Portekiz Restorasyon Savaşı

Portekiz Restorasyon Savaşı, Portekiz ile İspanya arasında 1640da Portekiz Devrimi ile başlayan ve 1668de Lizbon Antlaşması ile sona eren ve İber Birliğini resmen bitiren bir savaştı. 1640tan 1668e kadar dönemde, Portekiz ve İspanya arasında ara ara çatışmalar yaşandı. Savaş büyük oranda İspanya ve Portekizin İberyada bulunmayan güçlerle olan daha ciddi mücadelelerinin bir parçası olarak görüldü. İspanya, 1648e kadar Otuz Yıl Savaşına ve 1659a kadar Fransız-İspanyol Savaşında, Portekiz ise 1663e kadar Hollanda-Portekiz Savaşında savaştı.
Bu düzensiz savaş dönemleri, Portekizde ve başka yerlerde Alkış Savaşı olarak da biliniyordu. Savaş, Braganza Hanedanı Portekizin yeni taht hanedanı olarak başa geçirdi ve Braganzalar 1581deki veraset krizinden beri İspanya Habsburglarının elinde olan Portekiz tahtını da geri aldı.
Devrime Yol Açan Olaylar
Portekiz Kralı II. Felipe (İspanyada III. Felipe) öldüğünde Portekizlilere farklı bir yaklaşımı olan oğlu III. Felipe tahta geçti. Portekizli tüccarların ödediği vergiler yükseltildi, Portekiz soyluları İspanyol meclisindeki etkisini kaybetmeye başladı ve Portekizin hükümet makamlarını İspanyollar almaya başladı. En sonunda III. Felipe, Portekizi tamamen İspanyol eyaleti yapmaya karar verdi ve Portekizli soylular ise tüm güçlerini kaybetmemek için ayaklandılar.
Onun haricinde İspanyol egemenliği altında olmalarından dolayı Portekizi İspanyanın Seksen Yıl Savaşında yeniden dirilen Hollanda Cumhuriyeti ile karşı karşıya getirdi. Portekiz kolonilerinin İspanyol tacı altında olması Hollandalılara, Hollanda-Portekiz Savaşında Portekize sistematik olarak saldırmak ve kolonilerini fethetmek için bir bahane verdi. Portekizliler de İspanyanın Portekiz kolonilerini koruma konusunda isteksiz davranıp kendi kolonilerini korumasından dolayı kızgınlık hissettiler.
Bu durum, ilk ikili hükümdar olan I. Felipenin (İspanyada II. Felipe) taç giymesinden altmış yıl sonra, 1 Aralık 1640ta, soylular ve burjuvazi tarafından düzenlenen bir devrimle doruğa ulaştı. Bu devrim, Antão Vaz de Almada, Miguel de Almeida ve João Pinto Ribeiro tarafından planlandı. Kırk Komplocular olarak bilinen bu devrimciler, Dışişleri Bakanı Miguel de Vasconcelosu öldürdüler ve ardından kralın kendi adına Portekizi yöneten kuzeni Savoylu Margareti hapse attılar. Felipenin orduları o sırada Otuz Yıl Savaşında savaşıyorlardı ve Katalonyada Orakçılar Savaşı olarak bilinen bir isyanla karşı karşıyaydılar.
Halkın olaya desteği hemen ortaya çıktı ve birkaç saat sonra III. Felipenin kuzeni Braganzanın sekizinci Dükü João, IV. João olarak alkışkandı ve bu haberler bütün ülkede çığ gibi yayıldı. 2 Aralık 1640ta yani darbenin ertesi günü, IV. João ülkenin hükümdarı sıfatıyla hareket ederek Evora Belediye Odasına bir mektup gönderdi.
İspanya ile devam eden çatışma, Portekizi Otuz Yıl Savaşına da en azından bir bölgesel katılımcı olarak sokmuştu. İki ülkenin savaşta olduğu 1641den 1668e kadar İspanya, Portekizi askeri ve diplomatik olarak tecrit etmeye çalıştı. Portekiz ise siyasi ittifaklar ve sömürge gelirinin korunması amacıyla bağımsızlığını korumak için kaynaklar bulmaya çalıştı.
