo ya go fapana.
Mabapi le moko wa ditaba go gateletswe bohlokwa bja wona gore ke go laola
thulaganyo ya ditaba tsa sengwalo. Moakanyetso o na le mosomo wa go
ka gobane e lebane le maikemisetso a mongwadi, gape e bopa karolo ya
sengwalo. Kgaolo ye e rumilwe ka tlhaloso ya kokwane ya mathomo ya
Gape mo go kalotaba go
KGAOLO YA BOHLANO
Kgaolo ye e lebane le tlhaloso ya semelo sa baanegwa fela.
Mohuta wo wa diphapantsho o lebane le dikokwane tse pedi tsa pele tsa
moakanyetso fela, e lego, (a) molwantshwa ke motho wa maemo/ wa go
hloka maemo le (b) wa bofokodi/ wa go hloka bofokodi. Dikokwane tseo di
bohlokwa ka gobane di nepisa dikarolwana tse pedi tsa mathomo tsa
thulaganyo, e lego kalotaba le tswetsopele. Dikokwane tse pedi tsa mafelelo
Diphapantshotlaleletso di hlalosa semelo sa molwantshwa ka mokgwa wa go
Tshepediso ya tlhaloso ya semelo sa molwantshwa e tlo latela lenaneo le:
Serudu ( 1989: 44-45) ge a hlalosa kgopolo ye, tebelelokakaretsi, o re:
motsebatsohle. Ga go se se mo sitisago go ya kua le kua
yo mongwe a bega ka go rata seo se bolelwago ke
baanegwa ba bangwe goba seo ba se dirago ... "
0 bolela gore mongwadi o tseba ditaba ka moka tsa kanegelo ya gagwe.
Ditaba tseo o di nepisa ka go somisa mehuta ye e fapafapanego ya dithekniki,
Polelo ya baanegwa ba bangwe
Ke motho wa maemo
Moakanyetso o hlalosa gore molwantshwa ke motho wa maemo a mabotse.
Ka fao ge go lekolwa maemo a molwantshwa yo, Dikgoneng, go lemogwa
diphapantsho tse di fapafapanego go hlalosa semelo sa gagwe, e lego:
pedi tseo di nago le dipharologantsho tse di fapanego, e I ego:
kgotlelelo, tumelo le thuto ya sebjalebjale.
Tse di sego tsa lebana le senaganwa, e lego dilo tsa go swana le
sefatanaga le ntlo.
tswago ledireng la go "kgona". Ka go realo ka leina leo Lentsoane o nyaka
go hlalosa motho wa bokgoni, yo a sa phalwego ke ba bangwe. Motho yo
mobjalo kayo, ke wa maemo. Bokgoni bja gagwe bo lemogwa ge a kgonne
phetogonepiso. Ke ka lebaka leo Groenewald (1993: 23) a rego mongwadi
o nepisa taba ge a e hlalosa gabotse gape a kgona go nepisa taba yeo ka go
Thobakgale (1996: 112) o tswela pele ka go tlaleletsa taba yeo ka gore gape
go bale phapano gare ga tebelelo ya mongwadi le ya moanegwa. Seo se ra
kgonthe mola ge ditaba tseo di hlaloswa ke mongwadi yena o a feteletsa.
Ka go dirisa thekniki yeo ya phetogonepiso, Lentsoane o rata go bontsha
ke ye nngwe ya dibetsa tse bohlokwa tsa sengwalo. Ke ka fao Serudu le ba
bangwe ( 1995: 119) ba oketsago ka go re ke setlabelo se bohlokwa kudu mo
ke Groenewald (1993: 49) ka gore ka lehlakoreng le lengwe poledisano ke
Lentsoane o hlagisa polelo ya Dikgoneng ka go re:
"Lemoga gore mehla le mabaka di fetogile, gomme re
setse re dula mmogo le mehlobo ye mengwe ntle le
mathata. Mosadi ke mosadi kae goba kae." (Letl. 17).
dikgopolo tsa bogologolo tsa lapa labo ka go le amogedisa maemo a ditaba
phala segologolo. Ke gore ba lapa labo bao ba emelago setso le melao ya
bogologolo, ke mmagwe, Kgoteledi le kgaetsedi ya gagwe, Thola.
