Botan Emirliği

Botan Emirliği (), 1338-1855 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğuna bağlı Güneydoğu Anadolu'da topraklarında bulunan Kürt Emirliklerinden birisidir. Cizre, Şırnak ve Siirt'in Eruh ilçesini içine almaktadır. Emirliğin adını aldığı Buhti Kürtleri orta çağlarda günümüz Hakkari ili ile Musul arasında yaşamışlardır. Ayrıca Buhti Kürtleri, bazı tarihçiler nezdinde köken olarak Mervani hanedanının kurucusu olan Humeydi Kürtleri ile ilişkilendirilmişlerdir. 16. Yüzyılda yaşamış olan Kürt tarihçi Şerefhan-ı Bitlisi kaleme aldığı Şerefname adlı eserinde; Botan Emirliğinin, isminin cesaret ve savaşçılıklarıyla tanınmış olan Buhti aşiretinden aldığını ifade etmektedir. Antropolog Martin van Bruinessen, Botan Emirliğinin askeri gücünün Şıllet ve Çoxsor olarak ikiye ayrıldığını söylemiştir.
Azizan Mirleri veya Aziziye Beyliği olarak da bilinen Botan Emirleri klasik dönemlerinde muhtemelen bölge dahilindeki aşiretlere üstünlük sağlamak amacı ile neseb olarak kendilerini Halid bin Velid'e dayandırmışlardır. Ayrıca Botan Emirlerinin, Azizan Mirleri olarak bilinmelerinin sebebi bu Emirliğin kurucusu olan İzzeddin el-Bohti'nin isminden kaynaklanmaktadır. Botan Emirliğinin en etkili olduğu alan Cizre bölgesi olmuştur. 1514 yılında Osmanlı ve Safevi kuvvetleri arasında gerçekleşen Çaldıran Muharebesi sırasında Botan Emirliği, Osmanlı tarafında yer almıştır. Botan Emirliği bu tarihten itibaren Osmanlı İmparatorluğuna bağlı bir Hükumet sancağı olarak varlığını devam ettirmiştir. Bedirhan Bey döneminde en parlak dönemini yaşamış olan Botan Emirliği daha sonra 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu içerisinde gerçekleşen merkeziyetçi reformlar ve izlenen yanlış politikalar ayrıca Bedirhan Bey'in Osmanlı İmparatorluğuna karşı isyan girişimi sonrası İzzeddin Şir Bey döneminde 1855 yılında dağılmıştır.
Coğrafya
Botan Bölgesi günümüz Siirt'in Eruh ilçesi, Şırnak ve Şırnak'ın Cizre ilçesini kapsayan idari bölüme verilen bölge ismidir. Ünlü coğrafyacı İbn Vazıh el-Yakubi, Buhti Kürtleri'nin merkezi olan Cizre'yi tanımlarken Ceziretul-Ekrad yani "Kürtler'in Cizresi" ifadesini kullanmıştır. Yakubi tarafından edinilen bu bilgiyi İzzeddin İbn Şeddad aktardığı vakit bahsi geçen şehrin Ceziretu'l İbni Ömer olduğunu ve buradaki Kürt nüfusunun fazlalığından ötürü şehrin bu isimle anıldığını ifade etmiştir. Yakut el-Hamevi ise bölge halkı hakkında Ermeniler ile iyi ilişkiler içerisinde olduklarını ve sağlam surlara sahip olduklarını ve bu surların ise bir kısmının Beşnevi, bir kısmının ise Buhti Kürtlerine ait olduğunu dile getirmiştir. Yakut el-Hamevi'nin Buhti'lere ait bahsettiği surlar ise şunlardır; Curzakil, Atil, Allos, Baz el-Hamra, Elki, Ervah, Bahuha, Berho, Kinkiver, Nirve ve Hoşeb. Şerefhan, Azizan Mirleri'nin sahip olduğu bölgelerden bahsederken Gurgil, Berke, Eruh/Ervah, Piroz, Tanza, Fınık, Tur, Heysem, Şah, Etil, Ermişat, Kiver, Dirde gibi dönemin stratejik önemine sahip kale ve kentlerden bahsetmektedir.
Tarihçe
Kuruluş dönemi
Botan Emirliği, Fınık kalesi hakimi İzzeddin el-Bohti tarafından kurulmuştur. İzzeddin el-Bohti döneminde Cizre bölgesi, İlhanlılar'ın bölgeye gönderdiği valiler tarafından yönetilmekteydi. 1330 yılında ölen Cizre valisi Taceddin Bedil'in ölümü üzerine yerine oğlu Beklemiş vali olarak atanmıştır. Beklemiş babasının ölümü üzerine İlhanlılara elçiler ile birlikte hediyeler göndermiş ve Cizre bölgesini yönetmek istediğini ifade etmiştir. Bunun üzerine Beklemiş'in hoş hediyelerine ve saygısına binaen Cizre Bölgesine kendisi atanmıştır. Bu sırada 1336 yılında Artuklu Beyliği, Hasankeyf Eyyubi Emirliği üzerine sefer düzenleme kararı almıştır. Bunun üzerine Hasankeyf Emiri Melik Adil bölgede güçlü bir orduya sahip olan Fınık kalesi hakimi İzzeddin el-Bohti'den yardım istemektedir. Bu savaş İzzeddin el-Bohti adına bir dönüm noktası mahiyetindedir. Zira bu savaş sonrası İzzeddin