Nusret Bey

Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey, ( 1875 - 5 Ağustos 1920) Türk öğretmen, idareci. Ermeni Tehciri'inde vazife almasıyla ve bu techirde Ermenileri öldürdüğü ve mallarından kazanç sağladığı iddia edilerek idam edilmesiyle bilinir. 15 ay kürek cezasına çarptılırmış olduğu halde Divan-ı Harp-i Örfi yasadışı şekilde toplanıp cezası idam cezasına dönüştürdü. 5 Ağustos 1920de Beyazıt Meydanı'nda idam edildi. Ferid Paşa hükumetinden sonraki Ahmet Tevfik hükumeti iktidara gelince ailesi suçsuz olduğunu iddia ederek davaların tekrardan incelenmesini talep etti. İncelemelerin ardından Nusret Bey'in suçsuz yere asıldığı kanıtlanmıştır. 25 Aralık 1921'de TBMM tarafından milli şehit ilan edilmiştir.
Yaşamı
1875 yılında Preveze Sancağı hakimlerinden Berham Efendi'nin çocuğu olarak doğdu. Küçüklüğünden beri okumaya çok meraklıydı. Mekteb-i Mülkiye Şahane'den 1899 yılında mezun oldu. Maiyet Memurluğu stajından sonra 20 Eylül 1901 - 4 Ekim 1902 tarihleri arasında Konya Rum ve Ermeni okullarında Türkçe öğretmenliği yaptı. Öğretmenliğin ardından Osmanlı için idare görevlerine atandı. Bu görevinin ardından Keskin, Tepedelen, Aydonat, Fılat, Meçova, Devline, Sur, Safed, Cisri Ergene ve İskeçe kaymakamlıklarında da görev yaptı.
I. Balkan Savaşı'nda İskece'nin işgalinden sonra 14 Kasım 1912'de İskece'den ayrılarak İstanbul'a geldi. 27 Eylül 1914'te Bayburt Kaymakamlığına atandı. Nusret Bey, Bayburt Kaymakamlığı görevine başladıktan sadece 45 gün sonra Osmanlı, I. Dünya Savaşı'na katıldı. Bunun üzerine Bayburt bölgesinin de içinde bulunduğu Doğu Anadolu Bölgesinde yaşayan Ermeniler, Rus İmparatorluğu'nun Doğu Andolu'da bağımsız bir Ermenistan Devleti kuracağını vadetmesinin ardından gönüllü silahlı Ermeni grupları cephe arkasında Osmanlı'ya karşı isyanlarda bulundu.
Buna karşılık olarak Osmanlı Hükumetince 1 Haziran 1915de savaş mıntıkasında oturan Ermenilerin savaş alanı dışı olan Suriye civarına gönderilmesini içeren Ermeni Tehciri Kanununu dönemin resmi gazetesi Takvim-i Vekayide yayınlanarak yürürlüğe girdi. Kanunun yürürlüğe girmesinin ardından Haziran 1915de, Erzurumdaki 3. Ordu Komutanı Mahmut Kamil Paşa'nın emriyle Bayburt bölgesindeki Ermeniler Nusret Bey'in idaresindeki jandarma güçlerince Erzincan'a sevk edildiler. Yapılan her şey Nusret Bey tarafından kayıda tutuldu. Tehcire tabii tutulan Ermenilerin ardlarında bıraktıkları mallar bir komisyon kurulunca satılarak Ermenilere geri ödendi. Tehcir sırasında Nusret Bey tarafından 3. Orduya erzak temininde bulundu. Bulunduğu hizmetlerden dolayı değişik tarihlerde Erzurum Valiliği ve 3. Ordu Komutanlığı tarafından ödüllendirildi.
Nusret Bey, 14 Haziran 1917de, o sırada Yıldırım Orduları 2. Grup Komutanı olan Mustafa Kemal Paşanın isteği ile Urfa Mutasarrıflığına atandı. Urfada görev yaparken Mondros Ateşkes Mütarekesi imzalandı. Karışıklık çıkan bölgeleri işgal hakkına sahip olan İtilaf Devletleri'nden biri olan Fransa, Urfa'yı işgal etti. Bunun üzerine Urfada bu işgale karşı kurulmuş olan Müdafa-yı Hukuk Teşkilatı'nın kurulmasında büyük bir emeği bulundu. İşgale direnmek için milis alayı oluşturdu. Akşin, Sina; İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, İstanbul, 1983.
