Gürcistan kültürü

Gürcistan kültürü, ülkenin uzun tarihi ile beraber gelişmiş, Gürcü dili ve alfabesi üzerine dayanan güçlü bir edebiyat geleneği ve eşsiz bir ulusal kültür barındırmaktadır. Bu özelliği güçlü bir ulusal kimlik sağlayarak tarih boyunca tekrarlanan yabancı işgali ve asimilasyon çabalarına rağmen Gürcü kimliğinin korunmasına yardımcı olmuştur.
Gürcistan büyük ölçüde geleneksel bir toplum olmasına rağmen kültürel olarak 21. yüzyılda değişime uğramaya devam ediyor. Örneğin, Gürcistan hem eğlence hem de tıbbi kullanım için esrarı yasallaştıran dünyadaki ilk ülkelerden biridir.
Eski ve Antik Gürcistan Kültürü
Gürcü alfabesinin geleneksel olarak MÖ 3. yüzyılda icat edildiği ve MÖ 284'te İberya Kralı I. Parnavaz tarafından yeniden düzenlendiği söylenir. Çoğu modern araştırma, başlangıç tarihini, en erken örneklerin bulunabileceği MS 5. yüzyıla kadar götürür.
Gürcistan'ın ortaçağ kültürü, Doğu Ortodoks Hristiyanlığı ve birçok dini adanmışlık eserinin yaratılmasını teşvik eden ve genellikle sponsor olan Gürcü Ortodoks ve Apostolik Kilisesi'nden büyük ölçüde etkilenmiştir. Bunlar arasında kiliseler ve manastırlar, ikonalar gibi sanat eserleri ve Gürcü azizlerinin menkıbeleri yer alıyordu. Ayrıca milli tarih, mitoloji ve menakıbın birçok seküler eseri de yazılmıştır.
Dini sanat
Orta Çağ Gürcü ikonları, Ortodoks dini sanatının en güzel eserleri arasında yer alır. Önemli örnekler şunları içerir:
Zarzma Manastırı'ndan 886 İkonu
Tsilkani'den 9. Yüzyıl İkonu
Ünlü Tanrı'nın Annesinin Harikalar Yaratan İber İkonu (10. yüzyıl)
Okona'dan 10. Yüzyıl İkonu
12. yüzyılda Hahuli Triptiki
Labeçina'dan 11. yüzyıla ait Aziz Giorgi İkonu
Nakipari'den 11. Yüzyıl Aziz Giorgi İkonu
Ançishati'den 12. Yüzyıl İkonu
Ubisa'dan 14. Yüzyıl İkonu
Alaverdi'den 16. Yüzyıl İkonu
Dini anıtlar
Gürcü Hristiyan mimarisinin tanınmış anıtları şunlardır:
Beytüllahim'deki Gürcü Kilisesi (4. yüzyıl)
Gavazi Kilisesi (4. yüzyıl) (Ahalsopeli, Kvareli ilçesi, Kaheti bölgesinde)
Akaurta Kilisesi (5. yüzyıl) Bolnisi semtinde (Kvemo Kartli bölgesi)
İkalto Manastırı kompleksi (5-7. yüzyıllar) (Kaheti)
Bolnisi Sioni (5. yüzyıl)
Şio-Mğvime Manastırı (6. yüzyıl)
Davit Gareca Manastır kompleksi (6-7. yüzyıllar)
Cvari Manastırı, Mtsheta (6 yüzyıl)
Tiflis'teki Ançishati Bazilikası (6. yüzyıl)
Kaheti'deki Nekresi Manastır Kompleksi (4-9. Yüzyıllar)
Ateni Sioni Kilisesi (7. yüzyıl)
Bulgaristan'daki Baçkovo Manastırı (11. yüzyıl)
Nur Dağları'daki Gürcü Manastırı (10. yüzyıl)
Gürcü İveron Manastırı, Athos (10 yüzyıl)
Svetitshoveli Katedrali, Mtsheta (11. yüzyıl)
Tao-Klarceti'deki Opiza Manastırı (10. yüzyıl) (günümüz Türkiye toprakları)
Tao-Klarceti'deki Doliskana Manastırı (10. yüzyıl) (günümüz Türkiye toprakları)
Tao-Klarceti'deki Othta-Eklesia Manastırı (günümüz Türkiye toprakları)
Tao-Klarceti'deki Oşki Manastırı (10. yüzyıl) (günümüz Türkiye toprakları)
Kutaisi'deki Gelati Manastırı (11. yüzyıl)
Tiflis'teki Tiflis Sioni Katedrali (11. yüzyıl)
Kaheti'deki Alaverdi Manastırı (11. yüzyıl)
Samtavro Manastırı (12. yüzyıl), Mtsheta
Vardzia Manastırı (12. yüzyıl), Mesheti
Gialia Manastırı (10 ve 16. yüzyıllar), Kıbrıs
Tanınmış Gürcü ressamlar : Damiane (13. yüzyıl), Anania (15. yüzyıl), Mamuka Tavakaraşvili (17. yüzyıl), vb.