Savaşa Hazırlıklar
Portekiz tahtını sahiplendikten hemen sonra IV. João konumunu güçlendirmek için adımlar attı. 11 Aralık 1640ta tüm operasyonları organize edebilmek için bir savaş konseyi kurdu. Daha sonra kral, sınıra yakın kaleleri ve Lizbonun varsayımsal savunması, garnizonları ve deniz limanlarını korumak için Sınırların Cuntası adlı bir plan yarattı.
Bir yıl sonra Aralık 1641de, ülkenin tüm kalelerinin yenilenmesini ve iyileştirilmelerin bölgesel vergilerle finanse edilmesini sağlamak için bir kira sistemi kurdu. Ayrıca orduyu organize etti, Kral Sebastiãonun Askeri Kanunlarını yeniden getirdi ve İngiltere ile iyi ilişkileri yeniden kurmaya odaklanan bir diplomatik sefer yürüttü.
Birkaç küçük zaferin ardından sonra João, hızlı bir barış yapmaya çalıştı. Bununla birlikte, Felipe Portekizdeki yeni yönetici hanedanı, Pedro Braganza (sonradan II. Pedro olarak Portekiz kralı) naipliğindeki VI. Afonso döneminde ancak tanıdı. İspanya ile çatışmalar 28 yıl sürdü.
Avrupa Güçleri İle İlişkiler
Fransa ve İspanya ilişkileri
1640 yılında, XIII. Louisin baş danışmanı olan Kardinal Richelieu Fransanın altında kaldığı zor koşulların tamamen farkındaydı. Louis o sırada İspanya ile savaş halindeydi. Fransa, Madrid tarafından desteklenen ve finanse edilen isyanları kontrol etmek ve İspanyollarla savaşmak için üç farklı cepheye Fransız ordularını yollamak zorunda kaldı. Pirenelerdeki ortak sınırlarına ek olarak IV. Felipenin farklı sıfatlarla yönettiği Flandre, Franche-Comté sayesinde Fransanın doğu ve kuzeyinde de birlikler bulunduruyorlardı. Ek olarak, IV. Felipe İtalyada geniş toprakları yönetiyordu ve istediği zaman Fransa kontrolündeki Savoya saldırarak dördüncü bir cephe açabilirdi. (Savoyda, Fransalı Christine Marie, küçük oğlu Savoy Dükü II. Charles Emmanuel adına naip olarak hareket ediyordu)
İspanya, arkebüzleri yani İspanyol Okulunun kullanılmasıyla Avrupanın en heybetli askeri gücü haline gelmiş ve bu ününü her yere yaymıştı fakat bu itibar ve taktik Otuz Yıl Savaşı ile birlikte azalmıştı. Bununla birlikte, Richelieu gibi yetkin devlet adamları, IV. Felipeyi kendi iç sorunlarına bakmaya zorlamaya karar verdi. XIII. Louis, Fransayı kuşatan İspanyol birliklerini başka bir tarafa yönlendirmek için Richelieunun da tavsiyesiyle, Joãoyu Alkış Savaşı sırasında Portekizlilerin İspanyol kaynaklarını ve insan gücünü tüketeceği inancıyla destekledi.
Portekiz ve Fransa ilişkileri
Portekiz ve Fransanın dış politikada ortak çıkarları olduğu için 1 Haziran 1641de iki ülke arasında bir ittifak antlaşması imzalandı. Antlaşma, Richelieunun resmi olmayan dışişleri bakanı olan halefi Kardinal Mazarinin antlaşmayı bozup Portekiz ve Katalan müttefiklerini Madrid ile ayrı bir barış imzalamak için terk etmesinden önce on sekiz yıl kadar sürdü. Pireneler Antlaşması 1659da imzalandı. Şartlarına göre Fransa, Katalonyanın Pirenelerin kuzeyinde, Roussillon olarak bilinen bölümünü ve Cerdanyanın bir bölümünü aldı. Portekizliler için en önemlisi, Fransızlar İspanya Kralı IV. Felipeyi Portekizin meşru kralı olarak tanıdı.
