Osmanlı-Yemen çatışmaları

Osmanlı-Yemen çatışmaları, Osmanlı İmparatorluğu ile Kuzey Yemen'deki Zeydi kabileleri arasında 1538 yılında başlayan ve 9 Ekim 1911 tarihinde Da'an Mukavelesi'nın imzalanmasıyla sona eren bir dizi çatışmadır.
1538 Yemen Seferi
Osmanlı'nın Yemen'i fethetmeye yönelik ilk girişimi, Büyük Mısır Seferi ardından Yemen'de oluşan otorite boşluğundan yararlanmak amacıyla sefer düzenlemesiyle 1538 yılında gerçekleşmiştir. 1517 yılında Memluk Devleti'nin çöküşü ile birlikte bundan pay almak isteyen Portekiz, Mekke ve Medine gibi kutsal yerleri ele geçirme amaçlı dini sebepler öne sürerek Yemen sahillerini üs edinmek istemesinin altında ticari gayeler yatıyordu. Bu yüzden Osmanlı ile Portekiz Kızıldeniz ve Hint Okyanusunda birçok mücadeleye girdiler. Osmanlı Adeni 1538de Hadım Süleyman Paşa tarafından alarak Tahiriler hanedanlığına son verdi ve Zebid ile Aden arasında kalan bölgede Yemen Eyaleti'ni oluşturdular. Yönetimden memnun olmayan Zeydilerle uzun süren mücadeleler sonucunda Osmanlı güçleri önce Taizi, 1547 yılında da San'ayı ele geçirdi. Zeydilerin eşkıyalığa girişmesi dolayısıyla yönetim kötüye gittiği için Mahmud Paşa, eyaletin merkezini Sanadan Taize taşıdı.
1630'lardaki Yemen seferi
Osmanlıların Yemen'i fethetmeye yönelik bir diğer girişimi 1630'larda gerçekleşti. Ancak bu sefer Yemenli Zeydi imamların kesin zaferiyle sonuçlandı ve Yemenli imamlar hakimiyet alanlarını Asir'den Hadramut'a kadar genişletmeyi başardılar.
Kavalalı'nın Arap Yarımadası Seferi
18. yüzyılda Zeydi Devleti parçalanarak Lahic Sultanlığı gibi birçok küçük Yemen devletinin kurulmasına neden oldu. 1830'larda Osmanlılar Kavalalı Mehmed Ali Paşa'dan Arap yarımadasını fethetmesini istedi. Ancak Kavalalı, Ocak 1839'da Aden'i işgal eden Birleşik Krallık'ın muhalefetiyle karşılaştı. Nisan 1840'ta Rus İmparatorluğu, Avusturya İmparatorluğu'nun da Osmanlı üzerinde baskı kurması nedeniyle Kavalalı Arap yarımadasından çekildi.
1849 Yemen Seferi
1849 yılında Osmanlılar bir kez daha Yemen'i işgale başlayarak Nisan ayında Hudeyde'yi ele geçirdiler. Temmuz ayında Yemen'in Osmanlı altında bir vasal devlet olmasını isteyen İmam'ın daveti üzerine Sana'ya girdiler. Bu karar yerel halk tarafından olumsuz karşılandı ve kısa süre sonra bir isyana dönüştü. Çok geçmeden Osmanlılar geri çekilmek zorunda kaldı.
1872 Yemen Seferi
1872 yılında Osmanlı İmparatorluğu San'a'yı ele geçirerek Yemen Vilayeti'ni kurdu.
1891 Yemen İsyanı
1891 yılında Yemen'de Osmanlı İmparatorluğu'nun İslam dinine aykırı davranışlarda bulunduğu nedeniyle şiddetli bir isyan meydana geldi.
