Klasik Nahuatl dili

Klasik Nahuatl dili (Aztek dili olarak da anılmakta, Nahuatl dilinde Nāhuatlahtōlli), 16. yüzyılda İspanyolların Aztek İmparatorluğunu ele geçirdiği sırada Meksika Vadisinde ve orta Meksika'da geçer dil olarak konuşulan Nahuatl dilinin bir türevidir. Sonraki yüzyıllarda, yerini büyük ölçüde İspanyolcaya bırakmıştır ve bugün kullanılan çağdaş Nahua dillerinden bazılarına evrilmiştir (öteki çağdaş lehçeler, Nahuatl dilinin 16. yüzyıldaki diğer türevlerinden gelmektedir). Soyu tükenmiş bir dil olarak sınıflandırılmasına karşın, Klasik Nahuatl dili, Latin alfabesinde Nahua halkları ve İspanyolları tarafından kopyalanan çok sayıda yazılı kaynakla yaşamını sürdürebilmiştir.
Sınıflandırma
Klasik Nahuatl dili, Uto-Aztek dil ailesindeki Nahua dillerinden biridir. Merkezi bir lehçe olarak sınıflandırılmaktadır ve en çok sömürge zamanlarında ve çağdaş zamanlarda Meksika vadisinde konuşulan Nahuatl dilinin çağdaş lehçeleri ile yakından ilgilidir. 16. ve 17. yüzyılda yazılı kaynaklarının belgelediği Klasik Nahuatl dilinin, özellikle saygın bir sosyolekti temsil etmesi olasıdır. Yani, bu belgelerde kaydedilen Nahuatl dilinin bu türevi yüksek olasılıkla Aztek soylularının (pīpiltin) konuşmasını temsil ederken, sıradanlar (mācēhualtin) biraz farklı bir türev konuşuyordu.
Sesbilim
Sesli harfler
Sessiz harfler
Vurgu
Vurgu, genellikle sondan bir önceki heceye gelir. Bunun tek istisnası seslenme durumudur. Erkekler tarafından kullanıldığında vurguyu son heceye getiren bir -e eki vardır. Örnek: Cuāuhtliquetzqui (bir ad, "Kartal Savaşçı" anlamında) iken seslenme durumunda vurgu Cuāuhtliquetzqué "Ey Cuauhtliquetzqui!" sözcüğündeki gibi olur. Kadınlar seslenme durumunu kullandığında vurgu herhangi bir son ek gelmeden son heceye kaydırılır. Örnek: "Oquichtli", "insan" anlamına gelir; "Oquichtlí" ise "Ey adam!" anlamındadır.
Fonotaktik
Oldukça karmaşık olan Nahuatl dili heceleri ünsüz-ünlü-ünsüz biçimindedir; yani her hecenin başında ve sonunda en fazla bir ünsüz olabilir. Buna karşıt olarak örneğin İngilizce, hecenin başına üçe değin ünsüzün ve hecelerin sonuna da 4'e değin ünsüzün gelmesine olanak verir (örneğin strengths) (ngths). Ünsüz öbeklere yalnızca sözcük içinde olanak tanınır, Nahuatl dili bu kısıtlama ile başa çıkmak için hem ünlü türemesini (genellikle /i/) hem de ünsüz düşmesini kullanır.
Bu amaçla diğer bütün patlayıcı-sızıcı (yarı kapantılı) ünsüzler gibi tl'''ye tek bir sesmiş gibi davranılır ve hiçbir ünsüz hem hecenin başına hem de hecenin bitimine gelemez.
Dilbilgisi
Yazı sistemi
İspanyolların akımları sırasında Aztek yazısında çoğunlukla birkaç ideogramla desteklenen piktogramları kullanılmaktaydı. Gerektiğinde hece eşdeğerlikleri de kullanılabilmekteydi; Diego Durán, tlacuilos'un bu sistemi kullanarak Latincede nasıl dua edilebileceğini kaydetmiştir, ancak bunun kullanımı zor idi. Yazı sistemi; soy kütüğü, astronomik bilgi ve haraç listeleri gibi kayıtları tutmak için yeterliydi, ancak Eski Dünyanın yazı sistemleri veya Maya uygarlığının yazısı bakımından konuşulan dile ilişkin söz dağarcığını tam olarak temsil edememekteydi.
