Cincrobi

Cincrobi (Gürcüce: / ; translit.: cinçrobi / çinçrobi), tarihsel Artaani gölgesindeki iki yerleşim yerinin ortak adıdır. Bugün Ardahan ilinin Merkez ilçesinde yer alır. Büyük (Yukarı) Cincrobinin adı Ağzıpek, Küçük (Aşağı) Cincrobininki de Sugöze olarak değiştirilmiştir. İki köy de Ardahan kentinin güneybatısında, Kura Nehri'nin sağ kıyısındadır.
Köyün adı
Bugün Ardahan ilinin merkez ilçesine bağlı Ağzıpek ve Sugöze adını taşıyan köylerin bilinen en eski adı Cincrobidir. Ağzıpek köyü Büyük (Yukarı) Cincrobi, Sugöze köyü ise Küçük (Aşağı) Cincrobi adını taşıyordu.
Gürcüce Cinçrobi / Çinçrobi ( / ) olan bu yer adı Türkçeye Cincrob / Cincirop olarak girmiştir. Nitekim 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterinde köyün adı Cincrob () biçiminde kaydedilmiştir. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında da bu ad aynı biçimde yazılmıştır. Bu yazılış biçimi daha sonra değişikliğe uğramış ve Cinciropa dönüşmüştür.
Cincrobi köyünün de bulunduğu bölgeyi ele geçiren Ruslar ise, 1886 tarihli nüfus sayımında köyün adını Cincirob () olarak kaydetmiştir. 1935 nüfus sayımında iki köyün adları Büyük Cincirop ve Küçük Cincirop olarak geçer. 1960 tarihli nüfus sayımında ise Ağzıpek ve Sugöze köylerinin adları eski adlarıyla birlikte verilmiştir.
Gürcüce Cinçrobi / Çinçrobi ( / ) adı, ısırgan otu anlamına gelen cinçari/çinçari (/) kelimesinden türemiştir ve ısırganlık anlamına gelir.
Demografi
Büyü Cincrobi ile Küçük Cincrobi köylerinin de bulunduğu Tao-Klarceti bölgesinde kadın ve erkeğin birlikte tespit edildiği ilk nüfus sayımı Rus idaresince 1886 yılında yapılmıştır. Bununla birlikte bu iki köyün Osmanlı tahrir defterlerinden yaklaşık nüfuslarını tespit etmek mümkündür. Bu bölgenin 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine göre Yukarı Cincrobide 48 hane, Aşağı Cincrobide 92 hane yaşıyordu. Bir hanenin ortalama 5 kişiden oluştuğu varsayılırsa, Yukarı Cincrobinin nüfusunu 240 kişi, Aşağı Cincrobininkinin de 460 olduğu ortaya çıkar. Buna göre iki köyün 1595 yılındaki toplam nüfusu 700 kişidir. Bu nüfus Cincrobinin oldukça büyük bir köy olduğunu göstermektedir. Bu tarihte vergi vermekle yükümlü kişiler olarak Gozal, Zandar, Şakar, Arakel, İvane, Giorgi, Karabeg, Pehlivan, Piraziz, Demetre, Mıkirtiç, Nurali, Alaaddin, Hosik, Davit, Mamuka, Grigol, Maharebel, Gogiça, Simon, Pirali gibi erkek adları kaydedilmiştir. Köyün homojen olmayan bir etnik yapıya sahip olduğu bu adlardan da anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, örneğin Simon ile Piralinin kardeş olduğu göz önüne alınırsa, kişi adlarından köyde yaşayanların etnik kökenini saptamak kolay değildir.
Rusların 93 Harbiinde (1877-1978) bölgeyi ele geçirmesinden sekiz yıl sonra yapılan nüfus sayımına göre Büyük Cincrobide 133 kişi yaşıyor ve nüfusunun da %86,5i (115 kişi) Türk ve %13,5i (18 kişi) Kürtlerden oluşuyordu. 1595 tarihli nüfusun Müslüman olmayan kesiminin zaman içinde Türkleşmiş olduğunu var sayarsak, Büyük Cincrobideki Kürt nüfusun sonradan yerleştiği söylenebilir. Ne var ki bu kayıtlarda Küçük Cincrobinin adı yer almamaktadır. Bunun nedeni köyün tamamen boşalmış olması olabilir. Nitekim 1878de Büyük Cincrobide 12 hane yaşıyorken, Küçük Cincrobinin nüfusu 6 haneye düşmüştü. Büyük Cincrobi'nin nüfusu 1896'da 188 kişiye, 1906'da 209 kişiye yükselmiştir. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında da sadece Büyük Cincrobi köyünün adı geçmektedir. Bu tespitlerden hareketle Küçük Cincrobi köyünün Büyük Cincrobi köyüyle birleştirildiği söylenebilir.
