Konjenital hastalıklar

Konjenital hastalıklar kümesi içerisinde yer alan agenezis (aplazi), displazi, malformasyon ya da deformasyon niteliğindeki morfolojik bozuklukların bir bölümünde, hastanın yaşama yetisinin olmadığı görülür. Çoğu sendromların temelini konjenital malformasyonlar ve bunların neden olduğu klinik bulgular oluşturur.
Agenezis (agenesis) ya da aplazi (aplasia), bir dokunun ya da organın konjenital eksikliğidir.
Displazi (dysplasia) bir dokunun ya da organın yapısal bozuklukları olduğunu niteler.
Malformasyon, bir dokunun ya da organın konjenital biçim bozukluğudur.
Deformasyon, bir dokunun ya da organın edinsel kökenli anatomik biçim bozukluklarını niteler.
Hipoplazi (hypoplasia), bir dokunun ya da organın konjenital olarak küçük kalmasıdır.
Atrofi (atrophia), doğumsal olarak normal olan bir dokunun ya da organın sonradan küçülmesidir.
Konuyla ilgili çalışmaların bir bölümünde malformasyon ile deformasyon ve hipoplazi ile atrofi kavramları karıştırılmakta, birbirlerinin yerine kullanılmaktadır.
Sağlık bilimlerindeki tanımlamalar arasında sıkça kullanılan kavramların amaçlarından biri de saptanan patolojinin edinsel ya da doğumsal niteliğini açıklamaya yöneliktir: Edinsel ya da Kalıtsal.
Edinsel (kazanılmış) olguların büyük bölümü çevresel faktörlerin neden olduğu patolojilerdir.
Doğumsal (konjenital) hastalıkların büyük bir bölümünün arka planında genetik köken yer alır; bu grup içindeki olgular kalıtsal hastalıklar olarak nitelendirilmektedir.
Doğumda ve doğumu izleyen yıllar içinde belirti vermeyen kimi patolojiler kalıtsal kökenli olabilir.
Sınıflandırma
Konjenital hastalıkların 3 türü vardır;
1. Non-genetik konjenital hastalıklar (malformasyonlar)
1.1. İnfeksiyon hastalıklarından kökenli malformasyonlar (TORCH)
1.2. Annenin gebelikteki sorunlarından kökenli malformasyonlar
1.3. Kimyasal maddelerden kökenli malformasyonlar
1.4. Fiziksel etkilerin neden olduğu malformasyonlar
2. Genetik kökenli hastalıklar (kromozom anomalileri, gen mutasyonları)
3. Multifaktöryel nedenli hastalıklar (çevresel faktörler+multipl gen mutasyonları)
Bulgular
1. Non-genetik konjenital hastalıklar (malformasyonlar)
1.1. İnfeksiyon hastalıklarından kökenli malformasyonlar (TORCH)
Non-genetik konjenital hastalıklar (malformasyonlar) kümesinin bir elemanıdır. Gebe annenin bebeğinde konjenital anomalilere yol açan 4 önemli konjenital infeksiyon hastalığı bilinmektedir. TORCH nitelemesi hastalığa neden olan etkenleri baş harflerinden türetilmiştir:
Toksoplazma
Rubella
CMV
Herpes simpleks
Zika virüsü (bu gruba son birkaç yıl içinde girmiştir)
Benzer malformasyonlara neden olabilen öteki infeksiyonlar: Sifilis, Hepatit B, Kabakulak, Gonore, Parvovirüs, Varicella, HIV (AIDS)
Malformasyonlar-Sekeller:
Gelişme geriliği
Mikrosefali
Beyinde kalsifikasyon odakları
Zeka geriliği
İşitme kaybı
Hepatosplenomegali
Kanama/pıhtılaşma sorunları
Kalp anomalileri
Göz anomalileri
Neden olan etkene özgü infeksiyon hastalığı bulguları
1.2. Annenin gebelikteki sorunlarından kökenli malformasyonlarCohen MM Jr. Malformations of the Craniofacial Region: Evolutionary, Embryonic, Genetic, and Clinical Perspectives. American Journal of Medical Genetics (Seminars in Medical Genetics), 115:245268, 2002
Neden olabilen faktörler:
Diabetes mellitus
Fenilketonüri
Hipertermi
Madde bağımlılığı (tütün, alkol, eroin, kokain, esrar)
Patolojiler ve Malformasyonlar:
Abruptio placentae
Prematüre doğum
