Grekçe fiiller

Grekçe fiiller, haber, emir, dilek-şart ve istek kipi olmak üzere dört farklı kipe; etken, edilgen ve dönüşlü/orta olmak üzere de üç farklı çatıya sahiptir.
Haber kipi, şimdiki zaman, şimdiki zamanın hikayesi, gelecek zaman, aoristum, iki farklı geçmiş zaman ve gelecek bitmiş zaman olarak çekimlenebilir. (Gelecek bitmiş zaman çok nadiren kullanılır).
Dilek-Şart ve emir kipleri, yalnızca şimdiki zaman, aoristum ve bilinen geçmiş zamanda çekimlenebilir.
İstek kipinde ise, mastar ve partisipler şimdiki zaman, aoristum, bilinen geçmiş zaman ve gelecek zamanda çekimlenebilirler.
Fiillerin hangi şahsa ait oldukları, aldıkları son ek aracılığıyla belirlenir. Fiiller ben, sen, o olmak üzere toplam üç tekil şahsa ve biz, siz, onlar olmak üzere üç çoğul şahısa sahiptirler. Tüm bunların dışında siz ikiniz anlamına gelen tesniye adı verilen ikili bir şahıs da vardır ancak bu şahıs çok nadiren kullanılır.
Örnek: λύ (lúō) "çözüyorum", λύεις (lúeis) "çözüyorsun", λύει (lúei) "çözüyor".
Grekçe fiiller, ekleri fiil köküne doğrudan bağlanan atematik fiiller (mi fiilleri) ve aldığı ekten önce bir ünlüye (o ya da e) sahip tematik fiiller olarak ikiye ayrılır. Haber kipindeki bir fiili, geçmiş zamanda çekimlemek için artma adı verilen ön ek ε- (e-) eklenir. Artma ön eki yalnızca haber kipinde bulunur, partisip ve mastar hallerindeyse yoktur.
Örnek: aoristum ἔ-λυσα (é-lusa) "çözdüm"; şimdiki zamanın hikayesi ἔ-λυον (é-luon) "çözüyordum".
Fiiller, bilinen geçmiş zamanda çekimlenirken sahip oldukları ilk ünsüz harfleri tekrar edilerek e ünlüsü ile önlerine eklenir. Bu işleme katlama adı verilir. Bazı durumlarda katlama yerine artma yapılır. Katlama ekleri partisip ve mastar hallerinde de bulunur.
Örnek: λέλυκα (léluka) "çözdüm", γέγραφα (gégrapha) "yazdım" ηὕρηκα (hēúrēka) "buldum".
Grekçe fiil sistemi, Proto Hint-Avrupa dillerine ait tüm karmaşık yapıları barındırmaktadır. Bundan dolayı orta çatıya ek olarak yalnızca gelecek zaman ve aoristumda edilgen çatı vardır.
Tematik ve atematik fiiller
Grekçe fiiller doğrudan köke ek alıp almamasına bağlı olarak iki gruba ayrılır. Tematik fiiller, köke gelen ek öncesi bir ünlü eki alan fiillerken (λύ-ο-μεν (lú-o-men) "çözüyoruz") atematik fiiller doğrudan köke eklenen ekleri alan fiillerdir. (ἐσ-μέν (es-mén) "biziz") Nispeten daha fazla tematik fiil bulunmaktadır.
Tematik fiiller
Yunan gramerinde kökü bir sesli harf ile biten fiiller verba vocalia ya da verba pura olarak adlandırılırlar.
Etken çatı
Tematik fiiller, birinci tekil şahısın etken halinde - (-ō) eki ile biterler. Örneğin: λέγ (légō) "söylüyorum", γράφ (gráphō) "yazıyorum", πέμπ (pémpō) "gönderiyorum". Bu fiillerin ekleri genellikle düzenlidir.
λέγ, λέγεις, λέγει, (λέγετον, λέγετον,) λέγομεν, λέγετε, λέγουσι(ν)
légō, légeis, légei, (légeton, légeton,) légomen, légete, légousi(n)
Ben söylüyorum, sen söylüyorsun, o söylüyor, (siz ikiniz söylüyorsunuz, o ikisi söylüyorlar) biz söylüyoruz, siz söylüyorsunuz, onlar söylüyorlar
Parantez içerisinde verilen formlar tesniye adı verilen iki kişi için kullanılan özel bir formdur. Çok nadir olmakla birlikte Aristofanes ve Platon gibi yazarlar tarafından kullanılmaktadır:
Ὅμηρός τε καὶ Ἡσίοδος ταὐτὰ λέγετον.
Hómērós te kaì Hēsíodos tautà légeton.
Homeros ve Hesiodos'un ikisi de aynı şeyi söylüyorlar.
Tematik fiillerin şimdiki zaman etken mastarı -ειν (-ein) eki ile elde edilir: örneğin λέγειν (légein) "söylemek".
Orta çatı
Tematik fiiller orta çatıda birinci tekil şahısta -ομαι (-omai) eki ile elde edilir. Örneğin ἀποκρῑνομαι (apokrīnomai) "cevaplıyorum", γίγνομαι (gígnomai) "oluyorum". Şimdiki zamanın ekleri aşağıdaki gibidir:
-ομαι, -ει/-ῃ, -εται, (-εσον, -εσον), -ομεα, -εσε, -ονται
-omai, -ei/-ēi, -etai, (-esthon, -esthon), -ometha, -esthe, -ontai
Ben, sen, o (siz ikiniz, o ikisi), biz, siz, onlar
Şimdiki zamanın orta çatı halindeki mastarı -εσαι (-esthai) eki ile elde edilir. Örneğin: ἀποκρῑνεσαι (apokrīnesthai) "cevaplamak".
Çoğu orta çatılı fiil, edilgen görünümünde olsa da etken çevrilmek zorundadır. Zira deponent olarak bilinen bu fiillerin, etken çekimli örneği yoktur. Örneğin: ἀποκρῑνομαι (apokrīnomai) "cevaplıyorum". Etken çekimli örneği olan παύομαι (paúomai) "(yapmaya) ara veriyorum" gibi diğer fiiller ise, etken halleri var olduğundan, etken olarak kullanılmak istendiklerinde gerektiği şekilde çekimlenmelidir. Örneğin: παύ (paúō) "Ara veriyorum".
Edilgen çatı
Edilgen çatı, şimdiki zaman, şimdiki zamanın hikayesi ve bilinen geçmiş zamanda orta çatıdaki aynı ekler ile kullanılır. Örneğin: διώκομαι (diṓkomai) "izleniyorum" ve κελεύομαι (keleúomai) "emrediliyorum".
Aoristumda ise orta çatılı fiillerden -σην (-sthēn), -ην (-thēn), yahut -ην (-ēn) ekleri ile ayrılırlar. Örneğin ἐδιώχην (ediṓkhthēn) "İzlendim"; ἐκελεύσην (ekeleústhēn) "emredildim", ἐβλάβην (eblábēn) "yaralandım". Orta çatılı fiiller -σάμην (-sámēn), -άμην (-ámēn), ya da -όμην (-ómēn) gibi aoristum eki alma eğilimi de gösterirler. Örneğin: ἐπαυσάμην (epausámēn) "durdurdum", ἀπεκρινάμην (apekrinámēn) "cevapladım", ἐγενόμην (egenómēn) "oldum".
