Yenikapı Mevlevihanesi

Yenikapı Mevlevihanesi, Türkiye'nin İstanbul ilinin Zeytinburnu ilçesinde 16. yüzyılda kurulmuş bir mevlevihane.
Galata Mevlevihanesi'nden yüz yıl sonra İstanbul'un ikinci mevlevihanesi olarak inşa edilmiştir. Ana yapı ve arazi olarak şehrin en büyük mevlevihanesi olan yapı, tekke mimarisinde asitane olarak adlandırılan grubun en önemli örneklerden biridir. Türk tasavvuf musikisinin önemli müzisyenlerinden İsmail Dede Efendi, bestekar Itri, şair Şeyh Galip bu mevlevihanede yetişmiştir. Bu bakımdan yalnız tarikat ve tasavvuf tarihi açısından değil, kültür tarihi açısından da önem taşır. Son dönemde adından "Topkapı Mevlevihanesi" olarak da bahsedilmiştir.
1997'de geçirdiği bir yangından sonra kaderine terk edilen yapı, 2005-2010'de Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edilerek Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi 'ne tahsis edilmiştir.
Tarihçe
"Katip", "Koca Yazıcı", "Yeniçeri Efendisi" gibi unvanlarla anılan Yeniçeri Katibi Malkoç Mehmed Efendi tarafından vakfedilerek kurulmuştur. Yapının açılış tarihi kimi kaynaklarda 9 Şubat Pazartesi günü 1598 olarak, kimilerinde ise 8 Şubat 1597 (H. 1006, Receb ayının birinci günü) olarak verilir. İstanbul surlarının yapıya bakan kapısı, bu Mevlevihane'den ötürü "Mevlanakapı" adını almıştır.
Mevlevihane'nin kuruluşuna ilişkin rivayetlerden birisine göre Malkoç Mehmed Efendi kendi bahçelerinin olduğu yerde yaşayan Kemal Ahmed Dede ile tanışmış ve ondan yardım istemişti. Kendisine bir kağıda bir şeyler yazıp veren Ahmet Dede, dileği gerçekleştiğinde açarak bakmasını söylemiş; Yeniçeri Yazıcılığına dönmek isteyen ve bu dileği gerçekleşirse Konya'ya Mevlana'yı ziyarete gitmeyi ve bir Mevlevihane yaptırmayı adayan Malkoç Mehmed Efendi, bu dileği gerçekleşip kağıdı açtığında atanacağı tarihin yazdığını görünce adadığı Mevlevihane'yi yaptırmış, başına Kemal Ahmed Dede'nin geçmesini istemiştir.
İnşa edilen ilk yapılar mescit, semahane, matbah, somathane (yemekhane bölümü) ve 24 adet derviş hücresi idi. Daha sonraları Malkoç Mehmed tarafından postnişinlerin kalması için bir köşk yaptırıldı. İlk Mevlevihane'nin hiçbir yapısı günümüze gelemedi. Sultan II. Mahmud zamanında esaslı bir tadilattan geçen yapılar, geçirdiği bir yangın sonrasında büyük hasar gördü ve Sultan Reşat döneminde yeniden inşa edildi. Evliya Çelebi Seyahatnamesi'ne göre yapının yetmiş adet derviş hücresi, semahanesi, imarethanesi vardı. Günümüze dek ulaşan tamamı kagir olan asıl yapı 1910 yılında Mimar Kemalettin Bey tarafından yapıldı.
1925 yılında tekke ve zaviyelerin kapatılmasına kadar hizmet verdiği 327 yıl boyunca 20 postnişin görev yaptı. Dört yıl kadar postta kaldıktan sonra ölen Kemal Ahmet Dede'den sonra ikinci post, Sofya yakınlarındaki Berkofça'dan gelen Doğani Ahmet Dede idi. İstanbulda duası kabul edilen biri olarak ünlenmiş, IV. Murad'dan destek görmüştür. Sultanların ve üst düzey devlet yetkililerinin Yenikapı Mevlevihanesi'ne destek ve ilgisi sonraki devirlerde de sürdü.
