Mopresidente Jacob Zuma: Polelo ya Maemo a Setšhaba 2015 _ South African Government
Mopresidente Jacob Zuma: Polelo ya Maemo a Setšhaba 2015
Ngwaga wa 2015 ke wa go keteka mengwaga ye 60 ya motsotso wa histori ka historing ya rena, ge maAfrika Borwa go tšwa mahlakoreng ka moka a bophelo a amogela Tšhatha ya Tokologo ka 1955, go la Kliptown, Soweto.
A laeditše gore, magareng a tše dingwe, Afrika Borwa ke ya bao ba dulago ka go yona, bathobaso le bathobašweu, le gore ga go na mmušo woo o kago thopago tokelo ya gore o na le taolo ntle le ge e theilwe godimo ga thato ya batho ka moka.
Seo e be e le pego ye maatla, ya ponelopele le ya poelano yeo e bilego makgoraditsela go temokrasi ye re e hlomilego ye e sa kgethollego merafe.
Beke ye gape re keteka mengwaga ye 25 go tloga go tokollo ya Mopresidente Nelson Mandela kgolegong, le go tloga mola go fedišwago dikiletšo kgahlanong le mekgatlo ya tokologo.
Tokollo ya Madiba e laeditše kgato ye kgolo leetong le le telele go ya tokologong la batho ba Afrika Borwa ka bophara le go fediša bokoloniale bja kgethollo.
Re tšwela pele go hlohleletšwa ke Madiba le go ithuta go tšwa go bohwa bja gagwe ge re aga naga ya rena.
Gape ke ngwaga wa gore re ikgafe leswa go fediša semorafe le tšohle tše di amanago le go se kgotlelelane ka nageng ya rena.
Gape ke ngwaga wa go beeletša kudu ka bokamosong bja rena, ka go ruta bana ba rena le baswa ka bohwa bja go huma bja naga ye.
Re šetše re ruta boitšhupo bjo boswa bja bosetšhaba ka go tšwetšapele dika tša bosetšhaba go swana le folaga ya bosetšhaba, koša ya setšhaba le matseno a molaotheo ka sekolong se sengwe le se sengwe.
Go tloga ngwaga wo, dikolo di swanetše gape go ithuta koša ya setšhaba ya Kopano ya Afrika (AU), go lokišetša moketeko wa AU ka kgwedi ya Mopitlo, ge re phethagatša sephetho sa AU malebana le se.
Baswa ba rena ke bokamoso bja rena gomme katlego ya bona e dira gore re be le boikgantšho bjo bogolo.
Chad o amogetše tlhompho ya godimodimo ya boruthi ka Manthole morago ga gore a fiwe sefoka sa go ba moruthi wo mokaone wa lefase ka 2014, ke Mokgatlo wa Boditšhabatšhaba wa Boruthi, magareng a diphihlelelo tše dingwe tše di botse.
Beke ye Sekhwama sa Boditšhabatšhaba sa Ditšhelete se fokoditše diponelopele tša kgolo go ya go 3,5%, ya Palomoka ya Boleng bja Ditšweletšwa tša Naga mo Ngwageng (GDP) bakeng sa kgolo ya lefase ya ekonomi ka 2015.
Maikemišetšo a rena a go fihlelela thakete ya kgolo ya 5% ka 2019 a kotsing, gobane kgolo ya go nanya ya lefase le mapheko a ka gare ga naga go tša enetši, mabokgoni, dinamelwa le dilotšistiki magareng a tše dingwe.
Efela, maemo a tshepiša kudu ka lehlakoreng la mešomo. Matšatši a mabedi a go feta, Kgoro ya Dipalopalo tša Afrika Borwa e lokolotše dipalopalo tša mešomo tša kotara ya mafelelo ya 2014.
Pego e laetša gore bjale go na le batho ba 15,3 milione bao ba šomago ka Afrika Borwa. Mešomo e oketšegile ka 203 000.
Go kleimilwe R2 bilione go fihla ka se sebaka ke bengmešomo ba go balelwa go 29 000 bao ba kleimetšego baswa ba go ka ba 270 000.
Ke tsebišitše thakete ya dikgoba tša mošomo tše dimilione tše tshela mo mengwageng ye mehlano ya lenaneo ngwaga wa go feta.
Re hlomile, go fihla mo, dikgoba tša mošomo tša go feta tše 850 000. Se se ra gore re ikemišeditše go fihlelela thakete ya ngwaga ka ngwaga ya dikgoba tše milione o tee tša mošomo.
