Mukavkıs

Mukavkıs ya da Mukavkas, (ö. 21/642 [?]) Müslümanların Mısır'ı fethi sırasındaki İskenderiye patriği ve Bizansın Mısır genel valisidir.
628 ile 642 yılları arasında ikinci Bizans Mısırı döneminde İskenderiye Melkani patriği olan son vali İskenderiyeli Cyrus ile yaygın olarak aynı kişi olarak tanımnlanır. Bununla birlikte, alternatif bir görüş, Mukavkıs'ı Mısır'ın Sasani valisi ile özdeşleştirilir; o sırada Sasani valisi Şahrbaraz adlı askeri lider olmasına rağmen, "Kıptilerin lideri Kirolos" adlı bir Yunan olduğu söylenir.
İsmi ve kökeni
Kelimesinin kökeni kesin biçimde tespit edilememiş olup daha çok, Bizans kaynaklarında adı Kyros şeklinde verilen piskoposun İskenderiyeye tayin edilmeden önce görev yaptığı Kolhisin Kafkasyada bulunmasından dolayı taşıdığı Kafkasyalı ("") lakabının Kıptice aracılığıyla Arapçaya geçmiş biçimi olabileceği ihtimali üzerinde durulmaktadır.
İslam kaynaklarında Cüreyc b. Mina (b. Kurkub) veya İbn Kurkub (Karkab) el-Yunani adlarıyla ve Sahibü (Melikü) Mısır, Melik (Amil, Emir) ala Mısır ve Melikül-(Azimül-, Sahibül-, Emirül-)Kıbt gibi unvanlarla anılan Mukavkısın milliyeti konusunda da farklı görüşler bulunmaktadır. Mısır tarihi araştırmacılarından Hüseyin Munis, fetih sırasında yapılan Babilon ve İskenderiye antlaşmalarındaki bazı maddeleri dikkate alarak onun Kıpti olduğunu söylemekte ve gerek Muhammedin 628 yılında gönderdiği İslama davet mektubunda Mukavkısa Azimül-Kıbt şeklinde hitap etmesi, gerekse onun cevap mektubunda kendini yine aynı unvanla tanıtması bu kanaati güçlendirmektedir.
Mısır valiliği
Genellikle İslam tarihçileriyle Batılı araştırmacılar, Mukavkısın Bizans imparatoru Herakleiosun Sasani İmparatorluğu'nu 627 yılında Ninova Muharebesi'nde yenmesinden sonra Mısıra tayin edildiği hususunda ittifak halindedir. Ancak İslam kaynakları İskenderiyenin fethinden (21/642) bahsederken onun on bir yıldan beri burada görev yaptığını bildirmektedir, bu durumda tayin yılı 631 olmaktadır. Herakleios, imparatorluk içinde birbiriyle inanç mücadelesi halinde bulunan Hristiyanları birleştirmek amacıyla Monoteizm (İsada bir tek iradenin varlığı) inancını ortaya atıp her bölgeye yeni patrikler tayin ederken Mısıra da Mukavkısı yollamış ve onu dini görevinin yanında mali, mülki, askeri yetkilerle donatarak Mısır genel valisi yapmıştır. İslam kaynakları, Mukavkısın yılda 19 milyon dinar vergi ödemekle yükümlü olan halktan 20 milyon dinar topladığını ve Kıptiler ile bu hususta baskı yaptığını bildirmektedir. Pek çok Batılı araştırmacı onun bu baskıcı tutumu karşısında Kıptiler ya yeni dini anlayışı kabul etmek ya da Mısırdan kaçmak zorunda kaldıklarını belirtir.
Mukavkısın müslümanlarla ciddi anlamdaki ilk münasebeti, Muhammedin 628 yılında kendisine gönderdiği İslama davet mektubu ile başlamıştır. Bu mektubun uydurma olduğunu iddia eden bazı araştırmacılar bulunmaktadır. Ancak İslam tarihi kaynakları ittifakla böyle bir mektubun yazıldığından bahsetmektedir. Mukavkıs mektubu getiren Hatib bin Ebu Belteayı beş gün süreyle misafir etmiş, bu arada İslam ve peygamberi hakkında çeşitli bilgiler aldıktan sonra cevap olarak bir mektup ile birlikte cariyelerinden Mariye ile Sirin adlı iki kız kardeş, bir hadım köle, 1000 miskal altın, kıymetli elbise ve kumaşlar, güzel kokular, bir merkep ve bir katırdan oluşan değerli hediyeler göndermiştir. Muhammed döneminde bu mektuplaşma dışında Mukavkıs ile müslümanların başka bir ilişkisine rastlanmamaktadır. Ebu Bekirin de halifeliği sırasında yine Hatib bin Ebu Beltea ile bir mektup yolladığı Mukavkısın Hatib ile mahiyeti bilinmeyen bir antlaşma imzaladığı nakledilmektedir. Ömer döneminde ise onun Mısırın ele geçirilmesinde önemli rol oynadığı, bir yandan savaşmaya kararlı görünen Bizans kumandanlarını teslim olmaları için ikna etmeye çalışırken bir yandan da direnmeyen Kıptilerin Amr bin Asa hem kılavuzluk yapmalarını hem de ordusunun bütün ihtiyaçlarını karşılamalarını, yolları ve köprüleri onarmalarını sağlamıştır.
Mukavkıs, Babilon Antlaşmasının ardından Bizanslı komutanların şikayeti üzerine İmparator Herakleios tarafından Konstantinopolis'e çağrılarak vatan hainliği suçlamasıyla sonra görevinden alınıp sürgüne gönderilmişse de 641de Herakleiosun ölümü üzerine tekrar Mısıra vali tayin edilmiştir. Ertesi yıl Bizans kumandanlarının direnmesine rağmen Amr bin As ile anlaşma yapan ve İskenderiyeyi, dolayısıyla Mısırın tamamını Müslümanlar ile teslim eden Mukavkısın şehrin 646 yılındaki ikinci fethi sırasında Mısırda olup olmadığı konusu ihtilaflıdır; Butler ise onun 21 Mart 642de öldüğünü söylemektedir.