Aykut Kence

Aykut Kence, evrimsel biyoloji alanındaki çalışmalarıyla tanınan Türk biyolog ve bilim insanı. 1988 yılında Uluslararası Böcek Fizyolojisi ve Ekolojisi Merkezi Ödülünü, 1996 yılında Türk Tabipler Birliği İzmir Tabip Odası I. Türkiye Ekopatoloji Ödülünü ve 2008de TÜBA Ders Kitapları Çeviri Ödülünü kazanmıştır. 1968 yılında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesinden mezun olmuştur. 1973 yılında Stony Brook, New York Eyalet Üniversitesinde doktorasını tamamlamıştır. 1974 yılından 2013 yılına kadar Orta Doğu Teknik Üniversitesinde çeşitli görevlerde bulunmuştur.
Hayatı
Aykut Kence, İstanbulda 27 Ağustos 1946 tarihinde doğdu. Çocukluğunu ve gençliğini İstanbulda geçiren Aykut Kence, eğitimine 1953 senesinde Karaahmet Paşa İlkokulunda başladı. 1958de Şehremini Ortaokuluna ve 1961 yılında Türkiyenin en köklü liselerinden biri olan Pertevniyal Lisesine gitti. 1968 yılında birlikte araştırma gruplarına katıldığı arkadaşı Meral Kence ile evlendi. Meral Kence ile olan evliliklerinden iki çocuğu dünyaya geldi.
Yükseköğrenimi
Kence, 1964 yılının sonbaharında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesine başladı. Burada zooloji ve botanik eğitimleri aldı. İstanbul Üniversitesinde aldığı eleştirel düşünce temelli eğitim, Türkiyede evrimsel biyoloji ekolünün önemli akademisyenlerinden biri olmasında büyük rol oynadı. Aykut Kence üniversite yıllarında oldukça atılgan ve başarılı bir öğrenciydi. Bölüm arkadaşı Prof. Dr. Mehmet Sakınç, Kenceden "Ben derslerden geçmiştim ama grupta bir kişi tüm derslerden pekiyi alarak hepimize fark atmıştı sözleriyle bahsetmektedir. Kencenin hayatına büyük etkisi olan bir diğer konu üniversitedeki arkadaş grubu ile katıldığı arazi etkinlikleri idi. Bölümde laboratuvarların haricinde hafta sonları mutlaka civara yakın Adalar, Yalova, Çamlıcalar, Yakacık, Sarıyer, Küçük Çekmece gibi yerlere günübirlik arazi keşif gezilerine gitmek zorunlu tutuluyordu. Başarılı öğrencilerden oluşan bir grup öğrenci, bilimsel keşif gezileri (ekskürsiyonlar) ile gözlem yapabilme pratiklerini geliştiriyorlardı. Aykut Kencenin ilk arazi deneyimi Önder, Aydonat, Mehmet, Nermin ve Meral isimli arkadaşları ile seçildiği Antalya ve Batı Toroslar ekskürsiyonuydu. Aykutun bu gezideki görevi, genetik araştırmalarda oldukça ünlü olan Drosphila melonagaster (meyve sineği) türüne mensup sinekleri toplamaktı. Bölüm başkanı tarafından verilen bir diğer görevlendirmede ise arkadaşı Mehmet ile Lüleburgazda, Drosphilalar toplamaları istendi. Sirke sineği olarak da bilinen bu sineklere karşı kazandığı ilgi akademik hayatı boyunca devam etti. 1975ten 2004e dek yayınladığı 8 farklı makalenin genetik çalışmalarını meyve sinekleri ile gerçekleştirdi. İstanbul Üniversitesini bitirmesinin ardından 1968 yılında NATO bursu kazanan Aykut Kence; Stony Brook, New York Eyalet Üniversitesinde Prof. Dr. Robert Reuven Sokal danışmanlığında doktorasını yapmaya başladı. 1968de başladığı Karasineklerde (Musca domestica L.: Diptera: Muscidae) etolojik izolasyon ve eşeysel davranışların kalıtsal denetimi isimli doçentlik tezi 1979da Ankara, ODTÜde görev yaptığı sırada yayınlandı. Stony Brooktaki doktora sürecini 1 yıllık doktora sonrası araştırmacılık ile sürdürdü.