Dikgoneng. Leina le, Thola, le gopotsa mmadi seema se se rego: Se bone
thola boreledi, teng ga yona go a baba. Lentsoane o fahlela taba yeo ka
kgang.'' (Led. 56). Ka tsela yeo o mo hlalosa bjalo ka motho wa go se loke,
mahlong, motho a nagana gore le pelo gagwe e bee hloka bosodi." (Letl. 34).
Ge a fapantsha maina a mabedi a baanegwa bao, Lentsoane o gatelela
Dikgoneng bjalo ka motho wa go loka, gape wa go kgona. Phapantsho yeo
0 bolela gore ke go hlalosa ka mokgwa wa go ganetsana ga dikgopolo tse di
Thola o fapana le Dikgoneng ka gore yena ga a rate merafe e sele, ke gore o
"Ke batho, eupsa mala o belegwago o kile wa bona mang
mo lelokong a tso nyaka mosadi bathong baa? Aowa.
Bjale gona le ge ba re lerato le sepela le mmapelo o ja
serati, nke wena o a feteletsa." (Letl. 16).
gagwe. Bokgoni bjoo bo lemogwa ka moo melao ya setso e sa mo sitisago
lebane le go loka mola Thola yena a Iehane le go se loke.
lego kgotlelelo le tumelo.
tlile go etela Dikgoneng ka lapeng labo. Le ge go be go fisa ka tsela yeo,
Dikgoneng ga se a katekate. Lentsoane ge a fahlela seo, o re:
"Dikgoneng o be a ipona molahlego a bile a ipoditse gore
o no phelela go gahlana le mathata. Moko o be a se a ba
kgauma gore dilo di ka fetoga." (Letl. 34).
Dikgoneng ya mathata a lapa labo ka gore ga se a tlogele go bonana le
le Thola, o gatelela kgotlelelo. Ge Rimmon-Kenan (1983: 56) a hlalosa
e tlaleletswa ke Maila (1995: 71) ge are ke ge dilo tsa go swana di bolelwa
nako ye nngwe le ye nngwe go lemosa mmadi bohlokwa bja tsona.
Lentsoane o godisa maemo a Dikgoneng a go ba le kgotlelelo ka go bolela
Kgoteledi ka tsela ye: "Dikgoneng le Mihloti ba tsene gomme ba dula."
"Ba ile go fetsa go dumedisana, Dikgoneng a sa re o
Tiragalo ye e gatelela gore Thola o thusa mmagwe go thulana le Dikgoneng
ge a raka Mihloti. Ka go realo mmadi o kgona go lemoga kamano yeo e Iego
gare ga ditiragalo tse pedi tseo tsa go swana ge di boeletswa ke baanegwa ba
maemo a Dikgoneng a go ba le bokgoni, a tiiswa ke go ba le kgotlelelo mo
Tumelo ya Dikgoneng yeo e tiilego go Modimo, le yona e mo kgontsha go
kgotlelela mathata ohle. Ke ka lebaka leo Lentsoane ge a fahlela tabeng yeo
e sa tekatekego ya gore Modimo o tlo kwa dithapelo tsa
Ke ka tumelo ge mafelelong morero wa Dikgoneng o atlega. Lentsoane o
o dirile seo ka go fetola nepiso gore e be Dikgoneng yo a nepisago tiragalo
tsela ye: "Se tshwenyege. 0 se ise pelo mafisa. Tsohle di tla loka ge re
beile tshepo go Modimo." (Letl. 35). Ka gon_a tumelo e godisa maemo a
Dikgoneng, e dira gore a bonagale bjalo ka molwantshwa wa go loka, yo a
dumelago gore Modimo o gona.
Go ka akaretswa ka go re bokgoni bja Dikgoneng bo dira gore a kgone go
itebanya le mathata. Gape a be le kgotlelelo le tumelo, e Iego diphapantsho
tseo a kgonago go phetha tebanyo ya gagwe ka tsona. Lentsoane o dirisitse
tumelo di godisa maemo a mabotse a Dikgoneng a go ba le bokgoni.
