Trabzon Kuşatması (1222-1223)

Trabzon Kuşatması 1222-1223 yıllarında, Melik isimli bir komutan yönetimindeki Selçuklu Türklerinin Trabzon İmparatorluğu'nun başkenti Trabzon'a karşı başarısız bir kuşatmasıydı. 14. yüzyılın sonlarında İoannis Lazaropulos'un Hagios Evgeniosun Özetine göre, şehir ele geçirilmek üzereydi, ancak alışılmadık derecede şiddetli bir fırtına tarafından kurtarıldı. Selçuklu saldırıları püskürtüldü ve geri çekilirken orduları, Trabzon yönetimindeki sert dağ kabileleri olan Matzukkaitis saldırıları ile imha edildiler ve Melik ele geçirildi.
Trabzon tarihçileri, geleneksel olarak bu kuşatmanın başarısızlığını, Trabzon'un 1214'ten beri mevcut olan Anadolu Selçuklu Devleti'ne vasal statüsünün sona ermesine yol açtığını görmüşlerdir. Bununla birlikte, Selçuklu Türk tarihi bağlamını ele alan daha yeni araştırmalar, bu savaşın, 13. yüzyılın büyük bir bölümünde süren, Trabzon ile Anadolu Selçuklu arasında, Anadolu'nun kuzey kıyısı Sinop'un kontrolü ve Karadeniz ile iç bölgelerine erişim üzerindeki mücadelenin bir bölümü olarak görülmesi gerektiğini öne sürer.
Kuşatmanın ayrıntıları ve ona yol açan olaylar dört kaynakta korunmaktadır: Mihail Panaretos'un vakainamesi, Konstantinos Lukitis'in Trabzonlu Hagios Evgenios'a Methiye, Ali İbnü'l-Esir'in vakainamesi ve en kapsamlı olarak İoannis Lazaropulos'un Tarihin Özeti. Muhtemel beşincisi, Sultan Keykubad ile "Laskari" arasında 1230 civarında tarihlenen ve Kaykubad'ın ilk savaşı kazandığı ancak ikincisini kaybettiği bir çatışmadan bahseden Suriyeli vakainünis İbn Natif'tir; R. M. Shukurov bu çatışmalarla ilgili çatışmaları belirlemeye çalıştı, ancak Peacock bunları 1214 Sinop Kuşatması'nın kafası karışmış bir raporu olarak tanımlamakta muhtemelen haklıdır.
Lazaropulos'un çalışmasının kendi versiyonunda, Jon Olof Rosenqvist, Lazaropulos'un anlatımında, Rosenqvist'in iki kaynak kullandığını iddia etmesine yol açan bir takım problemlere dikkat çekiyor, biri Hagiografi malzemelerden oluşuyor ve ikinci Rosenqvist spekülasyonu bir "destan" idi. "Ayette formunda destan kompozisyonu" ile Digenis Akritas karşılaştırılabilir. Tavsiye istendiğinde bir usturlap danışan astrologlarının imajının, "on dördüncü yüzyıl Melikdanişmendname gibi ortaçağ Türk destanlarında ayakta duran bir unsur" olduğu için bu kayıp destandan gelebileceğini öne sürer. "Tamamen istatistiksel nedenlerden ötürü, belirli bir miktardaki bu tür ayet parçalarının - belki de tam ayetlerin - belirli bir ortalama Yunan nesir miktarında olması beklenmelidir." itirafına rağmen Rosenqvist epik dizeden gelmiş olabilecek bazı kelimeleri ve cümleleri belirleyecek kadar ileri gider.
Kuşatmanın ve ona giden olayların en ayrıntılı anlatımı Lazaropulos'unkidir; aksi belirtilmedikçe aşağıdaki anlatı onun yazdıklarına dayanmaktadır.
