Deli Mike

Deli Mike veya Deli Mayk, Türk Hava Yolları'nın TC-JDM sivil tescilli Airbus A340-300 uçağına verilen takma isimdir. Uçak, 1996 yılında Türk Hava Yolları'nın McDonnell Douglas DC-10'larının yerine geçmek üzere filoya katılmış ve Türkiye çıkışlı uzun mesafe uçuşlarda kullanılmıştı. Deli Mikeın iniş takımlarının toplanmaması ve ışıkların farklı bir şekilde yanması gibi tuhaf teknik arızaları sıklıkla yaşaması nedeniyle uçağa ICAO yazım alfabesine ilişkin bir kelime oyunu olan takma adı verildi. TC-JDM son yıllarında hem uzun mesafeli hem de kısa mesafeli uçuşlar gerçekleştiriyordu. 2016 yılında yalnızca ekonomi sınıfı koltuklara sahip olacak şekilde yeniden düzenlendi ve sadece Hac yolcularını taşımak için kullanıldı.
Deli Mike, 2019 yılının başında Türk Hava Yolları filosundan çıkarıldı ve aynı yıl O. R. Tambo Uluslararası Havalimanına uçurulduktan sonra 2-AVRA olarak yeniden tescillendi. Neredeyse 4 yıl boyunca Johannesburg 'da depolanan uçak Aralık 2022'de Mehrabad Havalimanı'na uçuruldu. İran'a uygulanan yaptırımlar nedeniyle uçak satın alamamasına rağmen Mahan Air'in Burkina Faso merkezli bir yan kuruluşu aracılığıyla bu yaptırımları delerek uçağa sahip olduğu iddia edilmektedir.
Arka plan
1980'li yılların sonunda Türk Hava Yolları, Kuzey Amerika ve Doğu Asya'ya açılmak istedi. O sırada havayolu tarafından kullanılan uzun menzilli McDonnell Douglas DC-10'lar filodan çıkartılmaya başlandığından halihazırda filoda bu rotalar için kullanılabilecek tek model Airbus A310 kalmıştı. Fakat Airbus A310'un bu noktalara uçmaya yeterli olacak menzili bulunmadığından yakıt ikmali yapmak için uçuşların aktarmalı olması gerekecekti. Ocak 1990'da, daha tasarım aşamasında olan iki yeni nesil uçak modeli Airbus A340 ve McDonnell Douglas MD-11'u değerlendirdikten sonra, havayolunun bir iç komisyonu oybirliğiyle teknik ve maliyet açısından avantajları nedeniyle McDonnell Douglas DC-10'un yerini alacak uçak tipi olarak Airbus A340'ı seçmeye karar verdi. 27 Mart 1990'da Türk Hava Yolları beş adet Airbus A340-300 uçağı için kesin sipariş ve bunun yanında opsiyonel olarak da beş uçak için sipariş verdi. TC-JDM, Nisan 1996'da Türk Hava Yolları filosuna dördüncü Airbus A340 olarak katıldı ve uçağa "İzmir" adı verildi.
Teknik sorunlar ve isim
Teslimattan kısa bir süre sonra uçakta beklenmedik teknik sorunlar ve arızalar yaşanmaya başladı. Bazen uçak dış ışıklarını kendiliğinden açıp tam birisi müdahale edecekken tekrar geri söndürüyordu. Zaman zaman acil çıkış kapısını gösteren ışıkları hepsi aynı anda değil, bir meksika dalgası gibi önden arkaya doğru sırayla açılıyordu. Kabin ekibine göre bu, uçağın "keyfinin yerinde" olduğu anlamına geliyor. Uçak ayrıca yolculara ve mürettebata "şakalar" yaptığı öne sürülen uçak, bir keresinde bir şey yokken kokpitte uyarı alarmını çalmaya başlayıp ve deneyimsiz kabin ekibi üyelerinden birinin paniğe kapılmasına neden oldu. Uçakta sık karşılaşılan sorunlar arasında, koltuktaki okuma ışığını yakma düğmesine basıldığında tamamen farklı bir yolcunun ışığının yanması yer alıyordu. Aynı sorun, kabin ekibini çağırmak için kullanılan düğmede de mevcuttu. Teknik personel arasında popüler olan bir hikayede, deneyimli bir teknisyenin uçağın hatalı uçuş göstergesini sadece uçağın kapısına vurup "ne oldu sana koca adam?" diyerek onardığı belirtiliyor.
