Ahmet Davutoğlu'nun başbakanlıktan istifa süreci

Davutoğlu'nun istifa süreci, Ahmet Davutoğlu ve Recep Tayyip Erdoğan arasında yaşanan gerginlik sonucunda Davutoğlu'nun başbakanlık ve Adalet ve Kalkınma Partisi Genel Başkanlığı görevlerini bırakması ile sonuçlanmış süreçtir. Bu süreç, arka planını sunduğunu iddia eden Pelikan adlı bir grubun blog sitesinin adı ile özdeşleştirilip Pelikan Dosyası olarak da adlandırılmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kez bir Başbakan; askeri darbe, gensoru ve seçim mağlubiyeti gibi sebepler dışında bir sebepten ötürü partisinin genel başkanlığını ve başbakanlığı bırakma kararı almıştır. Süreç, bazı yorumcular tarafından Saray Darbesi şeklinde de ifade edilmiştir.
Davutoğlu'nun başbakanlıktan istifa edeceğine dair çıkan söylentileri, genel başkanı olduğu AK Parti'nin Merkez Karar Yönetim Kurulu'nun (MKYK) kendisinin elinden il ve ilçe başkanı atama yetkisini alması takip etti.
4 Mayıs 2016 günü, Recep Tayyip Erdoğan ve Ahmet Davutoğlu arasında, Cumhurbaşkanlığı kaynakları tarafından "haftalık olağan görüşme" olarak açıklansa da, rutin görüşme gününden bir gün önce Saray'da ikili bir toplantı yapıldı. Bu toplantıda bir süredir devam eden ikili arasındaki gerilimin sonucu olarak, Davutoğlu'nun doğrudan istifa etmesi yerine AK Parti'yi kongreye götürmesi ve yeniden genel başkan adayı olmaması kararlaştırıldı. Bu toplantıdan bir gün sonra Davutoğlu, 5 Mayıs 2016 günü 1 Kasım seçiminden sonra sadece 6 ay görev yapmasını nazara vererek "4 yıllık sürenin daha kısa sürmesi benim tercihim değildir. Zarurettir" şeklinde bir açıklama yaptı ve AK Parti'yi 22 Mayıs'ta yeni Genel Başkan seçimi yapması için 2. Olağanüstü Büyük Kongre'ye çağırdı.
Davutoğlu'nun başbakanlığı bırakmasından sonra Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın "güçlü başkan ve zayıf başbakan" modelini uygulayacak bir kişiyi başbakan olarak işaret edeceği belirtildi. 24 Mayıs 2016'da Binali Yıldırım, 65. Türkiye Hükümeti'ni kurarak başbakanlık görevine başladı.
Arka plan
AK Parti kurucusu ve eski Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın, 2014 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimi sonucunda 12. Cumhurbaşkanı seçilmesi ile birlikte Erdoğan'dan sonra Başbakanlığı ve parti genel başkanlığını kimin devralacağı sorusu Türkiye gündemini meşgul etmiştir. 27 Ağustos 2014 tarihinde gerçekleştirilen, Adalet ve Kalkınma Partisi 1. Olağanüstü Büyük Kongresinde süreç sonuçlanmış; kamuoyunda Abdullah Gül ve Binali Yıldırım gibi isimler konuşulurken o dönem Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı olarak görev yapan Ahmet Davutoğlu, AK Parti Genel başkanlığına seçilmiştir. Bu süreçte Recep Tayyip Erdoğan'ın özellikle emanetçi değil, güçlü başbakan istiyorum, sözleri ön plana çıkartılmış ve Erdoğan sonrasına dair düşük profilli başbakan eleştirilerinin de önüne geçilmek istenmiştir.