Arka plan
1222'de İmparator I. Andronikos tahta çıktığında Trabzon İmparatorluğu, komşu Anadolu Selçuklu Devleti'nde ciddi bir rakiple karşı karşıya kaldı. Andronikos'un ilk icraatlarından biri, Sultan Melik ile iki hükümdar arasında barışçıl ilişkileri öngören bir anlaşma müzakere etmekti. Ancak Melik'in vasalı Sinop hükümdarı Etoumes, Arkhon Aleksios Paktiaris ile Trabzon'un Hersonos eyaletinin vergilerini taşıyan bir gemiyi yağmaladığında bu anlaşma bozuldu; yanıt olarak İmparator Andronikos, Sinop'a misilleme amaçlı bir baskın yapılmasını emretti. Trabzon filosu, Karussa (modern Gerze) açıklarında demirledi ve kırsal bölgeyi Sinop pazarına kadar yağmaladı, limandaki gemileri ele geçirdi ve mürettebatlarını öldürdü veya ele geçirdi. Etoumes, Paktiaris'i, gemiyi ve mallarını serbest bırakarak tutsaklara fidye vermesi için baskı altına alındı ve sefer, başarılarından dolayı sevinçle Trabzon'a döndü.
Bu saldırı haberi Konyada Sultan Melik'e ulaştığında, Karadeniz'deki ana limanına yapılan bu saldırıyı tahammül edemeyeceğine karar verdi ve ordusunu Erzurum'da seferber etti. İmparator Andronikos, Sultan'ın seferberliğini öğrendi ve yaklaşan çatışmaya hazırlandı ve "Soteropolis ve Lazika'dan Oinaion'a" asker topladı. Her iki taraf da yaklaşan çatışmaya hazırlandı.
Sinop'a yapılan saldırı ve ardından Trabzon kuşatmasının tarihi üç kaynaktan belirlenebilir: İoannis Lazaropulos, Mihail Panaretos ve Ali İbnü'l-Esir. İoannis Lazaropulos bu olayları, I. Andronikos'un hükümdarlığının ikinci yılı olan Dünya 6371'in Bizans yılına tarihlendirir; Bizans yılı Eylül ayının ilk günü başlayıp Ağustos ayının son günü sona ermiştir. Aleksios 1 Şubat 1222'de öldü, Andronikos'un saltanatının ikinci yılının Şubat 1223'te başladığı, Lazaropulos'un 1223 Şubat ile aynı yılın Eylül ayları arasında bir tarihe işaret ettiği açıktır. Mihail Panaretos'un vakainamesi Melik'in yenilgisini tarihlemek için tamamen aynı kelimeleri kullanır, yani kuşatmanın da bu süre içinde olduğundan emin olabiliriz. Ancak Lazaropulos genellikle bize kesin tarihler vermez: yazılarında sadece bu vardır. Eylem dizisini sağlamanın ötesinde, Etoumes'in açgözlü eylemleri, Sinop'a yapılan Trabzon baskını ve kuşatmanın başlangıcı arasında ne kadar zaman geçtiğine dair hiçbir bilgi vermiyor, bu da ilk ikisinin 1223'ten önce -belki yıllar önce- gerçekleşmesini mümkün kılıyor. Neyse ki üçüncü kaynağımız Ali İbnü'l-Esir, 1223 yılında Moğollardan gelen bir mülteci gemisinin Anadolu açıklarında battığını ve daha sonra Selçuklular tarafından yağmalandığını belirtiyor; bu nedenle, Şubat ve Eylül 1223 arasındaki bu altı aylık dönemde üç olayın da meydana geldiği açıktır.
İlk çatışmalar
Bu anlaşmazlığın en eksiksiz anlatımı İoannis Lazaropulos'un Tarihin Özeti'nde yer almaktadır, ancak metni birçok güçlük sunmaktadır. Jan Olof Rosenqvist'in işaret ettiği gibi, Lazaropulos en az iki farklı kaynaktan yararlanmıştır, bu da bazı yorumlama güçlüklerine yol açmanın yanı sıra belirli olayların iki kez tanımlanma olasılığını artırmaktadır. Dahası, Lazaropulos'un başka yerlerde kendi icadı olabilecek yeni ayrıntılar sunduğu gösterilmiştir; Onun açıklamasının amacı nesnel bir tarih sunmak değil, Trabzon'un koruyucu azizi Evgenios'u yüceltmektir.
