Seri konum etkisi

Seri konum etkisi, bir kişinin, bir serideki ilk ve son ögeleri en iyi; ortanca ögeleri en kötü hatırlama eğilimidir. Bu terim, Hermann Ebbinghaus tarafından kendi üzerine yaptığı çalışmalar ile oluşturulmuştur, ve bu terim, hatırlama doğruluğunun, bir ögenin bir çalışma listesindeki konumunun bir fonksiyonu olarak değiştiği bulgusuna değinmektedir. Sırası fark etmeksizin (serbest hatırlama) listedeki ögelerin hatırlanması istenildiğinde, insanlar listenin sonundaki ögeleri hatırlamaya başlama eğilimindedir ve bu ögeleri en iyi şekilde hatırlarlar (sonluk etkisi). Daha önceki liste ögeleri arasında, ilk birkaç öge, orta ögelerden daha sık hatırlanır (ilklik etkisi).
İlklik etkisi için önerilen bir neden, sunulan ilk ögelerin kendilerine ayrılmış daha fazla miktarda işlem nedeniyle en etkin şekilde hareketsiz bellekte depolanmasıdır. (İlk liste ögesi kendi başına prova edilebilir; ikincisi, birincisi ile birlikte prova edilmek zorundadır, üçüncü, birincisi ve ikincisi ile birlikte, ve böyle devam eder.) Ögeler hızlı bir şekilde sunulduğunda ilklik etkisi azalır ve yavaş sunulduğunda artar (her bir ögenin işlenmesini ve böylece kalıcı depolanmasını azaltan ve arttıran faktörler). Daha uzun sunum listelerinin ilklik etkisini azalttığı bulunmuştur.
Sonluk etkisi için teorileşmiş bir neden, bu ögelerin geri hatırlanması talep edildiğinde hala aktif hafızada bulunmasıdır. Hiçbirinden yararlanmayan ögeler (ortanca ögeler) en kötü şekilde geri çağrılır. Sonluk etkisi için ek bir açıklama zamansal bağlamla ilgilidir: Mevcut zamansal bağlam, daha yeni ögelerin, farklı bir zamansal bağlamda (listenin başlarında) incelenen ögelere göre daha yüksek geri hatırlama olasılığına sahip olacağını haber veren bir geri hatırlama işareti olarak kullanılabilir. Araya giren bir görev verildiğinde sonluk etkisi azalır. Araya giren görevler, çalışan belleği kullanır, ve dikkat dağıtıcı aktivite süresi 15 ila 30 saniyeyi aşarsa, sonluk etkisini bozabilir. Ek olarak, geri hatırlama testten hemen sonra gelirse, sonluk etkisi çalışılan listenin uzunluğuna, veya sunum hızına bakılmaksızın istikrarlıdır.
Kalıcı uzun süreli hafıza oluşturma kabiliyeti zayıf olan amnezyaklar ilklik etkisi göstermezler, ancak hatırlama çalışmadan hemen sonra gelirse bir sonluk etkisi gösterirler. Alzheimer hastalığı olan kişiler daha düşük bir ilklik etkisi sergiler, ancak hatırlamada bir sonluk etkisi göstermezler.
İlklik etkisi
İlklik etkisi, psikolojide ve sosyolojide, kişinin ilk verilen bilgiyi daha sonra verilen bilgiden daha iyi hatırlamasına neden olan bir bilişsel önyargıdır. Örneğin, yeterince uzun bir kelime listesini okuyan bir kişinin, listenin başındaki kelimeleri hatırlaması listenin ortasındakileri hatırlamasından daha yüksek ihtimallidir.
Birçok araştırmacı bu olguyu serbest hatırlama [null testler] yoluyla açıklamaya çalışmıştır. Coluccia, Gamboz ve Brandimonte (2011), serbest hatırlamayı katılımcıların herhangi bir telkin olmaksızın bilgileri hatırlamaya çalışması olarak açıklamaktadır. 20. yüzyılın sonlarındaki bazı deneylerde, kendilerine sunulan bir listede test edileceklerini bilen katılımcıların ögeleri prova edeceği kaydedildi: Ögeler sunulduğunda katılımcılar bu ögeleri kendilerine tekrar edecek ve yeni ögeler sunuldukça katılımcılar daha yeni maddelerle birlikte önceki ögeleri prova etmeye devam edeceklerdi. İlklik etkisinin ögelerin sunumu arasında daha fazla zaman olduğunda hatırlama üzerinde daha büyük bir etkisi olduğu, böylece katılımcıların önceki (asal) ögeleri prova etme şansının daha yüksek olacağı gösterilmiştir.
Açık prova katılımcıların prova örüntülerini test etmek için kullanılan bir teknikti. Bu tekniğin kullanıldığı bir deneyde, katılımcılardan akla gelen ögeleri yüksek sesle söylemeleri istendi. Bu şekilde deneyci, katılımcıların listenin başındaki ögeleri listenin ortasındaki ögelerden daha çok tekrarlayacağını, böylece onları daha sık prova yapacağını ve daha sonra listenin ortasındaki ögelerden daha iyi hatırlayacağını görebildi.
