Avrupa güç dengesi

Avrupa güç dengesi, uluslararası ilişkilerde tek bir gücün Avrupa kıtasının üzerinde hegemonya kurmasına izin verilmemesi gerektiği ilkesidir. Modern Çağın büyük bir bölümünde bu denge, güç için mücadele eden az sayıda ve sürekli değişen ittifaklar sayesinde sağlanmış ve bu durum 20. yüzyılın başlarındaki Dünya Savaşları ile tepe noktasına ulaşmıştır. 1945e gelindiğinde Avrupa liderliğindeki küresel hakimiyet ve rekabet sona ermiş ve Avrupa güç dengesi doktrini yerini modern süper güçler olarak Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliğinin arasında dünya çapında bir güç dengesine bırakmıştır.
Tarihi
Antik Çağdan Vestfalyaya
Antik Yunanda şehir devletlerinin (polis) ortaya çıkması klasik antik çağın başlangıcı sayılır. En önemli iki Yunan şehir devleti olan İyonyalı-demokratik Atina ve Dor-aristokratik Sparta, Yunanistanın doğudan gelen istilacı Perslere karşı başarılı bir şekilde savunulmasına öncülük etmişler fakat daha sonra Peloponez Savaşında üstünlük için birbirleriyle savaşmaya başlamışlardır. Makedon Krallığı bu istikrarsızlıktan faydalanarak Yunanistan üzerinde tek bir yönetim kurmayı başarmıştır. Evrensel bir monarşi kurma arzusu ile Büyük İskender, tüm Pers İmparatorluğunu ilhak etmeye ve topraklarını Helenleştirmeye yöneldi. MÖ 323te öldüğünde hükümdarlığı halefleri arasında bölündü ve birkaç Helenistik krallık kuruldu.
Roma aynı dönemde İtalyayı fethetti ve ardından Pön ve Makedon savaşlarıyla batı ve doğu Akdenizde güçlendi ancak daha sonra yüzyıl süren bir siyasi krizle çalkalandı. Bu arada Romalı generallerin popülaritesi ve zenginliğini de artmıştı. Özellikle Jül Sezar, Alplerin kuzeyinden Galyaya, Renin doğusundan Cermanyaya ve Manş denizini geçerek Britanyaya askeri gücüyle yayılmasıyla büyük ün kazanmıştır. Sezarın ömür boyu diktatör unvanından korkan bir grup senatör, MÖ 44 yılının Mart ayında ona suikast düzenledi. Sezarın evlatlık oğlu Augustus, babasının katillerini yenerek MÖ 27 yılında ilk Roma İmparatoru (Princeps) oldu.
Roma İmparatorluğu, Pax Romana döneminde zirveye ulaşmış, MS üçüncü yüzyıldaki kriz esnasında duraklamış ve nihayetinde Latin Batı ile Yunan Doğu şeklinde bölünmüştür. İmparatorluğun her iki parçası da tek tanrılı Hristiyanlığı tolere etmek ve nihayetinde devlet dini haline getirmek için çok tanrıcılığı terk etti. Batı, Germen ve Slav halklarının yüzyıllar süren saldırılarının ardından 476 yılında çöktü ve eski topraklarında birkaç barbar krallık kuruldu. Doğu, Bizans İmparatorluğu tarafından bin yıl daha yönetilmeye devam etti. Batıdaki halef barbar krallıklar arasında Franklar en büyüğüydü ve Şarlman bugünkü Fransa, Almanya, İsviçre, Almanya, Avusturya, Felemenk ve İtalyanın çoğunu tek bir yönetim altında birleştirmeyi başardı. Daha sonra 800 yılında Noel gününde Papa III. Leo tarafından Kutsal Roma İmparatoru olarak taçlandırıldı. Bu esnada İber yarımadası ise Müslümanların kontrolü altına girdi.
