Samtshe Atabeyliği

Samtshe Atabeyliği ya da Samtshe-Saatabago (Gürcüce: -; okunuşu: samtshe-saatabago"), Samtshe Prensliği ( okunuşu: "samtsh'is samtavro") olarak da bilinir, Gürcistan'ın Zemo Kartli (Yukarı Kartli) bölgesinde hüküm sürmüş Orta Çağ Gürcü prensliğidir. 1268'de kurulan prenslik 1334 yılından itibaren "atabagi" unvanı taşıyan Gürcü hükümdarlar tarafından yönetilmiştir. En geniş sınırlara sahip olduğu dönemde sınırları Taşiskariden Erzuruma kadar uzanan Samtshe-Saatabago, Cavahetinin bir kısmı ile Eruşeti, Kola, Artaani, Acara, Tao, Klarceti ve Şavşeti bölgelerinden oluşuyordu. Osmanlıların eline geçtikten sonra Çıldır Eyaletine dönüştürülen bölge, 1574 ve 1595 tarihli Osmanlı kayıtlarında Gürcistan Vilayeti olarak adlandırılmıştır.
Prensliğin adının kaynağı
Samtshe Prensliği olarak da bilinen Samtshe-Saatabago hükümdarlarına "atabagi", yönettikleri topraklara da "saatabago" (atabaginin yönettiği topraklar) deniliyordu. Fahrettin Kırzıoğlu'na göre bu hükümdarların kökeni Gürcistan Kıpçakları ile ilişkili iken diğer görüşlere göre ise Gürcü kralların ve prenslerin etraftaki güçlü devletlerin unvanlarını alıp kullanmasıyla bağlantılıdır. Gürcü hükümdarları Bizansın etkisi altındayken çeşitli unvanları alıp devlet teşkilatında kullanıyor ya da bu unvanı Bizans imparatoru doğrudan Gürcü krallara veriyordu. Bunun en çok bilinen örneği Kuropalatistir. 6. yüzyıldan başlayarak 16 Gürcü kralı "Kurapalati" () unvanı almıştır. Selçukluların Gürcülere komşu olmasından sonra Gürcü sarayında "spasalari" (), "atabagi" () gibi Selçuklu devlet teşkilatına özgü unvanlar kullanılmaya başladı. "Atabeg" ya da "atabey"den gelen atabagi, Selçuklularda olduğu gibi tahtın varisini yetiştirmekle görevli kişiye verilen unvandı. Bu unvan ilk kez Kraliçe Tamar zamanında 1193'te İvane Mhargrdzeliye verilmişti. 1334 yılında Kral V. Giorgi Samtshe prensi Sargis Cakeliye (II. Sargis) "atabagi" unvanı verdi. Gürcistan Krallığının parçalanmasından sonra Samtshe prensliği atabagiyi hükümdarlık unvanı haline getirdi ve Samtshe Prensliğinin (Samtshis Samtavro) adı da Samtshe-Saatabago oldu.
Kuruluşu
Gürcistan Krallığının parçalanma sürecinden krallıktan kopan ilk bölgelerden biri Samtsheydi. Sarayda birileri, Cakeli Hanedanından Samtshe "spasalari" Sargis Cakelinin krallıktan ayrılmak için çalıştığı konusunda Ulu Davit olarak da bilinen Gürcistan kralı VII. Davit ikna etti. Kral VII. Davit 1266 yılında Sargis Cakeliyi Tifliste sarayına çağırdı ve burada onu tutuklattı. Bunun üzerine Sargis Cakelinin adamları Moğol hanına gidip yardım talep etti. İrandaki İlhanlı hükümdarı Abaka Han Sargis Cakelinin serbest bırakılmasını ve İrana gönderilmesini istedi. Sargis Cakeli İrana gidince sahip olduğu toprakların Gürcistan Krallığından ayırmasını istedi. Bu sırada Gürcistan Krallığı zaten doğu ve batı olmak üzere ikiye bölünmüştü. Samtshenin de ayrılmasıyla Gürcistan Krallığı üç parçaya bölünmüş oldu. Samtshe Doğu Gürcistandan farklı olarak doğrudan İlhanlılara bağlandı. Samtshe Prensliği bu şekilde kurulmuş oldu.
