Polonya tarihi (1945–1989)

Polonya'nın 1945'ten 1989'a kadar olan tarihi, II. Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonra Polonya'daki komünist yönetim dönemini kapsar. Bu yıllar, genel sanayileşme, kentleşme ve yaşam standardında pek çok iyileştirmeyi barındırırken, erken dönem Stalinist baskılar, toplumsal huzursuzluk, siyasi çekişmeler ve şiddetli ekonomik zorluklarla gölgelendi. II. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru, ilerleyen Sovyet Kızıl Ordusu, Doğu'daki Polonya Silahlı Kuvvetleri ile birlikte, Nazi Alman kuvvetlerini işgal altındaki Polonya'dan püskürttü. Şubat 1945'te Yalta Konferansı, savaş sonrası seçimlere kadar bir uzlaşma koalisyonundan Polonya'da geçici bir hükümet kurulmasını onayladı. Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin, bu kararın uygulanmasını manipüle etti. Varşova'da, 1940'tan beri Londra'da bulunan sürgündeki Polonya hükümeti görmezden gelinerek, fiili olarak komünistler tarafından kontrol edilen Ulusal Birlik Geçici Hükümeti kuruldu.
Temmuz-Ağustos 1945'teki müteakip Potsdam Konferansı sırasında, üç büyük Müttefik Polonya sınırının batıya kaymasını onayladılar ve Oder-Neisse hattı ile Curzon Hattı arasındaki yeni topraklarını onayladılar, bu da Polonya sınırlarının küçülmesine ve eski Piast hanedanı dönemine benzer bir görünüme sahip olmasına neden oldu. Holokost'ta Polonya'daki Yahudi nüfusunun yok edilmesi, batıda Almanların kaçışı ve sınır dışı edilmesi, doğuda Ukraynalıların yeniden yerleştirilmesi, Polonyalıların Doğu Sınır Bölgesi'nden (Kresy) sürülmesi ve yeniden yerleştirilmesinin ardından Polonya, tarihi boyunca ilk defa önde gelen azınlıkların olmadığı, etnik olarak homojen bir devlet haline geldi. Boleslaw Bierut yönetimindeki Polonya Birleşik İşçi Partisi (PZPR), Sovyet etki alanı içinde bağımsız bir devlet olarak kalacak olan ülke üzerinde sıkı bir kontrol elde ederken, yeni hükümet siyasi gücünü sağlamlaştırdı. Temmuz Anayasası 22 Temmuz 1952'de ilan edildi ve ülke resmen Polonya Halk Cumhuriyeti (PHC) oldu.
Stalin'in 1953'te ölümünün ardından, siyasi bir "çözülme", Polonyalı komünistlerin Wladyslaw Gomulka liderliğindeki daha liberal bir kısmının güç kazanmasına izin verdi. 1960'ların ortalarında, Polonya artan ekonomik ve siyasi zorluklar yaşamaya başladı, tüketici fiyatlarındaki artışın bir grev dalgasına yol açtığı 1968 Polonya siyasi krizi ve 1970 Polonya protestolarıyla ile de doruğa ulaşıldı. Hükümet, batılı kreditörlerden alınan büyük ölçekli kredilere dayalı yeni bir ekonomik program başlattı, bu da yaşam standartlarında ve beklentilerde artışa neden oldu, ancak program Polonya ekonomisinin dünya ekonomisiyle artan entegrasyonu anlamına geliyordu ve 1973 petrol krizinden sonra başarısız oldu. 1976'da Edward Gierek hükümeti fiyatları tekrar yükseltmek zorunda kaldı ve bu da Haziran 1976 protestolarına yol açtı.
Bu baskı ve reform döngüsü ve ekonomik-politik mücadele, 1978'de Karol Wojtyla'nın Papa II. John Paul olarak seçilmesiyle yeni özellikler kazandı. Wojtyla'nın beklenmedik yükselişi, özellikle papanın 1979'da Polonya'ya yaptığı ilk ziyaretle birlikte, otoriter ve etkisiz nomenklatura tarafından yönetilen devlet sosyalizmi sistemine karşı muhalefeti güçlendirdi. Ağustos 1980'in başlarında, yeni bir grev dalgası, Lech Walęsa liderliğindeki bağımsız sendika "Dayanışma"nın (Solidarność) kurulmasıyla sonuçlandı. Muhalefetin artan gücü ve faaliyeti, Wojciech Jaruzelski hükümetinin Aralık 1981'de sıkıyönetim ilan etmesine neden oldu. Ancak Sovyetler Birliği'nde Mihail Gorbaçov'un reformları, Batı'dan gelen artan baskı ve işlevsiz ekonomi yüzünden rejim, muhalifleri ile pazarlık yapmak zorunda kaldı. 1989 Yuvarlak Masa Görüşmeleri, Solidarność'un 1989 seçimlerine katılmasına yol açtı. Solidarność'un çarpıcı zaferi, Orta ve Doğu Avrupa'da komünist yönetimden ardı ardına geçişlerin ilkine yol açtı. 1990'da Jaruzelski, cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ardından cumhurbaşkanlığından istifa etti ve yerine Walęsa geçti.
Komünist yönetimdeki Polonya'nın kuruluşu (19441948)
Sınır ve nüfus kaymaları
II. Dünya Savaşı'ndan önce, Polonya nüfusunun üçte biri etnik azınlıklardan oluşuyordu. Polonya'nın 1939'da o zamanki sınırları içerisinde yaklaşık 35 milyon nüfusu vardı, ancak 1946'daki sınırlarında 24 milyondan az kişi bulunuyordu. Geriye kalan nüfusun üç milyonundan fazlası, çoğunluğu yakında Polonya'dan ayrılacak olan Almanlar, Ukraynalılar ve Yahudiler gibi etnik azınlıklardı. Polonya, II. Dünya Savaşı sırasında nüfusunun yüzde 16-17'sini oluşturan en ağır orantılı insan kaybına uğradı. 1939 ve 1945 yılları arasında 6 milyona kadar Polonya vatandaşının savaşla ilgili sebeplerden öldüğü tahmin edilmektedir. Yaklaşık rakam, yukarıdaki toplamın bir parçası olarak 3 milyon Yahudiyi içermektedir. Etnik Polonyalı kurbanların sayısı yaklaşık 2 milyondu.
Polonya'daki tarihi azınlıklar en çok etkilenenlerden olurken, Polonya'nın önceki ulusal nüfus sayımlarına yansıyan çok ırklı çeşitliliği savaştan sonraki birkaç yıl içinde tamamen ortadan kalktı. Polonya'daki eğitimli sınıf çok acı çekti, ülkenin savaş öncesi sosyal ve politik seçkinlerinin büyük bir kısmı ya öldü ya da başka ülkelere dağıldı.
Ülkenin yeniden inşası gibi muazzam bir görevin yerine getirilmesine, yeni hükümetin merkezi otorite elde etme mücadelesi eşlik etti, bu da toplumun önemli bir bölümünün yeni rejime duyduğu güvensizlik ve Polonya'nın 1945'in ortalarına kadar düzgün bir şekilde belirlenmeyen savaş sonrası sınırları üzerindeki anlaşmazlıklar tarafından daha da karmaşık hale geldi. O sırada mevcut olan Sovyet kuvvetleri, Almanya'nın Polonya'ya nakledilen eski doğu topraklarını yağmalayarak değerli endüstriyel ekipman, altyapı ve fabrikaları ellerinden alıp Sovyetler Birliği'ne gönderdiler.
Curzon Hattı'nın doğusundaki Kresy topraklarının Sovyetler tarafından ilhak edilmesinden sonra, yaklaşık 2 milyon Polonyalı bu bölgelerden Potsdam Anlaşması kapsamında Almanya'dan Polonya'ya transfer edilen Oder-Neisse hattının doğusundaki yeni batı ve kuzey bölgelerine taşındı, nakledildi veya sürüldü. Diğerleri Sovyetler Birliği topraklarının içinde kaldı ve daha fazlası 1956'dan sonra gitti. Polonya'nın orta kesimlerinden insanlarla ek yerleşim, hükümetin Kurtarılan Bölgeler olarak adlandırdığı bölgelerdeki Polonyalıların sayısını 1950'de 5 milyona çıkardı. 10 milyonluk eski Alman nüfusunun çoğu 1950'de savaş sonrası Almanya'ya kaçtı veya sürüldü: savaşın son aşamalarında yaklaşık 4,4 milyon kişi kaçtı ve 3,5 milyonu 1945-1949 arası Polonyalı yetkililer tarafından sürüldü. Almanların sınır dışı edilmesi, Müttefiklerin Potsdam'da kesinleşen kararlarının sonucuydu.
Ukraynalıların ve Belarusluların Polonya'dan Sovyetler Birliği'ne sürülmesi, 1947 Vistül Operasyonu'nun Polonya'da kalan Ukraynalıları dağıtması, Polonyalı Yahudilerin çoğunun Holokost sırasında Nazi Almanyası tarafından yok edilmesi ve hayatta kalanların çoğunun Polonya'dan Batı'ya ve yeni kurulan İsrail'e göç etmesiyle Polonya ilk kez etnik olarak homojen bir ulus devlet haline geldi. Hükümet tarafından dayatılan ve kendiliğinden oluşan insan hareketleri, Avrupa tarihindeki en büyük demografik değişimlerden biri anlamına geliyordu.
Diğer Avrupa ülkelerinden farklı olarak Polonya, hem Nazi faillerine hem de işbirlikçilerine yönelik kapsamlı kovuşturmayı 1950'lere kadar sürdürdü. Alexander Prusin'e göre Polonya, savaş sonrası komünist ülkeler arasında savaş suçlarını soruşturma ve kovuşturmada en tutarlı olanıydı; 1944 ile 1985 yılları arasında Polonya mahkemeleri, 5.450'si Alman uyruklu olmak üzere 20.000'den fazla sanığı yargıladı.
Altyapının ve ekonominin yeniden inşası
Polonya, savaş sırasında altyapısında feci hasar gördü ve bu da onun endüstriyel üretiminde Batı'nın daha da gerisinde kalmasına neden oldu. Ulusal kaynaklardaki ve altyapıdaki kayıplar, savaş öncesi potansiyelin %30'undan fazlasını oluşturuyordu. Polonya'nın başkenti Varşova, en çok harap olmuş şehirler arasındaydı - 1944 Varşova Ayaklanması'nın ardından yüzde 80'den fazlası yıkıldı. Polonya devleti daha gelişmiş batı bölgelerini ele geçirdi ve ekonomik olarak daha geri doğu bölgelerini kaybetti. Daha 1948'de, ilk kez uygulanan ve paramparça olmuş hayatları yeniden inşa etmeye yönelik kolektif arzuyla beslenen Üç Yıllık Plan (Plan Trzyletni) sırasında, küresel ve kişi başına düşen endüstriyel üretim düzeyi savaş öncesi seviyeyi aştı. Üç Yıllık Plan, piyasa kapitalizminin unsurlarını koruma gereğini ilan eden Czeslaw Bobrowski ve PPR ekonomisti Hilary Minc liderliğindeki Merkezi Planlama Ofisi'nin çalışmasıydı. Polonya nüfusunun yaşam standardı önemli ölçüde iyileşti. Sovyet baskısı, Polonya hükümetinin 1947'de Amerikan destekli Marshall Planı'nı reddetmesine ve 1949'da Sovyetler Birliği hakimiyetindeki Comecon'a katılmasına neden oldu.
Varşova ve diğer harap şehirler molozlardan (çoğunlukla elle) temizlendi ve büyük bir hızla (Üç Yıllık Planın başarılarından biri), genellikle gerekli inşaat malzemelerini sağlayan Wroclaw gibi eski Alman şehirleri pahasına yeniden inşa edildi. Wroclaw, Gdańsk, Szczecin ve diğer eski Alman şehirleri de tamamen yeniden inşa edildi.
Tarihçi Norman Davies, Polonya'nın çıkarları açısından yeni Polonya sınırlarının tamamen avantajlı olduğunu, ancak muazzam acılar ve aldatıcı gerekçeler pahasına gerçekleştiğini yazdı. Radikal olarak yeni Doğu Avrupa sınırları, "muazzam bir siyaset mühendisliği becerisi" oluşturuyordu, ancak komünist propagandanın iddia ettiği gibi, çok eski tarihsel belirlemelerden türetilemezdi.
Komünist iktidarın pekiştirilmesi
Kızıl Ordu Polonya'ya girmeden önce bile, Sovyetler Birliği Polonya'nın kendi etki alanına girmesini sağlamak için örgütlü bir güç olarak Batı yanlısı direnişi ortadan kaldırma stratejisi izliyordu. 1943'te Katyn katliamının açığa çıkmasının ardından Stalin, Londra'da sürgündeki Polonya hükümeti ile ilişkileri askıya aldı. Şubat 1945'teki Yalta Konferansı'nda Sovyetler Birliği, Polonya İşçi Partisi (Polska Partia Robotnicza, PPR) dahil olmak üzere komünistlerin yanı sıra sürgündeki ve Polonya'daki Batı yanlısı unsurlardan oluşan bir koalisyon hükümetinin kurulmasına ve ardından özgür seçimlerin gerçekleştirilmesine izin vermeyi kabul etti.
Savaş öncesi Polonya Komünist Partisi, 1938'de Stalin'in tasfiyelerinde ortadan kaldırıldıktan sonra (yaklaşık beş bin Polonyalı komünist Rusya'ya getirildi ve öldürüldü), Marceli Nowotko, Boleslaw Molojec ve Pawel Finder liderliğindeki bir grup hayatta kalan, 1941'de Moskova'daki Sovyetleri yeni bir Polonyalı parti kurma ihtiyacı konusunda ikna etti. Yeni Polonya İşçi Partisi'nin çekirdeği, Ocak 1942'de Varşova'da toplandı ve yukarıdaki liderlerin orada öldürülmesi veya tutuklanmasının ardından Wladyslaw Gomulka, 1943'ün sonunda partinin birinci sekreteri olarak ortaya çıktı. Gomulka, Polonya sol hareketinin ulusal geleneğinde kendini adamış bir komünistti. 1930'larda Rusya ve Ukrayna'da eğitim alırken yaşadığı Sovyet uygulamalarından nefret ediyordu, ancak Sovyetler Birliği ile ittifakın tarihsel gerekliliğine ikna olmuştu. 1938-39'da yasadışı işçi örgütlenmesi faaliyetleri nedeniyle Polonya'da hapsedildiği için tasfiyelerden sağ çıkmış olabilir. Alman işgali boyunca Gomulka Polonya'da kaldı ve Sovyetler Birliği'nde Stalin ve Wanda Wasilewska tarafından Polonya Yurtseverler Birliği etrafında örgütlenen çevrenin bir parçası değildi. 1945'in Polonya toplumunda, Gomulka'nın partisi diğer siyasi gruplara kıyasla marjinal olarak küçüktü.
Polonya topraklarının kurtarılması ve Armia Krajowa'nın 1944'te gerçekleştirdiği Fırtına Operasyonu'nun başarısız olmasıyla savaş sonrası Polonya'ya dönüşecek olan toprakların kontrolü Almanlardan Kızıl Ordu'ya ve Kızıl Ordu'dan Polonya Ulusal Kurtuluş Komitesi'ni (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, PKWN) kuran Polonyalı komünistlere geçti. Komite, Temmuz 1944'ün sonlarından itibaren Lublin'de var olan erken bir hükümetti. Polonyalı komünistler, başlangıçta küçük bir halk desteğine sahip olmalarına rağmen, yükselen Polonya siyasetinde en etkili yerli faktör haline geldi. PKWN, Nisan Anayasası'nın aksine Mart Anayasası'nın yasal sürekliliğini kabul etti. 6 Eylül 1944'te PKWN, sonuçları ülkenin köhne sosyal ve ekonomik yapısını temelden değiştirecek olan çok önemli toprak reformu kararnamesini yayınladı. Bir milyondan fazla köylü ailesi, daha büyük mülklerin parsellenmesinden yararlandı.
Yalta kararlarından faydalanan komünistler, Sovyetlerin Doğu Avrupa'yı sıkı sıkıya Sovyetler Birliği'nin etkisi altına sokma planı dahilinde Sovyet desteğinin avantajlarından yararlandılar; güvenlik hizmetleri gibi önemli devlet daireleri üzerinde kontrol sağladılar (güvenlik, Polonya eşdeğer kurumlar geliştirene kadar NKVD'nin elindeydi). 1944'ün sonlarından başlayarak Varşova Ayaklanması'nın bastırılması ve PKWN'nin popülist programının teşvik edilmesinin ardından, sürgündeki Londra hükümetinin delegasyonu Polonyalıların çoğunluğu tarafından giderek daha fazla başarısız bir girişim olarak görüldü; izole edildi ve yeni komünist siyasi ve idari güçlere karşı direniş kesin olarak zayıfladı. Nüfus, yıllarca süren baskı ve çatışmalardan bıkmıştı ve PKWN Manifestosu'nda ifade edilen fikirler ve bu fikirlerin ilerici uygulamaları, halkın genişleyen desteğini topladı. Toprak reformunun ötesinde, PKWN Manifestosu daha fazla radikal mülkiyet değişikliği öngörmedi ve endüstrinin millileştirilmesinden söz edilmedi. Tersine, ekonomik ilişkiler düzgün bir şekilde düzene girdikçe ticari mülkiyetin sahiplerine geri dönmesi gerekiyordu. 1944'ten itibaren kurtarılmış bölgelerde, ilan edilen sloganlara yanıt veren işçiler mevcut fabrikaları kendiliğinden devraldı, işçi konseyleri kurdu ve yeniden inşa, aktivasyon ve üretimi üstlendi. Polonya Halk Cumhuriyeti'nin fabrikalara sahip çıkması ve kendi kurallarını uygulaması için hatırı sayılır bir emek mücadelesi ve zorlama gerekliydi.
