Velestinli Rigas

Rigas Velestinlis (Yunanca: Ρήγας Βελεστινλής) ya da Feraios (Yunanca: Φεραίος); (1757, Velestin - 24 Haziran 1798 Belgrad), Modern Yunan Aydınlanmasında önemli biri yeri olan, Osmanlı İmparatorluğuna karşı Balkan Ayaklanmasının kurbanı, Yunan İhtilalinin öncüsü, Yunan ulusal kahramanı yazar, politik düşünür ve ihtilalcidir.
Yunan tarihinde önemli olmakla birlikte Regasın Osmanlı tarihçiliği ve dolayısıyla çağdaş Türk tarihçiliği açısından da (pek bilinmeyen) ilginç bir konumu vardır. Rigas, Osmanlı İmparatorluğu içinde demokratik bir devrim gerçekleştirmek için çalışanların herhalde ilkidir. Ayrıca Osmanlı'daki ilk anayasayı da kendisi yazmıştır. Dünyanın en güzel devleti diye nitelendirdiği Osmanlı Devleti içinde, bütün ulusların, din ve dil farkı gözetmeden Hellenlerin, Arnavutlarin, Ulahların, Ermenilerin, Türklerin ve başka ulusların bir arada yaşayacakları ve hiçbir ulusun öteki uluslar üstünde egemen olamayacağı bir düzen kurmak için mücadele etmiştir. Fransız Devrimi etkisinde kalarak Hristiyan ve Türkleri ezen" tirana, yani Sultana karşı bir halk ayaklanması düşlemiş ve bu yolda çalışmıştı. Rigas, Avusturya polisi tarafından tutuklanacak, Osmanlı Devletine teslim edilecek ve yargısız öldürülecektir. Rigas Osmanlı Devleti içinde cumhuriyet ve halk yönetimi (demokrasi) istediği için devletçe öldürülen ilk kurban da sayılabilir.
İlk Yılları
1757 yılında Tesalyanın Velestino adlı bir küçük köyünde doğmuş olduğundan Türkçe dilbilgisi kurallarına göre li ekiyle oluşan ismi almıştı. Antik Pherai kenti de aynı yörede olduğundan, Rigasın ölümünden sonra, Yunan aydınlar tarafından, Feraios ismi daha uygun görülmüş (daha Yunanca sayılmış) ve bugün Rigas Yunanistanda, Rigas Feraios (Rigas Fereos okunur) adıyla da bilinmektedir. Rigas, kimi zaman imzasını Tesalyalı Velestinli Rigas diye de atmıştı.
Rigas'ın doğmuş olduğu Velestino köyünde Arnavutlar ve Ulahlar da yaşardı. Bu yüzden, Yunanlardan başka günümüzde Arnavutlarla Romenler de Rigas'ı kendilerinden sayarlar.
Rigas'ın köyünde yaygın olan inanca göre Velestinlinin babası tarla ve han sahibi zengin bir köylüydü. Kesin olan, oğlunun öğrenimi için çaba harcamış olduğudur. Rigas önce köyünde, muhtemelen bir köy papazından okuma yazmayı öğrendikten sonra, ilk öğrenimini Tesalyada, o yıllarda önemli ekonomik ve kültürel merkez olarak gelişen Pelionun Zagora köyünde (yada Ampelakiada) okumuş olmalıdır. 1769-1774 yıllarındaki karışık ve acılı günleri gençlik yıllarında yakından tanıyan Regas, başka gençlerin de o yıllarda yaptığı gibi, okumak, çalışmak ve daha iyi bir yaşam sağlamak için İstanbula gitmişti.
İstanbulda bir süre özel öğretmenlik yapmış, ticaretle ilgilenmiş ve nihayet 1782 yıllarında, Yunan İhtilalinin tanınmış liderlerinden olan Aleksandros ve Demetrios Hypselanteslerin büyük babası Aleksandros Hypselantesin yanında sekreter olarak çalışmıştı. A. Hypselantes, 1774-1781 yıllarında Eflakta voyvoda olarak bulunmuş olan soylu bir Fenerli ailenin tanınmış ve saygın üyesiydi. Bu yıllarda Rigas öğrenimini sürdürmüş, yabancı diller öğrenmiş (Yunanca, Fransızca, Türkçe, Arapça, İtalyanca ve Almanca konuşurdu) ve Batı dünyasının kültürünü tanımıştı.
