III. Antiohos

III. Antiokhos ( d. yaklaşık MÖ 241 - ö. 3 Temmuz MÖ 187), Seleukos İmparatorluğu'nun 6. hükümdarı. MÖ 222'den MÖ 187'ye kadar hükümdarlık yapmıştır. Krallık topraklarını I. Seleukos dönemindeki en geniş sınırlarına tekrar ulaştırarak Büyük unvanını almış ancak Romalılar karşısında Magnesia Savaşında aldığı ağır yenilgi nedeniyle kendi döneminde Avrupa ve Batı Anadoludaki topraklarını kaybetmiştir.
Babası II. Seleukos, annesi ise Seleukos İmparatorluğu'nun kurucusu I. Seleukosun oğlu Andromachusun kızıdır. Abisi III. Seleukosun MÖ 223 yılında suikasta kurban gitmesinden sonra yaşanan kısa süreli kargaşadan sonra Haziran 222de tahta geçti. 221 yılında Pontus Kralı II. Mithridatisin kızı Laodice ile Zeugmada evlendi. Tahta geçer geçmez doğuda bağımsızlıklarını ilan eden Selevkos generallerinden satraplar Molon ve Alexander kardeşlerin elindeki Fars ve Mediayı yeniden denetim altına aldı.
1. Suriye Seferi
219 yılında 3. Suriye Savaşlarında kaybedilen toprakları geri almak için Ptolemaios Krallığı ile yeniden çatışmaya başladı. 4. Suriye Savaşları olarak adlandırılan çatışmalarda başlarda başarılı olsa da 22 Haziran 217de Refah yakınlarında yaşanan Refah Muharebesinde Ptolemaioslara mağlup oldu. Antakyaya çekilen Antiokhos, aldığı mağlubiyet sonucu Suriyede ele geçirdiği yerleri terk ederek barış yapmak zorunda kaldı.
MÖ 220 yılında generallerinden Akhaios isyan ederek Sardiste krallığını ilan etmişti. MÖ 215te kuşattığı şehri iki yıl sonra ele geçirerek krallık otoritesini yeniden tesis etti. Buradaki nüfusu dengelemek amacıyla da kendisine sadık olacağını düşündüğü 2000 civarında Yahudi aileyi Babilden alarak Lidya ve Frigya bölgelerine yerleştirtti. Sophene ve Kommagene Kralı unvanını taşıyan Serhası MÖ 212de Arsamosatada kuşattıktan sonra onu kendisine tabi hale getirerek hükümdarlığını tanıdığı gibi kız kardeşi Antiochis ile evlendirdi.
Doğu Seferi Sonucunda Arşaklılar ve Baktriyanın Vassal Yapılması
III. Antiohos 209 yılında Selevkosların kaybettiği doğu topraklarını yeniden ele geçirmek için bir sefer düzenledi. Önce Part Eyaletinde kendi hakimiyetini kurmuş olan Arşaklı Hanedanının başkenti Hecatompylosu işgal ederek Arşaklıların Selevkosların vassalı olarak Part topraklarını yönetmesine izin verdi.
Buradan hareket ederek Greko-Baktriya Kralı I. Euthydemusu Arius Nehri (günümüzde Hari (Herat) Nehri) kenarında gerçekleşen Arius Muharebesinde yenilgiye uğrattı. Daha sonra da Greko-Baktriya Krallığının başkenti Belh şehrini 208-206 yılları arasında üç yıl boyunca kuşattı. Sonuçta I. Euthydemusdan savaş filleri ve yüklü fidye alırken, kızını onun oğlu Bactrialı I. Demetrius evlendirdi ve Greko-Baktriya Krallığını kendisine vassal olması kaydıyla tanıdı. Böylelikle Selevkos egemenliği İndus Nehrine kadar uzandı. Bu başarılardan dolayı kendisinden Büyük Antiokhos olarak bahsedilmeye başlandı.