Sinop'a yapılan baskının ardından belirsiz bir zamanda Sultan Melik, kuvvetlerini adamlarının kamp kurduğu Bayburt ile Zailousa arasında kalan Katoukion üzerinden getirdi. Yerliler en iyi yolun "Haldia'nın ötesinde ve dışında" olacağını açıkladı çünkü o ülke "ulaşılması zor olduğu kadar savaşçı erkekler ile dolu ve ilerleyiş hiç kolay olmayacak." Bu istihbaratı aldıktan sonra Sultan, kampını Dar Geçit'in yukarısında bir yere taşıdı (Rosenqvist bunu Zigana Geçidi olarak da bilinen Pontus Kapıları ile özdeşleştirir).
İmparator Andronikos, Dar Geçit'te nöbet tutmaları için bir grup güvenilir adamla Theodoros Polemarhis'i göndermişti; bunlar ilerleyen Selçuklu kuvveti ile karşılaştı ve onlarla çarpıştı. İmparatora Sultan'ın geldiğini haber veren Theodorosdu; Lazaropulos, haber geldiğinde İmparator Andronikos'un kilisede olduğunu ve kendi 500 atlısını Sultan ordusunun öncüsüne karşı yönlendirmeden önce Efkaristiya bitene kadar beklediğini gözlemler. Her ne kadar 500 atı, Sultan'ın izcileri tarafından dörde bir oranında sayılsa da, Andronikos, düşmanı dağıtarak ilk büyük çatışmayı kazandı; ancak bunun düşmanının sadece bir kısmı olduğunu gören İmparator Labra kalesini güvence altına aldıktan sonra Trabzon şehrine çekildi. Sultan, Geçit'ten indi ve Minthrion Dağı'nda Hagios Evgenios Manastırı'nın yanındaki kampını kurdu. Michel Kursanskis'e göre, bu ordu yerel halkın gördüğü en büyük ordudur. Sultan'ın adamları zorlu duvarları sardı ve şehrin doğusundaki banliyölerin bir parçası olan Trabzon pazarını ateşe verdi. Gece olduğunda, İmparator Andronikos'un kaleden ayrıldığı ve stresini atmak için Panagia Hrisokefalos Kilisesi'ne dua etmeye gittiği söylenir. Kuşatma artık ciddi olarak başlamıştı.
Baskınlar ve hücumlar
Sonraki birkaç gün içinde Melik, Trabzon duvarlarını inceledi ve savunanların okları dışında bir şey bulamadı. Sonra kararını verdi ve ilk saldırıyı emretti. Lazaropulos'un metni burada net değil, ancak ilk saldırının kalenin yakınındaki surların bir kısmına yönelik olduğu anlaşılıyor. Saldırganlar eşit sayıda savunucu tarafından karşılandı ve düşmanın birkaç taneden fazlasının yaklaşıp saldırmasını engelleyen zorlu arazinin yardımıyla saldırıyı geri püskürttüler.
Bir sonraki saldırı ertesi gün geldi. Deniz kıyısına bakan duvar alçaktı ve savunmasız olduğuna karar verildi, bu yüzden kuşatanlar, çadırlarını Eski Cephanelik'ten kıyı boyunca "Batı nehri" ne, yani surlarla çevrili şehrin hemen batısındaki vadiye taşıdılar. Lazaropoulos, "Trompetçiler savaşmak için işaret verdiler ve tüm tanrısızlardan tek bir çığlık dile geldi," yazmıştır. "Komutanlar, zırhlı süvarileri duvarın yanına, arkalarına sapan atanlar, taş atan askerleri, okçuları ve kalkan taşıyanları ve bunların arasına koçbaşlarını kullananları yerleştirdiler."