Ünlü Gürcü kuyumcu Beka ve Beşken Opizari'nin (11. yüzyıl) eserleri dünya sanatına önemli katkılardır.
Edebi ve diğer yazılı eserler
Hristiyanlık öncesi dönemin önemli Gürcü edebi eserleri şunlardır:
Amiraniani, eski Gürcü halk destanları.
Orta Çağ döneminden önemli Gürcü yazılı eserler şunlardır:
İakob Tsurtaveli tarafından Kutsal Kraliçe Şuşanik'in Şehadeti (476 ve 483 yılları arasında yazılmış Gürcü edebiyatının ayakta kalan en eski eseri)
Corpus Areopagiticum, bazıları tarafından İber Peter'a atfedilen felsefi ve teolojik bir çalışma (5. yüzyıl)
Azize Nino'nun Hayatı (8. yüzyıl) (anon)
Abo Tbileli'nin Şehitliği, İoane Sabanisdze (8. yüzyıl)
Grigol Handzteli'nin Hayatı, Giorgi Merçule (10. yüzyıl)
Gürcü Krallarının Tarihi tarafından ("Tshovreba Kartvelta Mepeta") Leonti Mroveli (11. yüzyıl)
Bagrationi Kraliyet Evi'nin Tarihi, Sumbat Davitsdze (11. yüzyıl)
Eteriani, bir halk destanı (c. 11. yüzyıl)
Kral Parnavaz'ın Hayatı (anon) (11. yüzyıl)
Ustsoro Karabadini (Eşsiz Karabadini) (11. yüzyıl)
Tamariani İoane Çahruhadze tarafından yazıldı (12. yüzyıl)
Şen Har Venahi (" Sen Üzüm Bağısın"), Kral I. Demetre Bagrationi'nin (12. yüzyıl) ünlü Gürcü ilahisi
Vephistkaosani (Kaplan Postlu Şövalye), Şota Rustaveli'nin (12. yüzyıl) ulusal destansı şiiri
Abdulmesiani tarafından İoane Şavteli(13. yüzyıl)
Kartlis Tshovreba (Gürcistan Tarihi), eski Gürcü kroniklerinin bir koleksiyonu (antik zamanlardan 14. yüzyıla kadar)
Günümüz Gürcistan Kültürü
17. yüzyıl ve sonrasını içeren modern dönemde Gürcü kültürü büyük ölçüde Avrupadan gelen kültürel yeniliklerden etkilenmiştir.
Gürcü dilini baskıda kullanan ilk matbaa İtalyada 1620 yılında kurulmuş ve Gürcistana ilk defa Tiflise 1709 yılında getirilmiştir.
Gürcistan tiyatrosu uzun bir geçmişe dayanmaktadır, en eski formu olarak bilinen "Sahioba" milattan önce 3. yüzyıldan milattan sonra 17. yüzyıla kadar var olmuştur. Gürcistan Milli Tiyatrosu 1791 yılında oyun yazarı ve diplomat olan Giorgi Avalişvili (1769-1850) tarafından kurulmuştur. Bu tiyatronun önde gelen aktörleri olarak Aleksi-Meshişvili, Davit Maçabeli, Davit Bagrationi, Dimitri Çolokaşvili ve diğerleri örnek gösterilebilir.