Kariyeri
Aykut Kence 1974 yılında öğretim görevlisi olarak geldiği ODTÜde 1975-1980 yılları arasında, yardımcı doçent unvanı ile göreve devam etti. Bu yıllarda, dönemin Milli Eğitim Bakanı Vehbi Dinçerlerin girişimiyle, MEBde evrim karşıtı bir kampanya başlatılmıştı. 1980ler ve 90lar boyunca evrim, ortaokul ve lise eğitim müfredatlarından ya çıkarılmıştı ya da eksik bir içerikle işlenmeye başlanmıştı. Aykut Kence bu evrim karşıtı grupların argümanlarını çürütmek ve evrim öğretiminin ehemmiyetini anlatmak için çokça uğraş verdi, çeşitli platformlarda bu kişilerle tartıştı; yazılar yazdı. Arkadaşları ile Evrim karşıtları Avrupa'da profillerini yükseltiyorlar temalı yayını Nature dergisinde yayımlayarak evrimin kabulüne yönelik sayısal veriler sundu. 1986 yılında TÜBİTAK bursu kazanan Aykut Kence, 1980 yılında doçentlik unvanını kazandı. 1988 yılına dek süren doçentliği sırasında ODTÜ Biyoloji Bölüm Başkanlığı görevini üstlendi. Profesör olduğu 1988 yılında ise Türk Tabipler Birliği Ankara Tabip Odası Halk Sağlığı Hizmet Ödülü ve III. Dünya Bilim Akademisi, Uluslararası Böcek Fizyolojisi ve Ekolojisi Merkezi Ödülüne layık görüldü. Aynı yıl TÜBİTAKta Temel Bilimler Araştırma Grubu Yürütme Komitesi Sekreteri ve Türkiye Biyologlar Derneği Başkanı seçildi. Türkiye Biyologlar Derneğinde faal olarak 6 yıl hizmet verdi.
Çalışmaları
Aykut Kence, 29 yaşında Türkiyeye dönene dek böcek modelleri kullanarak popülasyon genetiği çalışmıştı, Türkiyeye döndükten sonra da popülasyon genetiği ve evrimsel biyoloji alanlarında çalışmaya devam etti. Karasinek, nohut, keçi, insan ve sirke sineği gibi farklı türlerde evrimsel dinamikleri ve genetik çeşitlilikleri inceledi. 1986 Çernobil Kazası sonrası Türkiyede radyasyonun etkileri gündemdeyken Aykut Kence; ODTÜ Kimya Bölümünden Olcay Birgül, İnci ve Ali Gökmen gibi bilim insanları ile sistematik bir çalışma ile Türkiye Atom Enerjisi Kurumunun tespitlerindeki açıkları ortaya koydu, radyasyondan korunmak için alınabilecek önlemleri belirledi. 1990lardan itibaren ise Türkiyenin bal arısı türlerinin genetik, morfolojik ve davranışsal çeşitliliği üstüne yaptığı araştırmalara ağırlık veren Aykut Kencenin yürüttüğü bilimsel çalışmalar zengin bir içeriğe sahipti; sineklerde eş seçme davranışı gibi genel evrimsel olgulardan Türkiyenin yerel gen kaynakları veya bal arısı koloni kayıpları gibi yerel ve pratik sorunlara kadar geniş bir alana yayılmışlardı. Kence 1991 yılında Türk Zooloji Derneği editörlüğüne başladı. Journal of Apicultural Research, Apimondia ve Zoological Science gibi dergilerde hakemlik yapan Prof. Dr. Aykut Kence, Türkiye Entomoloji Derneğinin de uzun yıllar üyesiydi. Bal arıları ile ilgili birçok araştırma yürüten Aykut Kence 1994ten 2007ye kadar 20den fazla yayın hazırladı. Türkiyede bal arıları ile yapılacak genetik ıslah çalışmaları için gereklidir ve korunmalıdır. Türkiyede bulunan yerel balarısı ırkların yabancı ırklarla değiştirilmesi uygulamasının önüne geçilmelidir. sözleri ile başta Muğla, Trakya bölgeleri olmak üzere tüm Anadoluda balarısı genetik çeşitliliğinin günümüzde ve gelecekte yararlanılmak üzere korunması gerekliliğini savundu. Aykut Kence, 1996 ve 2006 yılları arasında 5 üstün başarı ödülüne layık görüldü. Ankarada Geometric Morphometrics Workshop, Evolution in Daily Life, Eurbee4 gibi etkinliklerin düzenlenmesini sağladı. Genetik Terimleri Sözlüğü, Yanlış Yönde Kuantum Sıçramaları, Evrim gibi önemli eserlerin dilimize çevrilmesine katkı sağladı; aynı zamanda 1998 tarihli TÜBA'ya bağlı Evrim Komisyonu'nun kurucularındandır. Arkasında 9 kitap ve genetik, morfometri, etholoji, ekoloji, evrimsel biyoloji ve koruma biyolojisi alanlarında 180den fazla yayın bıraktı.
Aykut Kence Evrim Konferansı
2005 yılından bu yana her yıl yapılan Ulusal Evrim Konferansı, Aykut Kencenin 2014 yılında ölümünün ardından kendisini onurlandırmak ve hatırasını yaşatmak amacıyla Aykut Kence Evrim Konferansı adıyla düzenlenmeye başladı. Aykut Kence Evrim Konferansı, ODTÜ Biyoloji ve Genetik Topluluğu tarafından düzenlenmektedir.