Dikkat kontrolü

Dikkat kontrolü, bir bireyin neye dikkat edeceğini ve neyi göz ardı edeceğini seçtiği kapasitesidir. İç kaynaklı dikkat veya yönetici dikkat olarak da bilinir. Daha genel bir tabirle, dikkat kontrolü, bir bireyin konsantre olma becerisi olarak tarif edilebilir. Öncelikli olarak ön singulat korteksi de içeren frontal alanlar tarafından aracılık edilen dikkat kontrolünün, çalışma belleği gibi diğer yönetici işlevler ile yakından ilgili olduğu düşünülmektedir.
Araştırmaya genel bakış
Beynimizdeki dikkat kaynakları üç ağdan oluşan bir sistem oluşturur: uyanıklık (farkındalığı sürdürmek), yönelim (duyusal girdiden gelen bilgiler) ve yönetici kontrolü (çatışmanın çözümü). Bu üç ağ, anormallikler olan ve olmayan yetişkinler, çocuklar ve maymunları içeren deneysel tasarımlar kullanılarak incelenmiştir. Araştırma tasarımları Stroop görevi ve olaya ilişkin fonksiyonel manyetik rezonans görüntüsü (fMRI) dahil olmak üzere analiz teknikleri ile yürütücü kontrolü inceleyen flanker görevini içermektedir. Bazı araştırma tasarımları özellikle dikkatin bir yönüne (yönetici kontrolü gibi) odaklanırken, diğer deneyler uyarı, yönlendirme ve yönetici kontrol ağları arasındaki etkileşimleri inceleyen birkaç alanı incelemektedir. Son zamanlarda, Fan ve Posner tarafından tasarlanan Dikkat Ağı Testi (ANT), üç ağın verimlilik ölçümlerini elde etmek ve ilişkilerinin incelenmesine olanak sağlamak için kullanılmıştır. Çocuklardan, hastalardan ve hayvanlardan veri alacak kadar basit bir davranışsal görev olarak tasarlanmıştır. Görev, katılımcıların dikkatlerini bir orta hedefe sabitlerken bilgisayar ekranında verilen ipuçlarına hızlı bir şekilde yanıt vermelerini gerektirir.
Gelişim
Bebeklik
Frontal lobun gelişimi üzerine çalışan ilk araştırmacılar, onun yaşamın ilk yılı boyunca fonksiyonel olarak sessiz olduğunu düşündüler. Benzer bir şekilde, ilk çalışmalar bir yaş ve altındaki bebeklerin dikkatin dağıtımı konusunda tamamen pasif olduklarını ve neye dikkat kesilip neyi görmezden geleceklerini seçecek bir kapasitelerinin olmadığını önerdiler. Bu, örneğin, bebeklerin belirgin bir objeden dikkatlerini ayırmada yetersiz oldukları yapışkan saplanma (sticky fixation) fenomeni ile gösterilmiştir. Fakat başka bir çalışma, az oranda olsa da çok küçük yaştaki bebeklerin bile dikkatlerini paylaştırma kontrolünü uygulama kapasiteleri olduğunu öne sürdü.
Çocukluk
Frontal lob geliştikçe çocuğun dikkat kontrolünü uygulama kapasitesi artar, gerçi dikkat kontrolü yetenekleri çocuklarda yetişkinlere göre daha zayıftır. Bazı çocuklar dikkat kontrolü becerilerinde zayıf gelişim gösterirler, bunun beynin ön bölümlerindeki göreceli yavaş gelişimden olduğu düşünülür ve bazen Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısıyla sonuçlanır.
Yaşlılık
Bazı yaşlanma ve biliş üzerine çalışmalar, çalışma belleği süreçleri ve dikkat kontrolünde düşüş üzerine odaklanır. FMRI ölçümleri kullanılarak yapılan bir çalışmada, genç (20 ile 27 yaş arası) ile yaşlı (60 ile 75 yaş arası) katılımcıların bir Stroop görevi sırasında dikkat kontrollerinin nöral aktivitesi kıyaslanmıştır. Koşullar artan rekabet ve artan çatışma içeriyordu. Sonuçlar, yaşlı grup için dikkat kontrolü ile ilişkilendirilen beyin bölgelerindeki karşılığın azaldığını kanıtlar nitelikteydi. Bu sonuç, yaşlı insanların günlük yaşamlarında dikkat kontrolünden faydalanma kabiliyetlerinin azalmış olabileceğini ileri sürüyor.
