Mononoke

Mononoke (物の怪), klasik Japon edebiyatı ve halk inançlarına göre insanların ruhlarını ele geçirip acı çektiren, hastalığa ve hatta ölüme sebep olabilen ruhlardır. İntikamcı ruhlar (怨霊, onryō), ölülere ait ruhlar (死霊, shiryō) ve canlılara ait ruhlar (生霊, ikiryō) gibi türleri bulunur. Mononoke bazen yōkai (妖怪, hayalet) veya henge (変化, şekil değiştiren) anlamına da gelmektedir.
Genel bakış
Mononokeler Heian dönemi edebiyatında sıklıkla görülür. Genji'nin Hikayesinin 9. cildindeki Aoi no Uenin ruhunu ele geçiren Leydi Rokujonun ruhu Aoi çok bilinen bir örnek olarak verilebilir. Buna ek olarak Ōkagami (大鏡, Büyük Ayna) ve Masukagami (増鏡, Berrak Ayna) gibi eserlerde de mononoke tasvirleri görülebilir.
Tıbbın çok gelişmediği zamanlarda Budist rahipler ve gezgin keşişler (shugenja) büyü yapıp dua ederek mononokeyi geçici olarak başka bir kişiye (çoğunlukla hizmetçiler, genç erkekler vb.) aktarma yoluyla defedip yol açtığı hastalıkları iyileştirirlerdi. Bu uygulamaların detaylı tasvirleri Yastık Kitabı ve Murasaki Shikibu'nun Günlüğü gibi eserlerde bulunabilir. Ayrıca, Shoku Nihon Kōkiye göre bir rahip bir keresinde imparatorluk makamında 60 kişiye sutra ilahileri söylemiştir. Buna ek olarak, Onmyō / Yin-Yang Ustaları (Onmyōji) ilk başlarda mononokelere karşı büyü yapmamış olsalar da 11. yüzyılın ikinci yarısından itibaren konuya dahil olmuşlardır ve imparatorluk ailesinde hastalıkların görülmesi halinde çeşitli ritüeller düzenleyerek mücadele ettikleri de görülmüştür.
Etimolojisi
Mononoke ve benzeri monolar, insanların zıttı olup canlı veya cansız fark etmeksizin aslen tüm doğaüstü varlıkları belirtmekteydi. Heian döneminde derlenen töre ve törenler kitabı Engishiki bağlamında, görünmeyenler (sobumono) ve lanetliler (arabumono) gibi felaketlere ve lanetlere neden olan kötü ruhlar da mono olarak bilinir ve insanlar dahil tüm canlı varlıklara mutluluk, huzur ve bereket getiren iyi ruhların karşıtı olarak görülürlerdi.
Mono karakterini (物) içeren örnekler çoktur. Halk hikayelerinde de karşımıza mononokeler çıkar. Tarihte geriye gittikçe monoları ifade eden doğaüstü korku öğeleri artmakta ve kapsamı çeşitlenerek genişlemektedir.
Heian döneminde, Budist kutsal metinlerinde resmedilen oniler (鬼, iblis, cin), Çinden gelen fikirlere dayanan ve shiryōların oni olarak görüldüğü anlayış ile salgın hastalıklara neden olan salgın cini (ekiki) imgesi arasında bir ayrım gözetilmezdi. Oniler, kökeni Budist kutsal metinlerindeki imgelere dayanan özellikler (büyük bir vücut, tek göz, büyükçe bir ağız, boynuz, kırmızı bir gövde, üçer el ve ayak parmağı vb.) ile resmedilirlerdi. Shiryō ve salgın hastalıklarla yakından ilişkili olan mononokelerin de onilerle aynı şekilde resmedildiği örnekler çok olsa da bunlar arasında Shan Hai Jingdeki (山海経, Dağ ve Deniz Yaratıkları) chōko (長股) ve chōhi (長臂) gibi, yabancılar tarafından çizildiği düşünülen resimler yani farklı kaynaklardan gelen resimler de bulunmaktadır. Bunların, salgın hastalıklar gibi felaketlerin ülke dışından geldiği imgesinden uyarlandığı ve o zamanki insanların bu resimleri, onilerin resimleriyle birlikte birer korku öğesi olarak gördükleri düşünülmektedir.
