Yüzey kırılması

Yüzey kırılması (zemin kırılması ya da zeminin yer değiştirmesi), sismolojide, bir fay boyunca bir deprem yırtılması Dünya yüzeyini etkilediğinde zemin yüzeyinin görünür kaymasıdır. Yüzey kırılması, zemin seviyesinde yer değiştirmenin olmadığı gömülü kırılma ile karşı karşıyadır. Bu, yer sarsıntısından kaynaklanan herhangi bir riske ek olarak, aktif olabilecek bir fay kuşağı boyunca inşa edilmiş herhangi bir yapı için büyük bir risktir. Yüzey kırılması, kırılmış bir fayın her iki tarafında dikey veya yatay hareket gerektirir. Yüzey kırılması geniş arazi alanlarını etkileyebilir.
Yüzey kırılmasının eksikliği
Her deprem, özellikle daha küçük ve daha derin depremler, yüzey kırılmasına neden olmaz. Ancak bazı durumlarda yüzey etkilerinin olmaması hareket eden fayın yüzeye ulaşmamasından kaynaklanmaktadır. Örneğin, 1994 Northridge depremi 6.7'lik bir moment büyüklüğüne sahipti, Los Angeles bölgesinde büyük hasara neden oldu ve Dünya yüzeyinin altında meydana geldi. Ancak kör bir itme depremi olduğu için yüzey kırılmasına neden olmadı.
Yüzey kırılmasının meydana geldiği yerler
Yüzey kırılmaları genellikle önceden var olan faylarda meydana gelir. Sadece nadiren depremler (ve yüzey kırılmaları) tamamen yeni fay yapılarında fay oluşumu ile ilişkilidir. Sığ hiposantr ve daha sığ kırıklarda büyük kırılma enerjisi vardır. Bu tür depremlere örnek olarak San Fernando depremi, Tabas depremi ve Chi-Chi depremi verilebilir.
Yüzey kırılmalı depremlerde, büyük yer kaymaları fayın sığ kısımlarında yoğunlaşır. Ve özellikle, ölçülebilen kalıcı yer yer değiştirmeleri, M5 ve daha büyük büyüklükteki sığ depremler tarafından üretilebilir.
Yüzey kırılmasının türleri
Yüzey kırılmasının aldığı biçim iki şeye bağlıdır: yüzeydeki malzemenin doğası ve fay hareketinin türü.
Yüzey litolojisinin etkisi
Fayların izini örten kalın yüzeysel tortuların olduğu yerlerde, ortaya çıkan yüzey etkileri tipik olarak daha süreksizdir. Yüzeysel birikintilerin çok az olduğu veya hiç olmadığı yerlerde, 1992 Landers depreminde olduğu gibi, deprem kırılmasının karmaşık yüzey faylanma modellerine yol açabilen birden fazla fayı etkilediği durumlar dışında, yüzey kırılması genellikle süreklidir.
Normal faylanma
Normal faylarla ilişkili yüzey kırılmaları tipik olarak basit fay diklikleridir. Önemli yüzeysel birikintilerin olduğu yerlerde, daha eğik faylanmalara sahip bölümler, en-kademeli sarp segment kümeleri oluşturabilir. Antitetik faylar da gelişerek yüzey grabenlerine neden olabilir.
Ters faylanma
Ters faylanma (özellikle bindirme faylanması), fayın asılı duvarının çıkıntı yapan desteklenmeyen kısmı çökme eğiliminde olduğundan, daha karmaşık yüzey kırılma modelleriyle ilişkilidir. Ayrıca yüzey katlanması ve geriye bindirme gelişebilir.
Doğrultu atımlı faylanma
Doğrultu atımlı faylar, fayın basit bir düzlemsel yapı olduğu nispeten basit doğrusal yüzey kırılma bölgelerine yol açan, baskın olarak yatay hareketle ilişkilidir. Bununla birlikte, birçok doğrultu atımlı fay, üst üste binen parçalardan oluşur ve üst üste binmenin doğasına bağlı olarak karmaşık normal veya ters faylanma bölgelerine yol açar. Ek olarak, kalın yüzeysel tortuların olduğu yerlerde, kırılma tipik olarak bir dizi kademeli fay olarak görünür.
Etkiyi azaltma
Bir evi yüzey kırılmasına dayanacak şekilde yenilemek, jeoteknik ve yapısal veya inşaat mühendisleri tarafından mühendislik tasarımı gerektirir. Bu oldukça pahalı olabilir.
Kapsamları ile örnekler
Idaho'da 1983 Borah Peak depremi M6.9, normal faylanma -
1992 Landers depremi M7.3, San Bernardino County, California, doğrultu atımlı faylanma - ,
Türkiye'de 1999 Gölcük depremi M7.6, doğrultu atımlı faylanma - ,
Tayvan'da 1999 Jiji depremi M7.6, bindirme faylanma -
Tibet'te 2001 Kunlun depremi M7.8, doğrultu atımlı faylanma -
Alaska'da 2002 Denali depremi M7.9, doğrultu atımlı faylanma -
Siçuan'da 2008 Siçuan depremi M7.9, bindirme faylanma -
2023 Kahramanmaraş depremleri, M7.8, Türkiye'de, doğrultu faylanma -