Tsalwa leri ri yimela swiringanyeto swa Komiti ya Vurhangeri eka Holobye hi rimba ra AgriBEE leri simekiweke hi Mawuwana 2004. Swiringanyeto leswi endliweke swi sukela eka endlelo na leswi kumiweke eka ku tihlanganisa endzhaku ka nsimeko wa rimba ra AgriBEE. Tsalwa ri tirha tanihi mpfapfarhuto wo nyika matimba eka xiyenge. Tsalwa leri ra timfanelo ri ta kandziyisiwa tanihi Khodi ya Matirhelo ya Kahle ya Xiyenge xa Vurimi.
Endlelo ro tihlanganisa eka nsimeko wa rimba ra AgriBEE ri susuwetiwe hi khume-tsevu wa swirho ku suka eka xiyenge hinwaxo leswi hlawuriweke hi vuswikoti swa swona. Komiti yi ve na nkombo wa tinhlengeletano ku pfumelelana hilaha va nga fambisaka endlelo ro tihlanganisa, ku valanga ndzima, ku langutisa swiringanyeto hinkwaswo leswi tsariweke swa makume ntlhanu-ntlhanu leswi amukeriweke, ku pfumelelana eka swiringanyeto swa le henhla no tirhana na xiviko xo hetelela xa Holobye.
Tiyisisa ku tihlanganisa ko hambana eka vahoxi va xandla hinkwavo eka xiyenge xa vurimi eka timhaka ta nkoka leti ringanyetiweke na swikongomelo na minkarhi ya AgriBEE. Ku ya hi leswi ku languteriwe leswaku Komiti ya Vurhangeri ya AgriBEE yi ta kongomana na vavasati, vantshwa, vatirhi na miganga ya matiko-xikaya eka ku tihlanganisa.
Rhangela, ku kondletela, no lulamisa nkanerisano eka manghenelo ya maendlelo ya nkoka ku katsa xikombelo xa manghenelo ya karata ra swikoro ro ringanela, vuxaka eka Pulani ya Xiyenge xa Vurimi na mintirho yinwana ya Mfumo leyi nga tirhisiwaka ku fikelela swikongomelo swa Rimba ra AgriBEE?
Tiva mavangwa laya nga kona eka mpfapfarhuto wa rimba ra AgriBEE no vona leswaku ku na ku tihlanganisa ko ringanela no nyika swiviko swa leswi.
Tekela enhlokweni no endla swiringanyeto eka xiviko xa kahle, ku valanga na maendlelo yo kambela ya Tsalwa ra Timfanelo ra AgriBEE leri fambelanakana na Nawu wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima no tekela enhlokweni ku bohana ka Xiyenge xa Vurimi eAfrika Dzonga.
Lulamisa swiviko swa nkarhinyana swa Holobye nhweti na nhweti na xiviko xo hetelela swa ntirho na leswaku kumiweke eku heleni ka ntirho. Xiviko xo hetelela xi ta tlhela xi nyikiwa Nhlengeletano ya Xiyenge?
Endlelo ro tihlanganisa ri kongomana vurimi lebyi kondleteriweke (sungula na bya vumbirhi) na mabindzu laya fanelaka. Tidyondzo (workshops) leti endliweke eka vahoxi va xandla vo hambana ku fana na vatirhi, vantshwa, vavasati na mintlawa ya vatsoniwa leyi nga na ku tsakela ko fana ka vurimi. Minsimeko ya swifundzha no tihlanganisa swi endliwile eka vanhu vo tala ehandle ka vurimi lebyi kondleteriweke.
AgriBEE yi tirha eka xiphemu hinkwaxo xa xiyenge xa vurimi laha Afrika Dzonga, ku katsa migingiriko ya ikhonomi leyi fambelanaka no pfumeleriwa ka swiringanyeto swa vurimi, mimphakelo, vurimi, ku humeleria, ku hangalasa, matirhelo na migingiriko leyi fanaka leyi engetelaka nkoka eka switshoveriwa swa vurimi.
Ku hoxa xandla ka SMMEs eka AgriBEE hi ku fambelana na Nawu wa BBBEE wa 53 wa 2003, Nawu wa 102 wa Rixaka wa Mabindzu Lamatsongo wa 1996 na Tikhodi ta Matirhelo ya Kahle.
Ku hundzela exikarhi ka Matsalwa ya timfanelo na Matsalwa ya timfanelo ta xiyenge ku tirhaniwa na swona ku ya Tikhodi ta Matirhelo ya Kahle.
Timhaka ta matiko na tinwana leti faneleke kumbe leti yelanaka ku tirhaniwa na tona ku ya hi Tikhodi ta Sweswi ta Matikhomelo ya Kahle (leti nga ta kandziyisiwa)?
Nawu i Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima.
Vurimi swi vula migingiriko hinkwayo leyi fambelanaka na ntshovelo na ku humelerisa ka vurimi ku suka eka ku nyika swiringanyeto swa vurimi, vurimi, nkoka lowu engeteriwaka na ku fika eka vatirhisi.
