Sürtünmeli ünsüz

Sürtünmeli ünsüzler, birbirine çok yakın konulmuş iki farklı arasındaki dar aralıktan havanın geçmesiyle üretilen ünsüz sesleridir. Eklemleyicilerin arasındaki darlık, aralıktan geçen hava akımının çalkıntılı olmasına ve bir sürtünme etkisinin oluşmasına neden olur.
Türler
Uluslararası Fonetik Alfabe'ye (IPA) çevrilmiş sürtünmeli ünsüzler şunlardır:
Islıklı sesler
Ötümsüz taçsı ıslıklı ünsüz, ör. İngilizce "sip"
Ötümlü taçsı ıslıklı ünsüz, ör. İngilizce "zip"
Ötümsüz dişsil ıslıklı ünsüz
Ötümlü dişsil ıslıklı ünsüz
Ötümsüz dil uçlu ıslıklı ünsüz
Ötümlü dil uçlü ıslıklı ünsüz
Ötümsüz ıslıklı dil palası ünsüzü ( dil ucu alt dişlere konulur)
Ötümlü dil ortası ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi)
ötümsüz artdişyuvasıl ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi)
ötümlü artdişyuvasıl ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi)
ötümsüz damaksıl dişyuvasıl ıslıklı ünsüz, ör. İngilizce "ship"
ötümlü damaksıl dişyuvasıl ıslıklı ünsüz, ör. İngilizce "vision"ın "si"sı
ötümsüz dişyuvasıl damaksıl ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi, damaksıllaşmış)
ötümlü dişyuvasıl damaksıl ıslıklı ünsüz (dil palası seslemesi, damaksıllaşmış)
ötümsüz üstdamaksıl ıslıklı ünsüz ( veya ünsüzü)
ötümlü üstdamaksıl ıslıklı ünsüz (dil ucu veya dil ucu altı ünsüzü)
Tüm ünsüzler taçsıdır: dişsil, dişyuvasıl, artdişyuvasıl, veya damaksıl (üstdamaksıl) bir sahip olabilir. Ancak artdişyuvasıl eklemleme yerinde ses, dilin aldığı şekle göre damaksıl-dişyuvasıl sesleme, dil palası seslemesi, veya dil ucu seslemesi olarak gerçekleşebilir; bu sesleme biçimlerinin her birine ayrı bir sembol ve isim verilir. Prototipik üstdamaksıl ünsüzler dil ucu altı seslemesi veya damaksıl sesleme olarak gerçekleşebilir, fakat bunlar çoğunlukla dil ucu seslemeli artdişyuvasıl ünsüzler için kullanılan aynı sembollerle gösterilir. Dişyuvasıl ve dişsil ünsüzler de dil ucu veya dil palası seslemeleri olarak gerçekleşebilirler, fakat bu fark ayrı sembollerle değil, özel diyakritiklerle gösterilir.
Merkezi ıslıksız sürtünmeli ünsüzler
ötümsüz çiftdudaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümlü çiftdudaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümsüz dişsil-dudaksıl sürtünmeli ünsüz, ör. İngilizce fine
ötümlü dişsil-dudaksıl sürtünmeli ünsüz, ör. İngilizce vine
ötümsüz dilsil dudaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümlü dilsil dudaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümsüz dişsil ıslıksız sürtünmeli ünsüz, ör. İngilizce thing
ötümlü dişsil ıslıksız sürtünmeli ünsüz, ör. İngilizce that
ötümsüz dişyuvasıl ıslıksız sürtünmeli ünsüz
ötümlü dişyuvasıl ıslıksız sürtünmeli ünsüz
ötümsüz titrek sürtünmeli ünsüz
ötümlü titrek sürtünmeli ünsüz
ötümsüz damaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümlü damaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümsüz artdamaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümlü artdamaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümsüz damaksıl-artdamaksıl sürtünmeli ünsüz (bu sesin asıl eklemlenmesi konusunda anlaşmazlıklar mevcuttur)
ötümsüz küçükdilsil sürtünmeli ünsüz
ötümsüz yutaksıl sürtünmeli ünsüz
IPA'de üstgırtlaksıl sürtünmeli ünsüzlerin harfleri aşağıda gösterilir. Bunlarda titreme söz konusudur, fakat bunlar yutaksıl titrek ünsüz olarak da yorumlanabilirler.
ötümsüz üstgırtlaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümlü üstgırtlaksıl sürtünmeli ünsüz
Aşağıdaki sesler damak yarığı olan insanların konuşmalarında sık rastlanır:
ötümsüz artdamaksıl yutaksıl sürtünmeli ünsüz
ötümlü artdamaksıl yutaksıl sürtünmeli ünsüz
Yansürtünmeli ünsüzler
ötümsüz dişsil yansürtünmeli ünsüz
ötümlü dişsil yansürtünmeli ünsüz
ötümsüz dişyuvasıl yansürtünmeli ünsüz
ötümlü dişyuvasıl yansürtünmeli ünsüz
ötümsüz artdişyuvasıl yansürtünmeli ünsüz ()
veya extIPA ötümsüz üstdamaksıl yansürtünmeli ünsüz
veya extIPA ötümlü üstdamaksıl yansürtünmeli ünsüz ()
veya veya extIPA ötümsüz damaksıl yansürtünmeli ünsüz (PUA )
veya extIPA ötümlü damaksıl yansürtünmeli ünsüz ( altsesbirim olarak yer alır)
veya extIPA ötümsüz artdamaksıl yansürtünmeli ünsüz (PUA )
veya extIPA ötümlü artdamaksıl yansürtünmeli ünsüz
Yansürtünmeli ünsüzler Galce, Moğolca, ve Afrika'nın güneyinde konuşulan birçok dilde (ör. Xhosa ve Zulu) rastlanır.
veya ve ötümsüz oluklu yandişyuvasıl sürtünmeli ünsüz (yanpelteklenmiş veya ) (Çağdaş Güney Arap dilleri)
veya ve ötümlü oluklu yandişyuvasıl sürtünmeli ünsüz (yanpelteklenmiş veya ) (Çağdaş Güney Arap dilleri)