Avrupa Birliği-Belarus ilişkileri

Avrupa-Belarus ilişkileri, Belarus Cumhuriyeti ile Avrupa Birliği (AB) arasındaki ilişkileri ifade eder. Karşılıklı ilişkiler ilk olarak Avrupa Ekonomik Topluluğu'nun 1991'de Belarus'un bağımsızlığını tanımasından sonra kuruldu.
Aleksandr Lukaşenko 1994 yılında Belarus lideri olduktan sonra, AB'nin Belarus hükumetini otoriter ve anti-demokratik uygulamalar nedeniyle defalarca kınaması ve hatta ülkeye yaptırımlar uygulaması nedeniyle Minsk ile AB arasındaki ilişki kötüleşti ve soğuk ve mesafeli kaldı.
2008'de ilişkilerde hafif bir iyileşmenin ardından, (resmen Lukaşenko'nun neredeyse %80'lik bir ezici zafere sahip olduğu) 2010 Belarus cumhurbaşkanlığı seçimleri, Minsk'te kitlesel gösterilere ve tutuklamalara yol açtı. AB, muhalif isimlerin ve protestocuların hapsedilmesinin insan hakları yasalarına aykırı olduğunu ve önde gelen Belaruslu yetkililer ve iş adamlarına yönelik yeni hedefli yaptırımlar uyguladığını ilan etti.
Belarus, AB'nin Doğu Ortaklığına katılıyor. Ekim 2015'te AB, Belarus'a yönelik yaptırımlarının çoğunu askıya alacağını duyurdu. Belarus, üç AB üye ülkesiyle sınır komşusudur: Polonya, Litvanya ve Letonya.
Tarih
Avrupa Ekonomik Komisyonu 1991'de Belarus'un bağımsızlığını tanıdı ve Belarus, Avrupa Birliği ile birçok ikili ve çok taraflı anlaşmanın bir parçası haline geldi. 1995 yılında Belarus ve Avrupa Birliği arasında bir Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması imzalanmış ancak bu anlaşma AB tarafından onaylanmamıştır. Belarus, AB Genelleştirilmiş Tercihler Sistemine ve en çok gözetilen ulus kaydına dayalı ticari ilişkiler anlaşmalarının bir üyesidir. Belarus aynı zamanda AB'nin Doğu Ortaklığı'nın bir parçasıdır.
Belarus-AB ilişkileri, 1994 yılında Aleksandr Lukaşenko'nun seçilmesinden sonra kötüleşmeye başladı; Belarus, AB'nin cumhurbaşkanı Lukaşenko yönetimindeki otoriter rejimin kurulmasına tepkisi olarak AB'nin Avrupa Komşuluk Politikasından dışlandı.
Belarus-AB ilişkilerinin daha da kötüleşmesi 21. yüzyılda Avrupa Birliği'nin Belaruslu yetkililere, işadamlarına ve devlete ait birkaç şirkete yaptırımlar uygulamasıyla devam etti. Yaptırımlar, 2010 cumhurbaşkanlığı seçimleri sırasında birkaç siyasi muhalefet üyesinin ve protestocunun hapsedildiği ve hapis cezasına çarptırıldığı kitlesel protestoların ardından siyasi baskıların sonuçlarıydı.
Belarus-AB ilişkilerinin geliştiğine dair notlar var. Beyaz Rusya, Ukrayna'ya yönelik saldırganlığında Rusya'yı desteklemedi ve birkaç siyasi mahkumu serbest bıraktı. 2015 yılında AB, Belarus yetkililerine yönelik yaptırımların çoğunu askıya aldı. 2016 yılında Lukaşenko'ya 2000 yılında uygulanan seyahat yasağı kaldırıldı. Bu karar Belarus yetkililer tarafından övgüyle karşılandı. Ancak hem AB yetkilileri hem de uluslararası kuruluşlar tarafından belirtildiği gibi, Belarus'ta halen devam eden insan hakları ihlalleri ve siyasi muhalefet baskısı nedeniyle ilişkilerde gelişme yavaşlıyor.
2019 yılında Lukaşenko, yaptırımların sona ermesinden bu yana Avrupa Birliği'ne ilk resmi ziyaretini yaptı. Lukaşenko'nun Avusturyalı Sebastian Kurz ile yaptığı görüşmede AB'nin Doğu Ortaklığı programı ve ek ekonomik girişimler tartışıldı.
2016 yılında Belarus parlamentosuna iki muhalefet adayı seçildi. Bu, birçok AB yetkilisi tarafından demokratikleşme yolunda bir adım olarak işaretlendi.
Vize sistemi, AB ile Belarus arasında işlemektedir ve Avrupa Birliği'ne girmek isteyen Belaruslular için gerekli olan Schengen vizeleri bulunmaktadır. Belarus, 2017'de AB dahil 70 ülkenin vatandaşları için vizesiz giriş sağladı. 2019 yılında, AB'nin Belaruslular için Schengen vizesi alma şartlarını basitleştirerek, başvurunun onaylanması için gereken maliyetleri ve süreyi azaltacağı açıklandı.