Sargis Cakeli (I. Sargis) prensliği 1279 yılına kadar yönetti. Sonra prensliğin başına oğlu I. Beka (1285-1306) geçti. 13. yüzyılın ikinci yarısında, prensliğin kurulmasıyla birlikte Gürcistanın güney bölgelerine Türk boylarının saldırıları başlamıştı. Beka Cakeli de babası gibi Türk boylarına karşı mücadele etti ve 12 bin kişilik ordusuyla, Basiani (Pasinler) ve Taoyu işgal eden Azad Musa komutasındaki 30 bin kişilik Türk ordusunu Vaşlovanide yenilgiye uğrattı.
Birleşik Gürcistan Krallığı egemenliği
Doğu Gürcistana hakim krallığın başına 1318de V. Giorgi (1318-1346) geçti. Kral Giorgi İlhanlılara karşı yumuşak bir siyaset izledi ve ülke içindeki değişiklikleri de onların rızasıyla gerçekleştirmeye başladı. Ebu Saidin (1316-1335) küçük yaşta tahta çıkması üzerine İlhanlı devletini fiilen yöneten Çoban Noyanla da iyi ilişkiler kurdu. Giorginin İlhanlı devletine daha yüksek vergi ve İlhanlı ordusuna daha fazla asker yollaması taahhüdü üzerine Ebu Said de Gürcü kralının ülkeyi tek çatı altında birleştirmesine izin verdi. V. Giorgi ülkeyi birleştirme işini asker kullanarak değil, iyi ilişkiler kurarak gerçekleştirdi. Önce İmereti Krallığını, ardından da II. Sargis Cakelinin (1308-1334) 1334 yılında vefat etmesinin ardından Samtshe prensliğini kendisine bağladı. II. Sargisin varisi Kvarkvare Cakeliyi bizzat kendisi prens ilan edip yönetimde bir tür özerklik tanıdı.
Timurlenkin 1386-1403 arasında Gürcistana sekiz ayrı yıkıcı saldırısından ve 1402 yılında Taodaki Tortum Kalesini ele geçirmesinden sonra, birleşik Gürcü Krallığı içinde yer alan prenslikler bağımsız hareket etmeye başladı. 1412 yılında Gürcistan kraliyet tahtına çıkan I. Aleksandre (1412-442), Samtshe-Saatabago dahil bütün prensliklere boyun eğdirip krallığın birliğini yeniden sağladı. Bu arada Samtshe Atabeyliği yöneticileri, Mesheti kilisesinin Kartli (Mtsheta) patrikliğinden ayrılması için de harekete geçtiler. Atskuri piskoposu artık ayinlerde Kartli patriğini değil Antakya patriğini anıyordu. Birleşik Gürcü Krallığında siyasal boşlukların baş göstermesi üzerine Samtshe atabeyi II. Kvarkvare Cakeli'nin (1451-1498) prensliği ve kiliseyi bir kez daha ayırma denemesi de başarılı olamadı ve Samtshe-Saatabago'nun birleşik Gürcü Krallığı'na bağlılığı devam etti. Bu arada Osmanlıların 1453te İstanbulu almasının ardından Vatikan Osmanlılara karşı Gürcistandaki güçleri bir araya getirmeyi başardıysa da bu birlik uzun ömürlü olamadı. Üstelik papa öncülüğünde Osmanlılara karşı kurulan ittifakta Akkoyunlu devleti de yer alıyordu.
