Kays bin Sa'd

Kays b. Sa'd b. Ubade el-Ensari el-Hazreci ( d. 603 - 658-659), Mısır valisi.
Kays bin Sa'd, diğer bir adıyla el-Ensari. Babası Sa'd bin Ubade tarafından küçük yaşta Muhammed'in hizmetine verildi. Fiziği ve zekası nedeniyle peygamberin güvenliğinin sağlanması için görevlendirildi. Yaklaşık 10 yıl Peygamber'in yanında kalan Kays bin Sa'd pek çok sayıda gazveye katıldı. Peygamberin vefatının ardından da pek çok savaşa katılmış olup, Halife Ali döneminde Mısır'a vali olmuştur.
Yaşamının son günlerinde Medine'ye gelip siyasetten uzak bir yaşam sürdürerek 658 veya 659 (Kimi kaynaklara göre 660) yılında öldü.
Ailesi
Kays bin Sa'd, Medinede Hazrec kabilesine mensup bir ailedendi. Hazrec kabilesi, Yemende Marib seddinin yıkılmasıyla yaşanan Seyl el-Arim hadisesi üzerine kuzey yönünde göç ederek, Evs kabilesi ile birlikte Medine'ye yerleşmişlerdi.
Hazrec kabilesi bu aileyi, kendilerinin öncüleri ve efendileri olarak kabul ediyordu.
Babası Sa'd b. Ubade'nin ardından kabilesinin başına geçti.
Kişiliği
Görünüşü
Kays, iri cüsseli, uzun boylu, başı ufak ve yakışıklı biriydi. Ayrıca Kays, uzun boyundan dolayı eşeğe bindiği zaman ayakları yere sürtüyordu. Kays, kendisi bir köseydi.
Dehası
İmam Zühri, Arap dehalarından bahsederken bunların arasında Kays'ı da zikreder.
Cömertliği
Kays'tan bir adam otuz bin dinar borç
almıştı. Adam Kaystan almış olduğu borcu ödemeye geldiğinde, Kays adamdan bu
parayı almayı reddetti ve ona şöyle dedi: Biz bir kimseye bir şey verdiğimizde,
verdiğimiz malı geri alan bir millet değiliz.
Habat Seriyyesinde Kays b. Sad, mücahidlere sirayet eden bu açlığı gidermek için kesimlik
deve aramaya başladı ve kesimlik deve satacak kişiye Medinedeki hurmalarını
vereceğini taahhüt etti. Bunu duyan Ömer, Kays b. Sadın malı olmadığını
mallarının tamamının babasının olduğunu ve bu yüzden Kaysın borçlanıp böyle bir
alışverişe girmek istemesini garip karşıladı ve bu alışverişe karşı çıktı. Kays b. Sad,
bu aramanın sonunda Medinedeki hurmalara karşılık Cüheyneli bir adamdan beş
kesimlik deve satın alma konusunda anlaştılar.
Edebi Yönü
Kays b. Sad tarafından söylenen şiirler gerek tarih gerekse edebiyat eserleri vasıtasıyla günümüze kadar gelmiştir.
Unvan ve künyeleri
Unvanı el-Ensari olup; Ebu Fazl, Ebu Abdullah ve Abdülmelik olarak künyelenmiştir.
Ayrıca Şurtetu'l-Hamis terimi kendisine de kullanılmıştır.
Muhammed döneminde Kays bin Sa'd
Muhammed'in Medine'ye hicretinde daha genç olan Kays, babası Sa'd bin Ubade tarafından peygamberin hizmetine verildi. Zeka ve fiziği nedeniyle peygamberin korumalığını üstlenmişti. Muhammed'in terbiyesinde yetişen Kays, Tebük seferine, Mekke'nin fethine, Habat seriyyesine ve diğer pek çok gazveye katılmış olup Ensar'ın sancaktarlığını yapıyordu.
Veda Haccı'na da babası Sa'd bin Ubade ile katılmış olup, peygamberin emrinden çıkmamış ve duasına da mazhar olmuştur.
Halife Ömer döneminde Kays bin Sa'd
Mısır'ın fethi
Halife Ömer döneminde Amr bin As komutasındaki Mısır seferinde ve Mısır patriği Mukavkıs'a gönderilen heyette bulunuyordu.
Mukavkıs ile görüşen Kays, görüşmenin ardından oradan ayrılarak (644) olup bitenleri Amr bin As'a aktardı.