Bazı yorumcular Davutoğlu'nun, Erdoğan'ın cumhurbaşkanı sıfatıyla devam eden ve başkanlık sistemini getirmeyi de içeren siyasi gündemine itaatkar bir yaklaşım içinde olacağını iddia etti. Ancak, 20 aylık bir zaman diliminde, Genel Başkanlık ve Başbakanlık koltuğunda olan Ahmet Davutoğlu ile görevi devraldığı Cumhurbaşkanı Erdoğan arasında bir dizi görüş ayrılığı yaşanmış ve süreç Başbakan Ahmet Davutoğlu'nun, 05 Mayıs 2016 tarihinde aldığı olağanüstü büyük kongre kararı ile sonuçlanmıştır.
Şeffaflık Paketi
Kamuoyunda ilk olarak, Ocak 2015'te Başbakan Ahmet Davutoğlu tarafından açıklanan ancak hayata geçirilemeyen 'şeffaflık paketi' ve 17 Aralık Yolsuzluk soruşturmasında adı geçen 4 bakanın yüce divana gönderilmesi hususlarında Davutoğlu-Erdoğan arasında gerginlik çıktığı iddia edilmişti.
Erdoğan'ın Bakanlar Kurulunu toplaması
Erdoğan Bakanlar Kurulunu Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nde ilk defa Ocak 2015'te kendi başkanlığında toplamış ve bu toplantı öncesi verilen fotoğrafta Davutoğlu asık bir suratla fotoğraf vermişti. Anayasal olarak Cumhurbaşkanı'nın Bakanlar Kurulunu toplama yetkisi olsa da olağandışı durumlar hariç bu yetki hiç kullanılmamıştı. Erdoğan'ın Bakanlar Kurulunu toplaması Davutoğlu üzerindeki etkisini yitirmesi sonucu Davutoğlu'na bir mesaj verme amacı olduğu iddia edildi.
Haziran 2015 Genel Seçimleri
2015 genel seçimleri öncesinde Davutoğlu'nun kendisinin ve Bülent Arınç, Abdullah Gül gibi bazı eski AK Parti ileri gelenlerinin istekleri doğrultusunda bazı adayları Milletvekili listesine koyması üzerine Erdoğan'ın Davutoğlu'na sert bir şekilde müdahale ettiği iddia edilmişti. Bülent Arınç çözüm süreci noktasında Erdoğan'ı hükumete müdahele etmekle suçlamış ve Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Melih Gökçek ile de polemik yaşamıştı.
Hakan Fidan Krizi
Milli İstihbarat Teşkilatı müsteşarı Hakan Fidan'ın, Başbakan Ahmet Davutoğlu ile istişare ederek Haziran 2015 Türkiye genel seçimleri için milletvekilliğine aday olmasına Cumhurbaşkanı Erdoğan kırgınım diyerek karşı çıktı. Erdoğan: "Ben bunu da açık sözlü olarak değerlendirmek isterim. Ben adaylığına olumlu bakmıyorum. Bunu Sayın Başbakana da söyledim. Adaylığını kabul etmek veya onu aday olarak göstermek, o Sayın Başbakanın takdiridir, ona da benim karışma yetkim yok, böyle bir hakkım da yok."dedi. Erdoğan'ın bu açıklamaları üzerine Milli İstihbarat Teşkilatı müsteşarı Hakan Fidan adaylığını geri çekip, müsteşarlık görevine devam etmiştir.
Koalisyon Hükumeti
Ahmet Davutoğlunun Genel Başkanlığı'ndaki en zorlu sınavlarından biri 7 Haziran seçimleri sonrasında tek başına iktidarı kaybetmesi oldu. Koalisyon kurulması için diğer partilerle görüşmelerin başladığı bu süreçte Ahmet Davutoğlu koalisyon kurulmasından yana bir tavır sergiledi ve Cumhuriyet Halk Partisi başta olmak üzere, diğer muhalefet partileri ile de koalisyon görüşmeleri gerçekleştirdi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise koalisyon ile ilgili, "Koalisyon olup olmayacağı görülecek. Ama son 20- 30 yıla bakınca en uzun süreli koalisyon üç buçuk sene sürmüş. Ondan önce 16 ay süren koalisyon bile var. Bunlardan ülkemiz için fayda bekliyorsak boşuna bekliyoruz." sözleri ile koalisyon hükumetine sıcak bakmadığının sinyallerini verdi.