Go tlaleletša, mananeo a rena a tikologo a bjalo ka Go šoma ka ditlakala, Go šoma mafelong ao a nago le menoga, Go šoma ka meetse, Go šoma ka mollo a hlotše dikgoba tša mošomo tša go feta 30 000 gomme maikemišetšo a wona ke go hlola dikgoba tše 60 000 tša mešomo nakong ya ngwaga wa ditšhelete wo o latelago.
Ekonomi ya rena e nyaka thekgo ye kgolo gore e matlafale. Re rata go botša ka lenaneo la rena la dintlha tše senyane tša go hlohleletša kgolo le go hlola mešomo.
4. Phethagatšo ye e šomago botse le go feta ya khuetšo ya godimo ya Leanotiro la Pholisi ya Diintasteri.
Re tseba gabotse taba ya gore ye ka nnete ke nako ye boima, eupša e tla feta gobane re na le maano a re a beilego go šogana le taba ye.
Re tšweleditše lenaneo le le akaretšago ka moka diphetolo tša lebaka le le kopana, la magareng le le letelele.
Mo lebakeng le, re swanela go šomišana go hwetša ditharollo.
Kgoro ya Mešomo e laetšwe go kgonthišiša gore meago ka moka ya go laolwa ke mmušo e obamela taelo ya go boloka mohlagase.
Ka lebaka la ditshenyegalelo tša godimo tša tesele, Eskom e laetšwe go tlogela go šomiša tesele mme e šomiše gase bjalo ka mothopo wa enetši ya dijanereitha wa setheo.
Malapa gape a hlohleletšwa go tlogela go šomiša mohlagase mme a šomiše gase go apea, go ruthufatša le ditšhomišo tše dingwe.
Go fihla gabjale mmušo o rekile dimekawate tše 4 000 go tšwa go Batšweletši ba go Ikema ba Mohlagase, o šomiša methopo ye e tsošološegago.
Dibaka tše tharo tša go tsenela tshepetšo ya theko ya mohlagase wo o tsošološegago kgobokeditše ka godimo ga R140 bilione go tšwa go babeeletši ba poraebete.
Palomoka ya dimekawate tše 3 900 ya mohlagase wo o tsošološegago le yona e rekilwe, le diprotšeke tše 32 tša go ba le bogolo bja ka godingwana ga dimekawate tše 1 500 di phethilwe le go kgokaganywa dikeriting.
Eskom ka noši e feditše kago ya Polasa ya Sere ya Mohlagase wa go Fehlwa ka Phefo, yeo e šetšego e abela keriti dimekawate tše 100, pele ga thakgolo ya yona ye e letetšwego ka Hlakola ngwaga wo.
Gape mmušo o thomile ka theko ka Manthole 2014, ya dimekawate tše 2 400 tša bogolo bja tšweletšo ye mpsha ya mohlagase wa go fehlwa ke malahla, go tšwa go Batšweletši ba go Ikema ba Mohlagase
Tshepetšo ya theko ya dimekawate tše 2 400 ya tšweletšo ye mpsha ye e fehlwago ke gase e tla thoma mo kotareng ya mathomo ya ngwaga wo moswa wa ditšhelete.
Palomoka ya dimekawate tše 2 600 ya bogolo bja mohlagase wa go fehlwa ka meetse e tla rekwa go tla thoma mo Dinaga tše di Hlabologago tša Borwa bja Afrika (SADC).
Mabapi le leanokgolo la enetši la lebaka le le telele, re tla tšwelapele ka gase, peteroleamo, nyutleliara, mohlase wa meetse le methopo ye mengwe bjalo ka karolo ya go tswakantšha enetši.
Afrika Borwa e dikologilwe ke dinaga tše di humilego ka gase, mola re utulotše mabutuledi a gase a letsopatlapa ka seleteng sa rena sa Karoo.
Protšeke ya Ekonomi ya Lewatle ya Operation Phakisa, ye e thakgotšwego ngwaga wa go feta, le yona e tshephiša go bipolla methopo ye mengwe ya oli le ya gase, yeo e tlago fetola maemo a naga ya rena le a selete.
Dinaga tše ka moka di tla boledišana ka tshepetšo ya theko ye e lokilego, ya phatlalatša le ye e amogelegago go kgetha modirišane goba badirišane go thoma ka lenaneo la kago ya nyutleliara.
Thakete ya rena ke go kopanya yuniti ya mathomo go keriti ka 2015, ka nako ya gore Eskom e khutšiše karolo ya yona ya dipolante tše di tšofalago tša mohlagase.
