Fransız-Moğol ittifakı

İslamik halifelere karşı Fransız- Moğol ittifakı kurulmuştur. Bu ittifak Batı Avrupa'daki Fransayı ve Ortadoğudaki Fransız Haçlı devletleriyle doğudaki Moğollar arasında 13. yyde yapılan bir antlaşmadır. Bu ittifak açıkçası iyi bir ittifaktı. Çünkü Moğol sarayında zaten Hristiyanlığın Nesturi mezhebine karşı dolayısıyla Hristiyanlara karşı bir sempati zaten vardı. Hristiyan dünyasında ise uzun zamandır dilden dile dolaşan bir efsane olan Prester John adında bir Hristiyan krallık efsanesi vardı. Efsaneye göre bu krallık kutsal yerlerin alınmasında Haçlı devletlere yardımcı olacaktı. Fransız ve Moğolların ortak bir düşmana sahip oldukları için kurulan bu ittifak on yıllarca devam etmesine rağmen nihai amaçlarına her iki tarafta ulaşamadı.
Avrupalılar ve Moğollar arasındaki iletişim 1220lerde başladı. Ara sıra papa ve Avrupalı monarşiler Büyük Hana çeşitli mesajlar gönderiyordu. İlerleyen zamanlarda ise İlhanlılar İranı fethetti ve Avrupalılar bu defa İlhanlılarla mesajlaşmaya başladılar. Mesajlar genelde hep aynıydı Avrupalılar Moğolların Batı Hristiyanlığı olan Katolikliğe dönüştürmeye çalışıyorlardı. Moğollarsa Avrupanın kendisine itaat etmesini ve haraç vermesini istiyorlardı. Moğollar zaten çeşitli Müslüman88 ve Hristiyan toprakları Asya boyunca fethetmişti. Müslüman Abbasilerin ve Eyyubileri zaten yıkmışlardı. Sıradaki hedef ise kalan kalıntı devletleri yıkmaktı yani Mısır Memlüklerini. Kilikya Ermenilerinin kralı olan I. Hethum 1247 yılında Moğol baskılarına maruz kalıyordu ve diğer Hristiyan krallarını Moğol-Hristiyan müttefikliğini kurmaları için şiddetle tavsiyede bulunuyordu. Ama sadece damadı olan Antakya Haçlılarından Prens VI. Bohemond kabul etti. Diğer Haçlı devletlerinden Akre Kontluğu ise Moğollara güvenmiyordu ve onları bölgedeki en önemli tehdit kaynağı olarak görüyordu. Bu nedenle Akre baronları alışılmadık bir şekilde Müslüman Memlüklerle pasif bir müttefiklik oluşturdular. Bundan dolayı Memlüklerin 1260 yılında yapılan Ayn-ı Calut savaşında Memlük kuvvetlerinin Haçlı topraklarından geçmesine karşı çıkmamıştır.
Avrupalıların 1260ların ortalarında Moğollara olan tavrı değişti ve Moğolları Müslümanlara karşı potansiyel bir müttefik olarak gördüler. Moğollar da bu durumdan yararlanmak istediler ve Kudüs şehrini işbirliği yaparlarsa Avrupalılara geri vereceklerini söylediler. Müttefiklerini güçlendirmek için görüşmeler yaptılar. Önceleri Hülagu Hanla başlayan görüşmeler sırasıyla oğulları ve torunları olan Abaqa, Arghun, Ghazan ve Öljaitü ile de yapıldı ama başarıya ulaşamadı. Moğollar 1281-1312 yılları arasında Suriyeyi defalarca işgal ettiler. Bazen Franklar ile de birlikte operasyonlar yaptılar ama orduların önemli biçimsel farklılıklarından dolayı müttefiklerin birlikleri farklı aylarda geliyorlardı ve böylece etkili bir müttefiklik oluşmuyordu. Moğol İmparatorluğu sonunda iç savaşa girip dağıldı ve Memlükler Filistin ve Suriyeyi Haçlılardan tamamen geri aldılar. Akrenin 1291 yılındaki düşüşünden sonra kalan haçlılar Kıbrıs adasına gittiler. En sonunda ise Tartus kıyılarından uzakta bir ada olan Ruad adasını bir köprübaşı olarak kullanma niyetindeydiler ama 1302 yılında Ruadın da kaybedilmesiyle Haçlıların kutsal topraklarda herhangi bir üssü de kalmadı.
Günümüz tarihçileri Moğol-Frank ittifakının başarılı olması durumunda güç dengesinin önemli ölçüde değişip değişmediğini tartışıyor. Ayrıca bu ittifakın Avrupa için iyi bir seçim olup olmadığı da tartışılıyor. Moğolların kendileri dışındaki kavimlere genelde düşmanca ya da şüphe ile yaklaştıkları düşünülünce ortada bir müttefiklik kavramı da zaten kalmıyor.
