Reîsü'l-ulema

Reisü'l-ulema (), Bosna Hersek İslam Birliği başkanına verilen unvan.
Terminoloji
Osmanlı ilmiye teşkilatında reisü'l-ulema tabiri ulemanın meslekteki kıdemini gösteren bir unvandır. Resmi bir yanı olmayan bu unvan Rumeli kazaskerliği yapmış olanların en kıdemlisi için kullanılırdı. Terim, Bosna eşrafının 1881 yılında Avusturya-Macaristan Devletinden müslümanların din işlerini yürütecek bir dini lidere izin verilmesini istemeleriyle farklı bir anlam kazanmıştır.
Reisu-l-ulemalık kurumunun oluşması ve zaman içindeki yolculuğu
Avusturya-Macaristan zamanı
Bosna-Hersekin Avusturya-Macaristan işgaline uğradığı 1878 yılında toplanan Berlin Kongresi ve Novi Pazar Konvansiyonunda (1879) Bosnada Osmanlı hükümdarının bütün yetkileri kısıtlanmamıştı ve din işleri, halife adına Bosna-Hersek şeriat mahkemeleri kadılkudatı Nur Efendi Hafızović tarafından yürütülüyordu. Bununla birlikte Avusturya-Macaristan Devleti, bölgede kendine bağlı yeni bir dini idarenin kurulması için çalışmalara başladı. Osmanlı Devleti de 1880deki İstanbul Konvansiyonuna dayanarak Kazasker Ahmed Şükrü Efendiyi Bosnaya müftü tayin etti. Bosna-Hersekteki işgalci güçler ise Bosna müftüsünün yerli halktan olması gerektiğini ileri sürerek bu tayine itiraz ettiler. İstanbuldaki Avusturya-Macaristan temsilcisi, Ahmed Şükrü Efendinin Bosna-Herseke gönderilmemesi için diplomatik girişimlerde bulundu. 1881de Viyanaya giden Bosna müslüman delegasyonu, reisü'l-ulema unvanıyla bir dini liderin tayin edilmesinin gerektiği konusundaki taleplerini Avusturya-Macaristan Devletine arzetti. Bu talep Baron Kraus ve Bosna hakimi Dalene iki defa iletildiyse de bir sonuç alınamadı. Bunun üzerine Osmanlı hükumeti 9 Şubat 1882de, Avusturya-Macaristan işgali esnasında Saraybosna müftülüğü görevini ifa etmekte olan Mustafa Hilmi Efendi Hadžiomerovići Bosna müftüsü olarak görevlendirdi. Hilmi Efendi Hažiomerović ayrıca Rumeli kazaskeri tarafından Saraybosna kadılığına getirildi. Bu durum Viyanadaki Osmanlı elçisi vasıtasıyla Avusturya-Macaristan Devletine bildirildi.
Avusturya-Macaristan hükumeti Mustafa Hilmi Efendi Hadžiomerovići reisü'l-ulema olarak ilan etti. 17 Ekim 1882de reisu-l-ulema makamı ve bu makama bağlı dört kişilik bir ulema meclisi oluşturuldu. Böylece İstanbuldaki şeyhülislamlıktan ayrı olarak Bosna-Herseke özgü milli-dini liderlik müessesesi kurulmuş oldu. Osmanlı hükumeti bu tayine itiraz etmemekle birlikte onayladığını gösteren bir belge de vermedi. Hilmi Efendi Hadžiomerovićin görevden çekilmesinin ardından Mehmed Tevfik Efendi Azabagić 25 Ekim 1893te reisü'l-ulemalığa getirildi. Şeyhülislamlık kendisine menşur istemesini bildirdiyse de Mehmed Tevfik Efendi Azabagić böyle bir istekte bulunmadı. Görevini istifa ettiği 1909 yılına kadar sürdüren Mehmed Tevfik Efendi, müslüman toplum tarafından Avusturya-Macaristan ile iyi ilişki içinde olmakla itham edildi. Bosna-Hersek müslümanlarının Mostar müftüsü Ali Fehmi Džbićin önderliğinde başlattığı din ve eğitim özerkliği talepleri karşısında Tevfik Efendinin sessiz kalması onun istifasına yol açan sebepler arasında yer almaktadır. Mahalli Bosna hükumeti Bosna-Hersek müslümanlarının din ve eğitim özerkliği taleplerini kabul etti. 1 Mayıs 1909da yürürlüğe giren kanunla dini idare ve vakıflara ait müesseselerin özerkliği tanındı. Reisü'l-ulemaya menşurun kimin tarafından verileceği hususu hariç diğer problemler çözüldü. Sonunda müslümanların baskısıyla menşurun şeyhülislam tarafından verilmesi karara bağlandı.
Müslümanlara tanınan özerk statü gereği Hafız Sülejman Efendi Sarac reisü'l-ulema seçildi (1910). Onun görevinden ayrılmasından (1913) sonra hocalardan oluşan bir kurul tarafından Mehmed Džemaludin Efendi Čauşević reisü'l-ulemalığa aday gösterildiyse de Avusturya-Macaristan idaresi bunu onaylamadığı için Bosna hükumeti kararı iptal etti. Čausević kurulun ikinci toplantısında tekrar aday gösterildi ve kamuoyunun da baskısıyla Bosna hükumeti adaylığını tanıdı. 27 Ekim 1913te tayin edilen Čauseviće şeyhülislam tarafından menşur gönderildi. Ćausević, 26 Mart 1914te Saraybosnadaki Hünkar Camiinde tertiplenen menşur töreninden sonra görevine başladı.
