Yemen imamları

Yemen imamları ve daha sonra Yemen kralları, Yemen'de Zeydi Şii İslam'ının kutsanmış dini ve siyasi liderleridir. Tarihçi İbn Haldun imamlardan başa gelmelerini sağlayan kabileden, Banu Rassi veya Rassiler, telaffuza göre Banu Ressi veya Ressiler olarak bahseder. Orijinal Arap kaynaklarında Rassi terimi pek kullanılmaz. El-Mansur el-Kasım bin Muhammed'in kurduğu Rassidilerin alt kolu olan Kasımiler olarak da bilinir. 897'den itibaren Yemen'in bazı bölgelerinde dini ve siyasi yönetimini ellerinde tuttular. Bazen yönetim gücü imamlara değil, Memluklerin, Osmanlıların valilerine aitti. İmamların; dini ilimler konusunda bilgili olması, savaşlarda Yemen'in reisi olduğunu kanıtlaması gerekiyordu. İmamlık iddiasında bulunanlar İslam'a çağrıda bulunurlardı. Bazen aynı anda iki imam olabiliyordu fakat bu durum çok nadirdir. Birçok İmami'nin (Şii mezhebinin On İki İmamcı ve İsmaililik) aksine, Zeydiler İmamlarına ilahi veya insanüstü nitelikler atfetmezler. Zeydilerin, kendine özgü bir sosyokültürel yapısı olan Yemen bölgesine intikal edip devlet kurmalarından itibaren günümüze kadar devam eden varlığı, siyasi bakımdan dönem dönem muğlak ve istikrarsız bir seyir izleyerek kesintilere uğramıştır.
Tarihçe
Kuruluş
İmamlar meşruluklarını çoğunlukla el-Kasim er-Ressi aracılığıyla İslam peygamberi Muhammed bin Abdulllah'ın soyuna dayandırdılar. El-Kasim er-Ressi'in oğlu ve ilk imam olan El-Hadi ila'l-Hakk Yahya 859'da Medine'de doğdu. Peygamber'in soyundan gelmesi, liderlik vasfı olması ve entelektüel olarak ünlendiği için Banu Futaym aşireti tarafından 893/4'te Yemen'e davet edildi. Yerleştiği Sade'de bir süre kalıp karışıklıklara son verdi. Ancak, Sana yakınlarındaki Şerefe'de kalırken kendisine tabi olanlar itaatsizlik edince Medine'nin güneybatısındaki el-Fara'ya döndü. Ancak Yemenliler kendisine elçi gönderip Karmatilerle mücadele etmesi için onu tekrar davet edince 15 Mart 897'te Saada'ya dönerek imamlığını ilan etti ve "Müminlerin Komutanı" () unvanını, "Hakikat Rehberi" () unvanlarıyla Yemen halkının itaatına aldı.
El-Hadi, Zeydi Şii İslam'ına yönelik birçok sayıda reform, politika ve uygulama başlattı. El-Hadi çabaları sonunda Zeydiliği Yemen'de dini ve siyasi bakımdan baskın hale geldi. Ancak El-Hadi, egemenliğini tüm Yemen'de sağlamlaştıramadı. Kendisinin ve haleflerinin dini-politik yönetimini kabul etmeyen halk kesimlerinin isyanları oldu.
Saadada hakimiyetini sağlamlaştırarak Yemende siyasi birlik oluşturmaya çalışan Hadi-İlelhak, Necran, Hayvan ve Esafit gibi şehirleri egemenliği altına aldı. 901'de Abbasilerin Sana valisinin şehri kendisine terketmesinin ardından Zemar ve Ceyşanı da ele geçirdi. 906'da Sananın Karmatiler tarafından zaptedilmesi üzerine onlarla mücadeleye girişip birkaç defa şehri ele geçirdi, fakat 911'de öldü.
Hadi-İlelhak, sadece siyasi bakımdan değil kaleme aldığı eserlerle ve fetvalarıyla fikri bakımdan da Zeydiliğin halk arasında yayılmasında önemli rol oynadı. Zeydilerin başşehri ve davetlerinin merkezi olan Sade bu tarihten itibaren hem ilmi hem iktisadi açıdan büyük gelişme gösterdi. Hadi-İlelhaktan sonra imametini ilan eden oğlu Ebül-Kāsım Muhammed el-Murtaza hakimiyetini Havlana kadar genişletti, ancak 913 yılında idareyi kardeşi Ebül-Hasan Ahmed bin Yahya en-Nasıra bıraktı. Nasır Ahmed, Karmatilere karşı üstünlük kazanmasına rağmen Yafuriler tarafından yenilgiye uğratıldı (934). Ardından oğulları arasında baş gösteren anlaşmazlıklar her ikisinin de sonunu getirdi ve devlette ciddi siyasi zaaflar ortaya çıktı
Devletin yeniden canlılık kazanması, Mansur-Billah Kāsım b. Ali el-İyaninin 999 yılında İmamlığını ilan etmesiyle başladı. Çevredeki yerleşim merkezlerinde egemenliğini pekiştiren Mansur-Billahın ölümünden (1003) sonra Mehdi-Lidinillah lakabını alan genç yaştaki oğlu Hüseyin bin Kasım İmamlığa geçti. Birçok eser telif eden ve Zeydi düşüncenin gelişmesine katkı sağlayan Hüseyin bin Kasım kendisinin beklenen mehdi olduğu yönündeki görüşleri yüzünden tepki çekti. Onun savaşta öldürülmesinin (1013) ardından İmamlıkta 20 yıldan fazla sürecek bir fetret devresi başladı.
