Na naga nka e hwetša bjang?
Kgopelo ye batho ba e lebišago go rena gantši ke ye : "Ke nyaka naga. Na o ka nthuša" Karabo ya mathomo ke: "Aowa". Rena ba Lenaneotlhabollo la Balemi la Grain SA ga re a amega mošomong wa go thuša batho go hwetša naga?
Ge nkabe re be re tlamegile go dira bjalo, re be re ka se be le nako ya go phetha mešomo ye mengwe ka ge go na le batho ba bantši bao ba kganyogago naga le go ba batšweletši. Go ya ka lenaneo la rena re thuša batho bao ba šetšego ba na le naga le gona ba kgonago go tsenela ditlhamo tšeo ba ka di dirišago.
Morago ga ngwaga wa 1994, Kgoro ye mpsha ya Ditaba tša Naga e ile ya thoma lenaneo la mpshafatšo ya naga ka tirišo ya mananeo a a fapafapanago. Taodišwaneng ye re tlo bolela fela ka mpshafatšo ya naga ka mokgwa wa kabagano (land reform through redistribution), e sego ka mmako le pušetšo ya naga (land claims and restitution). Elelwa gore lenaneo la rena le nyaka go tiiša batšweletšikgwebo bao ba maatlafaditšwego, mme ka fao nepo ya rena ke go kgontšha tšweletšo ya dibjalo ka go thuša batšweletši ba bafsa bakeng sa go thuša bao ba nyakago naga ka mabaka a mangwe.
Lenaneo la mathomo la Kgoro ya Ditaba tša Naga e be e le la Thušo ya go hwetša Naga ya Boikagelo (SLAG). Lenaneo le le be le sepelelana gabotse le kago ya dintlo ka moo lapa le lengwe le le lengwe le le bego le lebanwe ke thušo ya R15 000. Maswabi ke gore ga go na polasa yeo e rekišwago ka R15 000, ka fao batho bao ba bego ba rata go reka polasa ba ile ba swanela go bopa dihlopha gore ba reke polasa mmogo.
Bahodišwa ba be ba hloka boitemogelo mabapi le temo le taolo.
Bahodišwa ba be ba sa tlamega go dula polaseng.
Kgoro ya Ditaba tša Naga e ile ya lemoga gore lenaneo la ka godimo le be le sa šome ka tshwanelo mme la tlošwa ka pela, gwa bewa lenaneo la LRAD.
Motho yo a bego a ka diriša tšhelete ya gagwe (own equity) o be a ka okeletšwa thušo (ya go se fete R100 000 ge yena a ntšha R400 000). Ye e be e le tsela ya go goga batho bao ba bego ba šetše ba na le tšhelete ye e itšego (ye ka tlwaelo ba e hweditšego ka kgwebo efe kapa efe).
Bahodišwa ba be ba sa tlamega go dula polaseng.
Ge Kgoro ya Ditaba tša Naga e lemoga gore lenaneo la ka godimo ga le šome ka tshwanelo, e ile ya leka lenaneo le lengwe gape - PLAS. Motheo wa lenaneo le e be e le go fa bahodišwa bao ba bego ba na le kgahlego sebaka sa go kgodiša ba Kgoro gore ba na le bokgoni, pele ga ge ba fiwa polasa.
Lenaneo la PLAS le šoma motheong wa gore Mmušo o reka polasa ka nepo ya go e abagana ka bofsa (redistribution). Polasa ye e a tsebišwa mme bao ba nago le kgahlego ba swanetše go tšweletša mabaka ao a ka kgodišago Kgoro gore ba swanetše go fiwa sebaka sa go lema. Lebaka la tirišo (period of tenure) e be e tlo ba mengwaga ye meraro, mme morago ga fao "mohlokomedi" wa polasa yeo a ka reka naga yeo ge a kgodišitše ba Kgoro gore a ka ba mongnaga wa nnete; goba "mohlokomedi" a ka tlošwa gwa bewa yo mongwe; goba go ka bewa motho yo mongwe yo a kganyogago go ba motšweletši. Lenaneo le la mpshafatšo ya naga le hlotše mathata a mangwe.
Bahlokomedi ba amogela boikarabelo bja go laola polasa mola gantši ba se na tsebo le ye nnyane mabapi le ditiro tša polaseng.
Mo gongwe maemo a ditrekere le ditlhamo tša polaseng a fokola kudu goba didirišwa tše di senyegile.