Yedi yıl sonra, Portekiz Restorasyon Savaşının son kısımlarında, iki ülke arasındaki problemler, Portekizin genç (ama hasta) prensi IV. Afonsonun bir Fransız prensesi olan Nemourslu Marie Françoise ile evlendiği zaman çözüldü.
Portekiz ve Hollanda Cumhuriyeti ilişkileri
Lizbondaki devrim sırasında (1 Aralık 1640), Portekizliler yaklaşık kırk yıldır Hollandılarla savaş halindeydi. Çatışmanın büyük kısmı, İspanya ve Hollanda Cumhuriyetinin aydı anda Seksen Yıl Savaşına (1568-1648) girmesiyle başladı ve Portekiz ile Hollanda Cumhuriyeti arasındaki düşmanlıkların 1602de patlak verdiği esnada ise Portekiz bir İspanyol kral tarafından yönetiliyordu.
Hollanda-Portekiz Savaşı, neredeyse tamamen denizaşırı topraklarda, Hollandalı ticari vekiller, Hollanda Doğu Hindistan Şirketi ve Hollanda Batı Hindistan Şirketi ile defalarca Portekizin Amerika, Afrika, Hindistan ve Uzak Doğudaki sömürge topraklarına saldırdı. Portekiz baştan sona savunma pozisyonundaydı ve İspanyadan çok az askeri yardım aldı.
Joãonun başa geçmesinden sonra, Hollandalılar Angola (1648), São Tomé (1649) ve Brezilyadan (1654) nihai olarak kovuldu ve bu durum savaş sonuna kadar Portekiz İmparatorluğunun her yerinde devam etti. Hollandalılar Portekiz ile bir Avrupa ateşkesi imzaladılar ve ortak düşmanları İspanyaya karşı bir şekilde birbirlerine yardım ettiler. Hollandalılar Setúbal tuz fabrikalarından tuz satın almaya devam etti ve iki ülke arasındaki ticaret, Hollandalıların isyan ettiği İspanya Habsburglarının Portekiz tahtını devraldığı 1580den bu yana ilk defa yeniden başladı. Bununla birlikte, Hollandanın Portekiz topraklarına yönelik saldırıları 1661de Lahey Antlaşmasının imzalanmasından sonra bile 1663e kadar devam etti.
İngiltere ve Portekiz İlişkileri
İngiltere de kendi iç savaşıyla uğraşıyordu. Portekizin İngiltere ile ilişkilerindeki sorunlar, İngiliz Parlamentosunun krallık karşıtı savaşını kazanması ve aynı zamanda Portekiz kraliyet sarayının İngiliz prenslerini ve soylularını kabul etmeye ve tanımaya devam etmesinden kaynaklanıyordu. Gergin ilişkiler, I. Charlesi deviren cumhuriyetçi hükümetin İngiltereyi ve ardından İrlanda ve İskoçyayı yönettiği kısa ömürlü İngiltere Topluluğu döneminde devam etti.
Stuart hanedanının restorasyonundan sonra, Portekiz İngiltere ile ittifakını yeniledi ve Fransız desteğinin eksikliğini telafi etti. İttifak, II. Charles ile VI. Afonsonun kız kardeşi Bragança hanedanından Catherine arasında bir evlilik ile şekil aldı ve İngiltere, Portekize İspanya ile olan savaşında dış destek garantisi verdi. İngiliz ittifakı, Otuz Yıl Savaşı yüzünden güçten düşen ve diğer Avrupa devletleriyle, özellikle de yeniden dirilen İngiltere ile daha fazla savaşamayacak durumda olan İspanya ile barışa yardımcı oldu.
Savaş
Askeri olarak, Portekiz Restorasyon Savaşı çoğunlukla sınır kasabalarını yağmalama, sınır çatışmaları ve süvari baskınlarından oluşuyordu. Ara sıra istilalar ve karşı işgaller denense de bunların çoğu gönülsüz ve yeterince finanse edilmeyen askerlerden oluşuyordu. Yirmi sekiz yıllık savaş esnasında sadece beş büyük muharebe yaşandı.