Arka plan(1209-1244)
Batı Avrupalılar arasında uzunca bir süredir var olan ve beklenen bir efsaneye göre Doğudan güçlü bir Hristiyan müttefik beklemekteydiler. Bu dedikodular daha I. Haçlı Seferinde (1096-1099) yayılmıştı ve genelde Hristiyanlar bir savaş kaybettiklerinde yayılıyordu. Prester John adında bir figür oldukça bilindikti ve bu kişi belki Hindistanda belki Orta Asyada belki de Etiyopyada yaşıyordu yani oldukça uzakta yaşadığı tahmin ediliyordu. Bu efsane de hayatın kendisiyle birlikte gelişti ve değişti. Yani sürekli Doğudan gelen bir ordunun Prester John tarafından yollanmış olabileceklerini düşünüp ona göre bir beklenti içine düşüyorlardı. 1210 yılında Batıya Moğol Kuçlukun savaşı ulaştı. Bunlar Naymanların Hristiyan kabilelerinin liderleriydi. Kuçlukun birlikleri Müslüman II. Muhammedin liderliğindeki güçlü Harzemşah İmparatorluğu ile karşılaştı. Kuçlukun Prester John olduğu dedikoduları Avrupada yayıldı ve Müslümanlarla Doğuda yine savaşmaya başladılar.
5. Haçlı Seferinde (1213-1221) arasında Hristiyanlar Dimyat kuşatmasında başarısız oldular ve Prester John efsanesi yeniden harmanlandı ve Cengiz Hanın hızla gelişen krallığının Prester Johnun krallığı olduğu efsanesi dilden dile dolaştı. Moğol akınları başlangıçta sadece doğudaki İslam dünyasını etkilemişti. Maveraünnehir ve İran 1219-1221 yılları arasında işgal edildi. Haçlılar arasında Hindistanın Hristiyan kralının geldiği yönünde söylentiler dolaşıyordu. Bu söylentilere göre bu kişi ya Kral Davut veya Prester Johndu ya da onların torunları olabilirdi. Onların doğuda Müslümanlara saldırması Hristiyan Haçlılara yardım etmenin bir yoluydu. 20 Haziran 1221 tarihli bir mektupta Papa III. Honorius olayı şöyle yorumlamaktaydı :Uzak Doğudan gelen güçler Kutsal Toprakları kurtaracaktır.
Cengiz Hanın 1227de ölmesiyle imparatorluk oğulları ve torunları tarafından dört bölüme ya da hanlığa bölünmüştü. İmparatorluk ise bu iç savaştan dolayı zarar görmüştü. Kuzeybatıdaki Kıpçak Hanlık Altın Orda olarak biliniyordu ve Avrupaya doğru genişliyordu. Onların kuzenleri Moğol başkentinde dururken komutanları aynı anda hem Macaristan hem de Lehistan üzerine yürüyorlardı. Güneybatı kolu olan İlhanlılar ise Cengiz Hanın torunu olan Hülagü Hanın liderliğindeydi. O kendi kardeşini Büyük Han olarak olarak desteklediği Altın Orda ile de savaşta olan Hülagü aynı anda hem İrana hem de kutsal topraklara ilerlemeye devam ediyordu.
Papanın Teklifi
Batı Avrupa ve Moğollar arasındaki ilk resmi ilişkiler Papa IV. İnnocent ( Masum) döneminde gerçekleştirildi. (1234-1254) Bunun üzerine ise Büyük Han bir mektup ve bir elçi gönderdi ama elçi karayoluyla geldiği için varması yıllar aldı. Bu iletişimler zamanla düzenli bir hal aldı ve diğer iletişimler içinse bir örnek oldu: Avrupalılar Moğolların Hristiyan olmalarını isterlerken Moğollarsa Avrupanın kendisine itaat etmesini istedi.