AgriBEE i tsalwa ra timfanelo ra ku cinca ka xiyenge tanihi leswi ri hlamuseriwaka eka Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima.
Vurimi-Vumaki swi vula ku hlangana ka Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke na Mabindzu ya Migingiriko ya Vurimi.
a engetela nhlayo ya vantima lava fambisaka, va nga na vun?
b kondletela vunwinyi na mafambiselo ya mabindzu na nhundzu yo humelerisa hi miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu yan?
e ntsakelo wa maxavelo; no f vekisa eka mabindzu laya nga na vun?
Bindzu swi vula (va)munhu la endlaka bindzu, bindzu kumbe ntirho eRiphabliki ra Afrika Dzonga. Handle ka loko vundzeni byi hlamusela hi ndlela yin?
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke swi vula vanhu valavo, mintlawa, minhlangano kumbe tikhamphani leti tirhanaka na xiyenge xo sungula, laya landzelaka na migingiriko ya vurimi leyi fambelanaka no va yi talele hi vufambisi bya valungu, vunwinyi na xivumbeko xa vulawuri?
Mabindzu ya Vurimi laya Tumbuluxiweke swi vula vanhu valavo, mintlawa, minhlangano kumbe tikhamphani leti tirhanaka na xiyenge xa vumbirhi, laya landzelaka na migingiriko ya vurimi leyi fambelanaka no va yi talele hi vufambisi bya valungu, vunwinyi na xivumbeko xa vulawuri?
Mfumo swi vula eka Riphabliki, mfumo wu vumbiwa tanihi wa rixaka, xifundzha na swiyenge swa mfumo wa muganga leswi hlawulekeke, swi tiyimeleke no va swiyelana.
Ntsakelo wa maxavelo swi vula swiyenge swo takela leswi tirhisiwaka eka ku nyika tikontiraka, mphakelo wa ku fambisa mabindzu, kumbe ku xava switirhisiwa na mimphakelo, leswi kongomaneke no katsa ku endla kontiraka na vanhu lava khale a va tekeriwa ehansi.
Maxavelo swi vula timali to xava nhundzu na/kumbe mimphakelo leyi katsiwaka eka maxavelo, kambe ku nga katsiwi ndhawu laha swi humaka kona.
Maxavelo yo Pfumala Swipimelo swi vula maxavelo laha khamphani yi nga ri ki na ku hlawula eka ndhawu laha xikumiwa kumbe mphakelo wu nga kumiwaka kona, xikombiso laha ku nga nchumu wa ntumbuluko (xik. Mati na gezi), laha swiyenge swa vumaki swi heteleleke swi va na vulawuei lebyi heleke swi ri swoxe (Ndzoho), ku xava, kumbe laha muphakeri a nga na swipimelo swa pholisi ya matiko hi swivangelo swa xithekiniki (kambe ngopfu-ngopfu ku nga ri swivangelo swa bindzu), kumbe tihakelo to helela eka mintirho leyi nyikiwaka hi swiyenge swinwana swa ntlawa?
Xiyenge: muganga wa vurimi eka bindzu ra vurimi hinkwaro na Mfumo.
Pulani ya Xiyenge: Ndlela ya Pulani ya Vurimi bya Afrika Dzonga leyi tumbuluxiweke xikanwe hi Mfumo wa Riphabliki ra Afrika Dzonga, Agri SA (ku katsa Huvo ya mabindzu ya Vurimi) na NAFU, leyi sayiniweke hi ti 27 Hukuri 2001?
a bindzu ra mfumo wa rixaka; kumbe b huvo, khomixini, khamphani, nhlangano, nkwama kumbe nchumu wun?
seketeriwaka hafu kumbe hi ku hetelela hi Nkwama wa Timali wa Tiko, kumbe hi ndlela ya xibalo, kumbe timali tin?
Vahoxi va xandla ri tirhisiwa tanihi thema ro anama ku hlamusela lava hoxaka xandla eka xiyenge xa vurimi xa nkoka hinkwaxo xikanwe na lava vuyeriwaka na lava nga na vuswikoti va AgriBEE ku katsa mfumo?
Vantshwa vanhu lava nga na malembe ya le xikarhi ka 14-35 tanihi leswi hlamuseriwaka eka Nawu wa 19 wa 1996 wa Khomixini ya Rixaka ya Vantshwa.
Tinhlamuselo eka Nawu wa BBBEE (53 wa 2003) na Tikhodi ta Matikhomelo ya Kahle tanihi leswi swi andziyisiweke h Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki swi ta amukeriwa laha nhlamuseo mayelana na tinhlamuselo yi lavekaka. Langutisa Ndzima ya 8 NXAXAMELO.
Swikongomelo swa Nawu wa 53 wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima i ku kondletela ku nyika matimba yo angarhela eka vantima hi ku?
fikelela ku cinca ko vonaka eka xivumbeko xa rixaka eka vun?
engetela ku nghenelea ka miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu hiku angarhela laya nga na vun?
engetela xiyimo xa vun?
nyika matimba eka miganga ya matiko xikaya na hi ku endla leswaku yi fikelela migingiriko ya ikhonomi, misava, miako, vunwinyi na vuswikoti; no tlakusa ku fikelela ka timali eka ku nyika matimba eka ikhonomi ya vantima?
