Hırvatistan'daki azınlık dilleri

Hırvatistan Anayasası, giriş bölümünde Hırvatistan'ı etnik Hırvatların ulus devleti, anayasanın ulusal azınlıklar olarak tanıdığı geleneksel olarak var olan toplulukların ülkesi ve tüm vatandaşlarının ülkesi olarak tanımlamaktadır. Anayasada açıkça sayılan ve tanınan ulusal azınlıklar Sırplar, Çekler, Slovaklar, İtalyanlar, Macarlar, Yahudiler, Almanlar, Avusturyalılar, Ukraynalılar, Ruslar, Boşnaklar, Slovenler, Karadağlılar, Makedonlar, Ruslar, Bulgarlar, Polonyalılar, Rumenler, İstro-Rumenler ("Ulahlar"), Türkler ve Arnavutlardır. Anayasanın 12. Maddesi Hırvatistan'da resmi dilin Hırvatça olduğunu belirtse de bazı yerel yönetimlerde başka bir dilin ve Kiril alfabesinin veya başka bir alfabenin resmi kullanıma sokulabileceğini de belirtir.
Azınlık dillerinin resmi kullanımı, ilgili ulusal mevzuat ve Hırvatistan'ın imzaladığı uluslararası sözleşmeler ve anlaşmalarla tanımlanmaktadır. En önemli ulusal kanunlar Ulusal Azınlıkların Haklarına İlişkin Anayasal Hüküm, Ulusal Azınlıkların Dillerinin ve Yazılarının Kullanımına Dair Kanun ve Ulusal Azınlıkların Dil ve Alfabelerinde Eğitimi Hakkında Kanundur. İlgili uluslararası anlaşmalar Avrupa Bölgesel Diller ve Azınlık Dillerini Koruma Antlaşması ve Ulusal Azınlıkların Korunmasına İlişkin Çerçeve Sözleşme'dir. Bazı haklar ikili anlaşmalar ve Osimo Antlaşması ve Erdut Anlaşması gibi uluslararası anlaşmalar yoluyla elde edilmiştir.
Avrupa Konseyi Ulusal Azınlıkların Korunmasına İlişkin Çerçeve Sözleşme Danışma Komitesi'nin %10 ila %20 arasındaki bir eşiği makul bulduğu göz önünde bulundurulduğunda, azınlık dillerinin resmi kullanımının zorunlu hale getirilmesi için belirli yerel yönetim birimlerinde azınlık nüfusunun %33,3'ünün gerekli olması yüksek bir oran olarak değerlendirilmektedir. Hırvatistan azınlık hakları konusunda her zaman olumlu görüşler sergilememektedir ancak Hırvatistan'ın Avrupa Birliği'ne katılım süreci azınlık dillerinin kamuda kullanımını olumlu yönde etkilemiştir.
Resmi azınlık dilleri
Sırpça
Sırpça eğitim öncelikle eski Doğu Slavonya, Baranua ve Batı Sirem bölgesinde Erdut Anlaşmasına dayalı olarak verilmektedir. Bu okullarla birlikte 2005 yılından beri Zagreb'de Sırp Ortodoks Genel Lisesi Kantakuzin Katarina Brankoviç da bulunmaktadır.