Samtshenin Gürcistan Krallığı'ndan ayrılması
Osmanlıların genişlemesine karşı sağlanan ittifak uzun ömürlü olmadı ve 1462'de II. Kvarkvare Cakeli Gürcü Krallığına karşı ayaklandı. Bu ayaklanmayı VIII. Giorgi Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasanın yardımıyla bastırdı, ama kral daha sonra Samtshe prensine tutsak düştü. Bunu fırsat bilen İmereti prensi Bagrat (VI. Bagrat) Tifliste kendini kral ilan etti. Bu iç karşılıklar sırasında Uzun Hasan 1473te Gürcistana saldırıp ülkeyi talan etti. Uzun Hasan istediği haracı alamayınca bu kez Samtshe Atabeyliğine saldırıp Atskuri Kilisesindeki ikonayı ele geçirdi. Uzun Hasana önceki seferde ödeme yapmayan Gürcüler Atskuri Kilisesindeki ikonayı büyük miktarda para ödeyerek geri aldılar. Sonunda Gürcü kralı VI. Bagrat ve II. Kvarkvare Cakeli Uzun Hasana nakit para dışında yıllık haraç ödemeyi de kabul etmek zorunda kaldılar. Akkoyunluların Gürcü topraklarına saldırıları Uzun Hasanın varisleri döneminde de sürdü.
Dışarıdan gelen arkası kesilmeyen saldırılara karşın Gürcistan topraklarını yöneten hükümdarlar 1490 yılında aralarında anlaşıp ülkeyi krallık ve prensliklere böldüler. Yeni sınırlara göre Samtshe Atabeyliği Borcomi vadisinden Çoruh vadisine kadar uzanıyor ve Kola, Artaani (Eruşeti ile birlikte), Cavaheti, Samtshe, Tori (Kura havzası), Speri, Tao, Klarceti, Şavşeti, Basiani ile Çrdili bölgelerini kapsıyordu.
Samtshe topraklarını ele geçirme savaşları
Samtshe Atabeyliğini bağımsız hale getiren II. Kvarkvareden sonra, önce oğlu I. Kaihosro (1498-1500), ardından da diğer oğlu Mzeçabuki (1500-1515) prensliğin başına geçtiler. Mzeçabuki Osmanlılara bağlılığını bildirdi. Onların desteğini alarak Guria Prensliğine saldırdı ve Lazistan ile Acarayı Samtshe topraklarına kattı. Bu dönemde Gürcistan güneyden Safevilerin saldırılarına maruz kaldı. Şah İsmail önce Samtshe Atabeyliği topraklarını yağmaladı. Daha sonra ise, Akkoyunlulara ödedikleri haraçtan kurtarma sözü verdiği Gürcü hükümdarların desteğini alarak Akkoyunlu Devletine saldırdı (1501-1502). Ne var ki Şah İsmail verdiği sözü tutmadı ve Samtshe prensi dahil Gürcü hükümdarlara baskısını sürdürmeye devam etti. Safevilerin giderek egemenlik alanını genişletmesi onları Osmanlılarla karşı karşıya getirdi. Safevi-Osmanlı rekabeti Samtshe Atabeyliğini daha önemli bir hale getirdi. Samtshe atabeyi Mzeçabukinin Osmanlılara, Safevilere ve diğer Gürcü krallıklarına karşı izlediği bağımsız politika uzun vadede işe yaramadı ve Samtshe Saatabago 16. yüzyılın başlarında Osmanlı Devletinin vasalı haline geldi.
Bununla birlikte Samtshe yönetimi bir süre daha İran yanlısı atabegler ile Osmanlı yanlısı atabegler arasında el değiştirdi. Osmanlıların Erzurum ve Van gibi kentleri ele geçirmesinden sonra İmereti kralı III. Bagrat (1510-1565) ve müttefiki Kartli kralı I. Luarsab (1527-1556) stratejik öneme sahip olan Samtshenin Osmanlıların eline geçmemesi için birlikte hareket etmeye karar verdiler. İmereti kralı 1535 yılında Samtshe Atabeyliğine girdi ve Ahalkalaki yakınlarındanki Murcaheti Savaşı'nda topraklarının önemli bir kısmını ele geçirdi. Kendisine destek veren Guria prensine Lazistan ile Acarayı iade etti. Cavaheti de Kartli Krallığının bir parçasına dönüştü. Bu gelişmenin ardından Osmanlılar harekete geçti ve 1536 yılında Taonun bir kısmını ele geçirip bu topraklarda dört sancak kurdular. Osmanlılar Erzurum Beylerbeyi Musa Paşanın komutasında büyük bir orduyla İmereti Krallığının elindeki Oltu Kalesine dayandılar. III. Bagrat, hileyle Musa Paşanın ordusunu ikiye bölüp Osmanlıları ağır bir yenilgiye uğrattı. 1543'teki bu savaşta Musa Paşa savaş meydanında öldü. Osmanlılar ardından intikam almak üzere yeni bir ordu gönderdiler ve Kartli kralı Luarsabın yardımına rağmen III. Bagratı 1545te Basianide Sohoista köyünde yendiler.