Anormal Gelişim
Bozuk dikkat kontrolü, sadece DEHB gibi öz eksikliğin dikkate bağlı olduğu erken gelişim koşullarında değil, otizm ve kaygı koşullarında da not edilmiştir. Bozuk dikkat kontrolü, aynı zamanda Down sendromu ve Williams sendromu gibi genetik bozukluğu olan bebeklerde olduğu gibi erken doğan bebeklerde de rapor edilmiştir. Düşük sosyoekonomik seviyedeki ailelerden gelen çocukların da erken gelişim dönemlerinde zayıflamış dikkat kontrolü olduğu birçok grup tarafından bildirilmiştir.
Bozuk dikkat kontrolünün şablonları, geniş sayıda farklı hastalığa sahip grupların çalışma belleği gibi yönetici işlev görevlerindeki bozulmuş performanslara dair bulgular üzerinedir. Bu kadar geniş sayıda farklı hastalık grubunda yönetici işlevlerin neden bozuk göründüğü sorusu ise iyi bir şekilde anlaşılamamıştır.
Akıl hastalığına uygunluk
Çalışmalar, düşük dikkat kontrolüne sahip kişilerin başka bir zihinsel soruna sahip olma olasılığının yüksek olduğunu göstermiştir. Düşük dikkat kontrolü daha çok Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna (DEHB), başlıca yaşam aktivitelerinde bozulmaya neden olmak için yeterli olan, yaşına uygun olmayan dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik semptomlarının kalıcı olduğu bir rahatsızlık sahip kişiler arasında yaygındır. Aynı zamanda düşük dikkat kontrolü Şizofreni ve Alzheimer hastaları, sosyal kaygısı, sürekli kaygısı ve depresyonu olanlarda ve inmeyi takiben dikkat güçlüğü çeken bireylerde daha yaygındır. Kişiler aynı şekilde, düşük kaygı ve depresyon seviyelerine sahip olduklarında daha çabuk yanıt vermekte ve daha iyi genel yönetici kontrole sahip olmaktadırlar. Düşük seviyelerdeki dikkat kontrolünün ayrıca kişilerde psikopatoloji geliştirme şansını arttırdığı düşünülmektedir, çünkü odağı tehdit içeren bilgiden uzağa kaydırma yetisi duyguları işlemede önemlidir. Daha fazla araştırmacı da, katılımcılar tarafından Attentional Control Scale (ACS) veya Cognitive Attentional Syndrome-1 (CAS1), ikisi de dikkatin odaklanması ve dikkat kaymasını ölçen öz değerlendirme anketleri, doldurarak dikkate odaklanmanın gerekmediği çalışmaları hesaba katıyorlar. Araştırmacılar ayrıca, sahadaki diğer kişilere ACS, duygusal işleyiş, CAS ve tehdite dikkat arasındaki ilişkilere değinen deneysel ve boylamsal desenleri kullanmalarını öneriyorlar. Bunun nedeni, uzmanların sahada dikkat kontrolünün akıl hastalıklarıyla ilişkisine değinen sorunlu vakalarda artış görmesi.
Dikkat problemleri aynı zamanda Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi kaygı bozukluklarının da tipik bir özelliğidir. Dikkat yanlılığı, kişinin olumsuz duygusal bilgiyi olumlu olanın işlenmesine tercih etmesine neden olur. TSSB, kaygıya yatkınlık, dikkat kontrolü ve dikkat yanlılığı ölçeklerine göre puanlandıktan sonra katılımcılar seçilmiştir. Sonuçlar dikkat kontrolünün dikkat yanlılığına göre ters ilişkilendirildiğini göstermiştir. Yüksek dikkat kontrolüne sahip TSSB hastaları daha az dikkat yanlılığı sergilemiştir. Dikkat kontrolündeki kişisel farklılıkların TSSBdeki kaygı sorunlarında etkisi olmuştur.
