Mekke tarihi

Mekke tarihi, Mekke kentinde geçen olayları kapsar. Mekke, tarihi boyunca pek çok devlete ev sahipliği yapsa da bu devletler genelde İslam devletiydi. Mekke, İslam dinin kutsal kentidir. Kabe, Mekke tarihinin şekillenmesinde etkili olmuştu. Mekke ilk başta Arap kabilleleri tarafından kontrol edilmiş daha sonraları Muhammed tarafından fethedilmiştir. Dört Halife, Emevi Hanedanlığı, Abbasi Hanedanlığı, Fatımiler ve Osmanlı İmparatorluğunun idaresinde kalmıştı. Modern zamanda ise Hicaz Emirliği ve şu anda Suudi Arabistan'ın kontrolündedir. İslam tarihi boyunca Hac görevi için müslümanlar, Mekkeye gitmiş ve İslam devletleri Mekkeye gidişi kolaylaştırmak için bazı yerlere dinlenme yerleri kurmuşlardır.
İslamiyet Öncesi
Tarih Öncesi
2010 yılında Mekke ve çevresi, erken Oligosen döneminden kalma (yaklaşık 28-29 myö) Saadanius fosilinin bulunmasıyla, primat evrimi açısından önemli bir paleontolojik araştırma merkezi haline aldı. Suudi Arabistan'da şu anda Kızıldeniz olan yerin yakınlarında araştırmalarda bulunan fosilin yaşam alanı, 28 milyon ya da 29 milyon yıl önce orman alanıydı. Bölgede Araştırma yapan paleontologlar bölgede başka fosillerin de olabileceğini tahmin ediyorlar.
Mekke'nin İslam Öncesi Dönemi
Mekke tarihi boyunca Kabe çok önemli bir yer edinmiştir. Kabenin nasıl yapıldığı tartışmalı bir konudur ve hatta Kabenin, Mekkede değil Petrada olduğuna dair iddialar vardır.
5. yüzyılın ilk yarısında Kusay b. Kilab Kinane ile Kudaa kabilesinin yardımıyla Mekkeye hakim oldu. Böylece Mekke ve Kabenin yönetimi Kureyşe geçti. Kureyş kabilesi Peygamber Muhammedin kabilesiydi. Kusay, Mekkenin idaresini üstlendi daha sonrasında oğlu Abdüddar devraldı. Mekkede, Kureyş kabilesinin Haşimoğulları kolu hakimdi. Mekke, ticaret konusunda gelişmişti. Mekkede belli bir dönem krallık sistemi uygulanmaya çalışılsa da Kureyşliler buna karşı çıkmıştı. İslami inanca göre, Muhammed doğmadan önce Fil olayı yaşanmıştı.
Fil Olayı
İslami inanca göre
Yemen'de bulunan Ebrehe Hristiyanlık dinini yaymak istiyordu. Bunun içinde şaşalı bir kilise yaptırmıştı ama bu kilise çok fazla ilgi çekmemiş, Kabe ise daha çok ilgi çekmişti. Ebrehe, Kabeye verilen bu ilgiden dolayı Hristiyanlık dinin Arabistanda tek yayılmasını sağlayacak şeyin Kabeyi yıkmak olduğunu düşünmüştü. Ebrehe bir ordu hazırlayıp Kabe'ye yürümüştü. İslam dinine göre belli bir yerden sonra fil durmuş ve Kabe dışında nereye çevirirlerse çevirsinler hareket etmiş ama Kabeye yöneltince gene donmuş. Gene İslam dinine göre Ebabil kuşları Kabe'yi yıkmak isteyen askerleri taşlayarak öldürmüşler.
