Polonya ekonomisi

Polonya ekonomisi, Avrupa Birliği'nin sekizinci en büyük ekonomisidir ve Avrupa Birliği'nin eski Doğu Bloğu'ndan olan üyeleri arasında ise en büyüğüdür. 1990'dan bu yana Polonya bir ekonomik serbestleşme politikası izlemişti ve ekonomisi, 2007-2008 ekonomik krizi döneminde durgunluktan kaçınan ABdeki tek ekonomiydi. 2017'den itibaren Polonya ekonomisi geçtiğimiz 26 yıl boyunca olduğu gibi AB'de yükselen bir grafik çizmektedir. Bu büyüme, satın alma gücü paritesindeki kişi başına GSYİH olarak, ortalama %6 oranında üstel olmuş, son yirmi yılda, Orta Avrupa'daki en etkileyici verimle, ülkenin 1990 yılından bu yana GSYİH'sını iki katına çıkarmasıyla sonuçlanmıştır.
Polonya, Dünya Bankası tarafından yüksek gelirli ekonomi olarak sınıflandırılmış ve 2017 yılında GSYİH açısından 23. sırada ve 2017 İYKE'de 24. sırada yer almaktadır. Ekonomisinin en büyük bileşeni hizmet işkoludur (%62.3) ve bunu sanayi (%34,2) ve tarım (%3,5) işkolu izlemektedir. 1989'daki ekonomik yeniliklerle, Polonya dış borçları, 1989'daki 42.2 milyar dolar seviyesinden 2014'te 365,2 milyar dolara yükseldi. Polonya, 2015 yılında küresel ticari alana 198.2 milyar ABD doları değerinde mal sevk etmiş, 2011'den bu yana %5,4 artış kaydedilmiş, ancak 2014'ten 2015'e kadar olan süre içinde %7,6 düşüş görülmüştür. Polonya'nın en büyük ihraç kalemleri: makineler, elektronik donanımlar, taşıtlar, mobilya ve plastik ürünlerini içermektedir. Polonya Merkezi İstatistik Bürosu'na göre, 2010 yılında Polonya'daki ekonomik büyüme oranı %3.7 idi ve bu da Avrupa'nın en iyi ekonomik büyüme sonuçlarından biriydi. 2014 yılında ekonomisi %3,3, 2015 yılında ise %3,8 büyümüştür. 2016 yılında ekonomik büyüme yavaşlamasına rağmen, 2016 yılı sonlarında daha sıkı bir işgücü piyasasıyla birleştirilmiş devlet teşvik tedbirleri yeni bir büyümeyi tetiklemiş ve bu büyüme, 2017 yılında Polonya Merkezi İstatistik Bürosu tarafından %5,2 olarak kaydedilmiştir.
29 Eylül 2017'de, dizin sağlayıcı FTSE Russell, piyasaların yıllık sınıflandırmasının sonuçlarını açıklamış, buna göre Polonya pazarı gelişmekte olan bir piyasadan gelişmiş piyasa durumuna yükseltilmiştir.
En büyük Polonyalı şirketler PKN Orlen, PZU, PGE ve diğer.
Tarihçe
Polonya, eski Sovyet bloğu ülkeleri arasında kişi başına düşen GSYİH'da, AB-15'e kıyasla (yaklaşık %45) en büyük artışı (%100'den fazla) gören ülke olmuştur. 2007 mali krizinden sonra bile 1992'den beri kesintisiz olarak ekonomik bir büyümeye sahipti.
