Küçük Şeyler

Küçük Şeyler (), Samipaşazade Sezai'nin 1891'de yayımlanan hikaye kitabıdır. Kısa hikayenin, Batı edebiyatındaki hikayelerle benzer özellikler gösteren Türk edebiyatındaki ilk örneği olarak kabul edilmektedir. Edebiyat tarihçilerinin kısa değerlendirmeleri dışında pek fazla dikkat çekmemiş, ilk baskısından sonra bir daha basılma imkanı bulamamıştır. Yeni harflerle de ayrı bir basımı yapılmamış, yazarın bütün eserlerini bir araya toplayan Zeynep Kerman tarafından okuyucuya ulaştırılmıştır. Günümüzde farklı yayınevleri tarafından günümüz Türkçesiyle Küçük Şeyler adıyla yayımlanmaktadır. Eserin 1891 tarihli Matbaa-i Ebüzziya basımı nüshası İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı'nda yer almaktadır.
Bir mukaddime, altı hikaye (sırasıyla "Bu Büyük Adam Kimdir?", "Hiç", "Kediler", "İki Yüz Elli Kuruşa Bir Asır", "Düğün", "Pandomima") ile Alphonse Daudet'den çevrilen "Arlezyalı" adlı bir hikayeden oluşan Küçük Şeylerde sonradan eklenen mensure olarak nitelenebilecek türde yazılmış "Bir Kitabe-i Seng-i Mezar" adlı metin de yer alır. Hem romantizm hem de realizmin izlerini taşıyan ve gözleme dayalı olan eserde vakalar ve kahramanlar doğaüstü özellikler taşımaz. Sezai bu eseriyle Namık Kemal ve Abdülhak Hamit Tarhan çizgisinden kısmen uzaklaşmakla birlikte yine de tasvirlerine şahsi duygularını katmak suretiyle romantizmden tamamen kopamadığını göstermiştir. Eser başta Halid Ziya Uşaklıgil olmak üzere Edebiyat-ı Cedide yazarları üzerinde büyük ölçüde etkili olmuştur. Küçük Şeyler için olumlu yorumların yanı sıra süslü anlatımı nedeniyle kendisiyle çeliştiği ve edebi değerinin yüksek olmadığına dair olumsuz görüşler de vardır.
Konusu
"Bu Büyük Adam Kimdir?" adlı hikayede anlatıcı sokakta gördüğü uzun, dağınık saçlı, geniş alınlı, dalgın ve düşünceli yürüyüşünden dolayı sendeleyip duran bir adamı, Fransızca hocasının okuttuğu Büyük Adamların Hayatı başlıklı kitaptaki betimlemelere uygun bularak onun "büyük bir adam" olduğunu düşünür. Adamın görünüşünden ve davranışlarından yola çıkarak nasıl büyük bir düşünür olduğu hakkında hayaller kurar. Anlatıcı, öykünün sonunda gözünde bu kadar büyüttüğü kişinin okuma yazması bile olmadığını esnafın birinden öğrenerek gerçekle yüzleşir.
"Hiç" hikayesinde babasız büyüyen, içe kapanık, eğitimli genç bir adam, günün birinde vapurda kendisine gülümseyen bir kadın görür. Genç adam, hayallerini bu kadın ile süsler; ancak evlenme kararı verdirecek kadar besleyen tebessümün, sahibinin üst dudağının kısa olmasından yani bir şekil bozukluğundan kaynaklandığını anlar. Bu gerçekle ani bir yüzleşme yaşar ve tüm hayalleri yıkılır.
"Kediler" hikayesinde otuz üç yıllık eşinden evdeki çok sayıda kediyle kendisi arasında bir seçim yapmasını isteyen adam, karısından "kediler" yanıtını alır. Bir kedi topluluğuyla aynı evi paylaşarak yaşayamayacağını düşünen adam evi terk eder. Öfkeyle ve belki de gençlik günlerine öykünerek alınmış bu karar, günün sonunda yerini açlık ve yatacak yer kaygısına bırakınca karakter evine dönmek zorunda kalır.
