Risale-i Mi'mâriyye

Risale-i Mi'mariyye, Cafer Efendi'nin Sultan Ahmet Camii mimarı Sedefkar Mehmed Ağa'nın hayatı ve eserleri üzerine 1614 yılında yazmış olduğu eserdir. Söz konusu eser, Osmanlı Mimarlık Tarihi'ndeki en önemli iki temel kaynaktan biridir. İlki Mimar Sinan'a ait olan yazma eserlerdir. İkincisi ise Risale-i Mi'mariyye'dir.
İlk olarak 17 Nisan 1918'de İstanbul'daki Macar İlimler Enstitüsünün dergisi Turan'da Osmanlı sanat ve mimarisinin yazma kaynakları hakkında çıkan bir araştırma yazısında adı anılmıştır. 1926'da İkdam Gazetesi sahibi Ahmed Cevdet Bey beş makale ile tanıtmıştır. Risalenin bütünü ilk defa 1986 yılında Howard Crane tarafından İngilizceye çevrilerek yayınlanmıştır. 2005 yılında ise Aydın Yüksel tüm metnin transkripsiyonunu Latin harfleriyle yayınlamıştır.
İçerik
Osmanlı İmparatorluğundan kalan ve dönemin mimarisi ile ilgili bilgi veren en önemli yazma eserlerden biri olan Risale-i Mimariyye, Cafer Efendi tarafından 1614 yılında kaleme alınmıştır. Sedefkar Mehmet Ağayı tanıtma amaçlı yazılan eser, mimarlık bilgisinin yanı sıra müzik ve geometri ile ilgili terimleri de içmektedir. Kainatın yaratılışından başlayarak çeşitli olayların da anlatıldığı risale, Osmanlı mimarlık tarihi ile dönemin kültürel yapısına ve sanatsal faaliyetlerine de ışık tutmaktadır.
Risale, fasılların içerik ve bulundukları varak bilgilerinin iletildiği fihrist ile başlamaktadır. İçeriğindeki yazı türleri ile ilgili bilgilere de yer verilen risalede, bulundukları varaklar ve kafiyeli oldukları ses bilgileri iletilen on kaside ile üçü Mehmet Ağa ile ilgili olan dört gazelin fihristi de yer almaktadır. Fihristleri ilahi yaratılışın, Allahın ve Peygamber'in yüce sülalesi ile asil sahabelerinin övüldüğü ilk üç kaside ile içerikleri daha detaylı verilen on beş fasıl izlemektedir.
Birinci fasıl
Evvelki fasıl olarak geçen ilk fasıl, Mehmet Ağanın Rumeliden İstanbula devşirme olarak gelmesiyle başlamaktadır. Fasılda Mehmet Ağanın musiki ile uğraşan bir gencin aldığı övgüler üzerine musikiye meyletmesi, bir gün meşk ederken yorgun düşüp uyuması üzerine gördüğü rüyanın musiki eğitimi aldığı sazende ve Vişne Mehmet Ağa tarafından farklı yorumlanması, Vişne Mehmet Ağanın yorumunu dikkate alarak musikiye tövbe etmesi, Hasbahçede dolaştığı sıralarda sedefkarlara hendese kitabı okuyan gence kulak vermesi nedeniyle sedefkarlarca imtihan edilip takdir görmesi, Vişne Mehmet Ağanın onayıyla sedefkarlığa ve mimarlığa yönelmesi ve İbrahimin putları kırdığı gibi musiki aletlerini balta ile parçalaması anlatılmaktadır.
İkinci fasıl
İkinci fasıl, Mehmet Ağanın sedefkarlık ve mimarlıktaki ustalığını ve padişahlardan aldığı övgüleri konu almaktadır. Yüce gönüllü olarak nitelendirilen Mehmet Ağanın, Mimar Sinandan mimarlık, Üstad Mehemmedden hendese eğitimi aldığına ve Mimar Davut Ağa ile çalıştığına değinilmiştir. Mimar Sinanın nasihati üzerine Sultan III. Murata sedef işlemeli bir rahle hediye eden Mehmet Ağanın, önce kapıcılıkla görevlendirildiği belirtilmiştir. İki yıl sonra, padişaha altın işlemeli bir kemandan sunduğunda ise dört İstanbul kadısına muhzırbaşı olduğundan söz edilmiştir. Fasıl, Mehmet Ağanın cesaretinin anlatıldığı bir nazım ile sona ermektedir.