Cincrobi daha sonra yeniden iki köy haline geldi. 1935 nüfus sayımına göre Küçük Cinciropta 267 kişi, Büyük Cinciropta 379 kişi yaşıyordu. Bu tarihte iki köyde 1595 tarihindeki toplam nüfusa yakın sayıda insanın yaşamakta olduğu görülmektedir.
Tarihçe
Cincrobinin ne zamandan beri yerleşim yeri olduğu bilinmemektedir. Aşağı Cincrobi ile Yukarı Cincrobi köylerinden iki kilisenin varlığı, Osmanlı Devletinin bu iki köyü ele geçirmesinden hemen sonra yapılan tahrirde köylerin büyük yerleşimler olarak kaydedilmiş olması buranın köklü bir geçmişi olduğunu göstermektedir. Cincrobinin yer aldığı bölge erken ortaçağda Gürcistan Krallığı sınırları içinde yer alıyordu. Daha sonra Gürcü atabeglerin yönetimindeki Samtshe-Saatabago (1268-1625) idaresinde kaldı. Osmanlılar Cincrobiyi bu devletten ele geçirdi ve köy daha sonra Osmanlı idari birimi olan Çıldır Eyaleti içinde yer aldı. Hem Küçük Cincrobi hem de Büyük Cincrobi Ardahan-i Büzürg (Büyük Ardahan) livasının Kuzey nahiyesine bağlı köylerdi.
Uzun süre Osmanlı idaresinde kalan Cincrobi, 93 Harbinde Çarlık Rusyasının eline geçti. 1886 yılı nüfus sayımında Büyük Cincrobi Kars oblastının Ardahan sancağında (okrug) Ardahan kazasının (uçastok) bir köyüydü. Büyük Cincrobi ayrıca Cincirob Mekez ( ) adını taşıyan nahiyenin de merkeziydi ve bu nahiye Büyük Cincirobun dışında Bağdad (), Gurcibek (), Kirman () ve Sabagara () köylerini kapsıyordu. Küçük Cincrobi köyü ise ortadan kalkmıştı.
I. Dünya Savaşının sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından Cincrobi bir süre Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti kuvvetleri de Ardahan ve Artvin bölgelerini fiilen ele geçirdi. 16 Mart 1921de Ankara Hükümetinin Sovyet Rusyala imzaladığı Moskova Antlaşmasıyla Cincrobinin de içinde yer aldığı Ardahan ve Artvin bölgeleri Türkiyeye bırakıldı.
1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayına göre, sadece Büyük Cincrobi köyü mevcuttu ve bu köy de Kars vilayetinde Ardahan kazasının merkez nahiyesine bağlı bir köydü. Büyük bir ihtimalle nüfusu azalmış olan Küçük Cincrobi köyü Büyük Cincrobi köyüne bağlanmıştır. Bu iki köy 1935 nüfus sayımında Büyük Cincrobi ve Küçük Cincrobi adıyla iki ayrı köy olarak kayda geçmiştir. Bu tarihten bir süre sonra Büyük Cincrobinin adı Ağzıpek, Küçük Cincrobinin adı da Sugöze olarak değiştirilmiştir.
Tarihsel yapılar
Cincrobide sadece iki tarihsel yapının varlığı bilinmektedir. Bu yapılar Aşağı Cincrobi ile Yukarı Cincrobideki köy kiliseleridir. Sugözedeki tek nefli Küçük Cincrobi Kilisesinden geriye sadece yıkıntıları kalmıştır. Ağzıpek köyündeki Büyük Cincrobi Kilisesinin akıbeti bilinmemektedir.