Germen İmparatoru (Kutsal Roma İmparatoru) ve Romadaki Papa, Avrupanın evrensel güçleri olarak bilinmeye başladılar ancak daha sonra atama tartışması ve hizipleri arasındaki çatışma sırasında iki taraf da çatışmaya girdi. Aralarındaki rekabet, kuzey İtalyada özerk şehir devletlerin doğmasına ve Fransada Capet hanedanı altında bağımsız bir feodal monarşinin yükselmesine olanak sağladı. Aynı dönemde, Normanlar 1066da İngiltereyi ve 1130da Sicilyayı fethetti. Kutsal toprakların İslamın eline geçmesi ve Bizans İmparatorluğunun Türklere karşı yardım istemesi üzerine Papa, Ortodoksların Katoliklerden ayrıldığı Doğu Bölünmesini takiben Hristiyan birliğini yeniden tesis etmek amacıyla Müslümanlara karşı Haçlı Seferlerini başlattı.
Haçlı Seferlerinin birçoğu hedefine ulaşamadı ancak bazıları Avrupanın siyasi ve ekonomik düzeni üstünde büyük etki sağladı. Birinci Haçlı Seferi (1099) Akdenizdeki ticaret yollarını yeniden açtı ve ticari devrimi başlattı, Dördüncü Haçlı Seferi (1204) Venedik deniz imparatorluğunun kurulmasıyla sonuçlandı. Altıncı Haçlı Seferi (1228) hem Sicilya Krallığının hem de Kutsal Roma İmparatorluğunun varisi olan II. Friderichi geçici olarak Kudüs Kralı yaptı. Aynı zamanda İber yarımadasında Hristiyanlar Reconquista (Yeniden Fetih) gerçekleştiriyor ve Portekiz, Kastilya ve Aragon krallıkları kuruluyordu. Fransız soyluların büyük bir kısmı krallarının önderliğinde Haçlı Seferlerine katıldı, bu da güçlü bir merkezi Fransız monarşisinin oluşumunu mümkün kıldı. Orta Çağ Fransasının yükselişi Bouvines Muharebesi (1224) ve Avignon Papalığı (1309) ile başlamış ancak İngiltere ile Yüz Yıl Savaşının (1337) başlamasıyla ve papalığın Romaya dönmesiyle (1378) sona ermiştir. Avrupa Kara Ölümden kurtulunca İtalyada sanat ve bilim alanında bir Rönesans başladı ve kıtanın geri kalanına yayıldı.
Portekiz, 1415 yılında Septenin fethiyle Avrupanın ilk sömürge imparatorluğu kurdu. 1453te Fransızlar ise İngilizleri topraklarından kovdu ve Osmanlı Türkleri Konstantinopolisi fethederek Osmanlı İmparatorluğunun Avrupadaki yükselişini başlattı. 15. yüzyılın sonunda Kastilyalı I. Isabel ve Aragonlu II. Fernandonun evlenmesinin ardından birleşik İspanya kuruldu. Portekiz ve İspanyanın ardından Fransa ve İngiltere de coğrafi keşiflere başlamıştır. 16. yüzyılın başlarında Fransa ve Habsburglar İtalya Savaşlarında karşı karşıya geldiler. 1516da, Burgonya Dükü, İspanya Kralı ve Avusturya Arşidükü olan V. Karl, Kutsal Roma İmparatoru oldu ve Fransa Kralı I. François ve Osmanlı padişahı Kanuni Sultan Süleyman ile uzun bir rekabete girişti. Konkistadorlara Aztek İmparatorluğunu ilhak etmelerini ve İnkaları fethetmelerini emretti ve Amerikadan gelen altın ve gümüşü Avusturyadaki Alman topraklarının Osmanlı İmparatorluğuna (Viyana Kuşatması) ve Milano Dükalığındaki İtalyan topraklarının Fransaya (Pavia Muharebesi) karşı savunulmasını finanse etmek için kullandı. Kendisini Katolikliğin koruyucusu olarak tanımlasa da Protestanlığın büyümesi nedeniyle bunu unvanı bıraktı ve topraklarını İspanya Kralı II. Felipe liderliğindeki İspanyol İmparatorluğu ve I. Ferdinand liderliğindeki Alman Kutsal Roma İmparatorluğu arasında paylaştırdı.