Üçüncü fasıl
Üçüncü fasılda Mehmet Ağanın su nazırı ve mimarlık görevleri süresince gittiği yerler ve Kabe yollarını Araplardan temizlemesi anlatılmaktadır. Çeşitli görevler nedeniyle Mısır, Arabistan, Arnavutluk, İspanya, Malta, Bosna, Avusturya, Macaristan, Slovakya, Hırvatistan, Macaristan, Romanya, Polonya, Sırbistan gibi birçok yere giden mimar, bir görev nedeniyle Şamdaki hacı kafilesini basıp onları soyan Arapları yakalamak için askerlerle birlikte harekete geçerek günlerce Arapları aramıştır. Gördüğü rüyada kendisine yerleri bildirilen Arapları kılıçtan geçiren Mehmet Ağa, Hüsrev Paşanın yanına gittiğinde askerlerin kendisi hakkında kötü konuştuğunu işiterek İstanbula dönme kararı almıştır. Mehmet Ağa İstanbula döndüğünde mimarbaşılığa yükselmiştir.
Dördüncü fasıl
Dördüncü fasıl, Mehmet Ağanın nezaketini, cömertliğini, yardımseverliğini ve hayırseverliğini konu almaktadır. Cafer Efendi, Mehmet Ağa'nın nezaketinin ve cömertliğinin gün gibi aşikar olduğunu belirtse de bu fasılı yazmak için beş neden olduğunu iletmektedir. İlk neden olarak insanların eskisi gibi ihtiyaç sahiplerine yardım eli uzatmamasını, borç verirken faizi gözetmesini öne sürmektedir. Mehmet Ağanın böyle bir karakterde olmadığını, elinin daima açık olduğunu ve iyiliklerini kimse görmeden yapmaya özen gösterdiğini dile getirmiştir. İkinci neden Mehmed Ağanın kölelere, yolculara, fakirlere, misafirlere evini açması, onlara bol bol ikramda bulunmasıdır. Cafer Efendi, Mehmet Ağanın cömertliğine dikkat çekmiştir. Diğer neden ise Mehmet Ağanın Cafer Efendiye yaptığı iyilikler ve Cafer Efendiyi benimsemesidir. Dördüncü neden olarak mimarın asil mizacında bir karıncayı incitmeyecek kadar iyi ve cömert bir mertebeye sahip olması gösterilmektedir. Risalede Mehmet Ağanın, birçok değerli faziletle donatılmış Murat Paşayı sık sık ziyaret ettiği, Murat Paşadaki güzel huyların kendisine de sirayet etmesi için onunla sohbet ettiği bilgisi verilmiştir. Beşinci ve son neden ise Cafer Efendinin Risale-i Mimariyyeyi yazmaya başlamasıyla Mehmet Ağanın iyilik yapmış olduğu kişilerin bir bir Cafer Efendinin kapısını çalıp mimarın iyiliklerini anlatmasıdır. Dördüncü faslı bir nazım ile sonlandıran Cafer Efendi, Mehmet Ağanın yapmış olduğu iyiliklerin yerine ulaştığını belirtmektedir (Crane, 1987).
Beşinci fasıl
Beşinci fasılda Mehmet Ağanın Kabede yaptığı hizmetlerden söz edilmektedir. Mehmet Ağanın yaptığı işlerin anlatılmasıyla başlayan fasıl, Kabenin imarına dair bilgiler vermektedir. Kabe imarında görevlendirilen Mehmet Ağa, bu nedenle Cafer Efendi tarafından kutsal toprakların mimarı şeklinde anılmaktadır. Mekke ve Medine ile ilgili çeşitli konulara yönelik hadis-i şeriflere yer verilen fasıl, Medine-i Münevvere ve kutsal toprakların methedildiği iki kaside ile sonlandırılmıştır.