"İki Yüz Elli Kuruşa Bir Asır" hikayesi Çamlıca'nın tasvir edilmesiyle başlar. Hikayede anlatıcının romantik bir tutku ile bağlandığı koruluğun odunculara satılarak kesilmesi anlatılır.
"Düğün" hikayesinde bir cariyenin hayattan beklentileri ve hayal kırıklıkları anlatılır. Odalık olan Dilsitan, artık evin beyi Behçet'in haremi olacağını düşünmektedir ve uzun süre bu ümitle dolaşır. Behçet'in başkasıyla evleneceğini öğrendiğinde ise dünyası yıkılır. Bulunduğu konumdan öte bir ümit taşıyan Dilsitan satılmak istense de sinir hali zamanla vereme dönüşür ve bir zaman sonra da ölür.
"Pandomima" hikayesinde komiklik yaparak hayatını kazanan, içe kapanık ve yalnız olan Paskal, seyircilerinden Eftalya adında güzel bir genç kıza aşık olur. Ancak Eftalya bir gün tiyatroya kocasıyla birlikte gelir. Bu duruma çok üzülen Paskal platonik aşkına karşılık bulamayacağını anladığında intihar eder.
Basımı
Eserin ilk basımı 1891'de Matbaa-i Ebüzziya'da, Kitapçı Arakel Efendi naşirliğinde yapılmıştır. Bu basım İstanbul Büyükşehir Belediyesinin Atatürk Kitaplığı'nda Osmanlıca Kitaplar Koleksiyonu kapsamında yer almaktadır. Latin alfabesiyle kitabın yeni bir ayrı basımı yapılmamıştır. Zeynep Kerman, 1981 yılında yazarın eserlerini derleyip toplu olarak okuyucuya sunarken Küçük Şeyleri de kitabına dahil etmiştir.
Edebiyat tarihindeki yeri
Türk edebiyatında, hem sözlü hem yazılı, manzum ve mensur hikaye geleneği olmasına rağmen Tanzimat'tan sonra farklı yapısal özellikler taşıyan bir anlatı türü olarak yeni bir hikaye tarzı oluşmuştur. Giritli Ali Aziz Efendi tarafından 1796-97'de yazılan ve ilk defa 1852 tarihinde basılan Muhayyelat, Batı tesiri olmadan gerçekçi anlatıma olan yakınlığıyla modern Türk hikayesinin başlangıcı sayılmaktadır. Bunun dışında, 19. yüzyılda basımları yapılarak yaygınlık kazanmış olan meddah hikayeleri "yeni hikayeye" zemin hazırlayan eserler olarak görülmektedir. 1875-1890 yılları arasında Ahmed Midhat Efendi'nin devam eden Letaif-i Rivayat serisinin dışında Mehmet Celal'in Venüs, Cemile gibi uzun hikayeleri ile Nabizade Nazım'ın ilk dönem hikayeleri bulunmaktadır. Ahmed Midhat Efendi, çoğunlukla uzun öyküyü yeğlemiş, Kıssadan Hisse (1870-1871) adlı kitabında kısa hikaye formatında metinler üretmişse de kitap adından anlaşılacağı gibi kıssalar ve fıkra türü yazılar içerdiği için hikaye sınıfına dahil edilmemektedir. Emin Nihat Bey'in Müsameretname (1872-1875) eseri de yedi uzun hikayeden oluşmaktadır. Samipaşazade Sezai'nin Küçük Şeyleri Türk edebiyatında modern anlamda kısa hikayenin başlangıcı kabul edilmektedir. Eser, Batı edebiyatındaki hikayelerle benzer özellikler göstermektedir. Sezai'nin bu eseri, süslü, terkipli olmasına ve betimlemeler barındırmasına rağmen Tanzimat dönemi yazarlarının eserlerine benzemeyen özellikler taşır. Sonuç olarak bu hikayeler, kısa hikayenin Türk edebiyatındaki ilk olgun örnekleri olarak gösterilmekte ve edebi bir tür olarak ilk ipuçlarını vermektedir.