Maemo a Dikgoneng a go soma ka ofising a dira gore mmadi a mmone bjalo
ka motho wa go rutega. Go rutega moo ga gagwe go bontsha ana le thuto
molaodi wa maikarabelo wa go hlokomela ka mo lebenkeleng. Ge a tiisa
seo, Lentsoane o re:
"0 be a se tsokane mogale, ka go bane ke yena a bego a
Taba yeo e dira gore maemo a gagwe a se lekane le a basomi ba bangwe, ke
mosomong, o somisitse tlhaloso ya gagwe bjalo ka mongwadi. Ka fao
sebotse sa go nkga bofsa. Sona se godisa maemo a gagwe ka gobane se mo
thusitse gore a kgone go fthlelela maikemisetso a gagwe. Lentsoane o
"Dikgoneng a reka sefatanaga go mong wa gagwe
reketse mosadi wa gagwe." (Letl. 50).
Maemo a godimo a Dikgoneng a kua mosomong, a mo dumelela gore a
sepele ka sefatanaga sa leina, e Iego "Toyota Corolla".
sefatanaga se sengwe le se sengwe, eupsa se tsebega ka leina leo. Ka lebaka
mabonwa ka gare. Ge Lentsoane a se reta, o re:
"E tlogile ye tala ya leba Kalafong. Dikgoneng o be a
theeleditse mmino seyalemoyeng a bile a fela pelo ya
mmadi botse bja sona. Ka tsela yeo go bontsha gabotse gore ga se mang
Dikgoneng. Ge Abrams (1985: 184) a hlalosa seka, ore:
sona ka mantsu a gagwe ge a anega ditaba tsa gagwe. Mmadi yena o kgona
ipopetsego sona gore mmadi a kgone go bona maemo a Dikgoneng ka sona
Phapantsho ye, ntlo, ke ye nngwe ya ditseka yeo e thusago go tsweletsa
maemo a Dikgoneng a bokgoni. Dikgoneng go tioga mathomong o be a
ikemiseditse go nyala Mihloti, a mo agele motse. Tebanyo yeo ya gagwe e
Go "hlalefa" ga Dikgoneng go dira gore a thusege mathateng ao a thulanago
Ka bjona Dikgoneng o kgonne go lemoga gore Kgoteledi le Thola ba ka se
gore ba dumele ge sebjalebjale se phala segologolo. Ka fao mmadi le yena
Dikgoneng. Ka gona go ka thwe thuto ya sebjalebjale, sefatanaga le ntlo ke
dika tseo di sa phelego tseo mmadi a ka di bonago ka leihlo la moya. Ke
gore a ka di supa bjalo ka ditseka tseo di godisago maemo a Dikgoneng.
Tlhompho ya Dikgoneng e tswelela ge a hlompha batho ba bangwe, go
ba bangwe. Yona e laetswa ke maitshwaro a mabotse ao go bonagalago a
ke go iphetolela go mmagwe ge a mo roga ka ditaba tsa go rata go nyala
"Dikgoneng a lemoga gore o kgauswi le go tshela molao
go e fa mots wadi."
boipoeletso, o re:
"Kua ga boMihloti polelo e setse e le Dikgoneng.
TatagoMihloti o be a kgahlilwe ke mekgwa le tlhompho
ya mogwera wa morwedi wa gagwe." (Letl. 54).
Ka go realo go ka thwe tlhompho ya Dikgoneng e dira gore mmadi a kgone
go bona gore o tswa ka lapeng la batho ba go ba le tumelo go Modimo le go
Gantsi motho ge a na le tlhompho, o atisa go ba le mekgwa ye mebotse.
gagwe. Le ge yena a be a dula motseng wa Diepkloof (ditoropong, mafelo
a go hloka tlhompho), o be ana le maitshwaro a mabotse a go bale lethabo.