Mabapi le mohlagase wa meetse, tšhomišano le Repabliki ya Temokrasi ya Congo mabapi le Protšeke ya Mohlase wa Meetse ya Grand Inga e tla tšweletša dimekawate tše ka godimo ga 48 000 tša mohlagase wa meetse wa go hlweka. Afrika Borwa e tla kgona go fihlelela dimekawate tša ka godimo ga 15 000.
Ge re ntše re šogana le ditlhohlo tša mohlagase ka gare ga naga ya rena gape re nyaka go lwantšha bohodu bja metato ya koporo le bja mathale.
Nakong ye ya ngwaga wo wa segopotšo sa bo60 sa Tšhatha ya Tokologo, naga e bile ye nngwe ya dintlha tše bohlokwa kudu phihlelelong ya tokišo ya diphošo tša kgale.
Ngwaga wa go feta, re buletše gape sebaka sa bobedi sa monyetla wa go dira kgopelo ya naga. Dikgopelo tša naga tša go feta 36 000 di dirilwe maemong a bosetšhaba gomme letšatši la go tswalela ke 2019.
Gape re sekaseka tlhako ya pholisi ya 50/50, yeo e šišinyago ditokelo tša maleba tša batho bao ba dulago le go šoma dipolaseng. Dikgwebo tša temo tše 50 di tla hlaolwa bjalo ka protšeke ya teko.
Go ya ka melao ye e šišintšwego ye meswa, magomo a go ba mongnaga a tla bewa go fihla ka bontši bja dihekthara tše 12 000.
Badudi ba dinagašele ba ka se dumelelwe go ba bengnaga ka Afrika Borwa eupša ba tla dumelelwa go e adima lebaka le le telele.
Ka Lenaneo la Kaboleswa ya Naga, dihekthara tša ka godimo ga 90 000 tša naga di abetšwe balemipotlana, badudi ba dipolaseng le bahiri ba ba šomago dipolaseng.
Tshepetšo ya go hloma Kantoro ya Mosekasekipharephare e tšwela pele, yeo e hlongwago go ya ka Molao wa Tshekatsheko ya Thoto.
Re šomišana le lekala la poraebete go tšweletša Leanotiro la Pholisi ya Temo leo le tlogo dira gore dihekthara tše milione o tee tše di sa šomišwego ka botlalo tša naga di tšweletše ka botlalo mo mengwageng ye meraro ye e latelago.
Re tla tšwela pele go oketša dithomelontle tša rena tša phetošo ya ditšweletšwa tša temo tšeo di bego di gola ka lebelo kudu mebarakeng ye meswa ka Afrika le China. Mohlala, re tsenetše dikwano tša kgwebišano ya temo ya thomelontle ya Mafela le Diapole tša Afrika Borwa go ya go China.
Re agile lekala la dikoloi la maemo a godimo lefaseng mo kontinenteng ya Afrika le go romela ntle dinageng tša go feta tše 152.
Lekala la letlalo le dieta le lona le oketšegile go ya go diphere tše 60 million tša dieta, gomme dithomelontle di oketšegile ka 18% ye enago le mohola wo mogolo go tekanetšo ya kgwebišano.
Re kgotsofatšwa kudu ke phetolo ya batšweletši ba rena bao, ba gafetšego ka godimo ga R12,4 bilione ka peeletšong ya lekala la poraebete. Ka kgonthe, ke kanegelo ye botse kudu go e anega.
Go tlaleletša, go tšwetšapele phetogo, re tsebišitše lenaneo la go hwetša le go hlabolla boraintaseteri ba Bathobaso mo mengwageng ye e fetago ye meraro.
Go ya ka dikatlego tše bjalo ka botšweletšing, re kgotsofaditšwe ke kgatelopele nyakišišong ya rena ya go hlohleletša kgolo.
Go goketša bokgoni bja nagašele bakeng sa ekonomi ya rena ye e golago, re tla laletša poledišano le bakgathatema ba go fapana ka ga Pholisi ya Khudugo.
Mo SoNA ya Phupu 2014, ke boletše ka nyakego ya go matlafatša lekala la meepo le go tšwetšapele tikologo ya mošomo ye e nago le khutšo.
Re be re hlobaela nako yeo, ka bontši bja maipelaetšo a matelele ao ka nako ye nngwe a bego a e ba le dikgaruru.
Gape re ikgafetše mo SoNA ya ngwaga wa go feta go tsošološa ditoropo tše di nago le mathata tša meepo gomme kgatelopele ye ntši e dirilwe.