Uygulamalar
Performans
Dikkatli kontrol teorisi kaygıya ve bilişsel performansa odaklanır. Bu teorinin varsayımına göre kaygının dikkat kontrolü üzerindeki etkileri, performans ve kaygı arasındaki ilişkiyi anlamada kilit rol oynar. Genel olarak, kaygı, işleme verimliliğini azaltarak belirli bir görev üzerindeki dikkat kontrolünü engeller. Bu teori ile ilişkili üç işlev vardır. İnhibisyon fonksiyonu, bir görevle ilgisiz uyaranların ve tepkilerin performansı aksatmasını önler. Değişkenlik fonksiyonu, dikkati görevle en alakalı uyarana dağıtmak için kullanılır. Güncelleme fonksiyonu, çalışma belleğindeki bilgileri güncellemek ve izlemek için kullanılır. Dikkat kontrolü teorisi ile alakalı üç ana hipotez vardır. Birincisi, kaygı, merkezi yürütmenin verimliliğine azaltır. İkincisi, kaygı inhibisyon fonksiyonunu bozar ve üçüncüsü de kaygı değişkenlik fonksiyonunu zayıflatır. Dikkat kontrolü ve performans ile ilgili çalışmalar iki farklı yaklaşım izlemektedirler. Özellikle, dikkatin çekilmesi ile ilgili araştırmaların iki tane modu vardır: gönüllü ve refleksif. Gönüllü mod, dikkatin üst düzey bilişsel süreçlere göre değiştiği yukarıdan aşağıya bir yaklaşımdır. Refleksif mod ise dikkatin istemsiz olarak bir uyaranın dikkat çekici özelliklerine göre değiştiği aşağıdan yukarıya bir yaklaşımdır. Bu modlar, dikkat kontrolünün nasıl çalıştığını anlamak adına önemlidirler.
Farkındalık
Dört günlük farkındalık meditasyon eğitimi bile görsel-mekansal işleme, çalışma belleği ve yürütme işlevini önemli ölçüde geliştirebilir. Ancak, araştırmalar farkındalığın doğrudan dikkat kontrolünü etkileyip etkilemediğine dair karışık sonuçlar göstermiştir. Katılımcılar sürekli dikkat, engelleme, anahtarlama ve nesne tespiti görevlerinde bulundular. Bu görevler 8 haftalık farkındalık temelli stres azaltma kursundan (MBSR) önce ve sonra yapıldı ve bir kontrol grubuyla karşılaştırıldı. Gruplar arasında anlamlı fark yoktu, yani MBSR kursu dikkat kontrolünü etkilemedi. Ancak, aktif randomize kontrollü bir çalışma, kapsamlı öz değerlendirme özelliklerine sahip mobil tabanlı bir farkındalık uygulamasının sağlıklı katılımcılarda dikkat kontrolü için uzun vadeli faydaları olabileceğini göstermiştir. Dikkat, yönlendirilmemiş dikkat ve duygusal refah gibi diğer şeyleri etkiler.
Öğrenme
Modüler yaklaşımlar, bilişsel gelişimi mozaik benzeri bir süreç olarak görür, buna göre bilişsel fakülteler genetik olarak önceden belirlenmiş olgunlaşma çizelgelerine göre ayrı ayrı gelişir. Bilişsel gelişime modüler bir yaklaşım benimseyen tanınmış yazarlar arasında Jerry Fodor, Elizabeth Spelke ve Steven Pinker sayılabilir. Aksine, Annette Karmiloff-Smith, Mark Johnson ve Linda Smith gibi diğer yazarlar bunun yerine bilişsel gelişime daha interaktif veya dinamik bir sistem yaklaşımını benimsemişlerdir. Nörokonstrüktivist yaklaşımlar olarak bilinen bu yaklaşımlara göre, bilişsel sistemler gelişimsel süre içinde etkileşime girer, çünkü diğer bilişsel fakültelerin diğer alanlarda daha sonra edinilmesi için belirli bilişsel fakülteler gereklidir.