PKWN, Ocak 1945'ten itibaren Polonya Cumhuriyeti Geçici Hükümeti (Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej, RTRP) olarak faaliyet göstermeye başladı. Bu hükümete bir sosyalist olan Edward Osóbka-Morawski başkanlık ediyordu, ancak Michal Rola-Żymierski gibi çoğunlukla PHC adına çalışmayan Sovyet çalışanları olan komünistler kilit mevkilerin çoğunu elinde tutuyordu. Nisan 1945'te Polonya-Sovyet dostluk ve işbirliği anlaşması imzalandı; bu anlaşma gelecekteki Batılı veya göçmen etkisi veya Polonya'daki komünist olmayan siyasi güçlerle iç işbirliği olasılıklarını ciddi şekilde sınırladı. Ardışık erken dönem Sovyet etkisindeki hükümetler, Gomulka ve onun Halk Cumhuriyeti tarafından Ocak 1944'te işgal altındaki Varşova'da kurulan seçilmemiş, komünist kontrolündeki parlamentoya, Devlet Ulusal Konseyi'ne (Krajowa Rada Narodowa, KRN) bağlıydı. Komünist hükümet yapıları, kendi yarı parlamentosu olan Ulusal Birlik Konseyi'ni (Rada Jedności Narodowej, RJN) oluşturan ve giderek daha fazla izole olan sürgündeki Polonya hükümeti tarafından tanınmadı.
Yalta anlaşması, Polonya'daki "tüm demokratik ve Nazi karşıtı unsurların" bir hükümet birliğini şart koşuyordu. Sürgündeki Polonya hükümetinin başbakanı Stanislaw Mikolajczyk, Kasım 1944'te görevinden istifa etti, Yalta şartlarını kabul ettikten sonra Moskova'ya gitti ve burada Boleslaw Bierut ile bir "'ulusal birlik' hükümeti" şeklinde müzakere etti. Mikolajczyk sürgündeki diğer birkaç Polonyalı liderle birlikte Temmuz 1945'te Polonya'ya döndü.
Yeni Polonya Geçici Ulusal Birlik Hükümeti (Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, TRJN) -1947 seçimlerine kadar Polonya hükümeti olarak adlandırılıyordu- 28 Haziran 1945'te kuruldu. Osóbka-Morawski başbakan olarak makamını korudu; Gomulka birinci, Mikolajczyk ikinci başbakan yardımcısı ve tarım bakanı oldu. Hükümet "geçiciydi" ve Potsdam Konferansı kısa süre sonra düzenli bir hükümet kurulmadan önce serbest seçimlerin yapılması ve kalıcı bir anayasal sistemin kurulması gerektiğini ilan etti.
Komünistlerin başlıca rakipleri Polonya Yeraltı Devleti'nin kıdemli aktivistleri, Mikolajczyk'in Polonya Halk Partisi (Polskie Stronnictwo Ludowe, PSL) ve Batı'daki Polonya Silahlı Kuvvetleri'nin gazileriydi. Mikolajczyk'in Halk Partisi (başlangıçta bir köylü oluşumu) özellikle pratik öneme sahipti, çünkü komünistler tarafından yasal olarak tanınıyordu ve bu nedenle siyasi arenada faaliyet gösterebiliyordu. Halk Partisi, vaat edilen seçimleri kazanarak komünistlerin iktidarı tekelleştirmesini engellemek ve nihayetinde piyasa ekonomisine sahip bir parlamenter yönetim kurmak istiyordu. Mikolajczyk, Sovyetler Birliği ile dost olan bağımsız bir Polonya devletinin Doğu ile Batı arasında bir köprü görevi görmesine izin verileceğini umuyordu.
Sovyet Kızıl Ordusu tarafından desteklenen ve güvenlik güçlerinin kontrolünde olan Sovyet yönelimli partiler, özellikle Gomulka ve Bierut yönetimindeki Polonya İşçi Partisi'nde yoğunlaşan gücün çoğunu elinde tutuyordu. Bierut, Sovyetler Birliği'nden (savaş sırasında ve sonrasında) gelen ve Sovyetler tarafından empoze edilen, Aralık 1945'teki PHC Kongresi sırasında hızlanan bir süreç olan Polonya partisine atananların akışını temsil ediyordu. Partinin üye sayısı 1945'in başlarında belki birkaç bin iken 1948'de bir milyonun üzerine çıktı.
Sovyet hakimiyetinin bir göstergesi olarak, Polonya'daki Nazi karşıtı yeraltı örgütünün önde gelen on altı lideri, Haziran 1945'te Moskova'da mahkemeye çıkarıldı. Siyaset sahnesinden uzaklaştırılmaları, Yalta anlaşmalarının gerektirdiği demokratik geçiş olasılığını ortadan kaldırdı. Yanlış ve saçma bir şekilde Nazilerle işbirliği yapmakla suçlanan sanıkların davası, İngiliz ve Amerikalı diplomatlar tarafından protesto edilmeden izlendi. Beklenen ölüm cezalarının verilmemesi onları rahatlattı. 5 Temmuz 1945'te Büyük Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri Mikolajczyk'in istifasının ardından gelen Tomasz Arciszewski liderliğindeki Londra'daki sürgündeki hükümeti resmi olarak tanımayı bıraktı.
194547 yıllarında, Polonya'da yaklaşık 500.000 Sovyet askeri konuşlanmıştı. 1945 ile 1948 arasında, yaklaşık 150.000 Leh, Sovyet yetkilileri tarafından hapsedildi. Birçok eski AK üyesi tutuklandı ve idam edildi. Mayıs 1945'teki PHC Merkez Komitesi Genel Kurulu sırasında Gomulka, kitlelerin Polonyalı komünistleri "NKVD'nin en kötü teşkilatı" olarak gördüklerinden şikayet etti ve Edward Ochab, Sovyet ordusunun Polonya'dan çekilmesinin yüksek bir öncelik olduğunu ilan etti. Ancak bu arada, savaş sonrası mücadele ve zulümde on binlerce Polonyalı öldü ve on binlercesi daha mahkemeler tarafından uydurma ve keyfi suçlamalarla mahkum edildi veya Sovyetler Birliği'ne sürüldü. Polonya'daki Sovyet birliklerinin statüsü, "Geçici olarak Polonya'da konuşlanmış Sovyet kuvvetlerinin yasal statüsüne ilişkin" Polonya-Sovyet bildirisinin imzalandığı 1956'nın sonlarına kadar yasallaştırılmamıştı. Sovyet Kuzey Kuvvetler Grubu kalıcı olarak Polonya'da konuşlanacaktı.
Hileli seçimler, Mikolajczyk'in yenilgisi
Stalin, Yalta Konferansı'nda Polonya'da serbest seçimlerin yapılacağı konusunda söz vermişti. Bununla birlikte, Gomulka ve Bierut liderliğindeki Polonyalı komünistler, iktidardan vazgeçmeye hiç niyetleri olmasa da, genel halktan aldıkları sınırlı desteğin de farkındaydılar. Bu zorluğun üstesinden gelmek için, 1946'da parlamento seçimlerinden önce "Üç Kez Evet" referandumu (Trzy razy tak) olarak bilinen ulusal bir referandum düzenlendi. Referandum; Senato, ulusal endüstriler ve batı sınırları hakkında oldukça genel, ancak siyasi olarak yüklü üç sorudan oluşuyordu, Polonya'daki komünist girişimlerin popülaritesini kontrol etmek ve desteklemek için düzenlenmişti. O dönemde önemli partilerin çoğu solcu ya da merkezci olduğundan ve üç seçeneği de kolayca onaylayabileceğinden, Mikolajczyk'in Polonya Halk Partisi (PSL), hükümet bloğuyla birleşiyormuş gibi görünmemek için destekçilerinden birinci soruya, Senato'nun kaldırılmasına karşı çıkmalarını istedi. Komünistler, "Üç Kez Evet" oyu verdi. PSL tarafından yeniden oluşturulan kısmi sonuçlar, komünist tarafın ilk soruda çok az destekle karşılandığını gösterdi. Bununla birlikte, seçim sahtekarlığı ve tehditler ile gölgelenmiş bir kampanyanın ardından komünistler, her üç soruda da büyük çoğunluğu elde ederek sanayinin millileştirilmesine, genel olarak ekonomik faaliyetin devlet kontrolüne geçmesine ve tek kamaralı bir ulusal parlamentonun (Sejm) kurulmasına yol açtı.
Komünistler, özellikle önde gelen muhalefet partisi olan Mikolajczyk'in PSL'sini bastırarak, komünist olmayan düşmanlarının haklarını kademeli olarak ellerinden alarak iktidarı pekiştirdiler. Yaygın olarak duyurulan bazı vakalarda, aralarında Auschwitz direnişinin organizatörü Witold Pilecki'nin de bulunduğu düşman olarak algılanan kişiler uydurma suçlamalarla ölüm cezasına çarptırıldı. Armia Krajowa ve Ulusal Birlik Konseyi liderleri zulüm gördü. Birçok direniş savaşçısı yargısız infaz edildi veya sürgüne gönderildi. Muhalefet üyeleri de idari yollarla taciz edildi. Eski Nazi karşıtı ve sağcı örgütlere kolluk kuvvetleri tarafından devam eden zulüm bazı partizanları ormanlarda tutsa da, Kamu Güvenliği Bakanlığı (UB, Güvenlik Bakanlığı olarak bilinir), NKVD ve Kızıl Ordu'nun eylemleri istikrarlı bir şekilde partizanların sayılarını azalttı. Sağcı isyan, Temmuz 1945'teki aftan sonra radikal bir şekilde azaldı ve Şubat 1947'deki aftan sonra giderek zayıfladı.
1946'ya kadar tüm sağcı partiler yasaklandı ve 1947'de yalnızca Polonya İşçi Partisi ve solcu müttefiklerini içeren yeni bir hükümet yanlısı Demokratik Blok kuruldu. 19 Ocak 1947'de, öncelikle PPR ile müttefik adayların ve Polonya Halk Partisi'nden potansiyel olarak siyasi açıdan güçlü bir muhalefetin yer aldığı ilk parlamento seçimleri yapıldı. Ancak PSL'nin gücü ve rolü, hükümet kontrolü ve zulmü nedeniyle zaten ciddi şekilde tehlikeye atılmıştı. Seçim sonuçları Stalin tarafından bloğu oyların %80'ini alan komünistlerin lehine olacak şekilde ayarlandı. İngiliz ve Amerikan hükümetleri, bunu Yalta ve Potsdam anlaşmalarını açıkça ihlal ettiği için protesto etti. Hileli seçimler, Polonya siyasetindeki çok partili sistemi fiilen sona erdirdi. Referandum kostümlü provasının ardından bu kez oy sahtekarlığı çok daha iyi gizlenerek çeşitli biçim ve aşamalara yayıldı ve bunun gerçek boyutu hala bilinmiyor. Tüm baskı ve manipülasyonlara rağmen, seçimi denetlemekle görevli bir NKVD albayı Stalin'e oyların ülke çapında yaklaşık %50'sinin rejimin Demokratik Bloku'na verildiğini bildirdi. Yeni Sejm'de 444 koltuğun 27'si Stanislaw Mikolajczyk'in Polonya Halk Partisi'ne verildi. Mikolajczyk sonuçların sahte olduğunu beyan ettikten sonra tutuklanmakla veya beteriyle tehdit edildi ve Ekim 1947'de ABD Büyükelçiliği'nin yardımıyla ülkeden kaçtı; diğer muhalefet liderleri de ülkeden ayrıldı. Şubat ayında yeni Sejm, 1947 Küçük Anayasasını oluşturdu. Sonraki iki yıl boyunca, komünistler Polonya'da siyasi gücü tekellerine aldılar.
Polonya Birleşik İşçi Partisi ve yönetimi
Sovyetleştirme ve Stalinizm dönemi başladığında, PZPR birleşmiş olmaktan çok uzaktı. Komünistler arasındaki en önemli bölünme PPS ile birleşmeden önce, Stalinistler Gomulka'yı PPR'nin en üst makamından atıp yerel komünist hizbini bastırdığında meydana geldi. PZPR, farklı görüş ve yöntemleri benimseyen ve Polonya devletinin farklı derecelerde Sovyetler Birliği'nden farklılığını ve bağımsızlığını arayan birkaç fraksiyona bölündü. Resmi ideoloji olan Marksizm-Leninizm Polonya için yeniyken, komünist rejim birçok psikolojik ve pratik açıdan önemli yollarla Sanasyon, Ulusal Demokrasi ve 19. yüzyıl bölücü güçleriyle işbirliği gelenekleri de dahil olmak üzere geçmiş Polonya yönetici çevrelerinin ilkelerini, yöntemlerini ve tavırlarını sürdürdü.
Polonya'nın Sovyet Bloğu'nun bir üyesi olmasıyla birlikte, partinin güç ve reform arayışları, Sovyetler Birliği yöneticilerinin dayattığı kısıtlamalar ve sınırlar, ulusal bağımsızlığının ve özgürlüklerinin olmadığının bilincinde olan Polonya toplumunun küskün tavrı ve parti yöneticilerinin, (hem halk desteğinin olmaması hem de Sovyet tepkisi nedeniyle) Sovyet ittifakının gerekliliklerine uymayı bıraktıklarında konumlarının sona ereceğini anlamalarıyla kalıcı olarak engellendi. Polonya'nın siyasi tarihi, Sovyetlerin ve Polonyalı komünistlerin karşılıklı bağımlılığı tarafından yönetildi.
Nomenklatura siyasi seçkinleri, bu dönemde gelişti. Bu seçkinler iktidar partisi yapısında, merkezi ve yerel yönetimin tüm şubelerinde ve her türlü kurumdaki liderler, müdürler ve yöneticilerden oluşuyordu. Nomenklatura üyeleri parti tarafından atanır ve örneğin ekonomik kalkınma, endüstri yönetimi veya eğitim gibi kamu yaşamının tüm alanlarında siyasi kontrol uygulardı. Parti için, ayrıcalıklı nomenklatura katmanı ideolojik olarak güvenilir ve başka türlü kalifiye olan kişilerin uygun şekilde yerleştirilmesini sağlamak için sürdürüldü, ancak revizyonist muhalifler Jacek Kuroń ve Karol Modzelewski daha sonra bu sistemi, merkezi siyasi bürokrasinin kendi iyiliği için bir sınıf diktatörlüğü olarak tanımladılar. Polonya halkı, aile apartmanı inşası, çocuk bakımı, işçi tatilleri ve tatil köyleri, sağlık hizmetleri ve tam istihdam politikaları dahil olmak üzere komünist hükümetin birçok sosyal girişimini geniş çapta onayladı, ancak nomenklatura ve güvenlik hizmetlerine verilen özel ayrıcalıklardan hoşlanmadılar.
Stalinist dönem (19481956)
Gomulka'nın kaldırılması, Stalinist baskılar
Diğer Doğu Bloku ülkelerinde olduğu gibi, 1948'den sonra Polonya'da da "milliyetçi" veya diğer "sapmacı" eğilimlerle suçlanan komünist yetkililere karşı Sovyet tarzı bir siyasi tasfiye yaşandı. Polonya'da gönülsüz tasfiye, Mayıs 1950'den itibaren Marian Spychalski'nin ve Stalin'in ölümünden beş ay sonra Michal Rola-Żymierski'nin tutuklanıp hapse atılmasını içeriyordu. Eylül 1948'de, Stalin'in PPR üzerindeki doğrudan kontrolüne karşı çıkan Wladyslaw Gomulka, kendisi gibi savaşı Polonya'da geçiren bir grup komünist liderle birlikte ideolojik olarak Leninizm'den ayrılmakla suçlandı ve partinin genel sekreterlik görevinden ihraç edildi. "Sağcı milliyetçi sapmalarla" suçlanan Gomulka, gerçekten de Leh sosyalist geleneklerini vurgulamış ve Rosa Luxemburg'un Polonya ve Litvanya Krallığı Sosyal Demokrasisi (SDKPiL) partisini Polonya'nın ulusal amaçlarını küçümsediği için ciddi şekilde eleştirmişti. Daha sinsi bir şekilde, Sovyetler Gomulka'nın Sovyet karşıtı bir uluslararası komploya katıldığını iddia etti. Boleslaw Bierut'un emrini takiben, Gomulka Ağustos 1951'in başlarında Kamu Güvenliği Bakanlığı (MBP) tarafından tutuklandı ve Sovyetlerin talep ettiği şekilde Roman Romkowski ve Anatol Fejgin tarafından sorguya çekildi. Gomulka; Bierut, Jakub Berman ve Stalin'in diğer ortaklarının rejimi altında zulüm gören diğer komünistlerin aksine fiziksel işkenceye maruz kalmadı. Sorgu sırasında savunmasını meydan okurcasına yaptı, yargılanırsa "gerçeğin tamamını" ifşa etmekle tehdit etti ve boyun eğmedi. Gomulka böylece tipik bir göstermelik duruşma yapılmadan hapse atıldı (Aralık 1954'te serbest bırakıldı). Bierut, PPR (ve ardından PZPR) lideri olarak Gomulka'nın yerini aldı. Gomulka, Polonyalı yoldaşları tarafından ellerinden geldiğince korunmaya devam etti ve meydan okumasının kaydı, 1956'da Polonya partisinin kendini yeniden ortaya koymaları için bir fırsat olduğunda işe yaradı.
Stalinist hükümet, savaş zamanı gruplarından ve Sovyetler Birliği'nde Stalin altında faaliyet gösteren Polonya Yurtseverler Birliği gibi örgütlerden gelen Polonyalı komünistler tarafından kontrol ediliyordu. Bu dönemin liderleri arasında Wanda Wasilewska ve Zygmunt Berling vardı. Artık Polonya'da, devletin Sovyet yanlısı politikasının bir garantisi olarak hükümetin ve devlet güvenliğinin her koluna yerleştirilen MBP ve Sovyet "danışmanlarının" yardımıyla, siyasi olarak aktif ve lehte kalanlar ülkeyi yönetiyordu. Bu danışmanların en önemlisi, 1949'dan 1956'ya kadar Polonya'nın savunma bakanı, Sovyetler Birliği Mareşali ve savaş kahramanı olan Konstantin Rokossovski (Konstanty Rokossowski) idi. Savaş sonrası bir aradan sonra zorunlu askerlik uygulaması başlatıldı ve Polonya ordusu, kısa sürede 400.000 kişilik kalıcı boyutuna ulaştı.
