Çatısına göre fiiller

Önemli Not: Çatı konusu Fiil Cümleleri için geçerlidir. İsim Cümleleri'nde çatı aranmaz.
Çatısına göre fiiller öncelikle 2 ana bölüme ayrılır.
1- Öznesine Göre Çatı (Özne-Yüklem ilişkisi):
Öznesine Göre Çatı'da önemli olan özne yüklem ilişkisidir. 4 çeşiti vardır.
Etken Çatı
Edilgen Çatı
Dönüşlü Çatı
İşteş Çatı
Ek Bilgi:
Yüklemde bildirilen işi aktif olarak kendisi yapan öznelere "Gerçek Özne" denir. Öznenin yaptığı işten başkası etkilenir.
Yüklemde bildirilen iş başkası tarafından yapılır. Başkası tarafından yapılan işten özne etkilenir. Bu tip öznelere "Sözde Özne" denir. Sözde Özne aynı zamanda nesne görevindedir. Çünkü yapılan işten özne etkilenir. Edilgen Çatılı cümlelerin öznesi "Sözde Özne'dir"
Ek Bilgi:
Çatı Ekleri fiilden fiil yapım ekleri grubundandır.
Öznesine Göre Çatı'da kullanılan çatı ekleri şunlardır: -n, -l, -ş
Nesnesine Göre Çatı'da kullanılan çatı ekleri şunlardır: -r, -t, - tir Bu eklere aynı zamanda "Geçişlilik ekleri" de denir.
Öznesine Göre Çatı'nın çeşiti belirlenirken:
Yüklemde bildirilen işi kimin yaptığına,
Yapılan işten kimin etkilendiğine,
Çatı ekleri (-n,-l,-ş) alıp almadığına,
Yüklemde bildirilen işin tek başına yapılabilir olup olmadığına bakılır.
1. ETKEN ÇATI:
Örnek: Hasan dövdü. İşi yapan öznedir (Gerçek Özne). Öznenin yaptığı işten başkası etkilenir. Fill -n, -l, -ş çatı eklerini almaz.
İstisna: Doğada bazı sebeplere bağlı olarak gerçekleşen bazı eylemler de etken çatılı fiil kabul edilir. Yaprak düştü. Su dondu.
2. EDİLGEN ÇATI:
Örnek: Hasan dövüldü. İş özne tarafından değilde, başkası tarafından yapılır (Sözde Özne). Başkasının yaptığı işten özne etkilenir. Fill mutlaka -n, -l çatı eklerinden uygun olan eki alır.
3. DÖNÜŞLÜ ÇATI:
Örnek: Hasan dövündü. İşi yapan öznedir (Gerçek Özne). Öznenin yaptığı işten yine kendisi etkilenir. Fill mutlaka -n, -l çatı eklerinden uygun olan eki alır.
4. İŞTEŞ ÇATI:
Örnek: Hasan dövüştü. Yüklemde bildirilen iş, tek bir özne tarafından yapılamaz. (Hasan tek başına dövüşemez!) Özne yüklemdeki işi gerçekleştirebilmek için mutlaka başka bir özneye ihtiyaç duyar. Bu 2 özne yüklemdeki işi ya karşılıklı yaparlar (selamlaş- gibi) ya da birlikte yaparlar (gülüş- gibi). Fill genellikle -ş çatı ekini alır. -ş çatı olmadan da işteş olan fiiller de vardır.
Not-1:
Fiil kökündeki "ş" harfi -ş ekiyle karıştırılmamalıdır. Onlar barıştılar. Ülkeleri için savaştılar. Kıyasıya yarıştılar. Bu örneklerde -ş eki yoktur. Ama yüklemde bildirilen iş, tek bir özne tarafından yapılamayacağı için İşteş Fiil'dir.
Not-2:
Ahmet konuştu. Buradaki konuşmak eylemi ise İşteş Fiil değildir. Çünkü bir insan (özne) başkasına ihtiyaç duymadan da konuşabilir.
2- Nesnesine Göre Çatı (Nesne-Yüklem ilişkisi)
Nesnesine Göre Çatı'da önemli olan nesne yüklem ilişkisidir. 4 çeşiti vardır.
Geçişli Fiiller
Ettirgen Geçişli Fiiller
Oldurgan Geçişli Fiiller
Geçişsiz Fiiller
1. GEÇİŞLİ FİİLLER
Nesne alabilen cümlelerin yüklemindeki fiiller "Geçişli Fiil'lerdir."
Önemli Not:
Yüklemin nesne alıp almadığı, dolağısıyla Geçişli Fiil olup olmadığı yükleme sorulan " Ne? , Neyi? , Kimi? " sorularıyla bulunur. Bu sorulardan birine cümle içinde veya cümle dışında cevap bulunabiliyorsa Geçişli Fiil, cevap verilemiyorsa Geçişsiz Fiil olur.
Örnek: Dün büyük hayranlıkla okudum. (Neyi okudum? Örneğin kitabı) Bu örnekte nesne cümleye yazılmamış ama yine de oku- fiili nesne alabilen yani geçişli bir fiildir. Cümleye nesne yazılmamış olsa bile önemli olan nesne alabilmesidir.
Ek Bilgi:
Geçişlilik Ekleri eklendiği her türlü fiili geçişli hale getirir. Bu ekler: "-r, -t, -tir" ekleridir. Bu ekler Fiilden Fiil Yapım Eki Grubu'ndadır.
2. ETTİRGEN GEÇİŞLİ FİİLLER
Geçişli fiiller geçişlilik eklerinden birini alırsa geçişliyken tekrar geçişli olur. Geçişliliği artırılmış olur. Bu tip geçişli fiillere Ettirgen Geçişli Fiiller denir. Başka bir ifadeyle kök halindeki fiil geçişli ise ve Geçişlilik Ekleri'nden birini almışsa Ettirgen Geçişli Fiil olur.
Örnek: Ali kitabı okudu.(oku- fiili geçiişli fiildir) Ali kitabı okuttu.(oku-t- fiili ettirgen geçişli bir fiildir.)
Fiiller birden fazla Geçişlilik Eki de alabilirler.
Örnek: Ali kitabı okutturdu.(oku-t-tur- fiili ettirgen geçişli bir fiildir ve birden fazla geçişlilik eki almıştır.)
3. OLDURGAN GEÇİŞLİ FİİLLER
Geçişsiz fiiller geçişlilik eklerinden birini alırsa geçişsizken geçişli hale gelir. Artık nesne alabilir. Bu tip geçişli fiillere Oldurgan Geçişli Fiiller denir. Başka bir ifadeyle kök halindeki fiil geçişsiz ise ve Geçişlilik Ekleri'nden birini almışsa Oldurgan Geçişli Fiil olur.
Örnek
Fiiller birden fazla Geçişlilik Eki de alabilirler.
Örnek
4. GEÇİŞSİZ FİİLLER
Nesne alamayan cümlelerin yüklemindeki fiiller "Geçişsiz Fiil'lerdir."
Fiil soylu sözcükler
Dilbilgisi