I ntsako ka mina ku va ndzi kume nkarhi wo ta tivonela hi ndzexe migingiriku leyo hlamarisa ya vamanana va ndzhawu leyi. A ndzi na ku kanakana kuri leswi ndzi swi vonaka la hi leswi humelelaka exifundzheni hinkwaxo xa Limpopo. Xa nkoka eka mina ahi ngopfu ku akiwa ka tindlu, sweswo swa humelela etinkweni hinkwaro ra hina ra Afrika Dzonga. Lexi xi nga xona ndzi tinyungubyisaka hi xona namuntlha, lexi nga tlhela xindzi rhwala xi ta ndzi fikisa la i mintirho leyo xonga yi endliwaka hi mavoko ya vamana va le makaya va endlela mindyangu ya le makaya. Leswi swa komba kuri vanhu va ka hina ava khondlangi mavoko va yimela ku kapudziwa kambe va yime hi milenge ku tiantswisela vutomi bya vona hi voxe.
Nongonoko wa tsima i pfhumba ra khale leri fambelanaka na ndzhavuka wa hina Ma-Afrika. Kunga leswi hi kunguhateke ku ri vuyisa hina tani hi mfumo kuendlela leswaku hi kota ku tlherisela ndzhavuko wa hina eka nhluvuko wa vanhu. Swingaleswi namuntlha tiko hinwaro ri vulavula hi tsima leri Ndzawulo ya Tindlu yi ri sunguleke hi 1999, leri namuntlha hinga kota ku aka ku hundza 18 000 wa tindlu hi rona. Namuntlha hi ta va hi komba hinkwavo leswaku mavoko ya vamanana i swiaki leswi kulu swa tindlu, mindyangu kun'we na rixaka. Loko hi suka la hi ya ku akeni ka yindlu hi ri vamanana.
Ndzi rhandza ku komba ku tinyungubyisa ka mina hi ndlela leyi nongonoko wa hina wa tsima, lowu hi wu vitaku people's housing process wu nga ku humeleleni hi yona hu antswisa vutomi bya vanhu va ka hina hi ku va nyika tindlu, mintirho hambi ku va pfuna ku sungula swibindzwani swo hambana-hambana leswi ka nkarhi lowu taku swi nga ta kula swi hundzuka mabindzu lama kulu. Ndzi twa swi ri swa nkoka swinene kuri vanhu va sungula ku twisisa hi vuenti nkoka wa nongongoko lowu wa tsima. Matiko ya misava ya hlamala swinene kuri hi swi kotisa kuyini. Mo tala ya wona ya karhi ku gidela la kaya ku ta tivonela hi voxe ku humelela ka vuaki bya tindlu etikweni ra hina. A hi yeni emahlweni-ke hi va xinonelo lexinene eka vamatiko.
Tinhlayo leta ha ku humesiwaka hi Ndzawulo ya mina ti komba kuri Swifundzha hinkwaswo swi sungula ku vukarha tsima hi rivilo leri nga si tshamaku ri va kona eka matimu ya ku akiwa ka tindlu hi mpfuka ku nghena mfumo wa hina wa xidemokrasi. Leswi swi hi komba swinene kuri vanhu se va swi vona kuri nongonoko wa mfumu wo aka tindlu wu na swinongonokwana swo tala leswi nyikaku vanhu matimba yo tihlawulela tinxaka leti va lavaku tona ta tindlu. Eka tona ndzi nga hlaya tindlu ta RDP, ta tsima, kun'we na to renta.
Eka ti-subsidy leti nga humesiwa ku sukela tsima ri sungurile, nan'waka ntsena hi kote ku approval to tlula hi ka mbirhi leti ahi ti approvile malembe lama hundzeke. Leswi i xikombiso lexinene kuri hi ya hi voyamela eka tsima ngopfu ku tlula nkarhi lowu hundzeke. Mi ta tsundzuka kuri eka nkarhi lowu nga hundza ahi aka ngopfu tindlu ta RDP ku tlula letin'wana hikwalaho ka leswi aha lulamisela minongonoko leyin'wana, hikuva yona ayi lava swilaveko swo talanyana ku tlula swa RDP. Kambe swesi i nkarhi wo susumeta tinxaka hinkwato ta tindlu ku endlela kuri vanhu va tihlawulela leti va lavaku tona.
Ku fika sweswi hi kotile ku aka ku tlula 18 000 wa tindlu ta muxaka lowu etikweni hinkwaro. Xa ku tsakisa i kuva hinkwato tindlu leti hi nga tiaka hi ndlela leyi ti kumeka ti ri ta xiyimo xale henhla - tiri tikulu, ti tiyile, futhi ti ri na swo tala leswi a hi nga ta swi kuma eka tinxaka letin'wana ta tindlu. Leswi swi endliwa hikuva hi kota ku hlayisa mali leyi a yi fanele yi hakela tibildara, hi yi tirhisa eka ku xava swiaki swo hambana-hambana kutani vanhu va tiakela tindlu va ri hi mintlawa. E ku heteleleni hi kuma kuri vanhu vo hambana va kuma vutivi byo hambana-hambana bya ku aka. Na kambe vanhu va kota ku tiba swifuva hi tindlu leti va nga tiakela ku tlula leti va nga ti kuma mahala. Va va na vun'winyi lebvi tiyeke va tlhela va tinyungubyisa hi tindlu ta vona.
