Kamran Aziz

Kamran Aziz (1922, Lefkoşa - 7 Mart 2017, Lefkoşa), Kıbrıs Türkü besteci, söz yazarı ve eczacı. Kıbrıs Türk halk müziğine yaptığı katkılarla bu müzik türünün çağdaş öncülerinden oldu. Bunun yanı sıra Kıbrıs Türkleri arasında halk içinde müzik icra eden ilk kadınlardan biri olarak Jale Derviş'le birlikte Batı müziğinin icrasını ve öğrenimini yaydı. Kıbrıs Türk halkının ilk kadın bestecisi ve ilk kadın eczacısıydı.
Lefkoşa'da doğan Kamran Aziz, burada American Academy Nicosia'yı bitirdikten sonra Kıbrıs'taki Britanya yönetiminin eczacılık programına girdi. 1944'te buradan mezun olup 1945'te kendi eczanesini açtı, "Aziz Eczanesi" adını verdiği eczanesinde 1997'ye dek çalıştı. 1959'da Kıbrıs Türk Eczacılar Birliğinin kurucuları arasında yer aldı, sonraki yıllarda ecza deposu kurma ve yürütme faaliyetlerinde bulundu.
1950'li yıllarda birkaç arkadaşıyla beraber "Kamran Aziz ve Arkadaşları" grubunu kurdu, bu grupta akordeon çaldı ve zaman zaman solistlik yaptı. Bu grupla birlikte 1963'e dek canlı radyo ve televizyon programlarında müzik icra etti, Kıbrıs Türk halkının müzik zevkini geleneksel Türk müziğinden Batı müziğine yakınlaştırdı. Müzik hayatı boyunca yetmişten fazla beste yaptı, on beş güftesi başka müzisyenlerce bestelendi. Türkiye'de benzer çalışmaların gerçekleşmesinden yaklaşık on yıl önce Batı parçalarına Türkçe sözler yazdı. Özgün folklorik nitelik taşıyan besteleri Kıbrıs Türk halk müziğinde yeni bir dönem başlattı; yeni gelişen pop folk müziğine kaynak olan bu besteler günümüzde halk müziği külliyatında temel parçalar arasında gösterilmektedir.
İlk yılları
1922'de, Lefkoşa'da Turunçlu Camii yakınındaki bir evde doğdu. Babası sıtmanın adada ortadan kaldırılmasını sağlayan Dizdarköylü doktor Mehmet Aziz'di, annesi Hıfsiye Aziz Vudalıydı ve Kamran Aziz'in aktardığına göre adanın ilk diplomalı kadın terzisiydi. Çift evlenince Lefkoşa'ya yerleşti. Kamran Aziz'in iki kardeşi vardı; ablası Türkan Aziz daha sonra adanın ilk başhemşiresi oldu, diğer kardeşinin ismiyse Babür'dü (ancak "Baber" olarak bilinmekteydi). Annesi ut çalardı.
Sekiz yaşında piyano çalmayı öğrenerek müziğe başladı. Britanya Kraliyet Müzik Okulunun düzenlediği sınavlardan geçti. Sonraları müzik kariyeri boyunca çalmasıyla bilindiği ve hakkında yapılan belgeselin ifadesiyle "kendisiyle özdeşleşecek" akordeona başladı, armonika ve şan dersleri aldı. Ayasofya Camii yakınındaki Ayasofya İlkokulu'nu bitirdi. Orta ve lise eğitimini American Academy Nicosia'da gördü. Kamran Aziz'in aktardığına göre "Kıbrıs Türk toplumunda kızların hokey oynaması hoş görülmemesine rağmen" okulun hokey takımında yer aldı. Okuldaki spor etkinlikleri, piyano ve akordeonu aynı anda devam ettiremeyince piyanoyu bıraktı.
Londra'da eğitim görmek istese de o dönemde süren II. Dünya Savaşı buna engel oldu. Bir müddet çevre sağlığıyla ilgili bir kursa katıldı. Meslek seçimi sürecinde babasının işinden esinlenerek bakteriyolojiyi ve ablasının mesleği doğrultusunda hemşireliği değerlendirdi; ancak Kıbrıs Türkü eczacı azlığı nedeniyle eczacılık okumaya karar verdi.
