Ho mmarakwa ha dijo ho kenyelletsa mesebetsi yohle ya kgwebo e amehang tsamaisong ya dihlahiswa tsa dijo hammoho le ditshebeletso tse tswang ho bahlahisi ho ya ho bareki.
Mokgwa wa ho mmarakwa ha dijo ke o rarahaneng, o boima, o fupereng marangrang a metjha, bomakena-dipakeng hammoho le mesebetsi ya mmaraka e potlakisang tlhahiso, phatlalatso le phapanyetsano phepelong ya dijo tsa setjhaba. Mokgwa ona o eketsehile ka boholo le ka bohlokwa, e leng ka baka la ho hola ha temo e ikgethileng, maemo a ditoropong hammoho le ditshekamelo tse ding tsa maemo a batho le a ikonomi. Ho mmaraka ke mosebetsi o tswelang pele, o fanang ka sebopeho, tulo, nako le bokgoni ba katamelo thepeng ya polasi. Boleng bo kenyelletswang tshebetsong ya ho mmaraka dijo bo tlatsa mesebetsing ya tlhahiso polasing. Tshebetso ya mmaraka e bopa borokgo ba bohlokwa pakeng tsa bahlahisi ba dijo le bareki, mme e tshwaetswa ke mehlodi ya batho, theknoloji le melao le ditlwaelo tsa setjhaba. Mmaraka wa dijo o simollotse ka baka la ditlhoko tse fetohang tsa bahlahisi le bareki ba dijo.
Mekgwa eo mmaraka o sebetsang ka yona e fupere diketso tse fapaneng tse etswang ho tsamayeng ha sehlahiswa ho tloha mohatong o simollang ho fihlela sebopehong sa ho qetela moo se fetohang sehlahiswa sa moreki.
Ditaba tsa mmaraka.
Ka baka lena, tsamaiso ya mmaraka e shebane le mosebetsi ho tloha kotulong ho fihlela thekisong ya dihlahiswa, e leng hore e ka ba boemong bo tala kapa boemong bo hatetseng pele ba tse hlahiswang polasing. Bahlahisi ba shebane le mathata a mangata mmarakeng wa dihlahiswa tsa bona.
Taolo ya tlhahiso ka bobona.
Bohlwahlwa ba ho mmaraka bo na le tshwaetso ya bohlokwa dithekong tse fumanwang ke balemi, mme ka hoo, sena se ama le yona tjhelete eo ba e fumanang.
Mmaraka o hlaloswa e le sebaka moo barekisi ba ikemisediseng ba kopanang le bareki ba ikemiseditseng, mme ebe ba abelana dihlahiswa kapa ditshebeletso tseo ho dumellanweng ka tsona.
Bonyane ho tshwara le ho ntlafatsa, e leng se labalabelwang, sephetho sa ditjhelete le maemo a ditjhelete a kgwebo.
Ho ntlafatsa boemo ba moralo, tlhophiso, ho kenngwa tshebetsong le taolo ya tsamaiso ya mmaraka.
Ho phahamisa mosebetsi wa ho etsa diqeto mabapi le tsamaiso ya mmaraka - eng, neng le hokae.
Ho tiisa hore ho fumanwa ditaba tse nepahetseng tsa mmaraka.
Theko le tjhelete e kenang ke tsa bohlokwa diqetong tsa mmaraka. Ditheko le tjhelete e kenang di na le tshwaetso e kgolo phaellong, mme di boetse di tshwaetsa ho ajwa ha mehlodi ya mmaraka. Theko eo ho dumellanwang ka yona e bolela hore moo mmaraka o sa tshwenngweng ke letho, theko, bongata ba tse sebediswang hammoho le bongata ba tse hlahiswang, di laolwa ke tlhoko le phepelo.