Moğollarınsa Avrupayı istila etmeleri Cengiz Hanın oğlu Ögedayın ölmesiyle 1242 yılında durdu. Moğollarda Büyük Han ölünce yerine yeni bir Büyük Han seçmeleri gerektiği için imparatorluğun parçalarını yöneten kişilerin başkente gitmesi gerekiyordu. Bu arada Moğolların Avrupaya doğru acımasızca ilerlemesi ile Harezm Türkleri yerlerinden oldular. Onlar da Mısırdaki Eyyubilere sığınmak zorunda kaldılar. Böylece Harzemşahlar ile Eyyubiler müttefik oldular. Bu arada 1244 yılında ise Türkler Kudüsü Hristiyanlardan geri aldılar. Bir sonraki yıl yapılan Hiribya savaşını da kaybeden Haçlılar yeni bir Haçlı seferine hazırlanıyorlardı.(7. Haçlı Seferi) Lyon Konseyinde ise Papa IV. İnnocent Haziran 1245de 7. Haçlı Seferini başlattı. Kudüs kaybedilmesiyle bazı Hristiyanlar, Moğollar Katolik olurlarsa müttefik olabileceklerini düşünüyorlardı. Mart 1245de Papa IV. İnnocent toplu birçok mektup yazdı. Bu mektupların bazılarını ise elçilerle gönderiliyorlardı. Bu elçilerden biri de Fransisken İtalyan John of Plano Carpini idi. Bu diplomat Tartarların hükümdarına papanın mektuplarını ulaştırıyordu. Bu mektuplardan biri olan Cum non solum da ise papa Moğollardan Hristiyanlar için barış istedi. Ayrıca Hristiyanları öldürmeyi bırakmasını ve Hristiyan olmasını istedi. Ancak yeni Moğol Büyük Hanı Güyük Han- 1246da Karakurumda başa geçti- ise papanın kendisine itaat etmesini ve Batılı hükümdarların da kendisine itaat etmesini istedi.
Güyük Hanın papaya olan mektubunda şu sözler geçmekteydi:
Samimi bir şekilde şunu söylemelisin : Ben sana itaat edeceğim ve hizmet edeceğim.
Sen bütün Hristiyan prenslerin yanında bana hizmet edeceğini ve bizi bekleyeceğini belirteceksin. Böylece ben de senin itaatini kabul ederim ama tanrının emirlerini yerine getirmezsen, benim emirlerimi hiçe sayarsan ben seni düşman olarak belleyeceğim.
1245 yılında papa ikinci görev için Dominikan Lombardiyalı Askelini gönderdi. 1247de Hazar Denizi yakınlarında Moğol komutan Baiju ile görüştüler. Bağdatı almak isteyen Baiju ise bu potansiyel müttefikliği olumlu karşıladı ve Aibeg ve Serkis ile kendi elçilerini Romaya gönderdi. Bir yıl sonra onlar papanın yeni mektubuyla döndüler. ( viam agnoscre veritatis) Papa ise Moğol tehlikesinden kurtuldukları için hoşnut olmuştu.
Hristiyan Vassallar
Şehirleri ardı ardına düşüren İlhanlılar kutsal topraklara doğru hareket ediyorlardı. Tipik bir Moğol kuşattığı bölgenin teslim olması için sadece bir şans verirdi. Eğer kabul ederlerse o bölgenin halkını ve savaşçılarını kendi ordularına eklerlerdi. Onları böylece imparatorluklarının genişlemesi için kullanırdı. Eğer teslim olmazlarsa yerleşkeyi zorla ele geçirirlerdi ve buldukları herkesi katlederlerdi. Yakınlarındaki Moğol kabilesine ya boyun eğeceklerdi ya da katledileceklerdi. Bu bölgedeki bazı Hristiyan krallıklar içinde geçerli oldu.
1220lerde Hristiyan Gürcistan saldırılara uğramaya başladı ve Kraliçe Rusudanın resmi olarak itaat etmesiyle 1243 yılında Moğollara bağlı bir vassal oldular. Bölgedeki diğer fetihlerde de Gürcistandan yararlandılar. Kilikya Ermenileri ise 1247de itaat ettiler ve diğer Hristiyan devletlerin bir Moğol-Hristiyan müttefikliği oluşturulması yönünde teşvikte bulunuyordu. O kardeşi Sempatı Karakurumdaki Moğol sarayına yolladı ve Sempatın olumlu mektupları Avrupalıların etkilenmesine sebep oldu.
Antakya
Antakya Prensliği I. Haçlı Seferleri sırasında 1098 yılında kurulmuştu. Moğol ilerleyişi zamanlarında ise VI. Bohemondun yönetiminde idi. Kayınpederi Kilikya Ermenilerinin kralı olan Hethumun etkisiyle 1260 yılında Moğollara itaat etti. Bir Moğol temsilcisi ve garnizon askerleri Antakyanın başkentine bırakıldı. Antakya Kontluğu 1268 yılında Memlükler tarafından ortadan kaldırılana kadar Moğol vassalı olarak kaldı. Bohemond ayrıca Yunan Ortodoks Patrikliğinin de Moğollar tarafından restore edilmesini istiyordu. Antakya kralı II. Euthymius Moğollar ve Bizans arasındaki ilişkileri güçlendirmekten bir aracı olarak bulunuyordu. Hülagü Bohemondun sadakatine karşılık olarak 1243 yılında Müslümanlar tarafından alınan Antakya topraklarını Bohemonda geri verdi. Bununla birlikte Kudüs Patriği Jacques Pantaleon tarafından aforoz edilen Bohemonun aforozu 1263 yılında da kaldırılımıştı.