el-Bohti bölgede Hasankeyf Emiri Melik Adil'in desteğini alarak gücüne güç katacaktır. Artuklu ve Hasankeyf gerçekleşen savaşta İzzeddin el-Bohti, Melik Adil'in yardım çağrısını geri çevirmemiş ve savaşta Hasankeyf tarafında yer almıştır. Bu savaş sonrası Melik Adil, Fınık kalesi hakimi olan İzzeddin el-Bohti'nin en büyük destekçisi ve müttefiki haline gelmiştir. Tarih bu şekilde işlerken İlhanlılar'ın zayıflamasından fırsat bilen Cizre Valisi Beklemiş, merkezi yönetime vergilerini ödemiyor ve Cizre halkı üzerinde baskı kurmaya başlamıştır. İdari düzenin bozulduğu Cizre'de, bölge halkı çareyi bu dönem içerisinde hızla güç kazanmaya başlamış olan Fınık kalesi hakimi İzzeddin el-Bohti'ye giderek yardım çağrısında bulunmuş ve şikayetlerini bildirmiştir. İzzeddin el-Bohti, Cizre halkının bu şikayeti üzerine bölgede yaşananları araştırmış ardından müttefiki olan Hasankeyf Emirinden destek istemiş ve Cizre üzerine sefer düzenlemeyi planladığını bildirmiştir. Hasankeyf Emirinin desteği üzerine İzzeddin el-Bohti dönemin stratejik bir hamlesi olarak çevre bölgelere Sindi Kürtleri üzerine sefer düzenleyeceği bilgisini yaymıştır. Fakat daha sonra Buhti ordusunu Cizre üzerine çevirmiş ve Cizre üzerine gerçekleşen seferden habersiz olan Beklemiş ile askerlerini hazırlıksız yakalamıştır. Cizre yakınlarında Buhti ordusunun varlığını işiten, Cizre Valisi Beklemiş hediyeler ile İzzeddin el-Bohti'yi karşılamış ve kendisine bağlılık yemini etmiştir. Vali Beklemiş, İzzeddin el-Bohti'ye bağlılığını bildirdkten sonra kendisini Cizre'ye götürmüştür. Cizre'de İzzeddin el-Bohti ile bir araya gelen Cizre halkı şehrin yeterince korunmadığını bildirmiş ve İzzeddin el-Bohti'nin, Cizre dışında bekleyen askerlerinin gizlice şehre girmelerine olanak sağlamışlardır. Şehre giren Buhti ordusu Cizre'yi ele geçirmiş ve daha sonra Vali Beklemiş öldürülerek Buhti'ler şehre tamamiyle hakim olmuşlardır. 1338 yılında ele geçirilen Cizre şehri Buhti'lerin merkezi haline gelmiş ve Botan Emirliği İzzeddin el-Bohti tarafından resmen kurulmuştur. İzzeddin el-Bohti, Cizre'yi alıp Botan Emirliğini kurduktan sonra Cizre topraklarını kendi topraklarına katmayı düşünen Musul Emiri Hacı Turgay'ın hedefi haline gelmiştir. Hacı Turgay Cizre üzerine sefer düzenlemiş ve Cizre'yi abluka altına almıştır. Üç gün süren çarpışmadan sonra Hacı Turgay süvarileriyle Zelaka adı verilen Cizre yakınlarındaki bölgeye çekilmiş ardından Buhti ordusu kendisini takip ederek Zelaka bölgesinde Musul Emir'inin yenilgisi ile sonuçlanan savaş yaşanmıştır.
1342 Mirlik Savaşı
1342 yılında Buhti aşireti ile Zırkiler arasında gerçekleşen savaşa Mirlik savaşı denmektedir. Bu savaş dönemin siyasi alt tabanından kaynaklanmaktadır. Her iki aşiretinde gücünün var olduğu bu bölgede yaşanan bir iktidar savaşıdır. Buhti aşireti ile Zırkiler arasında gerçekleşen Mirlik savaş'ında, Siirt'te bulunan Arap azınlık tüm kuvvetleri ile Buhti'lere karşı Zırki'ler tarafında yer almışlarıdır. Mala Badide gerçekleşen bu savaş İzzeddin el-Bohti'nin babası Seyfeddin el-Buhti dahil on bir Botan beyi ve çok sayıda Buhti askerinin hayatına mal olmuştur. Seyfeddin el-Buhti'nin ölümü üzerine Siirt'in ileri gelenlerin bir kısmı kafasını koparmış ve Siirt meydanında Çevgan oynamışlardır. Bu yaşananlar sonucunda İzzeddin el-Bohti, müttefiki Hasankeyf Emiri Melik Adil ve Kürt aşiretlerinin desteğini istemiş ve Ordusunu toplayarak Siirt üzerine sefer düzenlemiştir. Siirt'te bulunan Muad bin Kadilla'nın da destekleri ile İzzeddin el-Bohti kalabalık bir ordu ile Siirt'i ele geçirmiş ve yağmalamıştır. Ardından Ali Şirvan el-Buhtiyi Siirt'e vali olarak atamış ve Cizre'ye geri dönmüştür. Buhti'lerin Siirt'te on aylık bir yönetiminden sonra şehrin ileri gelenleri isyan çıkarmış ve Muad bin Kadilla, oğlu Muhammed ve kardeşini öldürmüşlerdir. İsyan sonucu Emir Ali Şirvan el-Buhti adamları ile şehri terk etmiş ve Cizre'ye geri dönmüştür.
