Bayırkular

Bayırkular, (Çince: 拔野古, Soğdca: Bayarkāta, Eski Türkçe: 𐰉𐰖𐰺𐰸𐰆) Orta Asyada yaşamış tarihi bir bozkır-orman Türk halkı.
Çince Pa-ye-ku ya da Pa-ye-k'u, Tibetçe metinlerde Bayarbgo ve Bayarkata adlarıyla anılmışlardır. Tarih sahnesine çıktıklarında Tula Nehrinin kuzeyinde yaşamaktaydılar.
Wen-Hsien Tung-Kao belgesinde Bayırkular, Gobi çölünün kuzeyinde dağınık halde yaşayan 60 bin çadırdan oluşan ve 10 bin asker çıkaran bir halktır. Çayırlık topraklarında güzel at yetiştiren ve iyi demir çıkaran Bayırkuların çam ağaçlarını kesip Kang-kan Irmağına attıktan sonra 3 yıl boyunca bekleterek (Tung Tien adlı belgede 2 yıl olarak ifade edilmiştir) taşlaşmasını bekledikleri, elde ettikleri bu Kang-kan taşını da yaşadıkları yere abide olarak diktikleri de aktarılmaktadır. Aynı belgede Bayırkular avcı bir toplum olarak gösterilirken, geleneklerinin diğer Töles boylarıyla aynı olduğu ve konuştukları dilinde çok az farklılık gösterildiği belirtilmiştir.
Taspar Kağanın ölümünden sonra Göktürk Kağanlığında taht mücadelesine başlanmış akabinde de Göktürk İç Savaşı sonucunda kağanlık doğu ve batı olmak üzere ikiye bölünmüş, batı topraklarının yabgusu Tarduş Kağan doğu topraklarını da itaat altına alarak Göktürk Kağanlığına tek başına hakim olsa da kısa süre sonra ölümüyle kağanlık yeniden bölünmüştür. Daha sonrasında iç savaşlar nedeniyle her iki Göktürk kağanlığı da oldukça sarsılmış, Çinin kışkırtmaları ve yöneticilerin tutumları gibi etkenlerle sıklıkla kabile ayaklanmaları yaşanmaya başlanmıştır. Doğu Göktürklerin hükümdarı Çula Kağanın boyları itaat altına alıp onlardan bazılarının liderlerini öldürtmesi yeni bir isyan dalgasının başlamasına sebep olmuştur. Bayırkular, diğer Töles boylarından olan Uygurlar, Edizler (A-tie), Tongralar (Tung-lo), Bugular (Pu-ku) ve Apaisiler (A-pu-sse) ile birleşerek Altı Bag Bodunu oluşturmuşlardır.
İl Kağan hükümdarlığı döneminde Doğu Göktürklerin zayıflamasıyla 627 yılı gibi Sir Tarduşların başlattığı isyana Bayırkuların içinde yer aldığı Altı Bag Bodun da katılmıştır. 629 yılında Çine giderek Tang Hanedanına itaatlerini bildirdiler. 630 yılında Çin ile ittifak yapan Sir Tarduşların Doğu Göktürk topraklarının bir kısmına egemen olmasıyla onlara tabi olmaya başladılar. Çin hükümdarı Göktürk soyundan Li Simoya kendine bağlı olacak şekilde yeniden Göktürk kağanlığını kurdurunca Sir Tarduşların hükumdarı Yinçü Kağan tabi olduğu Çinlilerin emrine aykırı olarak Göktürk topraklarına saldırmayı sürdürdü. İmparator Li Shiminin emirlerine uymayan Sir Tarduşlar üzerine 641 yılında üzerine başlattığı seferler sonucunda Sir Tarduşların kurduğu devletin 646 yılında yıkılmasıyla Bayırkularda İlteber adlı önderleriyle 647 yılında yeniden Tang Hanedanına itaat ettiler. Tang İmparatoru İlteberi generallikle ödüllendirirken Bayırkuların yaşadığı topraklarda da Youling askeri valiliğini oluşturdu. 656 yılında çeşitli boylarla birlikte Çinlilere isyan etmiş olmakla birlikte isyanları kısa sürede bastırıldı. Bayırkular, İlteriş Kağanın 682 yılında İkinci Doğu Göktürk Kağanlığını kurmasından bir süre sonra onlara tabi olmaya başladılar.
Kül Tigin Yazıtında Kül Tiginin 706 yılından sonra düzenlediği seferde isyancı Bayurkuların Türgi Yargun Gölü dolaylarında yenilgiye uğratıldığı ve liderleri Uluğ İrkinin çok az bir kuvvetle kaçtığı belirtilmektedir.
711 yılında diğer büyük boylarla birlikte Bayırkularda Göktürklere isyan başlatsalarda Kapgan Kağanın 716 yılında gerçekleştirdiği Bayırku Seferinde Tula Nehri dolaylarında ağır bir yenilgiye uğratıldılar. Ancak Bayırkular bozguna uğrasalarda sefer dönüşündeki Kapgan Kağanı düzenledikleri baskında öldürdüler. Bilge Kağan tarafından yazdırılan Kül Tigin Yazıtında yer alan. Kuzeyde Yir Bayırku ülkesine kadar sefer ettim, ifadesi dikkate alındığında Göktürklerin Bayırkuları kontrol altında tutmak için sürekli askeri tedbir almak zorunda kaldığı görülmektedir. Bilge Kağanın ölümünden sonra İkinci Doğu Göktürk Kağanlığında yeniden iç karışıklıklar başlamış ve 742 yılından itibaren Bayırkularda serbest hareket etmeye başlamışlardır.
İkinci Doğu Göktürk Kağanlığının 744 yılı gibi yıkılmasıyla onların hükmettiği topraklarda konfederasyon oluşumu halindeki Uygur Kağanlığı hakim olmaya başlamıştır. Bir süre sonra Sekiz Oğuz ve Dokuz Oğuz boylarına önderlik ederek Uygurlara isyan etmişlerdir.
Taryat Yazıtlarında dokuz kabileden müteşekkil olan Dokuz Bayurkılardan bahsedilmektedir. 10. Yüzyıl ilk yarısına tarihlenen Miran Metinlerinde, Bayırkuların Uygurlara tabi oldukları görülmekte birlikte Uygur tahtında önemli bir konumları bulunmaktaydı.
Bundan sonra Uygur adı altında kaybolduğu düşünülen Bayırku adı kaynaklarda yer almamaya başlamış olup Bayırku halkı da Uygurları oluşturan halklardan biri olmuştur.