Daralmış fiiller
Verba contracta olarak da bilinen daralmış fiiller -ά (-áō), -έ (-éō) yahut -ό (-óō) ekleri ile biten fiillerdir. Örneğin: ὁρά (horáō) "görüyorum", ποιέ (poiéō) "yapıyorum", δηλό (dēlóō) "gösteriyorum". Bu fiiller aldıkları ekler aracılığıyla daraldıklarından çoğu kez cümle içerisinde tek ünlü ile (α, ε, ο) bulunurlar. Bu nedenle ὁρά (horáō) görmek; ποιέ (poiéō) yapmak ve δηλό (dēlóō) göstermek fiillerinin şimdiki zamandaki çekimi aşağıdaki şekildedir:
ὁρῶ, ὁρᾷς, ὁρᾷ, (ὁρᾶτον, ὁρᾶτον,) ὁρῶμεν, ὁρᾶτε, ὁρῶσι(ν)
horo, horais, horai, (horaton, horaton,) horomen, horate, horosi(n)
Ben görüyorum, sen görüyorsun, o görüyor (siz ikiniz görüyorsunuz, o ikisi görüyor), biz görüyoruz, siz görüyorsunuz, onlar görüyorlar
ποιῶ, ποιεῖς, ποιεῖ, (ποιεῖτον, ποιεῖτον,) ποιοῦμεν, ποιεῖτε, ποιοῦσι(ν)
poio, poieis, poiei, (poieiton, poieiton,) poioumen, poieite, poiousi(n)
Yapıyorum, yapıyorsun, yapıyor (siz ikiniz yapıyorsunuz, o ikisi yapıyor) yapıyoruz, yapıyorsunuz, yapıyorlar
δηλῶ, δηλοῖς, δηλοῖ, (δηλοῦτον, δηλοῦτον,) δηλοῦμεν, δηλοῦτε, δηλοῦσι(ν)
dēlo, dēlois, dēloi, (dēlouton, dēlouton,) dēloumen, dēloute, dēlousi(n)
gösteriyorum, gösteriyorsun, gösteriyorlar (siz ikiniz gösteriyorsunuz, o ikisi gösteriyorlar) gösteriyoruz, gösteriyorsunuz, gösteriyorlar
Yukarıda örnekleri verilen daralmış fiillerin şimdiki zaman etken çatı mastar halleri şu şekildedir: ὁρᾶν (horan), ποιεῖν (poiein), δηλοῦν (dēloun). Daralmış fiiller orta ve edilgen çatıda da bulunmaktadır. Örneğin: ἀφικνέομαι (aphiknéomai) "ulaşırım" ya da τιμάομαι (timáomai) "onur duyarım".
Atematik fiiller
Etken çatı
Atematik fiiller birinci tekil şahıs şimdiki zamanda -μι (-mi) ekini alırlar. Örnek: εἰμί (eimí) "ben... im", φημί (phēmí) "söylüyorum", δίδμι (dídōmi) "veriyorum", ἵστημι (hístēmi) "duruyorum". Orta çatıda bu fiiller -μαι eki ile biterler, örneğin: δύναμαι (dúnamai) "yapabilirim". Gitmek anlamına gelen εἶμι (eimi) fiili şimdiki zamanda çekimlendiğinde gelecek zaman anlamı vererek gideceğim olarak da çevrilebilir.
Düzensiz bir yapıda olan atematik fiillerin çekimlemelerine dikkat etmek gerekir. Örneğin olmak εἰμί (eimí), gitmek εἶμι (eimi) ve vermek δίδμι (dídōmi) fiilleri şimdiki zamanda aşağıdaki gibi çekimlenirler.
εἰμί, εἶ, ἐστί(ν), (ἐστόν, ἐστόν,) ἐσμέν, ἐστέ, εἰσί(ν)
eimí, ei, estí(n), (estón, estón,) esmén, esté, eisí(n)
benim, sensin, o (siz ikiniz, o ikisi) biziz, sizsiniz, onlar
εἶμι, εἶ, εἶσι(ν), (ἴτον, ἴτον,) ἴμεν, ἴτε, ἴᾱσι(ν)
eimi, ei, eisi(n), (íton, íton,) ímen, íte, íāsi(n)
gideceğim, gideceksin, gidecek (siz ikiniz gideceksiniz, o ikisi gidecek), biz gideceğiz, siz gideceksiniz, onlar gidecekler.
δίδμι, δίδς, δίδσι(ν), δίδομεν, δίδοτε, διδόᾱσι(ν)
dídōmi, dídōs, dídōsi(n), dídomen, dídote, didóāsi(n)
Veriyorum, veriyorsun, veriyor, veriyoruz, veriyorsunuz, veriyorlar
Vermek fiilinin tesniye formu yoktur. Atematik fiillerin etken çatılı mastarları -ναι (-nai) eki ile biter. Örneğin εἶναι (einai) "olmak", ἰέναι (iénai) "gitmek", διδόναι (didónai) "vermek".
Orta çatı
Atematik fiiller orta çatıda da kullanılmaktadır. Örneğin: ἵσταμαι (hístamai) "duruyorum" ya da δύναμαι (dúnamai) "yapabilirim". Orta Çatı mastar hali -σαι (-sthai) eki sayesinde elde edilir. Orta çatıda atematik fiil ekleri şunlardır:
-μαι, -σαι, -ται, (-σον, -σον), -μεα, -σε, -νται
-mai, -sai, -tai, (-sthon, -sthon), -metha, -sthe, -ntai
Ben, sen, o, (siz ikiniz, o ikisi) biz, siz, onlar
οἶδα (oida) fiili
οἶδα (oida) "biliyorum" fiili düzensiz bir fiildir. Mastar hali εἰδέναι (eidénai) "bilmek" olan fiilin ekleri atematik geçmiş zaman ekleri ile aynıdır:
οἶδα, οἶσα, οἶδε(ν), (ἴστον, ἴστον,) ἴσμεν, ἴστε, ἴσᾱσι(ν)
oida, oistha, oide(n), (íston, íston,) ísmen, íste, ísāsi(n)
biliyorum, biliyorsun, biliyor, (siz ikiniz biliyorsunuz, o ikisi biliyor) biz biliyoruz, siz biliyorsunuz, onlar biliyorlar
Zamanlar
Zaman sistemi
Grekçe'de toplam yedi farklı zaman (χρόνοι, khrónoi, tekili χρόνος, khrónos) vardır. Zamansal farklılıklar haber kipinde tanımlanırlar:
Dilek - Şart (Subjonktif) ve emir kipinde yalnızca üç farklı zaman kullanılmaktadır ancak bu ayrım dilbilgisel aspekt aracılığıyla yapılmaktadır.
İstek kipi olan optativde bu üç farklı zamana ek olarak bir de gelecek zaman vardır ve genellikle doğrudan konuşmalarda kullanılır.
πολλά γε ἔτη ἤδη εἰμὶ ἐν τῇ τέχνῃ
pollá ge étē ḗdē eimì en tei tékhnēi.
Ben uzun yıllardır bu işin içindeyim.
τὸ πλοῖον ἧκεν ἐν ᾧ ἐπῑνομεν
tò ploion heken en hoi epīnomen.
İçerisinde içtiğimiz tekne ulaştı.