Ptolemaioslar ile Mücadele ve 2. Suriye Seferi
204 yılında en büyük düşmanı IV. Ptolemaiosun ölmesi ve yerine de altı yaşındaki oğlu V. Ptolemaiosun geçmesini fırsat bilerek aynı yılı sonlarına doğru Ptolemaiosların elindeki Karya toprakları ile I. Attalos tarafından Pergamon Krallığına bağlanan kentleri ele geçirmek amacıyla sefer düzenledi. 5. Suriye Savaşlarının başlamasına sebep olan bu seferde İyonyadaki Teos ile Karyadaki Alabanda (Antiochia) ve Amyzon şehirlerini ele geçirerek onlara asylia ayrıcalığı (kentlerin kralın hakimiyetini ve koruyuculuğu kabul etmesi) verdi.
Batıda düzeni sağlayıp, Makedonya Kralı V. Filippos ile ittifak yaptıktan sonra Suriye Seferine çıktı. MÖ 200 yılında Golan Tepelerinin kuzeyindeki Hermon Dağı eteklerindeki antik Banias (Paneas) şehri yakınlarında gerçekleşen Panium Muharebesinde Ptolemaios güçlerini yenilgiye uğratarak birkaç yıl içerisinde Suriye Savaşlarının ana sebebi olan Klasik antik dönemde Coele-Suriye (Güney Suriye) olarak adlandırılan topraklar ile Fenike ve Filistinin kıyı şeridini ele geçirdi. Sonrasında da Ptolemaiosların elindeki Karya ve Kilikyadaki Afrodisias, Selinos, Soli, Zephyrion (Mersin), Mallus, Anemurium (Anamur) gibi şehirleri ele geçirdi. Korakesion (Alanya) kuşatması esnasında müttefiki V. Filippos ile Roma Cumhuriyetinin başını çektiği koalisyon arasında MÖ 200den beri savaş yaşanmaktaydı. Rodoslular Selevkosların Makedonyalılara destek vermesinden endişe ederek Romalıları aracı etse de Antiokhos bir süre sonra Pamfilya üzerinden Likyaya geçti. Burada Korykos, Andriaca, Limira, Arikanda, Patara ve Ksanthos gibi şehirleri ele geçirdi. Antiokhosun genel stratejisi şehirleri savaşarak değil onlara bir takım haklar vererek savaşmayarak ele geçirmek ve böylelikle de buraları herhangi bir askeri güç yerleştirmeden hakimiyet altında tutabilmeyi sağlamaktı.
Buradan hareketle Karya bölgesine gelmiş ve sonrasında da Efesi denetim altına almıştır. Bu ilerleyişi esnasında Smirni ve Lampsakos şehirleri kendisine itaat etmediği gibi ile Roma Cumhuriyetinden yardım istemişlerdi. Antiokhos ise Romalılara savaşmak istemiş ve bu şehirlere özgür kalacakları yönünde teminat vermiştir. Bu esnada da elçilerini göndererek Romalılarla temasa geçirmişti. Roma elçilerinin ele geçirdiği yerleri terketmesi ve ilerleyişini durdurması yönündeki isteklerini geri çevirerek 196 yılında Gelibolu Yarımadasındaki Lysimachia şehrine geçti. Burada Romalı elçiler kendisine isteklerini yenilemiş ve aksi durumda savaş ilan edileceğini bildirse de onları dikkate almayarak Trakyadaki ilerleyişini sürdürdü. Aynı yıl Panium Muharebesindeki zaferde rolü olan oğlu Antiokhosu (ö: MÖ 193) varisi ilan etti ve kızı Laodice ile evlendirdi.
Batıda hareketini son hızıyla sürdürürken, 195 yılına gelindiğinde topraklarındaki isyan hareketleriyle iyice güç durumda kalan V. Ptolemaios kendisiyle barış yapmak zorunda kaldı. Esasen Antiokhosda Roma ile yakın bir zamanda yaşanacağı görülen savaş nedeniyle Suriye topraklarında barış yoluyla güvenli kalmasını istiyordu. Yapılan antlaşma uyarında V. Ptolemaios, Selevkosların Coele-Suriyedeki (Güney Suriye) hakimiyetini kabul ettiği gibi III. Antiohosun kızı I. Kleoparta ile evlendi.