Halife Ali döneminde Kays bin Sa'd
Mısır'a vali oluşu
Halife Osman'ın şehid edilmesinin ardından h. 35 (655) Medine'de halife seçilen Ali iç karışıklıkların sebebini valiler olarak görmekteydi.
Bu nedenle sahabelerin ileri gelenleriyle yapılan toplantıda valilerin azledilmesi kararlaştırıldı.
H. 36 (656) yılında sefer ayında yeni valiler tayin edilmiştir.
Osman bin Huneyf Basraya, Umare b. Şihab Kufeye, Ubeydullah bin Abbas
Yemene, Sehl bin Huneyf Şam'a, Kays bin Sa'd da Mısıra vali tayin edildi.
Mısır'a vali olmasının ardından ailesi ile Mısır'a gitti ve orada Ali'nin kendisine verdiği mektubu okutturdu.
"Kays b. Sad b. Ubadeyi size emir olarak gönderdim. Onun veziri olun, iyi muamelede bulunun, halkın yerini alması, adaletin sağlanması için ona yardımcı olun. Ben de kendisine, Mısır halkına iyilikte bulunması için emir verdim"
Mısır valiliğinden azledilişi
Kays, Osman taraftarı oldukları bildirilen bir grup dışında Mısırın her tarafına otoritesini kabul ettirdi. Muhalifler de ona karşı savaşmayacaklarını bildirerek, kendilerine dokunulmamasını istediler. Kays da onlara sert davranmadı, istedikleri gibi hareket edebileceklerini söyledi. Fakat onun Osman taraftarlarına karşı takındığı bu ılımlı ve iyi niyetli tutum, Muaviye tarafından kullanıldı. Muaviye, Kaysın Mısır valiliğine atanmasından son derece rahatsız olmuş; hemen kendisine bir mektup yazarak kendinden yana olmasını istemişti.
Muaviye, Kaysı yanına çekmeyi başaramayınca Halife Ali ile arasını açmak için, Amr bin Asla birlikte Kaysa karşı bir plan kurmaktan geri kalmadı. Muaviye öncelikle Şamlıları uyararak, Kays b. Sadın aleyhine konuşmamalarını, ona karşı harp kışkırtıcılığı yapmamalarını istemişti. Onun kendi taraftarı olduğunu, ondan gizli mektuplar ve mesajlar aldığını, nitekim onun Mısırdaki Osman taraftarlarına iyi davranıp onların maaşlarını verdiğini, gereksinimlerini karşıladığını ve gönderdikleri elçilere iyi muamele ettiğini halka söyledi. Daha sonra kendisi tarafından yazılmış olan ve Kaysın kendisine biat edip emrine bağlı olduğunu ifade eden sahte bir mektubu Şam halkına okudu. Iraktaki ve Medinedeki kendi taraftarlarına da gizlice mektuplar yazarak, Mısır valisinin kendinden yana olduğu söylentisini ortaya çıkardı. Kays ile ilgili bu tür haberler yayılıp duyulduktan sonra Iraklı ve Medinelilerin ileri gelenleri halifeye Kaysın değiştiğini söyleyerek onu azletmesini istediler. Halife Ali, Kaysın böyle bir şey yapmayacağını söyleyerek direndiyse de diğerleri bunda ısrarcı oldular. Israrlar ve yaşanan bazı olumsuzluklar, sıkıntılar sonucunda Halife Ali, Kaysı görevden azletmek zorunda kaldı ve Kays'ı Mısır valiliğinden azletti. Buna rağmen Kays, Ali'nin taraftarı olmayı devam ettirdi.
Kimi kaynaklarda 4-6 ay veya 1 yıl Mısır'a valilik yaptığı söylenilmektedir.
Cemel Savaşında Kays bin Sa'd
Ali, Muaviyenin itaata yanaşmaması üzerine, Şam üzerine sefer yapmaya karar verdi. Mısır valisi Kays bin Sada mektup göndererek, Muaviye ile
savaşmak üzere askerleri hazırlamasını emretti. Aynı şekilde, Kufe valisi Ebu Musa el-Eşari ile Basra valisi Osman bin Huneyfe aynı şekilde mektuplar göndermiştir.