Aviwa ka misava ku nga yi nghohe no nyika vunwinyi eka van?
Kondletela ku cinca ka swivumbeko eka tindlela ta nseketelo wa vurimi na migingiriko ya nhluvukiso ku pfuna Vantima va Afrika Dzonga eka vun?
Engetela xiphemu lexi miganga, vatirhi, minhlangano na mabindzu manwana va nga va ka na vin?
Engetela xiphemu lexi Vantima vaxisati, vatsoniwa na vantshwa va nga va ka na vun?
Nyika matimba eka miganga ya matiko xikaya ku fikelela migingiriko ya ikhonomi ya vurimi, misava, miako ya vurimi, vunwinyi na vuswikoti?
Swikombiso leswi swa tirha eka mabindzu hinkwawo eka xiyenge xa vurimi handle ka xiyenge xa vurimi xa tiSMME lexi nga ta wela ehansi ka nongonoko wo hambana lowu nyikiwa hi Khodi ya Matikhomelo ya Kahle ya SMME.
Hi ku landza Pulani ya Maendlelo ya Vurimi bya Afrika Dzonga, xivono xa mhaka leyi i ku tlakusa ku fikelela ko ringana eka ku hoxa xandla eka swivandla swa vurimi eka xiyenge hinkwaxo; ku phakela misava ku nga yi hi nghohe na vunwinyi bya mabindzu; no tshunxa vuswikoti byo va nwa-mabindzu eka xiyenge?
AgriBEE i masungulo eka goza ro leha ro kurisa na ku tisa mphikizano eka xiyenge xa vurimi. Migingiriko ya AgriBEE na maendlelo swi fanele ku kongoma eka ku tumbuluxa mabindzu yo humelela no tiyiseleka eka xiyenge xa vurimi.
Vahoxi va xandla eka xiyenge va ta tirha ku kongomana na ku tumbuluxa na masimekelo ya ku hambana ka vunwinyi bya mabindzu hi ku seketela AgriBEE?
Swiyenge hinwaswo swa vahoxi va xandla swi fanele ku tinyiketela ku kuma nseketelo wa timali lowu ringaneke ku vona leswaku ku na ku tumbuluxiwa ka mabindzu ko humelela no tiyiseleka.
Yisa emahlweni ku hoxa xandla ka Vantima eka mabindzu laya nga kona na lamantshwa hi ku tirhisa ku tsakela ko ringana. Leswi swi katsa ku avelana swikimi swo ringana na ku hlanganela ka muxaka wunwana na vatirhi va le mapurasini na vanwa-mabindzu vanwana va Vantima?
Bonasi na minkuntlunyo leyi nyikiwaka (vunwinyi, ku xavisa nhundzu, nkoka wa ntswalo na timfanelo to vhota) swi ta tirhisa u yisa emahlweni vunwinyi bya Vantima eka xiyenge xa vurimi?
Xavisa nhundzu ya bindzu ra vurimi eka vanwa-mabindzu va Vantima eka maxaviselano ya kahle. Maxaviselano ya kahle ya ta hetelela ya tumbuluxa bindzu ro tiyideleka na/kumbe swivandla swa bindzu eka vanwa-mabindzu va Vantima na le ku hundziseriweni ka vuswikoti na/kumbe ntalo wa ntshovelo eka vanwa-mabindzu va Vantima?
I swa nkoka ku tirhana kahle na ku cinca ka misava ku endlela leswaku ku va na ntshamiseko wa matiko xikaya no va na ntiyiso eka makete. Endlelo ro nyika matimba ya ikhonomi eka vurimi bya Afrika Dzonga ri sungula hi ku antswisa ku fikeleleka ka misava no nyika timfanelo ta misava ek avanhu na tindhawu laha leswi swi nga ri ki kona.
Xikongomelo lexi vekiweke hi mfumo xo Hundzuluxa Misava i 30% ya misava ya vurimi (xik. Khale ka Mapurasi yo rima ya valungu) hi 2024, leswi ka ha ri xikongomelo xa RDP lexi vekiweke no pfumelelana hi vahoxi va xandla hinkwavo hi 1994?
Vurimi bya ntshovelo byo tiyiseleka lebyi tirhiseriwaka masimu byi fanele ku vona leswaku byi landzelela tipholisi na Milawu ya vurimi leswi faneleke. Ku fanele ku endliwa tidyondzo ku nyika masungulo ya xisayense eka ku hluvukisa misava (leswi swa ha vuriwaka Nawu wa Mafambiselo ya Ntshamiseko wa Swikumiwa).
Xavisela vanwa-mabindzu va Vantima masimu ku ya maxaviselo ya makete hi ku tinyiketela (Vunwinyi)?
