Türkiye’deki Amerikan Okulları Krizi

Türkiyedeki Amerikan Okulları Krizi, Türkiyede bulunan Amerikan okullarının denetimli kapatılmasına ve laikleştirilmesine yol açan bir siyasi krizdir.
Osmanlı İmparatorluğunda Amerikan Okulları
Amerika, 1. Dünya Savaşına katılmasına rağmen Osmanlı Devletine savaş ilan etmemiştir. Osmanlının Amerikayla ilişkilerini devam ettirmesi Almanyayı rahatsız etmiş ve baskılar üzerine Osmanlı Devleti 20 Nisan 1917de Amerika ile ilişkileri kesmiştir.
İlişkiler kesildikten sonra Hariciye Nazırı Ahmet Nesimi Bey, Amerikan büyükelçisinden özür dilemiş ve Osmanlı topraklarındaki Amerikan okullarına ve misyonerliklerine dokunulmayacağı konusunda teminat vermiştir.
1914 yılında Osmanlı topraklarında 426 Amerikan okulu, 17 misyonerlik merkezi ve 9 Amerikan hastanesi bulunmaktaydı.
Türk-Amerikan Lozan Antlaşması
Lozan Antlaşmasının kesin şeklini almasından sonra Türkiye ve Amerika arasında bir antlaşmanın müzakereleri başlamıştı. Müzakereler sonucunda 6 Ağustos 1923te Türk-Amerikan Lozan Antlaşması imzalandı. Aynı gün, iki ülke arasında 12 maddelik suçluların iadesi anlaşması imzalanmıştır.
Bu antlaşma Ermeni sorunundan hiç bahsedilmemesi sebebiyle Amerikan Senatosu tarafından onaylanmamıştır.
Bu antlaşma son defa 18 Ocak 1927de oylanmış ve 34 aleyhte ve 50 lehte oy almış olmasına rağmen üçte iki çoğunluğu sağlayamadığı gerekçesiyle reddedilmiştir.
Diplomatik İlişkilerin Tekrar Kurulması
Antlaşmanın onaylanmamasınsan sonra Amerikan Hükumeti, Türkiye ile diplomatik ilişkilerini farklı bir yoldan kurmaya karar vermiş ve iki hükumet arasında 17 Nisan 1927 yılında geçici antlaşma imzalanmıştı. Bu antlaşma sonrası 1917den beri kesik olan ilişkiler tekrar başlamış ve Amerikanın ilk Türkiye büyükelçisi Joseph C. Crew, 18 Eylül 1927 İstanbula gelip göreve başlamıştır.
Amerikan Okulları Krizi
Büyükelçi Crew, Ekim 1927de göreve başlamasının hemen ardından Kasım 1927de Türkiyedeki Amerikan Okulları hususu gündeme gelmiştir.
Savaş ve Milli Mücadele döneminde Anadoludaki birçok Amerikan okulu kapanmıştı. 1927 yılında İzmirde Uluslararası Yüksek Öğretim Enstitüsü (International College-İzmir) ile, 8 ilk ve ortaöğretim düzeyinde Amerikan kurumu bulunmaktaydı. Adana, İzmir, Tarsus ve Bursada 1; İstanbulda 3 tane Amerikan okulu vardı.
Bu okullar misyoner kuruluşlar tarafından Hristiyanlığı yayma amacıyla 19. yüzyıl içinde kurulmuşlardı. Osmanlı Devletine isyan eden Ermeniler, genellikle Amerikan okullarında yetişiyor ve bu okulları karargah olarak kullanıyordu. Bunun en büyük örneği 1892-1893 Merzifon ayaklanmalarında Merzifon Amerikan Kolejinin Hınçak Komitesi tarafından karargah olarak kullanılmasıdır.
Diğer taraftan, Türkiyedeki Amerikan Okulları resmi olarak Amerikan hükumetine bağlı değil, dinsel bir kuruluş olan American Boarda bağlılardı. Ayrı olarak İstanbuldaki Bible House hem Hristiyanlık propagandası yapıyor hem de Amerikan okulları ile yakından ilgileniyordu.
3 Kasım 1927de Amerikan Büyükelçiliği, Türk Dışişleri Bakanlığına verdiği muhtırada savaş sebebiyle kapalı olan Amerikan okullarının açılmasını istemiştir. Bu muhtırada Osmanlı Devletinin savaşa girmeden önce varlıkları kabul edilmiş olan şu okulların açılması özellikle istenmekteydi: Sivas Amerikan Kız Lisesi, Sivas Amerikan Erkek Koleji, Maraş Amerikan Kız Lisesi, Gaziantep Amerikan Kız Lisesi, Gaziantep Amerikan Erkek Koleji, Talas Amerikan Kız Lisesi, Talas Amerikan Erkek Lisesi, Kayseri Anaokulu.
Sorun devam ederken, Bursa Amerikan Kız Kolejinde meydana gelen olay durumu krize çevirdi. Crewin anılarında belirttiği üzere Bursa Olayı şudur: 144 talebenin okuduğu Bursa Amerikan Kız Kolejinde üç Türk öğrencisi öğretmenleri Miss Edith Sandersonun etkisi ile birlikte hristiyan olmuşlardır. Bu üç kız öğrencinin anı defterlerinin çalınıp Milli Eğitim Bakanlığına bildirilmesiyle olay öğrenilmiştir.
23 Ocak 1928 tarihinde olay Türk gazetelerinde yer almış, 31 Ocak sabahı ise Milli Eğitim Bakanlığından yapılan açıklamada okulun kapandığı ve sorumlular hakkında adli kovuşturma yapılacağı bildirildi.
Crew, Amerikan okulları konusu için Türk Dış İşleri Bakanlığında birtakım isteklerde bulunmuştur. Bunlar:
1. Türkiyedeki Amerikan okullarına karşı Türk kamuoyunda yürütülen kampanyayı durdurmak için Dışişleri Bakanı elinden gelen her çabayı harcamalıdır.
2. Dışişleri Bakanı, Bursa Olayının Amerikan okulları etkilemeyeceği hususunda teminat vermelidir.
3. Bursa Koleji öğretmenleri hakkında adli kovuşturma yapılmamalıdır.
4. Kamuoyunun tepkilerinin kaybolması içim gerekli zaman geçtikten sonra Türk hükumeti Bursa Kız Kolejinin yeniden faaliyete geçirilmesi hususunu inceleyeceğini bildirmelidir.
Dönemin dışişleri bakanı Tevfik Rüştü Aras ilginç bir şekilde, 1, 2 ve 4. maddeler için teminat vermiş fakat 3. madde için Türk mahkemelerine karışamayacağını belirterek teminat vermemiştir.
İki ülke arasındaki ilişkiler bir süre sonra tekrar düzelmiş ve Amerikan Okulları hususunda nihai karara varılmıştı. Karara göre Amerikan okullarında yaşanan din propagandalarına izin verilmeyecek, okullar laikleştirilecek ve müfredat ise Milli Eğitim Bakanlığına bağlı kalacaktı. Bursa Amerikan Koleji ise Türk Maarif Cemiyeti tarafından alındı ve Atatürk tarafından Bursa Kız Lisesi binası olarak kullanılma emri verildi.