Türk edebiyatında hikâye

Türk edebiyatı'nda hem sözlü hem yazılı, manzum ve mensur hikaye geleneğine sahip olmasına rağmen Tanzimat'tan sonra farklı yapısal özellikler taşıyan bir anlatı türü olarak yeni bir hikaye tarzı oluşmuştur. Giritli Ali Aziz Efendi tarafından 1796-97'de yazılan ve ilk defa 1852 tarihinde basılan Muhayyelat, Batı tesiri olmadan gerçekçi anlatıma olan yakınlığı noktasında modern Türk hikayesinin başlangıcı sayılmaktadır. Bunun dışında, XIX. yüzyılda basımları yapılarak yaygınlık kazanmış olan meddah hikayeleri "yeni hikayeye" zemin hazırlayan eserler olarak görülmektedir. 1875-1890 yılları arasında Ahmed Midhat Efendi'nin devam eden Letaif-i Rivayat serisinin dışında Mehmet Celal'in Venüs, Cemile gibi uzun hikayeleri ile Nabizade Nazım'ın ilk dönem hikayeleri bulunmaktadır. Samipaşazade Sezai'nin Küçük Şeyler adlı eseri Türk edebiyatında modern anlamda kısa hikayenin başlangıcı kabul edilmektedir. Halid Ziya Uşaklıgil'in 1888'de yazdığı Bir Muhtıranın Son Yaprakları ile Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası adlı çalışmaları Avrupai tarzda ilk hikayeler kabul edilmektedir.
Adlandırılışı
Türk edebiyatında hikaye türünün ilk örnekleri Batı edebiyatı etkisinde geliştiğini söylenemez; Batılı anlamda ise hikayenin bir tür olarak
ortaya çıkışı romandan daha sonraya rastlamaktadır ve Osmanlı-Türk edebiyatında hikaye türünün ilk örneğini belirlemede kararsızlık mevcuttur. Bunun sebebi, roman çeviri yoluyla Türk edebiyatına dahil olurken "hikaye" sözcüğü, "destandan masala, fıkradan menkıbeye, romandan tiyatroya kadar bütün tahkiyeli" metinleri kapsadığı için kendine özgü bir türün adı olan "hikaye" özel adı ile karıştırılmasıdır. Bundan dolayı Türk edebiyatında yazarlar, her iki kavramı "hikaye" türüne karşılık kullanmıştır. Namık Kemal, İntibah romanının önsözünde hikayenin yazılmasındaki gayelerden bahsederken kendi romanı için "Onun için biz de şu eser-i acizanenin havi olduğu bikr-i hayali bir hikaye-i muhayyele ile yaşmaklamak istedik." demiştir. Ahmet Mithat, Letaif-i Rivayat serisinde "ismiyle bir hikayeyi havidir." şeklinde notlar düşmekte ise de bu ifadeler tür belirtmekten ziyade tahkiye kavramının karşılığı olarak kullanılmıştır. Recaizade Mahmut Ekrem, Muhsin Bey yahut Şairliğin Hazin Bir Neticesi adlı eserinin giriş yazısında romanı, büyük hikaye olarak adlandırmıştır. Halit Ziya Uşaklıgil, Hikaye isimli eserinde hikaye kelimesiyle hikaye ve roman türlerini birlikte ele almış ve her iki türü de hikaye başlığı altında değerlendirmiştir.
Gelişimi
İlk örnekler
Giritli Ali Aziz Efendi'nin 1796-97'de yazdığı ve ilk defa 1852 tarihinde basılan Muhayyelat, Batı tesiri olmadan gerçekçi anlatıma olan yakınlığı noktasında modern Türk hikayesinin başlangıcı sayılmaktadır. İslam Ansiklopedisi'nde "Muhayyelat-ı Aziz Efendinin klasik hikayecilikten modern hikayeciliğe geçişte bir dönüm noktası kabul edildiği" belirtilmektedir. Eserin hem klasik hikayenin hem de modern hikayenin özelliklerini taşıdığı belirtilmekte ve modern hikayenin özellikleri olarak şunlar öne çıkarılmaktadır: "Oldukça sade bir dille kaleme alınması, bazı bölümlerinde mekanın coğrafi gerçekçilikle örtüşmesi, üslupta yer yer basmakalıplıktan kurtulma gayreti, bazı yerlerde hikaye kahramanlarının sosyal durumlarına uygun şekilde konuşturulma dikkatinin bulunması, 18. yüzyıl 63 İstanbul'una ait yerli çizgilerin işlenmesi."