Yugoslavya Krallığı zamanı
I. Dünya Savaşının ardından kurulan Krallık Yugoslavyası sınırları içerisindeki Üsküp Ulema Meclisi de reisü'l-ulemalık makamına bağlandı. 1929da Yugoslavya Adalet Bakanı Milan Srskić tarafından İslam Din Birliği Kanun Teklifi hazırlandı. Tasarıda Bosna-Hersek müslümanlarına din ve eğitim özerkliği tanıyan statünün kaldırılması, reisü'l-ulemanın bütün Yugoslavya müslümanlarını temsil etmesi öngörülüyordu. Tasarı kanunlaşıp yürürlüğe girince Belgrad hükumeti bu görevi Mehmed Džemaludin Efendi Čauseviće teklif etti. Ancak o bunu kabul etmeyip görevinden istifa etti. Bunun üzerine eski Tuzla ve Banyaluka müftüsü Ibrahim Efendi Maglajlić bu makama tayin edildi. Reisü'l-ulemalık makamı Saraybosnadan Belgrada taşındı. Resmi menşur töreni 31 Ekim 1930da Belgrad Bayraklı Camii'nde bizzat Kral I. Aleksandarın katılımıyla gerçekleşti.
Bu dönemden itibaren Kuzey Makedonya, Kosova, Sancak, Karadağ ve Sırbistan da reisü'l-ulemanın sorumluluk alanına girdi. Reisü'l-ulemalığın yönetim kadrosu cemaat imamları, müftüler, Üsküp ve Saraybosnada iki ulema meclisi ve merkezi Belgradda bulunan yüksek dini meşihattan oluşuyordu. 24 Ekim 1936da İslam Din Birliği Kanun Teklifi yürürlükten kaldırılıp yeni İslam Din Birliği yasası getirildi ve emekliye ayrılan Maglajlićin yerine vekaleten Salih Safvet Basić getirildi. 20 Nisan 1938de yapılan seçimlerden sonra Fehim Efendi Spaho reisü'l-ulema makamına tayin edildi. II. Dünya Savaşının başlaması reisü'l-ulema makamı ile ilgili değişikliklere zemin hazırladı. Fehim Efendi Spahonun vefatının ardından savaşın sonuna kadar yeni reisü'l-ulema seçilmedi. 1942-1947 yılları arasında bir defa daha aynı makama vekaleten Salih Safvet Basić getirildi.
Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti zamanı
II. Dünya Savaşının ardından Yugoslavyanın Josip Broz Tito önderliğinde yeniden kurulması reisü'l-ulema makamı için yeni bir dönemin başlangıcı oldu. 26 Ağustos 1947de yeni İslam Din Birliği yasası kabul edildi. 12 Eylül 1947de Ibrahim Efendi Fejić reisü'l-ulema seçildi. Menşur töreni ilk defa Saraybosna Gazi Hüsrev Bey Camiinde gerçekleştirildi. Ibrahim Efendi Fejićin emekliye ayrılması üzerine 15 Kasım 1957 tarihinde Yugoslavya İslam Birliği Meclis-i Alisi tarafından tek aday gösterilen Sulejman Efendi Kemura reisu-l-ulema oldu. Onun vefatının (1975) ardından Naim Efendi Hadžiabdić (1975-1987), Husein Efendi Mujić(1987-1989) görev yaptı. 9 Mart 1991 tarihinde bu göreve ilk olarak Bosna-Hersek dışından Makedon asıllı Jakub Efendi Selimoski seçildi.
Günümüz/ Bosna-Hersek zamanı
1992de başlayan Bosna savaşı sırasında reisü'l-ulema makamı ve Yugoslavya İslam Birliği Başkanlığı ilga edildi. Savaştan sonra Bosna Hersek İslam Birliği tekrar kuruldu (Ağustos 1996) ve Mustafa Efendi Cerić başkanlığa tayin edildi. Cerić'ten sonra, 2012'de Husein Efendi Kavazović günümüzdeki reisü'l-ulema seçildi. Dağılan Yugoslavyanın ardından reisü'l-ulemalık makamı yetki alanı kuruluşundaki gibi Bosna-Hersekle sınırlı kaldı. Bununla birlikte Hırvatistan, Slovenya, Sırbistan ve Sancak müftülüklerinin burada temsilcileri bulunmaktadır. Kuzey Makedonya, Kosova ve Karadağ bölgelerinde din işleri Bosna-Hersek riyasetinden bağımsız dini idareler tarafından yürütülmektedir. Reisü'l-ulema tabiri sadece Bosna-Hersekte kullanılmış, Osmanlı sonrasında Bulgaristan, Romanya, Yunanistan ve Arnavutlukta müslüman cemaatlerin dini liderlerine başmüftü denilmiştir. Bosna-Hersekte reisü'l-ulema seçiminin sonuçlanmasında İstanbuldaki şeyhülislamdan menşur talep edilmesi, menşur töreninin günümüze kadar sürmesi bu makamın Osmanlı geleneğini yansıtan bir dini prosedürü olduğunu göstermektedir.