İspanyol yetkililerce Aztek el yazmalarının binlercesinin yakılması nedeniyle yıkıcı bir kayıpla bir miktar azalma yaşanan Aztek düz yazı ve şiirlerinin büyük çoğunluğunun daha sonra kayda geçirildiği Latin alfabesi, İspanyollar tarafından tanıtılıp Nahuatl dilinin kullanımına girmiştir.
Vikipedi'nin Nahuatl dili sürümünde Nahuatl dili, uzatma işareti veya uzun sesli harflerle dört harf içeren bir Latin alfabesiyle yazılır: ā, ē, ī, ō. B veya k gibi diğer birçok yabancı harf yalnızca Francitlān (Fransa) gibi yabancı adlarda kullanılır.
Orada kullanılan yazım aşağıda özetlenmiştir: ac ch cu e hu i l m n o p qu t tl tz x y z ā ē ī ō ll h Notlar:
Yıldız imi ( ) ile işaretli harflerin yabancı adlar dışında büyük harf biçimi yoktur.
İspanyolcadaki gibi /k/ yerine ⟨c⟩ kullanılır, ancak ⟨i⟩ veya ⟨e⟩ harflerinden önce ⟨c⟩ yerine ⟨qu⟩ kullanılır. Aynı şekilde /s/ harfi yerine ⟨z⟩ yazılır, ancak ⟨i⟩ veya ⟨e⟩ harflerinden önce ⟨z⟩ yerine ⟨c⟩ yazılır. Bununla birlikte /ts/ yerine her zaman ⟨tz⟩ kullanılır.
Klasik Nahuatl dilindeki /s/ harfi, olasılıkla zamanın İspanyolcasındaki normal s harfinden büyük ölçüde farklıydı: /s̺/, yani bir ötümsüz artdamaksıllaşmış dil ucu-dişyuvasıl ıslıklı sızıcı idi (hala çağdaş kuzey Yarımada İspanyolcası standartlarındadır). Günümüz İspanyolcasının normal z harfine daha çok benziyordu: /s̻/, yani bir ötümsüz dil palası dişyuvasıl ıslıklı sızıcı idi, Türkçedeki s harfi gibi. Bu durum ⟨s⟩ yerine neden ⟨z⟩ ile ⟨c⟩ harflerinin kullanıldığını açıklayabilir.
⟨x⟩ harfi, /ʃ/ harfidir, yani Türkçedeki ş gibi söylenir.
/kw/ ve /w/ harflerini temsil eden sırasıyla ⟨cu⟩ ile ⟨hu⟩, hecenin sonunda sırasıyla ⟨uc⟩ ile ⟨uh⟩'a çevrilir.
⟨u⟩ harfi yalnızca ikili harflerde (digraflarda) kullanılır, Nahuatl dilinde /u/ yoktur.
⟨h⟩ harfi, bir gırtlaksıl süreksizi simgelemektedir, uh-oh örneğindeki gibi boğazın daraltılmasının sonucunda oluşan bir tür duraktır.
Edebiyat
Nahuatl edebiyatı, görece büyük bir şiir birikimi de içinde olmak üzere yaygındır (olasılıkla Amerika'nın bütün Yerli dillerinin en yaygınıdır) (ayrıca bkz. Nezahualcoyotl). Huei tlamahuiçoltica yazınsal Nahuatl dilinin mükemmel bir erken örneğidir.
İspanyolca ile birlikte iki dilli sözlük olan Vocabulario manual de las lenguas castellana y mexicana ilk kez 1611 yılında yayınlandı ve Dünya Dijital Kütüphanesine göre "Nahuatl dilindeki en önemli ve en sık yeniden basılan İspanyolca eseridir".
Klasik Nahuatl dili, Meksika'nın Kukulcan, Tlateotocani ve Comando de Exterminio gibi indijenizmoyu destekleyen black metal grupları tarafından kullanılmaktadır.