Bareki ba shebane le bothata ba ho kgetha. Bareki ba na le ditlhoko tse ngata, re ka re tse se nang moedi - empa tjhelete e kenang yona ke e nyane. Ba leka ho kgetha thepa e ikgethileng le tshebeletso tse ikgethileng tse tla kgona ho kgotsofatsa ditlhoko tsa bona hantle ho ya ka meedi eo ba e sehetsweng ke tjhelete e kenang. Tlhoko ya sehlahiswa e ka hlaloswa e le kamano pakeng tsa theko le bongata ba thepa e rekwang mmarakeng. Molao wa tlhoko o bolela hore ha theko ya sehlahiswa e ntse e phahama, ke karolo e nyane ya sona e tla rekwa; hape ha theko ya sehlahiswa e ntse e theoha, ke karolo e kgolo ya sona e tla rekwa. Ha theko e ntse e phahama, ke bareki ba mmalwa feela ba tla ba le thahasello ya ho reka sehlahiswa. Hape, ha theko e theoha, ba bangata ba tla reka sehlahiswa. Batho ba bang ba tla nne ba tswele pele ho reka, empa haholoholo ba tla reka ho honyane.
Tlhoko ke kamano pakeng tsa theko ya sehlahiswa le bongata bo rekwang. Ha theko ya sehlahiswa e eketseha ho tloha ho R9,00 ho ya ho R10,50, bareki ba reka hanyane. Bakeng sa hoo, ba ka nna ba etsa qeto ya ho ithekela dipizza. Ha theko e theohela tlase ho R7,50, ba ka nna ba reka haholwanyane. Bongata ba se hlokwang bo na lekgahlamelo e mpe ya ho laolwa ke theko.
Theibole 5.3.1: Bongata ba sehlahiswa se hlokwang ka ditheko tse fapaneng. Kamano ena e bontshwa ka kerafo setshwantshong sa 5.3.
Mola o theohelang tlase o bontshang kamano pakeng tsa theko le bongata bo hlokwang o bitswa mothinya wa tlhoko (demand curve).
Phepelo ya sehlahiswa sefe kapa sefe kapa tshebeletso efe kapa efe ke bongata boo barekisi ba ikemiseditseng le ho kgona ho bo rekisa ka theko e itseng.
Ha tlhoko e le kamano pakeng tsa theko ya sehlahiswa le bongata bo rekwang, phepelo yona ke kamano pakeng tsa theko ya sehlahiswa le bongata boo barekisi ba ikemiseditseng ho bo rekisa. Ha theko ya sehlahiswa e le tlase, ho rekisa sehlahiswa ho ke ke ha tswela motho molemo, mme phepelo e ba e nyane. Ha theko ya sehlahiswa e hola, kgwebo e ba le phaello, mme barekisi ba nehelana ka ho hongata. Ka hoo, bongata ba sehlahiswa bo amana hantle le theko. Kamano ena pakeng tsa theko le bongata ba sehlahiswa e bitswa molao wa phepelo. Nahana ka moo bongata ba phepelo bo fapanang ka teng le theko, bo kginang ditheko tsa tse sebediswang mobung, theknoloji le tse lebelletsweng. Theibole 5.3.2 e bontsha bongata ba dihamburgers tseo morekisi a di rekisitseng ka ditheko tse fapaneng. Ha theko e phahama, phepelo ya mohlahisi e dula e ntse e eketseha ho ya ho ile.
Mothinya o bontshang kamano pakeng tsa theko le bongata o bitswa mothinya wa phepelo. Phepelo e thinyetsa hodimo hobane theko e phahameng e bolela bongata bo phahameng ba phepelo.
Setshwantshong sa 5.3.3 methinya ya phepelo le tlhoko e bontshitswe hammoho. Ela hloko hore methinya ya phepelo le tlhoko e kopana mmoho. Ntlha ena e bitswa tekano ya mmaraka. Theko eo methinya ena e mmedi e fapanang ho yona e bitswa theko ya tekano, mme bongata bona bo bitswa bongata ba tekano.