Savaş ise üç ayrı bölüme ayrılıyor:
birinci aşama, Birkaç büyük çatışmanın Portekizlilerin İspanyol Habsburgların boyun eğmeye dönmeyeceğini gösteren erken aşama (1640-1646)
ikinci aşama, İspanyanın Avrupanın başka yerlerindeki askeri çatışmalara odaklanırken küçük ölçekli askeri baskınların olduğu uzun bir askeri soğukluk dönemi (1646-1660)
üçüncü aşama, İspanya kralı IV. Felipenin, düşmanlığa son verecek kesin bir zaferi başarısızlıkla aradığı son dönem (1660-1668)
Birinci Aşama: Muharebeler
Portekizde hızlı bir zafer elde etmeyi uman İspanya, Portekiz sınırına hemen yedi alay gönderdi ancak kamptaki yaşamın konforuyla savaş alanından daha fazla ilgilenen bir komutan olan Monterrey Kontunun gecikmesi, bütün avantajı heba etti. 1641in sonlarında Portekizin yaptığı bir karşı saldırı başarısız oldu ve çatışma kısa sürede bir çıkmaza girdi.
Montijo Muharebesi
26 Mayıs 1644te, Napolili Torrecusa Markisi tarafından komuta edilen büyük bir İspanyol birliği ve paralı askerleri, savaş boyunca öne çıkan bir dizi deneyimli Portekizli sömürge subayından biri olan Matias de Albuquerque tarafından yönetilen Portekizliler tarafından Montijo Muharebesinde durduruldu.
Vahşet
Savaş bir süre sonra tuhaf bir karakter kazandı. Savaş yerel güçler ve birbirini iyi tanıyan komşular arasında bir sınır çatışması haline geldi ancak bu aşinalık her iki tarafın da kana susamış ve yıkıcı dürtülerini hafifletmedi. Savaşın ahlaksız doğası, genellikle paralı askerlerin ve yabancı askerlerin kullanılmasıyla daha da kötüleşti. Her iki tarafta da benzersiz zulüm olayları bildirildi. Portekizliler, altmış yıllık İspanyol egemenliği sırasında eski iç problemlerini çözdüler ve İspanyollar ise rakiplerini savaş kuralları altında saygılı muamele görme hakkına sahip bir ordu değil, sadakatsiz ve asi tebaalar olduğu görüşündeydiler.
Savaşın Kapsamı
En nihayetinde üç savaş cephesi açıldı ancak çatışmalar kuzey cephesinde, Galiçya yakınlarında ve Portekiz Alentejo ile İspanyol Extremadura arasındaki merkezi sınırda odaklandı. Portekiz Algarvenin İspanyol Endülüsüne bitişik olduğu güney cephesi, Portekiz için mantıklı bir hedefti ancak muhtemelen Portekiz kraliçesi Luisa de Guzmán, Endülüsün önde gelen soylusu Medina Sidonia Dükünün kız kardeşi olduğu için hiçbir zaman Portekiz saldırılarının odak noktası olmadı.
Yıpranma ve Yolsuzluk
İspanya için ilk başta savaş, bir savunma savaşıydı. Portekiz ise kazanmak için İspanyol topraklarına saldırmayı gerek görmedi ve onlar savaşı bir savunma savaşı yapmak istediler. Askeri seferler genel olarak tarlaları yakmak, kasabaları yağmalamak ve düşmanların sığır ve koyun sürülerini çalmak için yapılan süvari baskınlarından oluşuyordu. Birçoğu paralı asker olan asker ve subaylar öncelikle ganimetle ilgileniyorlardı ve firar etmeye oldukça eğilimliydiler. Uzun süreler boyunca adam ya da para eksikliğinden dolayı iki taraf da askeri sefer düzenlemedi ve aksiyonlar başladığı zaman ise açık askeri hedefler olduğu kadar Portekizin potansiyel müttefiklerini etkileme ihtiyacı gibi siyasi düşünceler de seferleri etkiledi. Her yıl, kışın sefer yapmanın sorunları ve yazın sıcak ve kurak koşulları göz önüne alındığı için ciddi çatışmaların çoğu ilkbahar ve sonbaharda yapılıyordu, seferler iki mevsim ile sınırlıydı.