1989 öncesi
Bu yazı 1989 sonrası şu anki Polonya ekonomisini ele almaktadır. Geçmiş dönem Polonya ekonomisinin tarihsel görünümü için, bakınız:
Polonya Halk Cumhuriyeti ekonomisi (19451989)
İkinci Polonya Cumhuriyeti ekonomisi (19181939)
Lehistan-Litvanya Birliği ekonomisi (15691795)
1990-2009
Polonya devleti, 1990'larda ekonomik serbestleşme politikasını kararlılıkla sürdürmüş, ekonomik büyüme için olumlu getiriler ancak nüfusun bazı kolları için olumsuz sonuçlarıda beraberinde getirmiştir. Küçük ve orta büyüklükteki devlet şirketlerinin özelleştirilmesi ve yeni şirketlerin kurulmasına ilişkin özgürlükçü bir yasa, Polonya'nın ekonomik büyümesinin ana itici gücü olan özel sektörün gelişmesini teşvik etmiştir. Tarım işkolu yapısal sorunlar, fazla iş gücü, verimsiz küçük çiftlikler ve yatırım eksikliği nedeniyle yetersiz ve verimsiz kalmaktadır. "Hassas işkollarının" (ör. Kömür gibi) yeniden yapılandırılması ve özelleştirilmesi de yavaş olmuş, ancak son zamanlarda enerji ve demir-çelik alanına yapılan yabancı yatırımlar geleceği değiştirmeye başlamıştır. Sağlık hizmetleri, eğitim, emeklilik sistemi ve devlet yönetimindeki son düzenlemeler, beklenenden daha yüksek mali baskılara neden olmuştur. Bu hesap açığının iyileştirilmesi ve enflasyona odaklanarak para politikasının sıkılaştırılması, Polonya hükumetinin öncelikleridir. Kamu maliyesinde daha fazla ilerleme esas olarak kamu kolunda istihdamın azaltılmasına ve vergi gelirlerinin, benzer gelir düzeyine sahip diğer kişilere göre önemli ölçüde daha düşük vergiler ödeyen çiftçileri de kapsayacak şekilde gözden geçirilmesine bağlıdır.
2009 mali krizinden beri
2009 küresel mali krizinden bu yana, Polonya GSYİH'sı büyümeye devam etti. 2009 yılında, krizin doruk noktasında, Avrupa Birliği GSYİH'sı bir bütün olarak %4,5 azalırken, Polonya GSYİH'sı %1,6 artmıştır. Kasım 2013 itibarıyla, AB ekonomisinin büyüklüğü kriz öncesi seviyenin altında kalırken, Polonya ekonomisi birikimli (cumulative) olarak %16 oranında artmıştır. Başarısının ana nedenleri, büyük bir iç pazar (nüfus açısından AB'de altıncı) ve iş dostu bir siyasi iklim gibi görünmektedir. 1990'larda sosyalizmin çöküşünden sonra uygulanan ekonomik reformlar da bunda rol oynamış; 1989 ile 2007 arasında Polonya ekonomisi, aynı zamanda beraberinde milyonlarca işsizde doğururken, Doğu ve Orta Avrupa'da diğer ülkelere göre %177 oranıyla daha hızlı büyüme göstermiştir.
Ancak, iş döngüsünün ekonomik dalgalanmaları, Polonya'nın 2013 başlarında neredeyse %11'e ulaşan işsizlik oranını etkilemiştir. Bu seviye yine de Avrupa ortalamasının altındaydı ve daha sonra düşmeye başlamıştı. Ekim 2017 itibarıyla, Polonya'nın işsizlik oranı Eurostat'a göre %4,6 seviyesinde gerçekleşti.
Veri
Aşağıdaki tablo 1980-2020 yılları arasındaki temel ekonomik verileri göstermektedir. %2'nin altındaki enflasyon yeşil renktedir.
İşgücü piyasası ve ücretler
Sosyalist ekonominin çöküşünden sonra Polonya'da işsizlik ortaya çıkmıştı, ancak ekonomi daha önceleri gizli işsizlik oranlarına da sahipti. İşsizlik oranı, 1990'ların sonunda %10'a gerilemiş ve daha sonra, 21. yüzyılın ilk birkaç yılında tekrar yükselmiş ve 2002'de %20'ye ulaşmıştır. O zamandan beri düzensiz olmasına rağmen azalma eğilimi göstermektedir. 2008'den beri Polonya'daki işsizlik oranı sürekli olarak Avrupa ortalamasının altında seyretmektedir.
