Yönetim ve Bağlama Kuramı

Yönetim ve Bağlama (YB, YBK) bir sözdizim kuramı olup 1980'lerde esas olarak Noam Chomsky tarafından geliştirilen dönüşümsel dilbilgisi geleneğinde bir öbek yapılı dilbilgisidir. Bu kuram, önceki kuramların radikal olarak gözden geçirilmiş halidir ve daha sonra Yetinmeci Çizgi (1995) ve en sonuncusu Three Factors in Language Design (2005) olan önemli bazı makaleler adı altında gözden geçirilmiştir. Yönetim ve Bağlama kuramı üzerine Chomsky tarafından yazılmayan geniş bir literatür olmasına rağmen, Chomsky'nin makaleleri araştırma gündeminin belirlenmesinde temel oluşturmuştur.
Kuramın adı iki ana altkuramın adından oluşmaktadır: durum atanmasının gerçekleşmesi için soyut bir sözdizimsel ilişki oluşturan yönetim; ve esas olarak zamirler ve birlikte referans oldukları ifadeler arasındaki ilişkilerle ilgilenen bağlama. YB, Yetinmeci Çizginin sonraki gelişmelerinin de temelini oluşturan, dilin ilkeler ve değiştirgenler modeline dayanan ilk kuramdır.
Yönetim
Yönetim ilişkisinin ana uygulaması, durum atamaktır. Yönetim şu şekilde tanımlanır:
A, B'yi ancak ve ancak
A bir yöneten ve
A, Byi b-buyurur ve
A ve B arasına hiçbir engel girmez
ise yönetir.
Yönetenler, sözcüksel kategorilerin (Eylem, Ad, Sıfat, Edat) ve zaman öbeğinin (ZamÖ) başlarıdır. Eğer A, Bye b-buyuruyorsa ve Ayı dışarıda bırakacak biçimde B için engel olacak bir G yoksa, A Byi yönetir. Bu, aşağıdaki gibi bir yapıda görülmektedir: A Bye b-buyuruyor, ancak B Aya b-buyurmuyor:
Ek olarak, engel şu şekilde tanımlanır: Herhangi bir Z düğümü
B için potansiyel bir yöneten ve
Bye k-buyurur ve
A'ya k-buyurmaz
ise engeldir.
Yönetim ilişkisi, durum atanmasını açıkça göstermektedir. Aşağıdaki ağaç diyagramı, BelÖ'lerin(DPlerin) yönetici başları tarafından nasıl yönetildiğini ve durumun nasıl atandığını göstermektedir:
Yönetim ilişkisinin bir diğer önemli uygulaması, izlerin oluşumunu ve kimliğini sınırlamasıdır, çünkü Boş Kategori İlkesi, izlerin tam yönetilmesini ister.
Bağlama
Bağlama şu şekilde tanımlanabilir:
Bir α elementi β elementini ancak ve ancak α βye k-buyurur ve α, β ile eşgöndergesel ise bağlayabilir.
Soldaki ağaç diyagramı kullanılarak oluşturulmuş Çocuklar kendi oyuncağını sever cümlesi görülmektedir.
AÖ "Çocuklar", kendi BelÖne k-buyrur çünkü AÖnin annesi olan T, "kendi" BelÖni içermektedir. "Çocuklar" ve "kendi" sözcükleri eşgönderimlidir (aynı kişiye atıfta bulunurlar), bu nedenle "Çocuklar", "kendiyi" bağlar.
Öte yandan, sağdaki diyagramda yer alan "Çocukların annesi kendilerini sever." cümlesinde, Çocuklari sözcüğü kendilerinii sözcüğüne k-buyurmuyor, bu yüzden eşgönderimli değildir.
Bağlamanın önemi, aşağıdaki cümlelerin dilbilgiselliği ile gösterilmiştir:
Çocuklari onlarıi gördü.
Çocuklari kendilerinii gördü.
Kendilerinii çocuklari gördü.
Çocuklari çocuklarıi gördü.
1, 3 ve 4 numaralı ifadelerin dilbilgisel olmayışını açıklamak için belirli bağlama ilkeleri vardır. Bu kurallara Bağlama İlkesi A, Bağlama İlkesi B ve Bağlama İlkesi C denir.
A İlkesi: bir anafor/gönderge (dönüşlü veya karşılıklı, "birbiri" kendisi gibi), kendi yönetim alanına (cümleye) bağlı olmalıdır. Başka deyişle, bir cümle içinde göndergeler öncüllerinden sonra gelmelidir.
3. cümlede "kendileri" sözcüğü "çocuklar" tarafından k-buyurma edilmediğinden, A ilkesi ihlal edilmiştir. Yani kendileri sözcüğü öncülü olan çocuklardan önce geldiği için cümle dilbilgisel değildir.
B İlkesi: Bir zamir, kendi yönetim alanı (aynı cümle) içinde özgür (yani, sınırlandırılmamış) olmalıdır.
1. cümlede "onları" sözcüğü çocuklar tarafından kendisine bağlanmıştır, bu da B İlkesini ihlal eder.
C İlkesi: Bir G-biçimi serbest olmalıdır (yani, sınırlandırılmamış). G-biçimler (örneğin, "köpek" veya "Ali") zamirler ve anaforların aksine göndermeli ifadelerdir, bağımsız olarak gönderme yaparlar, yani dünyadaki varlıklarla alakalıdır.
4. cümlede, "Çocuklar" kelimesi kendisine çocuklar kelimesini bağlar ve C İlkesini ihlal eder.