Tlas’a sehlopha sa merabe ea Bhaca, re na le mefuta e fapaneng e fapaneng, ka hona ke karolo ea sechaba sa Nhlangwini se neng se bitsoa Nhlangwane le Nhlangwane ke mofuta oa noha. noha ena e fumanoe mahaheng a baholo-holo ba rona ha ba qala ho fihla moeling ho pata, hamorao ba etsa mahaheng a bona.
Tsena ke tse ling tsa mantsoe ao re a sebelisang ka puo ea Sesotho: KGAOLO YA PELE 1.1 MATSENO
KGAOLO YA PELE
(1985: 289) o hlaloša thekniki ya tekolapejana ka go re:
Ka go le lengwe, Morson (1994: 234) ge a hlaloša thekniki ya tekolanthago
šomišwago ka gona dingwalong tša Sepedi, gore mathata ao a tle a rarologe.
(tekolapejana le tekolanthago), le gore di ka lemogwa bjang mo dingwalong.
kgonthišwe ge e ka ba go na le banyakišiši bao ba šetšego ba di sekasekile. Go
Diphatišišong go lemogilwe gore go na le bafatišiši ba mmalwa go akaretšwa
1.2.1.1 Maila, R. A.: Tshekatsheko ya A mo swina ngwanana’ thakana
A mo swina ngwanana’ thakana (1991) ke terama ya bone ya Serudu.
wa boitshwaro le (b) wa masetlapelo. Ke ka fao Maila a sekasekilego
thulaganyo ya yona a hlokometše mahlakore a mabedi ao. Gona fao Maila o
pele moko wa ditaba le (b) go goka mmadi go balela pele (go godiša
Noto-ya-Masogana (1954) ke sengwalo se nnoši sa go ngwalwa ke Tsebe. Ke
Mo lengwalonyakišišong la gagwe, Lekganyane o bolela gore Tsebe o
dirišitšego thekniki ya tekolapejana ka gona. Go tloga fa go yo hlokomelwa ka
Dikanegelokopana tše: 'Ntlo ya monna yo mongwe' le 'Bomahlwabadibona' ke
monna yo mongwe' e wela mo go mohuta wa leina la mogobošwa/mmolawa
dirišitšego thekniki ya tekolapejana mo go 'Ntlo ya monna yo mongwe' fela, ka
fao Magapa a ahlaahlilego thekniki ye mo go 'Ntlo ya monna yo mongwe' ka
Go raraganya ditaba, nepo e le go lemoša ka tiragalo ye e sa tlago.
e bonalago ka tšona mo dingwalong. Mo go 'Ntlo ya monna yo mongwe', o re
go sa tlago.
Mamogobo ke yo mongwe wa bangwadi ba pulamadibogo mo dingwalong tša
ebile ke padisetšo ya mathomo mo Sepeding. Mo mehuteng ya dingwalo,
Mampho ge a sekaseka thulaganyo ya Kgamphuphu, o lemogile gore go na le
gore Kgamphuphu e tlo ba mogale ge a godile.
Leeba leo le botšago Kgamphuphu gore o a itahla ge a etela felo fao a
sa go tsebego (Taamane). Fela taba ye botse ke gore leeba leo ebile le
Megokgo ya Lethabo (1992) ke kanegelorato ya go ngwalwa ke Lentsoane. Ke
Kgoteledi le yena mafelelong o tlo fetoga.
mokgwa woo, go bolelwa gore e na le maatla. Ka fao Lebaka o kgonne go
1.2.1.6 Phala, R.S.:Thellenyane Batlabolela:Tiragatšo ya Boitshwaro (1999)
Le ge Puleng e le mongwadi yo mogolo wa direto, o ile ngwageng wa 1991, a
ngwala terama ya gagwe ya mathomo, e lego Thellenyane Batlabolela.
Tirišo ya tekolapejana terameng ye, ke mathata, le ge o ka re Phala ga a
Hlwayang Tsebe (1986) ke padithuto ya go ngwalwa ke Mphahlele. Go fapana
lebanego le ditiragalo tše di swantšhago bophelo ka botlalo. Gape o re e lebane
motho wa go loka, gape wa go ba le botho.
dipotšišo mabapi le tekolo ya gagwe, ka go realo, mmadi o tlo balela pele le
pele gore a bone ka fao ditaba di tlogo phethagala ka gona mo kanegelong.
