Türkiye Sosyalist İşçi Partisi (1946-1948)

Türkiye Sosyalist İşçi Partisi, çok partili siyasi dönemin ilk girişimlerinden birisidir ve 24 Mayıs 1946 tarihinde Sabit Şevki Şeren, Hüseyin Türkgeldi, Hasan Yaşatürk, Fehmi Ünal, Orhan Taner ve Orhan Arıburnu tarafından İstanbulda kurulmuştur.
1946da dünya ve Türkiye
II. Dünya Savaşında fiili olarak savaşa girmeyen Türkiyenin, barışla birlikte başlayan Soğuk Savaş dönemine kararlı ekonomik ve siyasi hazırlıklarla eşlik ettiği, devlet işletmeciliğiyle desteklenen özel sermaye birikimini ve kapitalist ülkelerle kurulu ekonomik ilişkileri daha da güçlendirecek iç ve dış politikaları 1946dan itibaren uygulamaya soktuğu görülür.
Türkiyenin izlediği bağımsızlık politikası yerini, anti-faşist zafer ile dünya çapında etkinlik kazanan Sovyetler Birliği ve Doğu Blokunun karşısında, ABD ve diğer Batı Bloku ülkeleri ile siyasi ve askeri yakınlaşma adımlarına bırakır.
1923ten beri Türkiyeyi yöneten Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) hükümeti, Batıya Türkiyenin ekonomik, siyasi ve askeri entegrasyonda kararlılığını kanıtlamak üzere, tek partili devlet yönetiminden Batı tipi demokrasinin çok partili ve çoğulcu siyaset yapısına geçilmesi yönünde reformlara girişir.
Cemiyetler Kanunu Reformu ve kurulan sol partiler
Cemiyetler Kanununda değişikliğe hazırlanan CHPnin "demokrasiyi genişletme" sınırları, Milli Şef İnönü'nün şu sözleri açıklamaktaydı:
"Sayın üyeler, partimizin programı sınıf esası üzerine cemiyet kurulmasını menetmiştir. Bu maddenin kaldırılmasını tetkik edeceksiniz. Biz kendi programımızda sınıf mücadelesini istemeyen ve sınıf menfaatleri arasında ahenk arayan esasta kalacağız. Vatandaşlardan sınıf menfaati üzerine cemiyet ve parti kurmak isteyenlere kanun yoluyla mani olmayacağız. Bizim kanun yolu ile menetmeğe çalışacağımız cemiyet ve partiler kökü dışarıda yani yabancı aleti olan cemiyet ve partiler ve onlardan mülhem olanlardır. Bunun gibi dini siyasete alet eden cemiyet ve partilere de kanun yolu ile karşı koymakta devam edeceğiz..
Bu sınırlı da olsa önemli bir değişimin habercisiydi çünkü daha bir yıl önce, 1945te, Türkiye Komünist Partisi (TKP) kendisini ilerici-demokrat bir parti içinde yasallaştırma girişimi, hazırlık toplantısına yapılan provokasyon dahil olmak üzere kuruculara yapılan baskılarla men edilmişti.
Siyasi iklim hızla değişti ve yeni siyasi partiler Cemiyetler Kanunundaki değişikliğin kanunlaşmasını (5 Haziran 1946) beklemeden art arda kurulmaya başlandı.
1946 yılında kurulan sol partiler arasında sayılan TSİP, Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi (TİÇP), Liberal Sosyalist Partisi (LSP), Sosyal Adalet Partisi (SAP) ve Çiftçi ve Köylü Partisi (ÇKP) kendilerinden önceki herhangi bir siyasi hareketin devamı değillerdi. Sadece Türkiye Sosyal Demokrat Partisi (TSDP) kendisini Kurtuluş Savaşı döneminin Sosyal Demokrat Fırkasının devamı olarak beyan etmişti. TKPnin yasallaşma hazırlıkları ise - yasal partinin niteliği ve program hedeflerinde farklılaşan- iki sol partinin bir ay ara ile, 14 Mayıs 1946da Türkiye Sosyalist Partisinin (TSP) ve 20 Haziran 1946da Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi'nin (TSEKP) kuruluşuna kaynak olmuştu.