Güvenlik Departmanı (UB) dahil olmak üzere Sovyet tarzı gizli polis, 1953 itibariyle yaklaşık 32.000 ajanlık bir boyuta ulaştı. Stalinist dönemdeki zirvesinde, her 800 Polonya vatandaşına bir UB ajanı düşüyordu. MBP ayrıca İç Güvenlik Birlikleri, Sivil Milisler (MO), sınır muhafızları, hapishane personeli ve özel eylemler için kullanılan paramiliter polis ORMO'dan (100.000'den fazla üyeye sahip) sorumluydu. ORMO, 1944-45'teki iktidar boşluğundaki suç patlamasına kendiliğinden bir tepki olan halkın öz savunma çabalarından ortaya çıktı. Şubat 1946'da PHC, görünüşte suç kontrolü amaçlı, gönüllü ORMO yapısını yaratarak bu yurttaş milis hareketini yönlendirdi ve resmileştirdi.
Çoğunlukla Stalin'in sağlığında, savcılar ve yargıçlar ile Kamu Güvenliği Bakanlığı ve Polonya Ordusu Ana Enformasyon Müdürlüğü görevlileri, uluslararası hukuk tarafından insanlığa karşı suçlar ve barışa karşı suçlar olarak tanınan eylemlerde bulundular. Bir örnek, resmi aftan ve kimliklerini gönüllü olarak ifşa ettikten sonra Nazi karşıtı direnişin eski katılımcıları olan Özgürlük ve Bağımsızlık (WiN) örgütü üyelerinin 1951'de Varşova'daki Mokotów Hapishanesinde infaz edilmesiydi. Savaş sonrası Polonya ordusu, istihbaratı ve polisi, 1956'ya kadar Kuzey Kuvvetler Grubu ile Polonya'da görev yapan NKVD subaylarından oluşuyordu.
1950'lerin başında toplu tutuklamalar devam etti. Ekim 1950'deki sözde "K Operasyonu"nda bir gecede 5.000 kişi tutuklandı. 1952 yılı boyunca toplam 21.000'den fazla kişi tutuklandı. Resmi verilere göre 1952'nin ikinci yarısında 49.500 siyasi tutuklu tutuluyordu. Eski İç Ordu komutanı Emil August Fieldorf, Stalin'in ölümünden hemen önce, Şubat 1953'te idam edilmeden önce Sovyetler Birliği ve Polonya'da yıllarca acımasız zulme maruz kaldı.
Hem Sovyet hem de yerel Stalinistlere karşı direniş yalnızca genel nüfus arasında değil, aynı zamanda PZPR saflarında da yaygındı ve bu, baskıcı sistemin Polonya'daki hasarını diğer Doğu Bloku ülkelerine kıyasla çok azalttı. Norman Davies'e göre 1947'den sonra siyasi şiddet yaygın değildi. Kısmen mülk müsaderesine tabi tutulan Kilise, büyük ölçüde dokunulmadan kaldı, önemli ölçüde marjinalize edilen entelijansiya gelecekteki reformları etkileme potansiyelini korudu, köylüler toplu kolektifleştirmeden kaçındı ve özel kuruluşların kalıntıları varlığını sürdürdü. 1953'te Stalin'in ölümü ile 1956 Polonya Ekimi arasında kademeli bir liberalleşme gerçekleşti.
Millileştirme ve merkezi planlı ekonomi
Şubat 1948'de Marksist bir iktisatçı olan Sanayi Bakanı Hilary Minc, Polonya Merkezi Planlama Ofisini bir "burjuva" kalıntısı olarak eleştirdi, ofis kaldırıldı ve Polonya Stalinist ekonomisi doğdu. Başkan Bierut, Başbakan Cyrankiewicz ve Minc'in başkanlık ettiği hükümet, kapsamlı bir ekonomik reform ve ulusal yeniden inşa programı başlattı. Polonya, rejimin 1948'e kadar sürdürdüğü demokrasi ve kısmi piyasa ekonomisi görünümü yerine, Sovyet "halk cumhuriyeti" modeli ve merkezi olarak planlanmış komuta ekonomisi ile uyumlu hale getirildi.
Kamulaştırma ve toprak reformundan sonra sanayinin, bankacılık sektörünün ve kırsal mülkiyetin mülkiyet ilişkileri temelden değişti. Eşitlikçilik adına uygulanan değişiklikler, geniş toplumsal onay ve destek gördü.
Polonya ekonomisinin yapısı, 1940'ların sonlarında ve 1950'lerin başlarında kuruldu. Sovyet tarzı planlama, 1950'deki Altı Yıllık Plan ile başladı. Plan, ağır sanayinin hızlı gelişimine ("hızlandırılmış sanayileşme", Kore Savaşı'nın patlak vermesinden sonra Sovyet askeri talepleri tarafından yönlendirilen ve iptal edilen birçok tüketici odaklı yatırım pahasına) ve (nihayetinde başarısız) tarımın kolektifleştirilmesine odaklandı. Ana projeler arasında, her ikisi de 1950'lerin başında Kraków yakınlarında sıfırdan inşa edilen Lenin Çelik Fabrikası ve onu destekleyen ve kısa bir süre sonra Kraków'un bir parçası olan "sosyalist şehir" Nowa Huta (Yeni Çelik Fabrikası) vardı. Savaş öncesi büyük toprak sahiplerinden alınan toprak, daha yoksul köylülere yeniden dağıtıldı, ancak müteakip kollektifleştirme için toprakları çiftçilerden geri alma girişimleri geniş bir kızgınlıkla karşılaştı. Ticaret savaşı olarak bilinen olayda, özel ticaret ve sanayi millileştirildi. Birkaç yıl içinde çoğu özel dükkan ortadan kayboldu. Rejim, bir kollektifleştirme kampanyasına girişti (Devlet Tarım Çiftlikleri kuruldu), ancak bu değişimin hızı diğer Sovyet uydularından daha yavaştı. Polonya, bireysel köylülerin tarıma hakim olmaya devam edeceği tek Doğu Bloku ülkesi olarak kaldı. Ocak 1948'de başlatılan bir Sovyet-Polonya ticaret anlaşması, Polonya'nın gelecekteki dış ticaret ve ekonomik işbirliğinin baskın yönünü belirledi.
1948'de Amerika Birleşik Devletleri, savaş sonrası Avrupa'nın yeniden inşasına yardımcı olmak ve böylece orada daha fazla siyasi güç kazanmak amacıyla Marshall Planı girişimini duyurdu. Plana katılma fikrini başlangıçta memnuniyetle karşılasa da Polonya hükümeti, Moskova'nın baskısı altında Amerikan teklifini reddetti. Ayrıca, Doğu Almanya'daki 1953 Ayaklanması'nın ardından Polonya, Sovyetler Birliği tarafından Almanya'dan tazminat talebinden vazgeçmeye zorlandı ve sonuç olarak Almanya ne Polonya devletine, ne de Polonya vatandaşlarına savaşın verdiği zarar için önemli bir tazminat ödemedi. Polonya, tazminatını ilhak edilen batı topraklarındaki Alman nüfusunun geride bıraktığı arazi ve mülk şeklinde aldı.
Amerikan yardımının olmamasına rağmen, Polonya da dahil olmak üzere Doğu Avrupa'nın "komuta ekonomileri", Batı Avrupa'nın yönlendirdiği piyasa ekonomisi ile tarihsel olarak var olan refah uçurumunu kapatmada bazı ilerlemeler kaydetti. Sermaye birikimi nedeniyle, Polonya'nın ulusal geliri reel olarak %76'nın üzerinde arttı ve 1947 ile 1950 arasında tarımsal ve endüstriyel üretim iki kattan fazla arttı. Köylüler göç edip şehirlerde yaşayan işçi sınıfına dönüştükçe (1946 ile 1955 arasında 1,8 milyon kişiden oluşuyordu) ve ülke hızlı bir kentleşme döneminden geçerken (şehirlerin toplam nüfusu 3.1 milyon arttı) ekonomik geçiş ve sanayileşmeye büyük toplumsal dönüşümler eşlik etti ve bunları mümkün kıldı. Ucuz işgücü akışı ve Sovyet pazarının mevcudiyeti, düşük üretkenliğe ve yeni teknolojilere yapılan yetersiz yatırıma rağmen kaynak birikimini kolaylaştırdı. Doğu Avrupa'nın merkezi olarak planlanmış sosyalist ekonomileri, savaş sonrası yıllarda büyüme açısından Batı'dan nispeten daha iyiydi, ancak daha sonra, özellikle 1973 petrol krizinden sonra ekonomik zarar gördü. Ancak, daha önceki endüstriyel dinamiklerin neden olduğu yaşam standartlarındaki artış, Batı'dakiyle kıyaslanamazdı.
Reformlar, direniş ve Destalinizasyonun başlangıcı
Son Polonya-Sovyet toprak değişimi, 1951'de gerçekleşti. Sınır boyundaki yaklaşık 480 km2'likarazi, Polonya ve Sovyetler Birliği arasında değiş tokuş edildi.
Polonya Halk Cumhuriyeti Anayasası Temmuz 1952'de ilan edildi ve devlet, resmi olarak Polonya Halk Cumhuriyeti (PRL) oldu. Garanti edilen anayasal haklar arasında evrensel ücretsiz sağlık hizmeti de vardı. Devlete ait büyük işletmeler, çalışanlara (1970'lerde azalmaya başlayan) barınma, spor tesisleri ve hastaneler dahil olmak üzere geniş bir yelpazede sosyal yardım ve boş zaman etkinlikleri sağladı. 1950'lerin başında Stalinist rejim, eğitim sisteminde de büyük değişiklikler gerçekleştirdi. Herkes için ücretsiz ve zorunlu okul eğitimi programı ve ücretsiz yükseköğrenim kurumlarının kurulması, halk içinde büyük destek gördü. Komünistler, hangi gerçeklerin ve yorumların öğretileceğini gözden geçirdiler; tarih ve diğer bilimler, ideolojik sansür tarafından onaylanan Marksist görüşleri takip etmek zorundaydı. 1951-53 yılları arasında rejim tarafından gerici olarak algılanan çok sayıda savaş öncesi profesör, üniversitelerden ihraç edildi. Sanat ve sanatçılar üzerindeki devlet kontrolü derinleştirildi. Sovyet tarzı sosyalist gerçekçilik, 1949'dan sonra otoriteler tarafından kabul edilen tek formül haline geldi. Sanat ve edebiyat eserlerinin çoğu partinin propagandasını temsil etmek ya da onun görüşleri doğrultusunda olmak zorundaydı. (Ayrıca bakınız: Polonya'da sosyalist gerçekçilik)
Reformlar genellikle nüfusun önemli bir kısmı için rahatlama getirdi. II. Dünya Savaşı'ndan sonra birçok insan, görece normal yaşamın geri dönmesi karşılığında komünist yönetimi kabul etmeye istekliydi; yüz binlerce kişi komünist partiye katıldı ve rejimi aktif olarak destekledi. Bununla birlikte, gizli halk hoşnutsuzluğu devam etti ve birçok Polonyalı "istifa eden işbirliği" tutumunu benimsedi. Armia Krajowa unsurlarından ve özellikle Ulusal Silahlı Kuvvetler'den ortaya çıkan Özgürlük ve Bağımsızlık örgütü gibi diğerleri ise Polonya'yı özgürleştirecek bir III. Dünya Savaşı umuduyla komünistlere aktif olarak karşı çıktılar. Komünist rejime karşı silaha sarılan çoğu insan 1945 ve 1947'deki aflar sırasında teslim olmuştu, ancak gizli polisin acımasız baskıları devam etti ve bazıları 1950'lere kadar savaştı.
Komünistler, Katolik Kilisesi'ne zulmederek birçok Polonyalıyı kendilerine daha da yabancılaştırdı. 1947'de kurulan ve eski savaş öncesi aşırı sağcı aktivist Boleslaw Piasecki liderliğindeki PAX Derneği, Katolik hareketini bölmeye ve komünist yönetime dost, işbirlikçi bir kiliseyi teşvik etmeye çalıştı. PAX, Katolik kamuoyunu şekillendirmede çok ilerlemedi, ancak çok sayıda kitap ve resmi olarak onaylanmış günlük Katolik basını yayınladı. 1953'te Polonya Başpiskoposu Kardinal Stefan Wyszyński, hükümetle uzlaşmaya istekli olmasına rağmen ev hapsine alındı. 1950'lerin başlarında gizli polisin dine karşı yürüttüğü savaş, yüzlerce dindar şahsın tutuklanmasına ve kovuşturulmasına yol açtı ve Kraków curia'sının Stalinist göstermelik davasıyla sonuçlandı. (Ayrıca bakınız: Polonya'nın din karşıtı kampanyası)
1952 Anayasası, her türlü demokratik hak ve özgürlüğü kağıt üzerinde güvence altına alıyordu. Gerçekte ülke, anayasada belirtilen tüm hükümet kurumlarını denetlemek için kendi kurallarını ve uygulamalarını kullanan Polonya Birleşik İşçi Partisi tarafından anayasa dışı olarak kontrol ediliyordu. Polonya Cumhurbaşkanlığı makamının yerini kolektif Danıştay aldı, ancak partinin birinci sekreteri Bierut, Polonya'nın etkin lideri olmaya devam etti. Gelecekte, demokratik hükümlere sahip bir anayasanın varlığı muhalefete yasal bir araç ve rejimi baskı altına almak için bir yol sağlayacaktı.
Stalin 1953'te öldü ve bunu Polonya'da kısmi bir çözülme izledi. Nikita Kruşçev, Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin genel sekreteri oldu. PZPR'nin İkinci Kongresi Mart 1954'te müzakere edildi. Daha önce Bierut tarafından başbakan makamından alınan Cyrankiewicz, yeniden başbakan oldu (Aralık 1970'e kadar bu mevkide kalmaya devam etti). Altı Yıllık Plan, popüler tüketim için ürünlerin üretimini artıracak şekilde ayarlandı. Kongrede bulunan Kruşçev, Bierut'a "iyi bir komünist" olan Gomulka'nın devam eden tutukluluğunun nedenlerini sordu; Bierut, Gomulka'nın hapsedilmesi hakkında özel bir bilgisi olmadığını söyledi.
Bir yetkilisi olan Józef Światlo'nun Batı'ya kaçmasının ve ifşalarının ardından, Kamu Güvenliği Bakanlığı Aralık 1954'te kaldırıldı. Gomulka ve arkadaşları hapisten çıkarıldı ve sansür biraz gevşetildi. Yasaklara göğüs geren iki önemli süreli yayın Po prostu ("Basitçe") ve Nowa Kultura ("Yeni Kültür") idi (Po prostu kapatıldı ve savunucuları, Gomulka'nın iktidara gelmesinden sadece bir yıl sonra, Ekim 1957'de acımasızca pasifleştirildi). 1955'in başlarından itibaren Polonya basını, Stalinist yakın geçmişi eleştirmekle ve eski Leh sosyalist geleneklerini (sosyal demokrat Marksizm ve ulusal bağımsızlık) övmekle meşgul oldu. Siyasi tartışma kulüpleri ülke çapında yükselişteydi, partinin kendisi de sosyal demokrat yönde ilerliyor gibi görünüyordu. Partiye sosyal adalete bağlılıkları nedeniyle katılan solcu aydınlar, sosyal demokrat istikamette daha kararlı bir şekilde ilerliyorlardı ve kısa sürede Polonya'daki revizyonizm hareketini doğurdular.
Şubat 1956'da Kruşçev, Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin 20. Kongresinde Stalin'in kişilik kültünü kınadı ve bir reform rotası başlattı. Resmi Sovyet ideolojisinin Stalinizmden arındırılması, Polonya'nın aşırı Stalinist yandaşlarını zor durumda bıraktı. Doğu Blokunda hem aydınlar hem de işçiler arasında huzursuzluk ve reform ve değişim arzusu su yüzüne çıkmaya başlarken, Stalin'in müttefiki olan Bierut'un Mart 1956'da Moskova'da ölmesi (Sovyet partisinin kongresine katılıyordu) PZPN içerisindeki mevcut bölünmeyi şiddetlendirdi. Mart ayında Bierut'un yerine genel sekreter olarak Edward Ochab geçti. 20. Kongre, Polonya'nın siyasi ve ekonomik yaşamının kısmi demokratikleşmesine de ilham verirken Ochab, endüstriyel ademi merkeziyetçiliği teşvik etmeyi ve yaşam standartlarını iyileştirmeyi amaçlayan reformlar yaptı.
Güvenlik ajanlarının sayısı %22 azaltıldı. Yaygın bir af ile tüm ülke genelinde 35.000 tutuklu serbest bırakıldı. Siyasi nedenlerle hapsedilen 9.000 kişinin ise tamamı serbest bırakıldı. Jakub Berman, Roman Romkowski ve Anatol Fejgin gibi katı Stalinistler iktidardan uzaklaştırıldı, bazıları da tutuklandı. Mayıs ayında Gomulka'nın kararıyla görevden alınan Berman hiçbir zaman yargılanmadı. Stalinist suçların birkaç faili yargılandı ve hapis cezalarına çarptırıldı. Sorumluları suçlamak ve tüm güvenlik aygıtlarını doğrulamak için çok daha geniş bir plan savcılar tarafından resmen sunuldu, ancak eylem, eşi gibi Stalinist zulmün kurbanları arasında sayılan Gomulka tarafından onaylanmadı. Gomulka bazı tasfiyeler ve reformlar gerçekleştirdi, ancak artık kendi kontrolü altında olan güvenlik sistemini geniş kapsamlı resmi kovuşturmalarla istikrarsızlaştırmak istemedi.
Gomulka'nın sosyalizme giden yolu (19561970)
Polonya Ekimi
28 Haziran 1956'dan itibaren, sanayi şehri Poznań'daki işçiler, defalarca ama nafile bir şekilde yetkililere müdahale etmeleri ve kötüleşen durumlarını iyileştirmeleri için dilekçe verdi, maaşların düşürülmesine ve değişen çalışma koşullarına yanıt olarak greve gittiler ve isyan çıkardılar. Fabrika işçilerinin gösterileri, şehir çapında büyük bir protestoya dönüştü. 16 tank, 2 zırhlı personel taşıyıcı ve 30 araç, yerel bir askeri komutan tarafından karşı karşıya getirildi. Bazıları, yerel yönetim binalarına da giren protestocular tarafından ele geçirildi. İki gün süren çatışmalarda 57 kişi öldü ve birkaç yüz kişi yaralandı. Birkaç büyük askeri oluşum olay yerine girdi, ancak ordunun rolü esas olarak polis ve güvenlik güçlerinin eylemlerini desteklemekti. Poznań radyo istasyonunda, Başbakan Cyrankiewicz geniş çapta duyurulan konuşmasında isyancıları uyardı ve tehdit etti: "... halkın yönetimine karşı elini kaldırmaya cüret eden, emin olabilir ki... yetkililer onun elini kesecek". Kargaşalar sırasında ve sonrasında resmi olarak gözaltına alınan 746 kişinin neredeyse %80'i işçiydi. Yetkililer, olayların Batılı ya da anti-komünist yeraltı merkezlerinin önceden tasarlanmış bir kışkırtma ve müdahalesi olduğu iddiasını ortaya çıkarmak için bir soruşturma başlattı. Bu çabalar başarısız oldu ve olayların kendiliğinden ortaya çıktığı ve yerel olarak desteklendiği keşfedildi. Poznań isyanının kalıcı etkisi, Polonya komünist partisi içinde ve onun Moskova ile ilişkisinde daha derin ve daha liberal bir yeniden düzenlemeye neden olmasıydı.