"Dikgoneng e be e le motho wa go se kwane le go
thaka tsa gagwe. Phapantsho yeo e hlagiswa ke Lentsoane ka ditiragalo tse:
"Se ke setlwaedi metseng ya Sekgoweng.
mabenkele, goba e itshwahlameditse ka gare ga mabjang
Ge a bapetsa le mekgwa ya go loka ya Dikgoneng, o re:
"Dikgoneng tsa mohuta wo di be di sa mo kgahle le
Taba ya Dikgoneng ya go rata go katoga thaka tsa gagwe tseo di sa lokago,
e godisa maemo a gagwe a mabotse.
Dikgoneng ke motho wa tlhompho le mekgwa ye mebotse, ka lebaka leo
batho ba a mo rata. Lerato leo le gatelela maitshwaro a mabotse ao a
lemogwago ke batho ba bangwe, gape le mo fetosa motho wa go ba le
"Kgoteledi o ile go ya gae, Dikgoneng a reka sefatanaga
go mong wa gagwe mosomong ... Ka ge a be a lets a, a
bile a nyaka go rekela mogatsagwe se sekaone, o bone
bokaone e le go se rekisetsa Dikgoneng ka ge a be a mo
Go kgonthisisa taba ye ya gore Dikgoneng o ratwa ke batho ba bangwe,
"Dikgoneng ke lesogana la mekgwa le tlhompho. Le ·
tseba tatago ga a no kgahlwa ke tsa bosilo. Ge o ka kwa
a tioga a tiisitse ka ganong a reta motho o tseba gore o
Ka boripana go ka thwe dikokwane tse tharo tse, tlhompho, mekgwa le Ierato
di godisa maemo a mabotse a Dikgoneng. Gape di mo kgontsha gore a dire
a somago le bona le batswadi ba Mihloti. Gore boitshwaro bja gagwe bo tie
wa Bopedi a swanelwa wa go siisa." (Letl. 52).
Go "swanelwa" ga Dikgoneng go tiisa taba ya go re ke motho wa sethakga
gape yo a rategago. 0 tswela pele go gatelela bothakga bja Dikgoneng ka go
re "0 fthlile mosemane wa go ithata le go dulwa ke lesela." (Letl. 73).
Lesela leo ga se lesela le lengwe le le lengwe, ke le le itsego. Lentsoane o
ya selo e emelago selo ka botlalo, ka go realo mmadi o
kgona go kwesisa selo se sengwe ge go bolelwa ka karolo
Ka fao go ka thwe lesela le fetoga diaparo tse botse kudu tseo di lebanego le
go swanelwa le go dulwa ke lesela. Lesela ke karolo ya diaparo gape ke
kemedi yeo e emelago diaparo tse botse. Gape lesela leo le mo swanelago
Ge semelo sa molwantshi se ya go hlaloswa go tlo latelwa lenaneo le:
Go tlo fiwa mehlala e se mekae ka pukung ya Lentsoane.
Kgoteledi ke motho yo boleta gape wa letshogo. Dikokwane tse pedi tseo di
godisa tlhompho yeo a nago le yona ka go bane ga a nyatse setsoo Yena o
hlompha melao ya bogologolo yeo batswadi ba gagwe ba mo rutilego yona
gomme o rata go tswetsa pele thuto yeo go bana ba gagweo Maemo a gagwe
a go loka a Iehane le go sala melao ya setso morago ge a kgethela Dikgoneng
mosadi wa Mopedi mo Gauteng. Tlhompho yeo lehono e mo thatafaletsa
bophelo ka lapeng Ia gagwe ka gobane o thulana le Dikgoneng ge a re o
nyaka go nyala kgarebe ya Tshwane, Mihlotio 0 be a sa rate go amogela
gore mehla le mabaka di fetogile, lesogana le swanetse go inyakela mosadi
Maitshwaro a gagwe a go loka a tsweletswa ke ge a etela kua Bopedi
melokong go ya go nyaka thekgo le dikeletso mabapi le melao ye ya
Kgoteledi a laodisetsa boSeporo mathata a gagwe ka go re:
"Kanyane, ke a imelwa . .. Yola Dikgoneng o re tswaletse
Bopedi e sego go no swahlamela moo re sa go tsebego ...
Ke tlile mo go lena ka sello le gore le mphe maele."