Maksat ve gayesi
TSİP Genel Başkanı Sabit Şevki Seren, partisinin amacını, 1947de Tek Dünyada yayınlanan Maksat ve Gayemiz başlıklı yazısında şöyle açıklamaktaydı:"Bugün Demokrasimizi daha ileriye, daha iyiye götürmek, inkişaf ettirmek yolunda aldığımız kararların, yaptığımız hamlelerin tabii bir sonucu olarak engelsiz, zincirsiz bir basın özgürlüğü içinde vatan ve vatandaşlar hizmetinde yüklendiğimiz görev ve sorumluluğun ağırlığına müdrik olarak Cumhur Başkanımız İsmet İnönünün 12 Temmuz Beyannamelerinden, yekdiğerini tamamlıyan nutuklarından ve irşatlarından aldığımız ilhamla Ebedi Şefimiz Gazi Mustafa Kemal Atatürkün açtığı nurlu yolda yürümek başlıca amacımızdır.
Henüz gerçek anlamı ve mahiyeti pek çoklarımızca layıkı ile anlaşılamamış, hatalı iltibasları mucip olmuş, fakat zamanla en müthiş ve korkunç sanılan tehlikelere karşı biricik garanti ve yıkılmaz bir kale olduğu gerçeği hepimizi aydınlatacak (SOSYALİZM) in kendi bünyemize en uygun gelebileceğine inandığımız geniş, mutedil, yapıca, koruyucu ve toplayıcı prensiplerine, Esas Teşkilat Kanunumuz'un ruh ve mefadına sadık kalarak yüklendiğimiz Devlet hizmetimizi bir kere daha basın alanındaki hizmetimizle tekrar sürdürmeğe karar vermiş bulunuyoruz...
İktidardaki C. H. P. Hükümetinin Prensiplerimize uygun, işçi yurttaşların faydasına her türlü teşebbüs ve hareketlerini desteklemek bu husustaki fikirleri yaymak, işçi yurttaşlarımızın, ıstırap ve şikayetlerini yansıtmak istiyoruz...
Dış politikada (Yurtta sulh cihanda sulh), temel siyasetimize dayanarak (tek dünya - tek devlet - her şey insanlık için) gayelerile bütün dünyayı sarsan, bütün beşeriyeti yakıp kavuran, insan zeka ve kabiliyetinin yarattığı bütün medeniyet eserlerini yıkan, mahv ve harap eden ve edecek olan savaşlara, haksızlıklara, sömürüye son verilerek bu uğurda harcanan (insan) emek ve servetinin gene (insan) iyiliğine, hayrına, sağlık ve mutluluğuna, ıstıraplarının dindirilmesine ayrılmasını istiyoruz.
Bütün dünyanın yükünü omuzlarında taşıyan, çoğunluğu meydana getiren, emeklerinden başka dayanakları bulunmayan dünya işçi yığınının, dolayısile kafa, kol ve toprak işçisi vatandaşlarımızın acıklı durumlarile yakından ilgilenerek, bir an önce refah ve mutluluğa kavuşturulmaları; açlık ve sefaletin yarattığı acıların dindirilerek (insan) olarak yaşamalarının sağlanması lüzumunun, dünya barış ve emniyetinin tek anahtarı; Devletler ve uluslararası iş birliğinin tek garantisi olduğu gerçeğine inanıyoruz."
Beyannamesi
TSİPnin sosyalizm, demokrasi, devlet ve vatan anlayışı Beyannamesinde şöyle açıklanmaktaydı:"Sosyalizmin, kendi Milli bünyemize en uygun gelebileceğine inandığımız, geniş, mutedil, yapıcı, koruyucu ve toplayıcı prensiplerinin ışığı altında, vatandaşlarımızın hal ve istikbalini, say ile sermaye mücadelesinde Devletle münasebetlerinde karşılıklı hak ve vazifelerin ve menfaatlerini emniyet altına almak birini diğerine istismar ettirmemek birbirinin zıddı ve can düşmanı değil mütemmimi ve ayrılmaz birer parçası olduğunu fiilen göstermek; vatandaş için, vatandaş tarafından kurulmuş Devleti vatandaşa hadim kılmak; çalışan ve ekseriyeti teşkil eden, emeklerinden başka, mesnetleri bulunmayan muazzam, fakat mustarip, kafa, kol ve toprak işçisi vatandaşların emeklerini kıymetlendirmek ve yaşama seviyelerini maddeten ve manen yükseltmek, emekleri nispetinde insan olarak yaşamalarını sağlamak, sosyal adaleti tesis ve temin eylemek gayelerile, son yıllar içinde memleketimizde hakiki demokrasiye doğru ulaşmak için açılan nurlu yolda, çok partili siyasal hayatımızda, vazife ve mesuliyet yüklenmek cesaretini, (Türk Sosyalist İşçi Partisi olarak) kendimizde bulabilmiştik.