1786-1790 yıllarında Rigasın bir süre Eflakta yerel bir bey olan Brancoveanunun yanında, sonra ise Eflak beyi Nikolaos Maurogenesin yanında çalıştığını biliyoruz; artık devlet yönetimiyle ilişkili Fenerlilerin çevrelerinde bulunacaktır. Temel uğraşı yazmanlık (grammatikos) yada bugünkü anlamıyla sekreterlikti.
Maurogenes hesabına, bir süre Osmanlı ordusunun iaşesi görevini de üstlenmişti. Kaymakamlık yaptığı da öyküsü ile ilişkili söylentiler arasındadır. Bu yıllarda, sonradan Marş adlı şiirinde anacağı, o zamanlar Budin Paşası Pazvantoğlu ile tanışmış olduğu söylentisi de vardır.
Otuz yaşlarına geldiğinde Rigas'ın cemaat içinde saygın bir yeri vardı. Fenerli soylular ve Eflak-Boğdanın ileri gelenleri arasında hem ekonomik konumu hem de kültürel düzeyi yüzünden tanınmış bir kişi olmuş ve bu çevrelerin beğenilerini de kazanmıştı. Eflakta mal mülk sahibi olmuş olduğu sanılmaktadır. Romen tarihçilerinin araştırmaları, kesin olmamakla birlikte Rigas'ın, Kosti adındaki kardeşinin ve annesinin de Eflakta yanında olduklarını, voyvoda Mikhael Soutsos ile ilişkilerde bulunduğunu, büyük bir çiftliğin sahibi olduğunu ve Fransız Konsolosluğunda tercümanlık yaptığını ortaya koymuştur.
Viyana'da
Avusturya-Rusya ordusu Bükreşe girdiğinde (Ekim 1790), Rigas bu kentte kalır. 1790 yılında Baron Langenfeldin hizmetinde çevirmen ve sekreterdir; Haziran ayında Viyanaya gider ve Ocak 1791 tarihine kadar, yani altı ay kadar bir süre orada kalır. Bu kısa süre içinde iki kitap yayımlar. Birincisi, Duyarlı Aşıkların Okulu, İkincisi ise Bilgisever Hellenler İçin Fizik Derlemesidir.
İlk kitap, gerçekçi akımın öncülerinden sayılan Retif de la Bretonne'un, Fransızcadan çevrilmiş altı öyküsünü içeriyordu. Parisli kadınların serbest yaşamlarını konu edinen kitapta Fenerlilerin şarkılarından dizeler de eklenmişti. Zamanın Fransız edebiyatı örneği bu kısa öyküler, yaşam sevincini, özgür aşkı, liberal yaşama biçimini dile getiriyor, püriten anlayışa karşı çıkıyordu. İkinci kitap Fransız ve Alman bilimadamlarının kaleme almış olduğu ve halk dilinde yazılmış bir astronomi ve fizik kitabıydı. Bu kitapta Fransız Ansiklopedistlerinin anlayışı egemendi, Rigas'ın sonraları sık sık anımsatılacak ünlü Özgür düşünen iyi düşünür tümcesi bu kitaptadır; önsözde amacın peşin yargılara ve hurafelere son vermek olduğunu okuyoruz. Bu kitabın son sayfasında, yakında Montesquieunun Yasaların Ruhunu da yayımlayacağını, çevirisinin yarı yarıya tamamlanmış olduğunu okuyoruz; ancak bu kitap Rigas tarafından hiçbir zaman yayımlanmayacaktı.
Viyana ve genel olarak Avusturya-Macaristan, Hellenler için sözü edilen dönemde çok önemli bir ülke idi; büyük sayıda zengin iş adamlannı da içeren 400 bin kişilik bir Hellen cemaati bu devletin içinde yaşıyordu.
Avrupada esen Fransız Devrimi havası bu cemaati etkileyecekti. 1790 yılında Viyanadaki bu cemaat hem Osmanlı Devletine karşı çıkan tutucu Rusyadan, hem de halkların özgürlüğünü savunan tiran düşmanı Fransızlardan yana politik eğilimler sergiliyordu. Örneğin 1788de (Rus yanlısı) Lampos Katsones Triyesteye geldiğinde bu cemaat, Katsories küçük filosunu kendi parasıyla donatacak; 1791de Poulios kardeşler Ephemeris gazetesinde Fransız Devrimi yandaşı yazılar yazacak ve Avusturya sansürünün ve polisinin dikkatini gazetelerine çekecekti.
