Cumhurbaşkanlığı hükûmet sistemi

Cumhurbaşkanlığı hükumet sistemi, Türkiye'de 16 Nisan 2017 Referandumu'yla kabul edilen ve 9 Temmuz 2018 tarihinden itibaren uygulanmaya başlanan kuvvetler ayrılığına dayalı başkanlık tipi bir hükumet sistemidir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın sekizinci maddesine göre, yürütme yetkisi ve görevi, cumhurbaşkanı tarafından, anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir. Bu sistem Meclis ile Hükümeti birbirinden ayırmış olup Türkiye'de uzun yıllardır süregelen istikrar, yürütmenin bürokrasi üzerindeki zayıf otoritesi ve erken seçim sorunlarını büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır. Sistemle birlikte temsili demokrasi kaldırılmış doğrudan demokrasi getirilmiştir. Parlamenter sistemin aksine hükümet artık atamalar yolu ile değil, doğrudan halk tarafından seçimle gelen bir hükümet başkanı tarafından oluşturulmaktadır. Cumhurbaşkanlığı, cumhurbaşkanlığı teşkilatı hakkındaki 1 sayılı cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenmiştir. 1 sayılı cumhurbaşkanlığı kararnamesi, 539 maddelik mufassal bir kararnamedir. Bu kararname, cumhurbaşkanlığının her yönünü ayrıntılarıyla düzenlemektedir.
Bu sisteme geçişle beraber Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Hükümet kurma yetkileri, halk tarafından seçilen cumhurbaşkanına aktarıldı. Cumhurbaşkanı, devletin başıdır. Yürütme yetkisi, cumhurbaşkanına aittir. Cumhurbaşkanlığı hükumet sisteminde, cumhurbaşkanı partili veya partisiz olabilir. Cumhurbaşkanlığı hükumet sisteminde bakanlar da cumhurbaşkanı tarafından meclis dışından atanabilmektedir. Cumhurbaşkanı kararnameler yoluyla anayasa, kanun ve kişi hak ve özgürlüklerine aykırı olmamak kaydı ile yasama yetkisini de kullanmaktadır. Cumhurbaşkanının çıkarmış olduğu kararnameler Meclis veya Yargı yoluyla hükümsüz bırakılabilir veya iptal edilebilir. Türkiyedeki bütün kanun, kanun hükmünde kararname, cumhurbaşkanlığı kararnamesi, tüzük ve yönetmeliklere Mevzuat Bilgi Sistemi'nden ulaşılabilir.
Eleştiriler
Cumhurbaşkanlığı Başdanışmanı Mehmet Uçumun, 16 Nisan başlıklı kitabında belirttiği gibi, cumhurbaşkanlığı hükumet sistemi için;
Cumhurbaşkanı siyasi kararları verme konusunda tek yetkilidir. Bakanların hiçbir siyasi yetkisi ve meclise karşı sorumluluğu yoktur, cumhurbaşkanının 'teknik çalışma ekibi'dirler."
Cumhurbaşkanlığı hükumet sistemi, anayasa hukuku literatüründe daha önce uygulanmış bir sistem değildir ve ilk defa Türkiye Cumhuriyeti'nde uygulanmıştır. Bu sistem, başkanlık sisteminden farklıdır ve dünyada daha önce uygulanmamış, yepyeni bir idari sistemdir. Başkanlık sistemi, bir kuvvetler ayrılığı sistemidir. Başkanlık sisteminde yasama ve yürütme organları birbirinden bağımsız olarak seçilir ve birbirinden bağımsız olarak görevlerini sürdürürler.
Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Devlet Bahçeli, 5 Mayıs 2021'de cumhurbaşkanlığı hükumet sisteminde iyileştirilmeler yapılmasını önerdi. Bahçeli, iki başkan yardımcısı tayin edilmesini ve başkan yardımcılarının da halk tarafından seçilmesini; Merkez Bankası'nın anayasal bir kuruluş haline getirilmesini; Hakimler ve Savcılar Kurulu'nun yerine Yüksek Yargı Kurulu adında yeni bir organ oluşturulmasını, uluslararası anlaşmaları sona erdirme yetkisinin TBMM'ye verilmesini de içerin bir değişiklik teklifi sundu. MHP'nin anayasa değişikliği teklifi, cumhurbaşkanlığı hükumet sisteminin kurumsallaşmış başkanlık sistemi adı verilerek iyileştirilmesini de öngörüyor.
Karar gazetesi yazarı Taha Akyol, cumhurbaşkanlığı hükumet sisteminin yetkileri bir tek kişiye verdiğini ve şahsi yönetimi teşvik ettiğini ifade etti. Akyol, sık sık ele aldığı cumhurbaşkanlığı hükumet sistemini "... yanlış çıkarılıp düzeltilen kararnameler, kararlardaki kurumsal zaaflar, hukuki güven indeksindeki gerilemeler önemli verilerdir." ifadeleriyle başarısız olarak nitelendirdi. Akyol, bir başka yazısında da cumhurbaşkanlığı hükumet sisteminin şahsi politikaları anayasallaştırdığını ve bu şekilde yapılan yanlış uygulamaların düzeltme imkanının da ortadan kaldırıldığına dikkat çekti.
Cem Akaş, Alman-İspanyol siyaset bilimci Juan Linz'in Başkanlık Sisteminin Tehlikeleri başlıklı makalesine atıfla, bir elde aşırı yetki toplanmasının yaratacağı Kibirlenme bir tür popülizm muhalefete karşı açıkça husumet sistemin frenleyici erklerden yoksun kalması merkez-kenar kutuplaşması gibi tehlikelere dikkat çekti.
Cumhurbaşkanlığı hükumet sisteminin Türkiye'de delegasyoncu demokrasiye ve yarışmacı otoriterizme yol açtığını savunan düşünceler mevcuttur. Bu hükumet sistemin kabul edilmesiyle birlikte kuvvetler arasındaki denge mekanizması bozulmuş olup yasama ve yargı güçlerinin yürütme üzerindeki denetim ve kontrolü yitirilmekte olup yürütmenin diğer güçlere karşı baskın duruma geldiği savunulmuştur. Cumhurbaşkanlığı hükumet sisteminde yatay hesap verirlik zayıflamıştır.
6 muhalefet partisi CHP, İYİ Parti, DEVA, GP, SP ve DP, Cumhurbaşkanlığı Sisteminin ekonomik ve siyasal krizlere yol açtığını öne sürerek parlamenter sisteme geri dönülmesi için çalışmalar başlattı. Bu 6 parti ortak komisyon kurarak güçlendirilmiş parlamenter sistem adında yeni bir sistem tasarladılar ve bu sistemi 2023 Türkiye genel seçimleri'nde bir vaat olarak seçmene sundular.