Sırp Ulusal Konseyi Aralık 1999'dan beri haftalık Novosti dergisini yayınlamaktadır. Ayrıca Sırp Demokratik Forum tarafından yayınlanan aylık Identitet, Ortak Belediyeler Konseyi tarafından yayınlanan Izvor, gençlik dergisi Bijela Pčela ve kültür dergisi Prosvjeta ve Vukovar'da Sırp Ulusal Konseyi tarafından yayınlanan Forum dergileri de bulunmaktadır. Ayrıca Doğu Slavonya'da Radio Borovo gibi Sırpça yayın yapan üç yerel radyo istasyonu bulunmaktadır. Prosvjeta Merkez Kütüphanesi 1996'dan beri Hırvatistan'daki Sırpların resmi Merkez Kütüphanesi olarak hizmet vermektedir. Prosvjeta kütüphanesi 4 Ocak 1948'de kurulmuştur ve o tarihte XVIII. ve XIX. yüzyıl kitaplarının çoğu dahil olmak üzere çoğunlukla ulusal edebiyat alanında 40.000 cilde sahipti. 1953 yılında yetkililer kütüphaneyi kapatma ve kitaplarını Hırvatistan Sırpları Müzesi, Zagreb'deki Ulusal ve Üniversite Kütüphanesi ve Yugoslav Bilim ve Sanat Akademisi'ne bırakma kararı aldı. Kütüphane Ocak 1995'te yeniden kurulmuş ve 2016 yılına kadar koleksiyonunda 25.000'den fazla cilt bulundurmuştur.
Zagreb Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Güney Slav Dilleri Bölümü'nde Sırp ve Karadağ Edebiyatı Kürsüsü bulunmaktadır. Üniversitede Sırp edebiyatı alanında ders veren isimler arasında Antun Barac, Đuro Surmin ve Armin Pavić yer almaktadır.
Tartışmalar
Ulusal Azınlıkların Haklarına ilişkin yeni Anayasa Hükmünün yürürlüğe girmesinden sonraki ilk yıllarda bazı yerel yönetimler yasal yükümlülüklerini yerine getirmekte direnmişlerdir. 2005 Ombudsman raporunda, Vojnić, Krnjak, Gvozd, Donji Kukuruzari, Dvor ve Korenica belediyeleri, bu yerlerdeki ulusal azınlığın Anayasal Hüküm'de öngörülen eşiği karşılamasına rağmen Sırpçanın resmi kullanımına izin vermeyen belediyeler olarak belirtilmiştir. Raporda, Vukovar'daki Sırp azınlığın, yasada öngörülenden yüzde bir daha az nüfusa sahip olmasına rağmen Sırpçayı kullanamadığına dikkat çekildi. 2011 Hırvatistan nüfus sayımından sonra Vukovar'daki Sırplar Sırpçanın resmi olarak kullanılabilmesi için gerekli nüfus oranını karşılamış ancak bu durum Hırvatistan'da Kiril karşıtı protestolara yol açmıştır. Nisan 2015'te Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi Hırvatistan'ı azınlıkların kendi dillerini ve alfabelerini kullanma hakkını güvence altına almaya çağırmıştır. Komite raporunda özellikle Vukovar kasabasında ve ilgili belediyelerde Sırp Kiril alfabesinin kullanılmasının endişe verici olduğu belirtilmiştir. Hırvatistan Anayasa Mahkemesi, azınlık dillerinin kullanımına ilişkin mevzuatı onaylamıştır. Mahkeme, yeni geliştirilen ulusal kimlik kavramına dayanmıştır.
İtalyanca
İtalyan azınlık, Hırvatistan'daki diğer azınlık topluluklarına kıyasla iki dillilik konusunda çok daha fazla hak elde etmiştir. La Voce del Popolo, Rijeka şehrinde EDIT (EDizioni ITaliane) tarafından yayınlanan İtalyanca günlük bir gazetedir. Hırvatistan'daki İtalyanların Merkez Kütüphanesi, Pula'daki Halk kütüphanesinin bir bölümü olarak faaliyet göstermektedir.
Macarca
2004 yılında Macar azınlık, 1991 yılından önce kazanılan haklara atıfta bulunarak Beli Manastır kasabasında Macarcanın resmi dil olarak kabul edilmesini talep etmiştir. O dönemde Macar azınlık kasaba nüfusunun %8,5'ini oluşturuyordu. Hırvatistan'daki Macarların Merkez Kütüphanesi, Beli Manastır'daki Halk kütüphanesinin bir bölümü olarak faaliyet göstermektedir.