Havacılıkta kullanılan ICAO fonetik alfabesinde uçağın tescilinin son iki harfi olan D ve M'nin yazılışı "Delta Mike"tır. Uçakta yaşanan teknik sorunlar nedeniyle Türk Hava Yolları'nın uçak bakım alt markası Turkish Technic'de çalışan teknisyenler "Delta"yı "Deli" olarak değiştirdi ve uçağa personel tarafından gayriresmi olarak Deli Mike ismi verildi. Sorunları gidermek amacıyla uçaktaki tüm sistemlerin kaldırılıp yeniden kurulması ve uçağın yazılımlarının yeniden yüklenmesine rağmen bir çözüm bulunamazdı. Aynı zamanda teknisyenlere göre Deli Mike, "isterse dünyanın öbür ucuna sorunsuz uçar. Canı istemezse, yerde bir metre bile gitmez"di.
Sonraki gelişimler
2010'lu yıllarda Airbus A340'lar, yaşlarına rağmen hem kısa iç hat uçuşlarında hem de uzun mesafeli uçuşlarda kullanıldılar. Eylül 2011'de Deli Mike, Mumbai'deki Chhatrapati Shivaji Maharaj Uluslararası Havalimanı'na inişi sırasında pistten çıktı. Olayda yaralanan olmadı. Türk Hava Yolları, Mayıs 2016'dan itibaren tüm Airbus A340'ları tarifeli uçuşlardan çekti. Uçaklar business class olmadan sadece ekonomi sınıfı koltuklar içermek üzere yeniden düzenlendi. Temmuz ayından sonra uçaklar sadece Hac yolcularını taşımak için charter uçuşlarında kullanıldı. 2016 yılının kış sezondunda talepte yaşanan düşüş nedeniyle Deli Mike da dahil olmak üzere onlarca uçak hava yolu tarafından geçici olarak yere indirildi. Ağustos 2017'de Hürriyet, Türk Hava Yolları'nın Airbus A340 uçaklarını "iyi bakım sayesinde" 2021 yılına kadar Hac uçuşlarında kullanmayı planladığını bildirdi. Eylül 2017 itibarıyla Deli Mike, Türk Hava Yolları'nın en eski uçağıydı. Sözcü gazetesinden Bora Erdin, Şubat 2018'de Türk Hava Yolları'nın birçok uçağı yerde durduğu sırada yeni uçak sipariş etmesini eleştirirken aynı zamanda hava yolu tarafından "[Deli Mike]'ın neden ısrarla kullanıldığına ise bir açıklık getirilmedi[ğini]" ifade ederek uçağın sıklıkla kalkış meydanına geri dönmesine sebep veren iniş takımlarının toplanmama arızası yaşadığının dikkatini çekti.
22 Ekim 2018'de TC-JDM ve kardeş uçak TC-JDN, Atatürk Havalimanında Türk Hava Yolları tarafından yere indirildi. Uçak Ocak 2019'da filodan emekli oldu ve aynı ay boyaları söküldü. İlk başta, daha önce üç kardeş uçağın başına geldiği gibi, Deli Mikeın da restorana dönüştürüleceği yönünde spekülasyonlar vardı. Mart ayında uçak Johannesburg'daki O. R. Tambo Uluslararası Havalimanına uçuruldu. Daha sonra uçak, Africa Charter Airline tarafından kullanılmak üzere Hong Kong merkezli bir şirkete satılıp Johannesburg'da depolandı ve Guernsey adasına kayıt olup 2-AVRA olarak yeniden tescillendi. Aralık 2022'de Deli Mike ve diğer üç eski Türk Hava Yolları Airbus A340 uçağı, yıllar sonra ilk kez havalandı. Uçaklar 24 Aralık'ta arka arkaya Johannesburg'dan Özbekistan'a doğru hareket etti, ancak hepsi uçuş sırasında acil durum ilan etti ve takip sistemlerini kapatarak Tahran'daki Mehrabad Havalimanı'na acil iniş yaptı. Uçaklar Mahan Air'in Burkina Faso merkezli yan kuruluşuna devredildi ve Burkinalı bir tescil aldı. Operasyonun İran'a uygulanan yaptırımları delmek için yapıldığı iddia edildikten bir kaç gün sonra, İran'ın Sivil Havacılık Organizasyonu dört Airbus A340 uçağının satın alındığını doğruladı.