Finlandiya Tatarları

Finlandiya Tatarları (Fince: Suomen tataarit, Tatarca: - Volga Türkleri olarak da bilinirler - Fince: Volgan turkkilaiset) topluluğu yaklaşık 600-700 üyesi olan Finlandiya'daki etnik azınlık. Topluluk, 1800'lerin sonları ile 1900'lerin başları arasında, Mişer Tatar tüccarlarının Rusya İmparatorluğu'nun Nijni Novgorod Guberniyası göç etmesi ve sonunda Finlandiya'ya yerleşmesi ile kuruldu. Tatarlar, cemaatlerinin ana binasına Helsinki'de sahiptir. Farklı şehirlerde de kültür dernekleri kurdular. Finlandiya'daki ilk İslam topluluğudur.
Finlandiya Tatarlarının kimlikleri, ülkedeki tarihleri boyunca farklı referans noktalarına sahip olmuştur. İlk zamanlarda dini kimlikleriyle (Müslüman) biliniyorlardı. Daha sonra dilsel kimliklerini vurgulamaya başladılar ve daha çok Türk kökenlerine yaslandılar. O dönemlerde Türk kültüründen de etkilenmişlerdir. Fin Tatarları, olumsuz olarak düşünülen "Tatarlar" terimini büyük ölçüde "Türkler", "Kuzey Türkleri" veya "Volga Türkleri" ile değiştirmeye çalıştı. (Zaman zaman Kıpçaklarla bile özdeşleşmişlerdir). Daha sonra herkes aynı fikirde olmasa da Tatar adı bir kez daha benimsenmiştir.
Tatarlar, Fin toplumuna entegre olurken, bugüne kadar kendi kimliklerini korudular. Bununla birlikte, Finlerle artan karma evlilikler nedeniyle topluluğun geleceği hakkında artan bir endişe duygusu ortaya çıktı.
Recep Tayyip Erdoğan ve Abdullah Gül gibi Türk siyasetçiler Helsinki'deki Tatar cemaatini ziyaret ettiler.
Tarih
Finlandiya'daki ilk Müslümanlar
1800'lü yıllarda Fin topraklarında yaşayan Türk halklarının olduğu bilinmektedir. Büyük olasılıkla Rus Ordusunda görev yapan Kazan Tatarları ve Başkurtlardı. Finlandiya'da o dönemde de bazı Mollaların yaşadığı bilinmektedir.
Tatar Tüccarlarının Göçü
Tatarların Finlandiya'ya göçü 1800'lerin sonlarında ve 1900'lerin başlarında gerçekleşti. Geleneğe göre Finlandiya'daki ilk Tatar tüccarı, 1868'de Leningrad'dan Viipuri'ye gelen Hasan Hamidulla'nın (adı Hamidulla) büyükbabasıydı. Fin topraklarında ilk olarak adlandırılan diğer Tatar tüccarları Alautdin Salavat ve Samaletdin Yusuf'tur. Son Tatar göçü ise 1920'li yıllarda ülkeye yerleşen tüccarların ailelerini de ülkeye getirmesiyle yaşanmıştır.
Bu tüccarlar çoğunlukla Nijni Novgorod Guberniyası Mişer Tatarları. Çoğu "Aktuk" () adlı bir köydendi. İlk başta, bu Tatarlar kumaş, kürk, giysi ve sabun sattıkları Sankt Petersburg'a gittiler. Kısa süre sonra birçoğu Finlandiya gezilerine devam etti. Sonunda Finlandiya'ya yerleştiler, bazıları ise Sankt Petersburg'da ve kendi köylerinde kaldı.
Tatar ailelerinin göçü
1920'li yıllarda Finlandiya'ya yerleşen Tatarlar, ailelerini de ülkeye getirmeye başlamışlardır. Sonunda, 1930'larda, Finlandiya ile Sovyetler Birliği arasındaki sıkılaştırılmış sınır kontrolü nedeniyle evleriyle olan bağlantılarını kaybettiler. Birçok aile üyesi geride kaldı.
1920'lerde Estonya'da da birkaç yüz Tatar yaşıyordu. 2. dünya savaşı sırasında bir kısmı mülteci olarak Finlandiya'ya geldi. Bazıları ülkede kaldı ve yerel Tatarlarla evlendi, diğerleri İsveç'e yolculuklarına devam etti.
