Yelboğa el-Ömerî

Yelboğa (ö.1366), Memluk Devleti emiri.
Hayatı
Kökeni, doğum tarihi hakkında çok fazla bilgi yoktur. Ağustos 1358 tarihinde yönetimi fiilen elinde tutan emirlerden Sargatmışın Sultan Hasan tarafından tutuklanmasından sonra, bu emirin memlüklerinin gerçekleştirdiği isyanın bastırılmasında önemli rol oynayan Yelboğa ve aralarında Tayboğa et-Tavilin de yer aldığı arkadaşlarının yüzler emirliğine terfi ettirildikleri rivayet edilir. Memlük tarihçilerinden İbn Tağrıberdi, Şeyhu ve bazı büyük emirlerin devreden çıkmasıyla iyice güçlenen Sargatmışın bunlarla da yetinmeyip tahta da göz koyması üzerine, Sultan Hasanın onu bertaraf etmeye karar verdiğini ve bu kararı Yelboğa ve Tayboğa et-Tavil gibi adamlarının varlığına güvenerek aldığını söylemektedir.
Yelboğa, böylece devletin yönetiminde önemli ölçüde güç sahibi olmuştur. Elindeki bu güç sayesinde hamisi Sultan Hasanın bazı faaliyetlerini tenkit etmeye başlamıştır. Aralarındaki gerilim, Yelboğa'nın Selahaddini 17 Mart 1361'de sultan ilan etmesiyle sonuçlandı.
14 yaşında olan Sultan idareyi tamamen Yelboğa'ya bıraktı. Sultan, ileri zamanlarda eğlenceye dalarak saltanata yakışmayacak hareketler içerisine girdiği anlaşılmaktadır. Atabek Yelboğa ve diğer büyük ümera, sultanı hal etmeye karar verdiler. Akıl sağlığının bozulduğu gerekçesiyle onu tahttan indirip hapsettiler, yerine de 10 yaşlarında olan Zeyneddin Şabanı 30 Mayıs 1363'de tahta çıkardılar. Şabanın tahta çıkmasıyla Yelboğanın nizamül-mülk lakabını almıştır.
Yelboğa, 1365'in başlarında Haçlıların İskenderiyeye saldırdıklarını öğrenince hemen hazırlıklara girişilmesi emrini vermişti. Yelboğa ve sultan öncü bir birlik hazırlayarak İskenderiyeye göndermişler, bunu haber alan Haçlılar şehri tahrip ederek kaçmışlardır.
Avrupa devletlerinden birinin kralının, İskenderiye baskını ile bozulan ilişkileri düzeltmek ve özür beyan etmek amacıyla Temmuz 1366'da Memlük Devleti'ne elçi gönderirken, sultanın yanı sıra Yelboğaya da hediyeler göndermiş olması, onun devlet içindeki konumunun, en azından bazı yabancı devletler tarafından da bilindiğini ortaya koymaktadır. Diğer taraftan, muhtemelen devlet idaresinin mutlak hakimi olmasından
kaynaklanan gücüyle Yelboğa kendi memlüklerine aşırı bir şekilde sert davranmaya başlamış, bu sert ve acımasız muamele tarzı memlüklerini efendilerinin aleyhine çevirmiştir. Memlükler 9 Aralık 1366'da Yelboğayı ortadan kaldırmaya karar verdiler. Yaptıkları değerlendirmenin sonucunda sultanı da kendi tarafına çekmeye karar verdiler. Sultan Şaban, önce kabul etmek istemediyse de, daha sonra Yelboğanın kendisine uyguladığı baskıdan kurtulmak ve intikamını almak amacıyla onları desteklemeye karar verdi. Yelboğa yenilgiyi kabullendi ve sultan, gönderdiği bir birlikle Yelboğa'yı tutuklattırıp ve Kalede hapsettirdi. Sultanın daha sonra onu serbest bırakmasından korkan Esendemir ve Akboğanın başını çektiği bir grup Yelboğayı kendilerine teslim etmesi konusunda sultandan talepte bulundular. Gerekli müsaadeyi aldıktan sonra Yelboğayı hapsedildiği yerden çıkardılar. Bir memlük, atına binmeye çalışan Yelboğaya saldırarak başını kopardı. Bunun üzerine diğerleri de Yelboğayı kılıçlarıyla parçalara ayırdılar. Başını bir meşalenin ucuna takarak sultana getirdiler. Daha sonra bir emir Yelboğanın başını ve vücudunun parçalanan kısımlarını toplayarak cenazesini yıkayıp kefenledi ve Yelboğanın daha önce yaptırmış olduğu türbesine 14 Aralık'da defnedildi.