Vıçıtırın

Vıçıtırın veya Volçetrin (Arnavutça: Vushtrri; Sırpça: Vučitrn / ) Kosova'nın kuzeyinde, Mitroviçanın hemen güneyinde bir şehir ve belediye merkezi.
De facto olarak Kosova Cumhuriyetinin Mitroviça ilinde; de jure olarak Sırbistan Cumhuriyetine bağlı Kosova-Metohiya Özerk Bölgesinin Kosovskomitrovački ilinde yer alır. Ayrıca de jure olarak Birleşmiş Milletler Kosova Geçici Misyonunun Mitroviça Bölgesinde (District of Mitrovica) bulunur.
Şehrin adı
Şehrin adının kaynağı konusunda kesin bir görüş bulunmamaktadır. Osmanlı sonrası Türkçe literatürde şehrin adı Vıçıtırın ve Vuçıtırın şekillerinde kullanılagelmiştir. Ancak Vıçıtırınlıların kendi kullanımları ve belgelerdeki kullanım sıklığı Vıçıtırın biçimi yönündedir. Vuçıtırın şekli birkaç kaynakta, şehrin o dönem Sırpça ismi olan Vuçitrn şeklinin de analojik baskısıyla kullanılmıştır. Analojik baskıya kanıt olarak bu kullanımda Vuçıtırın şeklinin yanında Vuçitırın, Vuçitrın gibi deforme şekillerin olması da öne sürülebilir.
Şehrin Osmanlı devrindeki imlası ve şekillerinde görünmektedir. Bu şekiller Vulçıtırın / Vulçitirin ve Vuçıtırın / Vuçitirin şekillerinde okunabilir. Bazı çalışmalarda "Volçetrin" olarak da kaydedilmiştir. Çağdaş dönemde şehrin adı, Vıçıtırın olarak standardize edilmektedir.
Tarih
Eski tarih
Vıçıtırın şehri, Roma İmparatorluğundan önceki yıllarda Vicianum adıyla tarihi kaynaklarda yer almıştır. Miladın hemen sonrasında şehir adının Viciana olduğu söylenmektedir. Şehir, bu dönemde Roma egemenliğine girmiştir. Hıristiyanlıkta Doğu-Batı Kiliselerinin ayrıldığı dönem sonrasında Vıçıtırın, Katolik nüfus ağırlıklı bir halde olmuştur.
Osmanlı İmparatorluğu dönemi
Kosova Ovasındaki 1389 I. Kosova Savaşı ile Türk devlet egemenliğinin iyice gelişip yayılması sonrasında 50 yıllık süreç içinde Vıçıtırın bölgesi Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına katılmıştır. Kesin katılmanın 1439 yılında olduğuna dair görüşler vardır. Osmanlı-Türk egemenliği sonrasında şehir, büyük atılım içinde olmuştur. 15. yüzyılla beraber şehirde hanlar, hamamlar, camiler, medreseler, çeşitli binalar inşa edilmiştir. 15. yüzyıl aynı zamanda şehirde Müslüman nüfusun artmaya başladığı dönemin başlangıcıdır. 15. yüzyıl ile 18. yüzyıl döneminde Vıçıtırın, Balkanlardaki en büyük şehirlerden birisi olmuştur. Bu dönemde sancak merkezi özelliği olan şehir, Osmanlı sınırları içinde, önemli bir konumdadır.
Kosova bölgesinin Osmanlı sonrası devirle (1912) beraber sıkıntılar, yıkımlar yaşaması sonucunda Vıçıtırının, Osmanlı dönemiyle beraber şekillenen ve bugüne dek gelen mimari ve kültürel yapısında zayıflamalar görülmüştür. Ancak, bütün olumsuzluklara karşılık, Vıçıtırının zengin, kültürlü ahalisinin güzel yaşayışları, (bugün farklı etmenler bulunsa da) bugüne dek ulaşmıştır.
20. yüzyılda Vıçıtırın
1. Dünya Savaşında Avusturya-Macaristanın işgalini yaşayan şehir, savaş sonrasında Yugoslavya Krallığı sınırları içine dahil edilmiştir. 2. Dünya Savaşında şehir Alman egemenlik bölgesinde olmuştur. Kasım 1944te Komünist Yugoslavya düzeni kurulmuştur.
1998-1999 Kosova Savaşı'nda
1974 Yugoslavya Anayasasının 1989 yılında yürürlükten kaldırılmasıyla beraber, bütün Kosovada olduğu gibi Vıçıtırında da çeşitli çalkalanmalar, sıkıntılar yaşanmıştır. Bu sıkıntılar, 1998 yılında Kosova Kurtuluş Ordusu ile Sırpların kontrolundaki Yugoslav ordusunun çatışmalarına dönüşmüştür. Bu süreç, Kosovanın 1998-1999 Kosova Savaşı ile Sırp egemenliğinden kurtarılmasıyla sonuçlanmıştır. 16 Haziran 1999da NATO güçleri Vıçıtırına girmiştir.
1998-1999 Kosova Savaşı sonrasında Vıçıtırın, yeniden yapılanma sürecine girmiştir. Yugoslavya devrinde, hemen kuzeyindeki Mitroviça şehrinin biraz da olsa gölgesinde kalıp geriye itilen şehir, yeni dönemle beraber gelişme evresine girmiştir.
Coğrafya
Vıçıtırın, 42o 49 Kuzey ve 20o 58 Doğu koordinatlarında yer almaktadır. Şehir, Kosova'nın kuzey kesimindedir. Priştineye yakındır.
Nüfus ve kültürel yapı
Vıçıtırının bugünkü kent nüfusundaki etnik dağılımda en büyük oran Arnavutlara aittir. Şehirde Arnavutlardan sonra Türkler, Romlar, Aşkaliler yaşamaktadır. 1999 yılından sonra şehre, civar köylerden yoğun bir göç (tamamına yakını Arnavut) olmuştur.
2011 yılında Kosova genelinde yapılan nüfus sayımında Vıçıtırın nüfusu 69.881 çıkmıştır.
Osmanlı döneminde sancak merkezi olması yönüyle büyük bir aydın ve zengin Türk nüfusuna sahip olan Vıçıtırın, 1912den sonraki süreçte, Balkanların genelinde yaşandığı gibi, Vıçıtırında da yaşanan ve Türkiyeye doğru gelişen göçlerle, Türk nüfus bakımından büyük ve hızlı bir azalma yaşamıştır.
Bugün, Kosova Türkçesinin Priştine ağzına dayalı bir Türkçe ağzını kullanan Vıçıtırın Türkleri, kültürel faaliyetlerini Çeşme Derneği vasıtası ile yapmaktadırlar. Vıçıtırındaki Türkler, kendi milli özelliklerini koruma hususunda çeşitli açılardan sıkıntılar yaşamaktadırlar.
1990-1999 sürecinde Vıçıtırın Belediyesi sınırları içinde 9 kütüphane (toplam 77.284 kitap) bulunmaktaydı. 1999daki operasyon döneminde kütüphanelerde büyük hasarlar ve kayıplar yaşanmıştır.