Muhammed ve Dört Halife Dönemi
İslam Peygamberi Muhammed, 570-571 yılında Mekkede doğdu. Muhammed, otuz beş yaşlarında iken gerçekleşen Kabenin yeniden inşası sırasında Hacerülesvedin yerine konulmasında hakem seçildi ve Mekkeliler için büyük önem taşıyan bu şerefe herkesi ortak ederek şehirde muhtemel bir çatışmayı önledi. İslam inancında vahyin ilk kez Nur dağının Hira mağarasında Allah tarafından Cebrail aracılığı ile 610 yılında Muhammede bildirildiğine inanılır. Muhammed dinini ilk başta çevresine bildirirken, sonrasında açık açık bildirmiştir. İslamın yayılma sürecinde Müslümanlar, Mekkeliler tarafından baskı görünce Medineye Hicret etmişlerdir. Mekke ve Medine arasındaki bir dizi savaştan sonra Muhammed, Mekkeyi fethetmiş ve Kabedeki putları yıkmıştır. Mekkeye girilirken Fetih suresi okunmuş ve Muhammed eğer direniş olmaz ise kimseye zarar verilmeyeceğini söylemiş ve sadece küçük bir grup direnmiştir. Mekkenin fethinde iki tarafta toplam 15 kayıp yaşanmıştı. Mekkenin fethinin ardından herkesin özgür olduğunu söylemiş. Mekke feth edildikten sonra kent İslam dinine uygun hale getirilmeye çalışılmıştı. Arap Paganizmi'ne dair izler yok edilmiş ve belli bir süreden sonra kent tamamen İslam dinine mensup kişilerin girebileceği bir Hac merkezi olmuştur. Ebubekir, Muhammed tarafından hac emiri olarak görevlendirilmiştir. Ölümünün ardından şehir Dört Halifenin idaresine girdi. Ömer ve Osman dönemlerinde çalışmalar yapılarak şehrin Mekkenin su baskını felaketine tekrar uğramaması için şehrin yüksek kesimlerine setler inşa edildi.
Emevi Dönemi
Ali ve I. Muaviye arasındaki anlaşmazlıklar sonucunda İslam dünyası bölündü. Ali suikaste uğradıktan sonra Emevi hanedanlığı kuruldu. Emeviler döneminde genelde Medineye bağlı olarak Ümeyyeoğullarına mensup valiler tarafından idare edildi. Muaviye döneminde Mekkede sulama sistemi kuruldu. Emeviler döneminde Kabe arazisi genişledi. Muaviyenin ölümünün ardından Hüseyin ve Abdullah b. Zübeyr, Muaviyenin oğlu Yezide biat etmeyerek Medineden Mekkeye gittiler. I. Yezid döneminde valilerin sık sık değiştirilmesi Medinelilerin Emevilere karşı olan tutumunu arttırmıştı. Abdullah b. Zübeyr, Hüseyinnin Kerbelada şehid edilmesinin ardından Emevi hanedanlığına açık açık muhalif oldu. Medinede gerçekleşen Harre savaşından sonra Mekke kuşatıldı. Mekke, kuşatmasında Kabe zarar gördü ve mancılıklar ile taşlandı. Kuşatma ikiye sürdü ve Yezidin ölüm haberi ile kuşatma son buldu. İbnüz-Zübeyr Halifeliğini, Mekke merkezde olmak üzere Hicazda ilan etti. Daha sonraları Mekke, Emeviler tarafından kuşatıldı. İbnüz-Zübeyrin ölümünün ardından Mekke, Emevi kontrolüne girdi. Daha sonraları çıkan Ebu Hamza eş-Şarinin isyanı Mekkeyede yayıldı. Hariciler, Mekkede fikirlerini yaymaya çalıştı. Ebu Hamza ile taraftarları öldürülerek şehir yeniden Emevi kontrolüne bağlandı.
Abbasi Dönemi
Abbasi hanedanlığı, Muhammedin amcası Abbasa dayanıyordu soyları. Abbasi hanedanlığı, Emevileri devirerek Halifeliklerini ilan ettiler. Abbasiler Mekke için harcamalar yaptı. Abbasiler döneminde yapılan harcamalardan birisi ribaların yapılması idi. Abbasilerin ilk Haremeyn valisi olan Davud b. Ali, görevine başlayınca yaptığı icraatlarden birisi Mekkede yaşayan Emevi ailesi ve taraftarlarını cezalandırmakla başladı. Daha sonrasında Türklerde Mekkede görev yapmaya başladı. Mekke, Alinin soyundan gelenlerin Abbasilere yaptıkları muhalefetin merkezi oldu. Peygamberin soyundan gelenler Hicazda hakimiyet kurmaya çalıştı. Karmatiler 930 yılında Mekkeye baskın düzenleyip birçok hacıyı katledip Hacerülesvedi beraberlerinde götürdüler. Mekkede daha sonrasında hutbe İhşidoğulları adına okutuldu. Hutbe okutulduktan sonra Abbasiler, Mekkeyi geri almaya çalıştılar.