İstanbul'a çağrılması
Nusret Bey, Urfa Mutasarrıflığı görevinde bulunurken hakkında yapılan ihbarlar sebep gösterilerek I. Damat Ferid Paşa Hükumeti tarafından 6 Nisan 1919da Ermeni Tehciri meselesinden dolayı azledildi ve İstanbula çağrıldı.
İstanbula geldikten sonra Bayburt ve Ergani-Madeni Ermeni Tehciri'nden dolayı Mustafa Nazım Paşa başkanlığındaki Divan-i Harp-i Örfide yargılandı ve suçsuz bulundu. Fakat yine de askeri hapishanede alıkonuldu. 15 Mayıs 1919da İzmirin İşgali üzerine tüm Anadoluda olduğu gibi İstanbulda da bu duruma karşı büyük tepkiler oldu. Bunun üzerine hükümet ortamı yatıştırmak için aralarında Nusret Beyin de bulunduğu 40 tutukluyu serbest bıraktı.
30 Eylül 1919da Damat Ferit Paşa Hükümeti istifa etti ve yerine 2 Ekim 1919da Ali Rıza Paşa Hükümeti kuruldu. Bu dönemde birçok kişi tutuklandı. Bunlardan biri de daha önceden yargılanıp serbest kalmasına rağmen 6 Kasım 1919da Ermeni Tehciri meselesinden dolayı tekrar tutuklanıp cezaevine konmuş Nusret Bey'di.
Esad Paşanın başkanlığındaki I. Divan-ı Harp-i Örfi 11 Mart 1920de Nusret Bey hakkında Bayburt Müdde-i Umumiliğine bir telgraf çekerek; Bayburt Ermeni Tehciri sırasında Nusret Beyin tutumu ile ilgili bilgi verilmesini istedi. 15 Mart 1920da Esad Paşanın başkanlığındaki I. Divan-ı Harp-i Örfi, Nusret Beyin sorgusuna başladı. Bayburt ve Ergani-Madeni Ermenilerinin tehcirinde gayri kanuni hareketlerde bulunduğu iddiasıyla suçlanan Nusret Bey bu suçlamalara karşılık Ermenilerin jandarma muhafazası altında salimen tehcir edildiğini, mallarının da oluşturulan bir komisyon tarafından satılıp parasının sahiplerine verildiğini belirtti. Mahkeme heyeti Bayburtta bazı kişilerin ifadelerine başvurulmasını talep etti. Ancak Anadolu ile telgraf haberleşmesinin kesilmesi üzerine Bayburt ile irtibat kurulamadı. Bunun üzerine 20 Mart 1920deki Nusret Beyin duruşması bir başka tarihe ertelendi.
Ali Rıza Paşa Hükümetinin istifası ardından 8 Mart 1920de Salih Paşa Hükümeti kuruldu. Ancak yirmi sekiz gün sonra hükümet değişti ve yerine 5 Nisan 1920de II. Damat Ferid Paşa Hükümeti kuruldu. Damat Ferid Paşa Hükümeti Ermeni Tehciri ile alakalı davalarını olabildiğince hızlandırdı. Bu amaçla; hükümet 17 Nisan 1920de I. Divan-ı Harp-i Örfi Başkanlığına Nemrud Mustafa Paşayı atadı. 26 Nisan 1920de I. Divan-ı Harp-i Örfi Mahkemesinin Teşkilat ve Vazifeleri hakkında bir genelge yayınlayarak "tehcir davalarının öncelikli görüleceğini, yargılamaların gizli yapılacağını ve sanıkların avukat bulunduramayacağını" açıkladı.