Ku engetela eka nxaviselano wa misavi, vumaki lebyi tiyeke byi tiboha ku lombisa mapurasi eka vanwa-mabindzu va Vantima ku ya hi maxaviselanelo laya pfumeleriwaka. Maxaviselanelo laya pfumeleriwaka ya ta hetelelela ya tumbuluxe mabindzu laya nga na ntshamiseko na/kumbe swivandla swa mabindzu eku hundziseriweni ka vuswikoti bya mabindzu na/kumbe vuswikoti bya ntshovelo eka vanwa-mabindzu va Vantima (Nhluvukiso wa mabindzu)?
Ku engetela eka ku xavisiwa no lombisa mapurasi, vumaki lebyi tumbuluxiweke byi tiboha ku endla leswaku ku va na misava ya vurimi eka vatirhi va le mapurasini (Vuvekisi bya mabindzu ya vaaki).
Tirhisa misava ya vurimi ku tlhelela eka mfumo ku ya hi varimi lava kolotaka leswaku yi phakeriwa hi ku lombisa swa nkarhi wo leha (xik. ku lombisa eka malembe ya 99) exikarhika swin?
Tlakusa mafambiselo ya ntshamiseko no tirhisa switirhisiwa swa ntumbuluko.
Tlakusa ku hoxa xandla hi vavasati va Vantima eka huvo na swiyimo swa vufambisi bya le henhla.
Tlakusa ku hoxa xandla hi Vantima tanihi Swirho swo Tiyimela leswi nga ri ki swa Huvo ya vufambisi ku fikelela minkutlunyo ya bonasi.
Swikongomelo swa ndzingano wa Mintirho na Nhluvukiso wa Vuswikoti swi fanele ku fikeleriwa ku ya mpimo wa Ndzingano wa Mintirho na Milawu ya Nhluvukiso wa vuswikoti.
Ku cinca loku humelelaka emisaveni hinkwayo ku lava leswaku switirhisiwa swo tala swi fanele ku hlengeletiwa eku kuriseni ka ntalo wa vanhu lava nga kona hi ku vekisa eka vanhu, ndzingano wa ntirho, nhluvukiso wa vuswikoti na ku cinca ka mavandla. Ku koteka ka mabindzu eka swilaveko swa vurimi ku tiyiseleka eka ntshovelo na swiyimo swa le henhla swa vanwa-mabindzu, ku tinyiketela ka nkarhi wo leha, switirhisiwa na vuswikoti. Mintlawa yo fana na vantshwa, vavasati na vatsoniwa ku ta va ku komngomaniwa na yona ehansi ka xiyenge lexi?
Nyika dyondzo ya le hansi na vuleteri. Leswi swi katsa vuleteri bya mahlayelo.
Nyika vuleteri bya vurimi eswikolweni na tikholichi ta vurimi lebyi kongomaneke na swilaveko swa ajenda ya vurimi ya ku nyika matimba ya ikhonomi eka Vantima.
Vona leswaku ku na ku nghenisiwa ka nhlayo yo vonaka ya Vantima ku suka eka xiyenge tanihi xitirhisiwa xa endlelo ra ntirhisano eka Mfumo ku langutisa swikongomelo swa mabindzu, mpfuneto wa xithekiniki, ku dyondzo tendzo na swivandla swa vuleteri.
Dyondzo ya ku hlaya yi fanle ku tlakusiwa no hlohloteriwa hi ku tirhisa minongonoko ya ABET.
Kondletela eka xiyenge hi ku angarhela mintirho ya xiphurofexini ya vantshwa na minongonoko yo letela, leyi kongomanaka na Vantima langa tirhiki na vanthwasi lava nga tirheki eka tidyondzo hinkwato, ku sungula hi 2005. Minongonoko yo letela yi fanle ku pasisiwa hi SETA kumbe vulawuri lebyi pfumeleriweke.
Endla switirhisiwa swi va kona ku nyika vuleteri byo dyondzela ntirho, ku nghena entirhweni hi xikongomelo xo dyondza (internship) na miako ya vuleteri swa vanwa-mabindzu lava tshembhisaka?
Seketela vavuyeriwa va misava na vanwa-mabindzu va Vantima ku tumbuluxa bindzu leri nga na ntshamiseko hi ku tirhisa ku hundzisela vuswikoti byo fikelela minongonoko ya vuleteri?
Ku humelela ka ku tinyiketela ka AgriBEE ku hlohloteriwa hi ku xava na vuxaka bya kontiraka eka nkoka wa xiyenge hinkwaxo ku ya hi Nawu wa BBBEE.
Tiva, ku swi veka emahlweni, no kongomana na vanwa-mabindzu va Vantima na tikhamphani eku nyikeni tithendara na tinkontiraka na xiyenge xa vaaki?
Mfumo wu fanele ku tirhisa milawu hinkwayo na swipimelo swinwana leswi nga kona ku hlohlotela ku fikelela swikongomelo swa BBBEE?
Mintirho ya nseketelo yo fana no fikelela timali, miako, mahungu na maendlelo ya vutivi, i khokho ya migingiriko ya matimba ya ntshamiseko.