Temmuz 1956'da toplanan, protestolar ve şiddetle derinden sarsılan Merkez Komite'nin 7. Genel Kurulu, isimlerini toplandıkları yerlerden alan "sert yanlı" Natolin ve "reformist" Pulawy fraksiyonları olarak iki gruba ayrıldı. Natolin fraksiyonu, "Stalin'in Yahudi koruyucularının" görevden alınmasını savunan, ancak kendileri de Stalinist sempati besleyen Franciszek Jóźwiak, Mieczyslaw Moczar, Zenon Kliszko ve Zenon Nowak dahil olmak üzere büyük ölçüde ordu ve devlet güvenliğindeki komünist yetkililerden oluşuyordu. Pulawy fraksiyonundaki çoğu ise şimdi liberal reformcular ve Gomulka'nın iktidara dönüşünün destekçileri olan eski Stalinist fanatikler ve Gomulka'nın eski düşmanlarıydı. Rejim, son karışıklıklara yanıt olarak uzlaşmaya yöneldi: Poznań'lı işçiler için ücret artışları ve diğer reformlar açıklandı. Parti içinde ve aydınlar arasında, Stalinist sistemde daha geniş reform talepleri daha yaygın ve yoğun hale geliyordu.
Polonya Ekimi olarak bilinen dönemde yeni bir liderliğe ihtiyaç duyulduğunu fark eden Politbüro, hapisten salıverilen ve partiye geri dönen Gomulka'yı seçti ve Merkez Komite'nin 8. Genel Kurulu, onu Sovyet onayı olmadan PZPR'nin yeni genel sekreteri olarak seçti. Daha sonra Gomulka, Sovyet liderlerini Polonya'daki Sovyet etkisini koruyacağına ikna etti. Gomulka'nın yükselişinden önce, şüpheli Sovyet askeri hareketleri ve Polonya partisindeki karışıklığa tanık olmak ve etkilemek için Varşova'ya uçan Kruşçev liderliğindeki Sovyet üst düzey delegasyonunun gelişi gerçekleşmişti. Bazen çatışmalı karşılaşmalar ve müzakerelerden sonra, kısa süre sonra Moskova'ya döndüler ve Sovyet lideri, 21 Ekim'de Polonya'ya silahlı müdahale fikrinden vazgeçilmesi gerektiğini duyurdu. Bu konum, Sovyetlerin yeni Polonya liderliğini rahat bırakmasını talep eden komünist Çin'in baskısıyla güçlendirildi. 21 Ekim'de Varşova'da Gomulka'nın iktidara dönüşü tamamlandı ve Polonya'da ulusal komünizm çağına başladı. Gomulka, Stalinizmi ortadan kaldırma sözü verdi ve kabul konuşmasında, kulağa sosyal demokrasi gibi gelen çok sayıda reformist fikir öne sürerek, solcu revizyonistlere ve Polonya toplumundaki diğerlerine komünist devletin her şeye rağmen reforme edilebilir olduğuna dair umut verdi. Revizyonistler, kısa bir süre önce Poznań'da yenilen işçi hareketini temsil etmeye can atıyorlardı. Ana hedefleri, devlet işletmelerinde siyasi özgürlük ve özyönetimdi. Bununla birlikte, Doğu Avrupa'daki Sovyet etkisinin sonu görünürde değildi. 14 Mayıs 1955'te, daha önce kurulan NATO'ya karşı koymak için Polonya'nın başkentinde Varşova Paktı imzalandı.
Polonya Silahlı Kuvvetlerinde görev yapan birçok Sovyet subayı görevden alındı, ancak çok az sayıda Stalinist yetkili Bierut döneminin baskılarından yargılandı. Pulawy fraksiyonu, çoğu Yahudi olan Stalinist yetkililerin toplu yargılamalarının Yahudilere karşı düşmanlığı kışkırtacağını savundu. Konstantin Rokossovski ve diğer Sovyet danışmanları evlerine gönderildi ve Polonya komünist kurumu ve sistemi daha bağımsız bir yönelim aldı. Jeopolitik gerçeklerin bilincinde olan Gomulka, Sovyet birliklerinin Polonya'da kalacağını ve hiçbir açık Sovyet karşıtı eyleme izin verilmeyeceğini kabul etti. Bununla birlikte, Polonya-Sovyet ilişkilerini resmileştirdi ve Aralık 1956'da imzalanan bir Sovyet-müttefik devlet askeri işbirliği anlaşması için benzeri görülmemiş bir anlaşma yaptı ve Sovyet kuvvetlerinin Polonya'da konuşlandırılmasının "Polonya devletinin egemenliğini hiçbir şekilde ihlal edemeyeceğini ve Polonya Halk Cumhuriyeti'nin iç işlerine karışmalarına yol açamayacağını" bildirdi. Böylece Polonya, 1956 Macar Ayaklanması'nı ezen türden bir Sovyet silahlı müdahalesi riskinden kurtuldu. Gomulka, Sovyetleri kendi iç hareket alanı için kariyeri boyunca sadık desteğiyle ödüllendirdi. Birleşmiş Milletler'deki Polonya delegasyonu, Kasım 1956'da Sovyetlerin Macaristan'a müdahalesini kınayan oylamada çekimser oy kullanarak bir başkaldırıda bulundu.
Leszek Kolakowski, Stanislaw Ossowski ve Adam Schaff gibi çoğu savaş öncesi Lwów-Varşova okuluyla ilgili olan bazı Polonyalı akademisyenler ve filozoflar tarafından, Polonya tarihi ile Marksist ideoloji arasında bir köprü oluşturmak ve belirli bir Polonya Marksizmi biçimi geliştirmek için tekrarlanan girişimler oldu. Bu tür çabalar, rejimin Sovyet parti çizgisinden çok fazla saptığı için Sovyetler Birliği'nin gazabını riske atma konusundaki isteksizliği nedeniyle bastırıldı. Önde gelen bir revizyonist olan Kolakowski, 1957'de Gomulka tarafından sözlü saldırıya uğradı, partiden ihraç edildi ve 1968'de göç etmek zorunda kaldı Diğer tanınmış revizyonistler arasında Wlodzimierz Brus, Bronislaw Baczko, Zygmunt Bauman ve Krzysztof Pomian vardı. PZPR müesses nizamı onları sosyalist taklidi yapan, kapitalist sosyal demokrasinin gerçek destekçileri olarak gördü.
Kampanya vaatlerinin küçültülmesi
Polonya, Gomulka'nın iktidara yükselişini rahatlayarak karşıladı. Gomulka, polis terörüne son verme, daha fazla entelektüel ve dinsel özgürlük, daha yüksek ücretler ve kolektifleştirmenin tersine çevrilmesi sözü verdi; ve bir dereceye kadar da bu vaatleri yerine getirdi. Tüketim mallarının üretimi biraz arttı. Parti seçkinlerinin yanı sıra akademik ve edebi entelijensiya daha fazla özgürlük ve önemli kazanımlar yaşadı, bunu "seçkin kamusal yaşamın belirli bir çeşitliliği ve yeniden canlanması" olarak hissettiler. Bir muhalif tartışma grubu olan, 1962'ye kadar ayakta kaldı. Kolektif topluluk ifadesinin diğer biçimleri ve yasal olarak güvence altına alınmış bir akademik özerklik (1958 yüksek öğrenim yasasına dayalı olarak), 1968 Polonya siyasi krizine kadar sürdü. İzin verilen akademik söylemler, 1956'da kendiliğinden oluşan özyönetim konseylerinin etkisiz hale getirilmesi ve 1958'de partinin kontrolü altına alınan işçilere uygulanan muameleyle bariz bir tezat oluşturuyordu. Komünist dönemde, resmi ideolojideki sınıfsal rolleri ve liderliğin duyarlılıkları nedeniyle işçiler, bağımsız siyasete girmekten veya alenen baskı uygulamaktan kaçınmaları koşuluyla bir miktar nüfuza ve ekonomik çıkarlarının bir dereceye kadar korunmasına sahipti.
Sejm, 1957'de Ekonomik Konsey'i oluşturduğunda ekonomik reform girişiminde bulunuldu. Konsey, önde gelen ekonomistler olan Oskar R. Lange, Czeslaw Bobrowski, Michal Kalecki ve Edward Lipiński'den oluşuyordu. "Planın hedeflerini gerçekleştirmelerini" kolaylaştırmak için işletmelere daha fazla özyönetim ve daha bağımsız karar verme yeteneği verilmesiyle başlayan bir piyasa reformu önerdiler. Ancak önerilen ekonomik iyileştirmeler, planın yaratıcılarının kendilerine hakim olmalarına rağmen, o zamanlar zorunlu olan katı, merkezi ekonomik komuta sistemiyle uyumlu değildi ve reform çabaları boşa çıktı.
Ekim 1957'de Polonya Dışişleri Bakanı Adam Rapacki Polonya, Batı Almanya, Doğu Almanya ve Çekoslovakya topraklarını içerecek bir Avrupa nükleerden arındırılmış bölgesi önerdi. Ağustos 1961'de tamamlanan Berlin Duvarı, Avrupa'nın ayrımını sağlamlaştırdı.
1948-71 arasında, Polonya hükümeti bir dizi Batı Avrupa ülkesi (Nazi Almanyası'nın müttefiki sayılanlar hariç), Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri ile tazminat anlaşmaları imzaladı. Anlaşmalar, savaş olayları ve müteakip millileştirme sonucunda ilgili ülkelerin vatandaşlarının ve firmalarının uğradıkları zararların tazmini ile ilgiliydi. ABD ile anlaşma, Ağustos 1959'da Başkan Yardımcısı Richard Nixon'ın Polonya'ya yaptığı ziyareti ve Gomulka ile yaptığı görüşmeleri takiben yapıldı. Anlaşma 1960 yılında imzalandı ve kararlaştırılan miktar Polonya hükümeti tarafından yirmi taksitle ödendi. Böylece ABD hükümeti, ABD vatandaşları tarafından açılan iddialardan kaynaklanan tazminatların sorumluluğunu üstlendi.
İlk reform dalgasından sonra, Gomulka rejimi vaatlerinden geri adım atmaya başladı. Kitle iletişim araçları ve üniversiteler üzerindeki kontrol kademeli olarak sıkılaştırıldı ve partinin daha genç ve daha reformist üyelerinin birçoğu partiden atıldı (200.000'den fazla üye, 1958'de PZPR üyeliğinin "doğrulanmasını" üstlendiğinde tasfiye edilmişti). 1956'nın reform vaat eden Gomulka'sı, 1960'ların otoriter Gomulka'sına dönüştü. Polonya, bu on yılda göreli bir istikrar dönemi yaşamasına rağmen, "Polonya Ekimi" idealizmi gözden kayboldu. Merkez Komite'nin 1963'te yapılan XIII. Genel Kurulu'nda alınan kararlar, Ekim sonrası serbestleşme döneminin kesin olarak sona ermesi anlamına geliyordu. Yeri yavaş yavaş Gomulka'nın kendi halkı tarafında alınan, Gomulka'nın taktiksel müttefikleri olan Pulawy fraksiyonunun ölümü, önde gelen Yahudi politikacı Roman Zambrowski Politbüro'dan çıkarıldığında barizdi.
Gomulka'nın yönetimi altındaki Polonya, genellikle daha liberal komünist devletlerden biri olarak kabul edildi. Bununla birlikte Polonyalılar, Janusz Szpotański'nin yaptığı gibi parti lideri hakkında siyasi hiciv yazmaktan veya yurtdışında bir kitap yayınlamaktan hala hapse girebiliyordu. Önde gelen entelektüeller tarafından imzalanan ve Başbakan Cyrankiewicz'in ofisine teslim edilen Mart 1964 tarihli "34'ün Mektubu", kötüleşen sansürü eleştirdi ve anayasanın güvence altına aldığı daha açık bir kültür politikası talep etti. Jacek Kuroń ve Karol Modzelewski, parti yönetimini yazılı olarak eleştirdikleri ("Partiye Açık Mektup") ve sözde işçi devletinin çelişkili doğasına işaret ettikleri için partiden ihraç edildiler ve 1965'te hapse atıldılar. Kuroń ve Modzelewski, rejimi devrimci davaya ihanet etmekle suçladı; birçok genç Polonyalı reformcu gibi solcu konumlardan konuşuyorlardı ve ideolojik olarak 1960'ların Batılı radikalleriyle yakın bir çizgideydiler.
Rejim daha az liberal ve daha baskıcı hale geldikçe Gomulka'nın popülaritesi, ilk vizyonunun ivmesini kaybetmesiyle azaldı. Birçok Polonyalı, Gomulka'nın kendini beğenmiş tavrını rahatsız edici ve davranışlarını taşralı buldu. Artan eleştirilere kımıldamayı reddederek ve en etkilisi Zenon Kliszko olan dostlarının yardımıyla kendini izole ederek tepki gösterdi. Parti içinde, İçişleri Bakanı Mieczyslaw Moczar ve onun "Partizanlar" olarak bilinen milliyetçi-komünist grubu (Moczar'ın siyasi müvekkillerinin çok daha geniş sistemi olan Moczarowcy ile birlikte), hakimiyetlerini savunmak için bir fırsat arıyorlardı.
1960'ların ortalarına gelindiğinde, Polonya ekonomik zorluklar yaşamaya başlıyordu ve şimdiye kadarki kayda değer yaşam standardı iyileştirmeleri durgunluk belirtileri gösteriyordu (1960-70 yılları arasında işçiler için reel maaşlar yılda yalnızca ortalama %1,8 arttı). Savaş sonrası ekonomik patlama sona eriyordu ve giderek küreselleşen ve bütünleşen dünya ekonomisi, ticaret engellerinin ardında işleyen ulusal gelişmelere karşı tahammül edilemez hale geliyordu. Diğer komünist devletler gibi Polonya da ağır sanayi, silahlanma ve prestij projelerine çok fazla ve tüketici üretimine çok az para harcıyordu. Sovyet tarzı kolektifleştirmenin başarısızlığı, kollektifleştirilmiş toprağı köylülere geri verdi, ancak çiftliklerin çoğu müreffeh olamayacak kadar küçüktü ve tarımsal üretkenlik düşük kaldı. Batı Almanya ile ekonomik ilişkiler, Doğu Almanya'nın müdahalesi ve ekonomik entegrasyona karşı direnişi nedeniyle donduruldu. Gomulka, ekonomik gerileme belirtilerini partinin merkez organları tarafından yayınlanan temelde doğru talimatların hatalı uygulanmasına bağladı. Geri beslemesinin yerini teorik hesaplamaların, planlamanın ve idari kararların alamayacağı piyasanın düzeltici rolünü takdir edemedi. Öte yandan, tüketim odaklı ekonomi politikaları yerine muhafazakar yatırımlar izleyen hükümeti dış borç üretmedi.
1960'tan itibaren rejim; taciz, ateist propaganda ve dini ibadetleri yerine getirmeyi zorlaştıran önlemler dahil olmak üzere Katolik karşıtı politikaları giderek daha fazla uygulamaya koydu. Andrzej Leder'e göre Gomulka, temel bir solcu girişim olan bir antiklerikalist programı gerçekleştirmeye ciddi şekilde çalışan son Polonyalı politikacıydı. 1965'te Polonya Piskoposlar Konferansı, Polonya Piskoposlarının Alman Piskoposları ile Uzlaşma Mektubu'nu yayınladı. 1966'da ülkeyi gezen başrahip Kardinal Stefan Wyszyński ve diğer piskoposların liderliğindeki Polonya'nın Hıristiyanlaşmasının 1000. yıl dönümü kutlamaları, Polonya Katolik Kilisesi'nin büyük bir güç ve popülarite gösterisine dönüştü. Şiddetli bir rekabet içinde olan devlet yetkilileri, Polonya devletinin kökenini vurgulayarak kendi ulusal kutlamalarını düzenlediler, ancak komünistler tarafından yönetilen bir ülkede Kilise hiyerarşisinin muazzam kalabalıklara hakimiyetinin sergilenmesi, Vatikan ve başka yerlerdeki Katolik rahipleri etkilemiş olmalıydı. Znak'tan bağımsız birkaç Katolik milletvekilinin parlamentoda bulunmasıyla sembolize edilen devlet-kilise diyaloğu, hızla kötüleşiyordu.
1968 olayları
1960'lara gelindiğinde, rakip rejim yetkilileri ve onların genellikle genç nesil parti aktivistlerinden oluşan takipçileri, Gomulka ve ortaklarının yönetimine karşı komplolar kurmaya başladılar. Savaş zamanı komünist bir partizan komutanı olan Polonya'nın güvenlik şefi Mieczyslaw Moczar, çağrısını entelijansiya ve Yahudi karşıtı duygularla birleşen milliyetçi retoriğe dayandırdı ve hükümete karşı baş meydan okuyucu oldu. Fransa'da genç bir madencilik endüstrisi işçisi olarak komünist harekete dahil olan Yukarı Silezya parti lideri Edward Gierek, ayrıca olası bir alternatif lider olarak ortaya çıktı. Gierek, nomenklaturanın daha pragmatik ve teknokrat üyeleri tarafından tercih edilen isimdi. Ocak 1968'den itibaren Polonyalı revizyonist muhalefet ve diğer çevreler, gelişen Prag Baharı'ndan güçlü bir şekilde etkilendi.