Doğani Ahmet Dede'den sonra birbiri ardına "Ahmed" adında dört şeyh daha posta çıktı (Sabuhi Ahmed Dede, Cami Ahmed Dede, Kaari Ahmed Dede, Naci Ahmed Dede, Pendari Ahmed Dede). Bu ilk yedi şeyhe, isimlerinden ötürü Ehamide-i Seba (Yedi Ahmed) denmiştir. 18. yüzyılın ikinci yarısından sonra Yenikapı Mevlevihanesi, dergahın on üçüncü şeyhi olan Ebubekir Dede ailesine mensup şeyhler tarafından yönetildi. Ailenin bir başka kolu ise Galata Mevlevihanesinin yönetimine geldi.
İstanbuldaki Mevleviliği, Konya Çelebiliğinden farklı olarak, Osmanlı Devleti'ndeki yenilikçilik hareketleri esnasında ıslahat yanlısı III. Selim ve II. Mahmud'u destekledi. Bu nedenle mevlevihanenin devletten gördüğü ilgi ve destek Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra daha da arttı. 18. postnişin olan Osman Selahaddin Dede'nin V. Murad devrinde tahta Şehzade Abdülhamid'in Meşrutiyet yönetimi ve Mebusan Meclisi'ni tahsis etmesi şartıyla geçmesi ile ilgili olarak Midhat Paşa ile şehzadenin görüşmelerini sağladığı bilinir. Abdülhamit'in devrinde Midhat Paşanın sürülmesinin ardından Sultan ile Osman Selahaddin Dede'nin arası açılmış, maaşına ve saraydaki mesnevi derslerine son verilmişti. Mevlevihane, Abdülbaki Baykara Dede devrinde iki kere Harbiye Nezaretinin emrine verilerek Balkan ve Çanakkale savaşlarında hastane olarak kullanıldı.
Mevlevihane yapısı, Cumhuriyet Döneminde bir süre öğrenci yurdu olarak kullanıldı. 9 Eylül 1961de çıkan bir yangın sonucunda yalnızca dedegan hücreleri ve matbah (mutfak) ayakta kaldı. Bu tarihten sonra Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından teberrükat (bağış eşya) deposu olarak kullanıldı. En son 7 Mayıs 1997de çıkan yangın sonucunda kullanılamaz hale geldi ve kapatıldı.
Yapı, 991 yılında onaylanan rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri esas alınarak 2005-2010'de Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından restore edildi. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi 'ne tahsis edilen yapı bu üniversitenin Yenikapı Yerleşkesi olarak yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin yanı sıra araştırmacılara da hizmet verir.
Müzik tarihindeki yeri
Dergah, bir güzel sanatlar akademisi olarak da hizmet vermiş; edebiyat ve musiki alanında insan yetiştirmiştir. Yenikapı Mevlevihanesi ile ilişkili olduğu düşünülen müzisyenlerin ilki, Buhurizade Mustafa Itri Efendi'dir. Yenikapı Mevlevihanesi civarında doğan Itri'nin müzik eğitimini 17. yüzyılın Koca Osman, Hafız Post ve Derviş Ömer gibi ileri gelen ustalarından aldığı düşünülür. Mevlevihanelerde ayin-i şeriften önce okunan, sözleri Mevlana Celaleddin-i Rumiye ait olan "Nat-ı Mevlana" adlı eseri ile "Segah Ayini" onun Mevlevi olduğunun delili olarak gösterilir.
Kütahyavi Ebubekir Dede Efendiden itibaren mevlevihanede onun çocuklarının ve torunlarının postnişin oldukları yeni bir dönem başladı ve bu dönem şeyhlerinin birçoğu neyzen, neyzenbaşı, kudumzenbaşı, musiki alimi, tanburi, bestekar idi. 14. postnişin olan Ali Nutki Dede'nin tutmaya başladığı "Yenikapı Mevlevihanesi Günlükleri" olarak da bilinen "Defter-i Dervişan", asitanede yetişmiş veya hizmette bulunmuş müzisyenlerin isimlerini, asitaneye gelişlerini, meslek ve hizmetlerini gözlemleme olanağı sağlamıştır.
Şehzadeliğinden itibaren musiki ve şiir ile uğraşan III. Selim, Yenikapı Mevlevihanesi ile ilişkili müzisyenlerdendir. III. Selim, Mevlevihanenin 15. postnişini Abdülbaki Nasır Dede'den bir müzik yazısı geliştirmesini istemiştir. Nasır Dede, geliştirdiği müzik yazısı ile III. Selim'in suzidilara makamındaki ayinini kayda geçirmiştir.
