Netayicü'l vukuat

Netayicül vukuat, Mustafa Nuri Paşa'nın yazdığı tarih kitabıdır.
Bölümleri
Mustafa Nuri Paşanın Osmanlı tarihçileri arasında önemli bir yer edinmesini sağlayan Netayicül vukuat adlı tarihidir. Dört ciltten oluşan kitabını sekiz yıl süren (1873-1881) Defter-i Hakāni nazırlığı sırasında kaleme almıştır. Çalışmasında Cevdet Paşa ile Ahmet Vefik Paşadan etkilendiği düşünülebilirse de esas örnek aldığı kişi İbn Haldundur. Mustafa Nuri Paşa, Osmanlı Devletinin tarihini altı devreye ayırmıştır; bu sebeple eseri de altı bölümden meydana gelmektedir:
Birinci bölümde Osmanlı Devletinin kuruluşundan Timur hadisesine kadar geçen olaylar yer almaktadır.
İkinci bölüm, Yıldırım Bayezidin vefatı ve Çelebi Mehmedin tahta çıkışından II. Bayezidin saltanatı oğlu Selime bırakmasına kadar geçen hadiseleri konu edinir.
Üçüncü bölüm Yavuz Sultan Selimin tahta çıkışından III. Muradın vefatına kadar geçen dönemi anlatmaktadır.
Dördüncü bölüm III. Mehmedden II. Süleymanın tahta çıkışına kadar geçen dönemi anlatır.
Beşinci bölüm II. Süleymanın cülusundan Küçük Kaynarca Antlaşmasına kadar cereyan eden olayları anlatmaktadır.
Altıncı bölüm de bu tarihten itibaren 1841 yılına kadar geçen hadiseleri ihtiva etmektedir.
Değerlendirme
Bölümlerin her biri devletin kuruluş, takarrür, istila ve ikbal, tereddüt ve tevakkuf, ıslahat ve yenilik devirleri olarak değerlendirilmektedir. Her bölümde önce dönemin hadiseleri anlatılmakta, ardından tekmile başlığı altında genel bir değerlendirme yapıldıktan sonra alt başlıklar halinde devlet erkanı ve saltanat işleri, kurumlar ve gelişmeleri, arazi idaresi, mülkiye ve eyaletler, ordu, bahriye, maliye, ilim, maarif, sanayi ve fen alanındaki gelişmeler, hariciye gibi konular incelenmekte; yeniçeri, cebeci, süvari, tersane, bostancı, taşradaki yerli kulu ocakları ve akıncı taifesinin sayıları, nizam ve kaideleriyle mevcut alim ve memurlara dair bilgiler verilmektedir.
Eserin hazırlanması esnasında Osmanlı tarihlerinin yanında Bab-ı Ali, Maliye, Defterhane kayıtları da incelenmiştir. Bunlarla birlikte matbu olmayan çok sayıda risale ve mecmuadan da istifade edildiği kaydedilmektedir. Ayrıca sefaretnameler, eski teşrifat defterleri, matbah emini Salih Paşanın defterleri, Defterhanede muhafaza edilen vakfiyelerle Takvim-i Vekayi nüshaları da kaynakları arasında sayılabilir.
Mustafa Nuri Paşa eserinde olayları aktarmanın ötesinde sebep ve sonuçlarını araştıran bir yöntem kullanmış, eski ruznamecilerin izlediği yolu terkederek olayların tasvir ve takdirinde tenkidi noktalardan hareket eden yeni bir yol tutmuştur. Önemli bilgilerin yer aldığı eser kolay ve akıcı üslubuyla yaygınlık kazanmıştır; Franz Babinger tarafından Osmanlı tarihi hakkında yazılmış Türkçe eserlerin içinde en öğretici ve öğrenme şevki vereni olarak nitelendirilmektedir. Sultan V. Mehmedin Nuri Paşanın eserini sık sık okutup dinlediği kaydedilir. Son vak'anüvis Abdurrahman Şeref Efendi'nin Tarih-i Devlet-i Osmaniyye isimli eserinin tertibinde Netayicü'l vukuat örnek alındığı gibi bunun başlıca kaynağı da olmuş, I. cildin sonuna eklenen Teşkilat ve Nizamat-ı Kadime başlıklı kısım Netayicü'l vukuattan olduğu gibi aktarılmıştır. Kitap ayrıca başta Ahmet Rasim olmak üzere pek çok kişi tarafından kaynak olarak kullanılmıştır. Mustafa Nuri Paşanın eseri kaleme almaktaki maksadı, umumi bir Osmanlı tarihi yazmaktan ziyade Osmanlı saltanatının başlangıcından itibaren siyasi idare ile zaman zaman değişen kanun ve nizamların değiştirilmesinin sebeplerini araştırmak ve neticelerini bulmaktır. Bundan dolayı tarihi hadiseler kısaca sıralandıktan sonra devletin yapısı ve teşkilatı incelenmektedir. Bu açıdan türünün ilk örneği olarak değerlendirilir.
Mustafa Nuri Paşanın Batı dillerini bilmeyişi sebebiyle Avrupa tarihine dair eserlerden istifade edememesi bir eksiklik olarak kaydedilmektedir. Özellikle Avrupa ile ilişkilerin arttığı bir dönemin anlatıldığı altıncı bölümde bu eksiklik daha çok göze çarpar. Yazar bu kısmı da yazmış, ancak müsvedde halinde kalmış ve tamamlanamamıştır. Verdiği bilgilere kaynak göstermemesi de bir eksiklik olarak görülmektedir. Onun eserinde geleneksel kurumları tanıtmayı hedeflediği, Tanzimat ile birlikte devletin kurumları köklü bir değişikliğe uğradığı için Tanzimat sonrasını yazmak istemediği şeklinde değerlendirmeler de yapılmaktadır.
Baskıları
Eserin ilk üç cildinin baskısı yazar tarafından yaptırılmış:
I, İstanbul 1294 [başlangıçtan h. 1003 yılına kadar];
II, İstanbul 1296 [h. 1003ten 1099a kadar];
III, İstanbul 1296 [h. 1099dan 1188e kadar]
IV. cildi, Mustafa Nuri Paşanın ölümünden sonra Mehmed Galib Bey ilk üç cildin ikinci baskısıyla birlikte ve bir önsöz ilavesiyle neşretmiştir (İstanbul 1327 [h. 1188den 1257ye kadar]). Mustafa Nuri Paşa, eserinin IV. cildinin basımını kayınbiraderi eski Dahiliye Nazırı Said Efendiye vasiyet etmiş, ancak bu vasiyet Said Efendinin vefatından sonra oğlu Mehmed Galib Bey tarafından gerçekleştirilebilmiştir.