Altıncı fasıl
Allahın adı ve yedi cihanın saygıdeğer sultanına övgülerle başlayan altıncı fasılda, Sultan Ahmetten geriye doğru tüm Osmanlı padişahlarının anıldığı görülmektedir. Fasılda Padişahın ilahi olarak korunan İstanbul şehrindeki At Meydanında yer alan ve tamamlanması kendisinin ve Allahın izniyle kolaylaşacak olan Sultanahmet Camiinin inşası ve mimarisi hakkında bilgi verilmektedir.
Cafer Efendi, 1018 (1609)de temelleri atılan bu asil caminin Mehmet Ağa tarafından yapılan mimari planını daha önce görmüş olduğu için Esasiye Kasidesini yazmış olduğundan bahsetmektedir. Kasidede Gökkuşağı, mihrabın enfes şeklini aldı ya da Güneş ve ay, mescidin iki parlak mumudur şeklinde göksel öğeler üzerinden caminin yüce mimari özelliklerine ve göz kamaştıran nakışlarına vurgu yapılmaktadır. Bütün azametlerin, kılıç ve kalemin, sancakları yükselten orduların efendisi, zamanın kahramanı, cömert, alçakgönüllü ve hayırsever gibi padişahı yüceltir sözler yer almaktadır. Ayrıca Mimar Mehmet Ağanın da gece gündüz cami üzerinde çalıştığı, o asil binanın güçlü temeller üzerinde durmadan yükseldiği belirtilmektedir. Kaside, Sultan Ahmetin hanedanının ve imparatorluğunun uzun sürmesi, devletin tacının güneş diski gibi başının üzerinde parlaması temennileriyle sona ermektedir.

Faslın devamında caminin mimari yapısıyla ilgili olarak altı minaresi ve on dört şerefesi olduğundan bahsedilmektedir. On dört sayısının aynı zamanda Sultan Ahmet dahil olmak üzere Osmanlı İmparatorluğunun o zamana kadar olan padişahlarının sayısı olduğuna değinilmektedir. Mehmet Ağanın çalışmasından, Cafer Efendinin kendisini cami inşası sırasında ziyaret ettiğinden ve inşa sırasındaki gözlemlerinden, inşa faaliyetlerinden doğan musikiden söz edilmektedir. Ayrıca Mehmet Ağanın ne kadar alçakgönüllü ve düşünceli olduğu, Cafer Efendinin cami inşası ziyaretinden sonra evine dönüp risaleyi tamamlamaya başladığı belirtilmektedir.
Fasıl, Cafer Efendinin, caminin yapımında on iki çeşit mermer kullanıldığını öğrenmesi üzerine, mermer ve taşlarla ilgili yaptığı incelemelerle devam etmektedir. Fasılda mermer kelimesinin kökenine, farklı dillerdeki anlamlarına, renklerine ve kaynaklarına dair bilgi verilmektedir. Renklerin de aslında yedi tane olduğu Türkçe, Arapça ve Farsça farklı isimler alabildiği belirtilmektedir.
Fasıl selvi, köknar, lale ve yasemin gibi bitkisel öğeler ile okyanus köpüğü, bülbül sesi, cennetin gül bahçesi gibi narratif betimlemeler üzerinden caminin mimari şahaneliğinin, kişiye verdiği huzurun belirtilmesi ve Sultan Ahmetin Kabede yapmış olduğu faaliyetlerinin yüceliğinin anlatılmasını içeren Bahariye Kasidesi ile sona ermektedir.