Thekong ya tekano, bongata ba sehlahiswa boo bareki ba ikemiseditseng ho bo reka bo lekana hantle le bongata boo barekisi ba ikemiseditseng ba kgonang ho bo rekisa. Theko ena ya tekano ka nako e nngwe e bitswa theko e hlekang ya mmaraka hobane ka theko ena e mong le e mong mmarakeng o kgotsofetse. Bareki ba rekile tsohle tseo ba batlang ho di reka, mme barekisi le bona ba rekisitse tsohle tseo ba batlang ho di rekisa.
Ntlheng ya pele, maemo a phepelo a tshwaetsang ditheko tsa dihlahiswa tsa temo le dijo a kenyelletsa diqeto tse mabapi le tlhahiso, maemo a lehodimo, dikokwanyana le malwetse, moo ho kotutsweng hammoho le tse romellwang di etswa ka ntle.
Ntlheng ya bobedi, maemo a tlhoko a kenyelletsa tjhelete e kenang, ditheko, tse ratwang le tse kgethwang, setjhaba le tse romellwang ho ya ka ntle.
Mokga wa mmaraka wa dijo o kenyelletsa mokgahlelo wa boraro; o tshwaetsa ditheko tsa dihlahiswa tsa temo ka mesebetsi ya keketso ya boleng, ditheko, ditjeo le maqheka a ho fumana thepa.
Qetellong, mmuso o ka tshwaetsa ditheko tsa dihlahiswa tsa temo ka tshehetso ya ditheko, taolo ya phepelo, tshehetso ka ditjhelete, leano la kgwebo kapa maano a tshwaetsang tlhoko ya selehae mabapi le dijo.
Nakong e fetileng, temo ya Afrika Borwa e nnile ya tadingwa e le e ikemetseng ka thoko, e arohileng ikonoming ya naha le ya matjhaba. Ka baka leo, ditheko tsa dihlahiswa tsa temo, ho kenyelleditswe tjhelete e fumanwang dihlahisweng tsa temo, di ile tsa tshwaetswa sethatong ke dintlha tsa ka hare, tse kang diqeto tsa balemi, leano la mmuso, theknoloji ya temo, maemo a lehodimo hammoho le tlhoko ya dijo ya moreki.
Kajeno maemo a fetohile. Nakong ya tshebedisano ka lefatshe lohle, ha ho mokga, ho kenyelleditswe temo, o ka itlhomang thajana hole le lefatshe. Ho boetse ho bile teng tlhoko ya ho fokotsa ho itshunyakaka ha mmuso dithekong tsa dihlahiswa tsa temo Afrika Borwa. Ditheko tsa dihlahiswa tsa temo Afrika Borwa e se e le mosebetsi wa phepelo le tlhoko ya matjhaba hammoho le phepelo le tlhoko ya selehae.
Maemo a fapaneng a baka ho se tsitse ha ditheko tsa dihlahiswa tsa temo. Lehlakoreng la phepelo, phapano diqetong tsa tlhahiso ya balemi, maemo a lehodimo, dikokwanyana le malwetse le diketsahalo tse itlhahelang ka tshohanyetso, di na le tshwaetso moo ho lengwang/jalwang teng, le kunong, le dithekong. Balemi ba ka laola tse ding, empa eseng dintlha kaofela tsa phepelo. Le hoja balemi ba ka leka ho nyalanya tlhoko lephepelo, tlhaho yona e senya maemo a ditaba. Molemi a ka nna a ikamahanya le ponelopele mabapi le ditheko kapa ditebello tse amanang le sebaka seo ho ilo lengwa ho sona sejothollo se itseng, empa ere ha a re mahlo tloha, a lemohe hore kuno ya hae e ka tlase ho palohare kapa maemo a ho hola ha dihlahiswa tsa hae. Sena se baka tlhahiso e ngata e kgemang mmoho le ditheko tse tlase, kapa sehlahiswa se romellwa ka ditheko tse tlase ho tswa ka ntle.
Diphetoho dithekong hangata di bakwa ke teko ya balemi ho atolosa kapa ho fokotsa tlhahiso. Theko e phahameng e tla kgothaletsa tlhahiso kapa mmaraka, e leng se tla kgannela dithekong tse tlase. Ditheko tse tlase kapa tse phahameng temong di batla di itokisa ka botsona. Ho teng tiehiso e utlwahalang temong, e leng e thibelang molemi ho ema ka maoto mabapi le diphetoho dithekong. Ka kakaretso ke boitshwaro ba balemi bo hahlamelang ditheko.