Hasankeyf Emirliği ile ilişkilerin bozulması
1346 yılında İzzeddin el-Bohti'nin oğlu olan Seyfeddin El-Buhti, Hasankeyf Emirliği ile Botan Emirliği arasında iki emirliği karşı karşıya getirecek bir krize neden olmuştur. Seyfeddin El-Buhti ve adamları Hasankeyf halkına zarar vermiş ve bunun üzerine Melik Adil Cizre'yi kuşatmak için ordusunu toplamış ve Cizre üzerine sefer düzenlemiştir.8 Ekim 1346 yılında Cizre'ye giren Melik Adil ve ordusu karşısında yenilgiye uğramış olan Buhti'ler Cizre'nin çevresini kaplayan dağlara sığınmak zorunda kalmışlardır. Bu sırada Melik Adil, desteğini istediği Kürt Beyleri ve aşiret güçlerini beklemek için ordusu ile Cizre'de konaklamıştır. Ardından Kürt Beylerinin gelişinden tedirgin olan Seyfeddin El-Buhti, Melik Adil'in ordugahına gitmiş ve barış teklifi sunmuştur. Seyfeddin El-Buhti'nin sunduğu barış teklifi üzerine Melik Adil daha fazla kayıp vermemek için bu teklife olumlu cevap vermiş ve her iki taraf arasında daha fazla kayıp yaşanmadan barış yapılmıştır. Fakat 1351-1352 yılında Hasankeyf ve Botan Emirliği arasında yine Seyfeddin El-Buhti kaynaklı bir kriz yaşanmıştır. Bu krizin sebebi ise Hasankeyf ile Erzen Emirliği arasındaki savaşta, Hasankeyf Emirliğinin yenildiğini gören Buhti ordusunun Erzen Emirliği tarafına geçmesi olmuştur. Ancak daha sonra Koşaniye'de yapılan savaş sonucunda Erzen Hakimi yenilmiş ve Buhti'lerin ihanetini işiten Hasankeyf Emiri Melik Adil bir kez daha Buhtiler üzerine sefer düzenlemiştir. Melik Adil'in üzerine geldiğini haber alan Emir Seyfeddin Vestan Hakimi Emir İmadeddin El- Hekkari'den destek istemiş ve ordusuyla Melik adile doğru harekete geçmiştir. Ancak Vestan Hakimi Emir İmadeddin daha sonra Buhtilere destek vermekten vazgeçmiş ve geri dönmüştür. Bu olay neticesinde Emir Seyfeddin Buhti ordusunu alarak Tanza'ya çekilmiş ve oraya karargahını kurmuştur. Melik Adil, Tanza yakınlarında bulunan Buhtiler üzerine harekete geçmiş daha sonra bölgenin ileri gelen ailelerinden Beytul-Evseli ailesinin araya girmesiyle her iki taraf arasında bir kez daha barış sağlanmıştır. Bu yaşananlar üzerine 1354 yılında Melik Adil'in Botan Emirliği üzerine yaptığı seferler sonucu endişelenen Emir İzzeddin el-Bohti, Botan Emirliğini güvenceye alabilmek adına Hakkari Hükümdarı Melik Esed'e giderek, Melik Adil karşısında kendisinden destek talep etmiştir. İzzeddin el-Bohti'nin, Hakkari Hükümdarının yanına gittiğini öğrenen Melik Adil çevre Emirliklerden destek istemiş ve Siirt'i güvenceye almak için Siirt'e doğru ordusuyla yola koyulmuştur. Ardından Hakkari Hükümdarı Melik Esed'in oğlu Vestan Hakimi Emir İmadeddin ve İzzeddin el-Bohti ordularıyla birlikte Kormas Ovasında konaklamış ve Siirt'e doğru ilerlemişlerdir. Hakkari ordusuyla birlikte İzzeddin el-Bohti'nin Siirt'e doğru yola koyulduğunu öğrenen Melik Adil beraberinde süvari birliği ile Siirt'e gelmiştir. Melik Adil'in Siirt'e gelmesinin ardından Erzen Emirinin oğlu Melik Muhammed, Ziyaeddin er-Rojki, Nasreddin ez-Zırki, Bahaeddin es-Süleymani, Şeyh İzzeddin ez-Zırki, Silvan Emiri, Erkanin Emiri Şeyh Ali, Şemseddin er-Rojki, İzzeddin bin Kemal eş-Şavuri gibi Kürt Emirlerinin beraberinde 12 bin kişilik ordu Siirt'te beklemeye başladı. Melik İmadeddin El- Hakkari savaşın kayıpsız geçebilmesi için Melik Adil'e elçi göndermiş ve her iki taraf arasında barış görüşmeleri talep etmiştir. Bu talep üzerine Melik İmadeddin'e Mardin Emirinin oğlu olan Melik Muhammed gönderilmiş ve barış görüşmeleri neticesinde bir kez daha her iki taraf arasında barış sağlanmıştır. Aralık 1362 yılında Botan Emiri İzzeddin el-Bohti vefat etmiş ve yerine oğlu Seyfeddin El-Buhti geçmiştir. Seyfeddin El-Buhti'nin de 20 yıllık hüküm süresi sonrası Eylül 1383'te vefati üzerine yerine kardeşi İzzeddin Ahmed Botan Emiri olmuştur. Fınık Kalesine Seyfeddin El-Buhti'nin oğlu Ebubekir ve Tanza şehrine ise oğlu Abdullah idareci olarak atanmıştır. Aynı yıl Hasankeyf ve Zırkiler arasında patlak veren savaşta yeni Botan Emiri İzzeddin Ahmed, Hasankeyf tarafına destek vermiştir. Ancak 1386'da Hasankeyf Emirliği ile Botan Emirliği tekrar karşı karşıya gelinmiş, Hasankeyf Emiri Abdullah El- Buhti'nin kuvvetlerine saldırmıştır. Gerçekleşen savaşta Silvan Emiri ile Erzen Emiri'nin Hasankeyf tarafına destek vermesine rağmen Abdullah El- Buhti'nin kuvvetleri Hasankeyf ordularını yenilgiye uğratmıştır.