Ya emahlweni na masimekelo ya Nongonoko wa Nseketelo wa Vurimi byo Twisiseka na minongonoko yin?
Simeka MAFISA na switirhisiwa swin?
Tumbuluxa Ntirhisano wa Vaaki na swiyenge swo Tiyimela ku antswisa mphakelo wa mintirho.
Tindlu ta kahle, ku katsa ku kuma mati laya tengeke, mbhasiso na gezi.
Miako ya swihungasi xikanwe n madurhelo eka mhaka leyi?
Nhlayiseko wa rihanyu na mintirho leyi fambelanaka.
Fikelela swilaveko swa ntleketlo wa vatirhi na lava va va hlayisaka, ku fana na swo famba ku ya etikliniki na swibedlhele, ntleketlo wa switshoveriwa swa vatirhi ku ya emakete, na swinwana?
Masimekelo ya swikimi swo tshika ntirho na swa mafu.
Vekisa na nseketelo wa swikolo emapurasini.
Nghenelela eka ku hoxa xandla ko angarhela eka nhluvukiso wa vaaki na migingiriko yo karhi ya vumaki.
Ku endla leswaku misava ya vurimi yi va kona eka vatirhi va le mapurasini.
switirhisiwa swa dyondzo swa muganga; minongonoko ya dyondzo leyi kongomaneke na ku tlakusa vumaki bya vurimi; na tibasari ku hlohlotela vadyondzi ku dyondzela vurimi.
minongono yo letela ya muganga leyi kongomaneke nanhluvukiso wa vuswikoti eka lava nga tirheki na ABET.
minongonoko ya nhluvukiso eka vantshwa na mintlawa yinwana?
minongonoko eka tiphurojeke ta nhlayiso; minongonoko ya muganga yo basisa na nhlayiso wa mbangu wa ntumbuluko.
minongonoko yo tumbuluxa mintirho eka vurimi na swiyenge leswi fambelanaka na bindzu leri.
hluvukisa minongonoko yo hluvukisa titalenta tintshwa eka vutshila na mfuwo.
tikliniki ta muganga na minongonoko ya rihanyu ra muganga.
minongonoko ya nhluvukiso wa mintlangu.
Loko ntwanano wa swiletelo swa AgriBEE na karata ra minkutlunyo ra xiyenge swi fikeleriwile, nkarhi wa malulamiselo wu ta laveka ku kondletela masimekelo eka swiyimo hinkwaswo (Xifundzha, Xiyenge-ntsongo na swiyimo swa muganga) no hetisisa swipimelo swa swilaveko swa vanghenisi va xandla hinkwavo.
Masimekelo ya fanele ku andlariwa hi malembe mambirhi kutani 2007 ku va lembe ro sungula loko swikombiso hinkwaswo swi ta pimiwa hi ku hetiseka. 2007 yi ringanyetiwaka hikuva yi kotlana na nhlayo wa swa vurimi lowu landzaka. Swi ta tlhela swi pima leswi hlayisiweke eka mahungu ya rixaka. Kwalaho lembe ra 2005 ri fanele ku tekiwa tanihi lembe leri kombisaka laha xiyenge xi nga kona mayelana na ku tiya ka mpimo.
Nkarhi wa mpimo wa lembe ra vukhume wa AgriBEE wu sungula hi 2007 ku ya eka 2017. Malembe mambiri yo sukela sweswi na 2007 ya tekiwe tanihi nkarhi wa masungulo.
Ndzawulo yi nyiketile pulani ya masimekelo yo twisiseka leyi nga ta katsa endlelo ra vutihlanganisi byo twisiseka ku kongomisiwa eka tindhawu ta matiko xikaya.
Eka rimba ra tsalwa leri valangaka BEE yo anama na tikhodi ta matirhelo ya kahle swi ya hi Nawu wa 2003 wo Nyika Matimba yo Angarhela eka Vantima.
Vandla rinwana na rinwana eka xiyenge ri tinyiketela ku paluxa hinkwaswo no nyika xiviko [eka xiviko xa lembe], ndzima eka ku fikelela ku tinyiketela. Xiviko xa lembe xo sungula xa muxaka lowu xi ta va xa lembe ximali ra 2005?
Tindhawu to karhi ta mavikelo ti ta katsa swilo hinkwaswo swa nkombo swa mimpimo.
Tindhawu to valanga no kambela ti ta tumbuluxiwa ku langutisana na mapimelo, ku fana a minkarhi leyi faneleke. Loko ku pfumala mahungu yo tshembheka, swikombiso swa mapimelo ku fanele ku twananiwa hi swona. Endlelo ri fanele ku bohiwa ku fambelana na swipimelo swa AgriBEE eka nkarhi wa ku hlaya ku endlela ku kuma swipimelo leswi lavekaka eka nhlayo wa rixaka. Huvo na yuniti ya AgiBEE ya DoA swi ta endla mbalango.
Milawu ya masungulo?
Huvo yi ta tumbuluxiwa tanihi hi huvo yo tiyimela leyi nga na ntirho wo langutisa masimekelo ya tsalwa ra timfanelo.
