Tülberler

Tülber veya Tülüber Eski Türk tarihindeki bir Türk boyu ya da soyu.
Adı
Bu boy adının Latin transkripi tülbär şeklindedir.
Dili
Eski Türk dili, Çik diyalekti.
Yurdu
Günümüz Tuva Cumhuriyeti bölgelerinden Biy-Hem kojuunu. Bu Türk boyunun toplumu Öök, Turan akarsuyu dolayında yaşamaktaydılar.
Çağı
IX-X. yüzyıllar
Öök-Turan yazıtının IX. yüzyılda dikilmiştir.
Öök-Turan yazısı
Öök-Turan yazıtı
Yazıtın Latin transkripsiyonu.
(1) qujda qunčujim özdä oγlim ajita äsizim-ä ajita bökmädim adiriltim kinim qadasim ajita adiriltim
(2) altunlig kesig belimtä bentim täŋri elimkä bökmädim äsizim-ä ajita
(3) öčin külig tirig bän täŋri elimtä jämlig bän
(4) üč jetmis jasimqa adiriltim ägük qatun järimkä adiriltim...
(5) täŋri elimkä qazγaqim oγlim nä uz(?) oγlim alti biŋ jontim
(6) qanim tülbäri qara bodun külig qadasim äsizim ičičim är üküs är oγlan är küdägülärim qiz kälinärim bökmädim äsizim-ä jita
Tuvaca'ya birebir çevirisi
(1) ң ң , .
(Kuyda kunçuyum meeŋ oglum muŋgarançıın kudarançıın pökpedim adırıldım kennim, törelim kudarap adırıldım.)
(2) ң
(Aldınnıg saadak meeŋ belimde deer elimge pökpedim hayıraan halak)
(3) Ө
(Öçin Külig Tirig men deer elimde dujaaldıg men)
(4) Ү Э ...
(Üş çeden çajımda adırıldım Egük Katun çerimge adırıldım...)
(5) -(?) ң ...
(Deer elimge olçam oglum çüü us-şever (?) aldı muŋ çılgım...
(6) , , , , , ,
(Haanım, Tülberi kara çon, aldarlıg törelim, haraadançıın akılarım, er oglan, er küdeelerim, kıs kelinnerim pökpedim hayıraan kudarançıın)
Tuvaca çeviriye açıklamalar.
Ө . Ш ң . ң, ң . Ш "" ң .
Ш . , Ө . Ы ң .
4 Ү ң - . Ү . Ш ң , , .
Э Ө . Э Ө .
är oγlan . . Э . , .
Ө- , - . Ө ?
Öök-Turan yazıtının Tuvaca'ya edebi çevirisini A. A. Darjay yapmış ve bu çalışmasını Kültegin. Eski Türklerin Yenisey-Orhon Yazısının Abideleri adlı kitabı ile yayınlanmıştır.
Türkçe açıklamalar
E-3 yazıtı (Üçin) Külüg Tirig Altmış üç yaşında ölmüştür. Bir hakanın hizmetinde bulunmuş, 50 altın tokayla süslenmiş kuşağa sahipti (askeri rütbe ve unvanı gösteren bir belirtidir), altı bin atın sahibiydi, hakan tarafından ödüllendirilmişti, Alp ve erlerin komutanıydı. iktidarı altında sade halk (Kara budun) da varmış.
Kendi toplumu olarak Tülberleri belirtir.
Egük-Katun (Uyuk veya Öök) bölgesi ve akarsuyu dolayının sahibiymiş.
Kağanlık hükümdarlarına (Tengri El) hizmet etmiş.
Damga.
Nesilleri
Tuva Cumhuriyeti'nde Arjaan, Öök, Turan adlı yerleşimlerde yaşayan Tuva Türkleri Tülberlerin neslinden gelmektedirler.
XVII-XVIII. yüzyıllarda Rus kaynaklarında, Tom akarsuyu dolayında yaşayan Tülber adlı bir topluluk belirtilmiştir. Bu halkın büyük bir bölümü Ruslar arasında asimile olup gitmiştir. Kalanları ise günümüz Şor halkının Kızıl-gaya (Rus. -) diye bilinen topluluktur. Şor halkında günümüzde yaşayan Tülüber adlı toplumun nesilleri olduğu bilinmemektedir.
XVII-XVIII. yüzyıllarda Tom akarsuyu, IX. yüzyılda Tuva'daki Turan'da yaşayan Tülber topluluğunun halkı arasında bilim insanı İ. L. Kızlasov ile L. P. Potapov ilgi kurmaktadır.
İ. L. Kızlsv eski tamgaları incelediğinde benzerlikler kurmuş ve şöyle yazmıştır : "Tülübr boyunun halkı Minusinsk vadisinden Kırgızlar ile birleşip IX. yüzyılda göçmüştür.
L. P. Ptpv'un belirtmesine göre ise : "Tülübr topluluğu Öök, Turn alanlarında yaşamakta idi. Orta Asya'da Moğol istilası başlayınca onlar da göç etmek durumunda kalırlar. Tülübr boyunun bir bölük halkı Moğolların baskısından Minusinsk vadisinden Tom akarsuyu dolayına gitmişlerdir?".
Dipnotlar
İlgili yayınlar
.. . . : . 1971. .: , 1972. . 145-166. (Rusça)
. , . / . . . [. , . ]; - . .: , 2008. 342. ISBN 978-5-02-036260-4. (Rusça)
Tarihteki Türk halkları
Tuva tarihi