Antik Mısır edebiyatı

Antik Mısır Edebiyatı, Antik Mısır'da milattan önce 2800 yılından milattan sonra 300 yılına kadar icra edilen, Eski, Orta ve Yeni Mısır dili ile demotik metinlerle günümüze aktarılan, bilge öğretiler ve otobiyografik metinler içeren bir edebiyattır.
Metinlerin korunması
Antik Mısır Edebiyatı, Yunan ve Roma edebiyatının aksine orta çağda eski metinlerin yeniden yazılmalarından ziyade daha farklı bir yolla günümüze ulaşmıştır. Antik Mısır medeniyetinin çöküşü ile birlikte, bu medeniyetin edebiyatına olan ilgi de ortadan kalkmıştı. Öyle ki Mısırca'nın bir son seviyesini teşkil eden Kıptice dahi bu edebiyattan az sayıda anlatımı sahiplenmiş ve aktarmıştı. Bu nedenle Eski Mısır Edebiyatına yönelik elde edilen bilgilerin neredeyse hepsi arkeolojik buluntulara dayanmaktadırlar. Metinlerin bazıları tapınak duvarlarında karşımıza çıkarken bazıları mezar taşlarında ya da yazıtlarda günümüze ulaşmayı başarabilmişlerdir. Bu çeşit metinlerinin çoğunluğunun dini metinler olduğu söylenebilir. Daha seyrek olarak biyografik ve firavunların yaptıklarını anlatan metinler de bulunmaktadır.
Edebi metinlerin kesin bir şekilde genellikle Papirüslere yazıldığı bilinse de, papirüslerin yüzyıllar boyunca geçen süre içerisinde sağlıklı bir şekilde korunması maalesef mümkün değil. Yalnızca belirli şartlar altında korunan papirüsler günümüze ulaşabilmişlerdir. Bunlar korunaklı mezar alanları, tapınaklar ve çölde bulunan yerleşim yerleri olarak sayılabilirler. Özellikle mezar alanlarından taş yahut ahşaba yazılmış metinler günümüze ulaşmıştır. Bu nedenden ötürü ele geçen metinlerin antik Mısırlıların ahiret anlayışını gözler önüne seren dini metinler olduğunu söylemek mümkündür.
Yerleşim yerlerinde keşfedilen edebi metinler ise genellikle eksik yahut parça parça bulunmuşlardır. Örneğin El-Lahun yerleşiminde birbirine ait olmayan çok sayıda parça metin bulunmuştur. El-Lahun'da bulunan metinlerin Sinuhe'nin Hikayesi hariç hepsinin hangi edebi eserin parçası olduğu bugün bile keşfedilememiştir. Bu durum Eski Mısır Edebiyatının büyük bir bölümünün bir daha geri döndürelemez şekilde kaybolduğunu göstermektedir. Yerleşim yerleri ve bu yerlerin çevresinden ele geçen bazı metinler ise Eski Mısır bilge öğretileri olarak da bilinirler. Bu gibi metinlerin en çok bulunduğu arazi Teb ve çevresidir.
Antik Mısır'da kütüphanelerin varlığı tartışmalı olsa da Set Maat'taki buluntular nedeniyle bu çeşit kütüphanelerin var olduğu ihtimalini göz ardı etmek doğru olmaz.
Türler
Antik Mısır edebiyatına dair en bilinen metinleri şüphesiz dini metinler oluşturmaktadır. Bu metinlerin çoğu ahiret yahut öteki dünya hakkında bilgiler vermektedir. Dini edebiyatın yoğun bir şekilde ortada olmasına rağmen, Mısır edebiyatı bununla sınırlı değildir. Metin türleri arasında yapılan sınıflandırmalar bilim dünyasında hala tartışılır konumdadırlar. Metinleri türlerine göre ayırmaktaki yaşanılan bu sıkıntılar muhtemelen antik Mısırlıların modern anlayışın aksine din, sihir ve tıp arasında bir ayrılık görmemeleridir. Burada verilen kaba sınıflandırma genel bir kavrayış sunması açısından yeterli olacaktır.
Dini metinler
En erken metinleri Piramit metinleri olarak bilinen yazıtlar oluşturur. Eski Krallık'a dönemine ait piramitlerde karşılaşmak mümkündür. Orta Krallık döneminde bu ve benzer metinler tabutlara yazılmaya başlanmıştır. Bu metinler Tabut metinleri olarak bilinirler. İşlevleri ölüyü korumak ve ona öteki dünyaya giden yolu kolaylaştırmaktır.
İlahiler aynı şekilde mezar duvarları ya da mezara bırakılan papirüslerin üzerinde günümüze ulaşmış metin türleridir. Muhtemelen özel durumlarda okunuyor yahut söyleniyor olan bu metinlere tapınak duvarlarında da rastlamak mümkündür.
Büyü metinleri olarak adlandırılabilecek metinler de dini metinler arasında sayılabilir. Bu metinler bazen tıp ile ilgili de olabilirler. Şifa getiren bazı büyü metinleri ise Mısırca dışında başka dillerde yazılmış ve günümüze ulaşmışlardır.
Ritüel metinleri
Kehanet metinleri
Öteki dünya metinleri; bu metinler arasında Kapılar Kitabı'nın yanı sıra meşhur Ölüler Kitabı'da yer alır.
Mitolojik metinler; Bu metinler arasında Horus ve Seth hakkındaki anlatımları saymak mümkündür. Mısırbilimciler dini metinleri bu başlık altında sınıflandırmakta çekincelidirler.
Dini içerikten yoksun metinler
Otobiyografiler, genelde mezarlarda kullanılır. Dini bir bağlamda kullanmasına rağmen, dini içerikten yoksun olduğundan bu başlık altında sınıflandırılmıştır.
Mektuplar
Aşk Şarkıları
Harp Şarkıları
Bilgelik metinleri
Bilgelik metinleri Eski Mısır edebiyatından günümüze ulaşan özel bir metin türüdür. Metinler bir öğrenciye yahut oğula yönelik yazılmış öğütler gibidir. Bu nedenle metinlerin okullarda kullanıldığı düşünülmektedir. Bu sayede okullarda sadece öğrenilmesi zor Mısır dili eğitimi verilmemiş, öte yandan toplumun ahlaksal değerleri de öğretilmiştir. Bu metinler ayrıca başka hiçbir metinde olmadığı kadar Ma'at hakkında bilgi vermektedir.
İhtilaf metinleri
Literatürde farklı isimlerle karşılaşılması mümkün olan ihtilaf metinleri genellikle mısırbilimciler tarafından Eski Krallık döneminden Orta Krallık'a geçiş döneminin özelliklerini yansıtan bir metin türüdür. Dönem içerisinde yaşanan toplumsal ve politik değişiklikler hem genel hem de özel anlamda toplumun kendi değerleri hakkında şüphe duymasına sebep olmuş ve bu durum kendisini metinlerde de gözler önüne sermiştir. Metinlere ihtilaf metinleri adı verilmesinin sebebi bu değerlerin yeri geldiğinde tartışmaya açılmasıdır. Yine de metinlerin Birinci Ara Dönem'in toplumsal yapısını yansıttığı düşüncesi bilim dünyasında tartışmalıdır. Zira ele geçen metinlerin birçoğu Orta Krallık'ın geç dönemlerine tarihlenmektedir.