Eczacılık kariyeri
Kıbrıs'taki Britanya hükumetinin eczacılık programında eğitim gördü. Bir yıllık teorik ve pratik eğitimin ardından staj yaptı. 1944'te Ayşe Dana'yla beraber Kıbrıs Türk toplumunun ilk kadın eczacısı olarak mezun oldu. 9 Haziran 1944'te resmen eczacı olarak kayıtlara girdi.
Mezuniyetinin ardından bir yıl Devlet Laboratuvarı ve Devlet Eczanesi'nde çalıştı. Bunun ardından özel eczanelerde staj yapıp 1945 yılında Arabahmet bölgesineki Victoria Sokak'ta kendi eczanesini açtı. Bu eczaneyi açtığında yedi Kıbrıs Türkü eczacı, Kıbrıs Türkü eczacılara ait üç eczane vardı. 1947 yılında Sarayönü'nde yer alan eczanesine taşındı. 1950 yılında bu eczanenin adını "Aziz Eczanesi" olarak kaydettirdi. Birleşik Krallık'ta, ayak bakımı kurumu olan SMAE Institute ile bağlantılı bir okul olan School of Surgical Chiropody'de ("Cerrahi Ayak Bakımı Okulu") ayak bakımı eğitimi gördü. Buradaki kursunu Haziran 1953'te tamamlayıp "M. S. S. Ch." unvanını kullanmaya hak kazandı.
Meslek yaşamı boyunca eczacılıkla müziği birlikte yürüttü. 1959 yılında Kıbrıs Türk Eczacılar Birliğinin on iki kurucusundan biri oldu. İlerleyen yıllarda bu birliği temsilen akademik toplantılara katıldı, birliğin dergisinde makaleler yayımladı. 1970'te birliğin yönetim kurulunda saymanlık görevini üstlendi; 1983'te halen bu görevi yürütmekteydi.
1974'teki Kıbrıs Harekatı'nın ardından Kuzey Kıbrıs'ta tüm eczacıların ortak olduğu bir ecza deposu kurma girişiminde yirmi ortaktan biri olarak yer aldı ve kurulacak ecza deposunun adını "Yetiş Ecza Deposu" olarak belirledi; ancak bu girişim ortakların bir kısmının başka bir ecza deposu kurması sonucu başarısız oldu. 1988 yılında o dönemde Kuzey Kıbrıs'ın en büyüğü olan Güç Ecza Deposu'nun kurulmasında benzer rol oynadı. Bu ecza deposu devlet ve Aziz'in de aralarında bulunduğu eczacıların ortaklığıyla kuruldu. Aziz 1997'ye kadar bu ecza deposunun ve Kıbrıs Türk Eczacılar Birliğinin yönetim kurulunda yer aldı. 1997 yılında Aziz Eczanesi'ni kapattı.
Aziz Eczanesi'ni kapatma kararı alınca, Kıbrıs Türk Eczacılar Birliği bu eczanenin Eczacılık Müzesi'ne dönüştürülmesini kararlaştırdı. Eczaneden eşyaların taşındığı bu müze ilk olarak 1997'de Güç Ecza Deposu'nun yeni binasında açıldı. 2001'de Kıbrıs Türk Eczacılar Birliği lokal olmak üzere bina kiralayınca müze buraya taşındı. Müze günümüzdeki konumuna 2008'de birliğin yeni satın aldığı binaya taşınarak geçti. 2011'de müzede tadilat yapılıp halka açıldı.
1993'te Eczacılar Birliği 25. Hizmet Yılı Ödülü'ne, 2005'te Eczacılar Birliği 61. Yıl Onur Ödülü'ne layık görüldü.
Müzik hayatı
Aziz, Kıbrıs Türk halkının ilk kadın bestecisidir. 1983'teki bir röportajında "elli kadar tamamlanmış, icra edilmiş, bir bu kadar da tasarlanıp hazırlanmış" eseri olduğunu belirtti. 2000'li yıllar itibarıyla tamamladığı beste sayısı yetmişten fazla olarak verilir. Ekrem Yeşilada, Aziz'in yetmişi aşkın bestesinin arasında beş türkü, iki zeybek, iki ağıt, dört Türkçe tango, on marş olduğunu belirtir ve geriye kalan eserlerini "hafif Batı müziği" olarak tanımlar. Bunlara ek olarak toplamda on beş güftesi başka müzisyenler tarafından bestelendi.