Kültürel oluşum
Fin Tatarları 1915'te bir dini dernek kurdular. Bu, Finlandiya'daki ilk İslami dernekti. 1925'te "Finlandiya Müslüman Cemaati" olarak bilinen bir cemaat kurdular. 1963'te adı "Finlandiya İslam Cemaati" olarak değiştirildi.
1942'de Tampere'deki Tatarlar kendi cemaatleri olan "Tampere İslam Cemaati" ni kurdular. Aynı yıl Järvenpää'da ahşap bir cami inşa edildi.
Tatarlar ayrıca kültürel dernekler kurdular.
Finlandiya'da Kimlik
Finlandiya'daki Tatar diasporası her zaman birbiriyle çok bağlantılı olmuştur, kökleri çoğunlukla aynı bölgelere uzanmaktadır. Ancak kimlikleri söz konusu olduğunda aralarında çatışmalar yaşanıyor. Bu anlaşmazlıklar çoğunlukla etnonimleri olan Tatarlara odaklanmış, bazıları bunun yerine "Türk" olarak anılmayı tercih etmiştir. Bu konuşma, en azından 1800'lerin başlarında, örneğin İngiliz dilbilimci Arthur Lumley Davids'in "Tatarlar" şemsiye terimini "Türkler" ile değiştirmenin en iyisi olacağını düşündüğü zaman devam ediyordu.
Terim, tarihleriyle bağlantılı olsa da, aynı zamanda olumsuz bir çağrışımla bir Rus sıfatı olarak düşünülmüştür. Başlangıçta Rusya İmparatorluğu'nda yaşayan tüm Türk halklarına Tatar adı verilirken, bu grupların kendileri böyle bir terim kullanmıyorlardı. Volga Tatarları, ya Bulgarlar (bolğarlar) ya da genel olarak Müslümanlar (möselmanlar) ya da Türkler olarak tanımlanır. Sonunda bu Türk halkları Rus yetkililerden Tatar terimini aldılar.
Fin Tatar topluluğu, "Tatarlar" teriminden kurtulmaya çalıştı. Eve olan kökleri kaybolmuştu. Bu nedenle kimliklerine, gördükleri ilk bağımsız Türk milleti olan Türkiye Cumhuriyeti'nden (1923) bir tür referans noktası buldular. Başka bir deyişle, Türkiye onlara Türk kimlikleriyle bağlarını hissettirdi.
Kendilerine kısaca "Türkler", "Kuzey Türkleri" veya "Volga Türkleri" demeye başladılar. Bazen kendilerine Kıpçaklar diyorlardı. Bazıları Türkiye'nin kendi kültürlerinden çok farklı olduğunu düşündü ve bu fikri reddetti. Rusya'daki Tatarların kendi bağımsız uluslarını kuracaklarından umutlu kaldılar. Bazı Tatarlar Türk vatandaşı oldu.
Türk kültürü Finlandiya'daki Tatar kültürünü etkiledi. Örneğin derneklerinde "Tatarlar" değil, "Türkler" kelimesini kullanıyorlardı. A harfini Türkçe E ile değiştirdiler (Örneğin: Ahsän -> Ahsen). Arap alfabesini de Türkiye'den esinlenerek Latin alfabesine çevirdiler. Türk dili Tatar topluluğu arasında saygı görüyordu. Okullarında Tatar dilinin yanında öğretildi. Türkiye'nin etkisi 1900'lerin ortalarında en yüksek noktasına ulaştı.
Günümüzde Fin Tatarları kendilerine Türkler değil Tatar diyorlar. Bununla birlikte, bugün bile, bazı Tatarlar hala "Tatar" terimini sevmezler ve kendilerini "Türkler" olarak düşünürler.
Savaş zamanı
Toplamda, Finlandiya Tatar topluluğunun 156 üyesi, Finlandiya tarafında Kış Savaşı ve Devam Savaşına katıldı. On tanesi hizmet ederken öldü. Ayrıca 7'si kalıcı olmak üzere 26 kişi yaralandı. Lotta Svärd örgütünde 21 Tatar kadın ameliyat edildi.