Huvo yi ta hlamusela timhata ta milawu naswona, ngopfu-ngopfu fambisa ku langutisa hi vuntshwa no teka swiboho; naswona loko ku ri na ku cinca ka switirhisiwa ku ya hi xiyimo kumbe laha tsalwa ra timfanelo ri nga ta simekiwa kona, yi ta teka xiboho xa loko swikongomelo na tindlela ta masimekelo ta ha tshamisekile, naswona loko swi nga ri tano, ti fanele ku hambana njhani.
Ku ta va na ndzingano exikarhi ka vayimeri va minhlangano ya vumaki na vanwana hinkwavo eka Huvo. Huvo yi fanele ku kombisa ku tsakela ka vayimeri hinkwavo va minhlangano?
Swiboho swa Huvo swi ta tekiwa tanihi leswi ku twananiweke hi swona eka mhaka yinwana na yinwana, Huvo a yi swi koti ku fikelela ntwanano, ku ta va ndlela yo ololoxa nkwetlembetano eka Huvo hi mintwanano yinwana eka Huvo, kumbe hi ku yisiwa eka vuahluri?
Swikongomelo swi fanele ku langutisiwa hi vuntshwa eka malembe manharhu manwana na manwana naswona magoza yo lulamisa hi nkarhi wo hlayela lowu taka. Ku langutisa hi vuntshwa na swpimelo swi fanele ku ya emahlweni eka nkarhi wa malembe manharhu, 2010, 2013, 2016 laya fambelanaka na nkarhi wa nhlayelo eka 10 ra malembe ya nkarhi wa AgriBEE?
Nkambisiso wo twisiseka wu fanele ku endliwa endzhaku ka ntlhanu wa malembe hi 2012 naswona kunwana hi 2017?
Hi ku langutisa tindlela ta ikhonomi ek axiyenge, nghenelo ro hlanganisiwa ri fanele ku kongoma hi le ka mintlawa ya nhundzu/vumaki na swa xifundzha na tiNGO/tiCBO.
Tipulani ta nhundzu/vumaki na tipulani to hlengela ta masimekelo ti sunguriwile naswona ta kamberiwa. Ndzima yi nonokile hi xivangelo xa ku hlanga-hlangana no tindlela to ka ti nga fanieka ntlawa wunwana na wunwana. Nghenelo ri fanele ku tekiwa ku tiyisisa endlelo leri sunguriweke?
kondleteriweke ku suka eka Mpfapfarhuto wa Tikhodi ta Matikhomelo ya Kahle?
Xiyimo xo Kambela lexi Pfumeleirwaka swi vula nkambelo wa nhundzu, ku Tsakela ka Ikhonomi, Bindzu kumbe xitirhisiwa xinwana kumbe xitirhisiwa lexi faneleke ehansi ka Xitatimende lexi tekiweke ku ya hi maendlelo ya ku kambela leyi yimelaka ntolovelo wa makete wa xiyimo ku ya hi ntumbuluko xikan?
Mabindzu laya Hlanganeke?
Xiyimo xa BEE?
vadyuharhi va vantima?
mintlawa ya vantima yo hlawuriwa?
vatsoniwa va vantima swi vula vantima lava enerisaka tindlela ta nhlamuselo ya munhu la nga mutsoniwa keswi vekiweke eka ndzimana ya 5.1 ya khodi ya matikhomelo ya kahle ya matholelo ya munhu la nga mutsoniwa?
vantima lava nghenelaka ro sungula swi vula Muhoxi wa xandla wa muntima (laha swi katsaka ku nga ri na swipimelo, Muhoxi wa xandla wa muntima eka Xikimi xa Vunwinyi xo Angarhela) loyi a nga na ku tlula ka 5% wa ntsengo wa Timfanelo to vhota na ku Tsakela ka swa Mabindzu eka Bindzu leri pimiweke leri hi nkarhi wo xaviwa, Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu leri pimiweke, wu hetisise nxaviselano lowu fanaka ku nga langutiwe Bindzu rinwana, leswi loko swi hlanganile swii nga na nkoka wa R20,000,000?
vantima tanihi leswi swi tirhisiweke eka xitatimende, ri na nhlamuselo leyi fanaka na leyi hlamuseriwaka eka Nawu, ntsena loko yi ri na swipimelo eka munhu loyi a nga muaka-tiko wa Riphabliki ra Afrika Dzonga hi ku velekiwa, kumbe hi rixaka xikan?
vantima lava nga tirheki?
vavasati va vantima?
vatirhi va vantima?
vantshwa va vantima?