Mart 1968'de Varşova Üniversitesi'ndeki öğrenci gösterileri, hükümetin Adam Mickiewicz'in (1824'te yazılan) Dziady oyununun Varşova'daki Ulusal Tiyatro'da "Sovyet karşıtı göndermeler" iddiasıyla icra edilmesini yasaklamasının ardından patlak verdi. Hemen ardından ORMO ve diğer güvenlik oluşumları, birkaç büyük şehirde protestocu üniversite öğrencilerine saldırdı.
Mart 1968 olayları olarak bilinen olaylarda Moczar, Altı Gün Savaşı'nın sonucunun önceki spontane ve gayri resmi kutlamalarını ve şimdi de Varşova tiyatro olayını, gerçek amacı reform yanlısı liberal parti fraksiyonunu zayıflatmak ve diğer çevrelere saldırmak olan anti-entelektüel ve anti-Semitik (resmi olarak "anti-Siyonist" olarak tanımlanan) bir hareket başlatmak için bahane olarak kullandı. Genel olarak laik ve Yahudi kökenli binlerce insan işini kaybetti ve 1967 ile 1971 arasında yaklaşık 15.000 Yahudi Polonya'dan göç etti. Savaş öncesi Avrupa'nın en büyük Yahudi cemaati olan topluluktan yalnızca birkaç bin kişi Polonya'da kaldı.
Diğer kurbanlar, birçoğu kurumlarından atılan ve kariyerleri mahvolan üniversite öğrencileri ile öğrencileri ve akademik kurumları savunmaya çalışan akademisyen öğretmenlerdi: Varşova Üniversitesi'nin birkaç bölümü idari olarak feshedildi. Yahudi olsun ya da olmasın, liberal entelijansiya üyeleri hükümetten ve diğer istihdam yerlerinden uzaklaştırıldı. Solcu entelektüeller ve öğrenci liderleri, görünüşte sosyalist olan hükümete olan inançlarından geriye kalanını da kaybettiler. Sonunda partinin kendisi, yeni hoşgörüsüzlük ve nefret ortamına bir şekilde uymayan binlerce şüpheli üyeden tasfiye edildi. 1968'deki tasfiyeler, aynı zamanda 1970'lerin başlarında Gomulka'nın ayrılmasına kadar devam eden bir süreç olan, parti yönetici üyeliğinin büyük ölçekli bir kuşak değişiminin başlangıcı anlamına geliyordu. Savaş öncesi komünist kadrolar kaldırıldı ve kariyerleri Halkın Polonyası'nda şekillenen insanlar onların yerini aldı, bu da Gomulka'nın halefi Edward Gierek'e, döneminin başlarında Avrupa'nın en genç iktidar elitlerinden biri verdi.
1968 olaylarındaki revizyonist muhalif hareket, Polonya işçi sınıfı arasında meydana gelen eşit derecede önemli bir uyanışı gölgeledi. 15 Mart'ta binlerce öğrenci ve işçinin polisle çatıştığı Gdańsk, ülkedeki en yüksek idari gözaltı ve dava oranına sahipti. Polonya'da Mart ve Nisan 1968'de tutuklanan ve hapsedilen insanların en büyük oranı, yetkililer tarafından "işçi" olarak sınıflandırılmıştı.
Gomulka'nın liderliğini gözden düşürmek için dahili bir girişimde bulunuldu, ancak devam eden cadı avının kendi avantajına bulduğu ve hoş gördüğü yönler vardı. Bu arada, Moczar hareketi topluma geri dönüşü olmayan zararlar verdi. Gomulka'nın rejimi kendini yeniden ortaya koydu ve Moczar fraksiyonunun parti ve devlet aygıtını ele geçirememesi de dahil olmak üzere uluslararası ve yerel faktörlerin bir kombinasyonu tarafından kurtarıldı. Artık Leonid Brejnev liderliğindeki Sovyetler Birliği, Çekoslovakya'daki krizle meşguldü ve Polonya liderliğindeki personel değişikliklerini destekleme eğiliminde değildi.
Ağustos 1968'de Polonya Halk Ordusu, Varşova Paktı'nın Çekoslovakya'yı işgalinde yer aldı. Bazı Polonyalı entelektüeller bunu protesto etti ve Ryszard Siwiec, bir resmi tatil kutlaması sırasında kendini diri diri yaktı. Polonya'nın Çek liberalleşme hareketinin ezilmesine katılımı (David Ost'a göre Marksist revizyonizmin en önemli başarısı), Gomulka'yı eski liberal destekçilerinden daha da uzaklaştırdı. Ancak parti içinde Gomulka'ya muhalefet azaldı ve Kasım ayında PZPR'nin 5. Kongresi Gomulka'nın iktidarını yeniden onayladı. Kongreye katılan Brejnev, bu vesileyle bir müttefik devlet "kardeşlik rotasından" çok uzaklaşırsa zorla müdahale etme konusunda kendi kendine tanınan bir Sovyet hakkı olan Brejnev Doktrini'ni açıklamak için kullandı.
Batı Almanya ile antlaşma, gıda isyanları ve Gomulka'nın devrilmesi
Aralık 1970'te Gomulka hükümeti, Batı Almanya'nın II. Dünya Savaşı sonrası Almanya-Polonya sınırını tanımasıyla büyük bir siyasi başarı elde etti. Varşova Antlaşması'na doğru giden müzakerelerde Alman tarafı, Polonya'da ikamet eden Alman kimlikli insanlar için Batı Almanya'ya göç etme hakkını ve Polonya'da kalanlara emekli maaşı vererek maddi yardımda bulunma olanağını güvence altına aldı. Sonuç olarak, bundan yüz binlerce kişi etkilendi. Anlaşmayı imzalayan Almanya Şansölyesi Willy Brandt, bu vesileyle Nazilerin suçları için dizlerinin üzerine çökerek af diledi (Kniefall von Warschau). Polonya'da Brandt'ın bu jesti, Varşova Gettosu'nda yapılmış olmasına ve bu nedenle öncelikle Yahudilere yönelik olmasına rağmen tüm Polonyalılara hitap ediyor olarak anlaşıldı. Polonya ve Alman ulusları arasındaki kayda değer uzlaşma süreci, beş yıl önce Polonyalı kilise liderlerinin Polonyalı Piskoposların Alman Piskoposları ile Uzlaşma Mektubu'nu yayınlamasıyla başladı ve bu o zamanlar Polonya hükümeti tarafından eleştirilen bir hareketti.
Gomulka, bir dönüm noktası olan siyasi başarısı, Batı Almanya ile yaptığı anlaşmadan sonra kendini gururlu ve güvende hissediyordu. Bu, Polonya'nın uluslararası politikasında kalıcı bir eğilime işaret ediyordu: ülkeyi Rusya'ya orantısız bağımlılıktan kurtarmak ve Almanya ile iyi ilişkiler kurarak güvenlik açığını telafi etmek.
Ancak olay, Polonya'nın içine sürüklenmekte olduğu ekonomik krizi maskeleyemedi. Sabit, suni olarak düşük gıda fiyatları sistemi kentlerdeki hoşnutsuzluğu kontrol altında tutsa da, ekonomik gerginliğe neden oldu. Uzun vadede bu durum sürdürülemezdi ve 12 Aralık 1970'te rejim, beklenmedik bir şekilde temel gıda maddelerinin fiyatlarında önemli artışlar ilan etti. Yeni önlemler birçok işçi için anlaşılmazdı ve talihsiz zamanlamaları (Polonyalı ailelerin çoğu için en yoğun yiyecek satın alma dönemi olan Noel'den hemen önce) güçlü bir toplumsal tepkiye ve nihayetinde Gomulka'nın iktidardan düşmesine yol açtı.
14-19 Aralık 1970 tarihlerinde kuzeydeki kıyı şehirleri olan Gdańsk, Gdynia, Elbląg ve Szczecin'de fiyat artışlarına karşı kitlesel gösteriler patlak verdi. Buradaki ve diğer yerlerdeki şiddetli çatışmalarda, partinin Gdańsk ve Szczecin'deki karargahları da dahil olmak üzere 19 kamu binası yıkıldı veya hasar gördü. PZPR Merkez Komitesi Varşova'da müzakere ediyordu, ancak Gomulka liderliğindeki daha küçük bir konferans, can ve malları savunmak için sınırlı bir ölümcül güç kullanımına izin verdi. Ancak Gomulka, çatışmaya güçlü bir çözüm getirmeye kararlıydı. Başlangıçta Gdańsk'ta olmak üzere kıyıya gelen ve yerel yaptırım eylemlerini yöneten parti liderleri arasında Zenon Kliszko ve Stanislaw Kociolek vardı. Gdynia'da askerlere protestocuların fabrika binalarına dönmesini engellemeleri talimatı verildi; banliyö trenlerinden çıkan bir işçi kalabalığına ateş açıldı. Szczecin'de de ölümcül çatışmalar yaşandı. Aralık ayında, kıyı bölgesinde muhtemelen yaklaşık elli kişi öldürüldü.
Protestolar diğer şehirlere sıçrayarak daha da fazla greve yol açtı ve öfkeli işçilerin birçok fabrikayı işgal etmesine neden oldu. 21 Aralık 1970'te Polonya'da genel bir grev planlandı.
20 Aralık'ta Varşova'da yapılan parti liderliği toplantısı, işçi sınıfı isyanının kendi sistemlerine sunduğu tehlikeyi kabul etti. Rahatsız Sovyet liderleriyle istişarelerde, o zamana kadar stresli ve hasta hale gelmiş Gomulka'nın istifasını ayarlamaya başladılar. Gomulka'nın işbirlikçilerinden birkaçı da görevden alındı. Edward Gierek, yeni genel sekreter olarak atandı. Bir başka güçlü rakip olan Mieczyslaw Moczar'a güvenilmiyordu ve hatta Sovyetler tarafından mevcut yenilgiden sorumlu tutuluyordu.
Szczecin'de bir başka grev 22 Ocak 1971'de patlak verdi. Gierek, halk önüne çıkmanın krizi çözeceğine dair bir kumar oynadı. 24 Ocak'ta Szczecin'e ve ertesi gün Gdańsk'a gitti, işçilerle görüştü, geçmiş hatalar için özür diledi ve eski bir işçi olarak onların içinde bulundukları kötü durumu anladığını ve şimdi Polonya'yı halk adına yöneteceğini garanti etti. Szczecin grevinin katılımcıları, özgürce seçilmiş işçi konseyleri ve sendika temsilcileri talep ettiler. Gierek razı oldu, ancak gerçekte yetkililer kısa süre sonra işçi liderlerini yasal olarak var olan işçi yapılarından ve istihdam yerlerinden marjinalleştirdi ve tasfiye etti. Bunu Şubat 1971 Łódź grevleri izledi ve halk, ekonomik talepler üzerinde yoğunlaştı. Daha sonra fiyatlar düşürüldü, ücret artışları açıklandı ve kapsamlı ekonomik ve politik değişiklikler vaat edildi.
Geleneksel olarak entelijansiya tarafından yönetilen Polonya muhalefeti, 1968 ve 1970'teki iki ağır darbenin ardından kargaşa içerisinde ve sessizdi. Revizyonistlerin komünist partiyle zayıf bağları kalıcı olarak koptu, ancak yeni bir strateji henüz ortaya çıkmamıştı. Bununla birlikte, daha 1971'de Leszek Kolakowski, göçmen Kultura dergisinde Umut ve Umutsuzluk Üzerine Tezler başlıklı ufuk açıcı bir makale yayınladı. Makale, bastırılmış ve görünüşte çıkmaza girmiş devlet sosyalist toplumunda bile geçerli olacak bir sivil demokratikleştirici direniş hareketi kavramını ortaya koydu.
Gierek onyılı (19701980)
Batı'yı yakalama
1956'da Gomulka gibi Gierek de bundan böyle her şeyin farklı olacağına dair bir dizi vaatle iktidara geldi: ücretler artacak, fiyatlar sabit kalacak, ifade özgürlüğü olacak ve Gdynia ve başka yerlerdeki şiddetin sorumluları cezalandırılacaktı. Gierek'in dürüst ve iyi niyetli bir adam olduğuna inanılıyordu ve verdiği sözler ona biraz zaman kazandırdı. Gierek, Polonya'nın ihraç malları üretimini artıracak teknolojiyi satın almak için Batı'daki bankalardan büyük ölçekli borçlanmaya dayalı yeni bir ekonomik program oluşturdu. Gierek yıllarında toplamının 24 milyar ABD dolarını (1970'ler değeriyle) aştığı tahmin edilen bu büyük borçlanma, Polonya endüstrisinin teçhiz edilmesi ve modernizasyonu ile işçileri çalışmaya daha fazla teşvik etmek için tüketim mallarının ithalatı için kullanılmak üzere tasarlanmıştı.
Sonraki birkaç yıl boyunca, rejim iyimser bir şekilde reform ve deneylerle uğraştı ve ilk kez birçok Polonyalı araba, televizyon ve diğer lüks eşyaları satın alabilecek duruma geldi. İşçilerin aldığı maaşlara da dikkat edildi. Köylülerin zorunlu teslimatları kaldırıldı, ürünlerine karşılık daha yüksek fiyatlar ödendi ve ücretsiz sağlık hizmeti nihayet kırsal, serbest meslek sahibi Polonya'ya genişletildi. Sansür hafifletildi, Polonyalılar Batı'ya seyahat edebildiler ve çok az zorlukla yabancı temaslarını sürdürdüler. Polonyalı göçmen topluluklarıyla da ilişkiler geliştirildi. Göreceli kültürel ve politik gevşeme, örneğin saygın haftalık Polityka tarafından uygulanan daha iyi bir ifade özgürlüğü ortamıyla sonuçlandı. Batı teknolojisine yapılan büyük yatırımların ve satın alımların hem toplumun çeşitli kesimlerinin yaşam standartlarını iyileştirmesi, hem de uluslararası düzeyde rekabetçi bir Polonya sanayisi ve tarımı kurması bekleniyordu. Modernize edilmiş imalat, Polonya yapımı ürünlerin Batı'ya ihracatının büyük ölçüde artmasıyla sonuçlanacak ve bu da borçları ödemek için sağlam para birimi üretecekti.
İthalata dayalı büyümeye dayanan bu Yeni Kalkınma Stratejisi, küresel ekonomik koşullara bağlıydı ve dünya çapındaki durgunluk ve artan petrol fiyatları nedeniyle program bir anda sekteye uğradı. 1973-74 petrol krizinin etkileri, Batı'da enflasyonist bir dalgalanma ve ardından bir durgunluk yarattı; bu, Polonya'daki ithal tüketim mallarının fiyatında keskin bir artışla birlikte özellikle kömür olmak üzere Polonya'nın ihracatına olan talebin düşmesine neden oldu. Gomulka'nın ayrıldığı sırada bulunmayan dış borç, Gierek yönetimi altında hızla artarak milyarlarca dolarlık bir rakama ulaştı. Batı'dan borç almaya devam etmek, giderek daha zor hale geldi. Tüketim malları mağazalardan kaybolmaya başladı. Gierek rejimi tarafından inşa edilen yeni fabrikaların büyük ölçüde etkisiz olduğu ve yanlış yönetildiği ortaya çıktı, çünkü piyasa talebinin temelleri ve maliyet etkinliği genellikle göz ardı edilmişti. Gierek ekibi tarafından vaat edilen önemli iç ekonomik reform böylece gerçekleşmemişti.
Böylece Batı kredileri, endüstriyel büyümeyi teşvik etti ve Gierek'in tüketicilik politikasına birkaç yıllığına yardımcı oldu. Sanayi üretimi, 1971 ile 1975 yılları arasında yılda ortalama %10 arttı (daha sonra birçok yaşlı Polonyalı tarafından, komünizm öncesi ve sonrası da dahil, en müreffeh dönem olarak hatırlanacak yıllar), ancak 1979'da %2'nin altına düştü. 1971'de ihracat gelirlerinin %12'sini alan borç ödemeleri, 1979'da %75'e yükseldi.
1975'te, diğer Avrupa ülkeleri gibi Polonya da Helsinki Nihai Senedi'nin imzacısı oldu ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'na (AGİT) üye oldu; bu tür gelişmeler, Sovyetler Birliği ile ABD arasındaki yumuşama dönemi sayesinde mümkün oldu. Rejimin anlaşmada listelenen özgürlüklerin Polonya'da uygulanacağına dair vaatlerine rağmen, bu konuda çok az değişiklik oldu. Ancak Polonyalılar, kendilerine reddedilen hakların daha fazla farkına varmaya başladılar ve hükümetlerinin antlaşma yükümlülüklerinin bilgisiyle cesaretlendiler.
Gierek hükümetinin artan zorlukları, sıkı ekonomik işbirliği ve Gomulka'nın yönetimi altında görülmeyen boyun eğme gösterileri dahil olmak üzere Sovyetler Birliği'ne bağımlılığın artmasına da yol açtı. Şubat 1976'da değiştirilen anayasa, Sovyetler Birliği ile olan ittifakı ve komünist partinin öncü rolünü resmileştirdi. Önerilen değişikliklerin dili, entelektüeller ve Kilise'nin protestolarının ardından yumuşadı, ancak rejim Batı'ya borçluluk ve derinleşen ekonomik kriz nedeniyle ek yetkiye ihtiyaç duyduğunu hissetti. Bunun gibi bölücü meseleler, ortaya çıkan aktif siyasi muhalefet çevrelerinin birleşmesine yardımcı oldu.
Yine de, Gierek rejimi Marksist ideolojinin önemini azalttı ve Gierek'ten itibaren Polonya'nın "komünist" hükümetleri pragmatik konulara ve güncel kaygılara odaklandı. Polonya'nın ekonomi politikasında bazılarının eşitlikçiliğe bir saldırı olarak yorumladığı bireysel inisiyatif, kişisel istekler ve rekabet gibi yeni kalıcı eğilimler başlatıldı (toplumsal eşitsizlikler gerçekten de artıyordu). Entelijansiyanın, nomenklaturanın ve küçük işletmelerin bazı kesimleri, yeni bir orta sınıfı doğurdu. Yeni "sosyalist" yöntemler daha az totaliterdi; inovasyona, modern yönetim metodlarına ve bağlı çalışanlara vurgu yapıyordu ve bunların tümü, modası geçmiş ekonomiye sürekli kriz aşamasını aştırmak için gerekli görülüyordu. 1970'lerin Polonya'sı, dünyaya daha açık hale geldi ve toplumu kalıcı olarak değiştiren, aynı zamanda yeni bir tür kriz kırılganlığı yaratan küresel ekonomiye girdi. Muhalefet düşüncesi ve aktif bireylerden oluşan toplumu teşviki, tamamlayıcı kavramlar boyunca gelişti.
