Gjergj Fişta

Gjergj Fişta ( 23 Ekim 1871 - 30 Aralık 1940) Arnavut Fransisken frer, şair, eğitimci, siyasetçi, aktivist, çevirmen ve yazardır. Epik başyapıtı Lahuta e Malcís ve Arnavutluk'un bağımsızlığından sonra en yetkili dergilerden ikisi olan Posta e Shypniës ve Hylli i Dritësin editörü olması edeniyle 20. yüzyılın en etkili Arnavut yazarlarından biri olarak kabul edilir.
Tanınma nedenlerinden biri de Arnavut alfabesini onaylayan Manastır Kongresi komisyonunun başkanı olmasıdır. 1919'da Paris Barış Konferansı'na katılan Arnavut heyetinin bir parçasıydı. 1921'de Arnavut parlamentosunun üyesi ve başkan yardımcısı oldu, daha sonra Arnavutluk'ta 20'li ve 30'lu yıllarda en etkili kültürel ve edebi şahsiyetler arasındaydı. Komünist rejim iktidara geldikten sonra edebi eserleri dolaşımdan çekildi ve komünizmin çöküşüne kadar da öyle kaldı.
Hayatı
Erken dönem
Gjergj Fişta, o zamanlar Osmanlı İmparatorluğu olan Zadrima bölgesindeki Fishtë'de Ndoka ve Prenda Kaçi'nin çocuğu olarak doğdu. Üç erkek ve bir kız kardeşin en küçüğü olan Zef adıyla vaftiz edildi. Fişta'nın da dahil olduğu Troshan'ın bucak rahibi Palmanova'dan Marian Pizzochini, ailesinden onu frer yapmalarını istedi. Kilise cemaatine rağmen, Zef, Troshan Koleji'nin faaliyete başladığı 1880 yılına kadar İşkodra'daki Fransisken okuluna gitti. Bosna'da (Kraljeva Sutjeska, Livno ve Kresevo'da Fransisken manastırlarında ilahiyat) Bosnalı Hırvatlar arasında felsefe ve Katolik teolojisi okudu. 1902'de İşkodra'daki Fransisken kolejinin başkanı oldu. Fishta, Robert Elsie'ye göre Hırvat ve Sırp edebiyatının ulusal destanlarından etkilenerek ana eseri Lahuta e Malcísi yazdığında Avusturya-Macaristan'daki manastırlarda öğrenciyken Hırvat Fransisken rahiplerinin etkisi altındaydı. Gusinyeli komutan Ali Paşa'ya ithaf edilen eser, Arnavut milli uyanışının bir sembolü haline gelen Prizren İttifakı olaylarına odaklanan 30 kantodan oluşan destansı bir şiirdir.
1919'da Paris'teki konferansta Arnavutluk'u yorumladı. Nisan 1919'un başından 1920'ye kadar, Paris Barış Konferansı'nda Arnavut heyetinin Sekreteri olarak görev yaptı. 1920'nin sonunda İşkodra mebusu olarak parlamentoya seçildi ve 1921'de Arnavutluk parlamentosunun Başkan Yardımcısı oldu. 1924'te Fişta, Arnavutluk'ta demokratik bir sistem kurma girişiminde Fan Noli'yi destekledi. Zogu rejiminin kurulmasından sonra, Fişta, 1940'ta öldüğü İşkodra'da öğretmen ve yazar olarak görevine devam etmeden önce, 1925/26'da İtalya'da sürgüne gitmek için gönüllü olarak ayrıldı.
Edebi çalışmaları
1899'da Fişta, Preng Doçi ve Ndre Mjeda ile birlikte sadece Arnavutça dil kitapları yayınlayan Shoqnia Bashkimi (Birlik Derneği) veya İşkodra'nın Bashkimi (Birlik) olarak bilinen edebi topluluk olan Shoqnia e bashkimit të gjuhës shqipeyi (Arnavut Dilinin Birliği Derneği) kurdu. Geç Osmanlı döneminde Fishta'nın yayınları türküleri ve zamanın diğer Arnavut yayınları gibi çoğu zaman yurt dışında basılması ve sansürden kaçınmak için imparatorluğa gizlice sokulması gereken bir dizi şiir içeriyordu.
