Çingene/Roman adlandırması

Romanlar/çingeneler, farklı ülkelerde ve farklı tarihsel dönemlerde, toplumun değişik kesimleri tarafından çeşitli farklı isimle adlandırılan bir topluluktur. Türkiyede Çingene" kullanımı yaygındır. Tüm topluluğu tek bir ortak isim altında toplamak ve küçültücü anlamlar kazanmış adlandırmaların kullanılmasını engellemek üzere Roman isminin kullanımı, 1971deki Birinci Dünya Roman Kongresinde kararlaştırılmıştır. Ancak 'Çingene' adlandırmasının yerini Roman adlandırmasının alması konusunda bir uzlaşı yoktur.
Ülkelere göre adlandırmalar
Dünyanın dört bir yanındaki Çingene/Roman etnisitesi farklı şekilde adlandırılmıştır. Tarihçi George C. Soulisin Bizans döneminde yaşamış Çingeneleri incelediği bir çalışmasında Türkçede Çingene, İtalyancada Zingari, Fransızcada Tsiganes sözcüklerinin adsincanoi sözcüğünden türetildiğini belirtmiştir.
Ali Arayıcı, bu halkın Mısırda Eygpte, Rumcada Gypthos, İngilterede Gypsies, Bizansta Athingan veya Atzingan, İtalyada Zingari, Almanyada Zigenuer, Fransada Tsigane, Tzigane, Bohemian ve Gitan, İspanyada Gitanos, Romanyada Tigani, Sırpçada Cingerije, Ermenistanda Lom, Filistinde Nawar veya Dom, Suriyede Dom, Kafkaslarda Poşa veya Boşa adlarıyla anıldıklarını aktarmıştır.
Türkiyedeki adlandırmalar
Türkiyede Romanlar/Çingeneler için pek çok farklı adlandırma mevcuttur. Bu adlandırmalar, bireylerin sosyal alandaki görünme biçimi, meslekleri ve ten renkleri ile bağlantılıdır. Bu adlandırmalardan bazıları şunlardır: abdal, arabacı, beyzade, cano/cono, elekçi, esmer vatandaş, gurbet, gurbeti, karaçi/karacı, karaoğlan, kıpti, lulu, mango, mutrip, pırpır, poşa/boşa/paşa, sepetçi, teber, todi.
Topluluğun etnik-dilsel farklılıklarına göre de farklı isimlendirmeler yapılır. Türkiye'deki Çingeneler/Romanların konuştukları dile göre 'Rom', 'Dom' ve 'Lom' olarak adlandırılan üç alt grubu vardır. Romani dilini konuşan Romlar, Lozan Antlaşması kapsamında yaşanan mübadele sürecinde Türkiyeye gelen mübadillerden oluşturur. Batı bölgesinde yaşarlar ve "esmer vatandaş" diye tanımlanırlar. Lomavren dilini konuşan Lomlar daha çok Karadeniz bölgesinde yaşayan, yerleşik hayatı benimsemiş bir Çingene grubudur. Bu grup, Poşa şeklinde de adlandırılır. Ermenice Poş sözcüğünden türetilen bu kelime, boş gezen anlamında kullanılır ve aşağılama anlamı taşır. Domlar Domari dilini konuşur, Türkiyenin doğu ve güneydoğu illerinde yaşamını sürdürür. Bu grup mıtrıp, aşık, karaçi, Kürt göçebesi, Kürt Çingenesi gibi tabirlerle de anılır.
Tek isim belirleme girişimleri
Çingene kelimesi, dünyanın hemen her yerinde küçültücü yan anlamlar kazanmış bir kelimedir. Bu yüzden Çingeneler için "çingene" yerine kullanılacak bir kelime aranmış ve Uluslararası Çingene Birliği, Çingene yerine Roman adının kullanılmasını önermiştir. 8-12 Nisan 1971de Londrada düzenlenen Birinci Dünya Roman Kongresinde; adam, insan anlamına gelen rom kökünden türemiş Roma (Türkçe:Roman) ifadesinin kullanılması kararlaştırıldı.
Böylece 1970'lerden itibaren uluslararası tanınma ve kullanımda Avrupada Roma veya Rroma, Türkiyede ise Roman veya "Rom" ifadesi yaygınlaştı. 1978de düzenlenen İkinci Dünya Çingene Konferansında Uluslararası Çingene Komitesinin adı, Uluslararası Roma Birliği olarak değişti.
Uluslararası tanınmada 'Roman' kullanımı yaygınlaşsa da 'Çingene' kelimesi mi yoksa 'Roman' kelimesi mi kullanılmalı konusunda bir uzlaşma yoktur. 'Roman' adının kullanılması gerektiğini savunanlar, 'Çingene' adının Çingene olmayanlarca (Gaco) kendilerine verildiğini düşünmektedir. Öte yandan, Çingene adının kullanılması gerektiğini düşünenler de vardır. Bu görüşte olanlar, tarihsel ve kültürel birliğe vurgu yapar. Çingene kelimesini sahiplenenler, bu kelimeyi terk etmek yerine çağrıştırdığı olumsuz anlamlar temizlenmesi gerektiğini savunurlar.
Akademik adlandırma
Akademik çalışmalarda bu topluluğa Çingene mi yoksa Roman mı denileceği konusunda belirsizlik vardır. Nadiren peripatik adlandırması kullanılır.
Antropolog Semra Özlem Dişlinin Bigadaki Çingeneler/Romanlar üzerine doktora tezinde Çingene adlandırmasını tercih eden akademisyenlerin bu kelimeyi dünyaya dağılmış bir halkın tüm üyelerine işaret eder biçimde kullandıklarını, Roman adlandırmasını kullananların ise, daha çok daha çok Avrupada yaşayanları ve Romani diline sahip olanları işaret ettiklerini ifade etmiştir. Pek çok çalışmada bu iki kelime aynı anlamda ve birbiri yerine kullanılmaktadır.