Çekçe
Bjelovar-Bilogora ilçesinde 6.287 Çek yaşadığı beyan edilmiştir. Bunların %70'i anadillerinin Çekçe olduğunu belirtmiştir. Hırvatistan'daki Çek Cumhuriyeti Büyükelçisi, Sırpça Kiril alfabesinin kullanımını sınırlama niyetinin Hırvatistan'daki Çekleri ve diğer azınlıkları olumsuz etkileyeceğini belirtmiştir. Hırvatistan'daki Çeklerin Merkez Kütüphanesi, Daruvar'daki Halk kütüphanesinin bir bölümü olarak faaliyet göstermektedir. Çek ve Slovak azınlıklar milletvekili Zdenka Čuhnil, 2011 yılında verdiği bir röportajda, Çek azınlığın kazanılmış haklarına dayanarak 9 yerel birimde (belediye veya kasaba) dilini kullanma yasal hakkına sahip olduğunu ancak uygulamada bu hakkın sadece bir birimde ve kısmen bir birimde daha kullanılabildiğini belirtmiştir. Ayrıca Slovak azınlığın 6 birimden (5'i kazanılmış haklara dayalı ve biri orantılılık temelinde) sadece birinde haklarını kullanmakta özgür olduğunu belirtmiştir.
Slovakça
2011 yılında Slovak azınlıktan öğrencilerin Slovakça öğrenebildiği 11 ilköğretim okulu vardı. Bu okullar Ilok, Osijek, Soljani, Josipovac Punitovački, Markovac Nasički, Jelisavac, Miljevci, Zdenci, Lipovljani ve Međurić'te bulunmaktaydı. Požega'daki Gymnasium, Hırvatistan'da Slovak dilinde eğitimi seçmeli müfredatına dahil eden ilk lisedir. Slovaklar Birliği, Nasice'deki Slovak Kültür Merkezi ile işbirliği içinde Slovakça Prameň dergisini yayınladı. 1997 yılında Stefan Moyses'in 200. doğum yıldönümünde Matica slovenská'nın Hırvatistan şubesi Zagreb'deki Gornji Grad Gymnasium binasına iki dilli bir anma levhası yerleştirmiştir. 2003 yılında Martin Kukučín'in çalışmalarını anmak üzere Lipik'te iki dilli ikinci bir levha yerleştirildi. Zagreb'deki Matica slovenská yıllar içinde Slovakça 10'dan fazla kitap yayınladı. 1998 yılında Hırvatistan'daki Slovakların Merkez Kütüphanesi, Nasice'deki Halk Kütüphanesinin bir bölümü olarak kurulmuştur ve 2016 yılı itibarıyla kullanıcıları 4.000'den fazla cilde erişebilmektedir.
Rusince
Hırvatistan'daki Ruslar ve Ukraynalılar Merkez Kütüphanesi, Zagreb'deki Halk kütüphanelerinin bir bölümü olarak faaliyet göstermektedir. Kütüphane 9 Aralık 1995 tarihinde kurulmuştur ve bugün koleksiyonunun bir kısmına Vinkovci, Lipovljani, Slavonski Brod, Vukovar ve Petrovci'deki halk kütüphanelerinden erişilebilmektedir.
Almanca
Hırvatistan'daki Avusturyalılar ve Almanlar Merkez Kütüphanesi, Osijek'teki Halk Kütüphanesi'nin bir bölümü olarak faaliyet göstermektedir.
Yidiş ve İbranice
Zagreb Yidiş Topluluğu, Yidiş dilinde kurslar, Yahudi tarihi, dilbilimi ve kültürü üzerine konferanslar, film geceleri düzenleyen ve Yidiş kitap kulübüne ev sahipliği yapan bir kulüptür.
Ukraynaca
Lipovljani, Petrovci, Kaniža ve Sumeće'deki dört okulda yaklaşık 50 öğrencinin katıldığı Ukraynaca dersleri verilmektedir. Hırvatistan'daki Ruslar ve Ukraynalılar Merkez Kütüphanesi, Zagreb'deki Halk kütüphanelerinin bir bölümü olarak faaliyet göstermektedir. Kütüphane 9 Aralık 1995 tarihinde kurulmuştur ve bugün koleksiyonunun bir kısmına Vinkovci, Lipovljani, Slavonski Brod, Vukovar ve Petrovci'deki halk kütüphanelerinden erişilebilmektedir.