Lehlakoreng la go tšweletša dibjalo, ditshenyegelo malebana le tšweletšo godimo ga hektare e ka ba R5000. Ge motšweletši a nyaka go bjala dihektare tše 200 (lefelo leo e sego le legolo malebana le tšweletšokgwebo), go nyakega peo ya milione e tee ya diranta go bjala dibjalo tšeo fela (palo ye ga e akaretše tšhelete ye e nyakegago go sebisa le go lokiša ditrekere le didirišwa). Motšweletši ga se mong wa naga le gona gantši ga a na boitemogelo bja temo bja pele ga fao. Se se ra gore ga a kgone go kgopela kadimo mabapi le tšweletšo.
A re re motšweletši ka nnete o na le tšhelete yeo ya go lokiša ditrekere le didirišwa le go bjala dibjalo. Na e ka ba bohlale go senya tšhelete ya gago godimo ga naga le metšhene yeo e sego ya gago?
Polaseng ya go tšweletša dibjalo go na le mehutahuta ya didirišwa - mogoma, mogoma wa dipapetlasediko, sephatšammu (ripper), ege ya dipapetlasediko (disc harrow), mogomatšhisele, sehlagodi, sehlagoditikologi (rotovator), go bolela di se kae fela.
Temana ye nngwe ya kontraka ya mohlokomedi le Kgoro ya Ditaba tša Naga e bega gore mohlokomedi wa naga ga a dumelelwe go hirišetša (sublease) motšweletšikgwebo karolo ya naga yeo, goba go kwana le motšweletši yo mongwe go abelana tšweletšo (share-cropping). Ge a sa fiwe kadimo ya tšweletšo le gona a sa dumelelwe go dirišana le motšweletši yo mongwe, na motšweletši yo o ile go ithuta bjang le go thoma go tšweletša ka botlalo ka boyena?
Go ya ka kahlaahlo ya ka godimo go molaleng gore maitekelo a rena mabapi le mpshafatšo ya naga a lebanwe ke ditlhohlo tše kgolo. Mathata a mantši a be a sa letelwe mme maitekelo a go mpshafatša temo a dirilwe ka maikemišetšo a mabotse.
Mono Afrika-Borwa re na le histori ye e nyamišago le gona ye e swabišago. Le go le bjalo nnete ke nnete. Lebakeng la mmušo wo o fetilego temo e be e le diatleng tša Babašweu, mme ka lebaka le re swanetše go hlohleletša batšweletšikgwebo (commercial farming sector) go re thuša maitekelong a rena a go mpshafatša temo.
Maitekelo a mmušo a swanetše go lomagantšhwa mme nako e swanetše go ba ye e nepagetšego.
Ka baka la maikemišetšo le mananeo a pele go na le merero (diprotšeke) ye mmalwa ye e foloditšego. E foloditše ka mabaka a go fapafapana (bjalo ka ge go boletšwe ka godimo). Re kwešiša ka botlalo ge Kgoro ye mpsha ya Tlhabollo ya Magae le Mpshafatšo ya Naga e rata go tsošološa merero yeo le go bušetša naga yeo tšweletšong ya dibjalo pele ga ge e thoma merero ye mefsa.
Ge tsošološo ya merero ye e swanetše go atlega, go bohlokwa kudu gore lebaka la pholotšo le kwešišwe - mme bothata bjo bongwe le bjo bongwe bo tla ba le lebaka la lona la moswananoši (unique). Go bonolo kudu go no re morero o foloditše ka baka la tlhokego ya tšhelete. Ee, gantši tlhokego ya tšhelete e be e le bjo bongwe bja mathata, eupša go no bea tšhelete gape morerong wo o itšego, go ka se rarolle selo, ebile ka tlwaelo go hlolega phapang ka bofsa ka ge bahodišwa bao ba ilego ba lahlegelwa ke kgahlego mme ba tloga, ba tla boa ka go tshepa gore ba tla hwetša tšhelete morerong woo o tsošolotšwego.
Thuša fela bahodišwa bao ba dumelago go dula polaseng. Bolemi ga se mohuta wa kgwebo woo o ka o sepedišago bjalo ka motšwaoswere. Batšweletši bao ba atlegilego ba phela polaseng mme ba diriša nako ya bona yohle go hlokomedišiša bolemi.
Tsenya bahodišwa lenaneong la thutantšho le tlhabollo ya bokgoni leo le laolwago ke mokgatlo wa diphahlo (commodity organisation) goba yunione ya batšweletši ba gae, e le go kgokaganya batšweletši ba bafsa le kgwebo (commercial sector) go tloga mathomong.
Ge re nyaka go kgontšha phetošo ya temo mono Afrika-Borwa, re swanetše go swarana ka diatla, go ithuta go tshepana, go kopanya temo le go e bea madulong a yona a tokelo bjalo ka kokwane ya ekonomi ya rena ya dipolaseng.