Çhaleti

Çhaleti (Gürcüce: ; translit.: çhaleti), tarihsel Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden birdir. Bugün Artvinin Murgul ilçesinde yer alır. Adı 1925te Bakırköy olarak değiştirilmiştir. Bakırköy daha sonra bir mahalleye dönüştürülerek Başköye bağlanmıştır.
Köyün adı
Çhaleti, köyün bilinen en eski adıdır. Bu yer adının Borçka ilçesi sınırlarındaki Çhala () adıyla benzerliği dikkat çekicidir. Fakat belli başlı kaynaklarda Çhaleti adının anlamına ilişkin bilgi yoktur. Köyün adı Türkçeye Çhalet olarak girmiştir. Ne var ki Muvahhid Zeki, 1927de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında köyün eski adını Çhalet () yerine sehven Hçalet () olarak yazmıştır. 93 Harbinde (1877-1878) Tao-Klarceti bölgesini ele geçirmiş olan Ruslar 1886 yılındaki nüfus sayımında bu yer adını Gürcücesine uygun biçimde Çhalet (Ч) olarak kaydetmişlerdir. Bu nüfus sayımından yaklaşık altı yıl sonra bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze de köyün adını Çhaleti () olarak yazmıştır.
Coğrafi konumu
Çhaleti köyü, Murgul kasabasının kuzeybatısında, Çhaleti vadisinde yer alıyordu. Adının Bakırköy olarak değiştirilmiş olması büyük bir olasılıkla burada bakır madeninin varlığıyla ilişkilidir. Nitekim Zakaria Çiçinadze, Çhaletinin de bulunduğu Murgul bölgesinin maden yataklarıyla açısından zengin olduğunu yazmıştır. Çiçinadzenin verdiği bilgiye göre, bu vadiden antik çağ kaynaklarında da söz edilmektedir. Bu çağda Gürcüler ve Yunanlar buradaki madenleri (demir, bakır, pirinç) birlikte işliyorlardı. Murgul vadisi Osmanlı döneminde de doğal kaynaklar ve tarımsal ürünler açısında Klarceti bölgesinin en zengin ve verimli yerlerden biriydi. Bu bölgede zeytin, portakal ve taflan yetişiyor, bağcılık yapılıyordu.
Rus idaresi sırasında Çhaleti sadece bu köyün değil geniş bir bölgenin de adıydı. Çhaleti nahiyesi adını taşıyan bu bölge nahiye merkezi Çahletiyle birlikte 13 köyü kapsıyordu.
Demografi
Tao-Klarceti bölgesinde kadın ve erkelerin birlikte ilk nüfus sayımı Rus idaresi sırasında, 1886 yılında yapılmıştır. Bu tarihte Çhaleti köyünde 34 hanede 255 kişi yaşıyordu ve bu nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Çhaleti nahiyesinin nüfusu ise 1.397 kişiden oluşuyordu. Nahiyenin nüfusunun tamamı da Gürcü olarak kaydedilmiştir. Çhaleti köyünde hane başına ortalama 7,5 kişinin düşmesi ailelerin kalabalık olduğunu göstermektedir. Bu durum o tarihe 93 Harbine bağlı önemli bir göçün gerçekleşmemiş olmasıyla ilişkili olabilir. Nitekim köyün nüfusu 1907 yılında 167 kişiye gerilemiştir. Bu durum 1886 yılından sonra nüfusun yaklaşık yüzde 35nin göç etmiş olduğunu göstermektedir.
Çhaletinin yeniden Türkiye sınırları içinde kalmasından sonra ilk nüfus tespiti olan 1922 tarihli nüfus cetveline göre köyde 11 hanede 48 Müslüman Gürcü yaşıyordu. Dört yıl sonra 1926 tarihli nüfus sayımına göre köyün nüfusu artmış ve 71 kişiye ulaşmıştır. Bu tarihte Çhaletide 19 hanede yaşayan bu nüfusun 38i erkek, 33ü kadındı. Bütün bu tespitlerin sonucunda, 1886 yılındaki 255 kişi sabit veri alındığında Çhaletinin nüfusunun yaklaşık yüzde 72sini büyük bir olasılıkla göçler sonucunda kaybetmiş olduğu söylenebilir. Köy bu nüfus azalmasından dolayı Başköyün mahallesine dönüştürülmüştür.