Zamanların oluşumu
Fiillerin temel parçaları
Grekçe sözlükleri her fiil için genellikle altı farklı parça öne sürer. Örneğin παιδεύ (paideúō) "öğretiyorum" fiilini altı parçası şunlardır:
παιδεύ, παιδεύσ, ἐπαίδευσα, πεπαίδευκα, πεπαίδευμαι, ἐπαιδεύην
paideúō, paideúsō, epaídeusa, pepaídeuka, pepaídeumai, epaideúthēn
öğretiyorum, öğreteceğim, öğrettim, öğretmiştim, öğretildim, öğretilmiştim
Şimdiki zaman: παιδεύ (paideúō) "öğretiyorum"; fiil ekleri: - -εις -ει (-ετον -ετον) -ομεν -ετε -ουσι(ν)
Gelecek zaman: παιδεύσ (paideúsō) "öğreteceğim"; fiil ekleri: -σ -σεις -σει (-σετον -σετον) -σομεν -σετε -σουσι(ν)
Aoristum etken: ἐπαίδευσα (epaídeusa) "öğrettim"; fiil ekleri: -σα -σας -σε(ν) (-σατον -σατην) -σαμεν -σατε -σαν
Geçmiş zaman etken çatı: πεπαίδευκα (pepaídeuka): "öğretmiştim"; fiil ekleri: -κα -κας -κε(ν) (-κατον -κατον) -καμεν -κατε -κᾱσι(ν)
Geçmiş zaman orta ya da edilgen çatı: πεπαίδευμαι (pepaídeumai) "öğretildim"; fiil ekleri: -μαι -σαι -ται (-σον -σον) -μεα -σε -νται
Aoristum edilgen çatı: ἐπαιδεύην (epaideúthēn) "öğretilmiştim"; fiil ekleri: -ην -ης -η (-ητον -ητην) -ημεν -ητε -ησαν
Diğer zamanlar
Diğer zaman türleri yukarıdaki temellere bağlı kalmak suretiyle çekimlenebilir. Örneğin şimdiki zamanın hikayesi ἐπαίδευον (epaídeuon) "öğretiyordum" fiili, şimdiki zamanın köküne bir artma ἔ- (é-) eklenmesi ile elde edilmekteyken, duyulan geçmiş zaman ἐπεπαιδεύκη (epepaideúkē) "öğretmiştim" fiili, geçmiş zaman köküne bağlı kalarak çekimlenir:
Şimdiki zamanın hikayesi: ἐπαίδευον (epaídeuon) "öğretiyordum"; fiil ekleri: -ον -ες -ε(ν) (-ετον -ετην) -ομεν -ετε -ον
Duyulan geçmiş zaman: ἐπεπαιδεύκη (epepaideúkē) "öğretmiştim"; fiil ekleri: -κη (-κειν) -ης (-κεις) -κει(ν) () -κεμεν -κετε -κεσαν
Sigmasız gelecek zaman ve aoristum
Normalde gelecek zamanda çekimlenen fiillerde bir -σ- (-s-) göze çarparken, kökleri λ, μ, ν, ρ harfleri ile biten bazı fiillerde yaşanan daralmadan ötürü (yukarıda verilen ποιέ (poiéō) örneği gibi) bu harf düşer. Örnek: ἀγγέλλ (angéllō) "bildiriyorum" ya da μέν (menō) "kalıyorum". These same verbs also usually have an aorist without sigma:
Daralmış gelecek zaman: ἀγγελῶ (angelo) "bildireceğim"; fiil ekleri: -ῶ -εῖς -εῖ (-εῖτον -εῖτον) -οῦμεν -εῖτε -οῦσι(ν)
Sigmasız aoristum: ἤγγειλα (ḗngeila) "bildirdim"; fiil ekleri: -α -ας -ε(ν) (-ατον -ατην) -αμεν -ατε -αν
Güçlü aoristum
Bazı yaygın fiiller, normal aoristum eki olan -σα yerine şimdiki zamanın hikayesinin eki olan -ον ekini alırlar. Bu gibi aoristumlara güçlü aoristum denmektedir. Güçlü aoristum, şimdiki zamanın hikayesinden fiil kökü itibarıyla ayrılır. Kaçıyorum anlamındaki φεύγ (pheúgō) fiili aoristumda ἔφυγον (éphugon) kaçtım iken, şimdiki zamanın hikayesinde bu fiil ἔφευγον (épheugon) "kaçıyordum"dur.
Diğer bazı güçlü aoristumlar şunlardır: ἦλον (elthon) "geldim", ἔλαβον (élabon) "aldım", εἶπον (eipon) "söyledim", ἔφαγον (éphagon) "yedim"; ve orta çatıda ἐγενόμην (egenómēn) "oldum" yahut ἀφικόμην (aphikómēn) "ulaştım".
Kök aoristum
Bazı fiiller hem sigmasız hem de düzenli aoristumların eklerine sahip değildirler. Örnek: βαίν (baínō), "gidiyorum", kök aoristumu olarak: ἔβην (ébēn).
Daha az düzenli ana parçalar
Çoğu Grekçe fiil παιδεύ (paideúō) kadar düzenli değildir. Örneğin λαμβάν (lambánō) "alıyorum" fiili:
λαμβάν, λήψομαι, ἔλαβον, εἴληφα, εἴλημμαι, ἐλήφην
lambánō, lḗpsomai, élabon, eílēpha, eílēmmai, elḗphthēn
alıyorum, alacağım, aldım, almıştım, alındım, alınmıştım
Görülebileceği üzere bu örnekte kullanılan kökler zamandan zamana değişmektedir. (λαμβάν-, λήφ-, λαβ-, λήφ-) (lambán-, lḗph-, lab-, lḗph-) Şimdiki zamandaki kök, λαμβάν (lambánō) fazladan bir μ (m) ve αν (an) parçasına sahiptir. Diğer zamanlarda kökteki ünlü α (a) ve η (ē) kendi arasında dönüşüm gösterirken, son ünsüz β asimilasyon ile ψ (ps), μ (m), ya da soluklama ile φ (ph) harfine dönüşür.
Örnek: (ἄγ) (ágō) "öncülük ediyorum":
ἄγ, ἄξ, ἤγαγον, ἦχα, ἦγμαι, ἤχην
ágō, áxō, ḗgagon, ekha, egmai, ḗkhthēn
öncülük ediyorum, edeceğim, ettim, etmiştim, edildim, edilmiştim
Yukarıdaki iki fiil de güçlü aoristum eki olan -ον (-on) ekine sahiptir. Geçmiş zamanda ekin önünde κ (k) yerine soluklanmış bir ünsüz φ, χ (ph, kh) bulunmaktadır.
δίδμι (dídōmi) "veriyorum" fiilinin zamanları şunlardır:
δίδμι, δώσ, ἔδκα, δέδκα, δέδομαι, ἐδόην
dídōmi, dṓsō, édōka, dédōka, dédomai, edóthēn
veriyorum, vereceğim, verdim, vermiştim, verildim, verilmiştim
κα (ka) ile bittiğinden bu fiilin aoristumu düzensizdir. Bu κ (k) yalnızca tekil şahısta bulunmakta ve çoğul şahısta kaybolmaktadır. Örnek:Üçüncü çoğuş şahıs ἔδοσαν (édosan) "verdiler". τίημι (títhēmi) "koyuyorum" ve ἵημι (híēmi) "gönderiyorum" fiilleri keza aoristumlar ἔηκα (éthēka) üçüncü çoğul şahıs ἔεσαν (éthesan) ve ἧκα (heka) üçüncü çoğul şahıs εἷσαν (heisan) ile benzerdir
ἵστημι (hístēmi) "duruyorum" bu şemayı takip etmez ve farklı bir aoristuma sahiptir:
ἵστημι, στήσ, ἔστησα (trans.)/ἔστην (intrans.), ἕστηκα (intrans.), ἕσταμαι, ἐστάην
hístēmi, stḗsō, éstēsa/éstēn, héstēka, héstamai, estáthēn
duruyorum, duracağım, durdum, durmuştum, I dururum, durdum
Birden fazla kök kullanan fiil
Bazı fiillerde temel parçalar çok daha düzensiz olabilirler ve İngilizcedeki am/is, was, been benzeri şekilde farklı zamanlarda farklı köklere dayanabilirler. Örneğin getiriyorum, taşıyorum anlamındaki φέρ (phérō) kelimesi aşağıda listelendiği üzere üç farklı kök kullanarak çekimlenmektedir:
φέρ, οἴσ, ἤνεγκα/ἤνεγκον, ἐνήνοχα, ἐνήνεγμαι, ἠνέχην
phérō, oísō, ḗnenka/ḗnenkon, enḗnokha, enḗnegmai, ēnékhthēn
I getiriyorum, getireceğim, getirdim, getirmiştim, getirildim, getirilmiştim
ὁρά (horáō) "görüyorum" fiili de diğer zamanlarda çekimlenirken 3 farklı kök kullanır: ὁρά (horá), ὀπ (op) ve ἰδ (id):
ὁρά, ὄψομαι, εἶδον, ἑόρᾱκα/ἑώρᾱκα, ἑώρᾱμαι/ὦμμαι, ὤφην
horáō, ópsomai, eidon, heórāka/heṓrāka, heṓrāmai/ommai, ṓphthēn
görüyorum, göreceğim, gördüm, görmüştüm, görüldüm, görülmüştüm
ἔρχομαι (érkhomai) "geliyorum" ya da "gidiyorum" fiili de düzensizdir. Edilgen çatısı yoktur:
ἔρχομαι, ἐλεύσομαι/εἶμι, ἦλον, ἐλήλυα
érkhomai, eleúsomai/eimi, elthon, elḗlutha
I geliyorum, geleceğim, geldim, gelmiştim
Bu fiil Attika Grekçesinde şimdiki zaman, şimdiki zamanın hikayesi ve gelecek zamanda benzer şekilde çekimlenen εἶμι (eimi) "gideceğim" fiili ile çok sık karıştırılmaktadır.