Osmanlıların Samtshe'yi ele geçirmesi
II. Kaihosro (1545-1573) döneminde, Sohoistadaki savaştan sonra Osmanlılar Samtshe Atabeyliğinin başlıca kalelerinde kendi garnizonlarını kurdular. Bu fiili durum üzerine II. Kaihosro İran yanlısı bir tutum takındı. Bunun üzerine Kanuni Sultan Süleyman 1549da ikinci veziri Ahmed Paşa komutasında büyük bir Osmanlı ordusunu Samtshe üzerine gönderdi. 1553 yılında Osmanlı-İran savaşında Samtshe toprakları ikiye bölündü. Büyük bölümüne İran hakim olurken, Osmanlılar Tao, Artaani ve Klarcetiyi ele geçirdiler. Çaneti ve Acara ise Guria prensliğinin hakimiyeti altındaydı. Ancak Osmanlılar kısa süre sonra Çaneti'yi ele geçirdiler, ancak birkaç sefere rağmen Acara'yı kontrol altına alamadılar. 1555 tarihli Amasya Antlaşmasıyla da Osmanlı Devleti ile İran Gürcü kralların ve prenslerin yönetimindeki toprakları paylaştılar.
Bu anlaşmanın ardından Samtshe Atabeyliği iç karışıklıklara sürüklendi. İktidar kavgaları başladı ve 1576 yılında, IV. Kvarkvare (1574-1581) döneminde, prensliği yöneten Cakeli sülalesi ile Şalikaşvili sülalesi arasında iç savaş patlak verdi. Bu tarihlerde İranda da iç karışıklıklar baş gösterdi. Bunu fırsat bilen III. Murad İrana savaş açtı. Nisan 1578da Lala Mustafa Paşa komutasında büyük bir orduyu sefere yolladı. İran yanlısı IV. Kvarkvareye (1573-1581) karşı, daha sonra yönetici olan kardeşi Manuçar (sonra II. Manuçar; 1581-1607) Osmanlılarla işbirliği yolunu seçti. Osmanlılar, kendilerine karşı savaşan askerler karşısında başarılı oldular ve Samtshe-Saatabago topraklarındaki en önemli savunma üsleri olan Mgeltsihe, Kacistsihe, Velistsihe ve Tetrtsihe kalelerini peş peşe ele geçirdiler. Bu arada İran kuvvetleri de Çıldır Gölüne ulaşmıştı. Ne var ki 9 Ağustos 1578 tarihinde buradaki savaşta İranlılar Osmanlılar karşısında yenilgiye uğradı. Samtshe-Saatabago topraklarını tamamen ele geçiren Osmanlı ordusu, Kartliyi de istila edip 24 Ağustos günü Tiflisi ele geçirdi. Ardından Şirvana giren Lala Mustafa Paşaya savaş boyunca Manuçar da eşlik ediyordu. Lala Mustafa Paşa İstanbula dönüşünde IV. Kvarkvare ile Manuçarı da yanında götürdü. II. Manuçar Cakeli Hristiyanlığı reddedip Müslümanlığı kabul etti. Mustafa Paşa adıyla yeni kurulmuş olan eyaletin de başına getirildi. Ancak daha sonra Osmanlılara karşı mücadeleye girişmesi, Manuçarın bu adımı sadece taktiksel bir hamle olarak da görülebilir.
