I. András

I. András (ya da I. Endre); (d. 1015 - ö. 1060), 1046-1060 yılları arasında Macaristan kralı.
Hayatının ilk dönemi ve sürgün yılları
Babası Vazul Árpád Hanedanından olup I. Istvánın kuzeniydi. Vazul, 1031 yılında I. Istvánın tek oğlu ve tahtın varisi olan Imrenin ölümüyle tahtın varisi olarak en güçlü adaydı. Ancak I. István, Nitra Dükü olan kuzeni Vazulu pagan inançlara sahip olmasıyla nedeniyle varis olarak atamak istemedi. Onun yerine kız kardeşinin Venedik Doju Otto Orseolo ile evliliğinden olan yeğeni Peteri varisi ilan etti. Bir süre sonra da kendisine düzenlenen başarısız suikastta rolü olduğu iddiasıyla Vazul'u gözleri oyularak işkence ile öldürttüğü gibi Vazulun oğulları Levante, András ile I. Béla'yı da topraklarından kovdu.
András kardeşleriyle birlikte ilk önce Bohemya Dükü Oldřiche sığındı. Burada, o sırada kendisi de sürgünde gözetim hayatı yaşayan Polonya Kralı II. Mieszko ile tanıştı. Miezko 1032de Polonyaya dönerken András ve kardeşlerini de yanında götürerek onlara iyi yaşam koşulları sağladı. Kardeşi Béla nın (I. Béla) Miezkonun kızıyla evlendirilmesinden sonra abisi Levante ile birlikte 1030ların sonunda Kiev Büyük Knezi Yaroslava sığındı. 1039da Hristiyan olarak Yaroslavın kızı Anastasya ile evlendi.
Sürgünden dönüşü ve kral olması
András sürgün hayatı sürerken Macaristanda da Peter kral olmuş (1038) ancak Macar asillerin kendisinden memnun kalmaması üzerine ülkesinden kaçmak zorunda kalan Peterin yerine Samuel Aba 1041 yılında kral seçilmişti. Ancak Peterin Kutsal Roma İmparatoru III. Heinrichin desteğini alarak 1044de yapılan savaşta Samueli öldürülmesiyle Macar tahtına yeniden Peter oturmuştu. Peterin Kutsal Roma İmparatorunun vasalı olarak krallığı yönetmesi ve krallıktaki önemli makamlara Alman ve Latin lordlarını ataması Macar soylular ile hala önemli sayıda olan pagan halkı rahatsız etmişti. Macar soyluları 1046 yılında Csanadda (Cenad) toplanarak onu ve kardeşi Levanteyi sürgünde yaşadıkları Kiev'den Macaristana dönmeleri için davet edilmelerine karar vererek elçilerini yolladılar. András ve kardeşi Macaristanın kuzey doğusundaki Abaújvárdan krallığa giriş yaptıklarında Vata isimli pagan bir Macar önderliğinde isyan başlamıştı. Andrásin Hristiyan olmasına rağmen, Hristiyanlık karşıtı pagan isyancılar ona saygı gösterdi. İsyanın ilerlemesiyle Avusturyaya kaçmak isteyen Peter, Andrásin adamları tarafından yakalandı ve kör edilerek tahttan indirildi.
Macar asillerinin çoğu ve Hristiyan din adamları krallık topraklarında paganlığın yeniden hakim olmasını istememekteydi. Paganların, kendileri gibi pagan inancına sahip abisi Levanteyi desteklemesine rağmen Levantenin hükümdarlığına karşı çıkmaması üzerine Székesfehérvárda krallığını ilan etti. Bir süre sonra da pagan isyancıların elinden kurtulabilen üç piskopos tarafından 1046 Eylül ayı sonlarında ya da 1047 başlarında krallık tacı takıldı. András her ne kadar isyancılar sayesinde tahta geçse de topraklarında paganlığın eski gücüne kavuşmasına izin vermeyip Hristiyanlığın gücünün yeniden hakim olmasına çalıştı. Ancak Vata ve destekçisi isyancılara karşı herhangi bir cezalandırmada bulunmadı.
