Bosporos Krallığı

Bosporos Krallığı, ayrıca Kimmer Bosporos (Yunanca: Βασίλειον τοῦ Κιμμερικοῦ Βοσπόρου, Basileion tou Kimmerikou Bosporou) olarak da bilinir, bugünkü Ukrayna'nın güneyindeki Kerç Boğazı üzerinde kurulmuş Antik Yunan-İskit devleti. İlk kez Yunan yazarı Diodorus'un sözünü ettiği krallık MÖ 438'e doğru kuruldu. Gücünün doruğuna MÖ 4. yüzyılda ulaştı. En önemli kenti Pantikapaion (bugün Kerç) İÖ 480-438 arasında Arkhainaks, İÖ 438-110 arasında da Spartokos hanedanları tarafından yönetildi. Bu iki hanedan, Pantikapaion'a Nymphaion'u ve bölgede İÖ 7-6. yüzyıllarda kurulmuş öteki Yunan kolonileri de kattılar. İÖ 5. yüzyılın ikinci yarısından sonra Bosporos kentlerinde Atina etkisi güçlendi. Atinalılar İÖ 404'e değin yerel ticareti denetim altında tutuyorlardı, İÖ 4. yüzyıl boyunca da Bosporos'un baş müşterisi oldular. Karadeniz'de korsanlığı önleyen Spartokosların hububat, balık ve köle ticaretini başarıyla yönetmesi sayesinde Bosporos zenginleşti. Bosporos Krallığı'nda yönetim ve maliye alanında çöküş İÖ 3. yüzyıl ortalarında başladı. İÖ 115'e doğru İskitler'e karşı koyamayan hükümdar Parisades, Pontus Kralı Mithridates'i yardıma çağırdı ve ülkesini ona bıraktı. İÖ 110'dan sonra Pontus kralları bölgenin denetimini ele geçirdiler. Mithridates'in öldürülmesinden sonra, Pompeius onun oğlu olan Pharkanes'i Bosporos Kralı ilan etti (İÖ 63). Böylece MS 1. yüzyılda kurulan bu yeni hanedan Roma İmparatorluğu'nun koruması altında 300 yıl hüküm sürdü. MS 342'den sonra ülke, Got ve Hun akınlarında toprakların bir bölümü elden gitti. I. Justinianos döneminde krallığın geri kalan bölümü Bizans'ın denetimine girdi.
Erken Yunan kolonileri
Bölgenin tamamı Yunan şehirleriyle doluydu: Batıda, bölgenin en önemli şehri olan Panticapaeum (Kerç), Nymphaeum ve Myrmekion; Doğuda Phanagoria (bölgenin ikinci şehri), Kepoi, Hermonassa, Portus Sindicus ve Gorgippia bulunmaktaydı.
Bu Yunan kolonilerine aslen MÖ 7. ve 6. yüzyıllarda Miletliler yerleşti. Phanagoria (MÖ 540) bir Teos kolonisiydi ve Nymphaeum'un kuruluşunun Atina ile bir bağlantısı olmuş olabilir; en azından 5. yüzyılda Delian Birliği'nin bir üyesi olduğu anlaşılıyor.
Coğrafya
Bosporos Krallığı, antik çağda krallığın adının geldiği yer olan Kimmer Boğazı olarak bilinen Karadeniz ile Azak Denizi arasındaki Kerç Boğazı çevresinde merkezlenmişti.
Tarihçe
MÖ 480 yılında, Kerç Boğazı ve Taman Yarımadasının etrafında kurulmuş krallığın başkenti Panticapaion (Pantikapaion), yaklaşık 1000 yıl boyunca ayakta kalmıştı.
Krallığa ait son yazılı izler MS 5. yüzyıla kadar uzanıyor.
Bölge, Yunan kültürü ile İskitler gibi bozkırların göçebe kültürleri arasında bir sentez yeriydi. MÖ 6. ve 3. yüzyıllar arasında Yunanlar ve İskitler, ticari ilişkilerin yanı sıra son derece yakın kültürel ilişkilerini de sürdürdüler.