Projeke leyi ya le Dan i xikombiso lexinene xa nkoka wa ku aka tindlu hi tsima. Ku na 154 wa vanhu lava nga kota ku kuma mintirho hi nkarhi wo aka tindlu leti hi nga ta nyiketana hi tona namuntlha. Handle ko kuma mintirho, va kote no kuma vuleteri byo fana na ku aka, ku chupela gezi, nkululo (ku nghenisa tiphayiphi ta mati na swihambukelo) kun'we na ku weldela. Nakambe ndzi swi twile kuri na vantshwa va ku ringana khume-n'we na munhu nkulu un'we va kotile ku kuma vuleteri bya vulawuri bya mabindzu na timali. Kambe lexi nga ndzi tsakisa ku tlula hinkwaswo hi leswi mafreme ya nga endliwa kwala hi vinyi va tindlu leti na leswi switina swi nga foromiwa kwala, futhi hi vanhu va kwala Dan. Loko hi vulavula hi ku kondleteriwa ka mabindzu eka vanhu va ka hina - kumbe economic empowerment hi ra Manghezi - hi vula swo fana na leswi nga endleka la. Leswi hi swin'wana swa leswi hi swi kondletelaku hi nongonoko wa mfumu wo aka tindlu.
Hinkwaswo leswi ndzi nga swi vula ka ha ri masungulo ntsena - leswi kulu swa ha ta. Ndzi hoyozela Mfumo wa Xifundza ku va wu tinyiketerile swinene ku kukula vusweti hi ku akela vanhu tindlu. Mi ta tsundzuka kuri lembe leri nga hundza ndzi ndhundhuzele Xifundzha xa Limpopo ku va xi ri emahlweni ka swifundza hinkwaswo hi ku akela vanhu vale makaya tindlu. Na sweswi aku se va na xifundzha lexi mi landzelaku. Eka 33 200 wa ti-Rural Subsidy (kumbe mali yo pfuneta ku aka tindlu ka vanhu lava tshamaku ematiko-xikaya), 17 400 kumbe 52,4% yi nyikiwile vanhu va la Limpopo. Leyi salaka yi avariwe swifundzha leswin'wana. A swi heleli kwanaho ntsena: Xifundzha xa Limpopo xi vile xiphupha-mberha hi ku aka tindlu ta hina ta RDP laha ku tshamaka vanhu - ku hambana na ntolovelo lowu wa ku aka tindlu kule ni la ku tshamaku vanhu. Hi marito man'wana, hi karhi hi hluvukisa miti leyi ku nga khale yi ri vuswetini bya tindlu handle ka ku va rhurhisa lomu va tshamaku kona.
Ku na 22 wa tiprojeke ta tsima leti kunguhatiweke la Limpopo eka lembe-ximali leri hi nga ka rona. Sweswi ndzi vulavulakau hi karhi hi letela minhlangano yo hambana-hambana kwala xifundzheni ku endlela kuri yi kota ku kondletela tiprojeke leti. Na mimfumo ya miganga yi karhi ku leteriwa ku endlela kuri yi kota ku tirha tani hi vakondleteri va minongonoko ya tsima (people's housing process) etindhaweni ta vona. Leswi swi ta hi pfuna swinene kuri hi kota ku hatlisisa tiprojeke leti nga sala na ku endlela kuri nkarhi lowu taku hi kota ku aka tindlu ta tsima hi xitalu.
Masipala wa Tzaneen wu tlhele wu phakeriwa R14 million (14 wa mamiliyoni ya tirhandi) ku yisa emahlweni ntirho wo aka tindlu. Eka 700 wa tindlu leti nga ta akeriwa vanhu lava tindlu ta vona ti wisiweke hi ndhambi la ndhawini ya Tzaneen, 400 ti ta akiwa hi khamphani ya vatsoniwa, ku tiyisisa leswaku loko hi vulavula hi ku pfuniwa ka vatsoniwa hi vulavula hi leswi hi swiendlaku. Ha ha ta ya emahlweni na ku pfuna manana, vantshwa na vatsoniwa hi minongongoko ya hina yo aka tindlu.
Xo hetelela, ndzi rhandza ku khensa swinene mintirho leyinene yi endliwaku hi Nkulukumba Maswanganyi na mfumo wa Xifundzha xikan'we na nseketelo wa n'wina vaaka-tiko. Ndziri a swi ve tano kuya hi la kunga heriki.