Mafelo a le 32 a mpshafatšwa gomme diprotšeke tše 87 tša dintlo di a phethagatšwa go kgabaganya ditoropo tša meepo tše di filwego šedi ya mathomo.
Go fetola dikgopelo tša kgwebo, Mmušo o kopantše dikelo tša khuetšo ya tikologo, dikgopelo tša meetse le ditokelo tša meepo gomme go beilwe bontši bja matšatši a 300 a ditumelelo tše ka moka gore di fiwe.
Mmušo o tla beela thoko 30% ya magoro a maleba a theko ya mmušo a go reka go tšwa go di-SMME, dikoporase le go tšona dikgwebong tša makheišeneng le tša dinagamagaeng.
Gape re tla tšwela pele go tšwetšapele menyetla ya baswa.
Etšentshi ya Bosetšhaba ya Tlhabollo ya Baswa e abetše dikgwebo tše nnyane tša go laolwa ke baswa ba 765 R25 milione mo ngwageng wa go feta wa ditšhelete naga ka bophara.
Ngwaga wa 2015 o tla laetša mathomo a kgato ya mathomo ya thakgolo ya porotepente. Mmušo o tla kgokaganya dikatontoro ka mebasepaleng ye seswai ya selete.
Bjalo ka karolo ya go tšwelapele ka go hlohleletša kgolo, ka go thekga dikhamphani tše di laolwago ke mmušo, ditshepetšo di tšwela pele go phethagatša leano la tokišo la matšatši a 90 le maikemišetšo a lona e lego go matlafatša matlotlo a Tirelo ya Afrika Borwa ya Difofane (SAA).
Ka go realo, tše dingwe tša ditobo tše di bopago karolo ya ditsela tša boditšhabatšhaba di tla fedišwa.
Eupša, re tla dira se ka mokgwa woo o senago khuetšo ye mpe maetong, kgwebišanong le boeting gare ga Afrika Borwa le lefase.
Meetse ke mothopo wo bohlokwa wa kgolo ya ekonomi le bophelo bjo bo kaone. Diprotšeke tše mmalwa tše maikemišetšo a tšona e lego go aba meetse a tšhomišo ya ka intastering le malapeng di kgatong ya phethagatšo goba peakanyo go dikologa naga.
Kgatelopele e dirilwe go kaonafatša kabelo ya meetse go mafelo ao a amilwego ke tlhaelelo, a bjalo ka Masepala wa Selete sa Makana go la Kapa Bohlabela, Masepala wa Selete wa Ngaka Modiri Molema go la Leboa Bodikela le Giyani go la Limpopo fao re ketekilego kabelo ya meetse go metse ye 55 ka Diphalane ngwaga wa go feta.
Mohlomphegi Sepikara le Modulasetulo wa NCOP e re ke hlohleletše bohle ka nageng go boloka meetse. Lerothi le lengwe le le lengwe le bohlokwa. Naga e loba R7 bilione ka ngwaga ka lebaka la ditobo tša meetse.
Re a thaba, gobane moeng wa rena wa go ikgetha, ke mofenyi wa Mosadi wa Difoka tša Pabalelo ya Meetse, Mohumagadi Mapule Phokompe go tšwa Mahikeng go la Leboa Bodikela.
Ka godimo ga R6 bilione e tla šomišwa ka ditoropokgolong tše 13 go peakanyo, kago le tšhomišo ya mararankodi a dinamelwa tša bohle tše di kopantšwego nakong ya ngwaga wo wa ditšhelete.
Re gatela pele. Re setšhaba se se šomago.
Mmušo o hlaotše mafelo a 16 a kago ya dikhamphase tše diswa tše 12 tša Dikholetše tša Thuto le Tlhahlo tgo ya dikhamphase e 108 di sa agw le mpshafatšo ya dikhamphase tše pedi tše di lego gona.
Re tšwela pele go abela batho ba rena dintlo. Ka 30 Lewedi 2014, palomoka ya palo ya ka godimo ga dintlo tše 50 000 di abilwe ka dikarolong tša sapsiti le ya dintlo tše di sa turego.
Mmušo gape o tla abela bagale ba Sešole dintlo tše 5 000. Mmušo gape o tla šoma go fediša tšhalelonthago ya mangwalo a bongnaga a dintlo tša pele le tša morago ga 1994.
Ngwaga wo, re ya go thakgola lenaneo le legolo la go fetola dilo kgahlanong le Bolwetši bja Mafahla (TB), ka nepišo ya go ikgetha go ditšhaba tše tharo, basenyi mafelong a Ditirelo tša Tshokollo, bašomi ba meepong le badudi ba ditoropong tša meepo.