Toplumsal huzursuzluğun yinelenişi ve örgütlü muhalefetin yükselişi
1970 olaylarının bir sonucu olarak, gıda fiyatları sabit kaldı ve yapay olarak düşüktü. Gierek hükümetinin ilk iki yılında, 1960'ların tamamı boyunca olduğundan daha fazla artan reel maaşlar nedeniyle gıda ürünlerine olan talep, arzı aştı. Haziran 1976'da tüketimi azaltmak amacıyla hükümet, uzun süredir duyurulan ve birkaç kez ertelenen, ancak radikal bir fiyat artışı başlattı: temel gıda maddelerinin fiyatları, Gomulka'nın altı yıl önce yaptığı zam oranının üç katı olan ortalama %60 artırıldı. Telafi edici ücret artışları, nüfusun daha iyi durumda olan kısmına doğru eğildi. Sonuç, Varşova yakınlarındaki Ursus fabrikasında, Radom, Plock ve diğer yerlerdeki şiddetli gösteriler, yağma ve diğer işçi huzursuzluklarıyla birlikte ülke çapında ani bir grev dalgası oldu. Hükümet hızla geri adım attı ve fiyat artışlarını kaldırdı, ancak grev liderleri tutuklandı ve yargılandı. Bir dizi şehirde parti liderliği tarafından "halkın öfkesini" "sorun çıkartıcılara" yönlendirmeyi amaçlayan bir dizi "kendiliğinden" büyük ölçekli halka açık toplantılar düzenlendi, ancak Sovyet baskısı, fiyatları artırmaya yönelik daha fazla girişimi engelledi. Gierek'in Leonid Brejnev ile geçmişteki samimi ilişkileri artık ciddi şekilde zedelenmişti. Ağustos 1976'da istikrarsızlaşan pazar nedeniyle uygulamaya konulan gıda karneleri, Halk Cumhuriyeti süresince Polonya'da yaşamın bir özelliği olarak kalacaktı. Rejimin birkaç yıl içinde ikinci kez geri adım atması, eşi görülmemiş bir yenilgi anlamına geliyordu. Katı siyasi sistem içinde hükümet ne reform yapabildi (kontrol ve gücünü kaybedecekti), ne de toplumun temel ihtiyaçlarını karşılayabildi, çünkü dış borç ve faiz ödemelerini yapabilmek için elinden gelen her şeyi yurtdışına satmak zorundaydı. Hükümet bir ikilem içindeydi, halk ihtiyaç maddelerinin yokluğundan muzdaripti ve örgütlü muhalefet genişlemek ve sağlamlaşmak için alan buldu.
1976 karışıklıkları ve ardından işçi militanların tutuklanması, kötü muamelesi ve işten çıkarılması nedeniyle Jacek Kuroń, Antoni Macierewicz, Jan Józef Lipski ve Adam Michnik liderliğindeki bir grup entelektüel, İşçi Savunma Komitesi'ni (Komitet Obrony Robotników; KOR) kurdu ve yönetti. KOR'un amacı, 1976 baskısının işçi kurbanlarına yardım etmekti. Kendiliğinden işçi hareketlerini desteklemek için çalışan muhalifler, rejimin suiistimallerine direnmede işçi sınıfının zorunlu olarak baskın rolünü kabul ettiler. Buna göre yeni kurulan muhalefet, giderek artan bir şekilde entelijansiyanın işçilerle ittifakı ile karakterize edildi. Modzelewski'ye göre KOR, örgütlü muhalefetin çekirdeğini ve siyasi alternatifin tohumunu oluşturuyordu; diğer muhalefet oluşumlarının önünü açarak siyasi çoğulculuğu doğurdu. KOR'u İnsan ve Yurttaşlık Haklarını Savunma Hareketi (ROPCiO), Sahilin Özgür Sendikaları (WZZW) ve Bağımsız Polonya Konfederasyonu (KPN) dahil olmak üzere daha fazla muhalefet grubu takip etti. Robotnik ("İşçi") dergisi, Eylül 1977'den itibaren fabrikalarda dağıtılmaya başlandı. Bağımsız sendikalar fikri ilk olarak 1970-71'de grev yapan Gdańsk ve Szczecin işçileri tarafından gündeme getirilmişti, şimdi ise bu fikir KOR ve onun solcu işbirlikçileri tarafından geliştirildi ve desteklendi, bu da 1978'de Dayanışma'nın (Solidarność) öncüsü olan Özgür Sendikalar'ın kuruluşuna yol açtı. KPN, o dönemde Polonya muhalefet sahnesinin azınlıkta olan sağını temsil ediyordu. Muhalefet üyeleri, rejimi Polonya Halk Cumhuriyeti Anayasasını, Polonya yasalarını ve Polonya'nın uluslararası yükümlülüklerini ihlal etmekle suçlayarak direnmeye çalıştı. Helsinki Sovyet Bloğu sonrası insan hakları hareketlerine uyuyorlardı ve çoğunlukla henüz daha radikal, sistem karşıtı yönelimler geliştirmemişlerdi.
1970'lerin geri kalanında öğrenci grupları, gizli gazeteler ve yayıncılar, kitap ve gazete ithal ederek ve hatta bir "Uçan Üniversite" biçimini de alarak rejime karşı direnişi büyüttü. Rejim, tomurcuklanan reform hareketlerine karşı çeşitli baskı biçimleri uyguladı.
Polonyalı Papa II. Jean Paul
16 Ekim 1978'de Polonya, birçok Polonyalının kelimenin tam anlamıyla bir mucize olduğuna inandığı şeyi yaşadı: Kraków başpiskoposu Kardinal Karol Wojtyla, II. Jean Paul adını alarak Vatikan'da papa seçildi. Polonyalı bir papanın seçilmesi, o zamanlar Avrupa'nın kendine has son Katolik ülkelerinden biri olan ülke üzerinde heyecan verici bir etki yaptı. Jean Paul Haziran 1979'da Polonya'yı ziyaret ettiğinde, onu Varşova'da karşılamak için yarım milyon insan geldi; sonraki sekiz gün içinde, kutladığı birçok açık hava ayinine yaklaşık on milyon Polonyalı katıldı. Jean Paul açıkça Polonya'daki en önemli kişi haline geldi ve rejime karşı çıkıldığı kadar görmezden de gelindi. Jean Paul, isyan çağrısı yapmak yerine bir sonraki kriz geldiğinde ulusun birleşik bir cephe sunması için hükümetten bağımsız sosyal kurumlardan oluşan bir "alternatif Polonya" yaratılmasını teşvik etti.
Polonyalı göçmenler
II. Dünya Savaşı'nın sonundan beri tanınmayan ve komünistler tarafından alay konusu olan Londra'daki sürgündeki Polonya hükümeti, birçok Polonyalı için büyük sembolik öneme sahipti. Başkan Edward Bernard Raczyński yönetiminde, yıllarca süren iç çekişmelerin üstesinden geldi ve Polonyalı bir papanın seçilmesinden sonra, Polonya muhalefetinin giderek daha iddialı hale geldiği bir dönemde imajını ve duruşunu iyileştirdi.
Kuzey Amerika, Batı Avrupa ve diğer yerlerdeki büyük Polonyalı göçmen toplulukları siyasi olarak aktifti ve ülkede mücadele edenlere önemli destek verdiler. Sadık anti-komünist Amerikan Polonia grubu ve diğer Polonyalılar, Başkan Ronald Reagan'ın liderliğine minnettar hissettiler. Batı'daki Polonya kurumları arasında en önemlileri, Lehçe birimi Jan Nowak-Jeziorański tarafından yönetilen Özgür Avrupa Radyosu ve Paris merkezli, Jerzy Giedroyc ve Juliusz Mieroszewski liderliğindeki aylık Kultura edebiyat dergisi idi.
Halk Cumhuriyeti'nin son on yılı (19801989)
Batan ekonomi ve işçi huzursuzluğu
1980'e gelindiğinde, yetkililerin tüketici fiyatlarını gerçekçi bir düzeye yükseltmek için başka bir girişimde bulunmaktan başka seçeneği yoktu, ancak bunu yapmanın muhtemelen başka bir işçi isyanını ateşleyeceğini biliyorlardı. 24 Nisan 1980'de Varşova'daki Bank Handlowy'de yapılan bir toplantıda, rejim ile kredi sağlayan Batılı finans şirketleri ve kurumları bir araya geldi. Bankacılar, devletin artık yapay olarak düşük tüketim malları fiyatlarını sübvanse edemeyeceğini açıkça belirttiler. Hükümet iki ay sonra pes etti ve 1 Temmuz'da özellikle et için kademeli ama sürekli fiyat artışları sistemini duyurdu. En büyüğü Temmuz ayında Lublin'de olmak üzere bir grev ve fabrika işgalleri dalgası hemen başladı.
Grevler, 14 Ağustos'ta Gdańsk'taki Lenin Tersanesi'nde başlayan oturma greviyle siyasi açıdan hassas Baltık Denizi kıyısına ulaştı. Grevin liderleri arasında Anna Walentynowicz ve grev komitesine başkanlık eden, uzun süredir çalışan bir tersane elektrikçisi olan Lech Walęsa da vardı. Şirketler Arası Grev Komitesi tarafından 17 Ağustos'ta 21 talepten oluşan bir liste formüle edildi. Grev dalgası kıyı boyunca yayıldı, limanları kapattı ve ekonomiyi durma noktasına getirdi. KOR'lu aktivistlerin ve diğer birçok entelektüelin desteğiyle (müzakerelere yardımcı olması için bir Uzman Komisyonu kuruldu) Polonya'daki çeşitli fabrikaları, madenleri ve tersaneleri işgal eden işçiler birleşik bir cephe olarak örgütlendi. Çabalarını ekonomik iyileştirmeler aramakla sınırlamıyorlardı, hükümet kontrolünden bağımsız sendikaların kurulması olan çok önemli bir talepte bulundular ve bu talebe bağlı kaldılar. Dile getirilen diğer konular arasında Kilise hakları, siyasi mahkumların serbest bırakılması ve sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi yer aldı.
Parti liderliği, kitlesel baskılar ile işçilere istediklerini verecek ve böylece uyanmış halkı susturacak dostane bir anlaşma arasında bir seçim yapmakla karşı karşıya kaldı. Liderlik, nihayetinde ikincisini seçtiler. 31 Ağustos'ta Walęsa, Politbüro partisinin bir üyesi olan Mieczyslaw Jagielski ile Gdańsk Anlaşması'nı imzaladı. Anlaşma, çalışanların serbest sendikalar altında örgütlenme hakkını tanıdı, hükümeti sansürü ortadan kaldırmak için adımlar atmaya mecbur etti, hafta sonu çalışmayı kaldırdı, asgari ücreti artırdı, sosyal yardımlar ve emekli maaşlarını iyileştirdi, genişletti ve işçi özyönetim konseyleri tarafından önemli bir rol oynanacak şekilde endüstriyel işletmelerin özerkliğini artırdı. Partinin yönetimi önemli ölçüde zayıflatıldı (toplumda değil, "devlette lider bir rol" aldı), ancak yine de Polonya'nın uluslararası ittifaklarıyla birlikte açıkça tanındı. Bu, önde gelen entelijansiya danışmanları ve Katolik hiyerarşisi de dahil olmak üzere daha ılımlı güçler tarafından bir Sovyet müdahalesini önlemek için gerekli görüldü. Muhalefet müzakerecileri, elde ettikleri ekonomik tavizlerin karşılanabilirliği konusuyla ilgilenmediler ve ülkeyi bir ulusal coşku dalgası kasıp kavurdu. Gdańsk Anlaşmasına ek olarak Szczecin'de (Szczecin Anlaşması), Jastrzębie-Zdrój'da ve Katowice Çelik Fabrikası'nda da benzer anlaşmalar imzalandı
Dayanışma
Ağustos 1980 grevinin ardından gelen Gdańsk Anlaşması, önemli bir dönüm noktasıydı. 17 Eylül'de Gdańsk'ta bağımsız sendika temsilcilerinin (Fabrikalar Arası Organizasyon Komiteleri, MKZ) ulusal bir toplantısına ve o gün kurulan, Lech Walęsa liderliğindeki "Dayanışma" (Solidarność) sendikasının kurulmasına yol açtı. Bağımsız sendika hareketinin fikirleri hızla Polonya'nın her yerine yayıldı; çoğu iş yerinde ve tüm bölgelerde Dayanışma yapıları oluşturuldu. Rejimin faaliyetlerini ve statüsünü engelleme veya raydan çıkarma çabalarının üstesinden gelmeyi başaran Dayanışma, nihayet Kasım ayında mahkemede bir ulusal işçi sendikası olarak tescil edildi. 1981'in başlarında işletme düzeyinde bir sendika örgütleri ağı kuruldu; Kraków'daki Lenin Çelik Fabrikası ve Silezya madenleri gibi ülkenin ana sanayi komplekslerini içeriyordu.
Başlangıçta, KOR geleneğinde Dayanışma, sivil toplumun yeniden inşasını amaçlayan görünüşte siyasi olmayan bir hareketti. 1980'de birdenbire yasal mevcudiyet ve önem kazanan Dayanışma ve genel olarak Polonya muhalefeti, daha fazla gelişme konusunda yapıcı bir programdan veya fikir birliğinden yoksundu. 1981'de Dayanışma, siyasi bir rol üstlenmenin gerekliliğini kabul etti ve işçi sınıfının hakim olduğu, Katolik Kilisesi ile bağlantılı kişilerden komünist olmayan solculara kadar geniş bir yelpazedeki üyelerle iktidar sistemi karşıtı geniş bir toplumsal hareketin oluşmasına yardımcı oldu. Sendika, KOR da dahil olmak üzere entelektüel muhalifler tarafından destekleniyordu ve şiddetsiz direniş politikası izliyordu. Karol Modzelewski'ye göre, 1980-81 Dayanışma'sına aydınlar ve işçiler arasındaki kardeşlik fikri nüfuz etmişti. İdeoloji ve siyaset alanlarında Dayanışma, kendisiyle ilişkili muhalif entelektüellerin liderliğini takip etti.
Dayanışma'nın faaliyeti, sendika meseleleriyle ilgili olmasına rağmen (işletme düzeyinde karar vermede nomenklatura tarafından yönetilen sistemin işçi özyönetimiyle değiştirilmesi gibi), geniş çapta rejimin toplumsal kurumlar, meslek kuruluşları ve toplum dernekleri üzerindeki hakimiyetini ortadan kaldırmaya yönelik ilk adım olarak kabul edildi. Devlet sosyalist toplumuna özgü koşullar nedeniyle, Dayanışma kısa sürede emek odağını kaybetti ve yurttaşlık haklarını ve açık toplumu vurgulayan evrenselci bir hareket haline geldi. İktidar oluşumunun ortadan kaldırılması veya Sovyetler Birliği'ne olan bağımlılığın kırılması gündemde değildi. Sendika, grevler ve diğer taktikleri kullanarak hükümet politikalarını engellemeye çalıştı. Birinci Dayanışma (1980-81) olarak adlandırılan orijinal hareketin amacı, endüstriyel özel mülkiyeti getirmek veya genel olarak kapitalizmi teşvik etmek değil, sosyalizmi yeniden yapılandırmaktı. Dayanışma, eşitlikçi ve kolektivist bir hareketti. II. Dünya Savaşı'ndan sonra devlet tarafından devralınan mülklerin veya toprak reformu tarafından oluşturulan kırsal mülklerin yeniden özelleştirilmesini varsaymadı, çünkü bu tür kavramlar Polonya toplumunun aksiyolojik ufkunun ötesindeydi. Dayanışma sosyalist bir hareketti ve amacı sosyal adaletti. Birinci Dayanışma'nın yükselişi, aynı zamanda o zamanlar muhalif entelektüel liderler tarafından benimsenen "anti-politika" yaklaşımıyla birlikte (ne devlete, ne de piyasaya atıfta bulunmadan bir "sivil toplum" inşa etmek) Gierek önderliğindeki toplumdaki rollerini azaltan ekonomik düzenin ortaya çıkan kapitalist özelliklerine karşı isyan eden emekçiler olarak da görülebilirdi. Kesinlikle anti-komünist veya PZPR karşıtı yönelimlere sahip insanlar, saflarında bir milyon komünist parti üyesini barındıran Birinci Dayanışma örgütü içinde nispeten küçük bir azınlık oluşturuyordu. İşçilerin yanı sıra, hem çiftçiler hem de öğrenciler kendi bağımsız örgütlerini kurdular: Kırsal Dayanışma ve Bağımsız Öğrenciler Birliği. Bu ikisi, yetkililer tarafından ancak Ocak 1981'de her iki hareketin aktivistleri tarafından yürütülen grev eylemlerinden sonra resmen tanındılar.
İşçi anlaşmalarının ardından, Eylül 1980'de Genel Sekreter Gierek görevden alındı ve parti lideri olarak Stanislaw Kania ile değiştirildi. Selefleri gibi Kania da rejimin yerine getiremeyeceği sözler verdi, çünkü yetkililer hala çelişkinin tuzağına düşmüş durumdaydı: ekonomik gereklilikleri yerine getirirlerse siyasi istikrarsızlık yaratırlardı. Gayri safi milli gelir 1979'da %2, 1980'de %8 ve 1981'de %15-20 düştü.