2015 yılında oran %8'in altına düşerek, işgücü açığı olasılığına yol açmıştır.
Dış ticaret ve DYY
1991 yılında Ruble bazlı COMECON ticaret blokunun çökmesiyle Polonya, ticaretini yeniden gözden geçirdi. 1996'nın başlarında, ticaretinin %70'i AB üyeleriyleydi. Batı komşusu Almanya bugün Polonya'nın ana ticaret ortağıdır. Polonya Mayıs 2004te Avrupa Birliğine katılmıştır. Bundan önce, Macaristan, Çekya, Slovakya ve Slovenya'yı içeren Orta Avrupa Serbest Ticaret Anlaşması (CEFTA) aracılığıyla bölgesel birlik ve ticaretini geliştirdi.
Polonya, Dünya Ticaret Örgütü'nün kurucu bir üyesidir. Avrupa Birliği üyesi olarak, Amerika Birleşik Devletleri dahil diğer ülkelerden gelen mallara ortak dış tarife uygular. Polonya'nın başlıca ithalatı, sınai yeniden donanım ve üretim girdileri için gerekli olan sermaye mallarıdır. Ülkenin dış satım malları makineleri de içermektedir, ancak bu çok çeşitlilik göstermektedir. En başarılı dış satım ürünleri arasında mobilyalar, yiyecekler, motorlu tekneler, hafif uçaklar, orman ürünleri, gündelik kıyafetler, ayakkabılar ve kozmetik ürünlerdir. Almanya, 2013 itibarıyla Polonya'nın dış satımının en büyük alımcısı konumundadır. Tarım işkolu çıktıları arasında, yurt dışındaki en büyük para vericiler ve dış satımın büyümesine elverişli döviz kuru ile birlikte; füme ve taze balık, kaliteli çikolata, et ve süt ürünleri ve özel ekmekler gibi ürünler de bulunmaktadır. 2011 yılında gıda dış satımı, 2010 yılına göre %17 artışla 62 milyar Zloty olmuştur. ABD'ye yapılan Polonya dış satımı çoğunluk, Genelleştirilmiş Öncelikler Sistemi (GSP, Generalized System of Preferences) programı kapsamında tarife ayrıcalıklarına sahiptir.
Polonya, dış ticarete diğer birçok Orta ve Doğu Avrupa ülkesinden daha az bağımlıdır, ancak Avrupa ile olan ticaret hacmi yine de büyük sayılmaktadır. 2011 yılında, Euro bölgesi ile GSYİH'daki payı olan ticaret hacmi (ihracat artı ithalat) %40 oranıyla 1990'ların ortalarınna göre iki katına ulaşmıştır. Polonya'nın dış satımının %30'u Almanya ile ve %30'u da Avrupa'nın geri kalanıyladır. Polonya'nın Rusya'ya yaptığı ihracatta önemli bir artış gerçekleşmiştir. Ancak, Ağustos 2014'te, Rusya'ya meyve ve sebze ihracatı, Moskova'nın politik olarak güdülenmiş yasaklarıyla çarpıcı bir şekilde düşüş göstermiştir.
Doğrudan yabancı yatırım (DYY), 2010 yılında GSYİH'nın %40'ını oluşturmuş ve 2000 yılındaki seviyenin iki katına çıkmıştır. Polonya'ya en çok DYY Fransa, Almanya ve Hollanda'dan gelmektedir. Polonyalı şirketler, başta İtalya ve Lüksemburg olmak üzere çeşitli ülkelerde yabancı yatırımlara sahiptir. İç DYY'nin çoğu üretimde olup, bu durum kaynak ülkelerdeki ekonomik dalgalanmalara karşı duyarlılık gösterebilmektedir.
