Rüzgar türbini aerodinamiği

Rüzgarın enerjisi, rüzgar türbininin dönen kanatlarına rüzgarın uyguladığı aerodinamik kuvvetler yoluyla türbinin alternatöründe elektrik enerjisine çevrilir. Bu nedenle aerodinamik hesaplamalar rüzgar türbininde önemlidir. Çoğu makine gibi rüzgar türbinleri de hepsi farklı enerji kazanım kavramlarına dayanır.
Aerodinamiğin ayrıntıları topolojiye bağlı olsa da bazı temel kavramlar tüm türbinler için geçerlidir. Her topoloji belirli akış için maksimum güç verir ve bazı topolojiler diğerlerinden daha iyidir. Güç elde etmek için kullanılan yöntemin bunda etkisi vardır.
Genellikle tüm türbinler ya kaldırma kuvveti esaslı ya da sürükleme kuvveti esaslı olarak sınıflandırılır ki kaldırma kuvvetli türbin daha çok verimlidir.
En yaygın topoloji yatay eksenli rüzgar türbini'dir. Verimliliği yüksek ve kaldırma kuvveti ile kanatları döndürülen bir rüzgar türbinidir. Ticari uygulamalar için popülerdir ve bu türbin üzerinde çok araştırma yapılmıştır.
20. yüzyılın ikinci yarısında kaldırma kuvvetiyle çalışan popüler bir alternatif de Darrieus rüzgar türbinidir ama artık nadir kullanılır.
Savonius rüzgar türbini en yaygın sürükleme kuvvetli türbin tipidir. Az verimine rağmen sağlamlığı, yapımı ve bakım kolaylığı nedeniyle kullanılır.
Genel aerodinamik hususlar
Rüzgar güç denklemi şöyle yazılır:
burada P güç, F kuvvet vektörü ve v hareketli rüzgar türbin parçasının hızıdır.
"F" kuvveti, rüzgarın rotor kanadıyla etkileşimiyle üretilir. Bu kuvvetin büyüklüğü ve dağılımı rüzgar türbini aerodinamiğinin odak noktasıdır. Aerodinamik kuvvetin en bilinen türü sürüklemedir. Sürükleme kuvvetinin yönü bağıl rüzgara paraleldir. Genellikle rüzgar türbini parçaları hareket ederek parçanın etrafındaki akışı değiştirir. Sakin bir havada bisiklet sürerken hissedilen rüzgar bağıl rüzgara bir örnektir.
Güç elde etmek için türbin parçası net kuvvet yönünde hareket etmelidir.
Sürükleme kuvveti durumunda bağıl rüzgar hızı ve sürükleme kuvveti azalır. Bağıl rüzgar yönü, sürükleme esaslı rüzgar türbini tarafından elde edilebilecek maksimum gücü sınırlar.
Kaldırma kuvvetli rüzgar türbinlerinin akışa dik hareket eden kaldırma yüzeyleri vardır. Bunlarda bağıl rüzgar azalmaz; bunun yerine rotor hızıyla artar. Bu nedenle, bu makinelerin maksimum güç sınırları, sürükleme esaslı makinelere göre daha yüksektir.
Karakteristik parametreler
Rüzgar türbinleri çeşitli boyutlarda yapılır. Bir rüzgar türbini çalışmaya başladığında çok çeşitli koşullarla karşılaşır. Bu değişkenlik, farklı türdeki türbinlerin karşılaştırmasını zorlaştırır. Bununla başa çıkmak için çeşitli niteliklere boyutsuzlaştırma uygulanır. Boyutsuzlaştırma, karşılaştırmadan boyut ve rüzgar koşulları gibi şeylerin etkisini dikkate almak zorunda kalmadan farklı türbinler arasında karşılaştırmalar yapılmasına olanak tanır. Boyutsuzlaştırmanın niteliklerinden biri, geometrik olarak benzer türbinlerin aynı boyutsuz sonuçları vermesine rağmen, diğer faktörlerin (ölçek farkı, rüzgar özellikleri) çok farklı boyutsal özellikler üretmelerine neden olmasıdır.
Güç Katsayısı
Güç katsayısı, rüzgar türbini aerodinamiğindeki en önemli değişkendir. Güç için boyutsuz değişkenin aşağıdaki denklemle verildiğini göstermek için Buckingham π teoremi uygulanabilir. Bu denklem verimliliğe benzer, dolayısıyla 0 ile 1'den küçük değerleri normaldir. Ancak bu tam olarak verimlilikle aynı şey değildir ve bu yüzden pratikte bazı türbinler birden fazla güç katsayıları verebilir. Bu koşullarda termodinamiğin birinci yasasının ihlal edildiği sonucuna varılamaz çünkü bu, verimliliğin katı tanımıyla birebir verimlilik terimi değildir.
Burada güç katsayısı, hava yoğunluğu, A rüzgar türbininin alanı ve V rüzgarın hızıdır.
İtki katsayısı
İtki katsayısı, rüzgar türbini aerodinamiğinde önemli başka bir boyutsuz sayıdır.