1262 ya da 1263 civarında Memlük lideri Baybars Antakya kontluğunu yıkmak için bir sefer düzenledi ama Moğol aracılığı ile kurtarıldı. İlerleyen zamanlarda Moğollar daha fazla destek veremediler. 1264-1265 yıllarında ise Moğollar Birecikin sadece sınırdaki kalesine saldırabildiler. 1268de Baybars Antakyanın geri kalanını fethederek 170 yıllık prensliği ortadan kaldırdı.
1271de Baybars Bohemonda onu tehdit eden ve Moğollarla olan ittifakını aşağılayan bir mektup gönderdi:
Bizim sarı bayrağımız (Memlük bayrağı) sizin kırmızı bayrağınızı (Haçlı bayrağı) püskürttü. Çan sesleri yerini Allah-u Ekber seslerine bıraktı. Kuşatma makinelerimizin yakında sizin duvarlarınız ve kiliselerinizle ilgileneceğini bilin ve şövalyelerinizi yakında evlerine kılıç zoruyla gönderileceği konusunda uyarın. O zaman göreceğiz Abagha ile ittifakınızın ne kadar kullanışlı olduğunu.
Baybarstan VI. Bohemonda mektup -1271
Bohemondun Memlükler tarafından 1289da ele geçirilecek olan Trablus vilayeti dışında hiçbir şeyi kalmamıştı.
Aziz Louis ve Moğollar
Fransız Kralı IX. Louis Moğollarla kendi Haçlı Seferi boyunca iletişim kurdu.20 Aralık 1248 tarihinde Haçlı kontluklarla olan ilk girişiminde Musuldan gelen David ve Marc adındaki iki Moğol elçisiyle tanıştı. Bu elçiler İrandaki Moğol komutanı Eljigidei tarafından bir mektupla beraber gönderilmişlerdi. Mektupta önceki Moğol komutanlarının itaat benzeri istekleri bulunmamakta olup nispeten daha uzlaşmacıydı. Eljigideinin elçileri kral Louise Bağdat saldırısı sırasında Mısır ve Suriyedeki Müslümanların birleşmesini istemediği için kralın Mısıra saldırması yönünde bir istekte bulundu. Louis ise elçilerinden Andrew of Longjumeauyu Büyük Han Güyüke gönderdi ama elçi daha saraya varmadan içkiden dolayı öldü. Güyükün dul eşi Oghul Qaimish basitçe elçiye Kral Louise geri dönmesi ve ona her yıl haraç göndermesini belirtip küçük bir hediye ve küçümseyici bir mektup verdi.
Louisin Mısır seferi iyi gitmiyordu. Başlarda Dimyatı alsa da Mansure Muharebesinde bütün ordusunu kaybetti ve esir düştü. Dimyatı geri vermesi ve ülkesine gitmesi şartıyla ise bir miktar fidye karşılığında salıverildi. ( Bazıları bu olaydan dolayı Tapınakçılara borcu olduğunu da söylemektedir.) Birkaç yıl sonra 1253te İsmaili suikatçılar ve Moğollarla müttefik olmak için uğraştı. O Hethumun Moğollarla iyi geçinen erkek kardeşinden- Ermeni soylusu Sempat- bir mektup aldı ve Fransisken William of Rubruckı Moğol sarayına gönderdi. Moğol lider Möngke ise William aracılığıyla gönderdiği mektupta Moğol otoritesine itaat etmesini istedi.
Louis 1270de VIII. Haçlı Seferini yapmaya çalıştı. İlhanlılardan Abaqa ile IX. Louise Filistine gelir gelmez askeri destek vereceğini söylemesine rağmen Louis Tunus şehrine çıkartma yaptı. Louisin buradaki amacı Tunusu fethedip doğruca İskenderiyeye doğru yol almaktı. Fransız tarihçi Alain Demurger ve Jean Richard (tarihçi)a göre ise VIII. Haçlı Seferinin hala Moğollarla ortak bir girişim olduğunu düşünüp Moğolların vazgeçmesi üzerine Suriye yerine Tunusa gittiği ileri sürülmüştür. Tunusa gittiği sırada hastalık kapan IX. Louis burada ölmüştür. Bir efsaneye göre ise son sözü Kudüs olmuştur.
Sonuç olarak Fransız-Moğol ittifakı Moğolların tavrı ve Hristiyanların çıkarından dolayı istenilen başarıya ulaşamadı.