Timur'un bölgeye gelişi ve Akkoyunlular
Timur bölgeye geldiği vakit, Botan Emir'i İzzeddin Ahmed kendisini ziyaret ederek Timura intisab etmiştir. Timur'un bölgeye geliş yılları ihtilaflıdır. Bazı kaynaklarda 1401 yılı geçmekteyken bazı kaynaklarda ise 1394 yılı olarak geçmektedir. Başta Timur'a intisab edip bağlılığına bildiren Emir İzzeddin daha sonra bağlılık yemininden şaşmış ve Timur'un Kalabalık bir orduyla Botan bölgesi üzerine sefer düzenlemesine sebebiyet vermiştir. Timur'un bölge üzerine düzenlediği sefer neticesinde Cizre fazla direnemeden teslim olmuş ve bu durum üzerine Cizre'de Botan Emirlerinin yönetimi son bulmuştur. Ardından Timur karşısında yenik düşen Botan Emiri İzzeddin, kaçmış ve hayatını Eruh aşiretlerinin arasında saklanarak geçirmek zorunda kalmıştır. Bir kısım kaynaklar Timur'un bölgeyi aldıktan sonra idareyi oğullarına bıraktığı yazarken bir kısım kaynaklar da Memluklere bıraktığını ve Memluklerin idareyi sağlayamadığı için tekrar Botan Emirlerinin başa geçtiğini ifade etmektedir. Fakat Şırnak'ta düzenlenmiş olan sempozyum dahilinde Timur'un bölgeden gitmesinden bir süre sonra bölgenin Botan Emirleri tarafından tekrar kontrol altına alındığı ifade edilmiştir.
Zeyneddin Abdal Bey
1429-1430 yılında Mir Zeyneddin veya Abdal Bey olarak da bilinen Abdullah bin Abdullah Botan bölgesini tekrar ele geçirerek Botan Emirliğinin başına geçmiştir.
Abdal Bey, Ahmed-i Hani'nin yazdığı ünlü Mem u Zin adlı eserde adı geçen Zin'in babası olan Hükümdardır. Abdal Bey döneminde Bitlis Emirliği ile Botan Emirliği karşı karşıya gelmişlerdir. Bitlis Emir'i Şerafeddin'in, Şahım Hatun ile evlidir ve Şemseddin adında da bir oğulları vardır. Şahım Hatun Hasankeyf Emiri'nin kızıdır. Fakat daha sonra Emir Şerafeddin, Şahım Hatundan boşanmış ve Şahım Hatun da Seydi Ahmed adında bir adamla evlenmiştir. Emir Şerafeddin'in ölümü üzerine oğlu Şemseddin'in yaşının küçük oluşunu fırsat bilerek Şahım Hatun ile Seydi Ahmed Bitlis Emirliğinin yönetimine geçmişlerdir. Bunun üzerine Bitlis Emirliğinin başında olan Rojki Hanedanının önde gelenleri bu durumdan rahatsız olmuş ve Emirlikten desteklerini çekerek merkezden bağımsız hareket etmişlerdir. Bir süre bu şekilde devam ettikten sonra yaşı ilerleyen Emir Şemseddin, Bayki aşiretin'in önde gelenleri ile görüşmüş ve Seydi Ahmed'i ortadan kaldırmaya yönelik hamleler gerçekleştirmiştir. Bunu işiten Seydi Ahmed, Bitlis Emirliğini terk ederek Botan Emiri Abdal Bey'e sığınmıştır. Ardından Emir Şemseddin önce annesi Şahım Hatun'u öldürmüş daha sonra ordusunu toplayarak Botan Emirliği üzerine sefer düzenleme kararı almıştır. Cizre önlerine gelen Emir Şemseddin ve ordusu daha sonra esir değişimi ile Seydi Ahmed'i ele geçirmiş ve öldürmüşlerdir. Ardından Emir Şemseddin, Botan Emiri'ne Buhti'ler ile hiçbir sorunu olmadığını ve iki bölgenin insanının dost olduğunu ifade ederek ordularıyla birlikte Bitlis'e geri dönmüştür. Abdal Bey, 1437 yılında Akkoyunlular ile Karakoyunlular arasında yaşanan savaşta Karakoyunluların karşısında Akkoyunluların yanında yer almıştır. 1451 yılında ise Botan Emirliği, Akkoyunlular'ın saldırısına uğramış, Akkoyunlu ordusu Cizre şehrini yağmalayarak bölge halkının birçoğunu katletmişlerdir. 1452 yılında ise Uzun Hasan öncülüğündeki ordu Abdal Bey'in yönetimindeki Siirt'e saldırmış ve bu saldırıda Akkoyunlu ordusu şehri ve çevresini yağmalamışlardır. Yine bu dönemde 1456 yılı içerisinde Cizrede salgın baş göstermiş ve birçok Hristiyan ile Müslüman hayatını yitirmişlerdir. Abdal Bey 1456 yılında vefat etmiş ve yerine II. İzzeddin Bey geçmiştir. Abdal Bey, Akkoyunlular'a en büyük zararı vermiş Kürt Emirlerindendir. Bu sebeple Akkoyunlular ile Botan Emirliğinin düşmanlığı o ölene dek devam etmiştir. Onu takip eden II. İzzeddin Bey dönemi ise karışık bir döneme denk gelmektedir. Fakat yönetimi uzun sürmemiştir. Yerine geçen oğlu Emir I. Şeref ise ancak iki yıl Emirlik yapabilmiştir. Emir Şereften sonra Botan Emirliğinin başına kardeşi I. Bedir Emirliğin idaresine geçmiştir.