Rigas, bu cemaatin içinde, en faal ve politik açıdan en bilinçli kimselerle ilişkiler kuracaktı. Poulios kardeşler ile tanışmış olduğu bilinmektedir; Ephemerisin yayımlanması için gerekli hazırlık çalışmalarına da katılmış olması olasılıdır. Avusturya ve Rusyanın Osmanlı Devleti ile yaptığı barış antlaşmaları sonucunda da (4 Ağustos 179.1de Ziştovi; 9 Ocak 1791de Yaş), Hellen dünyasının kurtuluş umutları Fransızların vaatlerine yönelecekti. Fransadan gelmekte olan Liberte Egalite, Fraternite sloganları ve Napolyon adındaki komutanın tiranlı hükümetleri (müstebit hükümetleri) yıkma eylemleri Avrupada liberal güçler içinde heyecan yaratacaktı.
1793 yıllarında Eflakta bulunan Fransa temsilcisi Emile Gaudinin Regas ile ilişki kurduğu bilinmekteçlir. Tiran düşmanı Fransızlar da, sık sık Antik Hellenler gibi davrandıklarını, eski Demokrasiyi yeniden canlandırdıklarını söyleyeceklerdi. Pariste yaşayan Adamantios Korais, 1792 yılında Bugünün savaşında gerçekten Hellene özgü olan durumlar gördük... Dünyaya ancak Hellenler böylesine yüreklilik göstermişlerdi; ve gene yalnız Fransızlar bugün bu geçmişi taklit etmektedirler... Bugün hep Maraton, Salamis vb. gibi sözleri işitiyoruz" diyecekti.
1 Ağustos 1796 tarihinde Regas ikinci kez Viyanaya gidecek, bu kentte onaltı ay kadar kalacak, bu sürede çok yanlı yoğun bir faaliyet içinde olacaktır. Ama Viyanada politik hava değişmiştir, Fransa ile savaş halinde bulunan Avusturya, düzeni değiştirmek isteyen liberallere karşı kuşkuludur. Rigas, Budapeşteden Viyanaya hereket ederken, Avusturya Konsolosu Merkelius, Rigas adında bir katibin Viyanaya gelmekte olduğunu ülkesine bildirecekti Gelenin Fransızlarca ve özellikle Fransız temsilcisi Gaudin ile temasta olduğunu yazacaktı. Rigas, Viyanada artık şüpheli bir kimsedir.
Rigas yıllarca hazırlamakta olduğu yazılarını, çevirilerini ve öteki çalışmalarını yayımlamaya koyulur. 1797 yılında Eflakın Yeni Haritasını, Boğdanın Genel Haritasını ve Hellasın Haritasını yayımlar. İlk iki harita, o zamanın bu yöre voyvodaları Aleksandros Hypselantesin ve Aleksandros Kallimakhesin resmini ve yazarın Tesalyalı Velestinli Regas''' imzasını taşıyorlardı. Haritaların Hellenlerin ve Filhellenlerin adına yayımlandığı işaret ediliyordu.
Ama önemli yapıtı üçüncü haritadır. Hellas'ın Haritası 12 parçadan oluşuyor ve 2x2 metre boyunda bir pano oluşturuyordu. Kapladığı alan Tuna boylarından Girite ve Adriyatik Denizinden Anadolunun ortalarına yaklaşıyordu. Haritada her yörenin Antik ismi yazılıyor, Antik Yunan Uygarlığı zamanındaki önemli olaylar, ünlü kimseler belirtiliyordu. Haritada antik paralar, Bizans imparatorları da eklenmişti. Genelde Antik Yunanın yüceliğini anımsatan bir çalışmaydı. Aynı yıl Büyük İskenderin Portresini de yayımlayacaktı. Krokiler Viyanalı François Miller tarafından hazırlanmış, bu yayınlar için gerekli yüksek harcamalar ise herhalde Rigas tarafından karşılanmıştı.