Gape o re tekolapejana e utollela mmadi ditaba le go lootša megopolo ya
Matsepe ke yo mongwe wa bangwadi ba maemo a godimo dingwalong tša
ya mmadi go balela pele. Ke go re e godiša maatlakgogedi. Gape o re thekniki
lwewa magareng ga gagwe le Kgoši Lefehlo. Mo go Motho wa Maloba,
thetokanegelo ye, o ile a lemoga gore Fela o dirišitše mehutahuta ya dithekniki
lesea ka potego gore le tle le kgone go fihliša mmagolona, Mmamorati, gae. Go
ke go boeletšwa ga tiragalo ya go phologa ga lesea, mo go boletšwego mo
1.2.1.10 Kgatla, P. M.: Kgolo, tšwelopele le katlego ya kanegelokopana ya
be a katana le go nyaka go tseba tsela ye kaone yeo dikanegelokopana di ka
Kgatla ge a sekaseka ka fao bangwadi ba dikanegelokopana ba di thomago ka
kanegelokopana yeo ka ge a e thomile ka go lemoša mmadi gore a itote,
mmadi go balela pele le pele ka ge a tla be a lemogile gore go itlhokola fao ga
yeo Kgatla o re e lemogilwe mo go 'Ntlo ya monna yo mongwe' ya Lebopa, go
tšwa go Makhura’ Lefehlo (1991). Mo kanegelongkopana ye, o bolela gore
(a) go utollela mmadi semelo sa Shadi le (b) go kgolela mogopolo wa mmadi
Moelelwa (1940) ke padi ya mathomothomo ya Sepedi ya go ngwalwa ke
Ge a le gare a ahlaahla thulaganyo ya Moelelwa, Kekana o lemogile gore go na
mathata ao a tlogo hlaga mafelelong. Ka go realo, matseno a yona a
tlemaganywa le mafelelo.
Mediro ya banyakišiši bao ba sekasekilego tekolapejana e lekotšwe, go tloga fa
nyakišišitšego, eupša go tla lekolwa fela ka fao ba ahlaahlilego tirišo ya
1.2.3.1 Mampho, E. E.: Mamogobo: Mongwadi wa padisetšo ya mathomo
Mamadikwane o be a na le se sengwe mo polelong ya gagwe, seo se mo
tatagwe, ge ba be ba hlasetšwe ke banna ba Mmabzi. Ka go realo, tekolanthago
Motho wa Maloba (1975) o bolela gore maikemišetšo a bangwadi bao
gopole ka ga ntwa ya gagwe le Maphuthe. Ka go dira bjalo, tiragalo ya kgale e
gopola ditiragalo tša mola e sa le mošemane, ge a bethwa ke tatagoLeepa yoo a
ya kgale e tswalanywa le ya bjale. Malebana le sebopego sa tekolanthago,
kudu ka ga yona. Seo a se dirilego ke go fa tlhalošo ya yona, gomme o bolela
Mabapi le sebopego sa thekniki ye, o bolela gore Tsebe o šomišitše megopolo
Magapa o hlaloša gore tekolanthago mo go 'Ntlo ya monna yo mongwe', e na le
Go ka rungwa ka gore, le ge nyakišišo ya Magapa e se ya tsenelela, malebana
tharano ya ditiragalo gore go be le maatlakgogedi.
Ka boripana, Phala o lemoša gore tirišo ya tekolanthago terameng ye, e na le
makga a mabedi (matl. 17 le 24). Mo lekgeng la mathomo, Mojalefa o hlaloša
Mojalefa (1994) o hlaloša gore mohola wa tekolanthago mo go Hlwayang
gararo, gomme Rentse le yena o phapha mokgoši ge a kgonolwa matsogo. Ka
fao, mokgoši wa Rentse o dira gore mmadi a gopole ka ga sello sa Marupu ge a
Go ka rungwa ka gore Mojalefa o gatelela go logagana ga tiragalo ya mafelelo
le ya mathomo; mola ka go le lengwe a lemoša gore ka tekolanthago gantši
Ge Thobakgale a swaragane le modiro woo wa go sekaseka thulaganyo ya “O
Seo Thobakgale a se tiišetšago ke gore tekolanthago e na le mošomo wa go
e hlola phišego go mmadi ka ge a rata go tseba go tsenelela ka ga taba yeo.
mafelelong ba lemoga gore phišegelo yeo ya Ramaobane e be e se ya thuto,
radithekethe e be e sa šupe ditsotsi, eupša e be e bolela ka lerato leo le bego le
agega kgogedi ya go tseba ditaba go iša pele.