Belarus-AB ilişkileri, 2014 yılında Kırım'ın ilhakından sonra aktif bir AB eleştirmeni ve muhalifi olarak ortaya çıkan Rusya ile Belarus'un daha güçlü bağları nedeniyle karmaşıklaşıyor. Belarus, Belarus-Rusya Birliği Devletinin yanı sıra, her iki ülkeyi ve diğer birçok BDT üyesini de içeren bir gümrük birliği olan Avrupa-Asya Birliği'nin bir parçasıdır. Bugün itibarıyla, iki ülke arasında kurulan serbest ticaret ve serbest dolaşım bölgeleri ile Belarus-Rusya entegrasyonu çoğunlukla ekonomiktir, ancak Rusya'nın daha derin siyasi ve idari entegrasyon talep ettiği görülmektedir.
2021'de Ryanair'in Yunanistan'dan Litvanya'ya (her ikisi de AB üyesi) olan 4978 sefer sayılı uçuşu Belarus hava kuvvetleri tarafından Minsk'e inmeye zorlandı. Uçuş, varış noktasından 10 km'nin altındaydı ancak yine de Belarus hava sahasındaydı. Belarus hükumeti hakkında olumsuz yorumlar yayınlayan iki yolcu gazeteci Raman Protaseviç ve kız arkadaşı Sofia Sapega, yetkililer tarafından gözaltına alındı ve uçağın 7 saat sonra kalkışına izin verildi. AB üyeleri eylemi oybirliğiyle kınadı ve olası tepkileri tartışmaya başladı.
AB'nin olaya verdiği yanıt olarak, Belarus uçaklarının AB hava sahası üzerinde uçması ve bloğa üye 27 ülkenin herhangi bir havalimanını kullanmaları yasaklandı.
Daha sonra 2021'de Belaruslu atlet Krystsina Tsimanouskaya, Belaruslu yetkililerin kendisini Tokyo havaalanında bir uçağa bindirmeye çalışmasının ardından bir dizi Avrupa Birliği ülkesine sığınma başvurusunda bulundu. Havaalanında, havaalanı polisi geri gönderilmeyi durdurdu ve onu havaalanında güvenli bir alana aldı. Ona insani vize verdikten sonra Polonya'ya uçmayı başardı.
Şubat 2022'de Belarus, Rus kuvvetlerinin Ukrayna'nın Belarus topraklarından istilasının bir kısmını gerçekleştirmesine izin verdi. AB, Belarus'a yanıt olarak yeni yaptırımlar uyguladı.
Yasal çerçeve
Avrupa Birliği ve Beyaz Rusya, 1995 yılında karşılıklı siyasi ve ekonomik ilişkileri yönetmeyi amaçlayan bir Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması (PCA) imzalamış olmalarına rağmen, bu anlaşma AB tarafından onaylanmamıştır. Ayrıca, Avrupa Birliği, Belarus'u, başlangıçta Birliğin coğrafi yakınlığında bir "arkadaş halkası" oluşturmak için tasarlanan Avrupa Komşuluk Politikası'nın (ENP) dışında tutmuştur. Brüksel, bu dışlamanın Başkan Lukaşenko yönetiminde otoriter bir rejimin kurulmasına doğrudan bir yanıt olduğunu iddia etti.
Bununla birlikte, AB-Belarus ticari ilişkilerini, Birliğin Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi ve AB ile Sovyetler Birliği arasındaki 1989 Anlaşmasının en çok kayrılan ulus (MFN) hükümleri tarafından hala kapsamaktadır. Belarus, Avrupa Birliği'ne üyelik talebinde bulunmayan birkaç Avrupa ülkesinden biridir. Benzer şekilde Avrupa Birliği de Minsk'e üyelik teklifinde bulunmadı. Belarus, Birlik Devletinin (eski adıyla 'Rusya ve Belarus Birlik Devleti') kurucu üyelerinden biri olarak, Rusya ile ekonomik ve siyasi bağlarını sürekli olarak ilerletmeye çalıştı.
Ekim 2009'da Belarus'taki bağımsız NISEPI enstitüsü tarafından yürütülen bir ankette, bir yıl önceki yüzde 26,7'ye kıyasla Belarus halkının yüzde 44,1'inin AB'ye katılım referandumunda Evet oyu vereceği ortaya çıktı. Polonyalı Rzeczpospolita gazetesi, yerel uzmanların bu hareketi Belarus devlet medyasındaki daha fazla AB yanlısı mesaja bağladığını söylüyor.
30 Ekim 2015'te AB'nin, Ağustos ayında ülkedeki siyasi mahkumların serbest bırakılmasının ardından Belarus'a yönelik yaptırımlarının çoğunu askıya alacağı açıklandı.
Ağustos 2020'de tartışmalı bir cumhurbaşkanlığı seçiminin ardından gerçekleşen bir dizi kitlesel protestonun ardından AB Dışişleri ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, AB'nin "şiddet ve tahrifattan" sorumlu Belaruslu yetkililere yaptırım getireceğini duyurdu. Avrupa Konseyi Başkanı Charles Michel, 19 Ağustos'ta daha da ileri giderek, AB'nin yakında şiddet, baskı ve seçim sahtekarlığından sorumlu "önemli sayıda" kişiye yaptırım uygulayacağını söyledi.