39 bestesinin derlendiği ilk kitabı 1994'te, önceden yayımlanmamış bestelerinin de yer aldığı ikinci beste kitabı 2011'de yayımlandı. 1984'te KKTC Kültür Dairesinin TRT'ye gönderdiği Kıbrıs eserleri arasında, Aziz'in 22 bestesiyle beraber sözlerini Aziz'in yazdığı, bestelerini Jale Derviş'in yaptığı 11 parça yer aldı.
Lise sonrası müzik performanslarına 1947-48 yıllarında, American Academy Alumni Association'ın ("American Academy Mezunları Derneği") dört sesli grubunun kurucuları arasında yer alarak başladı. Bu grubun parçası olarak Kıbrıs Filarmoni Kurumunun organize ettiği bir resitale katıldı. Bunun ardından Lefkoşa İngiliz Okulu'nda düzenlenen dört komik operaya katıldı, bunlarda korolarda ve küçük sololarda yer aldı. Bu çalışmalar müziğe olan tutkusunu perçinledi ve gelecek çalışmalarına zemin hazırladı. Kıbrıs Türk toplumu içerisinde derneklerin düzenlediği yardım konserlerinde de sahneye çıkan Aziz, bu konserlerde Jale Derviş, Fikret Özgün ve Zeki Taner ile tanıştı.
Kamran Aziz ve Arkadaşları
1948 yılında British Forces Broadcasting Service (Türkçe kaynaklardaki tabirle "İngiliz Askeri Radyosu"; BFBS) Lakadamya'dan yayın yapmaya başladı. Radyonun kuruluşunun ardından radyo yetkilileri adadaki her toplumdan bir grubun canlı müzik programı yapmasını istedi; bu bağlamda müzikle ilgili Türklere teklif götürdü. Aziz ile arkadaşları bu teklifi kabul ettiler. Böylece 1950 yılı civarlarında radyoda yayın yapabilmek için bir müzik grubu kurdular ve bu gruba ortak kararla "Kamran Aziz ve Arkadaşları" adını verdiler. Amatör olarak etkinlik gösteren grupta Aziz akordeon çaldı, zaman zaman solist olarak da yer aldı. Bu grubun diğer üyeleri, daha önceleri konserlerde beraber çalıştığı arkadaşlarıydı: piyanoda Jale Derviş, saksafon ve klarnette Zeki Taner, Fikret Özgün, kemanda Vecihi Turgay ve bateride Ahmet Anlar. Dönem dönem gruba katılıp ayrılan başka müzisyenler, özellikle solistler de oldu. Bu grup Kıbrıs Türk toplumunun ilk Batı müziği grubu olmakla beraber, müzisyen Erdinç Gündüz'e göre tüm adada radyodan canlı müzik icra eden ilk gruptu.
Radyoda on beş günde bir yapılan programların ağırlıklı içeriği vals, tango ve popüler Batı parçalarının çevirileriydi. Aziz'in yaptığı bu çeviriler, benzer çevirilerin Türkiye'de yapılmasından yaklaşık on yıl önce gerçekleşti. "Beyaz Güvercinim" adıyla çevirdiği "La Paloma" bu çalışmalarının ilkiydi. Çevirdiği diğer şarkılar arasında "'O Sole Mio" ve "Love in Portofino" vardı. "Her Yerde Kar Var" adıyla daha sonra Fecri Ebcioğlu tarafından Türkçeleştirilecek "Tombe la neige" şarkısına ilk Türkçe sözler Aziz tarafından yazıldı. Yaptığı bu çeviriler ve yazdığı güfteler gazetelerde de yayımlandı. Grup popüler şarkıların yanı sıra opera aryalarının ve Franz Schubert'ın lied'lerinin Türkçe çevirilerini icra etti. Çevirilerin bir kısmını Jale Derviş yaptı, aynı zamanda Derviş'in bestelediği bazı parçalara Aziz söz yazdı. Bunlara ilaveten Aziz ve Derviş tangolar, valslar, marşlar besteledi. Grup zamanla popülerlik kazandı ve Kıbrıs Türk toplumunun müzik zevkini değiştirdi, bu tarihe dek geleneksel Türk müziğinin benimsendiği toplumda çok sesli Batı müziğinin tanınmasını sağladı. Özellikle Aziz ve Derviş, Kıbrıs Türk toplumunda batı müziğinin icrası ve eğitiminin yayılmasında öncü rol oynadı.