Son tespite göre Çhaletinin de mahallesi olduğu Başköyün nüfusu 377 kişidir. Bu nüfusun 168i erkek, 169u kadınlardan oluşmaktadır.
Tarihçe
Klarceti bölgesinin Lazeti sınırındaki yerleşim yerlerinden biri olan Çhaletinin kuruluşuna dair bilgi yoktur. Köyün tarihine ışık tutacak tarihsel yapı ve kalıntı da tespit edilmemiştir. Bununla birlikte Çhaletinin erken ve geç ortaçağlarda Gürcü krallıkları ve prenslikleri sınırları içinde yer aldığı bilinmektedir. Bir Gürcü yerleşimi olan Çhaletiyi 16. yüzyılın sonlarında Osmanlılar ele geçirmiştir. Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, Murgul vadisindeki Gürcü köylülerin anlatılarına dayanarak, buradaki köylerde yaşayan Gürcülerin Osmanlı yönetimine ve din değiştirmeye karşı direndiğini, daha sonra vadiye gelen Laz hocaların halkı Müslüman olmaya ikna ettiğini yazmıştır. Osmanlılar Murgul vadisine halkın direnişinden dolayı Lazeti sınırından girememiş, Murgul Çayının Çoruh Nehrine döküldüğü kısımdan, Nigaliden girip bölgeyi ele geçirmişlerdir.
Çhaleti, yaklaşık üç yüzyıl Osmanlı idaresinde kaldıktan sonra 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşında Rusların eline geçti. Bu savaştan sekiz yıl sonra 1886 tarihinde yapılan nüfus sayımına göre Çhaleti sadece bir köy değil aynı zamanda çok sayıda köyü kapsayan bir nahiyeydi. Çhaleti Cangureti ve Lomiketi mahallelerinden oluşuyordu. Çhaleti nahiyesi, Batum oblastı içinde yer alan Artvin Okrugu'nun Artvin kazasına (uçastok) bağlıydı. Çhaleti nahiyesi, Çhaleti köyü dışında, Baga, Başköy, Goglieti, Gurbini, Çilauri, Cvani, Kameleti, Kvamçireti, Aşağı Kura, Yukarı Kura, Poroseti ve Ereguna köylerini kapsıyordu. Çhaleti 1910 yılında da aynı idari konuma sahipti.
Çhaleti, I. Dünya Savaşının sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 1921de Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Türk birlikleri Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini ele geçirdi, ama Batum'da tutunamadı. Ankara Hükümeti'nin 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya'yla imzaladığı Moskova Antlaşmasıyla Çhaletinin de içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan Türkiyeye bırakıldı.
Çhaleti 1922 tarihli nüfus cetveline göre Borçka kazasına bağlı Murgul nahiyesinde yer alıyordu. Çhaletinin adı 1925te Bakırköy olarak değiştirildi. Daha sonra Borçka kaza olmaktan çıkarılıp nahiyeye dönüştürülünce, Çhaletinin içinde yer aldığı Murgul nahiyesi doğrudan Artvin kazasına bağlandı. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında da Çhaleti Bakırköy adıyla Murgul nahiyesi içinde yer alıyordu. Dahiliye Vekaletinin 1933te yayımladığı Köylerimiz adlı kitapta köyün adı geçmemektedir. Çhaleti köyünün bu tarihten önce Başköyün mahallesine dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır.
1990larda Gürcü köyleri üzerine alan çalışması yapan Gürcü araştırmacı Şuşana Putkaradze, eskiden ayrı köyler olan Çhaleti ile Goglieti, Lomiketi ve Poroseti Başköyün mahalleleri olarak vermiştir.