Ebu Haşim Hasan bin Abdurrahmandan sonra 1039da Ebül-Feth ed-Deylemi, en-Nasır-Lidinillah unvanıyla İmamlığını ilan ederek devletin başına geçti. Deyleminin 1052de ölümü üzerine İsmaili-Fatımi inancındaki Suleyhiler bölgeye hakim oldu. Zeydilik ise siyasi gücünü kaybetti.
Diğer hanedanlarla rekabetler
Suleyhiler karşısında iktidarı kaybetmiş olmalarına rağmen dini düşüncelerini canlı tutmaya devam eden Zeydiler İmamlık anlayışlarının verdiği dinamizmin de etkisiyle yeniden güç kazandılar ve 1138'de Yahya bin Hüseyinin torunlarından Ahmed bin Süleymanın Mütevekkil-Alellah lakabıyla İmamlığını ilan etmesi üzerine II. Zeydi İmamlar Devletini kurdular. İlmi ve edebi kişiliğiyle de tanınan Mütevekkil-Alellah Süleyman 1145'te mücadelesini hızlandırdı ve Sade ile Necrandan sonra Sanayı da zaptederek egemenliğini 1170'e kadar sürdürdü. Ardından Mansur-Billah Abdullah bin Hamza 1187'de İmamlığını ilan ettiyse de İmamlığı Zeydi uleması tarafından ancak daha sonraki yıllarda kabul edildi.
Zemarı da ele geçiren Mansur-Billah 1217'ye kadar egemenliğini sürdürdüys de, siyasi istikrarı sağlamakta başarılı olamadı. Devlet bu istikrarsızlıktan olumsuz etkilenerek baskın güç haline gelen Hemdanilere bağlandı. Zebid ve çevresinde ise 1229-1454 arasında Sünni Resuliler hüküm sürdü, bunlar önce Eyyubilere, ardından Memlüklere bağlandılar. Zeydiler, siyasi gücü kaybettikleri zamanlarda imamet sistemini işletmek suretiyle bir taraftan toplumun dini inanç ve yaşayışında diğer taraftan siyasi hayatında etkili olmaya çalıştılar. Resuliler ve Tahiriler devrinde kaynaklarda imamet dönemleri kaydedilen yirmi dört imam bu görevde bulundu. İmamlar çıkardıkları isyanlarla zaman zaman Resuliler ve Tahiriler gibi hanedanlara büyük sıkıntılar yaşattılar. 1538de Osmanlı İmparatorluğu Yemene girdi. Ayrıca Sana Zeydilerinden ayrılan Yahya Şerefeddinin 1506'da Kevkebanda kurduğu hanedan 1569da Osmanlılara tabi oldu.
Kasımi Devleti
Osmanlıların 1538de Yemene girmesiyle Zeydilik varlığını bu süreçte farklı bir mecrada devam ettirdi. Bölgede ilk Osmanlı hakimiyeti 1538-1636 yılları arasındadır. Zebidin başşehir olduğu bu dönemde Osmanlı paşalarının bir kısmı fazilet ve adaletleriyle halkın gönlünü kazanırken bazılarının idari bakımdan beceriksizliği Zeydi halkında isyan düşüncesi uyandırdı. İlk isyan girişimi 1545lerde başladı. Rıdvan Paşa 1565 tarihli bir hükümle Yemeni idari bakımdan Sana ve Yemen vilayetleri olarak iki bölgeye ayırdı. Bu dönemde kişisel anlaşmazlıklar ve birtakım adaletsizlikler yüzünden geniş çaplı bir ayaklanma ortaya çıktı. Zeydi imamı Muhammed b. Yahya el-Mutahhar (1556-1572) büyük başarılar kazanarak Zebid ve Tihame bölgesi dışında Osmanlı hakimiyetine son verdi (1567). Aynı yıl göreve getirilen Özdemiroğlu Osman Paşa sağlıklı politikalar geliştirip halkın desteğini kazandı ve kaybedilen bazı yerleri geri aldı. Koca Sinan Paşa 1570te büyük başarı göstererek Yemeni tekrar ele geçirdi.