1904 Yemen İsyanı
Yemen, Osmanlı İmparatorluğu'nun merkezine olan uzaklığı, mezhepsel farklılıkların körüklediği sorunlar, bölgeye nüfuz etmeye çalışan emperyalist devletlerin baskısı gibi nedenlerle 1882, 1896 ve 1902 yıllarında da isyan hareketlerine girişmiş Yemen, Birleşik Krallık ve İtalya Krallığı'nın kışkırtması ile İmam Yahya önderliğinde 1904 yılında Osmanlıya karşı Yemen'in o ana kadar kalkıştığı en büyük isyanı çıkartmışlardır. Osmanlı İmparatorluğu o yıllarda maddi sıkıntılar çektiği için ve başkentten uzak olduğu için Yemen'e pek ikmalde bulunamıyordu. Yemen Vilayeti ile Ordu Hazineleri akçeden ve ambarlar da zahireden tümüyle boş idi ve ordunun vaziyeti de karışıktı. İmam Yahya, isyanın başında aşiretleri ile birlikte Yemen Valisi Faik Paşa'yı San'a'da kuşattı. Tevfik Paşa durumun vaziyetini tam olarak belirtmediği halde para ve yiyecek talep ettiği için kabul edilmedi. Yemen Halkının savunmaya katılması ve Medinedeki Arif Hikmet Paşa kuvvetlerinin Hudeyde üzerinden yardıma yetişmesi nedeniyle bir ara İmam Yahya barış istediyse de kabul edilmedi. 1905te isyan şiddetlenip, Yemen aşiretleri tarafından 1 yıl boyunca kuşatma altında kalan askerlerin yemek ve su bulamadığı için şehre yakın kaleleri terk etmesi, açlıktan savaşacak durumda olamamaları, Yemen'den sorumlu Kumandan Muhammed Tevfik Paşanın isyanı bastırmakta zorlanması ve yardım istemesi gerekirken, kendi başarısızlığı ortaya çıkar korkusuyla durumu Payitahta haber vererek yardım istemekte geç kalması gibi etkenler Yemen Türküsü'nde de anlatılan acıklı durumu ortaya çıkarmıştı. Payitaht'ın yolladığı erzakların büyük çoğunluğu subaylara gittiğini gören Hasan Muhiddin Paşa bunu engellemek için aşçıları kendisi teftiş etmiştir. Askerler için kesilen katır etlerinin subaylar tarafından teftiş edilmediği sırada onbaşılar etleri kemiğinden sıyırıp sokaklarda fahiş fiyatlarda satıyordu. Etler askerlere ulaşana kadar sadece kemik kaldığı için bir asker "Kazanımıza giren kemikten başka bir şey değildir. Suyunu içip kemiğini atıyoruz." demiştir. Hudeyde yolundan gönder Payitahta haber verildikten sonra bu isyanı bastırmak amacıyla, 1905 yılında Ali Rıza Paşa komutasında nizamiye birliklerinin yanında Anadolu ve Rumeliden çok sayıda redif taburu da sevk edilmişti. Fakat Zeydilerin saldırısıyla askerlerin çoğu yolda öldü ve taburun elindeki çoğu top Yemenlilerin eline geçti. Yemen Türküsündeki dizelerde bu redif taburundan bahsedilmiştir.
Tecrübeli aynı zamanda savaşa istekli Osmanlı birliklerinin nedensizce Sana şehrinin surlarının arkasına kapatılıp bekletilmesi, kendi askerine top atışı yapıp onlarca zayiat vermesi gibi durumların birliklerin morallerinin bozması nedeniyle isyancılar İmam Yahya önderliğinde Sana şehrine girerek Osmanlı askerlerini öldürmüş ve San'a kentindeki Türk mahallelerini yağmalamıştır. Askeri olarak başarılı olunamayınca Faik Paşa müzakereyle İmam Yahya'yı ikna etme çalışmalarına girildi fakat İmam Yahya San'a bırakılmaz ise isyandan vazgeçmeyeceğini belirttiği için müzakereler başarılı olmadı. Kuşatma'da insanların açlıktan çocukları yiyecek hale geldiği ve günde 30-40 piyadenin öleceği duruma gelirken subayların daha iyi beslenmesi durumuyla morallerin daha da düşmesiyle direncin kırılmasıyla İmam Yahya Sana şehrinin merkezini ele geçirdi ve burada birçok Osmanlı askerini de esir aldı. San'a'yı ele geçirmiş olan İmam Yahya'nın isyancı ordusu boş ev ve dükkanları yağmalayıp San'a yerlilerinin ölümüne neden olduktan sonra "Arap Arap'a silah atar mı? İşte biz atmadık" diyerek bu olayları bastırmıştır. Bu olayın ardından Mihrali Beyin kumandasındaki 40. Hamidiye Süvari Alayı Yemene sevk etti. Yeni kuvvetlerle bölgeye vali olarak yollanan Ahmed Feyzi Paşa, 15 Temmuz - 1 Eylül 1905 tarihleri arasında yürüttüğü harekatta Taizdeki kuvvetlerin desteği ile Sanaya girdi ve isyan eden aşiretleri bertaraf etti. İsyanı bastırmak için 30 bine yakın asker harcandı. İmam Yahya her ne kadar tam da başarılı olmasa da de de facto olarak özerklik kazandı. İmam Yahya'nın eşkıyaca tavırları yüzünden tarımla geçinen binlerce köylü açlıktan öldü.