Papalık, Protestanlığın büyümesini ve Osmanlı yayılmasını durdurmak amacıyla Katolik uyanışını başlattı. İnebahtı Deniz Muharebesi (1571) ve Paris Kuşatması (1590) gibi bazı başarılara rağmen İngiliz-İspanyol Savaşı ve Uzun Türk Savaşı, Katolik hırslarını sorguladı. Nihayetinde Papalık, Otuz Yıl Savaşı (1618-1648) ile statüsünü ve etkisini kaybetti ve birçok Protestan devlet altın çağını yaşadı. Hollanda (hem Kutsal Roma İmparatorluğundan hem de Habsburg İspanyasından bağımsızlığını elde etti) Endonezyada Hollanda Doğu Hindistan Şirketini kurdu, İsveç Kuzey Avrupada bir İmparatorluk kurdu, İngiltere ise Kuzey Amerikayı sömürgeleştirmeye başladı. Otuz Yıl Savaşının sonunda imzalanan Vestfalya Antlaşması ile Kutsal Roma İmparatorluğu, Prusya (İmparatorluk dışında da kendi toprakları vardı) gibi imparatorluk içindeki devletlerin Avusturyanın Habsburg İmparatorundan bağımsız olarak kendi dış politikalarını izlemelerine izin verilen daha ademi merkeziyetçi bir yapı haline geldi. Avusturya Habsburgları, Kutsal Roma İmparatorluğu dışındaki bazı devletleri de kontrol ediyordu. Vestfalya Antlaşması ve Pireneler Antlaşması sayesinde Habsburgların elindeki baskın kıta gücü statüsü Fransanın eline geçmiştir.
İngiliz Dış Politikası
16. ve 17. yüzyıllarda İngiliz dış politikası, Avrupada Fransa veya İspanyanın yaratmaya çalışabileceğine inanılan tek bir evrensel monarşinin kurulmasını önlemeye çalışmıştır. Güç dengesini korumak için İngilizler, algılanan tehdide karşı Portekiz, Osmanlı İmparatorluğu ve Hollanda da dahil olmak üzere diğer devletlerle ittifaklar kurdu. Bu Büyük İttifak, Fransa Kralı XIV. Louis ve XV. Louise karşı yapılan savaşlarda zirve noktasına ulaştı. Bu ittifaklar genellikle İngilizlerin ve Hollandalıların büyük orduları finanse etmek için Avrupalı müttefiklerine büyük sübvansiyonlar ödemesini içeriyordu.
18. yüzyılda bu durum, o yüzyılın başlıca güçleri olan Avusturya, Prusya, Büyük Britanya ve Fransanın bir ulusun ya da ittifakın hegemonyasını önlemek için birçok kez ittifak değiştirmesiyle görkemli dörtlü ittifaka yol açtı. İspanya Veraset Savaşı, Avusturya Veraset Savaşı, Yedi Yıl Savaşı, Bavyera Veraset Savaşı ve Napolyon Savaşları da dahil olmak üzere bir dizi savaş, en azından kısmen, güç dengesini koruma isteğinden kaynaklanmıştır. İngilterenin Prusya ile müttefik olduğu Yedi Yıl Savaşındaki başarısının ardından diğer güçlerin çoğu İngiltereyi Fransadan daha büyük bir tehdit olarak görmeye başladı. Başta Fransa olmak üzere birçok devlet, Britanya Amerikasının on üç kolonisinin bağımsızlığını sağlamak ve Britanyanın artan gücünü kırmak için Amerikan Bağımsızlık Savaşına girmiştir.