Finlandiya'da Tatarların Tedavisi
Tatarlar, Finlandiya'da herhangi bir büyük ayrımcılığa maruz kalmıyor. Bazıları okulda zorbalık yaşadıklarını söylediler ama çoğunlukla Tatarlar çok iyi entegre oldular.
Kültür
Din
Tatarlar Sünni Müslümanlardır. Dinlerini Finlandiya İslam Cemaatide yerine getiriyorlar. Ana bina Helsinki'de yer almaktadır. Tampere Tatarlarının ayrı bir cemaati vardır. Järvenpää'da Tatarların ahşap bir camisi vardır. Cemaate sadece Tatarlar üye kabul ediliyor, ancak tüm Müslümanlar gelip namaz kılabiliyor. Finlandiya'da Tatarlar sessiz bir İslami azınlık olarak biliniyor. Dinleri hakkında toplum içinde çok fazla konuşmazlar.
Fin Tatarları, 1920'lerden beri Mekke'ye hac ziyaretinde bulunuyorlar.
Cemaat uluslararası olarak iyi bağlantılara sahiptir. Birçok siyasetçi ziyaret etti; Türk siyasetçiler Recep Tayyip Erdoğan (Başbakan olarak) ve Abdullah Gül gibi. Diğerleri, örneğin Rüstem Minnihanov ve Habib Burgiba'yı içerir. Cemaatte Kırım Tatarı Abdurrahman Kaya ve Türk Enver Yıldırım gibi yurt dışından gelen imamlar da olmuştur. 2020 yılında cemaatin imamı Rusya doğumlu Ramil Belyaev'dir (Bilal).
Dili
Finlandiya'daki Tatarlar, Tatar dilinin Mişer Lehçesini konuşur. Edebi dil olan Kazan Tatar lehçesinden biraz farklıdır. (Örneğin Mişar Tatarları Ğ ve Q harflerini kullanmazlar).
Finlandiya'daki Tatarlar, dillerini orijinal olarak Arap harfleriyle yazdılar. 1930'lardan itibaren Latin alfabesine geçmeye başladılar. Bu, Atatürk'ün ve ayrıca Jaꞑalif'in etkisinde kaldı. Latin alfabesine geçiş kimileri tarafından karşı çıktı. 1960'lara gelindiğinde alfabeyi tamamen değiştirdiler, ancak bazıları sadece Arap harfleriyle yazmaya devam etti.
Fin Tatar dili örneği:
"Finlandiyä tatarlarınıñ törki cämiyäte 1800 nçe yıllarnın ahırında oyışkan. Ul vakıtta Tübän Novgorod guberniyäse Sergaç öyäzeneñ avıllarınnan tatar säüdägärläreneñ törkeme Finlandiyägä kilgän. Finlandiyä ul zaman Rusiyä kulastında bulgan."
Kadriye Bedretdin, 2021.
Tatar isimleri
Rusya'da doğan ilk nesil Tatarlar babalarının adını soyadı olarak aldılar. (Örneğin: Hakimov -> Hakim'in Oğlu). Bu ekler, Finlandiya'nın bağımsızlığı döneminde (1917) isimlerden kaldırıldı. Rus olarak görülmekten kaçınmaya çalıştıkları tahmin ediliyor. Rusya'daki bazı Tatarlar da, genellikle yalnızca bir sanatçı adı olarak olsa da, soyadlarını Rusça son ek olmadan kullanırlar.
Tatar adlarının yazılışı Finlandiya'da çok farklılık gösterir.
Sanat
Finlandiya'daki Tatarlar çok müzikaldir. En dikkat çekici grup Başkarma'dır. Solist Deniz Bedretdin, Kazan'da iki grup daha kurmuştur.
Rusya'dan Tatar müzisyenler topluluğu ziyaret ettiler. İlki 1968'de geldi.
1930'ların sonunda Kazan Tatar oyun yazarı Saniye İffet (Ugan) Finlandiya'da yaşadı ve tiyatro oyunları yazdı ve dil öğretmeni olarak çalıştı. Eşi Zakir Kadiri Ugan da Finlandiya'da öğretmen olarak çalıştı. Bundan sonra Türkiye'ye geri döndüler.
