Celî

Celi, hat sanatında bir yazı cinsi meşkedilirken kullanılan meşk kaleminden daha geniş bir kalemle yazılan iri şekline verilen isimdir.
Arapça'da ancak uzaktan okunabilecek kadar kalın yazılmış yazılar için "büyük" anlamındaki "celil" kelimesi kullanılmış; Osmanlı Türkleri ise "celil" kelimesini büyük anlamında başka yerlerde kullanmalarına rağmen hat sanatında "celil" yerine "celi" kelimesini kullanmayı tercih etmişlerdir.
Bu kelime bir yazı türü ile birlikte kullanıldığında o yazının iri, kalın, büyük olanını ifade etmiştir; yani "celi", bir yazı türünü değil, bir yazının özelliğini belirtir. Yalnızca Osmanlı sarayında resmi yazışmalarda kullanılan Celi divani (başka ifadeyledivani celisi) adlı yazı türünde "celi" ifadesi iri, kalın, büyük karşılığı olarak değil, "aşikar, meydana çıkartılmış" karşılığı olarak kullanılmıştır.
Bir yazı, hattatların benimsediği ölçülerin üstünde bir kalınlıkta yazılırsa "celileşiyor" demektir. Genellikle meşk kaleminin üç misli genişliğinde yazılar celi kabul edilir.
Celi yazılarda harflerin incelik ve kalınlıkları, harf aralıkları, bünyeleri mesafe ve mekana göre hesaplanır. Yazılmaları zor olduğundan önce kalıpları yapılır; kalıplar iğnelenip kömür tozuyla siklilere yazı zemine aktarılır, bu kalıp üstünden yazı yazılır veya mermere hakkedilir. İnsan eliyle büyütülemeyecek kadar büyük olan celi yazılar önce küçük yazılır; satranç usulü ile, yani yazı ne büyüklükte olacaksa, o kadar misli büyük karelere ayrılmış bir başka kağıda- harf ve işaretlerin kıyılarından ince ve düzgün bir şekilde çizilerek, aktarılır. Ayasofya Camii kubbesine varak altınla işlenen celi sülüs hat ile yazılmış ayet bölümü, aslı küçük boyutta yazılıp satranç usulü ile büyütülerek işlenmiş yazılara örnektir.
Bazı yazı türleri kullanılış yerleri nedeniyle celi yazılmaya uygun değildir. Osmanlı uygarlığında sülüs ve celisi sanatçıların elinde gelişerek yaygınlaşmış ve Osmanlılarda "celi" kelimesi yalnız başına kullanıldığında, daha ziyade celi sülüsü ifade eder olmuştur. İran'da 15. yüzyılda geliştirilen nestalik adlı yazı türü yaygınlaşınca, sülüs celisiyle birlikte celi nestalik de İslam ülkelerinin ortak yazısı oldu.
Celi yazan hattatlar
İnce yazılarda göze batmayan kusurlar, celi yazıda fark edilir ve rahatsız eder hale geldiğinden celi yazıları yazmak hat sanatındaki son aşama kabul edilir. Celi yazı yazan hattatlara celi nüvis denir. Bibliyografya bilgini İbnü'n Nedim, İslam hat sanatındaki ilk celi-nüvisin Emevi Sultanı I. Velid devrinde Mescid-i Nebevi'de kıble duvarına celi-kufi hatla Şems Suresi'ni yazan Hattat Sa'd olduğunu ifade etmiştir.
Celi sülüs
Orta Asya'da "Timurlu Rönesansı" şeklinde adlandırılan dönemde celi yazı alanında büyük atılım görüldü. Timur'un torunu Baysungur ile Rıza Abbasi bu alanda ustalaşmış hattatlardandır. Ancak asıl atılım, Osmanlı uygarlığında yaşandı. 15. ve 16. yüzyıllarda Ali Sofi, Ahmed Karahisari ile öğrencisi Hasan Çelebi, 17. yüzyılda Kasım Gubari, Teknecizade İbrahim'den sonra Mehmed Bursevi, Mustafa bin Süleyman ve Moralı Beşir Ağa gibi hattatların eliyle işlendi. Mustafa Rakım Efendi ile olgunluğa ulaştı. Rakım Efendi üslubu Mehmet Haşim Efendi, Çarşambalı Arif Bey, Abdülfettah Efendi, Nazif Bey, Sami Efendi, İsmail Hakkı Altunbezer, Macid Ayral, Mustafa Halim Özyazıcı ve Hamit Aytaç ile sürdürüldü. Mahmud Celaleddin'in geliştirdiği üslup ise Sultan Abdülmecid ile Mehmet Tahir Efendi dışında kimse tarafından sürdürülmemiştir. İkisinin arasında bir üslup geliştiren Kazasker Mustafa İzzet Efendi ile öğrencilerinden Abdullah Zühdi Efendi ve Şefik Bey de başlıca celi yazı sanatçılarındandır.
Celi talik
I. Abdülhamid ve III. Selim devrinde kendilerinin ve devlet adamlarının yaptırdıkları mimari eserlerdeki celi talik kitabeleri yazan Mehmed Esad Efendi'nin oğlu Yesarizade Mustafa İzzet, giderek kendine has bir üslup geliştirdi ve 1824'te sonra Türk talik hattını özellikle celide çok ileri bir noktaya götürdü. Sultan II. Mahmud devri ile birlikte tarihi binalardaki kitabelerin çoğunda celi talik kullanıldı. Celi talik yazı; Kıbrısizade İsmail Hakkı Efendi, Ali Haydar Bey, Kazasker Mustafa İzzet Efendi, Çarşambalı Arif Bey ve Abdülfettah Efendi, Sami Efendi, Nazif Bey, Ömer Vasfi Efendi, Aziz Rıfai, Hulusi Yazgan ve Necmeddin Okyay silsilesi ile Cumhuriyet dönemine taşındı ve Halim Özyazıcı, Kemal Batanay ve Hamit Aytaç ile sürdürüldü.
Celi divani
Divan-ı Hümayun'daki kısa çalışma dönemi sırasında celi divanide Şefik Bey çok başarılı eserler verdi. Günlük kullanıma özgü bir yazı olan rika yazısı da Osmanlılar'ın son döneminde celi kalemi ile yazılmış; afiş, reklam ilanları, dükkan levhası gibi yerlerde ve nadiren bina ve mezar taşı kitabelerinde kullanılmıştır. Hamit Aytaç ve Halim Özyazıcı bu alanda usta sanatçılardandır.