İmruʾu’l-Kays

İmruʾul-Kays el-Kindi (Arapça: ٱُْؤ ٱَْْ ٱِِْْ), 6. yüzyılda önemli bir Arap şairi ve Kinde krallarından birinin oğluydu. Meşhur bir mu'allaka şairidir. 'Alkame b. 'Abede ile giriştiği şiir atışması, klasik Arap edebiyatında bilinen bir anlatıdır. Şiir yarışmasında, İmru'u'l-Kays'ın hanımı Ummu Cundeb hakem olarak tayin edilmiştir. Ne var ki söz konusu hanım, kocasının aleyhinde hüküm vererek 'Alkame'yi galip ilan etmiştir. Bunun üzerine sinirlenen şair, hanımını boşamıştır. Daha sonra 'Alkame'nin Ummu Cundeb ile evlendiği ve bu yüzden el-Fahl lakabını aldığı rivayet edilmektedir.
Yaşamı
İmruʾul-Kays b. Hucr Necidde doğmuştur. Hadramut ve Yemamede hüküm süren Kindenin son hükümdarı Hucr b. Harisin oğludur. Soyu, Güney Arabistanda yerleştikleri kabul edilen Kahtana dayanmaktadır. Kabilesinin Yemame bölgesinde Muşakkar denilen yerde veya Himyeriler zamanında Hadramuta yerleştiği bilinmektedir.
İmruʾul-Kays ismi ünlü şairin lakabı olup, şiddet adamı, Tanrı Kaysın kulu, Kaysoğulları kabilesinden bir kişi anlamlarına gelmektedir. Asıl adının Hunduc, Adi ya da Müleyke olduğu zannedilmektedir. İmparator I. Justinianus tarafından kendisine hediye edilen pelerini giymesi dolayısıyla vücudunu çıban ve yaralar kaplamış bu nedenle kendisine zül-kuruh (yaralı adam) ve babasının intikamını almak amacıyla ülke ülke dolaşması ya da serseri bir hayat yaşaması dolayısıyla el-meliküd-dıllil (şaşkın/sapkın kral) lakaplarını da almıştır.
İmruʾul-Kays, meşhur İslam Öncesi şairlerindendir. Kabenin duvarlarına asılan Muallaka şairleri arasında bulunmaktadır. Arap şiirini belli kurallara bağlayan ve kafiye düzeni için esaslar koyan şair olarak kabul edilmektedir. İslamiyetten önce ölen şairin künyesi, Ebu Vehb Hunduc b. Hucr b. El-Haris Akilül-Mürar şeklindedir.
İmruʾul-Kays babasının sarayında binicilik ok atmayı öğrenmiştir. Annesinin mensup olduğu Tağliboğulları kabilesine sık sık gidip gelmiş, Arap edebiyatında kahramanlığıyla ünlü dayısı Mühelhil b. Rebiadan almış olduğu dersler şiir alanında önemli bir yol katetmesine vesile olmuştur. Sarayın nimetlerinden hayli faydalanmış, baştanımaz bir gençlik dönemi geçirmiştir. Kabilesinin kadınlarına şiirle sataşmaya başlaması sonucu babası ilkin bu davranışlarından dolayı ikaz etmiştir. Fakat İmruʾul-Kays bu ikazlara kulak asmamıştır. Kaynaklara göre, babası İmruʾul-Kaysın bir cariye üzerine söylediği bir şiire çok sinirlenmiş bunun üzerine ise azatlısı Rebiadan oğlunu öldürmesini ve gözlerini kendisine getirmesini istemiştir. Fakat Rebia, İmruʾul-Kaysı öldürmeye kıyamayıp bir ceylanı öldürmüş ve Hucra İmruʾul-Kaysın gözleri olarak sunmuştur. Hucrun oğlunu öldürttüğünü sanması ve bu durum için hüzün duyması sonucu Rebia, İmruʾul-Kaysı öldürmediğini itiraf etmiştir. İmruʾul-Kays bütün uyarılara kulak asmayıp aynı hareketlerini devam ettirmesi sonucu babası tarafından kabileden kovulmuştur.