Savaş, karşılıklı yıkımlarla devam etti. Aralık 1641 gibi savaşın erken bir tarihinde bile ülke çapında İspanyolların Extremadura bitti şeklindeki ağıtlarını duymak yaygındı. Vergi tahsildarları, askere alma görevlileri, yerli askerler ve İspanyol ve yabancı birliklerin yağmalamaları ise İspanyol halkı için düşmanın baskınları kadar tiksinç ve korkunçtu. Extremadurada, 1659a kadar savaşın yükünü yerel milisler çekti ve bu yarı zamanlı askerlerin varlığı, tarım ve yerel finans için son derece zararlıydı. Birliklere ödeme yaacak veya askerleri destekleyecek (ya da komutanlarını ödüllendirecek) para bulunamadığından İspanyol tacı sınırda yaygınlaşan kaçakçılık, vurgunculuk, tefecilik, düzensizlik ve yıkıma göz yumdu. Benzer koşullar ise Portekizliler arasında da mevcuttu.
İkinci Aşama: Savunma Çıkmazı
Savaşı sürdürmek oldukça pahalıydı. 1650lerde sadece Extremadurada 20,000den fazla İspanyol asker vardı, Flandrede ise yalnızca 27,000 kişi vardı. 1649 ve 1654 yılları arasında, İspanyol savunma harcamalarının yaklaşık %29u (altı milyon dukanın üzerinde) Portekizle savaşmak için ayrılmıştı, bu rakam 1660ların büyük seferleri sırasında daha da yükselmişti. Portekiz, Asya ile olan Baharat ticaretini ve Brezilyadan gelen şeker ticaretini vergilendirme kabiliyeti nedeniyle savaşı çabucak finanse edebildi ve başta Fransa ve İngiltere olmak üzere İspanyanın Avrupadaki rakiplerinden bir miktar destek aldı.
1650lerde ise askeri olarak bir taraf ağır basmıyordu, 1659daki Elvas Hatları Muharebesi istisnası dışında savaş, siyasi ve diplomatik cephelerde önemliydi. IV. Joãonun 1656daki ölümü, karısının saltanatının başlangıcını ve ardından bir veraset krizi ve saray darbesi girişimine sebep oldu (1652). Bu iç sorunlara rağmen Hollandalıların Brezilyadan kovulması (1654) ve İngiltere ile bir anlaşmanın imzalanması (1654) Portekizin diplomatik ve mali durumunu geçici olarak iyileştirdi ve Lizbona yapılacak bir deniz baskınına karşı gerekli korumayı sağladı.
Bununla beraber İspanyanın en önemli hedefi, Fransa ile resmi bir anlaşma ve Portekizi izolasyona almaktı. Avrupa topraklarının dağılımı için yapılan müzakerelerden ve Vestfalya Barışından (1648) fiili olarak dışlanmasıyla yeni realpolitik'te Portekiz sıkışmış oldu.
Üçüncü Aşama: Portekiz Zaferi
1662de İspanya, savaşı sona erdirmek için büyük bir çaba göstermeye kendini adamıştı. IV. Felipenin gayri meşru oğlu olan Avusturyalı Juan José, 14,000 adamı ile Alentejoya vardı ve ertesi yıl bölgenin en büyük şehri Evora'yı almayı başardılar.
Marialva Markisi António Luís de Meneses komutasındaki Portekizliler, Ağustos 1662de sayıları 3,000 olan bir bir İngiliz tugayıyla desteklendiler. Birçoğu İngiliz İç Savaşı ve Hollanda İsyanında savaşmışlardı.<ref>{{Kitap kaynağı|soyadı1=Paul|first1=Hardacre|başlık=The English Contingent in Portugal, 16621668, Journal of the Society for Army Historical Research, volume 38|tarih=1960|sayfalar= 112125}}</ref> Kral II. Charles için bu, Cromwellin Yeni Model Ordusunun terhis edilmiş askerlerinden kurtulmanın ve onları İngiliz topraklarından çıkarmanın en uygun yoluydu. Alman paralı askeri Friedrich Hermann von Schönberg ve Mértola Kontu tarafından yönetiliyorlardı, Schombergin liderliğindeki tugay, Portekizin bağımsızlığını geri kazanmada belirleyici bir rol oynadığını kanıtladı.