Aralık 1980'de Moskova'da yapılan komünist zirvede Kania, Polonya'ya acil bir askeri müdahale için baskı yapan Leonid Brejnev ve diğer Varşova Paktı liderleriyle tartıştı. Kania ve Savunma Bakanı Wojciech Jaruzelski, Polonya'daki "karşı-devrim" ile tek başlarına mücadele etme kararlılıklarını açıkladılar. Dayanışma ile ilgili olarak ise gördükleri şekliyle, KOR'un kışkırttığı anti-sosyalist, sorun çıkaran unsurların değil, sağlıklı işçi sınıfı akımının galip gelme şansı hala vardı. Başkan Jimmy Carter ve seçilen Başkan Ronald Reagan, Brejnev'e acil telefon görüşmeleri yaptı ve Polonya'ya yapılacak müdahale ertelendi. Bu arada, yaklaşmakta olan tehlikenin tam olarak farkında olmayan Dayanışma, sendika hareketinde demokrasiyi uygulayarak ve çeşitli şekillerde egemen toplum için bastırarak devrimci fikirler yaymaya başladı. Dayanışma bayrağı altında birleşen özerk işçi sendikaları, "kamusal hayatı partinin tekelinden yeniden ele geçirmek" için çabaladılar. 16 Aralık 1980'de 1970 Yılında Ölen Tersane İşçileri Anıtı, Gdańsk'taki Dayanışma tırmanışının doruk noktasını belirleyen bir törenle resmen açıldı.
Bu dönemde meydana gelen kitlesel protestolar arasında Bielsko-Biala'daki 1981 kış genel grevi, o yılın ilkbaharında ülke çapında yapılan uyarı grevi ve yazın gerçekleşen açlık gösterileri vardı. Uyarı grevi, yetkililerin Dayanışma aktivistlerini bastırmak için şiddete başvurduğu Bydgoszcz olaylarının (Mart 1981) ardından gerçekleşti. Planlanan genel grev, Dayanışma'nın hükümetle şüpheli anlaşmasının ardından iptal edildi, ancak müzakereciler Sovyet müdahalesi tehdidi altında çalıştı. Walęsa'nın uzlaşması, protesto hareketinin bazı dinamiklerini kaybetmesi pahasına rejimle veya onun yabancı müttefikleriyle yaşanabilecek bir çatışmayı engelledi. Takip eden aylarda Dayanışma zayıflamaya devam etti ve halk desteği artık kitlesel olarak kararlı eylemde bulunabilecek durumda değildi.
Savunma Bakanı Jaruzelski, Şubat 1981'de başbakan oldu. Haziran ayında Sovyet Merkez Komitesi, Polonya partisine liderlik değişikliği için baskı yaptı, ancak Jaruzelski, Polonya Merkez Komitesinin askeri üyelerinden güçlü destek aldı. PZPR'nin olağanüstü IX. Kongresi Temmuz ayında gerçekleşti. Kania partinin genel sekreteri olarak yeniden seçilirken, örgütün iç reformcuları bir yenilgiye uğradı.
Ekonomik durum kötüleşmeye devam ederken ve rejim kararlaştırılan reformları uygulamaktan kaçınırken hükümet ve Dayanışma temsilcileri, çözülmemiş sorunları tartışmak için Ağustos ayı başlarında bir araya geldi. Görüşmeler, anlaşmazlıkla sonuçlandı. Dayanışma Ulusal Komisyonu'nun (merkezi bir temsili politika oluşturma organı) ardından düzenlediği bir konferans sırasında Modzelewski, Kuroń ve diğerleri, Sendika'nın ülke yönetimine katılarak, sonucun sorumluluğunu kabul ederek ve toplumsal barışı koruyarak, böylece iktidar partisinin bazı yüklerini hafifleterek önemli bir siyasi rol üstleneceği demokratik bir dönüşüm ve pratik düzenlemeler önerdiler. Böyle bir anlaşma, ilerlemenin tek yapıcı yolu olarak görülüyordu, ancak bu müzakere edilmiş bir çözümle ilgilenen hükümet ortakları gerektirecekti.
Dayanışma'nın varlığı ve hareketin getirdiği siyasi özgürlükler, otoriter devleti ve devlet kontrolündeki ekonomiyi felç etti. Günlük hayat giderek daha dayanılmaz hale geliyordu ve halk aşırı değişkenlik duyguları sergiliyordu. Nomenklaturanın Dayanışma'ya karşı düşmanlığı hızla artıyordu.
13 Eylül'deki Devlet Savunma Komitesi toplantısında (Sovyet Zapad-81 Tatbikatı ve Polonya liderliği üzerindeki baskının yenilendiği zaman) Kania, üniformalı kadrolar tarafından ilerleyen karşı devrimin sıkıyönetim dayatılarak sona erdirilmesi gerektiği konusunda uyarıldı. PZPR bölge sekreterleri, kısa süre sonra aynı talepleri yayınladı. Bu koşullar altında, Ekim ayında Genel Sekreter Kania istifa etti ve Başbakan Jaruzelski parti başkanı oldu.
Eylül ve Ekim aylarında, Birinci Dayanışma Kongresi Gdańsk'ta müzakere edildi. Walęsa, aktivist muhalefetle karşılaştı ve zar zor başkanlığa seçildi. Delegeler, "sosyal" veya "sosyalleştirilmiş" kelimesinin 150 kez tekrarlandığı radikal bir reform programını kabul ettiler. Kongre, diğer Doğu Avrupa ülkelerindeki işçilere kışkırtıcı bir çağrı yayınlayarak onları da Dayanışma'nın izinden gitmeye çağırdı. Yerel olarak yetkilendirilmiş, giderek "siyasileşen" grevler devam etti. Umutsuzca merkezden disiplin empoze etmeye çalışan Walęsa tarafından bu grevciler "yaban kedileri" olarak nitelendirildi. 4 Kasım'da General Jaruzelski ve Katolik başpiskopos Józef Glemp ile görüşen Walęsa, devletle bir anlaşmaya varmaya çalıştı. Rejimin Dayanışma'nın rolünü azaltmak için yeniden canlanan çabaları sırasında sendikanın yaklaşık on milyon üyesi vardı - bu sayı iktidar partisinin neredeyse dört katıydı. Kısmen temsil edilen Ulusal Komisyon'un 3 Aralık'taki toplantısında militan bir ruh hali sergilendi ve gerçekçi olmayan taleplerde bulunuldu, ancak duruşmalar yetkililer tarafından dinlendi ve yetkililer daha sonra (daha önce kendi lehlerine olacak şekilde manipüle edilmiş) kayıtları yayınladı.
Hükümet, Dayanışma'ya danışmadan, sadece zorla uygulanabilecek bir ekonomik önlem planını kabul etti ve parlamentodan olağanüstü yetki istedi. Aralık ayı başlarında Jaruzelski, generalleri ve albayları tarafından acil ve güçlü bir eylem için baskı gördü ve talepleri 10 Aralık'taki Politbüro toplantısında tekrarlandı. 11 ve 12 Aralık'ta Dayanışma Ulusal Komisyonu, 17 Aralık'ı ülke çapında protesto günü ilan etti. Ne bitkin ama radikalleşmiş Dayanışma, ne de iktidardaki düzen geri adım atmaya istekli veya muktedir değildi ve Brejnev başta olduğu sürece gelişen duruma barışçıl bir çözüm bulunamazdı. Sovyetler artık çatışmanın Polonyalı yetkililer tarafından çözülmesini tercih ettiklerini ifade ettiler, ancak Karol Modzelewski'ye göre Polonya, bir dış müdahalenin yaratacağı yıkımdan kaçındığı için şanslıydı. Tarihçi Antoni Dudek de dahil olmak üzere diğerleri, kısa bir süre sonra sıkıyönetimin getirilmesi için yeterli bir gerekçe bulunmadığını düşünüyor.
Sıkıyönetimin ilanı
13 Aralık 1981'de, ülkenin ekonomik ve sivil çöküşün eşiğinde olduğunu ve bir Sovyet müdahalesi tehlikesi olduğunu iddia eden General Wojciech Jaruzelski, Dayanışma'ya yönelik bir baskı kampanyası başlattı. Sıkıyönetim ilan edildi, özgür işçi sendikası askıya alındı ve liderlerinin çoğu tutuklandı. Binlerce vatandaş gözaltına alındı veya hapsedildi ve çok daha büyük bir kısmı çeşitli taciz biçimlerine maruz kaldı. Polonya devlet milisleri (Milicja Obywatelska, polis) ve paramiliter çevik kuvvet polisi ZOMO, grev eylemini ve gösterileri bastırdı. Askeri güçler, bağımsız sendika hareketini bastırmak için endüstriyel işletmeleri bastı. 9 kişinin öldürüldüğü Wujek Kömür Madeni'nin pasifleştirilmesi gibi bir takım şiddetli olaylar da gerçekleşti. Sıkıyönetimle birlikte gelen saldırılar öncelikle işçilere ve onların sendikalarına yönelikti; en vahşi muamelenin hedefi entelijansiya aktivistlerinden ziyade işçilerdi. Yetkililer, nihayetinde Dayanışma üyelerine bireysel ve toplu bir travma empoze etmeyi başardılar ve parçalanmış kitle hareketi bu travmayı atlatamayacaktı. Katolik Kilisesi, sıkıyönetim öncesi ve sonrasında Dayanışma üzerinde ılımlı bir etki yaratmaya çalıştı.
Başlangıçta rejim liderliği, Dayanışma'yı uyumlu, entelijansiya danışmanlarından arındırılmış ve devlet sosyalist sistemiyle uyumlu bir birlik şeklinde yeniden biçimlendirmeyi amaçladı. En üst düzey Dayanışma liderlerinin işbirliğine teşvik edilmemesi ve özellikle Walęsa'nın bu tür bir işbirliğini genişletmeyi reddetmesi, hükümetin sendika hareketini tamamen tasfiye etme hedefini benimsemesiyle sonuçlandı.
Bunu grevler ve protestolar izledi, ancak Ağustos 1980'dekiler kadar yaygın değillerdi Dayanışma'nın gerçekleştirebildiği son toplu sokak gösterileri, Gdańsk anlaşmalarının ikinci yıldönümü olan 31 Ağustos 1982'de gerçekleşti. "Milli Kurtuluş Askeri Şurası", Dayanışma'yı 8 Ekim'de resmen yasakladı. Sıkıyönetim Temmuz 1983'te resmen kaldırıldı, ancak sivil özgürlükler ve siyasi yaşam ile gıda karnesi üzerindeki birçok artırılmış kontrol 1980'lerin ortalarından sonlarına kadar yürürlükte kaldı. Bununla birlikte, tüm kısıtlamalara rağmen "resmi kültür alanı 1980 öncesine göre çok daha açık kaldı" ve "kültür politikası tüm Doğu Avrupa'da en açık olanı olmaya devam etti". Sorunlu rejim tarafından medeni ve siyasi haklar alanında verilen tavizler arasında, 1982'de Anayasa Mahkemesi'nin ve 1987'de Polonya Ombudsmanlık ofisinin kurulması yer aldı.
1980'lerin ortalarında ve hatta 1987 gibi geç bir tarihte Dayanışma, aktivistlerinin çoğu da dahil olmak üzere birçok kişi tarafından muhtemelen geçmişte kalan bir şey olarak görülüyordu. Dayanışma, Katolik Kilisesi'nden CIA'e kadar çeşitli uluslararası kurumlar tarafından desteklenen oldukça küçük bir yeraltı örgütü olarak varlığını sürdürdü. Üst düzey Dayanışma figürlerinin çoğu yetkililer tarafından gözaltına alınırken veya başka bir şekilde etkisiz hale getirilirken, sendikanın Varşova şubesi başkanı Zbigniew Bujak saklanmaya devam etti ve 1986'da tutuklanana kadar gizli örgütün liderliğini yaptı. Ancak sıkıyönetim sonrası genel halk, Dayanışma'nın birleşik bir cephe olmadığı ortaya çıktığından yorgunluk ve hayal kırıklığı belirtileri gösterdi.
"Piyasa sosyalizmi" ve sistemik içe çöküş
Dayanışma ve sıkıyönetim ile geçen kaotik yıllarda Polonya, Gierek'in yıllarından daha belirgin bir ekonomik krizle dolu on yıllık bir döneme girdi. 1970'lerde başlayan büyük, bitmemiş projeler üzerindeki çalışmalar mevcut yatırım harcamalarını tüketti, eskimiş üretim ekipmanını değiştirmek için çok az para kaldı ve üretilen mallar dünya pazarında rekabet edemez hale geldi. Yönetimsel etkisizlik, üretimin kötü organizasyonu ve girdi ile hammadde kıtlığı, işçilerin moralinin daha da bozulmasına katkıda bulunan faktörler arasındaydı. 1981 ile 1988 yılları arasında üretken yaştaki 640.000 kişi, ülkeyi terk etti.
Var oldukları süre boyunca, General Jaruzelski'nin liderliği (19811989) altında faaliyet gösteren hükümetler merkezi planlamayı ortadan kaldırarak, merkezi bürokrasiyi azaltarak, devlet işletmelerinin kendi kendini yönetmesini ve kendi kendini finanse etmesini sağlayarak ve çalışan konseylerine özerklik vererek ekonomik performansı geliştirmeyi amaçlayan piyasa ekonomisi reformları gerçekleştirmeye çalıştı. Reformun etkileri olumluydu, ancak sınırlıydı (süreç genel ekonomik okuryazarlığı büyük ölçüde artırdı ve başarılarının bir kısmı daha sonra Dayanışma hükümetleri tarafından kendilerininmiş gibi kabul edildi), çünkü işletmelerin özyönetimi geleneksel parti müdahalesiyle rekabet etmek zorunda kaldı, yetkililer halkı zorluklara maruz bırakmaktan kaçındı ve Batılı hükümetler ve kurumlar, komünist bir rejim reformu olarak algılanan bu şeyi desteklemekle ilgilenmedi. Hükümet, 'sosyalist' ekonomi modelinden daha da uzaklaşarak daha küçük ölçekli özel işletmelerin faaliyet göstermesine izin verdi. İdeolojik değerlendirmeler terk edildi ve pragmatik konulara ve hamlelere öncelik verildi. Ekonomiyi iyileştirmenin yollarını arayan ve endüstriyel işçi sınıfından yabancılaştığının bilincinde olan rejim, 1980'lerin ortalarından itibaren giderek daha önemli hale gelen elit odaklı liberal bileşenle piyasa reformlarına yöneldi. 1988 tarihli ekonomik faaliyet kanunuyla resmileştirilen piyasalaşma, 1990'ların ortalarına kadar devam edecek bir süreçti. Neoliberal süreçler, Başbakan Yardımcısı Zdzislaw Sadowski ve Zbigniew Messner hükümeti tarafından başlatılmış, ardından Bakan Mieczyslaw Wilczek (tüzüğün yazarı) ve Mieczyslaw Rakowski hükümeti altında daha da geliştirilmiş olabilir. Rejim liderlerinin sosyalist sisteme olan inançlarını kaybetmeleri ve hatta nomenklatura yöneticilerinin gerileyen ekonomi tarafından tehdit edilmesiyle "piyasa sosyalizmi" sistemi tanıtıldı. Yeniden yapılanmaya dirençli işçi konseylerini içeren işletmeler bağımsız, kendi kendini finanse eden ve özerk hale getirilecekti. Halk Cumhuriyeti'nin son yıllarında özel işletmelerin sahipleri başarılı oldu ve bu tür işletmelerin sayısı arttı. Yabancı yatırım da teşvik edildi, ancak sınırlı piyasalaştırma ekonomik bir geri dönüş sağlamada başarısız oldu. Merkezi ekonomik karar alma pratiğinin üstesinden gelinememişken, yeni özerk girişimler yasallığı şüpheli, oldukça kendiliğinden ve kaotik bir kısmi özelleştirmeye doğru ilerlediler; kleptokrasinin bazı unsurlarını içeriyordu ve önemli bir orta düzey nomenklatura bileşenine sahipti. Daha temel bir düzeyde sayısız sıradan Polonyalı, değişen tutumlardan yararlandı ve çok çeşitli gelir getirici faaliyetlere dahil oldu.
Derinleşen ekonomik kriz, sıradan vatandaşın yaşam kalitesinde belirgin bir bozulmaya ve siyasi istikrarsızlığın artmasına neden oldu. Tayın ve kuyruklar, tüketicilerin temel ihtiyaçlarını satın alması için gerekli olan karnelerle (kartki) bir yaşam biçimi haline geldi. Gelir ve fiyatların piyasa düzenlemesine izin vermemek ve böylece toplumsal huzursuzluk riskini önlemek için hükümet,, karneleri kullandı. Batılı kurumlar artık fiilen iflas etmiş Polonya hükümetine kredi vermeye istekli olmadığından, Polonyalıların ihtiyaç duyduğu mallara erişim daha da kısıtlandı. Mevcut kıt döviz kaynaklarının çoğu, Polonya'nın 1980'de 27 milyar ABD dolarına ve 1989'da 45 milyar ABD dolarına ulaşan dış borcunun ezici oranlarını ödemek için kullanılmak zorundaydı. Tüm resmi dış ticareti kontrol eden hükümet, Batılı para birimleri ile oldukça yapay bir döviz kurunu koruyarak yanıt verdi. Döviz kuru, ekonominin her düzeyindeki bozulmaları kötüleştirerek karaborsanın büyümesine ve kıtlık ekonomisinin gelişmesine neden oldu. Her yerde var olan ve yıkıcı yeraltı ekonomisi rüşvet, bekleme listeleri, spekülasyon, işletmeler arasındaki doğrudan mübadele ve ikincil faaliyetlerden elde edilen büyük kişisel gelir yüzdeleri gibi olgularla karakterize edildi. Toplumsal bozulmaya biyolojik çevre ile fiziksel ve zihinsel sağlıkta benzeri görülmemiş bir bozulma eşlik etti; ölüm oranları giderek artmaya devam etti. 1980'lerin sonunda PZPR yüksek enflasyon, depresif yaşam standartları ve derinleşen halk öfkesi ve hayal kırıklığı nedeniyle başka bir sosyal patlamadan korkuyordu. Giderek daha düzensiz ve yönetilemez bir sistemle karşı karşıya kalan yetkililerin kendileri de şaşkın ve güçsüz hissettiler.
Halk Cumhuriyeti'nin son yılları ve geçiş dönemi
Yuvarlak Masa ve yarı serbest seçimlere doğru
Eylül 1986'da hükümet bir genel af ilan etti ve bir dizi anlamlı reform üzerinde çalışmaya başladı. Liberalleşmiş siyasi ortam göz önüne alındığında, Walęsa'dan Birinci Dayanışma zamanından kalma Ulusal Komisyonu yeniden toplaması istendi, ancak Walęsa Dayanışma'nın Uzman Komisyonu danışmanlarından oluşan çevreyle ilgilenmeyi tercih ederek reddetti. Walęsa liderliğindeki bir Ulusal Yürütme Komisyonu, Ekim 1987'de Savaşan Dayanışma, Savaşan Gençlik Federasyonu, Özgürlük ve Barış Hareketi (Ruch Wolność i Pokój) ve Binbaşı Waldemar Fydrych tarafından kurulan Turuncu Alternatif "cüce" hareketi gibi diğer muhalefet yapıları, binlerce kişinin bir araya geldiği renkli olaylar şeklinde sokak protestoları düzenlemeye başladı. Liberal bir yayın olan Res Publica, yetkililerle resmi olarak yayınlanması için müzakere etti.
