Beykoz Kundura

Beykoz Kundura, iki yüz yılı aşkın tarihiyle Türkiyenin en önemli endüstriyel kültür mirası alanlarından biridir. İstanbul Boğazının en ihtişamlı noktalarından biri olan Beykoz mevkiinde eski fabrika alanında 183 dönüm arazide kurulu kompleks, 2005 yılından bu yana hem profesyonel bir mekan kiralama işletmesi ve film platosu olarak faaliyet gösteriyor hem de yenilikçi disiplinlerarası kültürel üretimlere ev sahipliği yapıyor.
Bünyesinde yer alan Kundura Sinema ve Kundura Sahnede film gösterimleri, müzik, dans, tiyatro ve multidisipliner etkinliklere yer veren Beykoz Kundura, günümüzde bir üretim merkezinden bir fabrikadan, kültür ve sanat pratiklerinin üretildiği bir kültür alanına dönüşmüştür. Somut ve somut olmayan kültürel mirası koruma bilinciyle geliştirilen Kundura Hafıza projesi kapsamında hem fabrikanın hem de İstanbulun endüstriyel kültür mirasına ışık tutacak iki bine yakın görsel, yazılı belgeler ve sözlü tarih çalışmalarından oluşan bir arşiv oluşturulmuştur. Kundura Hafıza projesi kapsamında 2020de ziyarete açılan Kunduranın Hafızası: Bir Fabrikaya Sığan Dünya sergisi, Kunduranın üretim tarihini ve tesisin içindeki sosyal ilişkileri arasındaki organik bağa odaklanır.
Tarihçe
III. Selimin girişimleriyle 1804de Beykoz Hünkar İskelesindeki değirmen ocağı, Beykoz Kağıt Fabrikasının kuruluş yeri olarak belirlendi. Daha sonra ise 1810da Kağıt Fabrikasının kullandığı değirmenin yanına bir tabakhane kuruldu. 1813de fabrika ordu için ayakkabı, çizme ve koşum takımları üretmeye başladı, ardından ismi Beykoz Teçhizat-ı Askeriye Fabrikası olarak değiştirildi. II. Abdülhamidin adını taşıyan Hamidiye Kağıt Fabrikası aynı arazide 30 Ocak 1893de açıldı. 1912 yılına gelindiğinde Deri Fabrikasında kundura imalatı günde 1000 çift üretime ulaştı. Cumhuriyetin ilanından sonra 1933de, Beykoz Deri Fabrikası Sümerbanka devredildi ve Sümerbank Deri ve Kundura Sanayi Müessesesi adını aldı. 1945 yılında deri işletme ve teknik bölümde çalışan müdürler, Almanyada dericilik eğitimi almaya gitti. 1946 yılında Sümerbank Deri ve Kundura işçilerinin sendikalaşma süreci başlamıştır. Fabrikanın ihtiyaçlarını belirlemek üzere bir grup mühendis 1947de Çekoslovakyadaki Bata Ayakkabı Fabrikasına gitti. 1950lerde Beykoz Kundura İşçi Evleri Kooperatifi kurulmasını takiben fabrika işçileri kooperatif sayesinde ev sahibi oldu. 43 milyon lira yatırımla, 1955te Sümerbank Deri ve Kundura Sanayi Müessesesinin yıllık kapasitesi 1 milyon 860 bin çifte yükseldi. 1958 yılında ise fabrikanın verimliliğini arttırmak için Çekoslovakyadan mühendis ve mimarlardan oluşan bir ekip gelerek Yeni Kundura binasının tasarımı ve inşası için çalışmalara başladı. 1963te Sümerbank Beykoz Deri ve Kundura Fabrikasında 154 memur, 1970 işçi çalışmaktaydı. Çek Fabrikası Batadan gelen memur ve mühendisler eşliğinde fabrikada bant sistemi kuruldu ve lastik taban için fabrikaya 1964te lastik işletmesi eklendi. 1965te Sendika Beykoz Çayırında toplu sünnet düğünleri organize etmeye başladı ve aynı yıl, sipariş üzerine özel üretim yapan lüks imalat birimi kuruldu. 1967de fabrikada tabanı PVC olan ucuz yazlık kundura üretimi, 1968de ise deri artıklarının değerlendirilmesiyle ayakkabı imalatında taban astarı olarak kullanılan suni deri üretimi başladı. 1968 yılında yıllık üretim 2 milyon çift kunduraya çıkararak aynı dönemlerde yaklaşık 200ü kadın olmak üzere fabrikada 3000e yakın işçi çalıştı. 600 bin liralık yatırımla 1973te 6 dairelik lojman inşaatı başladı. 1975de Deri-İş Sendikasının 2 ay süren grevi başladı ve Deri-İş ve Sümerbank arasında toplu iş sözleşmesi imzalandı. Aynı yıl, fabrikanın yıllık üretim kapasitesi 2.5 milyon çifte yükseldi. Fabrikanın bir kolu olarak 1983 yılında Erzincanda Sümerbank Tercan Kundura Fabrikası açıldı. 1984te ise fabrikaya son işçi alımı gerçekleştirildi. 1986 yılında fabrika zarar etmeye başladı, bu dönemde yaklaşık 1800 işçi çalışmaktaydı. 1987 yılında Sümerbankın özelleştirilmesi kararıyla banka Kamu Ortaklığı İdaresine devredildi. 1993te Çevre Bakanlığı fabrikanın çevreyi ve boğazı kirletmesi nedeniyle deri bölümünün kapatılması için talimat verdi ve 1999da Bakanlar Kurulu kararıyla fabrikanın kapatılma süreci başladı. 2002de Sümerbank Mağazaları kapanmaya başlarken, 2003te Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası Sümerbankın özelleştirilmesi kapsamında Yıldırım Holdinge satıldı. 2005 yılında fabrika kompleksi Beykoz Kundura adıyla televizyon ve sinema yapımlarına ev sahipliği yapmaya başladı.
2015te sözlü tarih çalışmasıyla Kundura Hafıza Projesinin ilk adımları atıldı; 2017 yılında sözlü tarih anlatılarından esinlenerek fabrika zamanındaki açık hava sineması yeniden canlandırıldı. Film gösterimleri Yeni Kundura Binasının önünde Boğaz kenarında her yaz Bir Yaz Gecesi Sineması adı altında hala devam etmektedir. 2018de fabrikanın eski kazan dairesinin fırın kısmı restore edilerek Kundura Sinema olarak yeniden işlevlendirildi. Restorasyon süreci tamamlanarak beraberinde performans alanı Kundura Sahne açıldı.
Dış Bağlantılar
İnternet Sitesi Kültür Sanat etkinlikleri ve Film platosu.
Kundura Hafıza Sözlü tarih ve arşiv çalışmaları.
Beykoz'daki yapılar
Performans sanatı
Kültürel miras
İstanbul'daki fabrikalar
Müzik
Sahne ve gösteri sanatları şirketleri