Bunun üzerine İmruʾul-Kays, Kelb, Bekr ve Tay oymaklarından kendisine katılan bir grupla beraber saldırmaya ve yağmalamaya, günlerini zevküsefa ile geçirmeye başlamıştır. Babasının bir isyan sonucu Esedoğulları tarafından öldürüldüğünü öğreninceye dek bu durum böyle devam etmiştir. Babasının ölümünü Yemende öğrenip intikam için tutuşmaya başlamıştır. Babasının öldürüldüğünü öğrendiği vakit iki mısra ile şöyle cevap vermiştir: el-Yevmü hamrun ve gaden emrun! (Bugün içki ve zevk günüdür, yarın gerekenler yapılır!)
Daha sonra kendine geldiğindeyse babasının intikamını alana kadar içki, kadın ve zevkten uzak duracağına dair ant içmiştir. Ardından babasının intikamını almak için Zül-halasa adındaki putun önünde ok falı çekmiştir fakat ok falının olumsuz çıkması sonucu putun başına ok fırlatmaya başlamıştır. Her ne kadar aracılar devreye girmiş, İmruʾul-Kaysın savaş kararı Esedoğulları tarafından duyulmuş ve bir barış heyeti gönderilmiş olsa da İmruʾul-Kays heyeti dönemin savaş alameti olan siyah sarıkla karşılamıştır. Bekr ve Tağlib kabilelerinden aldığı destekle, babasını öldüren kabileyle savaşmış ve mağlup etmiştir.
İmruʾul-Kays düşmanı mağlubiyete hala tatmin olmamıştı. Zira söz konusu kabilenin her bir ferdini öldürünceye dek içindeki ateş sönmeyecekti. Ancak müttefikleri daha fazla yardım etmeyi reddedip onu savaştan vazgeçirmeye çalıştı. Ancak İmruʾul-Kaysın durmaya niyeti yoktu. İmruʾul-Kays akrabası olan Himyar kralından ve diğer kabilelerden aldığı destekle yeniden Esedoğulları kabilesine saldırıda bulundu, onları yeniden mağlup etti. Bunun üzerine Hire Hükümdarı Münzir b. Maüssema, İmruʾul-Kaysa karşı Kisra Enuşirvandan yardım isteğinde bulundu. Hire Hükümdarı bu isteği kabul ederek Esedoğullarını koruması altına aldı. Bu güçle başa çıkamayacağını anlayan İmruʾul-Kays, Teyma Emiri Semevele sığındı. Semevel, Gassani Meliki Haris b. Cebelenin kendisine yardım edebileceğini telkin etti. Harisin yanına intikal eden İmruʾul-Kays, onun aracılığıyla Bizans İmparatoru I. Justinianostan yardım almak üzere İstanbula yola koyuldu. Ancak İmparator I. Justinianos sınırlarını tehdit eden Berberilerle iştigal ettiği için İmruʾul-Kaysın dileğini yerine getiremedi. İstanbuldan herhangi bir yardım alamadan dönüş yoluna koyulan İmruʾul-Kays, İmparator I. Justinianos tarafından verilen zehirli bir pelerini giymesi sonucu vücudunda yaralar çıkmaya başladı. Ankarada Elmadağ yakınlarında 540 yılı civarında hayatını kaybetti.
İmruʾul-Kaysın hicvi
İmruʾul-Kays, kasidelerinde bazı kabileleri şiddetle hicvetmiştir. Burunlarının kesildiğini, yerle bir edildiklerini söyleyerek onları aşağılamıştır. Ayrıca kadınlar için kullanılan kötü ifadeleri erkekler için de kullanarak en ağır şekilde hicvetmiştir. Hicvine dair bir örnek şu şekildedir:
Allah, el-Beracimin tümünü kahretsin, Yerbunun burnunu kessin ve Darimin burnunu toprağa sürtsün.
Mucaşi ailesine azarı has kılsın! Avret yerlerini kıstıran cariyeler!
Efendilerini (Şuraḥbil b. Amr) ve evlatlıklarını savunmadılar, komşu için çağrı yapmadılar, sağ salim gitsin.
Hindin kapısının yanında soyulmuş durduğunda, Uveyrin komşusuna yaptığını yapmadılar.
Konuyla ilgili yayınlar
Esat Ayyıldız - Alkame b. 'Abede el-Fahl ve İki Kasidesi (2020)