Kamran Aziz ve Arkadaşları grubuyla 1953'te kuruluşunun ardından Kıbrıs Yayın Kurumu radyosuna geçti. Sonraları grup Aralık 1963'te Kanlı Noel olayları patlak verene dek aynı kurumun televizyon kanalında programlarına devam etti. 1950'lerin ortalarından itibaren artan toplumlararası çatışmalarla Lefkoşa'da kurulan barikatlar, özellikle radyodan gece geç dönüşlerde sıkıntılara yol açıyordu. 21 Aralık 1963'te Kanlı Noel olaylarının başlamasıyla, kaydedilen son program yayımlanamadan grubun programı sonlandırıldı ve grup dağıldı. Bununla beraber, Aziz ile Derviş'in bir araya getirdiği farklı kadrolar 1966'ya kadar "Kamran Aziz ve Arkadaşları" adıyla konserlere çıkmaya devam etti. Aziz olaylar nedeniyle Lefkoşa'nın Rum kesiminde aldığı gitar eğitimini de bırakmak zorunda kaldı.
Folklorik besteleri
Kurucusu olduğu grubun icra ettiği çoğu parça halk müziği türünde olmasa da, Aziz'in çoğu bestesi Kıbrıs halk müziği türündedir ve özgün folklorik nitelik taşır. "Al Yemeni Mor Yemeni", "Kıbrısım", "Seni Orakta Gördüm", "Kıbrıs Zeybeği", "Gelin Geliyor Gelin" gibi besteleri popüler oldu ve Kıbrıs Türk halk müziğinin temel parçaları arasına girdi. Bu şarkılarla Kıbrıs Türk halk müziğinin çağdaş anlamda başlangıcını temsil eder.
"Kıbrısım" şarkısını 1958 yılında yazdı ve besteledi, şarkının radyodan ilk yayını da bu yıl gerçekleşti. İlk olarak Kıbrıs Yayın Kurumunda grubun programı sırasında Aziz ve Fikret Özgün tarafından seslendirildi. "Kıbrıs bir ada mıdır / Cennetten parça mıdır" gibi Kıbrıs'ı öven sözlere sahip olan şarkıyı Aziz EOKA ile Türk Mukavemet Teşkilatı arasındaki çatışmaların arttığı, adanın geleceğinin belirsiz olduğu bir toplumsal bunalım ortamında yazdı. Bu şarkı Aziz'in besteleri arasında en tanınanıdır ve "Kıbrıs Zeybeği" ile birlikte ilk plağa alınan eseridir. Şarkının sevilmesinde Kıbrıs Türklerinin toplumsal baskı ortamında adadan ayrıldığı bir dönemde, Kıbrıs'ın her bir kazasını ayrı ayrı övüp, adaya bağlılık hissini tüm Kıbrıs Türk halkının kendisiyle özdeşleştirebileceği bir şekilde ifade etmesi rol oynadı. Aziz'in şarkıya dair yorumu "Kıbrıs öncelikle benim vatanım. [...] Burada en güzel insanlar yaşıyor. Onları bırakıp nerelere gidebilirdim ki? O dönemde halkımın morale ihtiyacı vardı. [...] Kıbrıs Türkü de türküme sahip çıktı ve onu bağrına bastı." şeklindedir. "Al Yemeni Mor Yemeni" şarkısını ise 1960'ta besteledi, şarkı ilk olarak Limasol'daki bir folklor şöleninde çalındı. "Seni Orakta Gördüm" bestesini 1960'ta, "Gelin Geliyor Gelin" bestesini 1962'de yaptı.