Ahmet Mithat Efendi, Kıssadan Hisse ve Letaif-i Rivayat (1870-1893) eserleriyle hikaye türünün ilk yerli örneklerini vermiştir. Aynı yıllarda Emin Nihat Bey tarafından Müsameretname yazılmıştır. Bir yanıyla Binbir Gece hikayelerine bağlanan Müsameretname, eski ile yeninin geçiş noktasında durmaktadır. Modern hikayeye geçiş noktasında kısa hikaye türünün ilk örneği, Samipaşazade Sezai'nin Küçük Şeyler (1891) isimli kitabıdır. Küçük Şeyler bir mukaddime ile altı hikaye, bir mensure ve bir tercümeden oluşur. Sami Patazade Sezai, Küçük Şeylerden sonra yayımlanan Rumuzu'l Edep (1898) ve İclalde (1924), gezi yazıları, sohbetler, siyasi makaleler dışında öykülere de yer vermiştir. Nabizade Nazım, uzun hikayesi Karabibikle (1891) hikaye türünü hem tematik olarak hem de realist ve naturalist yönelimiyle gerçekçiliğin çizgisine taşır. Konusu Kaş'ta geçen eser, Anadolu köylüsünün hayatından kesitler vermektedir. Servet-i Fünun döneminde hikaye türünün Batılı anlamda örnekleri Halit Ziya Uşaklıgil tarafından verilmiştir. Halit Ziya'nın Bir Muhtıranın Son Yaprakları (1888) ile Bir İzdivacın Tarih-i Muaşakası (1888) adlı uzun öykülerini Batılı tarzda ilk "hikaye"ler olarak kabul etmektedirler. Bu dönemde Mehmet Rauf, Ahmet Hikmet Müftüoğlu, Hüseyin Cahit Yalçın gibi yazarlar da çeşitli öyküler yazmışlardır. Fecr-i Ati döneminde ise Cemil Süleyman Alyanakoğlu bu akımın öykü yazan belli başlı kişisidir.
Milli Edebiyat dönemi
Milli Edebiyat, II. Meşrutiyet ile Cumhuriyet'in ilk yılları arasında faaliyet gösteren edebiyat akımıdır. Bu dönemde, Osmanlıcılık, Türkçülük, milliyetçilik gibi ideolojiler sonucu halka yöneliş ve toplum için sanat anlayışı ortaya çıkmıştır. Milli Edebiyat hikaye ve romanının en önemli niteliklerinden birisi olan İstanbul'dan Anadolu'ya yönelme; Anadolu coğrafyası, insanı ve hayatını ciddi anlamda gündeme taşımadır. Bu dönemin en önemli hikaye yazarı Ömer Seyfettin'dir. Geleneksel dil ve yazın anlayışlarını aşmaya çalışan tutumuyla çağdaş Türk hikayeciliğinin başlangıcında önemli rolü vardır ve Maupassant tarzı hikaye kurgusunu Türk edebiyatına yerleştirmiştir. Kahramanlık, geleneksel hayatın sert gerçeklerini anlattığı hikayelerin yanında gündelik hayatı, sıradan insanları, memurları, kadın-erkek ilişkilerini anlattığı hikayeler yazmıştır. Hikayelerinin birçoğunda, din kisvesi altında yapılan yanlışları, batıl inançları ve taassubu eleştirmiştir. Hayatı boyunca toplamda 138 hikaye, 21 küçük hikaye yazmıştır.
Bu dönemin hikayeleri düzenli bir olay akışı, giriş, gelişme ve sonuç bölümleri ile içerik açısından düşünce, nükte, şaşırtıcılık ve abartmaya sahiptir. Memduh Şevket Esendal, F. Celaleddin, Refik Halit Karay, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edib Adıvar bu dönemde hikaye yazan diğer yazarlardır.
Cumhuriyet dönemi
1923-1928 yılları arasında F. Celaleddin, Reşat Nuri Güntekin, Ercüment Ekrem, Aka Gündüz gibi Cumhuriyet öncesi kuşağın hikaye kitapları yayımlanmıştır. Cumhuriyet kuşağı yazarlarının hikayeleri 1926'dan sonra gazete ve dergilerde; 1929'dan sonra ise kitap halinde basılmıştır ve 1930'lu yıllarda yoğunluk kazanmıştır. Resimli Ay dergisi "En Güzel Hikayeler" adı altında 1928, 1929 ve 1930 yıllarında olmak üzere bir dizi hikaye seçkisi yayımlamıştır. İçlerinde yer alan hikayelerin seçiminin, yazarları tarafından yapıldığı belirtilen bu kitapların "1928 En Güzel Hikayeler" adını taşıyanında Aka Gündüz, Ercüment Ekrem, Reşat Nuri, Vala Nurettin, Mahmut Yesari, Necip Fazıl, Sadri Etem, Nahit Sırrı, Hikmet Şevki, Celalettin Ekrem ve Nizamettin Nazif'in toplam on altı hikayesi bulunmaktadır. Aynı dergi tarafından Eylül 1927'de Resimli Hikaye dergisi, Aralık 1931'de "Küçük Hikayeler Koleksiyonu" adlı seçki yayımlanmaya başlanmıştır. Yaşar Nabi Nayır, Varlık Yayınları'nı kurduktan sonra hikayeye tür olarak ayrı bir önem vermiş, 1948-1959 yılları arasında, düzenli şekilde "Yeni Hikayeler" genel başlığıyla, on iki kitap yayımlamıştır.