Geçmiş zamanda artma
Şimdiki zamanın hikayesi, aoristum ve duyulan geçmiş zamanda fiilin başına artma adı verilen bir ön ek olan ἐ- (e-) eklenir. Artma eki sadece haber kiplerinde bulunur, mastar, yan cümlecik ve partisipte ise yoktur. Buna göre yazıyorum anlamına gelen γράφ (gráphō) fiili şu şekilde çekimlenir:
ἔγραφον (égraphon) "yazıyordum"
ἔγραψα (égrapsa) "yazdım"
ἐγεγράφη (egegráphē) "yazmıştım"
Şayet bir fiil ünlü bir harf ile başlıyorsa, eklenen artma büzüşerek (e + a > ē; e + e > ē (bazen ei); e + i > ī; e + o > ō) uzun bir tonlama katar.
ἦγον (egon) "öncülük ediyordum", kökeni ἄγ (ágō) "öncülük ediyorum"
εἶχον (eikhon) "sahiptim", kökeni ἐχ (ekhō) "sahibim"
ᾤκουν (ṓikoun) "yaşıyordum", kökeni οἰκέ (oikéō) "yaşıyorum"
Şayet bir fiil edatsal bir ön ek ile başlıyorsa, artma bu edat ile fiilin arasına yazılır:
κατέβην (katébēn) "aşağıya indim", kökeni: καταβαίν (katabaínō) "aşağıya iniyorum"
ἀνέῳξα (anéōixa) ya da ἤνοιξα (ḗnoixa)[ "açtım", kökeni: ἀνοίγνυμι (anoígnumi) "açıyorum"
Öğrenilen geçmiş zamanda katlama
Öğrenilen geçmiş zamanda fiilin kökünün ilk ünsüzü tekrar edilir ve ε (e) eki ile yeni bir hece elde edilir. Bu işleme katlama adı verilmektedir. Geçmiş zamandaki artmanın aksine, katlama hem partisiplerde hem de mastar halinde de yazılır.
γέγραφα (gégrapha) "yazmıştım", kökeni: γράφ (gráphō) "yazıyorum"
βεβίκα (bebíōka) "yaşamıştım", kökeni: βιό (bióō) "yaşıyorum"
δέδκα (dédōka) "vermiştim", kökeni: δίδμι (dídōmi) "veriyorum"
Şayet fiilin ilk harfi, φ, χ (th, ph, kh) harflerinden biri ise, katlama τ, π, κ (t, p, k) harfleri ile yapılır:
τένηκα (téthnēka) "ölmüştüm", kökeni: (ἀπο)νῄσκ ([apo]thnḗiskō) "ölüyorum"
πέφευγα (pépheuga) "kaçmıştım", kökeni: φεύγ (pheúgō) "kaçıyorum"
κεχάρηκα (kekhárēka) "çok mutluyum", kökeni: χαίρ (khaírō) "mutluyum"
Şayet fiil ζ (z) harfi ya da γν (gn) yahut στρ (str) harfleri ile başlıyorsa, katlama yerine artma eklenir:
ηὕρηκα (hēúrēka) "bulmuştum", kökeni: εὑρίσκ (heurískō) "buluyorum"
ᾕρηκα (hḗirēka) "ele geçirmiştim", kökeni: αἱρέ (hairéō) "ele geçiriyorum"
ἔγνκα (égnōka) "öğrenmiştim", kökeni: γιγνώσκ (gignṓskō) "öğreniyorum"
Daha karmaşık katlamalar da vardır:
ἀκήκοα (akḗkoa) "duymuştum", kökeni: ἀκού (akoúō) "duyuyorum"
ἐλήλυα (elḗlutha) "gelmiştim", kökeni ἦλον (elthon) "geldim"
Zamanların anlamları
Şimdiki zaman
Şimdiki zaman (ἐνεστώς (enestṓs) "içinde durmak") tamamlanmış ya da tamamlanmamış olayları anlatırken kullanılabilir ve Türkçeye şimdi, düzenli olarak "yapıyorum" ya da "yaparım" anlamlarında çevrilebilir:
ὄμνῡμι πάντας εούς
ómnūmi pántas theoús.
Tüm tanrılar adına yemin ederim!
τὸν ἄνδρα ὁρῶ
tòn ándra horo.
Adamı görüyorum!
ᾱ̓εὶ ταὐτὰ λέγεις, ὦ Σώκρατες
āeì tautà légeis, o Sṓkrates.
Hep aynı şeyleri söylüyorsun Sokrates!
ὦ Σώκρατες, ἔφη, ἐγρήγορας ἢ καεύδεις
o Sṓkrates, éphē, egrḗgoras ḕ katheúdeis?
"Ey Sokrates" dedi, "uyandın mı yoksa uyuyor musun?"
Şimdiki zaman bazen tarihsel olayların anlatımında da kullanılır:
ῑ̔ετο ἐπ αὐτὸν καὶ τιτρώσκει
hīeto ep autòn kaì titrṓskei.
Kendini onun üzerine atar ve onu yaralar.
Şimdiki zamanın hikayesi
Şimdiki zamanın hikayesi, (παρατατικός (paratatikós) "uzatmak için", kökeni: παρατείν (parateínō) "uzatmak") sadece haber kipi olarak kullanılmaktadır ve geçmişte devam eden bir durumu ya da bir alışkanlığı anlatırken kullanılır. Türkçeye çevirisi -yordu eki ile yapılır:
ὁ λοχαγὸς ᾔδει ὅπου ἔκειτο ἡ ἐπιστολή
ho lokhagòs ḗidei hópou ékeito hē epistolḗ.
Kaptan mektubun nerede olduğunu biliyordu.
ἐστρατοπεδεύοντο ἑκάστοτε ἀπέχοντες ἀλλήλν παρασάγγην καὶ πλέον
estratopedeúonto hekástote apékhontes allḗlōn parasángēn kaì pléon.
Her gece (iki ordu) birbirinden bir fersah ya da daha uzak olacak şekilde kamp yapıyordu.
ταῦτα πολὺν χρόνον οὕτς ἐγίγνετο
tauta polùn khrónon hoútōs egígneto.
Bunlar uzun süre böyle devam etti.
Bazı durumlarda fiiller bir şeyi yapmaya başlamak ya da geçmişte yapıyor olmak anlamını da verebilir:
συμβαλόντες τᾱς ἀσπίδας ἐοῦντο, ἐμάχοντο, ἀπέκτεινον, ἀπένῃσκον
sumbalóntes tās aspídas eōthounto, emákhonto, apékteinon, apéthnēiskon.
Kalkanlarını bir araya getirerek itmeye, savaşmaya, öldürmeye ve ölmeye başladılar.
μετὰ τὸ δεῖπνον τὸ παιδίον ἐβόα
metà tò deipnon tò paidíon ebóa
Yemekten sonra bebek ağlamaya başladı.
ἐπειδὴ δὲ ἕς ἐγένετο, διέβαινον τὴν γέφῡραν
epeidḕ dè héōs egéneto, diébainon tḕn géphūran
Ve şafak geldiğinde, köprüyü geçmeye başladılar.
ἀπέστειλαν τὰς ναῦς ᾱ̔σπερ παρεσκευάζοντο
apésteilan tàs naus hāsper pareskeuázonto.
Hazırlıyor oldukları gemileri gönderdiler.
εἰσήγαγον ἰᾱτρὸν ᾧ πολλὰ ἔτη ἐχρώμην
eisḗgagon iātròn hoi pollà étē ekhrṓmēn
Uzun yıllardır gittiğim doktoru çağırdım.
Bu zaman, göndermek, gitmek, söylemek ve emretmek gibi fiillerle birlikte tarihsel olayların anlatıldığı durumlarda da kullanılır:
ἐς τᾱς Ἀήνᾱς ἄγγελον ἔπεμπον
es tās Athḗnās ángelon épempon.
Atina'ya bir haberci gönderdiler.
Μίνδαρος κατιδὼν τὴν μάχην... ἐβοήει
Míndaros katidṑn tḕn mákhēn... eboḗthei.
Uzaktan savaşı gören Mindaros, yardım etmek için yola çıktı.