Xikimi xa Vunwinyi xo Angarhela swi vula munu wa nawu, nkwama kumbe nhlangano wa swa nawu wa vanhu lowu nga na xicono xo kondletela ku hoxa xandla ka munhu wo karhi eka ku vuyeriwa ku suka eka vunwinyi hi xikimi xexo kumbe munhu la siveke unwana eka Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu. Ku yelana na nhlamuselo leyi, tinhlamuselo to engetela leti landzelaka ta Vun?
a Xikimi xo Hangalasa swi vula Xikimi xa Vunwinyi xo Angarhela laha ku angarheriwaka vanhu ku fana na muganga kumbe ntlawa wo angarhela wa vanhu, ku nga ri na swipimelo, vavasati va vantima na mintlawa ya vantima yo hlawuriwa va faneriwa hi ku amukela mimbuyelo ku suka eka Xikimi leyi hakeriwaka ku suka eka ku Tsakela ka Ikhonomi leswi amukeriwaka hi xikimi kumbe munhu la yimelaka unwana eka xikimi; na b Xikimi xa Mbuyelo swi vula Xikimi xa Vunwinyi xo Angarhela laha masungulo yo angarhela ya ku tlula 50 wa vanhu ku fana na muganga kumbe ntlawa wa vanhu, ku nga ri na swipimelo, vavasati va vantima na mintlawa ya vantima yo hlawuriwa yi nga na xikongomelo xo vuyeriwa ku suka eka Ntsakelo wa Ikhonomi leyi amukeriwaka hi xikimi kumbe munhu la yimelaka un?
Nawu wa Mabindzu?
Nawu wa Tikhamphani?
Nawu wa Ndzingano wa Mintirho?
Bindzu swi vula munhu/vanhu lava fambisaka bindzu kumbe ntirho wa xiphurofexini laha Riphabliki ra Afrika Dzonga. Handle ka loko swi hlamuseriwa hi ndlela yin?
Ntsakelo wa Ndzingano i thema leri tirhisiwaka ku vulMfanelo wa Muhoxi wa xandla ku amukela ku Tsakela ka Ikhonomi no tirhisa Timfanelo to vhota eka Bindzu ntsena loko swi nyikiwile, ku fika eka xiyimo xa leswi hlamuseriwaka eka ndzimana ya 9 13 leyi nyikaka nhlamuselo yoya emahlweni eka xivumbeko xa Ntsakelo wa Ndzingano eka Bindzu handle ka khamphani leyi nga na nkavelo wa timali, swihlawulekisilesiw swi fanele ku hlayiwa xikanwe na nhlamuselo leyi mayelana na mabindzu. Ngopfu-ngopfu yi nga katsi nhlamuselo ya Ntsakelo wa Ndzingano leyi ku nga xitirhisiwa lexi endliweke ku kondletela ku hakeriwa hi Muhoxi wa xandla kumbe Bindzu leri kolotaka?
Ntsakelo wa Ndzingano wo karhi?
b nkwama wa vumundzuku, nkwama wa mudende kumbe nkwama wo tshika ntirho, tanihi leswi yi hlamuseriwaka eka Xedulu xa 2 xa Nawu wa Xibalo; kumbe c khamphani leyi nga na swipimelo swa nkoka leswi nga ri ki swa Xikimi xa Vun?
Ku TirhisMfanelo wo Vhota swi vula Mfanelo wo Vhota wa Muhoxi wa xandla lowu tirhisiwaka hi ku hetiseka ku nga ri na xipimelo eka mfanelo wolowo?
b sivela ku thola valawuri ku thola nwinyi wa eka xiyimo lexi fanaka eka Bindzu laha a tiphinaka hi Timfanelo to vhota eka nhlayo ya ntsengo pro rata eka ku faneriwa hi Timfanelo to vhota, kutani Muhoxi wa xandla yoloye u ta faneriwa hi swikongomelo swa mpimo ehansi ka Xitatimende lexi ku va a nga vi na ku Tirhisa Timfanelo to vhota?
Nawu wa Xibalo?
Huvo ya Vumaki swi vula xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo xa huvo ya vumaki byo Tiyisisa leyi tlakusaka nhluvukiso no hlayisa nkoka wa le henhla na mphakelo wa BEE wo tshembheka hi ku yisa emahlweni dyondzo na vuleteri swa xiphurofexini, xiringanyeto xa ntolovelo wa kahle wa maendlelo ya bindzu, ku tlakusiwa ka khodi ya matikhomelo ya vumaki, masimekelo swivilelo swa vumaki hi ku angarhela laya humelerisaka matikhomelo yo tshinya ya xiphurofexini, ku yisa emahlweni ko tihlanganisa eka pfhumba ra vumaki byo angarhela hi mhaka ya masimekelo na ku yisa emahlweni nhluvukiso wa Swiyimo swo Tiyisisa na ku tihlanganisa ko aka loku yaka emahlweni na mfumo naswona leswi amukeriwaka hi Holobye?
Vumbiwa bya Nkarhinyana?
Bindzu leri pimiweke?
Nawu wa Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka?
Nkoka wa Ndzingano wa Muholo?