Fatımiler Dönemi
Fatımiler Hasanın dokuzuncu kuşaktan torunu Cafer b. Muhammedin Mekkeyi hakimiyeti altına alıp hutbeyi Fatımiler adına okutmasıyla Mekkedeki hakimiyeti başladı. Halifenin yanında artık Şeriflerin adınada hutbe okunuyordu. Fatımiler döneminde ilk defa Hac için vergi alınmaya başlandı. Fatımiler ile Abbasiler, Mekke için hakimiyet yarışına girdi. Yemende arada bir hakimiyet kurmaya çalışıyordu. Fatımiler döneminde Mekkedeki işler Şiiliğe göre yürütüldü. Alinin soyundan gelenler daha etkili olmaya başladı
1069-1517 Yılları Arasında Mekke
1069 yılında Selçuklu adına hutbe okundu. Selçuklu ile birlikte şehirde yeniden Sünni mezhebinin etkilerini geri getirmek istenmişti. Mekke, Selahaddin-i Eyyubinin kardeşi Turan Şahın sayesinde Fatımi kontrolünden çıktı ve 1174 yılından itibaren Abbasi Halifelerine ve Nureddin Mahmud Zengi adına hutbe okunmaya başlandı. Eyyubiler döneminde Mekkede Şaffilik mezhebi yaygındı. Selahattin Eyyubi, Hac için verilen vergiyi kaldırdı. Abbasi Halifeliği, Moğol saldırısı sonucunda yıkıldı. Abbasi hanedanlığı, Memlüklere sığınınca Mekke, Memlüklerin kontrolüne geçti. Eyyubiler ve Memlükler döneminde kentte ilmi çalışmalar arttırılmaya çalışıldı.1349 yılında Mekkede Kara veba yayılmıştı. 1503 yılında Mekkeye bilindiği kadarıyla ilk defa Müslüman olmayan bir kişi olan Ludovico di Varthema girdi.
Osmanlı Dönemi
Osmanlı, ilk başlarda Söğüt'te kurulmuş küçük bir Türkmen beyliği iken 16. yüzyıldan sonra hilafet iddiasında bulundu. 1517 yılında Yavuz Sultan Selim, Memlükleri yıktı. Memlüklerin yıkılması ile birlikte Mekkede Osmanlı kontrolüne girdi. Osmanlı döneminde Mekkeye çok önem verdi. Osmanlı Mekkedeki yönetim sisteminde çok fazla değişiklik yapmadı ve belli bir miktar özerklik verdi. 1612 yılında Kabe onarılmıştı. 1630 yılında gerçekleşen bir fırtına sonucunda Kabe büyük bir zarar görmüş ve büyük bir tadilattan geçirilmişti. IV. Murad döneminde hacda çıkardıkları sorunlar nedeniyle Şiiler'in hacca gitmeleri yasaklanmıştı. Bu durum Sünni-Şii çatışmalarının Mekke'ye kadar yayılmasına neden oldu. Osmanlı emirleri bu uygulamalara pekte yanaşmadı. Daha sonraları emirler arasında sorunlar çıktı. 19. Yüzyılda Vahabiler Emir Mesud komutasında Mekkeyi aldılar. Mekke emiri her ne kadar geri almaya çalışsa da başarısız oldu. Daha sonraları Mehmet Ali paşa tarafından geri alındı.1830 ve 1920 yılları arasında Kolera patlak verdi. II. Abdülhamit döneminde Mekkeye daha hızlı ulaşabilmek için Hicaz demiryolu yapıldı. Hicaz demiryolunun bakımı itinayla yapılıyor ve gül suyu dökülüyordu.
1. Dünya savaşı
Osmanlı 1, Dünya savaşında İttifak devletlerinde yer aldı. Osmanlı Mekkeyi korumak için Hicaz-Yemen cephesinde savaşmıştı. Cephenin kumandanı Fahrettin paşaydı. Birleşik Krallık cephede kazanmak için Arapları kullanıyordu. O dönemde Mekke şerifi Şerif Hüseyin idi. II. Abdülhamit döneminde Şerif Hüseyin İstanbulda tutuluyordu. İttihat ve Terraki döneminde Mekkeye gidebilmişti. Şerif Hüseyin özellikle Arapları örgütleyip bağımsız bir devlet kurmak istiyordu.1. Dünya savaşının sonucunda Hicaz Emirliği kuruldu ve Mekke Hicaz Emirliğinin kontrolüne geçti.
Suudi Arabistan Dönemi
Suudi Arabistan, Abdülaziz bin Suud tarafından kuruldu. 1924 Mekke savaşı sonucunda Hicaz Emirliği yıkıldı ve Mekke Suudi Arabistana dahil edildi. Suudi ailesi Mekkenin tarihi şehrini büyük oranda yıktı. Mekke, Suud yönetimi altında çok hızlı büyüdü. Mekke her yıl hac ve umre için milyonlarca Müslüman tarafından ziyaret ediliyor ve şehre gayrimüslimlerin girmesi yasak. 2020 yılında Covid-19 salgını nedeniyle geçi olarak girişler kapatılsa da yeniden açıldı.