İspanyolları 8 Haziran 1663te Ameixialda büyük bir çarpışmada yendiler ve bu Juan Joséyi Evora'yı terk etmesine ve ağır kayıplarla sınırın ötesine geri çekilmeye zorladı.
Portekizliler şimdi Alentejo-Extremadura alanında yaklaşık 30,000 askere sahipti ancak yeni bir komutan olan Caracena Markisinin İtalyan ve Alman acemilerinin de dahil olduğu yaklaşık 23,000 adamla [[Vila Viçosa
|Vila Viçosayı]] devraldığı Haziran 1665e kadar İspanyolları tekrar büyük bir çarpışmaya çekemediler.
António Luís de Meneses ve Schomberg komutasındaki Portekiz yardım sütunu, 17 Haziran 1665te Montes Clarosta ana orduyla bir araya geldi. Portekizli piyade ve topçu mevzileri İspanyol süvarilerini bozguna uğrattı ve İspanyol kuvveti, yaralılar ve mahkumlar da dahil olmak üzere 10,000den fazla adam kaybetti. Kısa bir süre sonra Portekizliler Vila Viçosayı geri aldı. Bunlar savaşın son büyük çarpışmalarıydı.
Her iki taraf da çarpışma seferlerine geri döndü. Portekiz, İngiliz müttefikinin aracılığıyla bir ateşkes istemişti ancak Portekizin Montes Clarostaki kesin zaferinden ve 1667de bir Fransız-Portekiz antlaşmasının imzalanmasının ardından nihayet 13 Şubat 1668de İspanyol Habsburgları Braganza Hanedanını Portekizin hanedanı olarak tanımayı kabul etti.
Savaşın Sonuçları
Portekiz için İspanyadan bağımsızlığın yeniden kazanılması zorlukla da olsa kendi başının çaresine bakabileceğini kanıtladı. Savaş alanındaki zaferleri, Portekiz milliyetçiliğini yeniden uyandırmıştı.
Ekonomik olarak Portekizin bağımsızlığını yeniden kazanması onu ticari emperyalizmin öncüleri tarafından çizilen rotayı takip etme özgürlüğüne kavuşturdu. On yedinci yüzyıl boyunca ekonomisi büyük ölçüde tütün ve şekerin antrepo ticaretine ve tuz ihracatına bağlıydı. On sekizinci yüzyılda, temel ihtiyaç maddeleri terk edilmemiş olsa da Portekiz ekonomisi daha çok kölelere, altına, deriye ve şaraba dayalı hale geldi. Merkezi Lizbonun işlek limanı olan Portekiz ticareti, en çok Anglo-Hollanda kapitalizminden ve Brezilyadaki sömürge ekonomisinden etkilenmiştir. Prens naibinin ekonomik danışmanı olan Ereceria Kontu Luís de Meneses, Flaman modeline dayalı yerli bir tekstil endüstrisinin geliştirilmesi için uğraştı. Orta Portekizin koyun sürülerine ve temiz dağ suyuna kolay erişimin olduğu bir bölge olan Covilhã'da fabrikalar kuruldu ancak hem yerel tüketiciler hem de geleneksel dokumacılar arasında fabrikadan çıkan mallar pek popüler olamadı. Bu arada, Portekizin ipek endüstrisini geliştirme girişimleri bu pazarı tekelleştirmek isteyen Fransızlar tarafından engellendi.
Hepsinden önemlisi, 1668den sonra kendisini İspanyadan ayırmaya kararlı olan Portekiz, yeni fikirler ve beceriler için Batı Avrupaya, özellikle Fransa ve İngiltereye döndü. Bu, Portekizin İspanyadan kültürel ve siyasi bağımsızlığını pekiştirdiği için kademeli bir İberyadan Uzaklaşmanın parçasıydı. Savaş alanındaki başarının uyandırdığı Portekiz milliyetçiliği, İspanyaya ve İspanyol şeylerine ve kişilerine düşmanca tepkiler üretti. O zamandan sonra, Portekiz toplumu iki temel unsurdan oluşuyordu: kademeli Avrupalılaşma sürecine katılan siyasi ulus ve büyük ölçüde değişmeden kalan insanlar, apolitik ve pasif kalan insanlar.