Marc21

MARC21 (Elektronik Ortamda Yapılan Kataloglama)
MAchine Readable Cataloging 21 MARC21 standardı, bibliyografik künyelerin makinece okunabilir halde sunulması için geliştirilmiş bir standarttır. Bu standart 1996 yılında ortaya çıkmıştır ve 2004 yılında British Library tarafından kütüphane sistemine dahil edilip örnek bir yapı oluşturulmuştur. MARC formatı 1968 yılından beri kullanılmakta olup ortaya çıkan yeni format veya standart üst veri taslaklarının gelişmesinde etkili olmuştur. Kütüphane ve veri tabanı yönetmek için oldukça ekonomik bir altyapıya sahip olan bu standardın (Bayter, 2009) bilgi merkezlerinde kullanılması, kullanacak olan kurumun hem bütçesine hem de personeline rahatlık sağlayacaktır.
MARC21 Sınıflandırma Veri Biçimi
MARC21 sınıflandırma standardında bulunan veri alanlarını (etiketler, göstergeler, alt alan kodları ve kodlanmış alanlar) ve içerik atama yönergelerinin tamamının veri kodlarını ve kurallarını tanımlar. Bilgilerin tanımlanması ve kaynaklarına ulaşılabilirliğini sağlamak amacıyla kataloglama kuralları, sınıflama sistemleri, konu başlıkları, kavram dizinleri üretilmiştir ve bu standart ile künye bilgileri etiketlenip bilgisayar sistemlerine aktarılabilir hale getirilmiştir. Bu sayede hızlı ve ekonomik işlemler yapılması sağlanmıştır.
Basılı kitapların veya eserlerin özelliklerini manuel veya otomasyon programlarıyla kataloglamalarının arasında fark vardır. MARC21 standardı ile belirlenmiş niteleme alanları ile yapılan kataloglama çalışmaları, katalogların bibliyografik denetimlerinin yapılmasına ve elektronik erişiminin sağlanmasında büyük kolaylık sağlamaktadır. Aynı zamanda kültürel mirasın (fiziksel olarak) korunmasında da katkıları olmuştur. Bu nedenle, eserlere ait her türlü ayırt edici sanatsal, fiziksel ve içerik ile ilgili detayların niteleme alanlarına kaydedilmesi gerekmektedir (Anameriç, 2015).
MARC21 standardının öneminin günümüzde temel iki nedeni vardır. Bunlar;
1. 20. ve 21. yüzyılda sayısal kaynakların artması ve yaygınlaşması sonucu birçok topluluk bilgi birikimlerini elektronik ortama aktararak veri tabanlarında saklamaya başlamıştır. Saklanan bu verileri kullanıcıların hizmetine sunmak için bilgi merkezleri çevrimiçi olarak da hizmet vermektedir. Ancak çevrimiçi hizmet vermeye başlayan bilgi merkezleri, verilerin niteleme alanlarını girerken kendi istekleri doğrultusunda tanımlamalar yapmaktadır. Bu da kaynak taraması yapacak kullanıcıların farklı veri tabanlarında yaptıkları aramada bilgiye erişimlerini engellemektedir. Bu nedenle ortaya çıkan sorunlardan dolayı hepsini ortak bir çatı altında toplayacak üst verilere gereksinim duyulmuştur.
2. Veri tabanlarının içeriklerinin artmasıyla beraber erişim için üst verinin çeşitlerinin oluşturulması ve paylaşımı noktasında standartların geliştirilmesi şart olmuştur (Ahronheim, 1998).
MARC21 Etiket Alanları
Bu alanda bulunan her veri grubu, etiket adı verilen üç basamaklı bir sayı ile temsil edilmektedir. MARC standardında alfabetik veya sayısal olan etiketlerin, MARC21 standardı ile yalnızca sayısal gösterimi yapılmaktadır.
Veri tanımlama alanlarını elektronik ortamda doldurulurken veri tabanlarında karışıklık olmaması için değişken veri alanları ile sabit veri alanlarını bir araya getirmek için aşağıdaki tanımlama grubu kullanır:
Sayılar ve Kodlar
Sınıflandırma Numaraları ve Terimleri
İzlemeler ve Referans Alanları
Not Alanları
Dizin Terim Alanları
Sayı Oluşturma Alanları
Elektronik Konum ve Erişim
MARC21 veri alanlarını üç ana gruba ayırabiliriz (MARC Standards, 2022);
1. Kontrol alanları (00X)
2. Sayı ve kod alanları (0XX)
3. Açıklayıcı alanlar (XXX)
Sabit veri alanları, kontrollü terim listeleri biçimindedir ve 006, 007 ve 008 olarak etiketlenir. 00X alanı ayrıca kayıt numarasını (001), kayıt kaynağını (003) ve tarih/saat damgasını (005) içerir. Bu veri öğeleri, kayıt yönetimi içindir ve bir MARC21 içeriği analizine ait değildir (Coyle, 2011).
MARC21 etiket öğe alanlarının 00X ile 8XX arasında belirtilen sayılar ile gösterimi yapılmaktadır.
Bu alanlar ise şöyledir;
01X-084: Kontrol Bilgileri, Sayı ve Kod Alanları
001- Kontrol Numarası
003- Kontrol Numarası Tanımlayıcısı
005- Son İşlem Tarihi ve Saati
008- Sabit Uzunluklu Veri Öğeleri
010- Kongre Kütüphanesi Kontrol Numarası
016- Ulusal Bibliyografya Ajansı Kontrol Numarası
034- Kodlu Kartografik Matematiksel Veri
035-Sistem Kontrol Numarası
040- Kayıt Kaynağı
042- Kimlik Doğrulama Kodu
043- Coğrafi Alan Kodu
066- Karakter Setleri Mevcut
084- Sınıflandırma Düzeni ve Sürümü
15X: Sınıflandırma Numarası ve Terim Alanları
153- Sınıflandırma Numarası
154- Genel Açıklayıcı Endeks Terim
253-553: İzlemeler ve Referans Alanları
253- Kompleks Bkz. Referans
353- Kompleks Ayrıca Bakınız Referans
453- Geçersiz Numara İzleme
553- Geçerli Numara İzleme
6XX: Not Alanları
673- Segmentli Sınıflandırma Numarası
674- Segmentasyon Talimatı
680- Kapsam Notu
681- Sınıflandırma Örneği İzleme Notu
683- Uygulama Talimat Notu
684- Yardımcı Talimat Notu
685- Tarih Notu
686- Kaynak Notu
70X-75X: Endeks Terim Alanları
700 - Endeks Terim - Kişisel İsim
710 - Endeks Vadesi - Kurumsal Unvan
711 - Endeks Dönemi - Toplantı Adı
720 - Endeks Terimi - Kontrolsüz İsim
730 - Endeks Terim - Tekdüzen Başlık
748 - Endeks Terimi - Kronolojik
750 - Endeks Dönemi - Güncel
751 - Endeks Terim - Coğrafi Ad
753 - Endeks Terim - Kontrolsüz
754 - İndeks Terim - Yönlü Konu Terimleri
76X: Sayı Oluşturma Alanları
761 - Benzer Komutları Ekle veya Böl
762 - Tablo Tanımlama
763 - Dahili Alt Düzenleme veya Tablo Girişi Ekle
764 - Kural Tanımlama
765 - Sentezlenmiş Sayı Bileşenleri
766 - İkincil Tablo Bilgileri
768 - Atıf ve Tercih Sırası Talimatları
8XX: Diğer Değişken Alanları
856 - Elektronik Konum ve Erişim
880 - Alternatif Grafik Gösterim
883 - Meta Veri Kaynağı