Bedir Bey ve Osmanlı hakimiyeti dönemi
Bedir Bey döneminde Akkoyunlular, Şah İsmail tarafından yıkılarak Safevi Devleti kurulmuştur. Bu dönem içerisinde Şah İsmail, hem Kürt Beylikleri hem de Osmanlı açısından büyük tehlike arz etmektedir. Şah İsmail, Anadoludaki Türkmen nüfuzunu kullanarak Osmanlı içerisinde isyanlara neden oluyor ve Sünni Kürt Beyliklerini ortadan kaldırıp yerlerine kendi adamlarını atamak istiyordu. Bunun üzerine birçok Kürt Beyi, Safevilerin karşısında Osmanlının yanında yer almıştır. Bunlardan birisi de Cizre Hakimi Bedir Beydir. Yavuz Sultan Selime bağlılığını bildiren Bedir Bey daha sonra Yavuz Sultan Selim adına para bastırıp hutbe okutmuştur. Ardından Bedir Bey Musuldaki Safevi kuvvetleri üzerine sefer düzenlemiş ve onları yenilgiye uğratmıştır. Botan Emirliği, Osmanlı idare düzeni içinde, Diyarbakır Eyaletine bağlı bir hükumet sancağı olarak belirlenmiştir. Kürt Beylikleri, Osmanlıya intisap ettikten sonra Hükumet tipi sancaklarda kendi topraklarını yönetmeye devam etmiş ve sadece yılda bir kez merkez hazinesine belirlenen miktarda ücret ödemekteydiler. Kürt Emirlerine, buraların kendi hanedanlarına ait mülkiyetler olduğuna dair birer temlikname verilmiştir. Bu temliknamelerde ne şartlarla bu sancakları tasarruf edecekleri tek tek açıklanmıştır. İlk defa, Yavuz Sultan Selim zamanında verilen bu temliknameler daha sonraları her padişah tarafından yenilenmiştir. Kendi bölgelerinde, güçlü ve kalabalık aşiretler, çeşitli derebeylikler oluşturan Kürtlerin üzerinde Selçuklular, Timurlular, Akkoyunlular ve Safeviler gibi merkeziyetçi devletler dahi bölgede mutlak hakimiyeti sağlayıp bu derebeylerini ortadan kaldıramamıştır. Belli bir kaleyi merkez edinmiş olan Kürt Emirleri, siyasi şartların zorunlu kıldığı hallerde bölgede hakimiyet kuran güçlü devletlerin egemenliğini kabul ederek varlıklarını devam ettirmişlerdir. Osmanlı Devleti, Kürt Coğrafyasında yaşanan mevcut zorluklara rağmen yine de merkezi bir yönetim kurmaya çalışabilirdi, fakat buna teşebbüs etmemiştir. Her şeyden önce Osmanlıların, Kürtlerin yaşadıkları bölgelere ilgileri, onları denetim altına almak ve asimile etmek istemelerinden değil, devletin doğu sınırlarını savunma gereksiniminden kaynaklanmaktaydı. Bu durumun sonucu olarak, sarp dağlardaki beylere yalnızca iç işlerinde bir kısım idari imtiyazlar verilmekle kalınmamış, aynı zamanda sınır bölgelerinin güvenliklerini sağladıkları için kendilerine tımar da verilmiştir. Osmanlı Devleti, özellikle sınır komşusu ülkelerle görece önemsiz sorunları hallederek, düzenlemeler yapmayı tercih etmiştir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde, Irakeyn Seferi (1535) öncesinde bu bölgede yarı bağımsız vaziyette yaşayan beylere gönderilen bir emr-i şerifte kadimden temessükleri üzere ibaresi kullanılmıştır. Burada özetle şöyle deniyordu:
Sultan Selim zamanında İrana karşı cephe alarak hayırlı hizmetlerde bulunan ve şimdi de devlete sadakatle hizmet ifa eden, bilhassa sefere katılarak yararlılık gösterenlere, öteden beri ellerinde ve tasarruflarında bulunan yerler temlik ve ihsan edilmiştir.
Bundan anlayacağımız üzere Kanuni, Bölgede yer alan Kürt Emirlerine yeni haklar ve ayrıcalıklar vermemiş, sadece babası zamanında verilen ayrıcalıkların geçerli olacağını bildirmiştir. Bu durumdan ötürü belli ayrıcalıklara sahip olan Kürt Emirleri genellikle devlete sadık kalmış ve Osmanlı ordusuyla birlikte Safevilere karşı sefere katılmışlardır. Bu sebeple ayrıcalıklı statüleri değişmeden devam etmiştir.
Osmanlı idaresinde Botan Emirliği
Botan Emirleri, Osmanlı idaresinden çok istifade ettiler. Şah Ali Beyden sonra (1524) yerine geçen oğlu II. Bedir Bey (1524-1573), Osmanlı yönetiminden yararlanarak beylik topraklarını imar etti. Onun döneminde Cizre'de, bilim ve kültür çok ilerlemiş ve Cizre bu konuda dönemin merkezi haline gelmiştir. Ancak, zaman zaman Osmanlı yönetimiyle ters düşmeleri sebebiyle, 1549 yılında, Kanuni Sultan Süleymanın damadı Vezir-i Azam Rüstem Paşa, Cizre Beyi Bedir Bey hakkında inceleme yaptırdı ve bir fermanla beyliği, kardeşi Nasır Beye verdi. Nasır Bey yönetime geçince Bedir Bey Şeccar bölgesine çekilmek zorunda kaldı. Ancak Bedir Bey şehri iki yıl sonra tekrar ele geçirdi. Bedir Bey, 49 yıl kadar Botan Emirliğinin başında hükmederek, 95 yaşında Cizrede ölmüştür. Bedir Beyin ölümünden sonra yerine oğlu Emir Muhammed Bey geçti. Lala Kara Mustafa Paşa ile Gürcistan ve Kafkasya seferlerine katılan Emir Muhammed, 1573 tarihindeki savaşta ölünce, oğlu da çok küçük olduğu için eşi, kızlarını Abdal Hanın oğullarından Emir Nasır ve Emir Şerefle evlendirdi. Beyliği bir süre bu iki kardeş beraber idare etmişlerdir. II. Muhammed, 1578 tarihinde Cizre Beyi olmuşsa da onun beyliği uzun sürmemiş ve 1583 tarihinde ölmüştür. Bunun üzerine, Osmanlı Devletinin emir ve isteği ile sülalenin diğer şubesinden Emir Aziz (1583-1591), Cizre Beyi oldu. Osmanlı İmparatorluğunun 1585 tarihindeki Tebriz seferine katılan Emir Aziz, savaş sonunda Cizreye dönmeyerek Sincarda kaldı. 