Fötal alkol sendromu (FAS)
Diabetes mellitus
Gelişme gerilikleri
Yüz ve kulak malformasyonları
Dişlerde boyanma ve erken çürümeler
İskelet anomalileri (omurga, alt ekstremite)
Kalp anomalileri
Mikrosefali
Santral sinir sistemi anomalileri
Beyin kanaması
Nöral tüp anomalileri
Öğrenme güçlükleri
Zeka geriliği
1.3. Kimyasal maddelerden kökenli malformasyonlar
Neden olabilen maddeler:
Madde bağımlılığı (tütün, alkol, eroin, kokain, esrar)
Antikonvülsan ilaçlar
Lityum
Folat/B12 eksikliği
Tetrasiklin
Patolojiler ve Malformasyonlar:
Fötal alkol sendromu (FAS)
Öğrenme güçlükleri
Gelişme ve zeka geriliği
Kalp anomalileri
Yüz ve kulak malformasyonları
Dişlerde boyanma ve erken çürümeler
Abruptio placentae
Prematüre doğum
Beyin kanaması
Nöral tüp anomalileri
1.4. Fiziksel etkilerin neden olduğu malformasyonlar
Neden olabilen etki:
Radyasyon
Patolojiler ve Malformasyonlar:
Dişlerde mine ve dentin kusurları
Mikrosefali
Zeka geriliği
2. Genetik kökenli hastalıklar (kromozom anomalileri, gen mutasyonları)
Gen mutasyonları, canlı organizmanın bütünlüğü, morfolojisi ve işlevleri üzerinde irreversibl olumsuz etkileri olan olgulardır. Karsinojenler, radyasyon, çevre kirliliği, virüsler gibi çevresel faktörler gen mutasyonlarının önemli nedenleridir. Bir başka neden ise, DNA replikasyonunda rastlantısal olarak gerçekleşen çarpıklıklardır. Kromozom anomalileri ve gen mutasyonları, günümüze dek belirlenmiş olan sendromların büyük bölümünün ana nedenleridir.
Gen mutasyonuyla birlikte esansiyel proteinlerin işlevleri de değişir.
Gen mutasyonları edinsel ya da kalıtsaldır. Edinsel mutasyonlarda çevresel faktörler etkindir.
Kalıtsal mutasyonlar ise ebeveynlerin bir sonraki kuşağa kromozomları ve DNAları ile aktardıkları mutasyonlardır.
Gen mutasyonu ile DNA dizilimi bozulur, genin niteliği değişir. Böylece, canlı organizmanın genom yapısı da değişir. Bu tür gen mutasyonlarının ilk aşaması, dişi yumurtasındaki ya da spermdeki DNAlarda oluşan mutasyonlardır; bu gibi olgularda, anne ya da babada genetik hastalıkla ilgili bulgu görülmez. Ailesel ya da kalıtsal hastalık tablosu, gen mutasyonuyla dünyaya gelen bebek ile başlar ve ondan sonraki kuşaklara da aktarılır. Bu aşamadan sonra kalıtsal bir sendrom ya da hastalık tablosu oluşur.
Doğumdan sonraki gen mutasyonlarının çok büyük bir bölümü tümörlerin önemli bir nedenidir.
İnsan organizmasındaki patolojilerin bir bölümü çevresel olumsuzluklardan etkilenen genetik faktörlerin neden olduğu sonuçlardır. Çevresel etkilerle oluşan malformasyonlarla sıkça karşılaşırız: dudak-damak yarıkları, nöral tüp defektleri, konjenital kalça çıkığı. Çevresel faktörlerden etkilenen genlerdeki mutasyonlara bağlı patolojiler kalıtsal nitelik kazanabilirler.
3. Multifaktöryel nedenli hastalıklar (çevresel faktörler + multipl gen mutasyonları)
Multifaktöryel nedenli patolojilerin başlıcaları şunlardır:
Doğumsal defektler (yarık damak, kalça çıkığı, nöral tüp defektleri)
Kanserler (DNA zararları ve gen mutasyonları)
Diabetes mellitus
Hipertansiyon
Hiperlipidemi
Alzheimer hastalığı
Psikozlar (şizofreni, bipolar bozukluk)
Artropatiler
Osteoporoz
Deri hastalıkları (psöriazis, ekzema)
Alerji ve astma
Otoimmun hastalıklar
Gen mutasyonlarına neden olabilen çevresel faktörler:
Çevre kirliliği (kanserojen maddeler)
Alkol
Tütün
Madde kullanımı (esrar, eroin, kokain, amfetamin)
Beslenme (toksik etkili katkı maddeleri)
Yaşam biçimi
İlaçlar
İnfeksiyonlar