Montesquieunun Yasaların Ruhu yayımlanmayacaktır; herhalde Viyanadaki politik hava böyle bir yapıt için elverişli değildi. Rigas, eski çevirilerini yayımlar: İtalyan Metastasionun Alplerin Kız Çobanı'nı, Fransız Marmontelin bir kısa öyküsünü, Alman Gessnerin İlk Denizcisini, başka arkadaşlarıyla birlikte Barthelemynin Voyage duj eune Anacharsis en Grece adlı ve 1788 tarihli gezi notlarının dört cildini. Rigas'ın amacı herhalde soydaşlarına ve devrimci çevrelere genel olarak çağdaş Batı anlayışını aşılamak ve Hellasın önemini ve yüceliğini anımsatmaktı.
İdamı
Rigas'ın Anayasası, Viyana'dan Trieste'ye, sandıklar içinde sözde ticaret malları gibi gönderildi; peşlerinden de Rigas aynı kente ulaştı (19 Aralık 1797). Bildiriler basımevi sahibi olan bir Yunan'a gönderilmişti. Ancak ilgili mektup, olup bitenleri bilen ve o anda bir gezide olan Koroniosun eline değil, yanlışlıkla işin içinde olmayan ortağı Demetrios Oikonomounun eline geçer. O da olayı Avusturya polisine ihbar eder. Avusturya yönetimi yayınlara el koyar, Rigası tutuklar ve sorgular. Viyanada da komplo hazırlayanlar tutuklanırlar. Rigas kendini öldürmeye çalışır; zamanın polis raporuna göre, elleri bağlı olmakla birlikte eline geçirdiği sivri bir aleti, battaniyesinin altında görünmeden göğsüne bastırır, ama kalbini delemez. Yaralanır, bir süre tedavi edilir.
Avusturya içinde, Viyana, Trieste, Peşte ve Semlinoda Yunanlar arasında tutuklamalar devam eder. Rigas iki ay sorgulanır. Avusturya polisinin sorgulama raporlarına göre Rigas'ın planı, hemen Maniye (Güney Mora) geçip orada devrimi başlatmaktı. Rapora göre, bütün Mora Osmanlı yönetiminden kurtarıldıktan sonra Epire geçilecek, Sulililerle (Solyotlar) bir olup Makedonya, Arnavutluk, sonra ise genel bir ayaklanma ile geri kalan alanlar kurtarılacaktı. Avusturya polisinin elini geçen evrak arasında Rigasın, o sıralarda İtalyada savaşmakta olan Napolyona gönderilmek üzere yazılmış bir mektup da vardır. Mektupta komutandan Yunanistana, özgürlüğüne ulaşması için, yardım edilmesi isteniyordu. O yıllarda böyle bir beklenti gündemdeydi. 1797 yılının Mayıs ayında bin yıllık "Venedik krallığına" son verilmiş, bir ay sonra da Korfu Adasına giren Fransız askerleri özgürlükü gündeme getirmişti.
Sonunda Osmanlı uyruklu olan, aralarında Rigasın da bulunduğu sekiz suçlunun Osmanlı yönetimine teslim edilmesine karar verildi. 12 sorgulama tutanaklarını incelemiş olan kimi tarihçilere göre, bu olay Avusturyanın sivil mahkemelerinde görülmüş olsaydı tutuklanmış olan devrimci demokratların cinayeti -eylemleri polisçe böyle değerlendirilmişti- cezasız kalacaktı. İdari bir kararla sekiz devrimci 10 Mayıs 1798 tarihinde Belgradda Osmanlı yönetimine teslim edildiler. Rigas ve arkadaşları, kesin olmayan bilgilere göre, kırk gün işkence edildikten sonra, İstanbuldan gelen fermana uyularak öldürüldüler. Söylentiye göre kementle boğulmuşlar ve cesetleri Tunaya atılmış. Yaygın inanca göre işkence süresinde Rigas davasına inanmış bir kimsenin yürekliliğini göstermiştir.
Rigas ile birlikte öldürülenler arasında şunlar vardı: Sakız kökenli Viyana tüccarı E. Aryentes (31 yaşında), Yanyalı doktor D. Nikolides (32), Sakızlı A. Koronios (27), Kastoryalı tıp öğrencisi İ. Emanouel (24), kardeşi Panayotes (22), Siyatistalı (Kuzey Yunanistan), T. Tourountzas (22) ve Kıbrıslı İ. Karatzas (31).