1586 yılında yeniden bey olan Emir Aziz, 1593te Emir Şerefin Cizre ve Silopi topraklarının tamamını ele geçirmesi, kendisinin de elinde yalnızca Cizre Kalesinin kalması üzerine, İstanbula kaçarak Hükumetten Emir Şeref ve kardeşlerine karşı yardım istedi. Bu arada Emir Şeref uzun bir kuşatmadan sonra Cizre Kalesine girmeyi başarmış ve Osmanlı İdaresi bu haber üzerine Musul Beylerbeyi Hüseyin Paşa, Hazo Emiri Mehmet Beyle birlikte Karakuyu, Cemalkendi, Dilfeşme, Ebu Sait, Kefri Zaman, Habur ve Silopi yoluyla Cizre üzerine yürüdü. Bunun üzerine Emir Şeref kardeşleri ile beraber kaçtı. Emir Aziz ise, eski topraklarının sahibi oldu. Hüseyin Paşa da Musula döndü. Emir Şeref bir müddet sonra tekrar sahneye çıkarak, Cizre ve Silopi topraklarını geri aldı ve Emir Azizi öldürdü. Emir Şerefin kendisi Cizreye yerleşerek kardeşlerini de kazalardaki kalelere gönderdi. Bu kaleler arasında Silopideki Basurin Kalesi de (Yankale) bulunmaktadır. Diyarbakır Beylerbeyi Mehmet Paşa, bölgeye gelerek, Cizre dolaylarını Emir Mehmete, Şah kazası ve diğer yerleri de Emir Şerefe verdi. Ancak III. Şeref ile Emir III. Mehmet arasında bir mücadele başlamıştır. Bu mücadele, III. Murat ve I. Ahmet zamanında da sürdü. 1626da Sultan IV. Murat (1623-1640) tarafından Cizre Beyliği tekrar Emir Mehmete verildiyse de bölgede pek nüfuzlu bir idareci olan Emir Şeref sağ iken, Emir Mehmet oraya gidip beylik işlerine başlamaya bir türlü cesaret edemedi.
Bedirhan Bey dönemi
Botan Emiri Abdullah Bey öldükten sonra emirliğin başına yeğeni Seyfeddin Bey geçmiştir. Emir Seyfeddin Beyin döneminde Botan Emirliğinin idaresi bozulmuş ve Botan Emiri altındaki aşiretler kontrolden çıkmışlardır. Bunun üzerine Seyfeddin Bey kendi isteği ile Emirlikten çekilerek yönetimi Abdullah Beyin oğlu Salih Beye devretmiştir. Fakat Salih Beyde idari bozulmaların önüne geçememiş ve Botan Emirliğini yönetmekte yetersiz kalmıştır. Salih Beyin daha sonra Nakşibendi tarikatına girmesi ve tasavvuf ile ilgilenmesi üzerine yönetimden çekilmiş ve Emirliği kardeşi Bedirhan Beye bırakmıştır. 1802 yılında Cizrede doğan Bedirhan Bey, 1821 yılında Botan Emirliğinin başına geçtiğinde 19 yaşında idi. Bedirhan Bey, şüphesiz kendi döneminin en tartışılan liderlerinden birisi olmuştur. Onu bu kadar ön plana çıkaran bölgede elde ettiği gücü ve nüfuzu kadar aynı zamanda o dönemin tarihi içerisindeki rolüdür. Bu dönem her ne kadar Botan Emirliğinin en parlak dönemi olsa dahi Osmanlı idari yapısının değişiklik göstereceği ve merkezi otoritenin arttırılacağı II. Mahmut dönemine denk gelmesi sebebi ile bir yandan da Botan Emirliğinin son evreleridir. Zira Bedirhan Bey döneminde Osmanlı Devleti, Kürt emirliklerine tanınan ayrıcalıkların derecesini dikkate değer bir şekilde önce azaltmış; daha sonra da özerkliklerini tamamen kaldırarak doğrudan doğruya merkezi idareye bağlamıştır. II. Mahmut, yaptığı reformlarla 1808 yılından başlayarak Osmanlı Devletinin taşradaki idari politikalarını tersine çevirdi ve daha merkeziyetçi bir yöntem uyguladı. İlk olarak, devletin önündeki en çetin engel olarak gördüğü yarı özerk ayanları itaati altına aldı. Bunu büyük ölçüde de başardı. 1812-1817 yılları arasında Anadolunun en büyük ayanları itaat altına alınmış ve aynı durum, 1814-1820 yılları arasında Balkanlarda gerçekleşmişti. Daha sonra da Doğu Anadoludaki örgütlenmeyi gerçekleştirmek ve bu bölgedeki ayanları ve Emirleri itaat altına almak için II. Mahmut 1833 yılında Sivas valiliğine Reşit Mehmed Paşayı tayin etmişti. Tüm bunların yaşandığı süreçte Bedirhan Bey, Botan Emirliğinin başına gelmiştir. Bedirhan Bey ilk önce dağınık konumda olan Botan Aşiretlerini kendi otoritesi altında birleştirmiş ve Botan Emirliği içerisinde idari düzeni sağlamıştır. Emirliğin başına geçtiği ilk yıllarda İdari alanda pek çok reformlar yapmıştır. Bu sayede zamanla idaresini güçlendirip Botan Emirliğini otoriter biçimde yönetmeye başlamıştır. Daha sonra Bedirhan Bey, emrinde bulunan topraklarda yaşayanların can ve mal güvenliğini sağlamak amacıyla çapulculuk ve yağmacılığa son vermiş ve bu sayede vergi toplama işlerini düzene koymayı başarmıştır. Bu icraatları Cizre ve Botan Emirliğinin en uç bölgesinde bile huzuru sağlamış ve halk nezdinde saygınlığını arttırmıştır. Rus araştırmacı V. Dittel Bedirhan Bey topraklarına ilişkin notlarında şunları yazmaktadır:
Onun, toprak dağıtmak için yasaları ve koşulları var. Ama huzur ve güvenlik bu koşulların bütün elverişsizliğine tercih ediliyor
Bedirhan Bey, sosyal ve ekonomik yaşamın iyileştirilmesi için Asayişin sağlanması: Bölge sakinlerinin korku ve kuşkudan kurtarılması, mal ve mülklerin hırsızlardan, soygunculardan korunması ayrıca adil bir vergi sisteminin kurulması alanlarında çalışmalar yürütmüştür. Böylelikle Bedirhan Bey, bu sorunların çözümünün, kendisinin halk içindeki otoritesini arttıracağını düşünmekte idi. Bu amaçla sosyal yapıda güvenliği sağlayıcı birtakım tedbirler almış; ağır vergi yükü ve haraç altında ezilen halkın üzerindeki vergi yükünü azaltmıştır. Van Gölünde gemi işletmeciliğinin kurulması önemli bir olaydı. Bedirhan Bey, projenin gerçekleşmesi için tüm gücüyle uğraştı. Bu konuda atılan adımlar, halkın sıcak ilgisiyle karşılaştı ve Bey taraftarı aşiret liderlerinin desteğini aldı. Gölde gemi çalıştırılması, bir yandan bölgedeki ticaretin gelişmesini sağlarken, öte yandan bölgeler arası ulaşımda büyük kolaylıklar sağladı. Bunun için Bedirhan Bey, gemi yapımcılığını öğrenmek için Avrupaya öğrenciler göndermiştir. Bedirhan Bey, bölgedeki zengin madenleri temel alarak fabrikalar kurmaya başlamış ve Cizreye davet ettiği ustaların yardımıyla, biri barut, diğeri silah imalatı için iki fabrika kurmuştur. Bu, onun Kürt beyleri arasındaki saygınlığını önemli ölçüde arttırmıştır. Askeri alanda güvenilir uzmanlara sahip olmak amacıyla Avrupaya öğrenciler göndermiştir. Bedirhan Bey dönemi içerisinde devletle ilişkilerini iyi tutmuş ve hükumetle iyi ilişkiler geçindiği bir politika izlemiştir. Fakat 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, Osmanlı Devletine vermesi gereken askeri desteği vermeyerek Devlete karşı ilk defa muhalif bir tavır içerisine girmiştir. Ancak, daha sonra bu tutumundan vazgeçerek II. Mahmutun, Doğu Anadoludaki merkezileştirmeyi gerçekleştirmek için bölgedeki ayanlar itaat altına almak üzere gerçekleştirdiği 1833-1839 yılları arasındaki Doğu harekatı sırasında askerleriyle birlikte Osmanlı ordusunun yanında yer almıştır. İzlediği bu politika ile Bedirhan Bey, diğer Kürt beyleri gibi yok edilmekten kurtulmuş ve bu süreçte önemli bir güç elde ederek etmiştir. Devlet yanlısı siyaseti sebebi ile Devlet tarafından Redif Askeri Miralaylığı ile ödüllendirilmiştir. Böylece kendisinin, sahip olduğu güce devletin desteğini de ekleyerek bölgede önemli bir güce ve nüfuza sahip olmuştur. Bedirhan Beyin, emrindeki aşiret kuvvetleriyle birlikte katıldığı 1839 yılındaki Nizip Savaşında alınan yenilgi sonrası Osmanlı Devleti'nin, bölgede siyasi egemenliği ve gücü büyük ölçüde sarsılmıştır. Mevcut durum, Bedirhan Bey için bölgede yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. O güne kadar devlet ile barışık bir siyaset izleyen Bedirhan Bey, ardından hükumetin mevcut durumundan istifade ederek bölgede kendi nüfuzunu artıracak siyasetler izlemeye başlamıştır. Bu amaçla, Babı alinin 1838 yılındaki Doğu harekatı sırasında dağılmış olan güçlü aşiretleri kendi etrafında toplamış ayrıca aşiretler arasında var olan düşmanlıkları ortadan kaldırmak için çaba harcamıştır. Bedirhan Bey, devlet ile olan ilişkilerinde her ne kadar devlet yanlısı bir politika izlese de zaman zaman devletin o anki durumuna göre muhalif politikalarda izlemesi, hükumetin kendisi hakkında şüphe duymasına neden olmuştur. Tanzimat sonrasında Osmanlı Devletinin başlattığı merkezileştirme politikasının ve buna bağlı olarak idari alanda yapılan değişikliklerin Cizre ve Botan bölgesinde uygulanması, Bedirhan Bey ile Osmanlı yönetimini karşı karşıya getirmiş ve hükumet, onun Cizre bölgesindeki nüfuzunu kırmak istemiştir. Yeni yapılan idari düzenleme ile Cizrenin bazı kazaları Musul Eyaletine bağlanmıştı. O güne kadar devletle ilişkilerini iyi tutarak bölgede nüfuzunu ve siyasi etkinliğini artırmış olan Bedirhan Bey, mevcut konumunu kaybetmek istemiyordu. Bu amaçla hükumet nezdinde birtakım girişimlerde bulunduysa da bir sonuç elde edemedi. Bunun üzerine kendisi o günlerde devlete karşı isyan halinde olan Vanlı Han Mahmut ve İmadiyeli İsmail Paşa ile irtibata geçerek hükumete karşı tekrar muhalif bir politika içerisine girmiştir. Cizrenin idari statüsünde yapılan değişiklik sonrası Bedirhan Bey, hükumetin dikkatini kendi üzerine çekmek amacıyla, Hakkarinin dağlık bölgesinde oturan ve aslen Hristiyan olan Nasturiler üzerine 1259(1843) yılında bir harekata girişmiştir. Bu harekat sırasında binlerce Nasturi, onun kuvvetleri tarafından katledilmiş ve bir kısmı da esir alınmıştır. Bu durum aynı zamanda Osmanlı Hükumeti nezdinde Bedirhan Bey hakkında var olan şüphelerin daha da artmasına yol açmıştır. 