Tevfik Nevzat Bey

Tevfik Nevzat (1865 İzmir 1905 Adana), Osmanlı şairi, bürokratı, eğitimcisi, yayımcısı, gazetecisi. Sultan II. Abdülhamit karşıtı fikirleri ve yazıları nedeniyle birkaç kez soruşturma geçirip serbest kaldıktan sonra 1903 yılında yargılanıp kalebendliğe mahkum edilmiş ve cezasını çektiği Adana'da intihar ettiği açıklanmıştır. İntihar iddiasını şüpheli bulan dönemin muhalif çevrelerinde Tevfik Nevzat'ın cinayete kurban gittiği ifade edilmiştir. Tevfik Nevzat'ın Osmanlı basınında öldürülen ilk gazeteci olduğuna inanılmaktadır.
Hayatı
1865 yılında İzmir'de doğdu. İzmir Rüştiyesi'nden mezun oldu. İbn-i Melek Medresesi'nde Yozgatlı Mustafa Keşfi Efendi'den din, edebiyat, felsefe dersi aldı. Arapça, Farsça, Fransızca öğrendi. İlk şiirleri İzmir'de ilk Rumca gazeteyi yayımlamak istemesiyle tanınan, daha sonra İzmir gazetesini kuran Bıçakçızade Hakkı Bey (1861- 1950) tarafından yayımlandı.
1881 yılında İzmir'de Rüsumat ve Tahrifrat Kalemi'nde ariza ve istida yazıcısı olarak çalıştığı dönemde edebiyatçı Halit Ziya'yla tanışması düşünce dünyasını derinden etkiledi. Avrupa edebiyatını incelemeye yöneldi. 1884'te Halit Ziya ve Bıçakçızade Hakkı Bey ile İzmir'in ilk edebiyat dergisi Nevruz'u kurdu. Dergi ancak 10 sayı yayımlanabildi. Uşaklıgil, 40 Yıl başlıklı anı kitabında bu değişimden şöyle söz ediyor: Hakkı Efendi'nin Doğu'suna ne kadar eğilmiş idiyse benim Batı'ma da aynı kendini bırakışla eğilirdi. Onunla ikimiz el ele tutuşarak Batı'dan Doğu'ya, Doğu'dan Batı'ya dolaşmalarda o her zaman biraz daha Doğu'dan uzaklaşmış olarak çıkardı.''
İzmir İdadi Mektebi'nde Osmanlıca dersleri veren Tevfik Nevzat, 13 Kasım 1886'da Halit Ziya ile Hizmet Gazetesi'ni yayımlamaya başladı. Bu dönemde açılan sınavı kazanıp avukatlık hakkını kazandı.
Halit Ziya'nın İstanbul'a yerleşmesiyle Tevfik Nevzat'ın çevresi genişledi. Bu vesileyle tanıştığı Maarif Nazırı Emrullah Efendi, Meşrutiyet'in ilanında Paris'e kaçmaya karar verince ona katıldı. Jöntürkler ile yakın ilişkisi doğrultusunda Cenevre'ye geçip Hizmet gazetesini yayımladı. Yurdundan, eşinden, kızından uzakta kalmaktan pişman olduğunu ifade eden şiirleri İstanbul'a kadar ulaştı.
Padişahın kendisini ve arkadaşlarını affettiğini öğrenince İzmir'e döndü. Sürekli denetim altında bulunmasına karşın 1896'da Ahenk gazetesini yayımladı. Aynı dönemde İzmir gazetesini yayımlayan Bıçakçızade Hakkı Efendi'yle giriştiği tartışma hayatının yönünü bir kez daha değiştirdi. Gazetede dinsizlikle suçlandı, iktidara ihbar edildi. 1897'de Abdülhamit'e ihbar edilen beş İzmirli muhalifle Bitlis'e sürgün edildi.
Bir yıl sonra İzmir'e dönüşünde Ahenk'in yayınını sürdürdü. Servet-i Fünun hareketinden uzaklaşıp Türkçü-Türkçeci şiire yöneldi. Ömer Seyfettin'in 1915'te Turan gazetesinde yayımlanan yazısında aktardığına göre, şiirlerini pek eğitimli olmayan annesine okuyor, anlamadığı kelimeleri değiştiriyor, cümleleri baştan yazıyordu.
Tutuklanması ve ölümü
Tevfik Nevzat, Sultan II. Abdülhamit'in istibdat rejimi tarafından yakından izlenmekteydi. İhbarların ve sansürün yoğunlaştığı dönemde, 1903 yılında, bir kez daha baskı rejiminin kurbanı oldu. Fesat suçlamasıyla tutuklanıp İstanbul'a götürüldü. 1904'te yayımlanan Deccal adlı kitabında anlattığına göre 10 gün İzmir'de karakolda tutulmuş, vapurla gönderildiği başkentte de hakim karşısına çıkmak için uzun süre ışıksız zindanda beklemesi gerekmişti. Eskişehirli tanımadığı bir kişi tarafından gönderilen ihbar doğrultusunda sorgulanıp üç yıl kalebentliğe mahkum edildi. 10 Aralık 1903'te cezaevinin Mehterhane bölümüne, ardından Adana'daki Piyaz Kalesi'ne gönderildi.
Ailesine yazdığı mektuplarda durumunun iyi olmadığını bildiriyordu. Ancak mücadelesini sürdürdüğü anlaşılmaktaydı. 22 Mayıs 1905'te ailesine çekilen telgrafta Tevfik Nevzat'ın kuyuya atlayarak intihar ettiği bildirildi.
İbnülemin Mahmut Kemal İnal, Son Asrın Türk Şairleri adlı kitabında, İzmir'den kendisine iletilen bilgiye göre, Tevfik Nevzat'ın kalebentliğe mahkum edilip kürek cezasına tabi tutulduğunu, tahliyesinden üç ay önce Adana Hapisanesi'nde öldürülüp intihar süsü verildiğini yazdı.
Bezmi Nusret Kaygusuz ise Bir Roman Gibi başlıklı anılarında Adana Valisi Bahri Paşa'nın saraydan aldığı emir doğrultusunda Tevfik Nevzat'ın gardiyanlar tarafından oda kapısına asıldığını, daha sonra ölümüne intihar süsü verildiğini belirtti.
Arkadaşı Halit Ziya Uşaklıgil de anılarında yaşama direncini ve sevincini hiçbir koşulda kaybetmeyen Tevfik Nevzat'ın cesedinin kuyuda bulunması senaryosuna inanmadığını belirtti: Bedensel gücü bitip tükenip sona erdikten sonra ruhsal gücü de tükenmiş de bu sonuç o yüzden mi meydana gelmişti? Yoksa ruhsal gücünün bir türlü öldürülemeyeceği kanısında varılarak, sonunda onu bir kuyu dibinde söndürmek mi istemişlerdi?