Bosporos Krallığı hakkında ilk tarihi kayıtlara MÖ 5. yüzyıllarda Yunan yazar Diodoros tarafından bahsedilmektedir. Diodoros Krallığın başkenti Pantikapaion ve çevresinde MÖ 480-483 arasında Arkhainaks Hanedanı'nın hüküm sürdüğünü kaydeder. Fakat bu kralların adlarını ve hüküm sürelerini bildirmez.
MÖ 483te iktidar Trak menşeli Spartokosun eline geçti. Bu hanedan zamanında Yunan kolonilerinden Nymphaion ele geçirildi ve ayrıca etraftaki kabileler egemenlik altına alındı. Spartokosun oğulları devri hakkında elimizde çok az bilgi vardır.
MÖ 130 sıralarında İskit kabile reislerinden Skiluros, Bosporos Krallığı'nı tehdit etmeye başladı. Spartokos Hanedanı'nın son hükümdarı V. Pairisades, bu baskıya dayanamayarak Pontus Kralı Mithridatisden yardım istedi (MÖ 114-113). Bunun üzerine Pontus ordusu İskitleri mağlup etti. Pairisades de memleketini Mithradatese teslim etti.
Daha sonra Bosporosta, Mithradatesin tayin ettiği vali Hygiainon, Mithradatese karşı ayaklandı ve kendi adına para bastırdı. Fakat Mithradates Bosporosu yeniden işgal etti ve oğlu Makharesi kral olarak tahta çıkardı (MÖ 81).
Makhares ise Romalılarla birleşerek babasına karşı cephe aldı. Mithradates Pompeius tarafından ülkesinden kovulunca, büyük güçlükler içinde Bosporos Krallığına vardı. Makhares, babası Pantikapaion surları önüne gelince intihar etti (MÖ 65).
Kısa süre sonra Mithradatesin diğer oğlu Pharnakes de babasına karşı isyan etti ve ordu tarafından kral ilan edildi. Mithradates bu sırada öldürüldü, Pharnakes Romalılar tarafından Bosporos Kralı olarak tanındı (MÖ 63). Pharnakes iradeli ve kuvvetli bir kraldı. Topraklarını Don Nehrine kadar genişletti, Romalılar tarafından serbest şehir ilan edilen Phanagoriayı hakimiyeti altına aldı, Pontus Krallığı'nı da ele geçirmek istedi.
Pontusun birçok şehirlerini zabtedip Bithynia ve Asya üzerine yürürken Bosporosta vali olarak bıraktığı Asandrosun isyanı haberi üzerine geri dönmek zorunda kaldı. MÖ 47de Zelada (Zile) Sezara mağlup oldu ve Bosporosa kaçtı, fakat Asandrosa da yenildi ve öldürüldü. Böylece Asandros, Bosporos Kralı oldu. Uzun süren saltanatı hakkında fazla bilgi yoktur, ölüm yılı da kesinlikle bilinmemektedir.
Yalnız karısı Dynamisin kocasının ölümünden sonra birkaç yıl tek başına hükümdarlık ettiği ve Büyük Mithradatesin torunu, Augustusun adamı Scribonius ile evlendiği bilinmektedir.
Bu durumdan hoşlanmayan Augustus, Pontus Kralı Polemonu Bosporos üzerine göndertti. Bosporoslular Scriboniusu öldürüp I. Polemene boyun eğdiler (MÖ 15).
Asandrosun oğlu Aspurgos I. Polemoni öldürttü ve tahta çıktı (MS 16). Savaşçı bir kral olan Aspurgos, etraftaki bütün asi kabileleri egemenliği altına aldı. Aspurgosun ölüm tarihi kesinlikle bilinmiyor. Gaius devri başlarında ölmüş olması muhtemeldir.
Aspurgosun ölümünden sonra I. Polemonun oğlu II. Polemon, Caligula tarafından Bosporos Kralı ilan edildi, fakat bu da imparator Claudius tarafından tahttan indirilip yerine Aspurgos ailesinden II. Mithradates, Bosporos tahtına çıkarıldı (42-46).