Çingenece
Hırvatistan daha önce Avrupa Bölgesel Diller ve Azınlık Dillerini Koruma Antlaşması'nı (ECRML) onaylarken 7.5. Maddeye çekince koymuş ve Çingenece gibi bölgesel olmayan dilleri Şart'ın uygulama alanı dışında bırakmıştı. Uzman gruplar ve ECRML Sekretaryası, 2 Aralık 2000 tarihli ilk değerlendirme raporunda, Çingenece ve Boyaş Çingenecesini Romanlar tarafından kullanılan farklı azınlık dilleri olarak tanınmasını tavsiye etmiştir. Hırvat makamları çekinceyi geri çekme sürecindedir. Hırvatistan'daki Roman topluluğu milletvekili Veljko Kajtazi, görev süresi boyunca Çingenecenin Hırvatistan'daki azınlık dilleri listesine dahil edilmesini savunacağını belirtti.
Hırvatistan Parlamentosu 25 Mayıs 2012 tarihinde Çingenece Günü'nü resmen tanımış ve kendi girişimleriyle bu gün 2015 yılında UNESCO tarafından da ilan edilmiştir. Zagreb Üniversitesi Felsefe Fakültesi'nde 5 Kasım 2012'den bu yana Çingene dili, edebiyatı, kültürü ve tarihi üzerine Çingenece iki ders verilmektedir. Hırvatistan Roman Merkez Kütüphanesi 8 Haziran 2020 tarihinde Zagreb'de kurulmuştur ve şu anda Avrupa'da bu türdeki tek kütüphanedir.
İstro-Rumenler
İstro-Rumence, Hırvatistan'da konuşulan en küçük azınlık dillerinden biridir ve 500'den az konuşanı vardır ve çoğunlukla İstirya Yarımadası'nın kuzeydoğu kesiminde yoğunlaşmıştır. Dil, resmi olarak Hırvatistan Anayasası'nda bu isimle olarak tanınmasa da (Anayasa'da Rumenler ve "Ulahlar"dan bahsedilmektedir) İstirya Bölgesi Tüzüğü ve Krsan Belediyesi Tüzüğü'nde özel olarak bu şekilde tanınmaktadır. 2016 yılında Romanya hükumetinin sağladığı finansmanla Susnjevica köyündeki okul tamamen yenilenmiştir ve okulun İstro-Rumence dilinde eğitim vermeye başlaması beklenmektedir.
Diğer resmi diller
Hırvatistan'da üç merkez kütüphane daha bulunmaktadır. Boşnakların merkezi kütüphanesi Sisak kasabasında, Arnavutlarınki Zagreb'de ve Slovenlerinki Karlovac'ta bulunmaktadır.
Azınlık dillerinin resmi kullanımda olduğu belediyeler
Resmi kullanımda olan azınlık dillerine sahip kasaba ve belediyelerin listesi:
Tarihçe
Napolyon Bonapart'ın 19. yüzyılın başlarında Hırvatistan'ı işgali sırasında, ülkenin büyük bir kısmı İlirya İlleri'ne (Provinces illyriennes) dönüştürüldü ve bu iller 1809'da bir Fransız eyaleti olarak birleştirildi. Fransız yönetimi, özerk vilayetin resmi dilini Fransızca olarak belirledi ve bunu Hırvatça, İtalyanca, Almanca ve Slovence takip etti. Fransa'nın Avrupa ve Dışişleri Bakanlığı'na göre bugün Hırvatların yaklaşık %6'sı akıcı bir şekilde Fransızca konuşabilmektedir.
Avrupa Bölgesel Diller ve Azınlık Dillerini Koruma Antlaşması, 1997 yılında Hırvatistan için yasal olarak bağlayıcı hale gelmiştir.