Kıbrıs Türklerinin toplumsal hayatında yer tutan kişi ve meslek grupları bestelerinde görülen temalar arasındadır. Lefkoşa'da sepet içinde şeker, leblebi satan, tellallık yapıp eski zamanlardan hikayeler anlatan Mustafa Aynalı'yı bir bestesinde konu edindi. Bir diğer bestesinde muhallebicileri konu aldı. Bu tür besteleri daha ziyade okulların folklor ekiplerinin performansları sırasında icra edildi.
Kıbrıs Türkü şairlerin şiirlerini de besteledi. Pembe Marmara şiirlerinin okunduğu bir şiir gecesi için Marmara'nın "Keman" adlı şiirine müzik yazdı. Fikret Demirağ'ın "Sevda Yılım", Emin Çizenel'in "Gece", Hüseyin Irkad'ın "Mehmedimi Görebilsem", Yalçın Kaya'nın "Yüce Güzelliğe Karşılama" şiirleri, bestelediği diğer şiirler arasındadır.
Hakkında yapılan belgeselde Aziz "folk müziğinde bir mihenk taşı" olarak tanımlandı. Besteleri pop folk alanında faaliyet gösteren müzisyenlere kaynak oldu; Kıbrıs Türk pop folk müziğinin başlangıç noktalarından kabul edilen Sıla 4 grubuna ilham verdi. Aziz'in özgün çalışmalarından etkilenen grup, Kıbrıs'ın özgün müziklerini derleyip yeniden yorumlama çalışmalarına girişti; bu bağlamda ilk üzerinde çalıştıkları şarkı "Kıbrısım" oldu. Sıla 4'ün "Kıbrısım" yorumu haftalarca Bayrak Radyosu'nun Plak Yarışı programında bir numarada kaldı. Piyanist Arman Ratip de Kamran Aziz'in en takdir ettiği yerli müzisyenler arasında olduğunu belirtti.
Diğer müzik çalışmaları
Folklorik nitelikten ziyade Batı müziği özellikleri taşıyan besteleri de vardır. "Gizlice Sevdim Seni" isimli bir tango, "Gel Gel" isimli bir vals besteledi.
Radyodaki programlarına son verildikten sonra bir "bocalama dönemi" yaşadığını ifade eder. Bunun ardından içinde bulunduğu savaş ortamının etkisiyle milli mücadele marşları bestelemeye ağırlık verdi. İlk başlarda radyodan yayın olanağı olmadığından bunları evde icra etti, sonraları bunlar banttan Bayrak Radyosu'nda yayımlandı. Marşları arasında en önemlileri 1963-68 yılları arasında Türk Mukavement Teşkilatı üyelerinin ("mücahit") içinde bulunduğu çatışmalar üzerine yazdıklarıdır. Bunların arasında "Mücahidin Sesi", "Bayrak", 1967'de Köfünye'deki direnişe ithafen "Kahraman Mücahitler", Erenköy Direnişi'ne ithafen "Erenköy, Yeşilırmak, Boğaziçi" ve "Bozdağ" vardır. Diğer bestelediği marşlar arasında "Kıbrıs Türk Kadını Marşı", 1973'te Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanının ellinci yılını kutlamak için sözlerini Ersin Taşer'in yazdığı bir "50. Yıl Marşı" ve son besteleri arasında yer alan "Girne Anafartalar Lisesi Marşı" bulunur.
Yazdığı ağıtlardan biri Kıbrıs Harekatı'nda yaşamını yitiren bir Türk subayınadır. Bir diğeri İsmet İnönü'nün ölümü üzerinedir, "Göçmüş Derler İsmet Paşa" isimli bu ağıt Mevhibe İnönü'ye gönderilmiştir.
1985'te Lefkoşa Belediye Tiyatrosu tarafından sahnelenen, 1986'da İstanbul'da da sahne alan Umut İnsanda oyununun özgün müziğini üretti. Ahmet An'ın değerlendirmesine göre bu parçaların sadece ilki neşeli olup diğerleri "oyunun kötümser havasına kendisini kaptırmış ve marş temposunu andıran melodiler" idi. 1995 yılında yaşanan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti tarihinin en büyük çevre felaketi olarak kabul edilen Beşparmak Dağları'ndaki orman yangınına atfen "Girne Dağlarını Yeşilleteceğiz" adlı bir şarkı besteledi.