Brodie ve Murdock tarafından yapılan başka bir deneyde, sonluk etkisinin ilklik etkisinden kısmen sorumlu olduğu bulunmuştur. Deneylerinde, aynı zamanda açık prova tekniğini kullandılar ve katılımcıların daha önceki ögeleri daha fazla prova yapmasının yanı sıra, listenin başındaki kelimeleri provada daha sonra söylediklerini keşfettiler. Bu şekilde, daha önceki ögeler prova yolu sayesinde test sonuna daha yakındı ve kısmen sonluk etkisi ile açıklanabilirdi.
2013 yılında yapılan bir araştırma, ilklik etkisinin, edimsel koşullama olarak da bilinen bir öğrenme süreci olan tekrarlanan seçim paradigmasındaki deneyime dayalı karar verme sürecinde de önemli olduğunu göstermiştir. Yazarlar, takip eden davranışın ilk ödülünün değerine verilen önemi göstermiş ve bu olguyu sonuç önceliği olarak ifade etmişlerdir.
Başka bir çalışmada, katılımcılar iki cümleden birini aldı. Örneğin, cümlelerin biri "Steve akıllı, çalışkan, eleştirel, fevri ve kıskançtır."; diğeri ise "Steve kıskanç, fevri, eleştirel, çalışkan ve akıllıdır." olabilir. Bu iki cümle aynı bilgileri içerir. Birincisi başlangıçta pozitif özellikleri gösterirken, ikincisi olumsuz özelliklere sahiptir. Araştırmacılar, katılımcıların Steve'i ilk cümle verildiğinde ikincisine kıyasla daha olumlu değerlendirdiğini buldular.
Sonluk etkisi
İki geleneksel teori sınıfı sonluk etkisini açıklar.
Çift depo modelleri
Bu modeller, en son listelenen çalışma ögelerinin oldukça erişilebilir kısa süreli ara bellekten, yani insan hafızasındaki kısa süreli depodan (KSD) alındığını varsayar. Bu, daha sonra incelenen ögelerin, daha önce incelenen ögelere göre bir avantaja sahip olmasını sağlar, çünkü daha önceki çalışma ögelerinin uzun süreli bellek deposundan (USD) geriye getirilmesi için daha fazla çaba harcanması gerekir.
Bu tür modellerin önemli bir tahmini, alıkoyma döneminde (liste sunumu ile test arasındaki süre) 10-30 saniye aritmetik problemleri çözme gibi dikkat dağıtıcı bir sunumun yenilik etkisini azaltmasıdır. KSD sınırlı kapasiteye sahip olduğundan, dikkat dağınıklığı daha sonraki çalışma listesi ögelerini KSD'den değiştirir, böylece testte bu ögeler sadece USD'den alınabilir ve kısa süreli ara bellekten daha kolay alınabilme avantajlarını yitirebilir. Bu nedenle, çift depolu modeller, hem anlık hatırlama görevlerindeki sonluk etkisini hem de gecikmeli serbest geri hatırlama görevinde böyle bir etkinin zayıflamasını başarılı bir şekilde açıklar.
Bununla birlikte, bu modelle ilgili büyük bir sorun, uyarıcılar arası zaman aralığı (aralıksız çeldirici görev) sırasında her çalışma maddesi arasında bir dikkat dağılması olduğunda, gecikmeli hatırlamada gözlemlenen uzun süreli etkisini tahmin edememesidir. Dikkatin dağılması, son çalışma maddesinden sonra hala mevcut olduğundan, çalışma maddesini KSD'den, sonluk etkisi azaltılacak şekilde değiştirmelidir. Bu uzun vadeli sonluk etkisinin varlığı, anlık ve uzun süreli sonluk etkilerinin ortak bir mekanizmayı paylaşması olasılığını arttırmaktadır.
Tek depo modelleri
Tek depo teorilerine göre, dizisel konum etkilerinden tek bir mekanizma sorumludur. İlk model türü, her bir liste ögesinin incelenmesi ile test arasındaki sürenin, bir ögenin alınırken bellek izinin göreceli rekabetçiliğini belirlediği göreceli zamansal farklılığa dayanmaktadır. Bu modelde, liste sonu ögelerinin daha belirgin ve dolayısıyla daha kolay alınabileceği düşünülmektedir.
Başka bir model türü, ögelerin bellekten geri alınmasının yalnızca kişinin çalışma ögesinin kendisini değil, aynı zamanda çalışma bağlamını zihinsel temsiline bağlı olduğunu öne süren bağlamsal değişkenliğe dayanmaktadır. Bağlam zamanla değiştiğinden ve gittikçe değiştiğinden, bellek ögelerini geri almak için yarıştığında, anlık serbest hatırlama testinde, daha yakın zamanda incelenen ögelerin test bağlamıyla daha benzer kodlama bağlamları olacaktır ve geriye getirme olasılığı daha yüksektir.