Polonya ticaret hukuku yabancı girişimcilere oldukça elverişlidir. Hükumet, yatırımcılara çeşitli devlet yardımı biçimleri: %19 seviyesinde CIT vergisi (Cash-in-transit tax) ve 14 Özel Ekonomik Bölgedeki yatırım teşvikleri (diğerleri: gelir vergisi muafiyeti, emlak vergisi muafiyeti, rekabetçi arazi fiyatları), çeşitli sanayi ve teknoloji parkları, AB yapısal fonlarından yararlanma imkanı, Kahverengi alan ve Yeşil alan gibi olanaklar sunmaktadır. Polonya Ulusal Bankası'na (NBP) göre, 2006 yılında Polonya'ya giren DYY seviyesi 13,9 milyar Euro'dur.
Ernst & Young raporuna göre, Polonya yatırım çekiciliği açısından dünyada 7. sırada yer almaktadır. Ancak, Ernst & Young'ın 2010 Avrupa çekicilik araştırması, Polonya'nın DYY istihdamında %52'lik bir azalma ve 2008'den bu yana DYY projelerinin sayısında %42'lik bir düşüş görüldüğünü bildirmiştir. OECD (www.oecd.org) raporuna göre, 2004'te Polonyalılar Avrupa'daki en zor çalışma koşullarındaki uluslardan biriydi. Yine de, kolay iş kurma ve yürütme yeteneği ekonomik sıkıntıya neden olmuş; 2010 Dünya Ekonomik Forumu, anlaşmazlıkları çözmek için kuruluşların kullandıkları yasal çerçevenin açıklığı, etkinliği ve tarafsızlığı açısından Polonya'yı OECD ülkeleri sıralamasında alt sıralarda bir yere yerleştirmiştir.
İşkolları
Üretim endüstrileri
II. Dünya Savaşı'ndan önce Polonya'da sanayi, kömür, tekstil, kimya, makine, demir ve çelik işkollarında yoğunlaşmıştı. Günümüzde gübreler, petrokimyasallar, takım tezgahları, elektrikli makineler, elektronik, otomobil üretimi ve gemi yapımı gibi kollara uzanmaktadır.
Polonya sanayisinin temeli II. Dünya Savaşı sırasında büyük ölçüde zarar gördü ve pek çok kaynak yeniden yapılanmaya yönlendirildi. 1940'ların sonlarında uygulanan sosyalist iktisadi sistem, sıkı ve merkezi bir komuta altında büyük ve hantal ekonomik yapılar yaratmıştı. Kısmen bu yapısal esnemezlik nedeniyle, ekonomi Orta Avrupa'daki diğer ekonomilerle karşılaştırıldığında bile zayıf bir başarım sergilemiştir.
1990 yılında Tadeusz Mazowiecki hükumeti, merkezileşmiş komuta ekonomisini piyasa odaklı bir sistemle değiştirmek için kapsamlı bir yenileşme programı başlattı. Sonuçlar genel olarak etkileyici olsa da, devlete ait birçok sanayi kuruluşu, özellikle de demiryolu, madencilik, çelik ve savunma işkollarındakiler, piyasaya dayalı bir ekonomide ayakta kalabilmek için değişime ve küçülmeye karşı dirençli kalabilmiştir.
Enerji
İlaç
Polonya ilaç pazarının 2008'deki toplam değeri, 2007'den %11.5 daha yüksek bir değerle 24.1 milyar PLN kadardı.
Toplam piyasa değerinin yaklaşık üçte birini oluşturan reçetesiz ilaç pazarı 2008 yılında 7,5 milyar PLN değerindeydi. Bu değer, diyet takviyeleri, kozmetikler, sargı malzemeleri, diş materyalleri, teşhis testleri ve tıbbi cihazlar gibi ilaçları ve uyuşturucu olmayan maddeleri içermektedir. Reçeteli ilaç pazarı 15.8 milyar PLN değerindedir.