Bu süre içindeki yönetimden memnun kalmayan Claudius tarafından tahta Mithradatesin kardeşi Kotys geçirildi. I. Kotys'den (46-69) sonraki hükümdarlar hakkında çok az bilgi vardır.
Bu hükümdardan sonra II. Tiberios İnlios Sauromates, daha sonra da Tiberios İnlios Kotys tahta geçti. MS 154 yılından 343e kadar gelen krallar 14 tanedir.
Bosporos kralları I. Polemondan itibaren Romayı tanıdılar ve bastırdıkları sikkelerde Roma dostu», imparator dostu» gibi adlar kullandılar. Fakat zamanla Bosporos Krallığı'nın Roma ile bağları azaldı; Bosporos hükümdarlarının görevleri de Romadan aldıkları yardım paraları karşılığında Step göçmenlerine, İskitlere daha sonra da Gotlara karşı savunmaktan ibaret kaldı. II. Kotys 123te, II. Sauromates 193te İskitlere karşı başarılı savaşlar yaptı.
Roma devrinde devletin toprakları küçülmedi. Bosporos Krallığı bu devirde Taman Yarımadasının, Tanaise (Don Nehri) kadar Maiotis kıyı bölgesini, Theodosia ve bugünkü Arkata kadar Kırımın doğu parçasını içine alıyordu.
Yalnız Büyük Mithradatesin Bosporos Krallığı'na kattığı Khersonnessos (Sivastopol), Antoninus Pius zamanında serbest ve muhtar şehir oldu. Got ve Hun akınları zamanında bu toprakların bir kısmı elden gitti. Hun İmparatorluğu kurulunca Taman yarımadası ile Maiotis kıyısı Hunların eline geçti.
Kırım da Hun nüfuzu altına girdi. Nihayet Bizans İmparatoru Jüstinyen, Pantikapaionu, Khersonessosu ve Kırımın Gotlarla meskun olmayan kısmını Bizans İmparatorluğu'na kattı.
Arkeolojik buluntular, Bosporos Krallığı'nda yüksek bir Yunan Kimmer İskit kültürünün varlığını göstermektedir.
Doğu Roma Dönemi
Hun istilasından birkaç yüzyıl sonra Bizans ve Bulgar himayesi altında Bosporos şehirleri bir canlanma dönemi yaşadı. Antik Yunan şehri Phanagoria 632 ve 665 yılları arasında Büyük Bulgarya Hanlığı'nın başkenti oldu. Zaman zaman Doğu Romalı subaylar bir başpiskoposluk teşkil eden Bosporos'da kaleler inşa ettiler ve yetki kullandılar.
Terimin ilgili bir Doğu Roma kullanımı, "Πο⟨σ⟩φορ(ου)", yani "Kimmer Bosporos" 11. yüzyılın başlarında yaşamış bir generalin yeni bulunan mühründe bulunur.
Doğu Romalılar ayrıca boğazın doğu tarafında bulunan Tmutarakan'ı da kontrol altında tuttular; bu kasaba, 10. ve 11. yüzyıllarda Kiev Rus Tmutarakan Prensliği'nin merkezi haline gelmiş ve daha sonra Tatar egemenliğine girmiştir.
Kolhis ile ilişkiler
Bosporos Krallığı, Kolhis ile yakın ticari-ekonomik ve kültürel bağlara sahipti. Pantikapaeumos, Myrmekion, Tritake gibi antik Bosporos şehirlerinde yapılan arkeolojik çalışmalarda birçok Kolhis seramik parçası, sikkesi ve üzerlerinde "Kolhos" yazısı kazınmış kilden lambalar bulundu. Öte yandan Kolhis kazılarında Bosporos amforaları ve Pantikapaeumos, Nymphaeum antik şehirlerine ait sikkeler bulunmuştur. Bölgeler arasındaki yakın ticari-ekonomik ve kültürel bağların bir göstergesi MÖ 44'te kurulan ve Kraliçe Dinamia tarafından yönetilen Pontus, Kırım ve Kolhis'in birleşik krallığıdır.