Grabber: Papatšo ye e atlegilego e ra go ba le phahlo ya maleba, lefelong la maleba, ka theko ya maleba ka nako ya maleba.
Tšweletšo ya selo e phethega fela ge se fihla kgatong ya go dirišwa. Se se ra gore maamušo a selo ga a phethege pele ga ge se kgotsofatša modiriši yo a kgonago go se diriša.
Mohlala: tšweletšo ya maswi ga e a phethega pele ga ge maswi ao a le diatleng tša modiriši yo a ka ipshinago ka ona. Tšweletšo ya matapola ga e a phethega pele ga ge a le diatleng tša mmalapa yo a a apeelago ba lapa la gagwe. Ka wona mokgwa wo re ka re tšweletšo ya lehea ga e a phethega pele ga ge le le diatleng tša modiriši yo a ka le dirišago ka sebopego sa bupi, bjalo ka mohlala. Pele ga kgato yeo motšweletšalehea a ka se hwetše poelo efe kapa efe mabapi le peo ya gagwe; ke ka lebaka le kgato ya papatšo e lego bohlokwahlokwa mme e swanetše go elwa hloko, ešitago le ge dibjalo di ešo tša bjalwa.
Tšweletšo le papatšo ga se ditshepetšo tše pedi tšeo di ka kgaoganywago bjalo ka ge ba bangwe ba kgolwa; nnete ke gore ke tshepetšo e tee ye e sa kgaotšego ya go fetola materiale ye e sa šongwago (raw materials) ka moo e ka thušago modiriši yo a itšego. Re nepile ge re re ga go a swanela go tšweletšwa selo seo se sa nyakwego ke motho yo mongwe.
Setšweletšwa seo se tlogo tšweletšwa se swanetše go nyakwa ke badiriši mme se swanetše go rekišwa ka thekišo yeo ba dumelago go e lefa. Bokgoni bja go ela theo ye ya seekonomi hloko bo ra gore motšweletši o sepediša kgwebo ya gagwe go ya ka ditheo tše di tiilego tša seekonomi tšeo di tlogo kgonthiša phologo ya gagwe lebakengtelele. Nnete ke gore diphetho tšohle tšeo motšweletši a di tšeago ke diphetho tša papatšo mafelelong.
Seo ke tlogo se tšweletša ke eng?
Bokaakang bja sona bjo ke nyakago go bo tšweletša ke bofe?
Setšweletšwa sa ka ke tlo se rekišetša mang?
Ke tlo se tšweletša neng mme ke tlo se rekiša neng?
Ditshenyegelo tše nka kgonago go di lefela ke dife mme thekišo ye nka e amogelago ke efe?
Boleng bja seo ke tlilego go se tšweletša ke bofe?
Na ke tlo rekišetša koporasi ya gae (local co-operative)?
Na ke tlo rekiša ka kontraka ya mohuta wa (forward contract)?
Na ke tlo boloka ditšweletšwa tša ka ka di rekiša ka morago ge di nyakega bokaone goba ge mmaraka o hloka setšweletšwa sa ka?
Na ke tlo šila lehea la ka goba ke tlo le leša dikgomo tša ka?
Na ke swanetše go rekiša setšweletšwa sa ka ka potlako ye kaakang mme nka leka kgonagalokotsi (risk) ye kaakang?
Dikarabo tše motšweletši a di hlagišago mabapi le dipotšišo tše di swanetše go sepelelana le dikgopolo tša motheo tša seekonomi tše re boletšego ka tšona pejana tšeo di amanago le nyako le kholo (demand and utility)! Re hlohleletša batšweletši go ela papatšo hloko ge ba beakanya tšweletšo ya sehla se sefsa.
Le ge palo ya batšweletši ba ba lemogago ditheo tše tša seekonomi mabapi le papatšo e golela godimo, go sa na le ba bantši go feta bao ba gopolago gore papatšo ke tiro ye e diragalago morago ga ge sehla se sefsa se thomile. Ba hlokomologa papatšo ka go gopola gore ba swanetše go ela mošomo wa nnete hloko pele, e lego go bjala le go tšweletša dibjalo.
Ee, tšweletšo ya maemo a godimo ka moo go kgonegago e bohlokwa le yona, eupša khuetšo ye e oketšegago ya phadišano mebarakeng ya lefase le dibaka tšeo di hlolwago ke kgonagalo ya go reka le go rekiša ditšweletšwa ka SAFEX (South African Futures Exchange) mokgahlong wa JSE (Johannesburg Stock Exchange), e dira gore go be bohlokwa lehono go feta pele gore motšweletši a itsebiše ka botlalo dibaka le maano a thekišo ao a hwetšagalago.
Motheo wa SAFEX ke seo se bitšwago mmaraka wa diphahlo wa mohuta wa (commodity derivatives market), mme o tšewa go ba sedirišwa se se kgontšhago sa go thuša batšweletši go laola dibaka tša papatšo le dikgonagalokotsi mabapi le thekišo mebarakeng ya temo mono Afrika-Borwa. Batšweletši ba ka bapatša (hedge) mabele a bona mo go SAFEX go lota thekišo ye e nyakegago ka nako ye e nyakegago ka moso. Maitekelo a a ka fokotša maatla a khuetšo ya mebaraka ye e fetolafetolago mme a šireletša motšweletši go dithekišo tše di ka fokotšegago (falling spot prices) ka nako ya puno mola mmaraka o ka be o imetšwe.
Tšweletšo ya mabele mono Afrika-Borwa e mathateng. Ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo (input costs) gammogo le dikgonagalokotsi ke tše kgolo le gona kabo e feta nyakego, mme ka mokgwa wo go hlolega kabo ya pheteledi (oversupply). Ka fao theko yeo e lefšago ke modiriši e a fokotšega mme ga e bušetše motšweletši mabapi le dinyakwapšalo le dikgonagalokotsi tše a lebanego le tšona. Sephetho ke gore batšweletši ga ba kgone go tšweletša mabele ka poelo ye kaone mabakeng a gonabjale!
Motšweletši yo mongwe le yo mongwe o swanetše go lekanya seemo sa gagwe mme a se ke a diega go tšea diphetho tše bohlokwa tša papatšo mabapi le kgwebo ya gagwe. Ba bangwe ba ka be ba kgethile go fokotša mabele ao ba a bjalago go fihla ge mmaraka o kaonafala. Ba bangwe ba ka kgetha go leka mekgwa ye e fapafapanago ya go tšweletša mabele yeo e nepišago koketšo ya botšweletši eupša e fokotšago ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo. Batšweletši ba bangwe ba nyakišišitše mekgwa ya go lema ganyane (minimum till) goba ya go se leme selo (no till) yeo e fokotšago ditshenyegelo mabapi le dinyakwapšalo.
Madimabe ke gore motšweletšamabele ke karolwana motšheneng wa lefase woo o theago theko/thekišo ya ditšweletšwa mme yena a nnoši a ka se huetše theko/thekišo yeo gore e fetoge. Ke ka fao go thwego batšweletši ka kakaretšo ke batšei ba theko/thekišo (price takers) bakeng sa go ba "babei ba theko/thekišo" (price makers). Ke ka lebaka le maano a papatšo ao motšweletši a a kgethago e swanetšego go ba sephetho se se akantšwego ka tlhokomelo le bohlale, seo se tšewago lebaka le le bonagalago pele ga ge sehla sa go bjala se thoma!