Bu genelgenin ardından diğer tehcir davalarındaki gibi Nusret Beyin de yargılanması sırasındaki tüm duruşmalar gizli yapıldı ve onu avukat bulundurma hakkı tanınmadı. Mustafa Paşa başkanlığındaki I. Divan-ı Harp-i Örfi, Nusret Beyin mahkemesine 28 Nisan 1920de tekrar başladı. Mustafa Paşa'nın Nusret Bey'e ayrı bir düşmanlığı vardı. Urfa'daki bir Kürt cemiyetini kapattığı için Mustafa Paşa, Nusret Bey'den nefret ediyordu. Mahkeme heyeti Nusret Bey evraklarını inceledikten sonra 29 Nisan 1920de gazetelere ilanlar vererek; Bayburt ve Ergani-Madeni Ermenilerinden tehcir sırasında zarar görmüşlerin Divan-i Harp-i Örfiye gelerek şahitlik yapmalarını istedi. Bu ilanın ardından Nusret Bey'in davası tekrar başladı. İddia makamı Bayburt ve Ergani-Madeni tehciri sırasında:
Ermeniler'in ölmesi/öldürülmesi ve mallarının gasp edilmesi
Komisyonun Ermenilerin mallarının değerinde ödeme yapmaması ve bunun üzerinden kazanç sağlanması
Bayburt Mal Müdürü Ovakim Efendinin intiharına neden olunması
Trabzondan tehcir edilen Filoman Nuryan binti Manu ile 12 yaşındaki kardeşi Naime Tesmiyenin ırzına geçilmesi sebebiyetten dolayı Nusret Beyin yargılandığını belirtti.
Bu suçlamalar karşısında Nusret Bey; Bayburtun harp sahası içinde olması nedeniyle buradaki Ermenilerin kendisinin idaresi altında jandarma tarafından tehcir edildiğini, bu sırada bölgede herhangi bir gayri kanuni durumun olmadığını, tehcir edilenlerin mallarının bir komisyon tarafından satılıp parasının da sahiplerine verildiğini, bunun da kayıtlarının olduğunu belirtti.
Sonraki celsede mahkeme heyeti Nusret Bey aleyhine Hampartsun adlı 12 yaşında bir Ermeni çocuğunu şahit olarak dinleyeceğini belirtti. Nusret Bey bu duruma itiraz ederek olay anında 7 yaşında olan ve şimdi 12 yaşındaki bir çocuğun şahit olarak dinlenemeyeceğini belirtti. Buna rağmen mahkeme heyeti Hampartsun'u şahit olarak dinledi. Şahit olayı yer ve saatine kadar ince ayrıntıları ile anlattı ve Nusret Bey için nüfus kağıdında geçtiği gibi Mehmet Nusret isimini kullandı. Bunun üzerine Nusret Bey bir çocuğun olayı bu kadar detaylı hatırlayamayacağını, ön ismi olan Mehmet'i sadece nüfus kağıdında yazdığını, bu ismi sadece nüfus memurları ile ailesinin bildiğini, ancak nüfus memurları vasıtasıyla öğrenilebileceğini, söyledi.
Bir başka duruşmada Haçator Seferyan adlı bir başka Ermeni şahit olarak dinlendi. Bu Ermeni; Nusret Beyin asker olduğunu ve onun emriyle Ermenilerin öldürüldüğünü söyledi. Nusret Bey buna karşılık olarak "Ben sivil bir idareciyim. Ne asker kıyafeti!?" dedi ve bu nedenle şahidin yalan beyanda bulunduğunu belirtti.
Bir başka gün mahkeme heyeti Bayburt'lu Agoni Markayan, Varsenik Arisyan Arakel ve Erfahi Arakel adlı kadınları şahit olarak dinledi. Bu duruşma başlarken mahkeme başkanı kadınlara:
-Başkan: "Nusret Bey burada mı? Kendisini tanıyor musunuz? diye sordu.
-Kadınlar: Tanıyoruz ama burada değil cevabını verdiler.
10 dakika sonra tekrar mahkeme heyetinin huzuruna çıktığında kadınlar:
-Kadınlar: Nusret Bey evet burada, cevabını verdiler.
Daha sonra bu kadınlar Nusret Beyi, Bayburt Ermenilerinin tehciri, Bayburt Mal Müdürü Ovakim Efendinin intiharı ve Trabzonlu Filomen adlı kadının ırzına geçmesi suçlarıyla suçladılar.