BoSeporo le bona ba kwana le taba ya Kgoteledi, ba gana ge Dikgoneng a
nyala mosadi mo merafeng e sele.
mathomong gore a ka se fetoswe ke melao ya sebjalebjale, o tlo ema
dikanong tsa setso. Ke ka fao a tswelago pele gape ka leeto go yo tiisa
tlhompho yeo ya gagwe ya setso kua GaMasemola, go Ngwatomosadi.
Ka tsela yeo go ka rungwa ka gore tlhompho ya Kgoteledi ya melao ya setso,
lapeng Ia gagwe ke motswadi yo a swanetsego go swara thipa ka bogaleng.
diphetogo tsa selehono. Ke ka fao a rakago Mihloti ge a etetse ka ga gagwe
ka gobane ketelo ya mohuta wo go yena, e thulana le melao ya setso yeo
yena a godisitswego ka yona: Go hlompha melao ya lenyalo. Taba ya go
phetogonepiso gore e be Kgoteledi yo a gatelelago thulano yeo ka go re:
"Lena le lenyatso le bohlola bjo bogolo. Nna ga se ka ka
ka bona kgarebe e etela ga bolesogana e sa kgopelwa.
Tse ke di bonago Iehono ke mathata ao Ie bahu ba ka a
"Kgoteledi o ile ge ba theogetse meratha a leboga ka
yo bogale tshepedisong ya melao ya setso ka lapeng la gagwe, e laetsa
gabotse gore ke motho wa go loka, ka fao o na le maemo a mabotse.
mafelelong a mo thusitsego go amogela diphetogo.
thatafalelwa ke diphetogo tsa bophelo bja selehono ka lebaka la gore o be a
hlompha melao ya setso. Ge a le tseleng ya go tswa GaMasemola a eya
GaMarishane ke gona mo a thomilego go bona gore dilo di fetogile ga di sa
bapetsa dilo tsa go swana le meago, temo le diruiwa tsa nako ya bogologolo
le tsa sebjalebjale.
lemogwa ka morago ga lenyalo la Dikgoneng le Mihloti ge a amogela Mihloti
ka lapeng la gagwe. 0 laeditse boitsholo go dilo ka moka tseo a di dirilego
Mihloti ka go re:
"Ke be ke sa bone gore mehla e fetogile moo lesogana le
ka inyakelago mosadi kae goba kae. Ke be ke nyakile
gore yo Dikgoneng a nyale mosadi wa Mopedi e sego wa
ge o le Motsonga, o mosadi wa basadi ... Ngwanaka, o
"Thola ngwanaka, o swarane le Dikgoneng le Mihloti.
Le be ngata. Tseo di diragetsego di lebalwe, di ribegwe.
Le thekganeng go tsohle tseo le di dirago
Ka boripana go ka thwe tlhompho le mekgwa ke diphapantsho tse kgolo tseo
lemogwa ge a bontsha boitsholo le kwano go bana ba gagwe. Ka go realo di
godisa maemo a gagwe a mabotse .
Moakanyetso o re molwantsha ke motho wa go hloka bofokodi. Ka fao go
hloka bofokodi go lemogwa ka diphapantsho tsa go swana le bokgoni,
Thulaganyo ya padinyana ye ya Lentsoane e lebane le ditaba tsa lerato. Ka
sego ya kwesisano. Go ya ka Groenewald (1993: 7) thulano ya kanegelo ya
go etisa. Moakanyetso wa yona o nepisa molwantshwa gore ke motho wa
maemo le wa go hloka bofokodi, ke diphapantsho tseo di tlaleletsanago ka
Ge Lentsoane a hlalosa Dikgoneng go ba motho wa maemo a mabotse,
maemo ao a lemogwa ka gore Dikgoneng ke motho wa go hloka bofokodi.
Taba yeo e tiiswa ke ge a kgona go ba le kgotlelelo ge a thulana le mathata
ka lapeng labo. Gape le go ba le maitshwaro a mabotse a go kgona go
hlompha baanegwa ba bangwe, le mekgwa ye mebotse ya go ikokobetsa le
go kgopela tshwarelo ge a phoseditse Kgoteledi le Thola. Ka lebaka Ia
tlhompho le mekgwa ya gagwe ye mebotse, o kgonne go atlega tebanyong ya
gagwe, a nyala Mihloti.