Vunwinyi byo Hetiseka swi vula vuxaka eka ku Tsakela ka Ikhoni kwihina kwihi ka Muhoxi wa xandla loyi a nga muntima, ku tshunxiwa loku heleleke ka Muhoxi wa xandla yoloye ku suka eka xiyenge xa vunharhu xa swa nawu kumbe timfanelo ta swa bindzu leti endliweke ku tirhela munhu wihi na wihi handle ka Muhoxi wa xandla kumbe ku khomiwa, ku alela ku tiphina hi Muhoxi wa xandla eka mimbuyelo ya Ku Tsakela ka Ikhonomi yeleyo, ku nga va hi ku angarhela, kumbe ku tsakela ka nkarhi wo karhi, kumbe nkarhi wo karhi, kumbe ku fikela kumbe ehenhla ka loko ku humelela swin?
Xikoxo xa Muhoxi wa xandla eka vundzeni bya Xitatimende, swi vula xikoxo xihi na xihi xa tihakelo leti Muhoxi wa xandla a tiphinaka mayelana na Bindzu leri pimiweke hambi loko xikoxo lexi a tiphina eka bindzu rin?
Muhoxi wa xandla swi vula munhu la nga na?
Bindzu Leritsongo leri Ringaneleke?
Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka swi vula ku xavisiwa ka bindzu/kumbe nhundzu ku suka eka Bindzu leri pimiweke ku ya eka Mabindzu laya Hlanganeke. Nxaviselano lowu Pfumeleriwaka wu nge katsiwi ehansi ka Xiyenge xa Nhluvukiso wa mabindzu wa Mpimo wa ntolovelo?
i ku va na swipimelo leswi nga kanakaniseki leswi vekiweke ehenhla ka wona ku ya hi ku tiva tikhasimende ta wona; na ii ku va na tikhasimende na vaphakeri handle ka Bindzu leri nga ra maxaviselanelo laya pfumeleriwaka swi endliwile, na iii ku va na malulamiselo ya matirhelo yo yisa eka mabindzu man?
Muhoxi wa xandla wa le Henhla eka BEE?
Xikongomelo swi vula swikongomelo leswi fambelanaka na tindlela to hambana eka mpimo wa vun?
Nkarhi wo Cinca?
Nawu wo Lawula Nkwama wa Nhundzu?
Xitifikheti xo Tiyisisa?
Swiyimo swo Tiyisisa swi vula swiyimo swa minimamu leswi lavekaka ku suka eka Vuyimeri byo Tiyisisa ku endlela leswaku swi nghenisiwa eka gazette hi Holobye ku ya hi xiyenge xa 14 xa Nawu?
Mfanelo wo Vhota?
Mfanelo wo Vhota swi vula tivhoti leti loyi a nga na minkavelo a nga na mfanelo wo ti tirhisa eka nhlengeletano wa mani na mani wa lava nga na minkavelo ya khamphani kumbe timfanelo leti fanaka eka xivumbeko xihi nx xihi xa bindzu, ntsena loko a swihlawulekiso leswi nga le ka ndzimana ya 9-0 swi nyika nhlamuselo yo ya emahlweni ku endlela ku vumba Timfanelo to vhota eka Bindzu ku ga ri khamphani leyi nga na nkavelo, swihlawulekiso sweswo swi fanele ku hlkayiwa xikan?
b munhu yoloye a ri exikarhi ka Bindzu na Muhoxi wa xandla yoloye, mfanelo wa Timfanelo to vhota wu lawuriwa hi xikombelo xa milawu lexi vekiweke eka tindzimana ta 82 na 85; na c Timfanelo to vhota leti endliwak hi ku yimela Muhoxi wa xandla hi munhu unwana loyi a yimaka hi ku va yimela un?
Nkutlunyo wa bonasi ku ya hi phesente yinwana na yin?
Muyimeri wa muntima un?
Vavasati va vantima lava nga vayimeri tanihi vayimeri van?
Ku vekisa eka Nhluvukiso wa Vuswikoti (ku katsa xibalo xa nhluvukiso wa vuswikoti), tanihi phesente ya mahakelelo.
yi ta tirhisiwa eka ku dyondzo yo hlaya ku fikela loko ku fikeleriwa xiyimo xa 80%.
Xiyenge lexi xi katsa minongonoko yo letela eka vatirhi va le mapurasini na vanwa-mabindzu va vantima?
Nseketelo wa vavuyeriwa va misava na Vanwa-mabindzu va Vantima ku tumbuluxa bindzu ro tshamiseka hi ku tirhisa vuswikoti byo hlawuleka eka minongonoko ya vuleteri leyi faneleke?
Xiyimo xo Hoxa xandla xa 1, tanihi leswi tiyisisiweke hi vuyimeri byo tiyisisa bya BEE lebyi nyikiweke ehansi ka Xitatimende xa 020 (Ku tekeriwa enhlokweni ka R1.35 eka R1 yinwana na yinwana leyi tirhisiwaka)?
Ku nghenisa xandla loku hlengeletiweke eka nhluvukiso wa vaaki na masungulo ya vumaki byo karhi eka ntlhanu wa malembe laya hundzeke eka ntswalo ku nga si tekiwa xibalo, ntswalo na ku avanyisa eka ntlhanu wa malembe laya hundzeke kumbe 10 % wa misava leyi nga ta tirhisiwa hi vatirhi va le mapurasini.