Bundan sonra Zeydiler Osmanlılara bağlandı, ancak isyanlar ve iç karışıklıklar sürdü. Osmanlı Valisi Haydar Paşanın İmam Muhammed bin Kāsım el-Müeyyed-Billaha 1629da yenilmesiyle Osmanlı hakimiyeti kesintiye uğradı. Diğer taraftan 1597de Hadidülkārede imamlığını ilan eden Kāsım b. Muhammed, Yemenin kuzeyindeki kabilelerden aldığı destekle büyük bir isyan başlattı. Önce Osmanlı kuvvetlerine yenilen Kāsım 1608 tekrar harekete geçti. Hakimiyeti Ehnum, Azr, Vadia ve Hayme gibi bölgelerde Osmanlılar tarafından tanındı. İlerlemeye devam eden İmam Kāsım Sade, Hamir ve Kevkeban gibi şehirleri de ele geçirdi. Bu karışıklıklar 1635te Osmanlıların bölgeden tamamen çekilmesine yol açtı. Ardından Zeydi imamları tekrar etkili oldu, ancak kabileler arasındaki problemlerin yol açtığı dağınıklık son bulmadı. İmamlardan İsmail bin Kāsım Mütevekkil-Alellah, Muhammed bin Ahmed el-Mehdi ve Abbas bin Hüseyin el-Mehdinin imametleri nisbeten daha güçlü ve daha etkili oldu. 1872 yılında Gazi Ahmed Muhtar Paşa askeri güçle bölgeyi tekrar Osmanlı hakimiyetine bağlamayı başardı
Yemen Mütevekkili Krallığı
Yemen İmamı Muhammed bin Yahya'nın ölümünden sonra 4 Haziran 1904 tarihinde Yemen İmamı oldu. Zeydi Mezhebi'ne göre o makama geçenlerin birtakım özellikleri arasında savaşçı da olmaları gerekiyordu. Bu vasıfların kendisinde var olduğunu tasdik ettirecek çare olarak babasından kalan haylice servet, silaha dayanarak Yemen kabilelerine isyandan sonra Yemen Vilayet'inin silahları ve hazinesini yağmalayı vadederek birçok kez isyana kalkıştılar. İsyanlar karşısında binlerce insan ve kaynak kaybeden Osmanlı İmparatorluğu 1913 yılında İmam Yahya ile oturup Da'an Antlaşması'nı imzaladı. Osmanlılar, İmam Yahya'yı gelecekteki olası tüm rakiplerine karşı desteklemeyi ve Yemen Vilayeti'nden gelirlerinden ona yıllık 25.000 Lira vermeyi kabul etti. Buna karşılık olarak da İmam Osmanlı idaresi altında kalacak bölgelerde zekat toplamaktan vazgeçti.
Arap isyanlarında isyan etmeyen İmam Yahya 1918'de Kral unvanını alarak Yemen'in bağımsızlığını ilan etti. Ancak ülke neredeyse dış dünyaya kapalı kaldı, şiddet ve isyanlar her ne kadar Osmanlı idaresi gitmiş olsa da devam etti. Yahya, 1948 yılında suikasta uğradı ve yerine Ahmed bin Yahya geçti. İmam Ahmed başa geçtikten sonra iki kardeşinin iki ciddi isyanı da dahil olmak üzere birçok isyanla karşı karşıya kaldı. İsyan eden herkesin kafasını kestirdi. İmam Ahmed bir taraftan sınırları koruma altına almaya çalışırken bir taraftan da Batıdan istediği iktisadi ve askeri desteği göremeyince Doğu Bloku ülkeleriyle anlaşmalar yaptı. Ölümünden sonra başa geçen Muhammed El-Bedir'e Nasır yanlısı subaylar 1962 yılında darbe yaptı. Bu olay Suudiler tarafından desteklenen kralcılar ile Mısır tarafından desteklenen cumhuriyetçiler arasında uzun bir iç savaşa neden oldu. 1970 yılında Yemen Arap Cumhuriyeti'nin Arap Birliğince tanınmasıyla Yemen Mütevekkili Krallığı son buldu.