Tarım
Tarım, iş gücünün %12.7'sini istihdam etmektedir, ancak gayri safi yurt içi hasılaya (GSYİH) %3.8 oranında katkıda bulunmakta ve bu da bağıl olarak düşük bir verimliliği yansıtmaktadır. Sanayi işkolunun aksine, Polonya'nın tarım işkolu, gerçek sosyalist kuralların onlarca senesinde büyük ölçüde halka kapalı ellerde kalmıştı. Eski devlet çiftliklerinin çoğu artık çiftçi kiracılarına kiralanmaktadır. Kredi eksikliği, eski devlet tarım arazilerini satma çabalarını engellemektedir. Şu anda Polonya'nın 2 milyon özel çiftliği tüm tarım arazilerinin %90'ını kaplamakta ve toplam tarım üretiminin yaklaşık yine aynı oranda %90'ını oluşturmaktadır. Çiftlikler küçüktür ortalama 8 hektar ve çoğu zaman parçalı bir yapıdadır. 15 hektarı aşan çiftlikler, toplam çiftlik sayısının %9'unu oluştururken, toplam tarım alanının %45'ini kaplamaktadır. Polonya'daki tüm çiftlik hanelerinin yarısından fazlası, herhangi bir ticari satış durumunda, sadece kendi ihtiyaçları için üretimde bulunmaktadır.
Polonya, işlenmiş meyve ve sebze, et ve süt ürünlerinde kesintisiz bir dış satımcı konumundadır. İşleyiciler genellikle iç talebi karşılamak için yetersiz olan buğday, yem taneleri, bitkisel yağ ve protein öğünlerinin yerel gereksinimini desteklemekte dış alıma da başvurabilmektedir. Bununla birlikte, Polonya AB'nin önde gelen patates ve çavdar üreticisi konumundadır ve dünyanın en büyük şeker pancarı ve tritikale üreticilerinden biridir. Polonya ayrıca kolza tohumu, hububat, domuz eti ve büyükbaş hayvanların da önemli bir üreticisi konumundadır. Polonya, dünyanın en büyük altıncı elma üreticisi ve ihracatçısıdır.
Turizm
Polonya, özellikle Avrupa Birliği'ne 2004 yılında katıldıktan sonra gezginlerin sıkça ziyaret ettiği bir yer haline gelmiştir. Polonya'daki çoğu gözde mekan, doğal çevre, tarihi yerler ve kültürel etkinliklerle bağlantılıdır. Buralar her yıl dünyanın birçok bölgesinden milyonlarca gezgini kendine çekmektedir. Seyahat Enstitüsü verilerine göre, Polonya 2006 yılında 15.7 milyon ve 2007 yılında 15 milyon gezginle toplam 66,2 milyon yabancı ziyaretçi sayısına ulaşmıştır. 2016 yılında Polonya'ya gelenlerin sayısı 80.5 milyona ulaşmıştır. Bu sayının 17.5 milyonu turizm amaçlı olarak kabul edilir (en az bir gecelik konaklama ile) ve dünyanın en çok ziyaret edilen 16 ülkesi arasındadır. En gözde yerler Kraków, Varşova, Wroclaw, Gdańsk, Poznań, Szczecin, Lublin, Toruń, Sopot, Zakopane ve Wieliczka Tuz Madeni'dir. En iyi eğlence yerleri arasında Polonya'nın Masurian Göl Bölgesi, Baltık Denizi kıyısı, Tatra Dağları (Karpatlar'ın en yüksek sıradağları), Sudetes ve Bialowieża Ormanı bulunur. Polonya'nın başlıca seyahat seçenekleri arasında kentler ve kent dışı tarihi anıt turları, iş gezileri, nitelikli turizm, tarım turizmi ve diğerlerinin arasında dağ yürüyüşü (trekking) ve tırmanma turlarından oluşur.
Finans işkolu
Polonya'da bankacılık işkolu Polonya Mali Denetim Otoritesi (PFSA) tarafından denetlenmektedir.