Yeni Anayasa ve Başkanlık Sistemi
Başbakan Ahmet Davutoğlu 7 Haziran seçimleri sonrasında "Halk anayasa değişikliği için bize yetki vermedi. Biz sistemin değişmesini isterdik, başkanlık sistemini gündeme getirdik. Ben de isterdim, beyannameye de koydum. Parlamenter sisteme karşı değilim hiçbir zaman da olmadım. Ama Türkiyede uygulanan sistem parlamenter sistem değil. Biz başkanlık sistemine geçmeyi tasavvur ettik ama halk bunu uygun görmedi. Verdiği oylarla bize bu yetkiyi vermedi. O zaman şimdi var olan sistemi işletmektir bizim sorumluluğumuz." dedi.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise konu ile ilgili olarak: "Cumhurbaşkanı elbette Anayasa'da sınırları çizilen yetkiler çerçevesinde ama doğrudan millete karşı sorumlu olarak görevini yürütmek durumundadır. Bu makamda kim oturursa otursun yapacağı budur. İster kabul edilsin ister edilmesin, Türkiye'nin yönetim sistemi bu anlamda değişmiştir. Şimdi yapılması gereken bu fiili durumun hukuki çerçevesinin yeni bir Anayasa ile netleştirilmesi, kesinleştirilmesidir." dedi.
Barış İçin Akademisyenler
Türkiye'nin güneydoğu illerinde devam eden çatışmalar ve operasyonlar sonucu ilan edilen sokağa çıkma yasaklarının ve şiddetin son bulmasının temenni edildiği, Barış için akademisyenler bildirisine imza atan akademisyenlerin tutuklanması ile ilgili olarak Başbakan Ahmet Davutoğlu:
"Ben prensip olarak hüküm verilene kadar eğer herhangi bir hukuki zorunluluk yoksa, insanların tutuklu yargılanmalarına karşıyım. Sonunda beraat olursa, özgürlüklerin kısıtlanması geri ödenemeyecek bir haktır. Bana en büyük cezayı versinler, ama konuşma, yürüme özgürlüğümü elimden almasınlar. 28 Şubatta baskılar yaşamış bir akademisyen olarak söylüyorum: Düşüncenin hiçbir türüne sınır getirilmesini kabul edemem. Boğaziçi Üniversitesindeki o akademisyen (Esra Mungan) geçmişte başörtü yasağına da karşı çıkan bir isim. Onunla ilgili olumsuz kanaatim yok. Aksine özgürlükçü tutumunu duymuş olduğum bir isim. O parçalanmış bedenleri gördükten sonra hala bir akademisyen o bildiriyi PKKyı eleştirmeden okuyorsa, ben onunla ayrı bir düzlemde tartışır, mücadelemi veririm. Hukuki konu ayrıdır." diyerek karşı çıkmıştır.
Pelikan Dosyası
1 Mayıs 2016'da "Pelikan Dosyası" adı altında yayınlanan anonim bir blog'da Davutoğlu'nun Erdoğan'a ihanet ettiği ve istifa etmesi gerektiği savunuldu.. Listenin adı, 1993'te vizyona giren siyasi gerilim filmi Pelikan Dosyasına gönderme yaptı. Blog'da Davutoğlu ile Erdoğan arasındaki 27 gerilim noktası listelendi. Davutoğlu, meclisteki son grup toplantısında Pelikan Dosyası'na isim vermeden değinerek "Gerekirse makamı ayağımın altına alırım; sanal şarlatanların oyunlarına izin vermem." sözlerini söyledi. Cumhuriyet, bu konuşmayı Davutoğlu'ndan istifa sinyali olarak yorumladı.
Pelikan dosyasının iddia ettiği 27 anlaşmazlık konusu aşağıdaki gibidir:
Erdoğan, Davutoğlu'nun başbakan olduktan kısa süre sonra uygulamak istediği "şeffaflık yasası"na karşı çıktı ve tasarının yasallaşmasını durdurdu.