Şiirler
Mişar Tatar şiirinin tarzı genellikle hüzünlü olarak tanımlanır. Önemli Fin Tatar şairleri arasında Sadri Hamid, Aysa Hakimcan, Gevher Tuganay, Hasan Hamidulla bulunmaktadır.
Volga Tatar şairi Abdulla Tukay, topluluk arasında büyük saygı görüyor.
Tiyatro
Tatarlar Finlandiya'da kendi tiyatro oyunlarını düzenlemişlerdir. 1900'lü yıllarda Musa Carullah ve Ayaz İshaki misafirler arasındaydı. Tatarlar da performans sergilemek için yurtdışına gittiler.
1990'lı yıllarda Kazan Tatar tiyatro yönetmeni Luara Şakircan Finlandiya'da yaşadı ve bu süre zarfında oyunlar yönetti.
Yerel mutfak
Finlandiya'da en bilinen Tatar yemeği Peremeç'tir. 1960'lı yıllarda Tampere'de Mönevver Saadetdin adlı bir Tatar tarafından yaygınlaştırıldı.
Kitap yayıncılığı
Nispeten küçük Tatar topluluğu arasında yayın çalışmaları bol miktarda olmuştur. Verilen etkinlik şu şekilde ayrılabilir: tarih, anılar, biyografiler, şiir, atasözleri, müzik, dini edebiyat, Tatar dili ders kitapları, çocuk kitapları ve dergiler.
Tatar Girişimci Zinnetullah Ahsen Böre, 1942'de Kur'an-ı Kerim'in ilk Fince tercümesini yayınladı.
En önde gelen Tatar yayıncısı Hasan Hamidulla idi.
Nüfus
Fin Tatarları resmi olarak ülkedeki yedi ulusal azınlık grubundan biridir.
Etnik kompozisyon
Fin Tatarları Mişarlardır ve dolayısıyla Volga Tatarlarıdır. Mişar Tatar kültürü, örneğin Rus ve Mordvan geleneğinden etkilenmiştir. Finlandiya'daki Mişarlar da 1900'lerde Türk kültüründen etkilenmişlerdir. Antero Leitzinger ve Alimcan Orlov gibi araştırmacılar, Mişarların günümüzde eski Türk Kıpçaklarının "en saf temsilcilerinden" biri olduğunu belirtmişlerdir.
2020 yılında, topluluğun yaklaşık 600-700 üyesi vardır. Çoğunluk Helsinki, Tampere, Turku ve Järvenpää'da yaşıyor.
Tatarlar kültürlerini çok iyi koruduklarını düşünüyorlar. Bununla birlikte, bazıları topluluğun geleceği hakkında sorular gündeme getirdi, çünkü bugün çoğu evlilik diğer Tatarlar arasında değil Fin halkıyla yapılıyor.
Spor Dalları
Tatarlar, Finlandiya'da özellikle buz hokeyi olmak üzere farklı profesyonel sporlarda temsil edildi. Kendi spor takımlarını da kurmuşlardır. Başlangıçta, ilk nesil, çocuklarını yeni ortamlarında spor yapmaya teşvik etti. Spor, her yaz memleketlerindeki Sabantuy kutlamalarının önemli bir parçası olmuştu.
Türkiye ile bağlantılar
Fin Tatar toplumu 1920'lerden beri Türkiye ile ilişkilerini sürdürmektedir. Cemaat, örneğin, ziyareti sırasında bu kadar küçük bir Türk cemaatinin geleneklerini koruyabilmesinden ne kadar etkilendiğini dile getiren Türkiye Cumhurbaşkanı (dönemin Başbakanı) Recep Tayyip Erdoğan tarafından ziyaret edilmiştir. Türkiye'nin önceki cumhurbaşkanı Abdullah Gül bundan önce de bir ziyarette bulundu. Cemaatte Türkiye'den de bazı imamlar olmuştur.
Türk ağı TRT, 2005 yılında Fin Tatar toplumu hakkında "Finlandiya Tatarları" adlı bir belgesel çekti.
Önemli Fin Tatarları
Listedeki isimler Fin kaynaklarında geçtiği şekilde yazılmıştır.