19. Yüzyıl
Fransanın Rusya hariç Avrupanın büyük bölümünü doğrudan ya da dolaylı olarak kontrol ettiği ve Kutsal Roma İmparatorluğunun dağıldığı Napolyon Savaşlarının sona ermesiyle Avrupa Uyumu güç dengesini korumaya çalıştı. Galip Büyük Güçler (Prusya, Avusturya, Rusya ve İngiltere) tarafından 1815 Viyana Kongresinde kabul edilen bölgesel sınırlar muhafaza edildi ve daha da önemlisi büyük bir saldırganlık olmadan denge kurulması kabul edildi. Yine de Kongre sistemi tarihçi Roy Bridgee göre 1823e kadar başarısız oldu. 1818de İngilizler kendilerini doğrudan etkilemeyen kıtasal meselelere karışmamaya karar verdi. Çar I. Aleksandrın gelecekteki devrimleri bastırma planlarını reddettiler. Büyük Güçlerin ortak hedeflerinin yerini artan siyasi ve ekonomik rekabetler aldıkça Kongre sistemi dağıldı. Artz, 1822deki Verona Kongresinin sonu işaret ettiğini söylüyor. Viyana Kongresinin sınırlarının ulusal hatlar boyunca revize edilmesi talepleriyle 1848deki büyük devrimci ayaklanmalar sırasında eski sistemi yeniden kurmak için bir kongre düzenlenmedi.
Donanma, denizcilik, ticari ve mali gücüyle İngiltere, 1815ten sonra Avrupa güç dengesine bağlıydı. 1830lar ve 1850 arasında İngiltere ve Fransa, Avrupanın en büyük güçleriydi ancak 1850lere gelindiğinde Orta Avrupada batıya doğru genişleyen Rusyanın ve Avusturyanın yanı sıra Alman toprakları üzerinde giderek daha fazla kontrol ve etki sahibi olan Prusyanın artan gücünden derin endişe duymaya başlamışlardı. 1854-55 Kırım Savaşı ve 1859 İtalyan Savaşı, Avrupadaki Büyük Güçler arasındaki ilişkileri paramparça etti.
1871de Prusya liderliğindeki Alman İmparatorluğunun (Avusturya hariç tutularak) kurulması ve baskın bir ulus olarak yükselişi (Prusya hem Avusturyayı hem de Fransayı savaşlarda hızlıca yenmişti) Avrupa güç dengesini yeniden dizayn etti. Sonraki yirmi yıl boyunca Otto von Bismarck, antlaşmalar önererek Avrupa ulusları arasında Üçlü İttifak gibi birçok karmaşık ittifak oluşturarak güç dengesini korumayı başardı.
Dünya Savaşları
1890dan sonra Alman İmparatoru Kayzer II. Wilhelm, ülkesinin dünya üzerindeki etkisini ve kontrolünü arttırmak için emperyalist Weltpolitik (dünya politikası) uygulamaya başladı. Yeni oluşturulan ittifakların kırılgan olduğunu kanıtladı ve bu durum 1914te Almanya ve Avusturya-Macaristanın bir tarafta Büyük Britanya, Fransa, İtalya ve Rusyanın (1917e kadar) diğer tarafta yer aldığı Birinci Dünya Savaşını tetikledi.
Birinci Dünya Savaşı sonrasında imzalanan Versay Antlaşmasının amaçlarından birisi de Güç Dengesi kavramının hakimiyetini ortadan kaldırmak ve yerine küresel olan Milletler Cemiyetini getirmek ve çoğunlukla etnik kökene dayalı ülkeler oluşturmaktı (Çek topraklarının içinde kalan Alman bölgelerinin Almanyaya katılmasına izin verilmemişti).
İdeolojiler, Avrupada 1920ler ve 1930larda üç farklı kümeye ayrılmıştı: İngiltere ve Fransanın başını çektiği liberal demokratik devletler, Sovyetler Birliğinin başını çektiği komünist devletler, Almanya ve İtalyanın başını çektiği otoriter milliyetçiler. Demokratik devletlerin Nazi Almanyasının ilerleyişini engellemedeki başarısızlığı ise İkinci Dünya Savaşına yol açtı ve bu da Birleşik Krallık ile Sovyetler arasında geçici bir ittifaka neden oldu. Birleşik Krallık, Sovyetlerin 1939da Polonyayı işgalini kınamadı ancak Almanyaya savaş ilan etti. Daha sonra, Mihvet Devletlerinin Sovyetler Birliğini işgal etmesinin ardından Almanyaya karşı Sovyetler Birliğinin yanında yer aldı.