Ali, önden Hasan, Abdullah bin Abbas, Ammar bin Yasir ve Kays bin Sadı (Mısır valisi olan Kays bu dönemde Medinede Alinin yanında
bulunuyordu) Kufe valisi Ebu Musa el-Eşarinin yanına gönderdi. Alinin göndermiş olduğu bu önemli şahsiyetler Ebu Musanın askeri yardım etmesi
konusunda kendisine telkinde bulundular. Kays bin Sad, Ebu Musa el-Eşarinin isteksiz olduğunu gördüğünde, Kufe halkına şu konuşmayı yaptı:
Ey insanlar! Eğer şura ehli, Hz. Aliyi halife tayin ettiyse, sizlerin onun yanında yer almanızı istemesi Hz. Alinin hakkıdır. Hz. Alinin hilafetini tanımayan kişilerle savaşmak helaldir. Nitekim buna delil olarak da, Talha ve Zübeyr kendi arzularıyla biat ettikten sonra, kıskançlıkları yüzünden ondan vazgeçmeleridir. Bu yüzden Ensar ve Muhacir olarak sizlere geldik.
Sıffin Savaşında Kays bin Sa'd
Ali, kendisine biata yanaşmayan, üstelik kendisine karşı Şam halkını kışkırtan Muaviye üzerine sefer düzenlemeye karar verdiğinde, kendisiyle birlikte hareket eden Ensar ve Muhacirin ileri gelenlerini toplayarak bu düşüncesini onlarla istişare etti.
Karşılıklı anlaşma girişimleri de başarısız olunca artık savaş kaçınılmaz olmuştu.
Halife Ali, ordusunu düzene koyduktan sonra peygamber sancağını çıkararak Kays bin Sad'ın eline verdi. Bu sancak İslam peygamberinin irtihalinden sonra ilk defa çıkarılmış ve Müslümanlar bunu görünce duygulanmışlardı.
Kays, bu savaşta yiğitiliği ve şiirleriyle Muaviye ve taraftarlarını kışkırtıyordu.
Sıffin'de büyük başarı gösteren Halife Ali, Muaviye'nin mızraklara Kur'an nüshası batırması nedeniyle Hakem Olayı meydana gelmişti. Bunun sonucunda Ali, halifelikten azledilerek halifeliğe Muaviye getirildi.
Nehrevan Savaşında Kays bin Sa'd
Ali halifelikten azledilişinin ardından Haricilerin çıkardığı sorun ve karışıklıklar, fesatlıklar nedeniyle üzerlerine sefer düzenlemek zorunda kalmıştı.
İki ordu Nehrevan'da karşılaştı. Ali, kendi ordusunun sağ kuvvetlerine Hucr bin Adiyi, sol kuvvetlerin başına Şebes bin Ribiyi, süvarilerin başına Ebu Eyyup el-Ensariyi, piyadelerin başına Ebu Katade el-Ensariyi, yedi yüz veya sekiz yüz kişiden oluşan Medinelilerin üzerine de Kays bin Sadı komutan olarak tayin etti.
Hariciler Nehrevan'da büyük bir yenilgiye uğradı ve birçok kumandanı öldürüldü.
Nehrevandan
sonra Şam üzerine yürüme düşüncesinde olan Ali, taraftarlarının
ağırdan almaları, gönülsüz bulunmaları nedeniyle bunu gerçekleştiremeyince, Kufeye yerleşti. Kays bin Sad da, Ali şehit edilinceye kadar Kufede kaldı.
İmam Hasan döneminde Kays bin Sa'd
Hasan'a biat
Alinin şehit edilmesi üzerine Hasana ilk biat eden Kays oldu ve bundan sonra da onun yanında yer aldı.
Muaviye ile mücadele
Muaviye bin Ebi Süfyanla aralarında
geçen yazışmalardan olumlu bir sonuç alamayan Hasan, Şam üzerine yürüme kararına vardı. Ordusunu hazırlayan Hasan, on iki bin kişilik öncü birliğinin başına Kays b. Sadı görevlendirdi.
Mücadeler uzun sürüp, ayrıca ordunun isteksizliği ve karışıklıklar nedeniyle sonuç alamayınca Hasan halifelikten feragat etmeye karar verdi.
Muaviye'ye biat
Muaviye, Kaysın da kendisine biat etmesini istemişse de o, Hüseyin gibi bunu kabul etmiyordu. Bunun üzerine Hüseyin tarafından
ikna edilen Kays da biat ederek, Muaviyenin halifeliğini tanımış oluyordu. Kays için bundan sonra memleketi Medineye dönmekten başka bir yol kalmamıştı.
Ölümü
Muaviye'ye biat ettikten sonra memleketi Medine'ye yerleşti ve orada öldü. Kimi kaynaklara göre daha sonra Tiflis'e yerleşerek orada vefat etmiştir.