Gelişime nörkonstrüktivist yaklaşımlar alan yazarlar arasında, diğer alanlardaki diğer becerilerin daha sonra kazanılmasını etkileyebilecek alan-genel bir süreç olduğu düşünüldüğünden, dikkat kontrolüne özel bir önem verilmiştir. Dikkati düzenleme ve yönlendirme yeteneği, çocuğu yalnızca çevresel olaylara yanıt verme kısıtlamalarından kurtarır ve bu demektir ki dikkatlerini öğrenme açısından zengin bilgi alanlarına doğru yönlendirebilirler. Örneğin, bazı yazarlar bir bebeğin dikkatini kontrol etme kapasitesi ile dil edinimi sırasında daha sonraki performansı arasındaki ilişkiye bakmışlardır. Hafızanın nasıl çalıştığını anlamak için çalışma belleği kapasitesi incelenmiştir. Birinin çalışma belleği kapasitesinin etkinliğini öngörme yeteneği, dikkat kontrolü mekanizmalarından gelir. Bu mekanizmaların hepsi etkili öğrenme için önemli olan amaçların, davranışların ve dışsal dikkat dağınıklıklarının düzenlenmesine yardımcı olur.
Görsel dikkat kontrolü
Beynimiz, zaman içinde evrimleşirken farklı dikkat sistemlerinden sorumlu bölümlere ayrışmıştır. Bunlardan biri olan görsel dikkat sistemi, üç temel algıdan sorumludur: konum, özellik ve nesne algısı. İki nesne arasındaki uzamsal farklılıklar, dikkati yönlendirir. Mesela insanlar, aynı yerde duran iki nesneden birine daha çok dikkat edebilirler. Hareket gibi uyarılara dikkat ederken, beyinde hareketi algılayan özel alanlarda nöronların aktivitelerinin arttığı, yapılan araştırmalarda ortaya çıkmıştır. Beyin bir görseli algılamaya çalışırken, dikkati algılanması gereken özelliği algılamaya harcar. Örneğin insanlara baktıkları yerde hareket aramaları söylendiğinde, hareket dikkatlerini çekecektir. Fakat aynı görselde herhangi bir renk aramaları söylenirse, harekete dikkat etmeyeceklerdir.
Mekansal Dikkat
Beyin üzerinde yürütülen fMRI çalışmalarına göre, görsel dikkat göz hareketlerinden bağımsız olarak, beyin tarafından da kontrol edilebilir. Çalışmaların birinde, katılımcılara gözlerini merkezi bir noktaya sabitlemeleri söylenir ve odak noktasının dışında görsel uyaranlar sunulur. Bu sırada katılımcıların beyin aktiviteleri ölçülür. fMRI sonuçları, katılımcıların beyin aktivitesindeki değişikliklerin, dikkatin odak dışında gösterilen uyarılara çekilmesiyle ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Davranış üzerine kurulu çalışmalara göre, bir kişinin bir görsel uyaranın nerede belireceğini bildiğinde, dikkatinin uyarıya daha hızlı çekilebileceğini ve uyaranı daha iyi işleyebileceğini göstermiştir.
Ayrıca yürütülen diğer çalışmalar, algısal ve bilişsel dikkatin mekansal odaklanmayı da etkilediğini göstermiştir. Bu iki mekanizma karşıt etkileşime girer, böylece bilişsel uyaranlar azaldığında, algısal dikkat artarak mekansal algı kapasitesini arttırır.
İşitsel uyanıklık
Kokteyl partisi etkisi, bir kişinin konuşmaya katılmasa, konuşanı tam anlamıyla dinlemese bile kendi adı geçtiğinde onu algılaması durumudur. Bu fenomen üzerine yürütülen çalışmalardan birinde, katılımcılarından bir yandan matematik problemleri çözerken öte yandan belirli bir sıra ile verilmiş kelimeleri takip etmeye çalışmaları istenmiştir. Katılımcılar, bir kısmı uzun bir liste dinlerken, bir kısmı nispeten kısa bir listeyi dinlemek üzere iki gruba ayrılmıştır. Gruplara birer erkek ve birer kadın sesi tarafından aynı anda okunan kelime listelerini dinletilir ve erkek sesini duymazdan gelmeleri söylenir. İki gruba da kelimelerin arasında aniden katılımcıların kendi isimleri, erkek sesi tarafından okunur. Kısa listeyi dinlemekten sorumlu katılımcıların, uzun listeyi dinleyenlere kıyasla isimlerini duyma oranları daha yüksek çıkmıştır. Bu sonuç aynı zamanda, dikkatlerini uzun süre kontrol altında tutabilen kişilerin çevreden gelen uyarıları engellemede daha başarılı olduğunu da ortaya çıkarmıştır.