András Katolik olmasına rağmen Avrupa'daki diğer krallıkların aksine Yahudiler'e sığınma hakkı tanıdığı gibi onları Avrupa ülkelerinde görülen zulümden de korudu. Bu nedenle kendisine küçümseyici "Beyaz Katolik" anlamına gelen Alman takma adı verildi. András, krallığında Katolik olmayan Macarları da benzer şekilde koruyarak onlara baskı yapılmasına izin vermedi.
Hükümdarlığının ilk yıllarında Kutsal Roma İmparatorluğunun krallık üzerindeki etkisini kırmaya çalıştı. Muhtemelen henüz çocuğununda olmaması nedeniyle 1050 yılında iyi bir askeri eğitim gören Polonya'daki kardeşi Bélayı (I. Béla) çağırarak onun Nitra ve Bihar bölgelerinin içerisinde olduğu bölgeyi geniş yönetici ayrıcalıkları olacak şekilde Dük sıfatıyla yönetmesini sağladı.
1050 yılında Kutsal Roma İmparatoru III. Heinrich Macaristan Krallığına saldırıya geçti. Szekesfehervara ilerleyen Almanların ikmal hatlarını kesen Macarlar onları yenilgiye uğratarak geri çekilmeye zorladı ve sonrasında bir barış yapıldı. Ancak 1052 yılına gelindiğinde III. Heinrich yeniden Macarlara karşı saldırıya geçti. András yıllık haraç vermeyi teklif etse de III. Heinrich barışı kabul etmeyerek Bratislavayı kuşattı. Şehir savunucuları mücadelesini sürdürürken Papa IX. Leonun devreye girmesiyle yapılan barış sonucu Almanlar geri çekildi. András barış antlaşması uyarınca yıllık haracını vermediği gibi III. Heinrich ile rekabet halinde olan Bavyera Dükü I. Conradın yanında yer aldı. 1054de Doğu ve Batı kiliselerinin ayrılması nedeniyle yaşanan kaotik ortamda iki kilise (Roma ve Bizans) ile de barışçıl bir şekilde iletişim kurmaya çalıştı.
Kardeşi Bela ile yaşanan kriz ve ölümü
András 1057/1058 yılında 4-5 yaşındaki oğlu Solomonun taht iddiasını güçlendirmek için ona taç giydirdi. 1058 yılında Avrupa'daki güçlü krallıklarla oğlunun kan bağını güçlendirmek maksadıyla da onu IV. Heinrichin kız kardeşi Judith ile nişanlandırdı. Bu yaşananların akabinde kendisinden sonra tahta geçmesi konusunda anlaştığı kardeşi Belayı Tiszavárkonydeki toplantıya çağırdı. Macar kroniklerinde o sırada hasta yatağında olan András, kardeşinden krallık tacı ile ülkenin savunuculuğunu temsil eden kılıç arasında seçim yapmasını istemiş Bela'da tacı seçerse öldürüleceği endişesiyle kılıcı seçmişti. Ancak Bela krallıktaki hakkı için ailesiyle birlikte aceleyle Polonyaya giderek Polonya Kralı II. Boleslawdan askeri yardım istedi. Bela, Polonya kralından aldığı askeri destekle 1060 yılı sonbaharında Macaristana dönerken, Andrásde Almanlardan yardım istedi. İki ordu arasında Tisa Nehrinin doğu bölgesinde yaşanan muharebe yenilen Andrew, ağır yaralı olarak Avusturyaya kaçmak isterken Mosonmagyaróvárda yakalandı. Buradan Zirce getirilip gözlem altına tutulan András, kardeşinin 6 Aralıkta taç giyme töreninden önce hayatını kaybetti. Naaşı Tihanyde yaptırdığı kiliseye defnedildi.