İkinci Dünya Savaşı sonrası: Soğuk Savaş dönemi
II. Dünya Savaşı sonrasında Müttefikler iki bloğa ayrılmış, Doğu Bloku (Sovyetler Birliği ile Orta ve Doğu Avrupadaki sosyalist ülkeler) ile Batı Bloku (başta ABD, Birleşik Krallık ve Fransa olmak üzere Batı demokrasileri) ve tarafsız veya bağlantısız ülkeler (İrlanda, İsveç, İsviçre, Avusturya ve Yugoslavya dahil) arasında bir güç dengesi oluşmuştur. Almanya 1989 yılına kadar Batı Bloku (eski ülkenin kuzeybatı ve güney kısımları) ile Doğu Bloku (Prusyanın eski topraklarının çoğunu içeren kuzeydoğu kısmı) arasında bölünmüştür. Avrupanın demokratik ülkelerinin çoğunluğu, Kanada ve ABD ile birlikte, bugüne kadar devam eden ve Avrupadaki diğer ülkelere de yayılan NATO askeri ittifakı altında bir araya geldi. NATOnun ilk NATO Genel Sekreteri İngiliz Lord Ismay, örgütün başlangıçtaki amacının Rusları dışarıda, Amerikalıları içeride ve Almanları aşağıda tutmak olarak belirtmiştir.
Soğuk Savaş sonrası dönem
20. yüzyılın sonlarından itibaren Sovyetler Birliğinin halefi olan Rusya Federasyonu, potansiyel bir süper güç olarak dünya siyasetinde önemli bir büyük güç ve bölgesel bir güç haline gelmiş ve Avrupadaki başlıca jeopolitik güç olmuştur. Bununla birlikte, Avrupa Birliğinin en güçlü üç üyesi Fransa, İtalya ve Almanya- Birleşik Krallık ile birlikte Batı Avrupanın Dört Büyükleri olarak anılmaktadır. Bu ülkeler Avrupanın başlıca güçleridir ve G7, G8 ve G20de tam üye olarak temsil edilen tek AB ülkeleridir. NATO Quint, Amerika Birleşik Devletleri ve Dört Büyükler tarafından oluşturulmaktadır.
G4 terimi özellikle dört ülkenin liderler düzeyindeki toplantılarını tanımlamak için kullanılmaktır. Buna ek olarak AB üçlüsü (ya da G-3) terimi İran nükleer müzakereleri sırasında Fransa, Birleşik Krallık (o zamanlar hala AB üyesiydi) ve Almanya dışişleri bakanları grubunu tanımlamak için kullanıldı. Öte yandan İspanya ve Polonyanın da dahil olduğı içişleri bakanları grubu G6 olarak bilinmektedir. Almanya (Avrupanın en büyük ekonomisine sahip), devam eden Avrupa borç krizinde olduğu gibi genellikle ABnin ekonomik lideri olarak görülürken Fransa ve Birleşik Krallık (her ikisi de BM Güvenlik Konseyinin daimi üyeleri) 2011de Libyaya yapılan müdahale gibi savunma ve dış politika konularına liderlik etmektedir. Bu bir dereceye kadar, kıtanın Batı bölgesi için liderlik gücünün dengelenmesini temsil etmektedir. 2016daki Brexit oylamasından ve Birleşik Krallıkın 2020de Avrupa Birliğinden çıkmasından sonra bu dengenin nasıl değişeceği hala bir tartışma konudur. Bununla birlikte, Batı ve Rus gücü arasında daha geniş, stratejik bir denge var olmaya devam ediyor. İki güç arasındaki sınır Sovyetler Birliğinin dağılmasından bu yana daha doğuya itildi ve Orta Avrupadaki birçok eski komünist ülke o zamandan beri AB ve NATOya katıldı.