Bugünden itibaren henüz hakiki manası ve mahiyeti pek çoklarımızca layıkıyle anlaşılmamış, hatalı iltibasları mucip olmuş, zamanla, en korkunç tehlikelerin yegane garantisi, yıkılmaz kalesi olduğu hakikati hepimizi aydınlatacak olan (SOSYALİZM) in ruh ve prensiplerine sadakatle, inandığımız, memleketimiz için ulaşmak istediğimiz gayelerin bütün açıklık ve tafsilatiyle ana hatlarının samimi bir ifadesi olan Programımızı ve Nizamnamemizi, bütün vatandaşların tetkik ve takdir nazarları önüne sererek (Türkiye Sosyalist İşçi Partisi) adiyle, milli ve vatani vazifelerimizde devama karar vermiş bulunuyoruz."
Programı
TSİP programında öne çıkan sosyal ve ekonomik hedefler şöyleydi:
Irk, cinsiyet, din ve mezhep farkı gözetmeksizin tüm insan hak ve hürriyetlerinin korunması
"Asgari geçim ve yaşama hakkı" sağlanması (bir ailenin barınmasına yetecek meskeni, yaşama şartlarına uygun, lüzumu kadar ev eşyası, radyosu, otomobili vb. olacak)
Sınai ve ticaretin "sosyal prensiplere" göre yeniden düzenlenmesi ve işçiye "insani durum" temin edilmesi; Üretim kaynaklarının işletilmesinden sağlanan gelirin "kamuya mal" edilmesi; İşçi birliklerinin ve sendikaların kurulması; grev hakkının savunulması
Sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi ve köylere sağlık hizmeti ulaştırılması
1946 seçimleri
TSİP programında seçimler ve siyaset özgürlüğüyle ilgili şu hedefler yer almaktaydı:
Milli hakimiyetin millete ait olduğu prensibinin kabulü ve uygulanması
Milletvekillerinin tek dereceli, gizli oyla, dört yıl için seçilmesi
Seçimlerde özgür oy kullanımının sağlanması; 18 yaş üstüne seçme ve seçilme hakkı; seçim kanunun "nispi temsil" esasına göre yeniden düzenlenmesi
Tüm siyasi partilere eşit muamele; partilerin program ve prensiplerini yaymalarına, ülke içinde teşkilatlanmalarına mani olan kanuni tedbir ve zihniyetlerin değiştirilmesi
Halkevlerinin tek bir siyasi partinin propaganda aracı ve sahası olmaktan çıkarılması
İdarede adem-i merkeziyet
TSİP, 1946 genel seçimlerine kendisi katılamamış ve seçime giren diğer sol partiler de başarılı olamamıştır.
TSİP'in sol partiler ile birlikte yasaklanması
TSİP, kurucu heyetinin dışında örgütlenme ve siyasi faaliyet gösteremediği halde, diğer sol partilerle birlikte Aralık 1946da sıkıyönetim tarafından yasaklanmıştır.
TSİPnin aksine, TSP ve TSEKP beş-altı ay içinde hem parti hem de sendika örgütlenmesinde hızlı bir gelişme göstermiş, bu gidişatı mevcut iktisadi ve içtimai nizamları bozmaya çalıştıklarına gerekçe yapan CHP hükümeti, kanunla kuruluşuna izin verilen sol partileri Sıkıyönetim üzerinden yasaklama yoluna gitmiştir.
Sıkıyönetim Mahkemesi yasakladığı ve yargıladığı TSİP hakkında Temmuz 1948de beraat kararı vermiştir. Ancak TSİP tekrar faal siyasete dönememiş ve kendi kendine dağılarak 10 Ekim 1948de "infisah" etmiştir.