1907'de Fişta, Arnavutları ulusal çıkarların üzerine koyan zamanın Arnavutlarını ve kendilerini Arnavut dilini incelemeye adamayan ve ona karşı küçümseyen aydınları eleştiren hiciv eseri Parnasus'un Eşekarısını yazdı. Arnavut Dilinin Birliği Derneği'nin bir temsilcisi olarak, Fişta, 1908'de yapılan Manastır Kongresi'ne katıldı ve komite başkanlığına seçildi. Kongre katılımcıları Fişta'nın Latin Başkimi alfabesi önerisini kabul etti ve birçok unsuru İstanbul alfabesiyle birleştirildi ve standart Arnavut alfabesi elde edildi. 1916'da, İşkodra alt lehçesini standart edebi Arnavutça olarak yerleştirmeye çalıştığı Arnavut Edebiyat Komisyonu'nun çekirdek kurucusuydu.
Hem bir öğretmen olarak hem de edebi eserleriyle Fişta, anadili Geg Arnavutçasının yazılı biçiminin gelişmesinde büyük bir etkiye sahipti. Fişta ayrıca çevirmen olarak da çalıştı (Molière, Manzoni, Homer ve diğerleri).
Eleştiri
Robert Elsie, Lahuta e Malcísde Fişta'nın, Arnavutların Slav komşuları tarafından son katledilmeleri ve kovulmalarından sonra, Osmanlılara karşı mücadelenin Slavlara karşı bir mücadeleyle yer değiştirdiğini öne sürer. II. Dünya Savaşı'ndan sonra Yugoslavya'daki yetkililer ve Yugoslav komünistlerinden etkilenen Tiran'daki komünist rejim tarafından kontrol edilen Arnavut tarihçiliği yetkilileri Fişta'nın eserlerini Slav karşıtı propaganda olarak tanımladıkları için yasakladılar.
Arshi Pipa'ya göre, edebi bir düzeye yükselttiği İşkodra'nın Bejte geleneğinden sonra Fişta'nın hiciv eserlerinin niteliği değişmiştir.
Mirası
Hayatı boyunca aldığı ödüller
Arnavutluk'taki Osmanlı yönetiminin son yıllarında, İşkodra'nın valisi Hasan Rıza Paşa'nın önerdiği şekilde, yerel eğitime katkılarından dolayı 2. sınıf Maarif Nişanı ile ödüllendirildi. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu makamlarından Franz Joseph Nişanı ile, daha sonra 1925'te Papalık tarafından Medaglia di Benemerenza ile 1931'de Yunanistan tarafından Phoenix Nişanı ile ödüllendirildi. İtalya'nın Arnavutluk'u işgalinden sonra İtalya Kraliyet Akademisi'nin bir parçasıydı.
Tarihsel
Sovyet tarihçiliğinde, "Avusturya-Macaristan emperyalizminin Arnavutluk'taki açgözlü planlarına" karşı çıkan Slav halkı ve Pan-Slavizm'e rol oynadığı için "Avusturya-Macaristan emperyalizminin eski ajanı" ve "Arnavutluk'a karşı İtalyan saldırganlığı için" Katolik Din adamlarının hazırlanmasında rol aldığı için anılmıştır.
Bibliyografi
Lahuta e Malcís, epic poem, (Zara, 1902)
Anzat e Parnasit, satire, (Sarajevo, 1907)
Pika voese republished afterwards and retitled Vallja e Parrizit, (Zara, 1909)
Shqiptari i qytetnuem, melodrama, (1911)
Vëllaznia apo Shën Françesku i Assisi-t, (1912)
Juda Makabe, tragedy, (1914)
Gomari i Babatasit, (Shkodër, 1923)
Mrizi i Zanave, (Shkodër, 1924)
Lahuta e Malcís (2d. ed.), Gesamtdruck, (Shkodër 1937). In English The Highland Lute, trans. by Robert Elsie and Janice Mathie-Heck. I. B. Tauris (2006)