Çıldır Eyaleti ve Osmanlara karşı mücadele
II. Manuçar İstanbulda İslam dinine geçip Mustafa Paşa adıyla Çıldır beylerbeyi atanırken, Samtshe-Saatabagonun resmi hükümdarı olan IV. Kvarkvare İslam dinine geçmeyi reddetti ve bundan dolayı kendisine sadece Oltu sancağı verildi. Samtshe-Saatabago topraklarını ilhak edilmesinden sonra da Kartli kralı I. Simon (1556-1600) Osmanlılara karşı savaşmayı sürdürdü. Osmanlı padişahı III. Murad, I. Simona karşı başarısızlığı yüzünden önce Lala Mustafa Paşayı, ardından da Sinan Paşayı görevlerinden aldı ve 1582de Diyarbakır Beylerbeyi Hadım Mehmed Paşa serdarlığa getirdi. Ancak Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu da Şida Kartlide Muhrani ovasında I. Simonun ordusuna yenildi. Osmanlılar bu yenilgiyi II. Manuçarın I. Simonla işbirliği yapmasına bağlayıp onu öldürmeye karar verdiler. İstanbuldaki toplantıda kendisine karşı düzenlenen suikasttan kurtulan Manuçar, geri döndükten sonra yeniden Hristiyanlığa geçti ve Osmanlılara başkaldırdı. Ahaltsihe başta olmak üzere pek çok yeri Osmanlılardan alarak Samtshe Atabeyliğini yeniden kurdu. Bunun üzerine Osmanlı padişahı Çıldır beylerbeyliğine Yusuf Paşayı atadı.
II. Manuçar 1583te I. Simonun kızıyla evlendi. Müttefikler, kısa süreliğine de olsa Gori, Lore, Dmanisi, Samşvilde ve Tiflisi Osmanlılardan geri aldılar. 1587de III. Muradın görevlendirdiği Ferhad Paşa Ahaltsihe ve Mesheti bölgesinin diğer önemli şehirlerini yeniden ele geçirdi. II. Manuçar Kartliye sığınmak zorunda kaldı. Ardından İran şahı Hüdabendenin ordusuna katılarak Osmanlılara karşı savaştı. 1607de İranlılar Gürcülerin yardımıyla Çıldır Eyaletinin merkezi olan Ahaltsiheyi ele geçirdiler ve Osmanlı komutanı Yusuf Paşayı esir aldılar. Aynı yıl II. Manuçar ölünce, Şah I. Abbas III. Manuçarı (16071625) Samtshe-Saatabagonun başına getirdi. Osmanlılar ile İranlılar arasındaki savaş 1612de I. Abbasın zaferiyle sonuçlansa da iki devlet arasında varılan anlaşmayla yeniden 1555 tarihli Amasya Antlaşmasının öngördüğü sınırlara dönüldü.
Osmanlılara karşı direnmeyi sürdüren III. Manuçar, 1625te İstanbula gidip IV. Muraddan kendisini bağışlamasını diledi. Padişah III. Manuçarın Hristiyan kalarak Çıldır beylerbeyi olmasını onayladı. Ne var ki geri dönen III. Manuçar amcası III. Beka Cakeli tarafından zehirlenerek öldürüldü. IV. Murad III. Beka Cakeliyi bu hizmetinden dolayı ödüllendirdi ve onu Çıldır beylerbeyliğine getirdi. Bu olayın ardından Samtshe-Saatabago toprakları 1625te kesin olarak Osmanlı Devletine katılmış oldu.
Gürcistan vilayeti
Osmanlı Devleti, 16. yüzyılın ikinci yarısında ele geçirdiği Samtshe-Saatabago topraklarını Gürcistan Vilayeti olarak adlandırdı. 1595 tarihli ve "Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan" adlı tahrir defterine göre Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği bu topraklar liva denilen sekiz idari bölgeye bölünmüştü. Bu livalar Ahasihe / Ahısha ( Gürcüce: Ahaltsihe), Hertvis ( Gürcüce: Hertvisi), Ahalkalak ( Gürcüce: Ahalkalaki), Çıldır ( Gürcüce: Çrdili), Poshov ( Gürcüce: Potshovi), Bedre ( Gürcüce: Petre), Penek ( Gürcüce: Panaki) ve Ardahan-i Büzürg ( ; Gürcüce: Didi Artaani) adını taşıyordu. Samtshe-Saatabago toprakları daha sonra Çıldır Eyaleti'nin içinde yer aldı.
Samtshe-Saatabago yöneticileri