Temalar ve anlatım tarzları
Osmanlı Devleti'nde Tanzimat Fermanı'nın ilanıyla birlikte resmileşen ve böylelikle yeni bir boyut kazanan Batılılaşma çabaları edebiyatı da etkilemiştir. Bu dönemdeki hikaye, geleneğin etkisiyle gerçekliğe, günlük yaşama uzak durmaktadır. Hikaye tür olarak kaynağını günlük yaşamdan, sıradan insanın dünyasından almaktadır. İlk hikaye örneklerinde ayrıntılara fazla itibar edilmediği, her unsurun oldukça yüzeysel ve kabataslak bir anlatımının olduğu görülmektedir. Selim İleri, bu dönemdeki hikayecilerin politik olmaktan, dünyanın kavranışında neyi seçtiklerinden, dönemlerinin toplumsal yapısını belirleyen anaetmenleri irdelemekten habersiz kaldığını bu yüzden toplumsal yaşamı yansıtmaktan çok uzak boyutlarına sığındıklarını belirtmiştir. İleri, dönemin hikayecilerini iki gruba ayırmıştır: Ahmet Mithat, Emin Nihat gibi Osmanlı'nın yüzeyde yenileşme hareketlerini, toplumun genel kalabalığının kavradığı gibi yansıtan, dolayısıyla yarı aydın niteliklerinden kurtulamayan öykücüler ile Nabizade Nazım gibi tarihin genel akışını kavramış, toplumunu bu akış içinde değerlendirmeye çalışan, politik seçimlerini yapmış, öyküyü çağcıl kılma çabasıyla yüklü öykücüler. Tanzimat'ın ilk dönemlerinde çatışmalar daha çok insan ve toplum arasındadır. İlk dönem eserlerinde kahramanların karşısında çatışma unsuru olarak toplumu temsil eden kuvvetli insanlar ya da karşı konulamayan şartlar yer almaktadır. Modern hikayeyle birlikte geleneksel anlatılardaki insan dışı unsurlar yerlerini sıradan insanlara bırakmaya başlamışlardır. Ahmet Mithat Efendi, hikayelerinde düşmüş kadınlar, köy hayatı ve kadın hakları gibi konuları da işlerken Samipaşazade Sezai, realist konuları romantik bir üslupla yazmıştır.
Servet-i Fünun döneminde Halit Ziya hem Türk romanının hem de modern Türk hikayesinin öncüsü sayılmaktadır. Bu dönemin yazarları hikayelerinde realist bir tavrı esas almış, yaşadıkları bir hayatı işlemişlerdir: Romantik hisler, ilişkiler ve tabiata yaklaşım açısından romantizm mevcutken hikaye kişilerini genelde kendilerine benzeyen insanlardan ve yaşadıkları muhitlerden seçmekle gerçekçi bir yaklaşım içinde olmuşlar. Hikayelerindeki kişiler, İstanbul zevk ve eğlence alemlerinin müdavimleriyken mekan da yine İstanbul'dur. Şahısların fiziki özellikleri geniş bir şekilde, tasvir edilmemiş, daha çok psikolojilerinin verilmesine çalışılmıştır. Sosyal konularla uğraşmayan Servet-i Fünun yazarları, ilgilerini insana ve onun her şeyden soyutlanmış yaşamına yöneltmişlerdir. Buna paralel olarak eserlerdeki çatışmalar daha küçük boyutlu ve iç dünyayla alakalıdır. Hüseyin Rahmi Gürpınar gibir bazı yazarlar, Servet-i Fünun'un etkisi dışında kalarak popüler konuları ele almışlardır. Gürpınar'ın hikayelerinde fikir tek olaya dayanmaktadır ve uzun konuşmalar, gereksiz ayrıntılar mevcut değildir.
Milli edebiyat dönemindeki hikaye yazarları halkı bilinçlendirme gayretindedirler ve milleti ilgilendiren konulara yönelmişlerdir. Dilde meydanagelen sadeleşme hareketiyle birlikte hikayelerin dil ve anlatımı günlük hayatta kullanıldığı şekle yaklaşmıştır.