Tarihçesi
Japon edebiyatında mononokelere ilk defa Heian dönemine ait Nihon Kōkide rastlanıldığı söylenir. Aynı döneme ait Nihon Kiryakudan (Japonyanın Kısa Kayıtları) yapılan bir alıntıya göre 830 yılının on ikinci ayında şöyle bir hikaye bulunur: Elmas Sutra ilahisini söylemek için beş rahip davet edildi. Din İşleri Bakanlığı birlikte icra etmelerine izin verdi. Mononokeleri kovdular. Ayrıca aynı yılın sekizinci ayında ve 833 yılının beşinci ayında da mononoke tasvirleri bulunmaktadır. O zamanlarda kullanılan eski dilde mono kelimesi oni, seirei (ruh) ya da aramitama (musallat olan ruhlar) gibi gerçek olduğu açıkça hissedilemeyen şeyler anlamına gelirdi. Taihō Kanununda salgın hastalıklar Dönemin Ruhu (toki no ke) olarak geçerdi. Buradaki ke kelimesi hastalık anlamına geldiği için mono no ke ifadesinin monoların sebep olduğu hastalıkları anlatmak için kullanıldığı düşünülmektedir. Yastık Kitabında da mune no ke (胸のけ, göğüs hastalığı), ashi no ke (脚のけ, ayak hastalığı) ve mono no ke (もののけ, mono hastalığı) gibi hastalık adları bulunmaktadır.
Mononoke fikrinin temeline bakılırsa, Japonyada Heian döneminin başından beri birçok toplumsal ayaklanma ve hastalığın intikamcı ruhların (onryō) laneti (tatari) yüzünden kaynaklandığı düşünülmekteydi. Enryaku döneminde (782-906) tahta çıkan imparatorların doğal yollarla veya hastalıktan ölmesi ile salgın hastalıkların yaygınlaşmasının Prens Sawaranın laneti olarak görülmesi gibi edebi bir eser olan Nihonkoku Genpō Zen'aku Ryōikide (日本現報善悪霊異記) Prens Nagayanın kininin birçok insanın ölümüne sebep olduğunu anlatan hikayeler de bulunur. Shoku Nihongide ise Fujiwara no Hirotsugunun intikamcı ruhunun (onryō) tasviri bulunmaktadır. Ancak o zamanlar bu düşünce biçimi henüz çok etkili değildi. Hatta İmparator Saga Bu toplum her türlü beklenmedik olayı ruhların laneti olarak görmekte. Bu tarz söylentiler aşırılıktan başka bir şey değildir diyerek mononokeler ile intikamcı ruhlar (onryō) arasındaki ilişkiyi sertçe reddetmiştir.
İlerleyen zamanlarda yazar Harusumi no Yoshitada, Shoku Nihon Kōki adlı eserinde Onmyōdō bilgisi üzerinden değerlendirerek mononoke kavramını güçlü bir şekilde benimsemiştir. Jōwa döneminde (834-848), aristokratlar Onmyōdōdan çokça etkilenmiş ve bu düşünce sisteminin yaygınlaşması sonucu intikamcı ruhlar (onryō) genel bir kavram olarak yerleşmiştir. Yine aynı dönemde, Sugawara no Michizanenin 903 yılındaki ölümünden sonra, salgın hastalıkların yaygınlaşmasının yanı sıra, imparator ailesinin ve soylu ailelerin peşini bırakmayan ve ardı ardına gelen ölümlerin de Michizanenin laneti yüzünden gerçekleştiği düşünülmekteydi. Böylece, mononokelerin intikamcı ruhların lanetleri sonucu gerçekleştiği inancı giderek kuvvetlendi.
Daha sonraları Fujiwara vasileri döneminde, zamanın soyluları şanlarıyla böbürlenseler de narin kişiliklere sahiplerdi. Dönemin ezilmiş gruplarının kininden, intikam almalarından ve gelecek kaygısı taşımalarından dolayı mononokelerden daha da korkar oldular. Soyluların dışa kapalı bir hayat sürmeleri de zihinlerindeki mononoke korkusunu güçlendirmekteydi. Böylelikle, mononokelerin intikamcı ruhlar oldukları, salgın hastalıklara, ölümlere ve acıya sebep oldukları yayıldı ve mononoke hastalıkla eşanlamlı hale geldi. Buna ek olarak, hastalıkların kaynağı olduğu söylenen ikiryō ve shiryōların da mononoke olarak adlandırıldığı düşünülmektedir.