Carbon—Elemente e Makatšago
PHAFOGA! NO. 5 2016
Puku ya Nature’s Building Blocks e re: “Ga go na elemente yeo e lego bohlokwa bophelong go feta carbon.” Dika tša moswananoši tša carbon di e thuša gore e kgone go ipopa gape e bopagane le dielemente tše dingwe, ke moka tša tšweletša metswako e dimilione, tšeo tše dintši tša tšona di dulago di lemogwa goba di bopega.
Bjalo ka ge mohlala wo o bontšha diathomo tša carbon ge di kopane di ka kgona go tšweletša dibopego tše di fapafapanego, go akaretša sebopego sa ketane, diphiramiti, nkgokolo, dimphaphathi (di-sheet) le sa ditšhupu. Ruri Carbon ke elemente yeo e makatšago!
Diathomo tša carbon di bopa diphiramiti tšeo di bitšwago di-tetrahedron, gomme tša dira gore sebopego se se tie le go dira gore taamane e tsebje e le setšweletšwa sa tlhago seo se tiilego kudu. Taamane e botse e bopša ke molekule wa diathomo tša carbon.
Diathomo tša carbon tšeo di momaganego di bopegile ka tsela ya dillaga tšeo di tlogelanago go swana le dipampiri tšeo di pakilwego. Ka baka la tsela yeo di bopegilego ka yona, graphite ke oli e botse e bile ke sedirišwa se segolo ge go dirwa ntlhana ya phensele. *
Ke letlalwana le tee la diathomo tša carbon leo le nago le sebopego sa dikhutlo tše tshela. Graphene e tiile go feta tšhipi. Mo phensele e ngwadilego gona go ka ba le graphene e nyenyane goba e ntši.
Dimolekule tše tša carbon tša go ba le lešoba di ka dibopego tše dinyenyane kudu tša dinkgokolo le ditšhupu tšeo di bitšwago di-nanotube. Di elwa goba di metiwa ka di-nanometer.
Disele tše dintši tšeo di bopago dimela, diphoofolo le batho di bopša ke sebopego sa carbon, e lego elemente yeo e hwetšwago go di-carbohydrate, makhura le di-amino acid.
“Dika tša [Modimo] tše di sa bonagalego . . . di hlathwa ka dilo tšeo di dirilwego.”—Baroma 1:20.
^ par. 7 Bona sehlogo seo se rego: “Na go na le yo a Nago le Phensele?” ka tokollong ya Phafoga! (ya Seisemane) ya July 2007
Carbon—E Gona ka Baka la go Beakanywa Gabotse ga Dinaledi
Carbon e bopša ke motswako wa di-nucleus tše tharo tša helium, woo boramahlale ba dumelago gore o direga ka gare ga dinaledi tšeo di bitšwago di-red giant. Lega go le bjalo, e le gore di-helium di kopane, go na le maemo a mangwe ao a swanetšego go nepagala tlwaa! Ramahlale Paul Davies o ngwadile gore: “Ge e ba go ka fetoga le ge e ka ba karolo e nyenyane ya [melao ya tlhago], re ka se be le legohle le bophelo e bile le batho ba ka se be gona.” Re ka hlalosa bjang peakanyo ye ya dinaledi? Ba bangwe ba re seo se fo itiragalela. Ba bangwe ba re ke bohlatse bja gore go na le Mmopi yo bohlale. Wena o nagana gore ke pono efe e kwagalago go tše?
mailto:?body=Elemente e Makatšago%0a%0ahttps%3A%2F%2Fwww.jw.org%2Ffinder%3Fdocid%3D102016167%26wtlocale%3DSE%26srcid=share⊂ject=Elemente e Makatšago
mailto:?body=NO. 5 2016 Na Jesu o Phetše Lefaseng e le Ruri?%0a%0ahttps%3A%2F%2Fwww.jw.org%2Ffinder%3Fpub%3Dg16%26issue%3D201610%26wtlocale%3DSE%26srcid=share⊂ject=NO. 5 2016 Na Jesu o Phetše Lefaseng e le Ruri?