ἐκέλευον συνδειπνεῖν... ἐδειπνοῦμεν... ἀπιὼν ᾤχετο... ἐκάευδον
ekéleuon sundeipnein... edeipnoumen... apiṑn ṓikheto... ekátheudon.
Onu akşam yemeğine davet ettim... yemeğe oturduk... o gitti... ben uyumaya gittim.
Şimdiki zamanın hikayesi ve aoristum arasındaki fark fiilin tanımladığı eylemin tamamlanıp tamamlanmadığı ile alakalıdır. Buna göre aoristum (ἐδειπνήσαμεν edeipnḗsamen))(edeipnḗsamen) akşam yemeğini bitirdik anlamına gelirken ve bu sayede tamamlanmış bir olaya işaret ederken, şimdiki zamanın hikayesinde (ἐδειπνοῦμεν edeipnoumen) fiili akşam yemeğine başladık anlamına gelmekte ve geçmişte başlanmış ancak tamamlanmamış bir olaya işaret etmektedir. Benzer bir biçimde aoristum ἔπεισα (épeisa) ikna ettim anlamına gelirken, şimdiki zamanın hikayesinde (ἔπειον épeithon) ikna etmeye çalıştım anlamına gelmekte ve bu sayede ikna etme işleminin tamamlanmadığı bir duruma işaret etmektedir.
ἔπειον ἀποτρέπεσαι οἱ δ οὐχ ὑπήκουον
épeithon apotrépesthai; hoi d oukh hupḗkouon.
Onları geri dönmeye çağırdılar ama onlar dinlemediler.
Şimdiki zamanın hikayesinin haber kipi olarak kullanıldığında karşıolgusal, gerçek olmayan durumlara işaret etmek için de kullanılır. Bu gibi durumlarda olurdu, yapardı gibi anlamlarını vermek için cümlelere ἄν (án) sözcüğü eklenir:
ταῦτα δὲ οὐκ ἂν ἐδύναντο ποιεῖν, εἰ μὴ διαίτῃ μετρίᾳ ἐχρῶντο
tauta dè ouk àn edúnanto poiein, ei mḕ diaítēi metríāi ekhronto.
Ilıman bir diyet uygulamasalar, bunu yapamazlardı.
Gelecek zaman
Gelecek zaman μέλλν (méllōn) "olacak", gelecekte olacak olayları anlatırken kullanılır. Duruma göre söz verilen veya öngörülen bir konular ifade edilirken kullanılır:
ἄξ ῡ̔μᾶς εἰς τὴν Τρῳάδα
áxō hūmas eis tḕn Trōiáda.
Seni Troad'a götüreceğim.
ἥξ παρὰ σὲ αὔριον, ἐὰν εὸς ἐέλῃ
hḗxō parà sè aúrion, eàn theòs ethélēi.
Tanrının dilerse yarın seni görmeye geleceğim.
Gelecek zaman şiddetli emir ve yasakları ifade ederken de kullanılır. Böylesi durumlarda cümle içerisinde ὅπς (hópōs) sözcüğü ile birlikte yer alırlar:
ὅπς ταῦτα μηδεὶς ἀνρώπν πεύσεται
hópōs tauta mēdeìs anthrṓpōn peúsetai.
Kimsenin bunları bilmeyeceğinden emin ol.
Aoristum
Aoristum (ἀόριστος (aóristos) "sınırsız" ya da "belirsiz") geçmişte tamamlanmış bir eylemi anlatırken kullanılan zamandır.
κατέβην χὲς εἰς Πειραιᾶ
katébēn khthès eis Peiraia.
Dün Pire'ye gittim.
Sıklıkla anlatı şimdiki zaman ve şimdiki zamanın hikayesi ile içiçe geçmiş biçimde aktarılır:
ἧκεν ἐκείνη καὶ τὴν ύρᾱν ἀνέῳξεν
heken ekeínē kaì tḕn thúrān anéōixen.
O döndü (şimdiki zamanın hikayesi) ve kapıyı açtı (aoristum).
ἐφύλαττεν ἕς ἐξηῦρεν ὅ τι εἴη τὸ αἴτιον.
ephúlatten héōs exēuren hó ti eíē tò aítion.
Nedenin ne olduğunu (aoristum) bulana kadar izlemeyi (şimdiki zamanın hikayesi) sürdürdü.
ἐπεί (epeí) kelimesi sonrasında aoristumlu cümleler şu şekilde kurulur:
ἐπεὶ δ ἐδείπνησαν, ἐξῆγε τὸ στράτευμα
epeì d edeípnēsan, exege tò stráteuma.
Yemek yedikten sonra, orduyu dışarı çıkardı.
ἐκέλευσέ με τὴν ἐπιστολὴν ἣν ἔγραψα δοῦναι
ekéleusé me tḕn epistolḕn hḕn égrapsa dounai
Yazdığım mektubu ona vermemi emretti.
Aoristum haber kipi ile geçmişteki karşıolgusal, gerçek olmayan durumlar da ifade edilebilir. Böylesi durumlarda cümle içerisinde ἄν (án) kelimeciği bulunur:
οὐκ ἂν ἐποίησεν ταῦτα, εἰ μὴ ἐγὼ αὐτὸν ἐκέλευσα
ouk àn epoíēsen tauta, ei mḕ egṑ autòn ekéleusa.
Ona emretmeseydim bunu yapmazdı.
Bilinen Geçmiş Zaman
Bilinen geçmiş zaman (παρακείμενος parakeímenos "yakınlarda olan") yakın geçmiş zamanda olan ancak şimdiki zamana doğrudan bir sonucu olan durumlarda ya da geçmişte sık sık veya her zaman olmuş şeyler için kullanılır:
ἀκηκόατε, ἑράκατε δικάζετε
akēkóate, heōrákate; dikázete
İşittiniz ve (kanıtları) gördünüz; şimdi kararınızı verin.
ὑμεῖς ἐμοῦ πολλάκις ἀκηκόατε λέγοντος[
humeis emou pollákis akēkóate légontos
Sık sık beni konuşurken duydun.
ἡ στήλη παρ ᾗ ἕστηκας χιλίᾱς δραχμᾱς κελεύει ὀφείλειν
hē stḗlē par hei héstēkas khilíās drakhmās keleúei opheílein
Yanında durduğun stel 1000 drahmi borçlu olduğunu emrediyor.
Öğrenilen Geçmiş Zaman
Öğrenilen geçmiş zaman (ὑπερσυντέλικος (hupersuntélikos) "tamamlanandan fazla") yalnızca haber kipi olarak çekimlenmekte ve geçmiş zaman hakkında konuşurken, geçmiş zamanda daha önce yaşanmış eylem ve durumlara işaret etmek için kullanılır:
μάλα ἤχοντο ὅτι οἱ Ἕλληνες ἐπεφεύγεσαν ὃ οὔπ πρόσεν ἐπεποιήκεσαν
mála ḗkhthonto hóti hoi Héllēnes epepheúgesan; hò oúpō prósthen epepoiḗkesan.
Yunanların kaçmış olmasına -daha önce hiç yapmadıkları bir şey- çok kızmışlardı.
ἐπεί (epeí) gibi bağlaçlardan sonra genellikle aoristum kullanıldığından, öğrenilen geçmiş zaman nadiren kullanılır.
ἐπεὶ δ ἐδείπνησαν, ἐξῆγε τὸ στράτευμα
epeì d edeípnēsan, exege tò stráteuma.
Akşam yemeği yediklerinde (aoristum), orduyu dışarı yöneltmeye başladı.
Gelecek Bitmiş Zaman
Gelecek bitmiş zaman (συντελεσμένος μέλλν suntelesménos méllōn "tamamlanacak" nadiren kullanılmaktadır. Etken çatıda yalnızca iki fiilin (τενήξ tethnḗxō "ölmüş olacağım" ve ἕστηξα (héstēxa) "durmuş/duruyor olacağım") gelecek zamandan farklı bir formu vardır. Aşırı nadir olsa da geçmiş zaman partisipi ile birlikte de kullanılabilir. Örneğin ἐγνκὼς ἔσται (egnōkṑs éstai) "farkına varmış olacak". Daha ziyade edilgen çatıda kullanılan gelecek bitmiş zaman, It is more common in the passive. Gelecekte bitmiş bir eylemden kaynaklanacak bir durumu anlatırken kullanılır.