Yedinci fasıl
Yedinci fasılda, mimarlıkta kullanılan benna ve amme ziralarının yani mimarların ve halkın kullandığı ölçünün kaç parmak olduğuna değinilmektedir. Cafer Efendi arşın, boğum, girih, iplik, düğüm gibi mimaride kullanılan ölçüleri ve çeşitli dillerdeki karşılıklarını açıkladıktan sonra mimarların ve halkın kullandığı ölçünün zamana ve yere göre değiştiğini belirtmiştir. Fasılda yer alan bilgilere göre, bin yıldan beri kullanılan ölçü hesabının 1614-1615te bozulduğu ve kullanımdan kalktığı anlaşılmaktadır. Halk arasında, tam ölçü olarak kullanılan halk ölçüsünün de artık yarım ölçü olarak kullanıldığı iletilmektedir.
Sekizinci fasıl
Sekizinci fasılda, mimarlıkta kullanılan ölçü birimlerinin ayak üzerinde anlatılması söz konusudur. Ayak, adım, ok atımı, mil, fersenk, berit, karış, dirsek, kulaç, mesafe gibi ifadeler belki de eserin sıradan insanlar tarafından da okunacağı düşünülerek tanıtılmıştır ve bu kavramların Arapça, Farsça ve Türkçe karşılıkları verilmiştir. Fasıl, Arapçadaki merhale, menzil ve reb terimlerinin karşılığının, Farsçada menzilgah ve Türkçede konak olduğunun belirtilmesiyle sona ermiştir.
Dokuzuncu fasıl
Dokuzuncu fasılda tarla ve ziraatla ilgili dönüm, evlek, çubuk ve nişan gibi terimlerin üç dildeki karşılıkları verilmiştir. Faslın son paragrafında, Arapça şaire, şair, şaair ve şairat terimlerinin Türkçede arpa ile ilgili anlamlara geldiği belirtilmiştir fakat risalede yer verilmesinin sebebinin geometrik anlamları olduğu açıklanmıştır. Fasılda şair kelimesinin çubuk ile aynı anlama geldiği belirtilerek hendese kitaplarında dönüm yerine cerib, nişan yerine kafiz, çubuk yerine de şaire kelimelerinin kullanıldığı iletilmiştir.
Onuncu fasıl
Onuncu fasılda geometri bilimine uygun olarak dönüm, çubuk ve nişan terimlerinin ayrıntıları ile dönümün üç şekilde tanımlanma nedeni ve nasıl tanımlandığı anlatılmaktadır. Arazide yapılan ölçümlerin nasıl yapıldığına değinilen fasılda ölçü birimleri, yedinci fasılda açıklanan parmak ve iplik ile sekizinci fasılda açıklanan ayak ölçüsüne dayandırılmıştır. Fasılda ayrıca dünyada Yunan, Türk, Çinli, Hint, Arap, Habeşi, Acemi olmak üzere yedi ulus bulunduğunu, kalanlarının bunlara tabi olduğu belirtilmiştir. Dünyadaki deniz sayısının da yedi olduğu bilgisi iletilerek dünyayı dolaşıp ölçülerini ortaya çıkaran isimlere değinilmiştir. Sözü geçen kişilerin, Akdenizin doğusundan batıya doğru gidince ekvator üzerinden uzunluğunu 180 derece, enine doğru güneyden kuzeye gidince ekvatorun ortasından adalara kadar olan kısmı da 66 derece buldukları bilgisi verilmiştir.
On birinci fasıl
On birinci fasılda cami, mescid, minare, şerefe, minber, mihrap, mahfil ve kubbe gibi dini yapı türleri ve ilişkili birimleri ile saray, köşk, ev gibi devletin ilerigelenlerinin ve halkın yaşadığı yapı türleri ve bu yapıların hamam, mahzen, kiler, teras, sofa, divan, oda gibi bölümlerine dair bilgi verilmektedir. Fasılda ayrıca yol, sokak, kervansaray, kasaba gibi yerleşim yerlerinin geneliyle ilgili terimler de açıklanmıştır. Tüm terimlerin anlamları ve üç dilde karşılıkları verilmiştir.