1843 hadisesi, dış politikada Babıaliyi zor duruma düşürmüş ve Batılı devletlerin meseleye müdahil olmalarına yol açarak hükumet üzerinde İstanbuldaki elçileri vasıtasıyla baskı oluşturmalarına sebep olmuştur. Bedirhan Beyin, 1843te gerçekleştirdiği Nasturi harekatı sonrasında Batılı devletlerin ortaya koyduğu sert tepki ve müdahalenin yanında onunla isyan halinde olan Han Mahmut ve bazı Kürt beyleri ile yakın ilişkisi ve bunun ittifak ile sonuçlanması (1846), Babıaliyi bu sorunu ortadan kaldırmaya yönelik köklü birtakım tedbirler almaya yöneltmiştir. Bunun üzerine Bedirhan Bey, 1846 Ekiminde II. Nasturi harekatını yapmış ve 10 binden fazla silahlı adamıyla Hakkari bölgesinde yer alan Tuhuba Nasturileri üzerine saldırıya girişerek büyük bir katliam gerçekleştirmiştir. Bedirhan Beyin başına buyruk hal ve hareketleri, Osmanlı Devletini iç ve dış politikada güç duruma düşürmüştür. Babıali, 1846da gerçekleştirdiği II. Nasturi harekatı sonrasında her türlü uyarı ve nasihate rağmen devlete karşı tutumu devam eden Bedirhan Beyin kesin bir surette ortadan kaldırılması için çalışmalar başlatmıştır. Anadolu Ordusu Komutanı Müşir Osman Paşa, Bedirhan Bey üzerine yapılacak olan askeri harekat için hazırlıklarını tamamlarken bir taraftan da onunla Kürt beyleri arasında var olan müttefikliği bozmak amacı ile çalışmalar yapmıştır. Bu esnada kullanılan yaygın metot, onunla müttefik olan veya ona yakın olan Kürt aşiret ağaları ve Kürt Beylerine birtakım unvanlar ile hediyeler vererek onları Osmanlı tarafına çekip kendisini yalnızlaştırmaktır. Bu amaçla irtibata geçilen birçok Kürt beyinin Bedirhan Bey ittifakından ayrılarak devletin yanında yer almaları sağlanmıştır. Hükumetin kendisine karşı askeri bir harekat düzenleyeceği haberini alan ve bundan dolayı endişeye kapılan Bedirhan Bey, Musuldaki İngiliz konsolosu vasıtasıyla, kabul edeceği şartları içeren bir mektup ile hükumete anlaşma teklifinde bulunduysa da Babıali, onun bu isteğini kabul etmeyerek ve şartsız teslim olmasını istemiştir. Osmanlı kuvvetlerinin, isyan eden Bedirhan Bey ve müttefiki Kürt beyleri üzerine başlattığı askeri harekat sonrasında Müşir Osman Paşa, Cizrede Bedirhan Bey ve birliklerini ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Bunun üzerine Bedirhan Bey ailesi ve yanındaki kuvvetleriyle ile birlikte kendisi açısından güvenli bir yer olarak gördüğü Orak Kalesine çekilmiş Bir ara İran nezdinde girişimlerde bulunarak sığınma talebinde bulunduysa da bu isteği, İran tarafından reddedilmiştir. Osmanlı birliklerinin kaleyi kuşatma altına alması üzerine zor durumda kalan Bedirhan Bey, kuşatmanın üçüncü günü (30 Haziran 1847) Anadolu Ordusuna gelerek teslim olmuştur. Bedirhan Bey, teslim olduktan sonra İstanbula götürülmüş ardından Girit adasına sürgün edilmiştir. Ailesi ile birlikte uzun yıllar (15 yıl) Giritte kalan Bedirhan Bey, Padişah Abdülazizin izniyle İstanbula geri dönmüş; buradan da kendi isteği doğrultusunda Şama nakledilmiş ve 1868 yılında Şamda ölmüştür.
İzzeddin Şir Bey ve emirliğin dağılışı
İzzeddin Şir Bey, Bedirhan Beyin yeğeni Emir Seyfeddinin oğludur. Amcası Bedirhan Bey isyanında Osmanlı tarafına geçmiş ve Botan Emirliğinin dağılmasının sebeplerinden birini oluşturmuştur. İzzeddin Şir Beyin amcası Bedirhan Beyin karşısında Osmanlı tarafını tutması Botan aşiretlerini endişeye sokmuş ve Kürt ittifakı dağılmıştır. 1847 yılında Bedirhan Beyin tutuklanıp sürgüne gönderilmesi ile Botan Emirliğinin dağılış süreci hız kazanmıştır. İzzeddin Şir Bey, amcasının karşısında durarak Botan Emirliğinin başına geçmeyi düşünmüştür. Fakat bu dönem dahilinde Osmanlı içerisinde gerçekleşen reform hareketleri ile değişen idari düzen buna engel olmuştur. İzzeddin Şir Bey, Osmanlı yönetiminin gözüne girebilmek ve Botan Emirliğinin başına geçebilmek için bölgedeki Kürt Beylikleri üzerine yürümüş ve kendi hakimiyeti altına almaya çalışmıştır. Botan bölgesiyle işe koyulan İzzeddin Şir Bey, daha sonra Telandan (oyacık köyü) Garzana girmiş ilk önce dönemin Beykent beylerini esir almış daha sonra Zok kalesine yürümüştür. Bu şekilde Osmanlı bölge siyasetinin önündeki engelleri kaldırmış ve yeni idari yapının oluşumuna büyük katkı sağlamıştır. Fakat daha sonra İzzeddin Şir Beyin yerine Cizreye Hükumet tarafından farklı bir mütesellim atanmıştır. Bunun üzerine İzzeddin Şir Bey, kendi Emirliğini ilan ederek isyan etmiş ardından Osmanlı Kuvvetleri tarafından yenik düşmüştür. Bunun üzerine 1855 yılında Botan Emirliği dağılmış ve Cizre Merkezden atanan mütesellimler tarafından yönetilmeye başlanmıştır.