Davutoğlu'nun 17-25 Aralık yolsuzluk ve rüşvet operasyonlarında adı geçen dört eski AK Parti'li bakan Egemen Bağış, Zafer Çağlayan, Muammer Güler ve Erdoğan Bayraktar'ın Yüce Divan'a gönderilmesi taraftarı oldu. Sonradan AK Parti milletvekillerinin karşı oylarıyla dört eski bakanın Yüce Divan'a gitmesi engellendi.
Davutoğlu, Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Müsteşarı Hakan Fidan'ın Haziran 2015 genel seçimleri için milletvekili adayı olmasından sorumluydu ancak Erdoğan, Fidan'ın milletvekilliğini istemeyince Fidan adaylıktan çekilerek tekrar MİT Müsteşarlığı görevine döndü.
Davutoğlu, Çözüm süreci sırasındaki müzakerelerin sonucu olan Dolmabahçe Mutabakatı'nın halka açıklanmasına izin verdi. Erdoğan tarafından bildirinin 'İzleme Komitesi' kısmına eleştiriler yapıldı ve çok uzun süre geçmeden çözüm süreci tamamen sona erdirildi.
Davutoğlu, Erdoğan'ın Dolmabahçe Mutabakatı'na müdahale etmesini eleştiren Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç'ı destekledi.
İlişkiler Davutoğlu'nun, Erdoğan'a yaptıkları eleştirilerle bilinen medya ve haber kaynaklarına basın açıklaması yapması ve röportaj vermesi yüzünden soğuklaştı.
İki siyasetçi arasındaki gerginlik, Davutoğlu'nun Haziran 2015 seçiminden sonra halkın başkanlık sistemini getirmek için kendilerine yetki vermediğini söylemesiyle arttı.
Davutoğlu, koalisyon hükumeti sonucu çıkan Haziran 2015 seçiminden sonra AK Parti'ye koalisyon için Erdoğan'ın ailesinin (özellikle oğlu Bilal Erdoğan'ın yolsuzluk iddialarıyla ilgili olarak) yargılanması koşulunu getiren Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) lideri Devlet Bahçeli'yi destekledi.
Davutoğlu ile Erdoğan arasında Haziran 2015 seçimi sonrasında AK Parti'nin koalisyon hükumeti kurup kurmamasına ya da erken seçime gidilmesine dair çıkan genel anlaşmazlık da dosyaya dahil edildi.
Davutoğlu, kendisini destekleyen gazeteleri de içeren bir medya ağı kurmakla suçlandı.
Davutoğlu ayrıca bazı Erdoğan yanlısı basın unsurlarını sansürlemekle suçlandı.
Sonuç
Davutoğlu'nun yetkilerinin AK Parti MKYK'da alınması
29 Nisan 2016 tarihinde yapılan Akparti MKYKsında alınan kararla, genel başkanın il ve ilçe başkanı atama yetkisi MKYK'ya verildi. Bu toplantıda alınan kararın toplantıdan önce Erdoğan'a yakın üyeler tarafından alındığı ve toplantı sırasında Davutoğlu'na imzalatıldığı iddia edildi.
Davutoğlu'nun görevi bırakma kararı
4 Mayıs 2016 günü, Recep Tayyip Erdoğan ve Ahmet Davutoğlu arasında Saray'da Cumhurbaşkanlığından yapılan açıklamaya göre "olağan" ikili bir toplantı yapıldı. Ancak toplantı olağan görüşmeden bir gün önce yapılmıştı ve 1 saat 40 dakika sürdü. Bu toplantıda Davutoğlu'nun doğrudan istifa etmesi yerine AK Parti'yi kongreye götürmesi ve yeniden genel başkan adayı olmaması kararlaştırıldı. Toplantıdan hemen sonra AK Partinin olağanüstü kongre'ye gideceği haberlere yansıdı.