Yemen İmamları Listesi
Birçok Yemen imamı tanınmadığından ve yazılı kaynak bırakmadıklarından dolayısıyla bütün Yemen imamları kesin olarak bilinmemektedir. Doğrulanmış ve en kapsamlı liste alttaki gibidir:
El-Hadi ila'l-Hakk Yahya (897911)
El-Murtadạ Muhammed (911913)
An-Nasir Ahmed (913934 ya da 937)
El-Muntahab el-Hasan (934936 ya da 939)
El-Muhtar el-Kasım (936956)
El-Mansur Yahya (934976)
Ed-Da'i Yusuf (977999) ilk kez
El-Mansur El-Kasim El-İyyani bin Ali (9991002)
Ed-Da'i Yusuf (10021012) ikinci kez
El-Mehdi El-Hüseyin (10031013)
El-Mu'ayyed Ahmed bin el-Hüseyin (10131020)
Ebu Talib Yahya (10201033)
El-Mu'id li-Din Allah (10271030)
Ebu Haşim el-Hasan (10311040)
Ebul Feth an-Nasir ed-Deylemi bin el-Hüseyin (10381053)
El-Muntesib el-Müchahit Hamza (10601067)
El-Mütevekkil Ahmed bin Süleyman (11381171)
El-Mansur Abdullah bin Hamza (11871217)
An-Nasir Muhammed (12171226)
El-Hadi Yahya bin Muhsin (12171239)
El-Mehdi Ahmed bin el-Hüseyin (12481258)
El-Hasan bin Vahas (12581260)
Yahya bin Muhammed as-Siraci (12611262)
El-Mansur el-Hasan bin Bedr ed-Din (12621271)
El-Mehdi İbrahim bin Ahmed ed-Din (12721276)
El-Mütevekkil el-Mutahhar bin Yahya bin el-Murtadạ (12761298)
El-Mehdi Muhammed (13011328)
El-Mu'ayyed Yahya bin Hamza (13281346)
An-Nasir Ali bin Salah (13281329)
Ahmed bin Ali el-Fethi (13291349)
El-Vasik el-Mutahhar (1349-1380 ya da 1399)
El-Mehdi Ali bin Muhammed (13491372)
El-Nasir Muhammed Salah el-Din (13721391)
El-Mansur Ali (13911436)
El-Mehdi Ahmed bin Yahya bin el-Murtadạ (13911392)
El-Hadi Ali bin el-Mu'ayyed (13931432)
El-Mehdi Salah ed-Din bin Ali (14361445)
El-Mansur an-Nasir bin Muhammed (14361462)
El-Mütevekkil el-Mutahhar bin Muhammed (14361474)
El-Muayyed Muhammed (14621503)
An-Nasir Muhammed bin Yusuf (14741488)
El-Hadi İzzeddin bin el-Hasan (14741495)
El-Mansur Muhammed bin Ali (14751504)
An-Nasir el-Hasan (14951523)
El-Mütevekkil Yahya Şerif ed-Din bin Şems-ed-Din (15061555)
El-Mutahhar (15471572)
An-Nasir el-Hasan bin Ali (15791585)
El-Mansur el-Kasım bin Muhammed (15971620)
El-Mu'ayyed Muhammed (16201644)
El-Mütevekkil İsmail (16441676)
El-Mehdi Ahmed bin el-Hasan (16761681)
El-Mu'ayyed Muhammed (16811686)
El-Mehdi Muhammed (16871718)
El-Mansur el-Hüseyin bin el-Kasım (17161720)
El-Mütevekkil el-Kasım bin el-Hasan (17161727)
An-Nasir Muhammed bin İshak (1723-1754)
El-Mansur el-Hüseyin (17271748)
El-Mehdi Abbas (17481775)
El-Mansur Ali (17751809)
El-Mütevekkil Ahmed (18091816)
El-Mehdi Abdullah (18161835)
El-Mansur Ali (18351837) ilk kez
An-Nasir Abdullah bin el-Hasan bin Ahmed (18371840)
El-Hadi Muhammed (18401844)
El-Mansur Ali (18441845) ikinci kez
El-Mütevekkil Muhammed bin Yahya (18451849)
El-Mansur Ali (18491850) üçüncü kez
El-Mansur Ahmed bin Haşim (18491853)
El-Mu'ayyed Abbas bin Abd ar-Rahman (1850-1880)
El-Mansur Ali (1851-1871) dördüncü kez
El-Hadi Galib (18511852) ilk kez
El-Mansur Muhammed bin Abdullah (18531890)
El-Mütevekkil el-Muhsin bin Ahmed (18551878)
El-Hadi Galib (18581872) ikinci kez
El-Mansur el-Hüseyin bin Muhammed bin el-Hadi (18591863)
El-Hadi Şerif ed-Din bin Muhammed bin Abdurrahman (18781890)
El-Mansur Muhammed bin Yahya Hamid ed-Din (18901904)
Yahya Muhammed Hamideddin Muhammed el-Mütevekkil (19041948)
An-Nasir Ahmed bin Yahya (19481962)
El-Mansur Muhammed el-Bedir (1962-1970)