Go ka rungwa ka gore maemo a mabotse a Dikgoneng a go ba le bokgoni le
e dirago gore batho ba mo rate.
moakanyetso o re ke motho wa bofokodi, Lentsoane o mo hlalosa bjalo ka
Go mo reel a leina le, Kgoteledi.
lenyatso, wa maitshwaro a go se tsebalege.
o na le maitshwaro a mabotse. Yena o gapeletswa ke go hlompha melao ya
setso gore a bonagale o ka re ga se a loka ge a leka go thibela lenyalo Ia
ka go se swane. Ge a bitsa molwantshwa ka leina le Dikgoneng, leina leo ke
seka le hlalosa semelo sa molwantshwa. Ge a bitsa molwantshi ka leina le,
Kgoteledi, leina leo le laetsa molwantshi, yo Dikgoneng a thulanago le yena.
re maina a, Dikgoneng le Kgoteledi, a Iehane le molwantshwa le molwantshi.
Leina leo le laetsago go se loke, ke la molwantshi, le ge moanegwa e le
motho wa tlhompho le go loka.
Tlhaloso ya semelo sa Thola e tlo hlokomelwa go ya ka lenaneo le:
Tlhaloso ya mongwadi ka:
Thola ge a bolelwa ke baanegwa ba bangwe.
Leina le Thola, le hlalosa selo sa go baba bjalo ka pherefere. Ke ka fao
lebeledisisa, o be o tla nwa a mokgako wa kgolwa."
Ka go realo leina leo Thola, le nepisa motho wa go ba le bofokodi, ke gore
moriti go tsweletsa Kgoteledi. Ge Groenewald ( 1993: 22) a hlalosa thekniki
yeo, o re mongwadi o e dirisa bjalo ka ya tekolapejana, ke gore o dirisa
moriti go gatelela seo se tlogo direga. Lekganyane ( 1997: 83) o tlaleletsa
tlhaloso yeo ka go re moanegwa a ka emela yo mongwe ka baka Ia ditiro/
go tsentsha baanegwa ba bangwe, e lego Thola yo a emelago mediro ya go
Mafokodi a Thola a lemogwa ka lenyatso leo a nago le lona Ia go se rate go
Maitshwaro a mohuta wo, ga se a loka ka go bane a godisa lehloyo ka pelong
ya Thola. Ke ka fao a sa ratego ge Dikgoneng a nyala Mihloti ka lebaka la
gore ke Motsonga, morafe wo a sao rate go. Lentsoane o tiisa taba yeo ka go
"0 nyaka eng go Mihloti mola Mokgadi a le gona, a
feleletse? 0 nyaka eng go mehlobo e sele?" (Letl. 17).
Mekgwa ya Thola ya go se tsebalege e fehla pitsa ya mpherefere ka lapeng
la Kgoteledi. Ke yena yo a swanetsego go thusa Dikgoneng ka dikeletso ka
go bane e sa le yo mofsa, eupsa o baba bjalo ka thola. Pelo ya gagwe ga se
ya loka, ka fao o fapana le Dikgoneng. Bofokodi bja gagwe bo tswelela
kgakala ka gore bo bonwa le ke baanegwa ba bangwe. Ge Lentsoane a
Ka lebaka leo go ka rungwa ka gore lenyatso le lehloyo Ia Thola di lebane le
ke motho wa bofokodi.