Melik ve ordusu şehrin bu tarafındaki kapıya saldırırken, İmparator ve komutanları, Melik'in kampı çevresinde, Hagios Evgenios kilisesinin yanında bulunan birliklerin moralsiz ve savunmasız olduklarını gözlemlediler. İmparator oraya bir süvari saldırısı düzenleyerek Melik'in kampını istila etti ve kargaşaya neden oldu. Melik ve komutanları bu saldırıyı öğrenince şehir surlarına saldırılarından çekilerek Minthrion Dağı'na geri döndüler. Trabzon ordusu onlara doğru ilerledi ve Hagios Prokopios Kilisesi'nin yakınında mevzilerini aldılar. Öncü bir Türk atlı grubu ile çatışmaya girdiler ve Lazaropulos'a göre saldırganlığı Selçuklu tarafında bu kuşatmaya neden olan Etoumes ve Melik'in kuzeninin oğlu Iatatines Trabzon tarafında birliklerin komutanı Georgios Tornikis ve diğer dört tanınmış Trabzonlu da dahil olmak üzere her iki ordunun önde gelen adamları da orada öldü. Melik'in ordusunun geri kalanı gelmeye başladığında, "İmparator sakin bir şekilde ordusunu uzaklaştırdı ve Aya Yorgi vadisini ve Üç Hazel'in yerini geçerek güvenli bir şekilde şehre girdi." Saldırı Melik'i çileden çıkardı ve Hagios Evgenios kilisesinin yıkılması ve zeminin kırılıp, sökülmesini emretti.
Melik'in birlikleri ertesi gün saldırılarını yenilediler. Arap zilleri, çıngırakları ve Libya perküsyon enstrümanlarını çaldıktan sonra, ok atarak, cirit, taş ve diğer şeyleri fırlatarak tek bir çığlık ile saldırdılar. Savunmacılar, "Laz oğulları" at sırtında bir hücum yaparak saldırganları geri püskürttüğünde, saldırganın okları bitene kadar kendi ellerindekileri fırlatarak karşılık verdiler.
Ertesi gün Melik, şehir halkına hitaben teslim olmalarını talep eden bir konuşma yaptı. Yanıt olarak İmparator, Melik'i olası bir barış anlaşmasını görüşmek üzere bir elçilik göndermeye davet etti; Temsilciler şehrin içindeyken, Andronikos onlara bol miktarda yiyecek ve stok yaptıkları erzak stoklarını göstermeye özen gösterdi. Padişahın adamları dönüp gördüklerini bildirdiler, bu da padişahı üzdü.
Bu noktada, Matzuka bölgesinden gelenlerin yanı sıra kırsal kesimden gelenler, Melik'in ordusunun ilk düşündükleri kadar zorlu olmadığına karar verdiler ve bir gece onların bir kısmı Melik'in kampına baskın düzenlediler; atları çaldılar, kampı yağmaladılar, esir aldılar ve muhafızları kovaladılar. Melik yine Hagios Evgenios kilisesine öfkesini savurdu, adamlarını binaya yerleşmeye davet etti, "bazı şehvetli kadınlar" onları "çılgınca heyecanlandırarak" eğlendirmesi Lazaropulos'un oldukça dehşete düşürmüştür.
Lazaropulos'a göre o gece Hagios Evgenios, Melik'i ziyaret etti ve kendisini şehrin sıradan halkının lideri olarak sundu ve Melik'e, sakinlerinin şehre ihanet etmek istediğini söyledi. Melik daha sonra elinden geldiğince çabuk güçlerini topladı ve onları şehre doğru götürdü, ona kapıları açacak olan gece ziyaretçisiyle buluşmayı umdu; onun yerine, adamlarının şimşek, dolu, yıldırım ve sert rüzgarlara karşı hazırlıksız oldukları güçlü bir fırtına yakaladı. Selçuklu birliklerinin arasından bir su seli geçti, bazılarını boğdu ve geri kalanını dağıttı.