φίλος ἡμῖν οὐδεὶς λελείψεται
phílos hēmin oudeìs leleípsetai.
Bize hiç arkadaş kalmış olmayacak.
Kipler
Grekçe fiil formlarının toplam dört farklı kipi (ἐγκλίσεις enklíseis) vardır:
Haber kipi
(ὁριστική horistikḗ "tanımlayan", kökeni ὁρίζ horízō "tanımlıyorum").
Haber kipi Grekçe'de olağan, gündelik gerçek ifadeler için kullanılır:
ἀπέκτεινε τὸν ἄνδρα
apékteine tòn ándra.
Adamı öldürdü.
Haber kipinin olumsuzunu yapmak için, οὐ (ou) ya da ünlü ile başlayan bir kelime öncesinde οὐκ (ouk) fiilin önüne eklenir:
οὐκ ἐδύνατο καεύδειν
ouk edúnato katheúdein.
Uyuyamadı.
Şimdiki zamanın hikayesi ve aoristumda haber kipi bazen karşı olgusal, gerçek olmayan hayali durumlar için de kullanılabilir. Bu gibi durumlarda cümle yapardım, yapmalıyım, yapmalıydım, yapmış olurdum gibi anlamlara gelecek şekilde çevrilir.
τί σιγᾷς; οὐκ ἐχρῆν σιγᾶν
tí sigais? ouk ekhren sigan.
Neden susuyorsun? Susmamalısın.
Dilek - Şart kipi (Konjunktiv ya da Subjonktiv)
(Greek ὑποτακτική hupotaktikḗ "altını düzenlemek", kökeni: ὑποτάσσ hupotássō "altını düzenliyorum").
Dilek - Şart kipinin özelliği fiilde (ō) ya da η (ē) harfinin bulunuyor olmasıdır. Dilek - Şart kipi şimdiki zaman ya da gelecek zamana yönelik amaç bildiren cümlelerde belki anlamı verecek şekilde kullanılır.
λέγε, ἵνα ἀκού
lége, hína akoúō
Konuş ki duyabileyim.
Yukarıdaki örnekte şimdiki zamanın dilek - şart kipi kullanılmaktadır. Aynı cümle aoristum dilek - şart kipi ile de kurulabilir ve iki cümle arasında anlamsal olarak çok ince bir fark vardır:
λέγε, ἵνα ἀκούσ
lége, hína akoúsō
Konuş ki (hemen) duyabileyim.
Dilek - şart kipinin diğer bir yaygın kullanımı içerisinde ἐᾱν (eān) "eğer', ὅταν (hótan) "her ne zaman, ne zaman ki", ὃς ἄν (hòs án) "her kim", ἕς ἄν (héōs án) "o zamana kadar" bağlaçlarını barındıran ve şimdiki zaman ya da gelecek zamanda olan bir eyleme işaret eden cümlelerdir. Dilek - şart kipi ile birlikte kullanıldıklarında bu bağlaçlar ἄν (an) ilgeci ile birlikte cümlede yer alırlar:
λέγε, ἕς ἂν οἴκαδε ὥρᾱ ᾖ ἀπιέναι
lége, héōs àn oíkade hṓrā ei apiénai
Eve gitme vakti gelene kadar konuş.
Dilek - şart kipi olması gerektiği düşünülen şeylerde, tavsiye ve kasıtlı sorularda ya da aşağıda örneği verildiği gibi olumsuz komutları ifade ederken kullanılır:
ἄγε νῡν, ἴμεν
áge nūn, íōmen
Hadi şimdi gidelim.
εἴπμεν ἢ σῑγῶμεν;
eípōmen ḕ sīgomen?
Konuşmalı mıyız (aoristum) yoksa sessiz mi kalmalıyız (şimdiki zaman)?
μὴ αυμάσῃς
mḕ thaumásēis.
Şaşırmayın.
Dilek - şart kipinde olumsuz yan cümle oluştururken, yukarıdaki örnekte görüldüğü gibi, μὴ (mē) ilgeci kullanılır.
İstek kipi (Optativ)
(εὐκτική euktikḗ "dilek", kökeni: εὔχομαι eúkhomai "diliyorum").
İstek kipinde genellikle fiillerde οι (oi), αι (ai) ve ει (ei) harfleri ek olarak bulunur. Gelecekteki varsayımsal bir duruma atıfta bulunan koşullu cümlelerde kullanılır. Böylesi durumlarda ἄν (an) ilgeci ana cümleye eklenerek olurdu, yapardı anlamı verir:
Optativ şimdiki zaman ya da geçmiş zamandaki varsayımsal eylemleri ifade ederken kullanılmaz. Böyle cümlelerde şimdiki zamanın hikayesi, aoristum ya da öğrenilen geçmiş zaman ἄν (an) ilgeci ile birlikte ana cümlede yer alır. Bunun dışında optativ geçmişte bildirilen konuşmalarda da kullanılır:
ἡδές ἂν λάβοιμι, εἰ διδοίη
hēdéōs àn láboimi, ei didoíē
Verecek olsaydı, seve seve alırdım.
εἶπεν ὅτι ῦσαί τι βούλοιτο
eipen hóti thusaí ti boúloito
Bir fedakarlık yapmak istediğini söyledi.
Aynı dilek - şart kipinin şimdiki ve gelecek zamanda her kim, -e değin anlamına gelen bağlaçlar sonrası kullanılması gibi, optativ de benzer durumlarda ancak geçmişte tekrar eden eylemleri anlatmak için kullanılır.
ἐήρευεν, ὁπότε γυμνάσαι βούλοιτο ἑαυτόν
ethḗreuen, hopóte gumnásai boúloito heautón.
Ne zaman canı egzersiz yapmak isterse, avlanırdı.
Optativ dileklerin ifade edildiği cümlelerde de kullanılır:
ὃ μὴ γένοιτο
hò mḕ génoito.
ki olmasın / olmayabilir.
Optativ geçmiş zamanda amaç ve korku bildiren cümlelerde de kullanılır. Öte yandan Herodot ve Thukydides gibi bazı yazarlar bu tür cümlelerde daha ziyade dilek - şart kipi kullanmayı tercih ederler:
ἐκάλεσε γάρ τις αὐτὸν ὅπς ἴδοι τὰ ἱερά
ekálese gár tis autòn hópōs ídoi tà hierá.
Birisi onu kutsalı görebilsin diye çağırdı.
ἔδεισαν οἱ Ἕλληνες αὐτὸν μὴ τύραννος γένοιτο
édeisan hoi Héllēnes autòn mḕ túrannos génoito.
Yunanlar, o bir tiran olabilir diye ondan korkuyorlardı.
Emir kipi
(προστακτική prostaktikḗ "emretmek", kökeni: προστάσσ prostássō "emrediyorum"). Emir kipi genel komutalar verirken kullanılır.
τοὺς μὲν εοὺς φοβοῦ, τοὺς δὲ γονεῖς τῑμᾱ
toùs mèn theoùs phobou, toùs dè goneis tīmā.
Tanrılardan kork ve ailene saygı duy.
aoristum emir kipi, konuşmacının bir şeyi hemen istediği durumlarda kullanılır:
δότε μοι ξίφος ὅπς τάχιστα
dóte moi xíphos hópōs tákhista.
Bana olabildiğince çabuk bir kılıç ver!
Grekçede üçüncü tekil şahısın da emir kipi vardır:
ἀπαγέτ τις αὐτὴν οἴκαδε
apagétō tis autḕn oíkade
Birisi onu (hemen) eve götürsün.
εοὶ ἡμῖν μάρτυρες ἔστν
theoì hēmin mártures éstōn.
Tanrılar şahidimiz olsun.
Şimdiki zamanın hikayesinde emir kipi aşağıdaki şekilde de kullanılabilir:
κέντρῳ τῷ Α, διαστήματι τῷ ΑΒ, γεγράφ κύκλος
kéntrōi toi A, diastḗmati toi AB, gegráphthō kúklos
A merkezli, AB yarıçaplı bir çember çizilsin.