5 Mayıs 2016 günü 1 Kasım seçiminden sonra sadece 6 ay görev yapmasını nazara vererek "4 yıllık sürenin daha kısa sürmesi benim tercihim değildir. Zarurettir" şeklinde bir açıklama yaptı ve AK Parti'yi 22 Mayıs'ta yeni Genel Başkan seçimi yapması için 2. Olağanüstü Büyük Kongre'ye çağırdı.
Ahmet Davutoğlu'nun Recep Tayyip Erdoğan ile arasındaki gerginliğin sonucunda istifa karar alması bazıları tarafından Saray Darbesi şeklinde ifade edilmiştir.
2. AK Parti Olağanüstü Kongresi
Uluslararası medya yorumcuları Davutoğlu'nun istifasını Erdoğan'ın Türkiye'yi başkanlık sistemine çevirmekteki en küçük fikir ayrılıklarına dahi tahammülünün olmadığı şeklinde yorumladı.
Yerel ve uluslararası yorumcular, 2. AK Parti Olağanüstü Kongresi'nde Genel Başkan seçilmesi için Erdoğan'ın yeni işaret edeceği başbakan adayının kendi düşüncesi ile tamamen uyumlu ve onun ajandasını yerine getirecek bir kişi olacağını iddia ettiler. Bu adaylar arasında Erdoğan'ın damadı Berat Albayrak veya kendine yakın isimlerden Binali Yıldırım, Mustafa Şentop, Mehmet Müezzinoğlu, Efkan Ala ve Bekir Bozdağ'ın isimleri geçmektedir. Yorumcular, bunlara ek olarak Davutoğlu'nun istifasıyla Erdoğan'ın başkanlık sistemini "De facto" olarak uygulamaya koyduğunu, bundan sonra gelecek başbakan'ın Erdoğan'ın emirlerinin uygulamaya koymaktan başka bir işlevinin olmayacağını iddia ettiler.
Tepkiler
İstifa kararının hemen sonrasında Türk lirası Amerikan doları karşısında sert bir düşüş yaşayarak USD/TL döviz kuru 2.97'ye kadar çıktı. Kredi derecelendirme kuruluşu Moody's Davutoğlu'nun istifası ve olağan siyasi belirsizliklerin Türkiye'nin kredi notuna negatif etki edebileceği açıklaması yaptı.
Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, Başbakan Ahmet Davutoğlu'nun kongre kararı alması ile ilgili olarak:
"Başarılı sonuçlar almıştır. Meşruluğu tartışılmamıştır. Davutoğlunu başbakanlık koltuğuna milli irade getirmiştir. Ancak bir kişinin iradesiyle koltuğundan ayrılmak zorunda kalmıştır. o bir kişi 4 Mayıs Saray darbesinin gerçekleştiren kişidir. Davutoğlu darbeye boyun eğerek dikta yönetimine zemin hazırlamıştır. Yapması gereken direnmeliydi. Demokrasi adına Davutoğlunu savunmak bize düştü. AK Partinin bütün kadrolarının darbeyi kabullenmiş olması acı verici tablodur. Demokrasilerde darbeler desteklenmez direnilir. Davutoğlu maalesef bunu yerine getirememiştir. 4 Mayıs darbesi AK Parti iç sorunu değildir. Hükümete karşı yapılmıştır. Darbeyi yapanlar şunu unutmasınlar CHP olduğu sürece amaçlarına ulaşamayacaklar. Darbecileri yeneceğiz. dedi.
Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkan yardımcısı Sezgin Tanrıkulu ise Davutoğlu dönemini Türkiye'nin en kanlı 21 ayı olarak ifade etmiştir.
Amerika Birleşik Devletleri adına konuşan Beyaz Saray sözcüsü Josh Earnest, Ahmet Davutoğlu'nun kararını değerlendirirken:
"Başbakan ABD'nin iyi bir ortağıydı ve onun liderliğini takdir ettik. Açıkçası o ve başkan yardımcısı, ülkelerimiz için önemli olan çeşitli konularla ilgili sürekli olarak iletişim içindeydi. dedi.