Romayla Savaş
Suriye meselesini hallettikten sonra batıdaki ilerleyişini devam ettirmesi sonucunda, MÖ 193 yılına gelindiğinde Roma ve Selevkoslar arasında karşılıklı savaş ilan edildi. Aynı yıl ittifak arayışı kapsamında kızı Antiochisi Kapadokya Kralı IV. Ariarathes ile evlendirdi. Demetriasta bulunduğu sırada İkinci Pön Savaşı sonrasında ülkesinden sürgün edilen Hannibal ile görüşme yaptı. Hannibal bu görüşmede onu Romalılarla savaşma yönünde teşvik etmiştir. Antiohos öncelikle kendine yerel güçlerden destek arayışına girmiştir. Aetolialılar Birliğine bağlı şehir devletleri onun yanında yer almakla birlikte, Makedonlar, Rodoslular, Pergamon Krallığı ve Achaea Ligi Romalıların yanında yer almıştı.
Antiokhos az bir kuvvetle Eğriboz Adası ve Delium liman şehrini ele geçirdikten sonra Teselyaya girdi. Buradan ilerleyişini sürdürerek Termopylae şehrine ulaştı. Ancak MÖ 191de Aetolialılar Birliğinden kendisine yardımcı kuvvetler gelmediğinden, kendisinden güçlü Romalılar karşısında mağlup olarak Efese çekilmek zorunda kaldı. Bu durum müttefiki bazı küçük şehir devletlerinin Roma safına geçmesine ya da tarafsız kalmasına sebep olurken Hellen topraklarındaki ele geçirdiği şehirlerde Romalıların eline geçmiştir. Kendisi Trakyadaki tüm kuvvetlerini geri çekerek Romalılara karşı diğer imparatorluk topraklarından Magnesia ad Sipylum (günümüz Manisa) Ovasında ordu toplamaya çalıştı. Romalılarla barış yapmaya çalışsa da onların, Batı Anadoludaki ele geçirdiği yerleri bırakarak Torosların doğusuna çekilmesi, savaş tazminatının tümünü ödemesi, savaş gemilerini Romalılara bırakması ve Hannibal ve diğer Roma karşıtı kişileri Romalılara teslim edilmesi şartlarını kabul etmedi. Roma ordusu Selevkosların toparlanmasına izin vermeden kış ayında Anadoluya girdi.
Bu esnada Köprüçay çıkışında Roma destekli Rodoslularla, Hannibal komutasındaki Selevkoslar arasındaki deniz savaşını Rodoslular kazanırken yine aynı yıl Teos açıklarında yapılan deniz savaşını da Rodoslularca desteklenen Romalılar kazandı.
Pergamon Krallığının desteğini alan Romalılarla MÖ 190 yılının Aralık ayında Sipylum Dağı eteklerinde yaşanan Magnesia Savaşıda ağır bir mağlubiyet aldı. Bu mağlubiyetten sonra Efese çekilen Antiohos, elçilerini Apameia Kibotostaki Romalılara göndererek barış yapmaya çalıştı. Uzun süren görüşmelerden sonra Apamea Antlaşması ile barış gerçekleştirebildi. Ancak barış Antiohos için oldukça ağır şartlar içeriyordu. Antlaşmaya göre Selevkoslar Avrupadaki ve Torosların batısındaki tüm Anadolu topraklarından çekilirken, donanması da oldukça küçültülmüştü. Ayrıca Romalıların seçeceği oğlununda (IV. Antiokhos Epiphanēs) içinde bulunduğu 20 rehine, oldukça yüksek savaş tazminatı ve yıllık haraç gibi ağır şartlarda kabul edilmek zorunda kaldı. Sonuçta Antiohos kısa sürede I. Seleukos eski topraklarını kazandığı gibi kısa sürede de buraları kaybederek elinde sadece Kilikya kalmıştır. Romalılar Karya ve Likyayı Rodoslulara bırakırken, Anadoluda Selevkoslardan alınan tüm toprakları da Pergamon Krallığına bıraktılar.
Doğu Seferi ve Ölümü
Muhtemelen Romalılara ödediği tazminatlar ve ödeyeceği haraç nedeniyle doğu topraklarına sefer düzenlemeye karar verdi. Genel görüşe göre MÖ 187 yılı Temmuzunda Elam bölgesindeki Elymais şehrinde bulunan ve Tanrı Bele adanan tapınağı yağmaladı. Kısa bir süre sonra da Bel manastırının yağmalanmasının intikamını almak isteyen yerel halk tarafından Susada öldürüldü. Ölümünden sonra oğlu ve varisi IV. Seleukos tahta geçti.