On ikinci fasıl
On ikinci fasıl Arapça, Farsça ve Türkçe olmak üzere üç dilde inşaat terimlerine ve inşaatta kullanılan tüm malzemelere ayrılmıştır. Bina yeri, bina konacak yer, temel döşemesi, temel taşları, balçık, moloz, duvar, alçı, mermer, sütun, kiriş, taban, kapı çerçevesi gibi terimlerin üç dildeki karşılığı verilmiştir.
On üçüncü fasıl
On üçüncü fasılda mimar, mühendis, taş ustası, marangoz ve boyacı gibi inşaat yapımında emeği geçen kişilerin meslekleri ile söz konusu meslek sahiplerinin balta, testere, gönye, ip, pergel, şakül, lehim ve mala gibi inşa faaliyetinde kullandıkları araç ve gereçlerin isimlerinin üç dildeki karşılığı belirtilmiştir. Mimar kelimesinin Arapça olduğu, Türkçede mamur edici dendiği iletilmiştir.
On dördüncü fasıl
Risaleye sebep olanın, müzik ilminin tartışılması olduğu ve bu nedenle de risalenin müzik ilmiyle ilgili bazı detayların verilmesiyle bitirilmesinin yerinde olacağı iletilen on dördüncü fasıl, Hadis-i Şerifte yer alan İsrafilin kıyamet gününde üfleyeceği ilk sur ile halkın cesetlerinin bakla gibi yerden biteceği, ikinci üfleyişinde ise herkesin ayaküstü kalkmasıyla Allahın insanlara sesleneceğinin aktarılmasıyla başlamaktadır. Tüm zanaatkarların alet ve gereçlerinin, hatta müzisyen aletlerinin geometri bilimine uygun olarak, gerektiğinde taş ustalarının ve marangozların aletlerini taklit ederek nasıl biçimlendirildiğinin açıklanmasıyla devam eden fasılda, müzisyenlerin kullandığı araç ve gereçlerin üç dildeki karşılığı verilmiştir. Cafer Efendi, saz ve sözün faydasız olduğunu ve dünyanın karanlığını hafifletmeye yetmediğini dile getirdiği gazeli ile faslı sonlandırmıştır.
On beşinci fasıl
On beşinci fasıl hayır duasından oluşmaktadır. Dünyadaki dostlukların yalan olduğunu, vefasız dünyanın çehresini görmemek için birkaç gün inzivaya çekilerek gizlenmek istediğini ve Mehmet Ağanın o gün geldiğini belirten Cafer Efendi, inzivasına uygun olarak kendisiyle görüşemediği için İdiyye Kasidesi ile Mehmet Ağaya özürlerini iletmiştir. Söz konusu kaside, şerefli bir insan olan Mimar Mehmet Ağanın hayatının bereketli, kendisinin yükselen yıldız ve parlak kalp gibi bahtiyar olması, dünya var oldukça şeref ve refah içinde yaşaması için dua edilerek sonlandırılmıştır.
Fasılda ayrıca Allahın birliği, Muhammedin ruhu, gelmiş geçmiş tüm peygamberler, evliyalar ve inananlar, Sultan I. Ahmet, Mehmet Ağa, Mimar Sinan, Davut Ağa, Dalgıç Ahmet Ağa ile Kabeyi ilk inşa eden Adem ve Şit için, Nuh, İbrahim ve ailesi ile tüm Müslümanlar için dua edilmiştir. Cafer Efendi faslı, eserinin sedef gibi incilerle dolu olduğunu belirterek ve risaleyi yazmayı bitirdiği için Allaha teşekkürlerini sunarak sonlandırmıştır.
Olay tasvirlerine de yer verilen risalede hem İslam dünyasının kültür tarihi hem de Osmanlıdaki toplumsal yapı ile ilgili bilgi aktarılmıştır. Cafer Efendi, Risale-i Mimariyye ile yalnız Mehmet Ağanın mimarlık konusundaki yolculuğunu ve eserlerini anlatmakla kalmayıp yapı malzemeleri, ölçü birimleri ve aletler ile ilgili üç dilde verdiği bilgilerle dönemin mimarlık tarihine de ışık tutmaktadır.