Nusret Bey savunmasını tekrarlayarak "Bayburt Ermenilerinin tehcirinin Erzurumdaki 3. Ordu Komutanı Mahmut Kamil Paşanın emriyle jandarma tarafından salimen yapıldığını, Ovakim Efendinin Mahmut Kamil Paşanın tehcirle ilgili emrinin gelmesi üzerine intihar ettiğini ve Trabzonlu Filomen adlı kadına da herhangi bir kötü muamele yapmadığını, bunu da geçmiş memuriyet hayatındaki namuslu yaşamından da kanıtlanabileceğini" söyledi. Ancak duruşma sırasında mahkeme heyeti Nusret Beyin hiçbir savunmasını kayda değer almadı.
Nusret Bey mahkeme sırasında değişik tarihlerde eşi ve kardeşine birkaç mektup yazdı. O bu mektuplarda kendisinin suçsuz olduğunu ancak mahkeme heyetinin kendisine mutlaka onu cezalandıracağını belirtti. İdam kararı verildikten sonra karısına şu mektubu yazmıştır:
Nusret Beyin duruşması bittikten sonra mahkeme heyetinden Ferhat Bey Nusret Beyin ancak görevi suistimalden üç sene cezalandırılabileceğini söyledi. Bunun üzerine mahkeme başkanı Mustafa Paşa ve diğer üyeler buna karşı çıkarak Nusret Beyin idamını istediler. Münakaşalarından sonrasında mahkeme heyeti Nusret Beyi 15 ay kürek cezasına çarptırdı ve mazbata-yı hükmiye de bu suretle tanzim edilerek 4 Temmuz 1920de mahkeme heyetince imzalandı. O sırada Bekirağa bölüğündekilerin Malta'ya sürülme kararı açıklandı ama Mustafa Paşa, Nusret Bey'in Malta'ya yollanmasını engelledi. Olayın hemen ardından Mustafa Paşa başkanlığındaki I. Divan-ı Harp-i Örfi azalarından Ferhat Beyin dışında yasadışı bir şekilde tekrar toplanarak Nusret Beyin idamına karar verdi. Bu kararın geçerli olabilmesi için azadan Ferhat Beyin de imzalaması gerekiyordu. Ferhat Bey imzalamayı reddettiği için 27 Temmuz 1920de Ferhat Bey III. Divan-ı Harp-i Örfi azalığına tayin edilip yerine Mirliva Niyazi Bey atandı. Bunun üzerine 27 Temmuz 1920de Nusret Beyin idam kararı mahkeme heyetince imzalandı. Karar 4 Ağustos 1920de padişah tarafından onaylandı ve 5 Ağustos 1920de İstanbul Beyazıtta idam edildi. Ermeni mallarından büyük bir kazanç sağladığı iddia edilse de idam edilirken yamalı pantolonla, cebinde bir kağıt lira ve esnafa borç ile öldü.
Kardeşine yazdığı son mektuplarının birinde Nusret Bey şu vasiyetlerde bulunmuştur:
Hükümetin değişip yerine Ahmet Tevfik hükümetinin kurulmasıyla ailesi Nusret Bey'in haksız yere asıldığını iddia etti. Davalar tekrar incelendi ve Nusret Bey'in haksızca idam edildiği hükümet tarafından onaylandı. Haksız yere onu idam ettiren Nemrut Mustafa Paşa hapse atıldı fakat 3 ay sonra Padişah Vahdettin onu affetti ve Paşa da yurt dışına kaçtı. Yurt dışına kaçmasının ardından devleti dolandırdığı ortaya çıkınca yakalama emri çıkartıldı fakat Nemrut Mustafa Paşa asla yakalanamadı.
TBMM, Urfa Mutasarrıfı Nusret Beyi 25 Aralık 1921 tarihinde Milli Şehit ilan etti. Atatürk, Nusret Bey'in ailesi için kanun çıkarttırıp karısına maaş bağlattı ve üç çocuğu okutulmasını sağladı. Çocuklardan ikisi mühendis, biri kaymakam oldular.