Kaydu

Kaydu (Moğol alfabesi:ᠬᠠᠢ᠌ᠳᠤ Qaidu, ) de facto Çağatay Hanı.
Ögedayın torunu, Kaşinin oğlu olup 1235/36 yılında doğmuştur. Bazı kaynaklarda amcası Kadan ile karıştırılması nedeniyle 1240/41 yılındaki Avrupa seferinde yer alan Moğol komutanlar arasında gösterilmiştir.
Möngke 1251 yılında Moğol Hanı olduktan sonra Ögeday Han soyundan birçok kişiyi cezalandırırken kendisi Möngkeye itaat ederek bu cezalandırmadan kurtulabilmiştir. Amcası Kadan ile birlikte cezalandırılmaktan kurtulan Kaydu, günümüz Sincan Uygur Özerk Bölgesinin kuzeybatısı ve Kazakistan'ın doğusunu içeren Imıl Irmağı ve Tarbagatay Dağları arasındaki bölgede bulunan aile topraklarına çekildi. Burada Ögeday hanesinin prensi konumuna gelen Kaydu, 1260-1264 yılları arasında Arık Böke ile Kubilay Han arasında yaşanan mücadelede Arık Böke yanında yer aldı.
Arık Bökenin tesliminden sonra iç savaş son bulmuştu. Kubilay Han tarafından mahkemeye çağrılsa da kendisi buna uymayarak Kubilaya düşmanca davranmaya devam etti. 1266 yılında Çağatay Han soyundan Barak, büyük han Kubilay tarafından Çağatay Hanlığının başına getirildi. Ancak Barak, hanlığın idaresine geçtikten sonra Kubilayın büyük han olarak otoritesini tanımadı. Kubilay bu esnada Çin toprakları üzerinde hakimiyetini geliştirmekle meşgul olduğundan Kaydu da yavaş yavaş hakimiyet alanını güçlendirmeye başladı. 1267 yılında Çağatay Hanı Barakla güç mücadelesine başladı. Barak bu yenilgiden sonra Maveraünnehirdeki Semerkanta çekilerek Kayduya karşı savunma hazırlıklarına girişti. Ancak herhangi bir çatışma yaşanmadan 1269 yılında Talas vadisinde düzenlenen kurultayda Kaydu kağan ilan edildi.
Böylece Kaydu, Maveraünnehir'in büyük bölümü haricindeki hemen hemen tüm Çağatay Hanlığı topraklarına hakim oldu. İlk önce Barak Hana destek vererek onun İlhanlı seferine yardımcı oldu. Ancak bir süre sonra Barak ile aralarının bozulmasıyla askerleri Barakın ordugahını kuşattı. 1271 yılında Barakın ölmesiyle de Çağatay Hanlığını kendi istediği hanları atayarak yönetmeye başladı. Kaydu; Altın Orda Hanlığı, Çağatay Hanlığı, Cengiz soyundan bazı asiller ile Oyrat, Kanglı, Kıpçak ve Kırgız gibi önemli boyların desteğini alarak 1273 yılında Kubilay Hana karşı isyan başlattı.
1276 yılında Kaydunun ordusu Moğolistana büyük bir sefer düzenlemiştir. Urumçiyi ele geçirmesi üzerine Kubilay Han da oğlu Nomokhanı Almalıka gönderdi. Ancak Nomokhanın yanında bulunan Möngkein oğlu Şireki ile Toktemur ihanet ederek Kaydunun tarafına geçmiş ve Nomakhanı esir almışlardır. 1277 yılında gelindiğinde Kaydu; Almalık, Kaşgar, Yarkend, Hotan ve Karakurumu ele geçirmişti. Durumun vahametini anlayan Kubilay Han önemli bir gücü Kaydu ve destekçilerinin üzerine gönderdi. Kubilayın güçleri Şireki ve Toktemuru yenilgiye uğratarak Kaydu destekçilerinin ilerleyişini durdurarak kaybedilen yerlerin önemli kısmını geri aldı. Şireki ve Toktemurun saf dışı kalmasının akabinde 1284 yılında Altın Orda Hanlığının da Kubilay ile barış yapmasıyla Kaydunun gücü büyük ölçüde azaldı.
Ancak buna rağmen Kaydu mücadeleden vazgeçmedi. 1287 yılında Cengiz Hanın kardeşleri soyundan Mançurya ve Doğu Moğolistanda etkinlikleri olan ileri gelenlerle ittifak yaparak Kubilay ile yeniden mücadeleye başladı. Kubilay 1288 yılında Mançurya ve Doğu Moğolistandaki isyancıları yendikten sonra 1289 yılında Kaydunun üzerine yürüdü. Kaydu üzerine gönderilen ordu karşısında tutunamayarak geri çekildi. Kubilay Hanın 1294 yılında ölümünden sonra yeni han Temür Olcaytu Han ile büyük hanlık mücadelesini sürdürdü. 1301 yılına geldiğinde ilerlemiş yaşına rağmen Karakurum üzerine sefere çıktı. Ancak Ağustos ayında Karakurum yakınlarında yapılan savaşı kaybedip geri çekildiği esnada hayatını kaybetti.
Kaydunun ölümünden sonra Ögeday ulusunun başına oğlu Çapar gelmiş ancak onun, önce 1304 yılında Çağatay Hanı Duva, sonrasında da 1306 Temür Olcaytu Han tarafından yenilgiye uğratılmasıyla toprakları ele geçirilmiş ve Ögeday ulusu da çeşitli yerlere dağılmıştır.