Tiflis'te Kafkas Müzesi 1845'te kuruldu. 1920'lerde Gürcistan Devlet Müzesi oldu. Tiflis Devlet Opera ve Bale Tiyatrosu 1851 yılında kurulmuştur.
19. yüzyılda Gürcü kültürünü temsil eden en önemli sanatçılar olarak Nikoloz Barataşvili (şair), Aleksandre Orbeliani (yazar), Vahtang Orbeliani (şair), Dimitri Kipiani (yazar), Grigol Orbeliani (şair), İlia Çavçavadze (şair ve yazar), Akaki Tsereteli (şair), Aleksandre Kazbegi (yazar), Rapiel Eristavi (şair), Mamia Gurieli (şair), İakob Gogebaşvili (yazar), Simon Gugunava (şair), Babo Avalişvili-Herheulidze (aktör), Nikoloz Avalişvili (aktör), Nikoloz Aleksi-Meshişvili (aktör), Romanoz Gvelesiani (ressam), Grigol Maisuradze (ressam), Aleksandre Beridze (ressam), İvane Maçabeli (çevirmen), Okropir Bagrationi (çevirmen), Sardion Aleksi-Meshişvili (çevirmen), Harlampi Savaneli (opera şarkıcısı), Pilimon Koridze (opera şarkıcısı), Lado Agniaşvili (yerel şarkıcı), Alioz Mizandari (besteci) ve benzerleri örnek gösterilebilir.
Gürcistanda ilk sinema Tifliste 16 Kasım 1896da kurulmuştur. Gürcistanın ilk sinema belgeseli Akaki Tseretelinin Raça-Leçhumiye Yolculuğu Vasil Amaşukeli (1886-1977) tarafından 1912de çekilmiş, ilk uzun metrajlı filmi olan "Kristine" ise 1916da Aleksandre Tsutsunava (1881-1955) tarafından çekilmiştir.
Tiflis Devlet Sanat Akademisi 1917'de kuruldu.
20. yüzyılda Gürcü kültürü, Sovyetler Birliğinin yönetiminde büyük baskılara maruz kalmıştır. Rusikifasyon olarak adlandırılan Ruslaştırma siyasetine birçok Gürcü şiddetle karşı koymuştur. Gürcistanın 1991de bağımsızlığını ilan etmesinden bu yana kültürde yeni bir diriliş oluşmuş ancak buna rağmen ülkenin ekonomik ve politik sorunlarından dolayı bu gelişmeler Sovyet sonrası dönemde yavaşlamıştır.
Mutfak
Gürcü mutfağı Gürcistan'a özgüdür, ancak aynı zamanda diğer Avrupa mutfaklarından ve komşu Batı Asya mutfaklarından bazı etkiler taşımaktadır. Her bir tarihi Gürcistan bölgesi kendine özgü farklı yemek kültürlerine sahiptir : Abhaz, Megrel, Kahetili, İmeretili, Svan, Pşav, Tuş, Kartlili, Gurul, Meshi, Raçalı ve Acaralı yemekleri gibi. Çeşitli et yemeklerine ek olarak Gürcü mutfağı vejeteryan yemeklerinin birçok çeşidini sunar.
Gürcü mutfağı, hem tüccarlar hem de gezginler tarafından İpek Yolu Ticaret yolu boyunca taşınan mutfak yeniliklerinin geniş etkileşiminin bir sonucudur. Yemek ve içkinin Gürcü kültüründeki önemi en iyi şekilde bir Kafkasya ziyafeti, ya da birçok çeşit yemeğin hazırlandığı ve buna eşlik eden büyük miktarda şarabın sunulduğu Supra'da görülebilir. Şarap yapımında kullanılan Gürcü otantik yeraltı kvevri kil kapları son araştırmalara göre MÖ 8. yüzyıla tarihlenmektedir. Gürcü ziyafetinde tamada çok önemlidir ve bu geleneksel vazife çok saygı duyulan bir roldür.