1987 Polonya siyasi ve ekonomik reformlar referandumuna seçmenlerin %67'si katıldı ve bunların çoğu hükümetin önerdiği reformları onayladı, ancak rejimin kendi kendine dayattığı gerçekçi olmayan katı geçiş gereklilikleri nedeniyle popüler bir manda resmen kaçırıldı. Referandum fiyaskosu, Polonya hükümetlerinin 1980'lerin başından beri peşinde koştuğu piyasa odaklı ekonomik reformlar sürecine bir darbe indirdi.
İktidardaki komünist/askeri müesses nizam, muhalefetle bir tür anlaşmanın eninde sonunda gerekli olacağını ve önde gelen Dayanışma figürlerini de dahil etmek zorunda kalacağını yavaş yavaş fark etti. İşçilerin çıkarlarını temsil eden bir işçi sendikası olan Dayanışma, sıkıyönetim sonrasında ve daha sonra 1980'lerde fiilen yok edildikten sonra kendini yeniden ortaya koyamadı, ancak daha önce düşünülemez sayılan sistemik değişikliklerin toplumsal kabulünü kolaylaştıran bir mit olarak ulusal bilinçte korundu. Bir kitle hareketi olarak Dayanışma ve onunla birlikte baskın sosyal demokrat unsuru (demokratik sosyalizm destekçileri) yenildi. Dayanışma adı sürekli olarak kullanılmıştı, ancak muhalefet hareketi farklı siyasi yönelimlere sahip rakip gruplar oluşturmak için bölündü. Yeni bir entelektüel fikir birliğine göre, "demokrasi, 1970'lerin ortalarından 1981'e kadar iddia edildiği gibi aktif bir yurttaşlığa değil, özel mülkiyete ve serbest piyasaya dayanıyordu". Mevcut görüş artık geniş bir siyasi katılımı gerektirmiyor, bunun yerine elit liderliği ve kapitalist bir ekonomiyi vurguluyordu. Dayanışma sembolik bir varlık haline geldi, aktivistleri açıkça komünizm karşıtı pozisyonlar aldı ve liderliği sağa doğru kaydı. Tarihi kitle hareketi artık az sayıda kişi tarafından temsil ediliyordu ve aralarında Lech Walęsa, Tadeusz Mazowiecki ve Leszek Balcerowicz'in özellikle belirleyici roller üstlenmek üzere olduğu görülüyordu. Bu üçlü, Amerikan ve Batı Avrupa mali ve diğer çıkarlarından güçlü bir şekilde etkilenen, sınırsız serbest piyasanın savunucularıydılar.
Jaruzelski'nin Polonya'sı, Sovyetler Birliği'nden gelen endüstriyel temel malların düşük maliyetli teslimatlarına bağlıydı ve son üç muhafazakar Sovyet genel sekreterinin yönetimi sırasında Polonya'da ekonomik veya siyasi anlamlı reformlar mümkün değildi. Sovyetler Birliği'nin yeni lideri Mihail Gorbaçov'un perestroyka ve glasnost politikaları bu nedenle Polonya'da reformu teşvik etmede çok önemli bir faktördü. Gorbaçov, Doğu Avrupa uydu devletlerinin komünist bloğu terk etme girişimlerine Sovyetler Birliği tarafından şiddetle karşılık verileceğini öngören Brejnev Doktrini'ni esasen reddetti. Sovyetler Birliği'ndeki gelişmeler uluslararası durumu değiştirdi ve Polonya'da bağımsız reformlar için tarihi bir fırsat sağladı. ABD Başkanı Ronald Reagan'ın katı duruşu da buna yardımcı oldu. David Ost, Gorbaçov'un yapıcı etkisini vurguladı. Polonya ve Macaristan'ın Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu üyeliğine ve genel olarak Doğu Avrupa çoğulcu evrimine verdiği destekle Sovyet lideri, bölgeyi etkili bir şekilde Batı'ya doğru itti.
1988 ilkbahar ve yazında ülke çapında grevler patlak verdi. 1980 grevlerinden çok daha zayıftı ve rejimin muhalefetle müzakerelere başlama taahhüdünü güvence altına alan Walęsa'nın müdahalesinden sonra sona erdi. Grevler, Halk Cumhuriyeti tarihinde işçi sınıfının aktif siyasi katılımının son eylemiydi ve Dayanışma gazileriyle bağlantılı olmayan ve o sırada sürmekte olan ekonomik yeniden yapılanmanın toplumsal açıdan zararlı sonuçlarına karşı çıkan genç işçiler tarafından yönetiliyordu. Araştırmacı Maciej Gdula'ya göre, ardından gelen siyasi faaliyet yalnızca seçkinler tarafından yürütüldü. Muhalefetin önde gelen çevreleri kendilerini geçmişte emekçilerin refahına olan güçlü bağlılıklarından kurtardıkları için, herhangi bir kitlesel toplumsal örgüt veya hareketten ne ilham aldı, ne de onlara danıştı. Artık tartışmasız liderler olarak güvende olmayan KOR-Dayanışma kuşaklarının Polonyalı muhalifleri, artık ekonomik hedefleri paylaştıkları zayıflamış rejimle pazarlık yapmaya hevesliydi.
Her iki taraf da yeni uluslararası durum ve Polonya'daki son grev dalgası tarafından harekete geçirildi. Eylül 1988'de Magdalenka'da hükümet temsilcileri ve Dayanışma liderleri arasında ön görüşmeler başladı. O yıl ve ertesi yıl Walęsa ve diğerlerinin yanı sıra içişleri bakanı General Czeslaw Kiszczak'ın da dahil olduğu çok sayıda toplantı, o sırada yürütülen resmi müzakerelerin perde arkasında gerçekleşti. Kasım ayında Walęsa, resmi sendikaların başkanı Alfred Miodowicz'le ulusal televizyonda tartıştı. Bu tartışma, Walęsa'nın imajını güçlendirdi.
PZPR'nin 16-18 Ocak 1989 tarihli genel kurulunda General Jaruzelski ve iktidar oluşumu, istifa etmekle tehdit ederek Merkez Komite'nin direnişini aştı ve parti, Dayanışma'nın yeniden yasallaştırılmasına izin vermeye ve resmi görüşmeler için liderleriyle bir araya gelmeye karar verdi. 6 Şubat'tan 4 Nisan'a kadar, 13 çalışma grubu arasında "Yuvarlak Masa Görüşmeleri" (Rozmowy Okrąglego Stolu) olarak bilinen 94 müzakere oturumu, siyasi ve ekonomik uzlaşma reformlarıyla sonuçlandı. Jaruzelski, Başbakan Mieczyslaw Rakowski ve Walęsa müzakerelere doğrudan katılmadı. Hükümet tarafı Czeslaw Kiszczak, Aleksander Kwaśniewski, Janusz Reykowski, Stanislaw Ciosek, Romuald Sosnowski, Wladyslaw Baka, Andrzej Gdula ve Ireneusz Sekula tarafından temsil edildi; Adam Michnik, Tadeusz Mazowiecki, Bronislaw Geremek, Jacek Kuroń, Zbigniew Bujak, Wladyslaw Frasyniuk, Jaroslaw Kaczyński ve Witold Trzeciakowski ve diğerleri ise Dayanışma muhalefetini temsil ediyordu. Görüşmeler, siyasi gücün yeni oluşturulan iki meclisli bir yasama meclisine ve icra başkanı olacak bir cumhurbaşkanına verileceği Yuvarlak Masa Anlaşması ile sonuçlandı.
4 Nisan 1989'a kadar, muhalefet için çok sayıda reform ve özgürlük kabul edildi. Artık Yurttaş Dayanışma Komitesi olarak var olan Dayanışma, bir sendika olarak yeniden yasallaştırılacak ve yarı serbest seçimlere katılmasına izin verilecekti. Parlamentonun kilit alt meclisi olan Sejm'deki koltukların yalnızca %35'i Dayanışma adaylarına açık olacağından, bu seçimde PZPR'yi iktidarda tutmak için tasarlanmış kısıtlamalar getirildi. Kalan %65'lik kısım, PZPR ve müttefiklerinin (Birleşik Halk Partisi, Demokratlar İttifakı ve PAX Derneği) adaylarına ayrılacaktı. Yuvarlak Masa Anlaşması, Polonya'da "gerçek sosyalizm"in yalnızca reformunu (değiştirmeyi değil) zorunlu kıldığından parti, ekonomik reformları gerçekleştirmek için bir miktar meşruiyet kazanırken seçimi siyasi çatışmayı etkisiz hale getirmenin ve iktidarda kalmanın bir yolu olarak düşündü. Ancak, Yuvarlak Masa görüşmeleri sırasında ekonomistler ve sendikacılar tarafından varılan müzakere edilmiş sosyal politikalar hem parti, hem de muhalefet tarafından hızla bir kenara atıldı.
Daha sonra yaşanması yerine şimdi yaşanan sistemik bir dönüşüm, Çin'deki Tiananmen Meydanı protestolarına yönelik kanlı baskıyla aynı zamana denk gelen 4 Haziran 1989'daki Polonya yasama seçimleriyle mümkün oldu. Oylama sonuçları açıklanınca siyasi bir deprem yaşandı. Dayanışma'nın zaferi, (kısmen çekişmeli sandalyeler söz konusu olduğunda muhalefeti destekleyen, ancak yine de hükümet tarafından izin verilen seçim sistemi sonucunda) tüm tahminleri aştı. Dayanışma adayları Sejm'de rekabet etmelerine izin verilen tüm koltukları alırken, yeni kurulan Senato'da mevcut 100 sandalyenin 99'unu ele geçirdiler. Aynı zamanda, birçok önde gelen PZPR adayı, kendilerine ayrılan koltukları almak için gereken minimum oyu bile alamadılar. PZPR liderliğindeki koalisyonun meşruiyetine feci bir darbe vuruldu.
Siyasi dönüşüm
Sonraki birkaç ay, siyasi manevralarla geçti. Ülke üzerinde hala askeri ve idari kontrole sahip olan, ancak giderek güvensizleşen komünistler, Dayanışma'nın General Jaruzelski'nin devlet başkanı olarak kalmasına izin verdiği bir uzlaşmayla yatıştırıldı. 19 Temmuz 1989'da Jaruzelski, oy pusulasındaki tek isim olmasına rağmen Ulusal Meclis başkanlık seçimlerinde oylamayı zar zor kazandı. Yeterli sayıda Dayanışma milletvekilinin gayri resmi olarak ayarladığı bir çekimser oylama ile kazandı ve dolayısıyla da konumu güçlü değildi. Jaruzelski, 29 Temmuz'da PZPR'nin genel sekreterliğinden istifa etti.
Yuvarlak Masa anlaşması, temelde PZPR'nin seçim sonuçları ne olursa olsun iktidarda kalmasına izin veriyordu ve partinin değişen liderliği Polonya'yı yönetmeye devam etti. 1 Ağustos'ta, devam eden piyasa reformları nedeniyle fiyatlar serbest bırakıldı ve sonuç olarak hiperenflasyon başladı. Aniden artan ekonomik sıkıntılar yeni bir grev dalgasına neden oldu. Grevler kendiliğindendi, ancak artık grevcilerin ekonomik talepleriyle aynı fikirde olmayan Dayanışma liderleri, grevlerin ikincil siyasi yönünü (partinin inadına duyulan öfke) vurgulayabildiler ve grevleri hızlandırılmış bir siyasi geçiş için rejime baskı yapmak için kullandılar. 2 Ağustos 1989'da göreve gelen yeni başbakan General Kiszczak, Sejm'de hükümeti kuracak desteği bulamayınca 19 Ağustos'ta istifa etti. Kiszczak, Polonya'nın son komünist hükümet başkanıydı. Jaruzelski, Dayanışma'yı "büyük bir koalisyonda" PZPR'ye katılmaya ikna etmeye çalışsa da, Walęsa bunu reddetti. Mevcut grev baskısının teşvik ettiği, PZPR ile müttefik olan ve daha önce boyun eğen iki parti, bağımsız yolların benimsenmesine doğru ilerliyorlardı ve onların ek oyları muhalefete parlamentonun kontrolünü verecekti. Bu koşullar altında Jaruzelski, yeni hükümetin siyasi muhalefet tarafından kurulma ihtimalini kabullenmek zorunda kaldı. Dayanışma'nın seçilmiş temsilcisi Tadeusz Mazowiecki, başbakan olarak atandı ve 24 Ağustos 1989'da meclis tarafından onaylandı. Doğu Blokunda türünün ilk örneği olan, komünist olmayan birinin liderliğindeki yeni hükümet 13 Eylül'de yemin ederek göreve başladı. PZPR koalisyonda kalarak ve dış ticaret, savunma, içişleri ve ulaştırma bakanlıklarının kontrolünü elinde tutarak iktidarın tamamını hemen elinden bırakmadı.
Kontrolsüzce artan hiperenflasyonla hızla başa çıkmak zorunda kalan Mazowiecki hükümeti, kısa süre sonra Leszek Balcerowicz tarafından önerilen ve Polonya'yı hızlandırılmış bir programla işleyen bir piyasa ekonomisine dönüştüren radikal ekonomik politikaları benimsedi. Özelleştirilmekte olan birçok Polonya devlet teşebbüsünün, kapitalist rekabet için ne yazık ki hazırlıksız olduğu ortaya çıktı ve uyum sağlama (veya yıpranma) hızı hızlıydı. Kapsamlı neoliberal yeniden yapılanmanın eşlik ettiği bir şok terapisi olan ekonomik reform, gerçekte 1970'ler ve 1980'lerin önceki artan "komünist" politikalarının bir uzantısıydı ve bunları şimdi büyük ölçüde, az koruma ile küresel ekonomiye genişletilmiş entegrasyona yönelik bir sıçrama izledi. Reformun olumsuz ani etkileri arasında ekonomik durgunluk ve dış ticaretin neredeyse felç olması vardı. Uzun vadeli bazda, işletmeler tasfiye edildiğinden ve gelir işçilerden ve çiftçilerden kurulu düzen ve girişimci sınıf lehine yeniden dağıtıldığından, ülke hızla artan işsizlik ve sosyal eşitsizlikler yaşadı. Polonya endüstrisinin çöküşü, temel ve kalıcı önemi olan zararlı sonuçlar arasındaydı. İşçi sendikaları daha fazla marjinalleşmeye maruz kaldı; geçmişte öncelik verilen bir işçi sendikası olarak Dayanışma'nın faaliyeti artık bastırılmıştı. Olumlu etkiler arasında ise piyasa fiyat-gelir reformunun ekonomiyi dengelemesi ve enflasyonu kontrol altına alması, para biriminin istikrara kavuşması, kıtlıkların giderilmesi ve önemli miktarda yabancı yatırımın başlaması bulunuyordu. Şok terapisi çözümleri genellikle, aralarında en iyi bilinen ama aynı zamanda en çok eleştirilen Jeffrey Sachs'ın da bulunduğu Batılı danışmanlar tarafından dikte edildi.
Sınırlı seçimlerde Dayanışma adaylarının çarpıcı seçim zaferi ve ardından on yıllardır bölgede komünist olmayan ilk hükümetin kurulması, 1989'un ikinci yarısında Orta ve Doğu Avrupa'daki komünist yönetimlerden birçok benzer barışçıl geçişi teşvik etti.
Aralık 1989'da Polonya anayasasında "sosyalist" düzeni resmen ortadan kaldırılan değişiklikler yapıldı: Marksist göndermeler kaldırıldı ve ülkenin adı tekrar Polonya Cumhuriyeti olarak değiştirildi.
Dayanışma'nın başkanı Walęsa, erken cumhurbaşkanlığı seçimleri talep etti. Walęsa, artık hükümeti yöneten entelektüeller olan geleneksel Dayanışma müttefiklerinin tavsiyelerine karşı hareket ediyordu. Devam eden işçi huzursuzluğunun baskısı altında Walęsa, komünist (Başkan Jaruzelski gibi) veya elitist siyasi liberaller (Başbakan Mazowiecki gibi) olarak tanımladığı kişiler tarafından tehdit edildiği iddia edilen işçilerin çıkarlarının destekçisi olduğunu ilan etti. Walęsa kendisini iyi muhafazakar, Hristiyan ve milliyetçi kimlik bilgilerine sahip bir kişi olarak sundu.
1990'da Jaruzelski Polonya cumhurbaşkanlığından istifa etti ve yerine 1990 cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanan Walęsa geçti. Lech Walęsa, 22 Aralık 1990'da göreve başladı. İstifa eden sürgündeki Başkan Ryszard Kaczorowski'nin savaş öncesi başkanlık armasını kabul ederek Wojciech Jaruzelski'den uzaklaştı. Walęsa, Mazowiecki'yi ve ikinci turda Stanislaw Tymiński'yi mağlup etti, ancak başkanlığında ekonomi politikası değişmedi.
Tarihsel olarak komünist olan Polonya Birleşik İşçi Partisi 1990'da kendini feshetti ve Polonya Cumhuriyeti Sosyal Demokrasisi'ne dönüştü. Kasım 1990'da imzalanan Almanya-Polonya Sınır Antlaşması, Başbakan Mazowiecki ve hükümetinin ülkenin birleşmesinden sonra Polonya'nın batı sınırının Birleşik Almanya tarafından tanınması konusundaki hassas sorununu çözdü. Varşova Paktı 1 Temmuz 1991'de resmen feshedildi; Sovyetler Birliği Aralık 1991'de dağıldı ve son Rus birlikleri Eylül 1993'te Polonya'yı terk etti. 27 Ekim 1991'de, (1920'lerden beri) ilk tamamen serbest Polonya parlamento seçimi yapıldı. Böylece, Polonya'nın komünist yönetiminden Batı tarzı liberal demokratik bir siyasi sisteme geçişi tamamlandı.