Re swanela go tšwela pele go šomišana ka thata go lwantšha bosenyi le go bopa ditšhaba tše di bolokegilego.
Yuniti ya Dinyakišišo tša Melato ya Thobalano le Tšhireletšo ya Bana ya Tirelo ya Afrika Borwa ya Sephodisa (SAPS) e kgonne go iponela dikotlo tša bophelo ka moka tše 659 kgahlanong le basenyi ba bosenyi bjo bo lego kgahlanong le basadi le bana.
Re naga ya temokrasi ebile re amogela tokelo ya setšhaba ya go dira boipelaetšo. Efela, re dira boipiletšo bja gore maipelaetšo a swanela go ba ka fase ga molao ebile a swanetše go ba a khutšo bjalo ka ge go laeditšwe ka gare ga Molaotheo.
Maphodisa a bušeditše taolong ditiragalo tša maitshwaro a setšhaba tše 13 575, tše di bopšago ke ditiragalo tše 1 907 tša go se be le khutšo le tše 11 668 tša khutšo.
Mo ngwageng wa ditšhelete wa 2013/14, batho ba 52 ba bonwe molato ka melatong ya go akaretša ditšhelete tše ka godimo ga R5 milione.
Bašomi ba mmušo ba 31 ba bonwe molato mo kotareng ya mathomo ya 2014/15 le ditaelo tša thibelo tša boleng bja R430 milione di fihletšwe.
Go aga mmušo wo o hlokomelago, wo o šomago botse le go fa phetolo go tla tšwela pele go fiwa šedi ya pele.
Mo SoNA ya 2014 ke rile re tla tšwetšapele le go kaonafatša maphelo a bagolofadi. Ka Manthole ngwaga wa go feta, Kabinete e lokolotše sengwalwa sa Pholisi ya Bosetšhaba ya Ditokelo tša Bagolofadi gore setšhaba se dire ditshwayotshwayo.
Palo ya dipoelo tše bohlokwa e tšweletše.
Afrika Borwa gape e tšwelapele go thekga masolo a tharollo ya dithulano ka Lesotho, Sri Lanka le South Sudan, tše di etilwego pele ke Motlatšamopresidente.
Dinaga tša Leboa tše di hlabologilego di dula e le bašomišani ba bohlokwa go Afrika Borwa ka fao naga e kgonago go tšwetšapele pholisi ya yona ya bosetšhaba le ya nagadišele.
Mpshafatšo ya Molao wa Sebaka le Kgolo ya Afrika ka morago ga Lewedi 2015 le kholofetšo ya go thekga diprotšeke tša khutso tša go etwa pele ke Afrika ka kontinenteng di magareng a dipoelo tše bohlokwa tša Samiti ya boetapele ya Dinagakopano tša Afrika ye e swerwego ka Amerika ngwaga wa go feta.
Dipapading, Sehlopha sa Afrika Borwa se tla tšea karolo go Dipapadi tša Afrika ka Moka go la Congo Brazzaville ka 2015.
Ba be ba le ka sehlopheng sa go bitšwa “sehlopha sa lehu le bophelo” gomme ba šomile ka gohle ka mo ba kgonago.
Re swanetše go ba fa thekgo, ba re thabišitše.
Re tla tšwela pele go godiša maphelo a bophelo bjo bo botse le go hlohleletša badudi go tlogela go goga motsoko le tirišompe ya bjala le diokobatši.
Ka go realo, ka la 10 Mopitlo re tla keteka Letšatši la Maphelo la Sepela ka Maoto, tiragalo ya boditšhabatšhaba ye e tšwetšwago pele ke Mokgatlo wa Lefase wa Maphelo. Gape letšatši le thulana le segopotšo sa tlhomamišo ya Mopresidente Mandela.
Tše ntši di fihleletšwe mo ngwageng wa go feta. Re dumela gore dintlha tša rena tša ekonomi tše senyane tša leano la magato a ekonomi di tla kopanya diphihlelelo, le go hlohletša kgolo ye e nyakegago kudu.
Mo ngwageng wo wa Tšhatha ya Tokologo le Kopano Kgatong ya go Tšwetšapele Tokologo ya Ekonomi, re ineela gape go kopano le go šoma ka maatla go kgonthišiša katlego ye e tšwelago pele ka nageng ya rena ye botse.
Mmogo re tšwetša pele Afrika Borwa!