Ünlü Gürcü kültürel figürleri
20.-21. yüzyıllardan bazı ünlü Gürcü kültürel şahsiyetleri şunlardır:
Aktörler
Davit "Dodo" Abaşidze
Veriko Ancaparidze
Spartak Bagaşvili
Givi Berikaşvili
Ramaz Çhikvadze
Kahi Kavsadze
Akaki Horava
Zurab Kipşidze
Avtandil Maharadze
Merab Ninidze
Guram Sagaradze
Karlo Sakandelidze
Sesilia Takaişvili
Buhuti Zakariadze
Sergo Zakariadze
Nato Vaçnadze
Sofiko Çiaureli
Bale dansçıları
Nino Ananiaşvili
Vahtang Çabukiani
İrma Nioradze
Besteciler
Sulhan Tsintsadze
Dimitri Arakişvili
Andria Balançivadze
Meliton Balançivadze
Aleksandre Basilaia
Gia Kançeli
Bidzina Kvernadze
Giorgi Latsabidze
Zaharia Paliaşvili
Otar Taktakişvili
Film yapımcıları
Tengiz Abuladze
Miheil Çiaureli
Revaz Çheidze
Otar İoseliani
Miheil Kobahidze
Eldar Şengelaia
Giorgi Şengelaia
Aleksandre Tsutsunava
Nana Mçedlidze
Opera şarkıcıları
Medea Amiranaşvili
Paata Burçuladze
David Gamrekeli
Lamara Cekonia
Makvala Kasraşvili
Badri Maisuradze
Vano Saracişvili
Zurab Sotkilava
Nino Surguladze
Ressamlar
İrakli Parciani
Elene Ahvlediani
Davit Aleksidze
Gia Bugadze
Amiran Danibegaşvili
Gigo Gabaşvili
Oleg Timçenko
Petre Otsheli
Lado Gudiaşvili
Gia Guguşvili
Mamuka Capharidze
İrakli Gamrekeli
Davit Kakabadze
Şalva Kikodze
Sergo Kobuladze
Niko Pirosmani
Levan Tsutskiridze
Avto Varazi
Piyanistler
Aleksandre Korsantia
Giorgi Latso
Aleksandre Toradze
Eliso Virsaladze
İnga Kaşakaşvili
Luka Okros
Şairler
Şota Rustaveli
Galaktion Tabidze
Aleksandre Abaşeli
İrakli Abaşidze
Rati Amaglobeli
Lado Asatiani
Valerian Gaprindaşvili
Terenti Graneli
İoseb Grişaşvili
Paolo İaşvili
Ana Kalandadze
Giorgi Leonidze
Muhran Maçavariani
Davit Magradze
Kolau Nadiradze
Vaja Pşavela
Titsian Tabidze
Nikoloz Barataşvili
İlia Çavçavadze
Akaki Tsereteli
Bela Çekurişvili
Heykeltıraşlar
İakob Nikoladze
İrakli Oçiauri
Giorgi Papaşvily
Zurab Tsereteli
Tiyatro yapımcıları
Sandro Ahmeteli
Kote Marcanişvili
Robert Sturua
Miheil Tumanişvili
Yazarlar
Vasil Barnovi
Laşa Bugadze
Otar Çiladze
Tamaz Çiladze
Konstantine Gamsahurdia
Levan Gotua
Şalva Dadiani
Guram Doçanaşvili
Miheil Cavahişvili
Otia İoseliani
Cemal Karçhadze
Leo Kiaçeli
Davit Kldiaşvili
Aka Morçiladze
Giorgi Papaşvily
Guram Rçeulişvili
Grigol Robakidze
Avksenty Tsagareli
David Turashvili
Nodar Dumbadze
Terenti Graneli
Kültürel gruplar
Dans grupları
Erisioni
Suhişvilebi - Gürcistan Ulusal Balesi
Korolar
Rustavi Korosu
Spor
Zaza Paçulia (Golden State Warrior) basketbol oyuncusu)
Kaha Kaladze (AC Milan'ın futbolcusu)
Rugby birliği, Gürcistan'da oynanan popüler bir takım sporudur. Rugby birliği, Gürcistan'da futboldan sonra en popüler ikinci spor olarak kabul ediliyor.