Çekimsiz fiil formları
Mastar hal
(ἀπαρέμφατος aparémphatos "belirtilmemiş").
Etken çatı mastar halleri
Mastar hal her üç gramer çatıda ve şimdiki zaman, aoristum, gelecek ve bilinen geçmiş zamanda bulunur. λύ (lúō) "çözüyorum" fiilinin etken çatıdaki halleri şunlardır:
Şimdiki zaman: λῡειν (lúein) "çözmek'
Gelecek zaman : λῡσειν (lúsein) "çözecek olmak"
Aoristum : λῦσαι (lusai) "(hemen) çözmek"
Bilinen geçmiş zaman : λελυκέναι (lelukénai) "çözmüş olmak"
-εῖν (-ein) eki şimdiki ve gelecek zaman mastarı için kullanılırken, -σαι (-sai) eki aoristum mastarı için kullanılmaktadır":
Güçlü aoristum: λαβεῖν (labein) "almak"
Kök aoristumlarının mastarı farklıdır:
Kök aoristum: βῆναι (benai) "gitmek"
Büzüşen fiillere şimdiki zaman mastar ekleri -ᾶν (-an), -εῖν (-ein) ya da -οῦν (-oun) eklenir:
ὁρᾶν (horan) "görmek"
ποιεῖν (poiein) "yapmak"
δηλοῦν (dēloun) "göstermek"
-μι (-mi) ile biten fiiller mesela δίδμι (dídōmi) "veriyorum" şimdiki zaman ve aoristumda -ναι (-nai) mastar ekini alırlar:
Şimdiki zaman : διδόναι (didónai) "vermek"
Aoristum : δοῦναι (dounai) "vermek" (hemen)
Biliyorum anlamına gelen düzensiz fiil οἶδα (oida) da mastar eki olarak -ναι (-nai) alır:
Şimdiki zaman : εἰδέναι (eidénai) "bilmek"
Kullanım
Mastarlar, genellikle "istedi", "sipariş etti", "denedi", "gerekli", "yapabilir" gibi anlamlara sahip fiillerden sonra kullanılırlar:
ἐκέλευσεν αὐτοὺς ἀπελεῖν
ekéleusen autoùs apelthein.
Onlara kenara çekilmelerini emretti. (aoristum)
Ayrıca φημί (phēmí) "söylüyorum" veya νομίζ (nomízō) "bence/düşünüyorum" gibi belirli fiillerden sonra dolaylı konuşma için de kullanılabilir. Şayet mastarın öznesi, ana fiilin öznesinden farklı ise, bu özne akkusativ halde cümle içerisinde bulunur. Eğer kurulan cümle olumsuz bir cümle ise οὐ (ou) sözcüğü fiilden önce yazılır.
οὔ φᾱσιν εἶναι ἄλλην ὁδόν
oú phāsin einai állēn hodón.
"Başka yolu olmadığını söylüyorlar"
Şayet mastar halindeki fiil neutrum tanımlığı ile birlikte kullanılıyorsa, bu fiil isimleşir:
ἐπέσχομεν τοῦ δακρύειν
epéskhomen tou dakrúein.
Ağlamaktan kaçındık.
Partisipler
(μετοχή metokhḗ "paylaşım") Partisipler hem fiillere hem de sıfatlara özgü bazı özellikleri paylaşmaktadırlar. Aynı sıfatlar gibi, cinsiyet, hal ve sayı açısından belirlenebilir ve bağlı oldukları isimle bu anlamda uyum sağlarken, aynı fiiller gibi bir çatıları ve zamanları bulunmaktadır.
Partisip formları
Partisipler şimdiki zaman, aoristum ve geçmiş zamanda ve her çatıda kullanılır. Partisip kullanılırken karşılaşılan en yaygın ekler şunlardır:
Etken çatı:
-ν, -ουσα, -οντες (-ōn, -ousa, -ontes) şimdiki zaman
-σν, -σουσα, -σοντες (sōn, -sousa, -sontes) gelecek zaman
-ῶν, -οῦσα, -οῦντες (-on, -ousa, -ountes) büzüşen şimdiki ve gelecek zaman
-σᾱς, -σᾱσα, -σαντες (-sas, -sasa, -santes) zayıf aoristum
-ών, -οῦσα, -όντες (-ṓn, -ousa, -óntes) güçlü aoristum
-ώς, -υῖα, -ότες (-ṓs, -uia, -ótes) geçmiş zaman
Orta ve edilgen çatı:
-όμενος, -ομένη, -όμενοι (-ómenos, -oménē, -ómenoi) şimdiki zaman ve güçlü aoristum orta çatı
-σόμενος, -σομένη, -σόμενοι (-sómenos, -soménē, -sómenoi) gelecek zaman orta çatı
-σάμενος, -σαμένη, -σάμενοι (-sámenos, -saménē, -sámenoi) zayıf aoristum orta çatı
-είς, -εῖσα, -έντες (-theís, -theisa, -théntes) zayıf aoristum edilgen çatı
-μένος, -μένη, -μένοι (ménos, -ménē, -ménoi) geçmiş zaman orta ve edilgen çatı
Örnek kullanım
Partisipler Grekçede çok sık kullanılmaktadır. Aşağıda Platon'un Phaedo adlı eserinden içerisinde altı adet partisip olan bir örnek verilmiştir:
καὶ ὁ παῖς ἐξελὼν καὶ συχνὸν χρόνον διατρῑψᾱς ἧκεν ἄγν τὸν μέλλοντα δώσειν τὸ φάρμακον, ἐν κύλικι φέροντα τετριμμένον.
kaì ho pais exelthṑn kaì sukhnòn khrónon diatrīpsās heken ágōn tòn méllonta dṓsein tò phármakon, en kúliki phéronta tetrimménon.
Ve çocuk, dışarı çıktıktan ve orada biraz kaldıktan sonra elindeki kapta içinde çoktan ezilmiş olan zehri taşıyan ve zehri vermeyi amaçlayan kişiyle birlikte içeri girdi.
Partisipte farklı zamanlar - cümle analizi
Yukarıda verilen örnek cümle incelenirse, ἐξελών (exelthṓn) fiilinin dışarı çıktıktan sonra anlamına gelen bir aoristum partisip olduğu görüşür. Aoristum partisipler genellikle ana cümledeki eylemden önce yaşanmış bir eyleme işaret ettiğinden Türkçeye çeviri yapılırken bu gibi partisiplerin sonuna -tan sonra benzeri bir ek getirilir:
ἐξελὼν ἧκεν. exelthṑn heken.
Dışarı çıktıktan sonra döndü.
Şimdiki zaman partisipleri genellikle ana cümlede geçen eylemle eş zamanlı olarak yaşanan durumları aktarır. Yukarıdaki örnek cümlede geçen ἄγν (ágōn) partisipi buna uygun olarak çevrilmiştir:
ἧκεν ἄγν τὸν (ἄνρπον)
heken ágōn tòn (ánthrōpon).
O öncülük ettiği/beraberindeki kişiyle geri geldi.
Geçmiş zaman partisipleri daha önce yaşanmış ve tamamlanmış eylemlerin sonuçları ifade edilirken kullanılır:τὸ φάρμακον ἐν κύλικι φέροντα τετριμμένον
tò phármakon en kúliki phéronta tetrimménon.
Bir kapta dövülmüş zehri taşıyan.
Gelecek zaman partisipi ise ana fiilden zaman olarak daha sonra yaşanacak bir eylemi anlatmak yahut bir amaç ifade etmek için kullanılır:
εἰς Ἀήνας ἔπλευσε ταῦτα ἐξαγγελῶν
eis Athḗnas épleuse tauta exangelon
Bunları bildirmek için Atina'ya gitti.
Uyum
Partisipler hal, cinsiyet ve tekillik - çoğulluk bakımından bağlı olduğu isim ile uyum içerisinde olmalıdır:
ἐξελών (exelthṓn) "dışarı çıktıktan sonra", διατρῑψᾱς (diatrīpsās) "zaman geçirdikten sonra", ve ἄγν (ágōn) "beraberinde/öncülük ettiği" partisiplerinin hepsi eril, tekil ve ismin yalın halinde bulunmaktadırlar. Cümle içerisinde aynı özelliklere sahip tek kelime çocuk olduğundan bu partisiplerin anlattığı eylemleri çocuğun yaptığı söylenebilir. Öte yandan ana cümlenin fiili ἧκεν (heken) "geri geldi" de çocuk ile uyum içindedir.