Bu mucizevi fırtına Hagios Evgenios'un eseri olsun ya da olmasın veya bu fırtına Selçuklu yenilgisinin nedeni olsun ya da olmasın, başka kaynaklar Melik'in ciddi bir kayıp yaşadığını ve kuşatmayı kaldırıp kaçmak zorunda kaldığını teyit etmektedir. Konstantinos Lukitis, Evgenios'a Methiye adlı eserinde kuşatmaya değinerek, hem Melik'in adamlarını hem de mallarını almakla kalmayıp, Andronikos'un Melik'i ele geçirmesine yardım eden kişinin Hagios Evgenios olduğunu belirtir. Mihail Panaretos'un Melik'in Trabzon'a saldırısı hakkında paylaştığı tek ayrıntı, Vakainame adlı kısa öyküsünde "[Sultan Melik'in] adamlarının neredeyse tamamının kaybettiğidir".
Bu noktada Sultan Melik, bazı muhafızları ile savaş meydanından kaçtı. Hafif silahlı bazı Matzukanlar onu Kouratoreion'da yakaladı; Lazaropulos zamanında hala ayakta olan bölgede Hagios Evgenios'a adanmış bir kilise inşa edildi. Lukitis, savaş meydanından kaçarken yakalandıktan sonra Melik'i "bir köle gibi" eliyle yönetildiğini, "bundan önce tamamen kibirli bir adam olduğunu" anlatır.
Neticesi
Melik, Andronikos'un onu onurlandırdığı Trabzon'a esir olarak getirildi. Andronikos, önemli mahkumlarıyla ne yapılacağı konusunda tavsiye almak için bir konsey çağırdı; meclis üyeleri onun serbest bırakması üzerine fikir birliğine vardı. Aralarında, daha önce Trabzon'u Konya'ya bağlayan vasallık bağının gelecekte sona ermesi ve Trabzonluların artık sultana askerlik yapmak, haraç veya hediye vermek zorunda kalmaması için bir anlaşma yapıldı. Sultan Melik'in bu ılımlılıktan çok etkilendiği ve Andronikos'a her yıl Arap atları hediye ederken, Hagios Evgenios manastırına da para gönderdiği söylenir.
William Miller, Trabzon'un bağımsızlığını 1230'da sona eren bu zaferle kazandığını düşünür. Harezmşahlar Devleti'nin son hükümdarı Celaleddin Anadolu Selçuklu Devleti'ne doğrudan meydan okumak için Anadolu'yu işgal etti. 1220'lerde Gürcistan Krallığı'nı fetheden Celaleddin, artık Trabzon'un komşusuydu. Andronikos tarafsızlığın imkansız olduğunu düşünerek Harezmşahlar ile ittifak kurdu ve Selçuklularla savaşmayı kabul etti. 1230'da Yassıçemen Muharebesi'nde mağlubiyetlerinden sonra Celaleddin'in birliklerinin çoğu Trabzon'a sığınması Miller'ın, Andronikos'un bu savaşta Şah'a yardım ettiği sonucuna varmasına neden olmuştur. Miller ayrıca, Trabzon hükümdarının sultana 200 mızrak (1.000 adam) gönderdiğini yazan Vincent de Beauvais'in bilgilerinden de alıntı yapar.
Melik'in kimliği
Rosenqvist, "Melik bir isimden ziyade bir unvandır ve bu ünvanı taşıyanı tanımlamada çok az yardımı vardır" diye yazar. Melik'ten Trabzon'u kuşatan Selçukluların lideri olarak üç ana kaynakta bahsedilir: Konstantinos Lukitis'in Trabzonlu Hagios Evgenios'a Methiyesi, Mihail Panaretos'un vakainamesi ve İoannis Lazaropulos'un Tarihin Özeti. Yalnızca Lazaropulos, Melik'in "büyük Sultan Alatines Saapatines'in oğlu" olduğu bilgisini verir ve daha sonraki bir pasajda oğlu savaşta öldürülen kuzeni "Iatatine" den bahseder; bu ayrıntılar ya sadece Lazaropulos'un koruduğu bir gelenekten ya da kendi spekülasyonundan olabilir. Daha eski bazı araştırmalarda, Melik'in özdeşleştiği üç olası kişi vardır: Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad'ın oğlu I. Gıyaseddin Keyhüsrev'ın oğlu I. Alaeddin Keykubad; veya Bayburt'un Selçuklu emiri Muğiseddin Tuğrulşah.