Avusturya uyruklu olan ve bu yüzden Osmanlı yönetimine teslim edilmeyip sınır dışı edilen devrimciler arasında, Yunanca Ephemeris gazetesinin yayımcısı Makrydes Pouliosu görüyoruz. Rigas'ın bildirileri onun basımevinde basılmıştı. Rigas'la birlikte tutuklanan ama Fransız uyruklu olduğundan serbest bırakılan 21 yaşındaki Khristophoros Perraibos, Fransız yönetiminde olan Korfu Adasına gidecek ve Rigasın şiirlerini yayımlayacaktır (1798); yıllar sonra, 1860da ise Rigasın biyografisini yazıp bastıracaktır.
Fikirleri ve Hatırası
Rigas, Hellen bilinci taşıyan, Yunanca yazan ve konuşan bir düşünürdü. İçinde yaşadığı, devrimci eylemini sürdürdüğü çevrenin büyük bir bölümü de kendisini Hristiyan Ortodoks, Romios (Rum), Grek ya da Hellen olarak algılardı. Rigas bu nedenle Hellen ulusçu hareketin bir üyesidir. Ancak düşlediği toplumsal düzen ve yeni devlet yapısı, bugün çok uluslu diyebileceğimiz bir yapı görünümündedir. Devrimi de Hellen toprakları içinde değil, çok daha geniş bir yörede istemektedir. Devrime çağırdığı kimseler de yalnız Grekler ya da Rumlar değildir; ulus ve din farkı gözetmeden tüm ezilenlerdir.
Rigas ile ilgili iki incelemesi olan ve Velestinlinin uluslararası yanını ilk vurgulayanlardan olan ünlü Marksist tarihçi Gianes Kordatosun yazdıklarından şu ilginç ve özetleyici değerlendirmeyi seçebiliriz: Bir çağrı borusu görünümünde olan Devrimci Manifestosu ile (Rigas), dayanılmaz Osmanlı despotizminin tiranlığı altında inleyen bütün herkesi, din ayrımı yapmadan ayaklanmaya çağırmıştı... Rigasın açık bir biçimde belirttiği gibi, Devleti demokratik olacaktı. Bu devletin sınırları bütün Balkanları, Anadoluyu ve Ege adalarını içerecekti. Bu yörenin bütün halkını, aynı dini yada dili paylaşmasalar da Hellenlerin torunları saymıştır (Anayasa madde 1 ve 2)... Rigas, her ne kadar ayaklanmadan sonra kurulacak olan yeni düzene Hellen Demokrasisi' adını vermişse de, Balkanlardaki bütün uluslara eşit haklar tanıyordu. Eğer Philike Hetaireia ve Hypsilantes bu (Rigasın) ilkelerini izlemiş olsaydılar, Boğdan devrimi 1821 yılında bütün Balkanlara yayılmış olacaktı."
Rigas, Yunan tarihi hakkında coşkulu şiirler ve kitaplar yazdı ve birçoğu popüler oldu. En ünlülerinden biri: "Bir saatlik özgürlük, kırk yıllık esaretten yeğdir" (Καλύτερα μίας ώρας ελεύερη ζή, παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή») sözünün geçtiği Thourios veya Türkçesi Marş şiiridir.
Atina Üniversitesi'nin girişinde ve Belgrad'da adını taşıyan caddenin başında (Ulica Rige od Fere) Velestinli Rigas heykelleri bulunmaktadır.
Rigas'ın portresi 1996-2001 yılları arasında kullanılan 200 drahmide kullanılmıştır. 1998 yılında ölümünün 200. yılı anısına 50 drahmi için de kullanılmıştı. Ayrıca Yunan Eurosu'nda 10 sent için yüzü kullanılmıştır.
Popüler Kültürde
Nikos Xydakis ve Manolis Rasulis "Etsi bu les, Riga Feraio" (Bu böyle, Rigas Feraios (Yunanca: Έτσι που λες, Ρήγα Φεραίο)) adında Rasulis'in bizzat söylediği bir şarkı yazdılar. Ayrıca müzisyen Christos Leontis "Thourio" (Marş) şiirini melodilendirdi ve Giritli Nikos Xylouris 1970'li yıllarda bu şarkıyı söyledi.