Ka tsela yeo Lentsoane ga a nyatse setso sa
Ke motho wa maemo a mabotse
diphapantsho tse nne, e lego, tlhompho, lethabo, ga a itefeletse le
nepisago. Gape ke yena yo a bulago dikgoro, a boledisanago le Kgoteledi ka
ditaba tsa gagwe tsa lenyalo. Mmadi o itswalanya le mediro ya gagwe ya go
loka go tioga mathomong a kanegelo ge a gahlana le mathata a lapa labo go
Dikgoneng ka go re:
"Tseba gore ke mosadi. Ke tshetswe ke tse pedi ... Re
ngwana. 0 tswela pele gape go tiisa katlego ya Dikgoneng ka mantsu a:
e le ngata. Ba be ba tlemagantswe ke masetrata ... "
Dikgoneng o nepiswa gape gore ke motho wa go ba le tlhompho le
boikokobetso mola Thola yena e le motho wa go se loke wa go ba le
go hlagiswago maemo a go loka a Dikgoneng ge a bapetswa le a Thola. Ka
hlalosa Dikgoneng a kgopela tshwarelo ka boikokobetso go Thola, ka tsela
"Kgaetsedi, ntshwarele samme. Ke no bona ke tsewa ke
pelo ke go wela ka mokgwa woo le wena wa go tlabega.
Ga go phose dikota, go phosa batho. Busa pelo."
Tshwarelo yeo e dira gore mmadi a rate maitshwaro a Dikgoneng kudu.
bego a rakile Mihloti ka lapeng Ia gagwe. Lerato la bona ga se Ia fokotswa
a lliswa ke eng ge e se lethabo Ia go lemoga gore Mihloti
Tlhompho ya Dikgoneng go motswadi wa gagwe, Kgoteledi, e dira gore a
palelwe ke go itefeletsa go yena go tsohle tseo a mo dirilego tsona mo
bophelong. Ke ka lebaka leo a tswelago ka ntle go yo nyaka thuso go
Dikgoneng ka tlhaloso yeo ya megokgo ka go re:
"Matsea o ile go tswa Dikgoneng a mo sala morago a se
Mekgwa ye mebotse le tlhompho ya Dikgoneng go batho ba bangwe, e dira
gore ba mo rate.
Go loka ga Dikgoneng go bonagala ge a amogela Kgoteledi ka lapeng la
gagwe ge a be a tlile go kgopela tshwarelo go bona, Dikgoneng le Mihloti.
Kamogelo yeo ya Dikgoneng e bontsha gore ke motho wa
kwelobohloko, ga a itefeletse go motho yo a kilego a mo dira bobe. Taba
yeo e tiiswa ke ge Dikgoneng a kgonne go etela Kgoteledi nako le nako kua
bookelong, a mo hlokometse. Gape le ge a laetsa gore o kwesitswe bohloko
ke lehu la Kgoteledi. Lentsoane ge a gatelela seo, ore:
iswaiswa. Baoki ba ile godimo le fase ba thusa. Motho
wa batho o be a iketse. 0 be aile bohunamatolo."
Go ka akaretswa ka gore Lentsoane o tswalanya Dikgoneng le mmadi ka
thekniki ya nepiso le phapantsho. Ke gore ke moanegwa yo mogolo go tioga
mathomong go fthla mafelelong. Mmadi o rata tlhompho le mekgwa ya
Moakanyetso wa padilerato o re molwantshwa ke motho wa go hloka
bofokodi ka ge a lokile. Diphapantshotlaleletso di na le modiro wa go
Ka go rulaganya ditaba.
Ka go hlalosa semelo sa Dikgoneng.
ke moanegwa yo mogolo. Bogolo bja gagwe bo mo thulantsha le mathata go
tioga mola mmadi a kopanago le yena go fthla a arogana le yena. Ka lebaka
Ia go loka ga gagwe, mmadi o ikgweranya le yena ka gore ga a na mafokodi.
Wa go hloka bofokodi.
Dikokwane tse pedi tseo, di Iehane le diphapantshotshwanelo. Ke gore ke
tsona tseo di tsweletsago semelo se sebotse sa Dikgoneng ka gore ke motho
tseo, ke tse di setsego di ahlaahlilwe ka botlalo ge di hlalosa Dikgoneng gore
ke motho wa semelo sa go loka, yoo babedi ba tlogo itswalanya le yena.
Kgaolo ye e hlalositse semelo sa molwantshwa le molwantshi ka bophara.
gateletswe dikokwane tse pedi tsa mathomo fela.
phapantsho, boipoeletso, seka, phetogonepiso, moriti le tlhaloso ya leina.
Mongwalelo wa sefela sa Serote: ‘A re thabeng re rete’
1. KGAOLO YA PELE 1.1 MATSENO