"Vardakosta" lakabı ile tanınan ünlü besteci Ahmed Ağa, Galata ve Yenikapı mevlevihanelerine devam ederek eğitim almış, özellikle Yenikapı Mevlevihanesi'nin 17. postnişini Abdürrahim Künhi Dede'den yararlanmıştı.
"Şeyda Hafız" olarak bilinen, devrinin önde gelen besteci ve neyzenlerinden Hafız Abdürrahim Şeyda Dede Efendi, bir süre Yenikapı Melevihanesi'nde kudümzenbaşı olarak hizmet etmiştir. Bestelediği üç Mevlevi ayininden, Irak makamında olan ilk olarak 1785te Yenikapı Mevlevihanesinde okunmuştu.
Postnişin Ali Nutki Dede Efendi'nin edebiyat ve musiki alanında ün yapan birçok kişinin yetişmesinde büyük emeği geçti. İçlerinde en önemlileri, Şeyh Galib ile haftanın belirli günleri bu dergaha devam eden Hammamizade İsmail Dede Efendi'dir. Kendisinin de müzikle ilgilendiği bininen Ali Nutki Dededen zamanımıza ulaşan tek eser Mevlevi ayinidir.
Ali Nutki Dede Efendi'nin şeyhliği sırasında mevlevihanenin neyzenbaşısı olan kardeşi Abdülbaki Nasır Dede, ağabeyinin 1801'de ölümünden sonra postnişin olmuştur. Hamamizade İsmail Dedenin ney hoc alığını yaptı; beş makam ve yirmi iki vuruşlu bir usul icat etti; bestelediği iki Mevlevi ayininden acem-buselik makamında olan günümüze geldi.
Şeyh Ali Nutki Dedenin himayesinde yetişen ve mevlevihanenin kudümzenbaşılığını yapan kardeşi Abdürrahim Künhi Dede, 1830'de Yenikapı Mevlevihanesine şeyh tayin edilmiştir. Bestelediği dini ve din dışı eserler ve yetiştirdiği talebelerle zamanın müzisyenleri arasında önemli bir yeri vardır. Hicaz Mevlevi ayini, en önemli eseridir.
Hammamizade İsmail Dede Efendi, düzenli olarak devam ettiği Yenikapı Mevlevianesinde Ali Nutki Dede ile kardeşi Abdülbaki Nasır Dede ve devrin ileri gelen diğer müzisyenlerinden faydalanarak yetişmiştir. 1801'de çilesini tamamlayarak "Dede" unvanını aldı, 1802'de evlenerek dergahtan ayrıldı. Türk müzik tarihinin önde gelen isimleri arasında yer aldı. Bestelediği yüz altmışın üzerinde eser arasında yedi adet ayin-i şerif vardır.
Mevlevihanenin neyzenlerinden Musa Dedenin öğrencisi Behlul Efendi, zamanının en iyi müzik icracıları arasında kabul edilir. Postnişin Abdülbaki Nasır Dedenin torunu olarak Yenikapı Mevlevihanesi'nde doğan Ahmed Hüsameddin Dede bestelediği dini eserlerle zamanının önde gelen müzisyenleri arasında idi ve Nati mahlası ile şiirler yazardı.
Kırk dört yaşında Mevlevi tarikatına giren Zekai Dede Efendi, Maiyetinde bulunduğu Mustafa Fazıl Paşanın 1875te ölmesinden sonra her hafta Yenikapı Mevlevihanesi'ndeki dergaha devam etmeye başlamış, "dede" unvanını 1884'te almıştır. Zekai Dede Efendi, İsmail Dede Efendiden sonra en çok ayin bestelemiş bestecidir.
19. postnişin Mehmed Celaleddin Dede Efendi, dönemin üstat tambur sanatkarları arasına girmiş bir müzisyendir. Rauf Yekta Bey ile birlitke Türk müziği nazariyatı konusunda çalışmalar yapmıştır. Bilinen tek bestesi, dügah makamında bestelediği Mevlevi ayinidir. Rauf Yekta Bey, 1922'de Yenikapı Mevlevihanesi'nde baş neyzen olmuş ve Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasına kadar bu görevinde kalmıştır. Müzikle ilgili hemen her konuda kaleme aldığı 400 civarında makalesi vardır.