botlalo ke gore maikemišetšo a bona e be e se go di sekaseka ka botlalo, ka ge
maikemišetšo a banyakišiši bao, fela go sa na le mathata ao a lebanego le
bolela gore go hlaloša le go hlatholla ge di ka se hlalošwe ka tshwanelo, di ka
pepeneneng. Tlhalošo ye e katološwa ke Prince (1987: 19) ka go bolela gore ge
kwešišege gabotse. Ke ka lebaka leo Mojalefa (1995:30) a rego ditaba di re go
gore di tsinkelwe ka botlalo, ntle le go tlogela selo. Go tlaleletša polelo ya
(ge a bolela ka ga mantšu) ka go re:
Ke ka fao go ka rungwago ka gore, go bapetša ga dingwalo ke go ithuta
boGroenewald, go fapana le boStrachan, ge ba hlaloša matlalo a mararo a
di rilego tša ona. Go fa mohlala, ge ba hlaloša diteng, ba gatelela sererwa; mo
mongwalelo, ba gatelela taba ya khuduego.
Go matlalo a mararo ao, nyakišišo ye e yo nepiša letlalo la thulaganyo go feta
le tekolanthago, di theilwe godimo ga thulaganyo. Le ge go le bjalo, diteng le
bolelwago sengwalong, mola Sklovskij (1921: 297) a re diteng e no ba ditaba
pele ka go re diteng ke letlalo la mathomo, la ka garegare le gona le bohlokwa
diteng, e lego baanegwa, ditiragalo, nako le felo. Ke ka fao Mojalefa (1995: 20)
Se laola ditiragalo, tikologo (nako le felo)
go kgokaganywa ke sererwa gore e be selo se tee.
Thulaganyo ke letlalo la bobedi, la gare la sengwalo. Borateori ba, Kgatla
ditiragalo tša sengwalo sa gagwe ka lenaneo leo a ikgethetšego lona. Fela seo
ditiragalo di latelana go ya ka mo di hlolanago ka gona.
Ka go le lengwe, borateori ba ba bjalo ka boSerudu (1980: 27), Tleane
Abrams (1981: 137) ba tiba ka mošito o tee wa gore thulaganyo ke tsela yeo
Tlhalošo ya borateori ba e farologane le ya Mojalefa (1995) le ya Groenewald
(1993), ka gore Mojalefa (1995: 16) o re thulaganyo ke mokgwa woo
gagwe e tle e bonagale. Yona tebanyo goba maikemišetšo ao ke seo se
ye nngwe e lebane le moko wa ditaba. Ka gona bao boGroenewald ba gatelela
sengwe bophelong. Ke ka fao Mojalefa (1995: 27) a thekgago borateori bao ka
wa tlhokomelo, gomme o re:
ditaba gore go be le thulano/ bothata/ marara.
Go ruma ditaba tše tša thulaganyo, Mojalefa (1994: 21) o re thulaganyo e ama:
Tlholego le kanego ya ditiragalo go ya ka nako ye e itšego.
Mo tswakatswakanong ya mediro ya bona, go hlolega thulano.
Kgopolo ye thekniki yona e yo tsinkelwa ka botlalo mo kgaolong ya bobedi.
Mongwalelo ke letlalo la boraro, la ka ntle la sengwalo. Borateori ba, Mogale
dikgopolo tšeo ka go kgetha mantšu le go beakanya mafoko a a tanyago
Ohman (1972: 47) o lemoša gore modiro wo mogolo wa mongwadi ga se fela
le seo a ngwalago ka sona.
Go akaretša tlhalošo ya kgopolo ye Groenewald (1993: 5) o bolela gore letlalo
la mongwalelo le bonagatša sengwalo gore mmadi a se lemoge, gore a kgone
bolelwago; gomme maikutlo ao a sepedišana le khuduego.
na le matlalo a mararo, e lego diteng, thulaganyo le mongwalelo. Go tloga
kgaolong ya mathomo lengwalonyakišišo le le ya go beakanywa ka mokgwa
Kgaolo ya boraro e lebane le tekolapejana, kudu go nepišwa dingwalo tša
Mo go kgaolo ya bone, go yo hlalošwa tekolanthago ka go nepiša dingwalo tša
Kgaolo ya bohlano e malebana le tekolapejana I. Go yona go yo hlokomelwa
Megokgo ya Bjoko (1968) le Nonyana ya Tokologo (1985).
Kgaolo ya boselela e lebane le tekolapejana II, yeo go yona go sa tšwelwago
le Ke dirišitšwe ke Wena (1994).
Letsogo la Molao (1984) le 'Roko ye Ntsho' (Le diphiri di tla Utologa, 1994).
Kgaolo ya senyane, e lego ya mafelelo, e lebane le thumo ya dikgaolo ka moka
Mongwalelo wa sefela sa Serote: ‘A re thabeng re rete’