İsyan'dan sonra Osmanlı Devleti konuyu araştırdı ve sorumluları divan-ı harbe vererek cezalandırıldı. II. Abdülhamid, Yemen meselesini çözümlendirmek için gerekli reformu yapmak amacıyla Yemen uleması ve ileri gelenlerinden bir heyeti İstanbula davet etti. Yemenliler ile Osmanlılar arasındaki görüş ayrılığı yüzünden bir sonuç alınamadı. İmam Yahyanın beş kişilik bir temsilciler heyeti İstanbula geldi ve düşüncelerini belirten bir rapor sundu ancak hükumet değişikliği sebebiyle hayata geçirilemedi.
Yemen'de görev almış Hasan Muhiddin Paşa bu isyan hakkındaki raporunda Açlık birçok facialara neden oldu. Tedbir alınmamış olması, beş bin padişah askerini açlıktan mezara gömdü. Kuyulara çukurlara attırdı. Bunları mürekkeple değil, gözyaşı ile yazıyorum. sözleri ile durumu özetlemiştir
1911 Yemen İsyanı
1909da Asirde İngiliz destekli Şeyh İdrisinin başlattığı isyana 1904 senesindeki isyanının ardından San'a sancağındaki kabilelerin tamamının kendine meyletmesinin güvenci ile 1911de İmam Yahyanın da katılmasıyla isyan büyüdü. 3 Ocak 1911 tarihinde Yemen Vilayeti'nden İstanbul'a gönderilen yazıda; dört aydan beri Yemen'in cibal kısmında İmam Yahya'nın, Asir ve Tihame yönünde ise Seyyid İdrisi'nin hareketlerinin arttığı, bu nedenle ordunun takviyesinin lüzumlu olduğu bildirilmiş olmasına rağmen, İstanbul'dan Yemen'e yapılacak yolculuğun aylarca süreceği bilindiği halde meseleyle pek ilgilenilmemesinden dolayı istenilen vakitten çok daha sonra yeni askeri birliklerin sevkine başlanılmasını şikayet etti. Bab-ı Ali buna karşılık olarak Arnavut isyanı gibi birçok isyandan dolayı 3 alay yollayamayacaklarını, yerlilerden ve Şafilerden asker alınımı yapılarak nizamiye taburlarının eksikleri giderilmesinin daha isabetli olacağını. belirtti. İsyan bundan sonra güçlendi ve durum daha ciddi bir hale geldi.
Bunun farkına varan Osmanlı İmparatorluğu Trablusgarp Savaşı'ndan hemen önce, buradaki tümenden önemli bir kısmı silahlarıyla birlikte Yemen'e İmam Yahya ayaklanmasını bastırmak üzere gönderildi. Bu yüzden tümenler tekrar yerlerine iade edilmedi ve Trablusgarp Savaşı da daha da içinden çıkılamaz duruma girdi. Ocak 1912'de İtalyan donanması Kızıldeniz'e girip, buradaki Osmanlı gemilerinden bazılarını batırarak El-Hudeyde limanını bombalamaya başladı. İtalyanların bölgedeki varlığı, deniz ulaşımını aksattığı için Yemen isyanının bastırılmasını zorlaştı. 28 Şubat 1911de Ahmed İzzet Paşa, Hamidiye kruvazörüyle Yemene gönderildi. Nihayet Yemen meselesini çözmek üzere Yemendeki Yedinci Ordu ile birlikte İstanbuldan ve diğer Osmanlı vilayetlerinden topladığı 50.000 kişilik orduyla Sana kuşatmasını kaldırdı.
13 Ekim 1911de İtalya ile Osmanlı İmparatorluğu arasında Trablusgarp Savaşı'nın çıkması ve İtalya'nın Eritre üzerinden Yemen'e saldırılar düzenlemeye başlaması üzerine taraflar arasında ateşkes yapıldı ve mutabık kalınan Da'an Mukavelesi imzalandı. Yirmi iki açık madde ile beş gizli maddeden oluşan antlaşmaya göre Sana dahil Zeydilerin yaşadığı dağlık bölgelerin yönetimi İmam Yahyaya bırakılacak, fakat yabancı devletlerle antlaşma yapamayıp dış işlerinde Osmanlı'ya bağlı olacaktı. İmam Yahya Emirü'l-mü'minin iddiasından vazgeçecek, her yıl kendisine 20.000 Osmanlı altın lirası verilecekti. Bunun karşılığında İmam Yahya zekatı adı altında halktan haraç toplamayı bırakacaktı.