Dintlha tse amanang le tlhoko di boetse di ama ho ritsa ho teng dithekong tsa temo. Dikamano tsa matjhaba tsa kgwebo di hokahanya balemi ba Afrika Borwa le mebaraka ho bareki le balemi lefatsheng kaofela. Ka baka lena, ho ritsa dithekong tsa lefatshe ho na le sekgahla se matla dithekong tsa selehae. Afrika Borwa e na le tshusumetso e nyane mebarakeng ya lefatshe mabapi le dihlahiswa tsa temo, ha esale thepa ya rona e romellwang ka ntle e le karolwana feela ya kgwebo ya lefatshe kapa yona ya thepa ya sehlooho e romellwang ka ntle, jwalo ka kgwebo ya poone e matsohong haholo a USA, boya a Australia le veine a France. Maemo mmarakeng wa lefatshe a fetohile tshusumetso e kgolo dithekong tsa selehae.
Tjhelete e kenang ya bareki ya selehae, maemo a kgiro a basebetsi le a kgwebo, di na le tshusumetso tlhokong ya le thekong ya dijo.
Mohatong ona, e leng lehlakoreng la tlhahiso ya dijothollo, balemi ba shebane le bothata ba kobo ya kgomo ka ha ba se ba hloleha ho hlahisa dijothollo ka theko ya jwale. Ditjeo tsa tlhahiso di feta boleng ba dijothollo tseo ba di hlahisang.
Bolemi ke kgwebo, mme jwalo ka kgwebong e nngwe le e nngwe, ha eba phaello e sa be teng, kgwebo e tla tshwanela ho emiswa. Balemi ba Afrika Borwa ba fepa setjhaba, mme ha eba dikgwebo tsa bona di kwalwa, batho ba tla ja eng Karabo e totobetseng ke hore re tla tshwanela ho romella dijo tseo re di hlokang ho tswa dinaheng tse ding. Sena ke nnete, empa bothata ke hore ha seo se etsahala re tla tshwanela ho lefa tjhelete ya phapanyetsano (foreign exchange), e tla lefella ho kena ha thepa eno. Naheng efe le efe ho teng se bitswang 'masalla a tefello', mme hantlentle sena ke masalla pakeng tsa tjhelete eo naha e e fumanang ka ho romella thepa naheng tse ding, le tjhelete eo naha e e sebedisang ho romella thepa e kenang ka hara naha. Ha eba re se na 'dintho' tse lekaneng tseo re ka di romellang kantle ho eketsa tjhelete ya phapanyetsano, naha e tla sitwa ho ba le tjhelete ya ho romella dijo tse tswang naheng tse ding, e leng dijo tse hlokwang ke batho. Sena se tla beha tshireletso ya dijo tsa setjhaba ka mosing?
Hajwale, mmaraka o behile Afrika Borwa tlasa kgatello ya kgaello ya dijo tsa setjhaba - naha ya rona e na le bokgoni ba ho hlahisa dijo tsohle tseo re di hlokang, hammoho le tseo re sa di hlokeng, tseo re ka di romellang naheng tse ka ntle tsa boahisani. Le ha ho le jwalo, ntle le hore ho be teng se ka etswang mabapi le ditheko tse fumanwang ke balemi ho tseo ba di hlahisang, maemo a ke ke a dula a le tjena nako e telele. Bothata ba phaello bo ama balemi ba bahwebi hammoho le ba ntseng ba thuthuha - kaofela ba tlamehile ho etsa phaello. Re tlamehile ho ema nneteng mabapi le tlhahiso ya dijothollo - hobaneng ha ditheko di le mangweleng tjena Mmuso o etsa eng ho tshireletsa balemi ba rona, bao e leng mohlodi wa dijo le tshwele ya rona?