Ülke, 1992-97 döneminde piyasa ekonomisine dönüştürülürken, hükumet bazı bankaları özelleştirmiş, gerisini yeniden sermayelendirmiş ve bankacılık işkolunu daha rekabetçi hale getirecek yasal yenilikleri başlatmıştır. Bu yenileşme politikaları, işkolunu daha sağlıklı hale getirmiş ve göreceli istikrarı sağlamış ve bir dizi stratejik yabancı yatırımcıyı da ülkeye çekmişti. 2009 yılının başında Polonya'nın bankacılık işkolu 51 yerli bankaya, 578 kooperatif bankasına ve 18 yabancı sermayeli banka şubesine sahipti. Buna ek olarak, yabancı yatırımcılar yaklaşık 40 ticari bankada hisselerini kontrol ediyor, bu da bankacılık sermayesinin %68'ini oluşturuyordu. Polonya'daki bankalar kredileri kısıtlayıp, faiz oranlarını yükselterek ve bilançolarını güçlendirerek 2009 mali krizine karşı tepki politikası izlemiştir. Daha sonra bankalar, 2011'de beklenen %4'ten fazla bir artışla tekrar borç vermeye başlamıştır.
Ulaştırma
Polonya geniş bir demir yolu ağıyla vatandaşlarına hizmet vermektedir. Çoğu şehirde ana tren istasyonu şehir merkezine yakın konumdadır ve yerel ulaşım sistemine iyi bir şekilde bağlanmıştır. Demiryolu altyapısı, devlet tarafından işletilen PKP Grubunun bir parçası olan Polonya Devlet Demiryolları tarafından işletilmektedir. Ülkenin doğu kısmı demiryolu ağı bakımından daha az gelişmişken, batı ve kuzey Polonya'da demiryolu ağı çok daha yoğundur. Başkent Varşova, ülkenin tek hızlı taşıma sistemi olan Varşova Metrosuna sahiptir.
Polonya'nın en önemli havalimanı Varşova 'Frederic Chopin' Uluslararası Havalimanı'dır. Varşova Havalimanı LOT Polonya Havayolları'nın uluslararası ana merkezidir. Varşova Chopin'in yanı sıra Wroclaw, Gdańsk, Katowice, Kraków ve Poznań'ın da uluslararası havalimanları bulunmaktadır. Polonya ve Ukrayna'nın ortaklaşa düzenlediği 2012 Avrupa Futbol Şampiyonasına hazırlık olarak, ülke çapında bir dizi havalimanı geliştirilerek yenilenmiştir. Bu, artan sayıda jet yolu ile yeni terminallerin yapımını içeriyordu ve Wroclaw Copernicus Havaalanı ve Gdańsk Lech Walęsa Havaalanı da bunlar arasında yer almaktaydı.
Polonya 412.264 km (256.160 mil) genel kamu yoluna sahiptir. Polonya'nın karayolları, Ulusal yollar, Voyvodalık yolları, Powiat yolları ve Gmina yolları gibi idari bölümle ilgili parçalardan oluşmaktadır. Otoyollar ve hızlı bağlantı yolları ulusal yol ağının bir parçasıdır. 10 Ocak 2016 tarihi itibarıyla 3,274,67 km (2,034,79 mi) otoyol (autostrady, singular - autostrada) ve sınırlı erişimli yollar (drogi ekspresowe, singular - droga ekspresowa) kullanımda bulunmaktadır.
Polonya'nın büyük şirketleri
Polityka dergisi tarafından derlenen Polonya'daki en büyük 500 şirket listesinden seçilmiştir:
Para birimi
Bütçe ve borç
Polonya'nın kamu ve özel borç seviyeleri Avrupa ortalamasının (2017) altındadır.
Polonya'da GSYİH büyümesi
Son GSYİH büyümesi (önceki yılın aynı çeyreğine kıyasla):