Batı müziğinin yanı sıra geleneksel Türk müziğine ilgi duyardı, bir kanunu vardı. Bununla beraber, bu uğraşını "çok küçük bir deney" olarak değerlendirmiştir.
Aldığı ödüller
Kamran Aziz müzik alanında aşağıdaki ödülleri almıştır:
1973 - Türkiye Cumhuriyeti'nin 50. Kuruluş Yılı Folk Müziği Yarışması, birincilik ve ikincilik ödülleri - sırasıyla "Kırnı'ya Gittim Pınar Başında" ve "Boğaz Zeybeği" besteleriyle
1981 - Atatürk'ün 100. Doğum Yılı Marş Yarışması, birincilik ödülü - "En Yüce Türk Atatürk" bestesiyle
1984 - Kıbrıs Harekatı'nın 10. yılı vesilesiyle düzenlenen beste yarışması, birincilik ödülü - "20 Temmuz" bestesiyle
1985 - Lefkoşa Türk Belediyesi 6. Kültür ve Sanat Şenliği Çocuk Şarkıları Beste ve Güfte Yarışması, birincilik ödülü - "Ne Güzel Bir Dünya Olurdu" bestesiyle
1986 - Lefkoşa Türk Belediyesi 7. Kültür ve Sanat Şenliği Çocuk Şarkıları Beste ve Güfte Yarışması, ikincilik ödülü - "Çocuklar Hep Gülmeli" bestesiyle
1997 - Halk Sanatları Derneği Halkbilim Hizmet Ödülü
2002 - Doğu Akdeniz Üniversitesi Kadın Araştırmaları ve Eğitim Merkezi, 2001 yılında başarılı KKTC'li kadın ödülü
2008 - Cumhuriyet Meclisi Kültür Komitesi, Meclis Komitesi Özel Ödülü - Kıbrıs Türk müzik geleneğindeki yeri nedeniyle
2009 - BRT 2009 yılı Top 10 KKTC Özel Ödülü
2006 yılında Aziz'in adı Turgay Hilmi yönetimindeki Girne Müzik Eğitim Merkezi'nin bir bölümüne verildi.
Besteleri
Kamran Aziz'in yetmişi aşkın bestesi arasında ne zaman bestelediği bilinen müziksel çalışmaları aşağıda yer almaktadır:
"Kıbrısım" (1958)
"Al Yemeni, Mor Yemeni" (1960)
"Seni Orakta Gördüm" (1960)
"Gelin Geliyor Gelin" (1962)
"Haydi de Süsleyin Gelini" (1962)
"Göçmüş Derler İsmet Paşa" (1973)
"50. Yıl Marşı" (1973)
"Ne Güzel Bir Dünya Olurdu" (1985)
Diğer etkinlikleri ve özel yaşamı
4 Temmuz 1958 tarihinde 31 Aralık 1959'a dek görev yapmak üzere Kıbrıs hükumetinin Sosyal Sigortalar Danışma Kuruluna atandı. Ablasının kurucuları arasında olduğu Kıbrıs Türk Çocuk Esirgeme Kurumunda etkin rol aldı, 1974'te kurumun Lefkoşa şubesinin yönetim kuruluna seçildi. Sonraları kurumun yönetim kurulu üyesi oldu. Kurucu üyelerden biri olarak Kuzey Kıbrıs Türk Kızılayının çalışmalarında da yer aldı.
2017 yılında akciğer rahatsızlığı nedeniyle hastaneye kaldırıldı. Bir ay hastanede kaldıktan sonra taburcu edilmesinin ertesi günü, 7 Mart 2017 sabahı, 95 yaşında öldü. Ölümü nedeniyle KKTC Cumhurbaşkanı Mustafa Akıncı ve Başbakan Hüseyin Özgürgün başsağlığı mesajı yayımladı.
Cenazesi Lefkoşa'da defnedildi.