Kraliçe arı sendromu

Kraliçe arı sendromu, özellikle erkek egemen işlerde, üst kademelerdeki kadınların kimisinde gözlenen hemcinsleri ile arasına mesafe koyma ve onları desteklememe eğilimini ifade eder.
Bu olgu ilk kez Michigan Üniversitesi'nden psikologlar Graham Staines, Toby Epstein Jayaratne ve Carol Tavris tarafından 1973 yılında tanımlanmıştır. Araştırmacılar, erkek egemen iş alanlarındaki kıdemli pozisyonda veya üst yönetimdeki kadınların, aynı örgütteki diğer kadın çalışanlara karşı kötü davranışlarını gözlemiş ve bunu arı kovanlarında kraliçe arının iktidarını devam ettirme arzusuna benzetmiştir. Çeşitli araştırmalar, işyerlerinde cam tavanı kırarak yönetici pozisyonuna yükselmeyi başarmış kadınların, diğer kadınlara mentorluk, rol model olma ve terfi imkanı sunma gibi yollarla desteklerinin yüksek olmadığını göstermiştir.
Kraliçe arı sendromu kimi çalışmalarda yönetici kadınların hemcinslerine yönelik cinsiyetçi bir davranış olarak açıklanmış; bazı başka çalışmalarda ise yönetici konumdaki kadınların erkek çalışanlar tarafından cinsiyetlerinden ötürü kendilerine yaşatılan yetersizlik ve dışlanmışlık hisleriyle baş etmek için başvurdukları bir yol olarak kavramsallaştırılmıştır. Bu nedenle kraliçe arı davranışı hem cinsiyetçiliğe yol açan hem de bu ayrımcılığın bir sonucu olan bir olgu olarak değerlendirilir.
Kraliçe arı sendromunun, mobbing, cam tavan gibi güçlü sendromların belirli özellikleri ile birleşmesi ile orta çıkan daha güçlü hali, "pembe taciz" olarak kavramsallaştırılmıştır.
Toplumsal cinsiyet kalıp yargıları ile ilişkisi
Kraliçe arı sendromunun ortaya çıkışı, toplumsal cinsiyet kalıp yargılarının gücü ve yaygınlığı ile ilişkilidir. Toplum içinde erkeklik girişken, agresif olma gibi bazı özelliklerle; kadınlık ise evcimen ve duygusal olmak gibi bazı özelliklerle ilişkilendirilir. Öte yandan başarılı bir yöneticiliğin erkeksi özelliklere sahip olmayı gerektirdiğine dair inanç yaygın olarak kabul görür. Bu nedenle kadınlar ancak erkeksi kabul edilen özellikleri sergileyerek yükselebilirler ve bazı kadınlar, onlara yönetici olarak güven duyulmamasına sebep olacağı endişesi ile kadınsı davranışlardan kaçınma eğilimindedirler. İş yaşamında kadınsı özellikleri sergileyen hemcinslerinden uzak durmak, bu eğilimin ya da stratejik tercihin bir sonucudur.
Davranış kalıpları
Kraliçe arı sendromu üzerine yapılan kimi araştırmalarda kraliçe arıların şu davranış kalıplarına sahip oldukları iddia edilmiştir:
erkek gibi olmak,
diğer kadınlardan farklı olduklarını vurgulamak,
mevcut cinsiyet hiyerarşisini onaylayıp meşrulaştırmak.
Kimi çalışmalara göre "kraliçe arılar" tüm kadınlara karşı rekabetçi bir tutum göstermez; kendilerine benzer kariyer yollarından geçmiş, başarılı, eril kadınlara sıcak ve yardımsever davranırlar ancak tecrübesiz veya yeterince başarılı olamayan, dolayısıyla dişil ve evcimen kadın stereotipinden kendini kurtaramamış kadınlardan kendilerini soyutlar ve onlara soğuk davranırlar.
Örnekler
İngiltere'nin ilk kadın başbakanı Margaret Thatcher, kabinesindeki ve yönetimindeki diğer kadınların kariyerlerini ilerletmediği için kraliçe arı olarak tanımlanmaktadır. Dünyanın üçüncü kadın başbakanı İsrailli Golda Meir, Hindistan'da 16 yıl başbakanlık yapan ve dünyada en uzun süre başbakanlık yapmış kadın olan Indra Gandhi, kraliçe arı olarak tanımlanan liderlerdendir.
Pembe taciz
Kadın çalışanların, kendini kanıtlama isteği baskın olan, zirvede olmanın ayrıcalığını yaşayan, erkek gözüyle görme ve yönetme hevesi içinde olan diğer kadın yönetici ya da çalışanlardan gördükleri mobbing davranışı, 2014 yılında Türkiye'de yapılan bir çalışmada "pembe taciz" olarak kavramsallaştırılmıştır. Pembe taciz, kraliçe arı sendromunun mobbing, cam tavan gibi güçlü sendromların belirli özelliklerinin birleşmesi ile ortaya çıkmış daha güçlü bir hali olarak ele alınmaktadır.
Popüler kültürde ele alınışı
Kraliçe arı sendromunun ele alındığı bir örnek, 2004 ABD yapımı Mean Girls' adlı filmdir.