Hız oranı
() denklemi iki önemli bağımlıyı gösterir. Birincisi, makinenin (U) hızıdır. Kanat ucundaki hız genellikle bu amaç için kullanılır ve kanat yarıçapı r ile rüzgarın dönüş hızının çarpımı olarak yazılır:
, burada (radyan/saniye) cinsinden dönüş hızıdır.
Bu değişken, hız oranını bulmak için rüzgar hızı ile boyutsuzlaştırılır:
Kaldırma ve sürüklenme
Kuvvet vektöründe daha önce belirtildiği gibi iki tür aerodinamik kuvvet vardır: kaldırma ve sürükleme kuvveti. Buna göre iki boyutsuz parametre vardır. Ancak her iki değişken de benzer şekilde boyutsuzlaştırılır.
Kaldırma kuvveti formülü aşağıda verilmiştir, sürükleme kuvveti formülüyse daha sonra verilmiştir:
İki tür aerodinamik kuvvet vardır, kaldırma kuvveti ve sürükleme kuvveti.
burada kaldırma katsayısı, sürüklenme katsayısı, rüzgar türbini kanadına etkiyen bağıl rüzgar hızı ve "A" ise alandır. "A"nın gücün boyutsuzlaştırılmasında kullanılan alanla aynı olmayabileceğini unutmayınız.
Bağıl hız
Aerodinamik kuvvetler W bağıl hızına bağlıdır ve aşağıdaki denklemle verilir. Bunun vektörsel tip çıkarma olduğuna dikkat ediniz.
Sürükleme ve kaldırma kuvveti esaslı makinelerin kıyaslanması
Tüm rüzgar türbinleri, aerodinamik kuvvetler yoluyla rüzgardan enerji alır.
Sürükleme kuvveti ve kaldırma kuvveti olarak iki aerodinamik kuvvet vardır. Sürükleme, gövdeye göreceli akış yönünde kuvvet uygularken, kaldırma kuvveti nisbi akışa dik kuvvet uygular.
Birçok makine topolojisi enerjiyi kazanmak için kullanılan birincil kuvvete göre sınıflandırılır. Örneğin, Savonius rüzgar türbini sürükleme kuvveti esaslı makinedir, Darrieus rüzgar türbini ve geleneksel yatay eksenli rüzgar türbinleriyse kaldırma kuvvetli esaslı makinelerdir.
Sürükleme esaslı makineler kavram olarak basittir ama verimlilikleri azdır. Bu analizdeki verimlilik, plan-form alanına karşı rüzgardan alınan güce dayanır. Rüzgarın bedava ancak kanat malzemelerinin bedava olmadığı göz önüne alındığında plan-form esaslı verimlilik tanımı daha doğrudur.
Analiz, maksimum güç alma türlerini karşılaştırır. Buna göre analizi kolaylaştırmak için çeşitli idealleştirmeler yapılır. Bu analizi gerçek türbinlere uygulamak için daha fazla değerlendirme yapılması gerekir. Örneğin bu karşılaştırmada eksenel momentum teorisi etkileri ihmal edilir. Eksenel momentum teorisi, rüzgar türbininin rüzgar üzerinde akışını yavaşlattığını ve maksimum gücü sınırladığını ispatlar. Daha çok ayrıntı için Betz yasası'na bakınız. Bu etki hem kaldırma kuvvetli hem de sürükleme kuvvetli makineler için aynı olduğundan karşılaştırma amacıyla önemsenmeyebilir.
Makinenin topolojisi ek kayıplara neden olabilir, örneğin yatay eksenli makinelerde arkadaki girdap uçtaki verimi azaltır. Genellikle bu kayıplar azdır ve bu yapılan analizde ihmal edilebilir (örneğin uç kaybı etkileri büyük en-boy oranlı kanatlar kullanılarak azaltılabilir).
Sürükleme kuvvetli rüzgar türbininde maksimum güç
Bu formül türetmenin başlangıcı () denklemidir. () denklemi kuvvet için ve () denklemi de bağıl hız için kullanılır. Bunlar yerine koyulduğunda güç formülü şu hali alır:
() ve () formülleri boyutsuz biçimde () ifadesine uygulanır:
() denkleminin 'de maksimuma ulaştığı kalkülüs hesabıyla ispatlanabilir. İncelendiğinde () denkleminin için daha büyük değerler alabileceği görülebilir. Bu durumda () nolu denklemdeki sayısal çarpım sonucu negatif yapar. Böylece maksimum güç denklemine şu hali alır:
Büyük 'nin 1.2 olduğu, dolayısıyla maksimum 'in yaklaşık 0.1778 olduğu deneysel olarak belirlenmiştir.
Kaynaklar
Hansen, M. O. L. Aerodynamics of Wind Turbines, 3rd ed., Routledge, 2015
Schmitz, S. Aerodynamics of Wind Turbines: A Physical Basis for Analysis and Design, Wiley, 2019
Schaffarczyk, A. P. Introduction to Wind Turbine Aerodynamics, 2nd ed., SpringerNature, 2020