μέλλοντα (méllonta) "amaçlayan" ve φέροντα (phéronta) "taşıyan" partisiplerinin ikisi de eril ve akkusativdir. Bu iki partisip ana cümlede nesne olarak geçen adam ile uyum içindedir.
τετριμμένον (tetrimménon) "ezilmiş" nötr, tekil ve akkusativ halde olan bu partisip, φέροντα (phéronta) "taşıyan" kelimesinin nesnesi olan zehir φάρμακον (phármakon) kelimesi ile uyum içindedir.
Durumsal partisip
Partisipler sıklıkla belirli bir durumu açıklar nitelikte de kullanılırlar. Bu gibi durumlarda Türkçeye -an, -en eki ile örneğin ἄγν (ágōn) "öncülük eden/beraberinde" ile çevrilebilirler. Bazı durumlarda cümleye zamansal bir anlam da katabilirler.
κατιδὼν τὴν μάχην... ἐβοήει
katidṑn tḕn mákhēn... eboḗthei
Savaşı görünce/gördüğünde yardım etmeye gitti.
Partisiplerin diğer bir sık kullanımı ise genitivus absolutustur. Bu gibi durumlarda hem partisip hem de nesne genitiv halinde cümlede yer alır:
ἐνῑκησαν Λακεδαιμόνιοι ἡγουμένου Ἀγησανδρίδου
enīkēsan Lakedaimónioi hēgouménou Agēsandrídou
Spartalılar, Agesandridas öncülüğünde kazandı.
Tanımlıklı partisipler
Şayet bir partisip bir tanımlık ile birlikte kullanılıyorsa, aşağıdaki örnekteki şekilde çevrilebilir:
τὸν μέλλοντα δώσειν τὸ φάρμακον.
tòn méllonta dṓsein tò phármakon.
Zehri vermeye giden/niyetlenen
Tamamlayıcı partisip
Partisipler biliyorum, duyuyorum anlamına gelen ana fiillerle birlikte kullanıldığında anlamı tamamlayıcı bir rol üstlenirler.
ἤκουσε Κῦρον ἐν Κιλικίᾱͅ ὄντα
ḗkouse Kuron en Kilikíā̄i ónta.
Cyrus'un Kilikya'da olduğunu duydu.
ἔτυχε καὶ ὁ Ἀλκιβιάδης παρών
étukhe kaì ho Alkibiádēs parṓn.
Alkibiades de mevcuttu.
Çatılar
Grekçe'de etken, orta ve edilgen olmak üzere toplam üç farklı çatı vardır. Orta ve Edilgen çatı gelecek ve aoristum hariç hep aynı eklere sahiptir.
Etken çatı
Etken çatı fiilleri - ya da -μι eklerine sahip bütün fiillerdir. Bu fiiller geçişli, geçişsiz ya da dönüşümlü olabilirler:
εἰς Ἀήνᾱς ἔπλευσε
eis Athḗnās épleuse.
Atina'ya yelken açtı.
ἐφύλαττον τὰ τείχη
ephúlatton tà teíkhē
Surları koruyorlardı.
αὐτὸς αὑτὸν διέφειρεν
autòs hautòn diéphtheiren.
O kendini öldürdü.
Orta çatı
Etken çatıdaki - -ō ve -μι -mi eklerine ilaveten -ομαι (-omai) ya da -μαι (-mai) eki alan bazı fiiller hem edilgen hem de etken anlam verebilirler. Bu fiillerin verdiği anlam şayet edilgen değilse, genellikle burada orta çatı söz konusudur.
παύομαι (paúomai) "duruyorum (geçişsiz)"
ἵσταμαι (hístamai) "duruyorum (geçişsiz)"
Bazen fiillerde dönüşümlü bir anlam dile gelmiş olabilir:
λούομαι (loúomai) "yıkanırım"
αἱρέομαι (hairéomai) "seçerim"
μεταπέμπομαι (metapémpomai) "gönderirim"
Bazen orta çatı fiile karşılıklı yapmak anlamı da verir:
σπονδὰς ποιεῖσαι (spondàs poieisthai) "anlaşma yapmak"
Şimdiki zamanda etken olan bazı fiiller, gelecek zamanda orta çatıya sahiptir:
λήψομαι (lḗpsomai) "alacağım"
ἀκούσομαι (akoúsomai) "duyacağım"
ἔσομαι (ésomai) "olacağım"
Etken anlamlı edilgen yapılı fiiller
-ομαι (-omai) ya da -μαι (-mai) eki ile biten bazı fiiller, anlam olarak etken olsalar da, etken çatıda çekimlenmiş halleri yoktur.
ἀφικνέομαι (aphiknéomai) "ulaşıyorum"
ἀποκρίνομαι (apokrínomai) "yanıtlıyorum"
γίγνομαι (gígnomai) "oluyorum"
δέχομαι (dékhomai) "alıyorum"
ἔρχομαι (érkhomai) "geliyorum"
μάχομαι (mákhomai) "savaşıyorum"
πυνάνομαι (punthánomai) "buluyorum"
ὑπισχνέομαι (hupiskhnéomai) "söz veriyorum"
Etken anlamlı edilgen yapılı fiillerden bazıları -σα- (-sa-) ile çekimlenen zayıf aoristum formun sahiptir. Örneğin: ἐδεξάμην (edexámēn). Ancak daha sıklıkla güçlü aoristum görülmektedir. Örneğin: ἀφικόμην (aphikómēn) "ulaştım" ya da ἐγενόμην (egenómēn) "oldum". (ἔρχομαι (érkhomai) "geliyorum" düzensiz bir fiildir ve güçlü aoristum hali ἦλον (elthon) "geldim"dir.
Ayrıca -η- (-thē-) ekini alan etken anlamlı edilgen fiillerde vardır:
δύναμαι (dúnamai) "-abilirim"
βούλομαι (boúlomai) "istiyorum"
οἴομαι (oíomai) "düşünüyorum"
τὰ δῶρα ἐδέξατο
tà dora edéxato.
Hediyeleri aldı.
ἐγγὺς δὲ γενομένν τῶν Ἀηναίν, ἐμάχοντο
engùs dè genoménōn ton Athēnaíōn, emákhonto.
Atinalılar yaklaştığında iki taraf savaşmaya başladı.
οὐκέτι ἐδυνήη πλεί εἰπεῖν
oukéti edunḗthē pleíō eipein
Daha fazlasını söyleyemez hale geldi.
Edilgen çatı
Bazen -ομαι (-omai) ile biten bir fiil net bir edilgen anlama sahiptir.
ἡ πόλις ὑπὸ τῶν Λακεδαιμονίν ἤρχετο
hē pólis hupò ton Lakedaimoníōn ḗrkheto.
Şehir Spartalılar tarafından yönetiliyordu.
ἐν τῷ νόμῳ γέγραπται
en toi nómōi gégraptai.
Kanunda yazılı
-ομαι (-omai) ekli fiiller edilgen olarak kullanıldığında aoristumda -η- (-thē-) eki alırlar:
ἐκεῖνοι κατ ἀξίᾱν ἐτιμήησαν
ekeinoi kat axíān etimḗthēsan.
Bu adamlar hak ettiği şekilde onurlandırıldı.
Aoristum edilgen çatı bazen -η- (-ē-) eki (güçlü aoristum edilgen çatı) ile bitebilir.
οἱ πολλοὶ ἐφάρησαν
hoi polloì ephthárēsan.
Çoğunluk öldürüldü.
στρατηγὸς ὑπ αὐτῶν ᾑρέη
stratēgòs hup auton hēiréthē.
Onlar tarafından general olarak seçildi.
οὐκ ἐσώη ἡ ναῦς εἰς τὸν Πειραιᾶ
ouk esṓthē hē naus eis tòn Peiraia.
Gemi güvenli bir şekilde Pire'ye geri dönmedi.