Abdullah Ali - İşadamı (1925-2011)
Ymär Abdrahim - Girişimci, dükkan sahibi (1882-1975)
Hasan Abdrahim - sürat patencisi (1914-1940)
Zinnetullah Ahsen Böre - İş adamı, dükkan sahibi, yayıncı (1886-1945)
Feyzi Ahsen Böre - Hokey oyuncusu (1917-1974)
Kadriye Bedretdin - araştırmacı
Deniz Bedretdin - müzisyen, besteci, yapımcı, yönetici
Meral Bedretdin - Basketbol oyuncusu
Ramil Belyaev - imam
Hamide Çaydam - Dil öğretmeni
Ymär Daher - kültür nüfuzu sahibi, öğretmen ve türkoloji doktoru (1910-1999)
Okan Daher - kültür nüfuzu sahibi, Finlandiya-İslam Cemaati onursal başkanı
Aisa Hakimcan - Sanatçı, Başkan, Yayıncı (1986-1972)
Räshid Hakimsan - Hokey oyuncusu, hakem (1934-1997)
Weli-Ahmed Hakim - imam (1882-1970)
Hasan Hamidulla - yazar, yayıncı, iş adamı (1896/1900-1988)
Jasmin Hamid - aktris
Sadri Hamid - Şair, yayıncı (1905-1987)
Alimcan Idris - İlahiyatçı, muhabir, öğretmen (1887-1959)
Pervin Imaditdin - mimar
Atik Ismail - futbolcu
Hasan Kanykoff - siyasi aktivist (1880-1954)
Halid Kurbanali - müzisyen (1927-1988)
Gibadulla Murtasin - öğretmen, sanatçı (1895-1968)
Lotfi Nasib - Hokey oyuncusu (1926-2011)
Räshid Nasretdin - Fotoğrafçı, girişimci (1920-2010)
Cemile Nisametdin - müzisyen, oyuncu
Ymär Sali - işadamı, dükkan sahibi (1876-1951)
Mönäyvär Saadetdin - hokey oyuncusu, şef (1934-2010)
Batu Samaletdin - yayımcı
Habiburrahman Shakir - imam, ilahiyatçı, yayıncı (1903-1975)
Sabira Ståhlberg - yazar, araştırmacı
Gäühär Tuganay - şair (1911-1998)
Vahit Wafin - girişimci, Tampere Tatar cemaatinin başkanı
Tinet Wafin - girişimci (kocası Vahit ile birlikte halı mağazası Mattocenter)
Ildar Wafin - mücevher tasarımcısı
Semiulla Wafin - işadamı, dükkan sahibi, yayıncı, öğretmen (1909-1983)
Kaynaklar
Asikainen, Johannes: Tataareja, kasakoita vai muslimeja?. Tampere: Tampereen Yliopisto, 2017. Trepo (viitattu 20.6.2021).
Bedretdin, Kadriye (toim.): Tugan Tel - Kirjoituksia Suomen tataareista. Helsinki: Suomen Itämainen Seura, 2011. ISBN 978-951-9380-78-0.
Baibulat, Muazzez: Tampereen Islamilainen Seurakunta: juuret ja historia. Jyväskylä: Gummerus Kirjapaino Oy, 2004. ISBN 952-91-6753-9.
Halikov, A. H.: Tataarit, keitä te olette?. Suomentanut Lauri Kotiniemi. Abdulla Tukain kulttuuriseura, 1991. ISBN 952-90-3114-9.
Leitzinger, Antero: Mishäärit - Suomen vanha islamilainen yhteisö. (Sisältää Hasan Hamidullan Yañaparin historian. Suomentanut ja kommentoinut Fazile Nasretdin). Helsinki: Kirja-Leitzinger, 1996. ISBN 952-9752-08-3.
Leitziger, Antero: Suomen tataarien islam. Teoksessa: J. Maristo & A. Sergejeev (toim.) Aikamme monta islamia. Gaudeamus, 2015.
Suikkanen, Mikko: Yksityinen susi - Zinnetullah Ahsen Bören (1886-1945) eletty ja koettu elämä. Historian pro gradu -tutkielma. Tampere: Tampereen yliopisto, 2012. Trepo (viitattu 20.6.2021)