Anlık serbest hatırlama dışında, bu modeller gecikmeli serbest hatırlama ve sürekli çeldirici serbest hatırlama koşullarında sonluk etkisinin varlığını veya yokluğunu da tahmin edebilir. Gecikmeli hatırlama koşulları altında, test bağlamı artan tutma aralığıyla uzaklaşarak zayıflamış bir sonluk etkisi yaratır. Sürekli çeldirici hatırlama koşullarında, artan yorumlama aralıkları çalışma bağlamı ve test bağlamı arasındaki benzerlikleri azaltırken, maddeler arasındaki göreli benzerlikler değişmeden kalmaktadır. Hatırlama işlemi rekabetçi olduğu sürece, son ögeler kazanacaktır, bu nedenle bir sonluk etkisi gözlenir.
Oran kuralı
Genel olarak, sonluk etkisi ile ilgili önemli bir ampirik gözlem, mutlak tutma aralıkları (çalışma sonu ile test süresi arasındaki süre) veya sunumlar arası aralıklar (farklı çalışma ögeleri arasındaki süre) olmamasıdır. Bunun yerine, sonluk miktarı ile belirlenen oran; mutlak tutma aralıkları ve sunumlar arası aralıklar oranı (oran kuralı). Sonuç olarak, bu oran sabit kaldığı sürece, aralıkların mutlak değerlerinden bağımsız olarak yenilik gözlenecektir, böylece zaman ölçeği değişmezliği olarak bilinen bir fenomen olan tüm zaman ölçeklerinde yenilik gözlenebilir. Bu, yeniliğin KSD'nin büyüklüğüne ve KSD'deki ögelerin yer değiştirmesini yöneten kurala bağlı olduğunu varsayan çift depo modelleri ile çelişmektedir.
Olası açıklamalar daha sonra tek, aynı bir mekanizma yoluyla ortaya çıkan sonluk etkisini açıklar ya da anlık ve uzun süreli sonluk etkileri için iki farklı mekanizmayı öngörebilen farklı bir modelle yeniden açıklar. Böyle bir açıklama Davelaar ve ark. (2005), tek bileşenli bir bellek modeli tarafından açıklanamayan anlık ve uzun süreli sonluk fenomenleri arasında ayrışmalar olduğunu, anlık ve sonluk açıklayan bir KSD'nin varlığını savunan ve bir saniye uzun süreli sonluğu açıklayan bağlamsal kaymaya dayanan mekanizmadır.
İlgili etkiler
1977'de William Crano özellikle birbirinin zıttı olduğu söylenen ilklik ve sonluk etkileri başta olmak üzere sıra etkilerinin doğasını belirten bir çalışma hazırlamaya karar verdi. Crano tarafından test edilen özellikler:
Anlam değişimi hipotezi
Bir listenin başındaki ögeler, katılımcıların listenin geri kalanının da uymasını beklediği bir tema oluşturur. Katılımcı, listedeki bazı kelimelerin anlamlarını belirlediği beklentiye uyacak şekilde değiştirir. Watkins ve Peynircioğlu (1984), katılımcıların kelimelerin anlamlarını değiştirerek belirlenen temadan uzaklaşarak da olsa sunulan bilgideki sapmayı azalttığını açıklamıştır.
Tutarsızlık durumda saymama
Katılımcılar, kendilerine sunulan önceki maddelerle tutarlı olmayan bilgileri dikkate almazlar. Başka bir deyişle, tutarsızlık durumda saymama, sunulan diğer bilgilerle tutarsız olan bilgileri tutarlı olanlardan daha az önemli görmeyi içerir (Devine ve Ostrom, 1985).
Dikkat azaltma hipotezi
Önce sunulan bilgilerin katılımcılar üzerinde daha sonra sunulan bilgilerden daha fazla etkisi vardır ve bu bilgiler tutarlı olsa bile öncelikli bir etkinin ortaya çıkmasına neden olur. Steiner ve Rain (1989) insanların başlangıçta sunulan bilgilere daha fazla dikkat ettiklerini, ancak kendilerine sonradan sunulan bilgilere giderek daha az dikkat ettiklerini açıklamaktadır. İlklik etkisi, katılımcıların başlangıç bilgilerine dikkat etmeleri ve daha sonra sunulan bilgileri görmezden gelmeleri nedeniyle oluşur. Öte yandan, katılımcılar sürekli olarak bilgiye dikkat etmek zorunda oldukları bir durumdaysa, sonluk etkisi oluşabilir.
Süreklilik etkisi veya gecikme etkisi, başarılı bir geri çağırma gerçekleştirdikten sonra, bir sonraki geri çağrılan ögenin, yakın bir seri konumdan ziyade, uzak bir seri konumdan gelme olasılığının düşük olduğunu tahmin eder (Kahana, Howard, Zaromb ve Wingfiend, 2002). İki ögenin seri konumu arasındaki fark seri konum gecikmesi olarak adlandırılır. Koşullu yanıt olasılığı olarak adlandırılan bir başka faktör, belirli bir seri konum gecikmesini hatırlama olasılığıdır.