İçeriği
Küçük Şeyler; bir mukaddime, altı hikaye, bir mensure ve bir tercüme eserden oluşmaktadır. Sami Paşazade Sezai, eserin mukaddimesinde ayrıntıların ve üslubun önemini vurguladıktan sonra bilim ve psikoloji ile şairaneliği birleştirerek yazmaktan söz eder ve "Buna 'ilm-i teşrih-i edebi' tabirini kullanmak caizdir sanırım." der. Sezai, mukaddimede "Dünyada bir zerre yoktur ki güzel yazılmak şartıyla bir mevzu-i mühim addedilmesin. Alem-i şemsin ahvalini tasvir etmekle bir hurdebini böceğin kalbini teşrih eylemek edebiyatça müsavidir. En mufassal, en mükemmel kitaplarda bazı küçük şeylerin edebiyatça ehemmiyeti pek büyüktür." sözleriyle küçük şeylerin de öyküsünün yazılabileceğini söyler. Güzel yazmanın her şeyin başında geldiğini belirterek söze başlayan Sezai, divan edebiyatında hikaye türünün yerine gelebilecek mesnevilerde, halk hikayelerinde ya da geleneksel hikayecilikte olduğu gibi hikaye türünün garip ve hatıra gelmeyecek kadar çocukça bir şey olmaktan çıkması gerektiğini savunur. Artık hikayelerde, "tabiat sırlarına" ve "insan kalbine" dair araştırmaların anlatılmasını ve bu anlatım sırasında da metnin "şairane bir üslub-ı ali" ile yazılmaması gerektiğini belirtir. Realizmi savunan önsözden ötürü Nihad Sami Banarlı, Alphonse Daudet'nin Jack isimli romanını Türkçeye çevirerek Servet-i Fünun mecmuasında tefrika olarak neşreden (Mart-Temmuz 1892) Sezai'nin, bu realist üsluba sahip Fransız yazarın etkisinde kaldığını öne sürmüştür.
Küçük Şeylere Vuslat isimli cariyenin veremden ölüşü acısıyla yazılan bir "Kitabe-i Seng-i Mezar" başlıklı nesir sonradan ilave edilmiştir. Ayrıca Alphonse Daudet'nin Lettres de mon moulin kitabında yer alan 1869 tarihli "L'Arlésienne" hikayesi "Arlezyalı" başlığıyla Sezai tarafında tercüme edilerek kitaba eklenmiştir.
Anlatım özellikleri
Yazar, hikayelerinin bazılarında düz yazının içine nazım parçaları yerleştirmiştir. Hikayelerin hepsinde birbirine koşut ve aynı zamanda birbiriyle karşıt olan iki dünya kurulur. İlk dünya, hayallerin dünyasıdır. Bu dünyanın anlatımı, anlatı sırasında da önce gelir. Genellikle okurun karakterle özdeşleşmesini öngören bu kısımda "şairane üslup" hayallerin anlatımına eşlik eder. Hikayelerdeki ikinci dünya ise gerçeklerin dünyasıdır. Genellikle öykülerin en sonunda karakterle birlikte okur da bu dünyayla karşılaşır. Bu karşılaşma, yumuşak bir geçişten bir hayli uzak, ani ve genellikle şoke edici bir yüzleşmedir. Hikayelerin bazıları ("Bu Büyük Adam Kimdir?" ve "Hiç") şok anıyla sona ererken bazıları da ("Düğün" ve "Pandomima") yaşanan şokun karakteri ölüme kadar taşıdığı sürecin anlatımıyla biter. "Bu Büyük Adam Kimdir?", "Hiç" başlıklı hikayeleri hariç hikayelerde sürprizli son kullanılmamıştır ve üçüncü şahıs anlatımı mevcuttur. Bazılarında ise müellif, vakanın kahramanlarından biridir, gözlemlediklerini bizzat anlatmıştır. "Bu Büyük Adam Kimdir?" hikayesinin başlangıcındaki, "O zaman itiyad etmiştim. Pederimin yüz kişiye ikametgah olan konağında tertip edilmiş derslerimizi bitirdikten sonra, akşam üzeri ekseri Taşkasap'tan Bayezid'e kadar yayan gidip gelirdim." cümlelerinde anlatılan Sezai'nin kendi hayatıdır, "İki Yüz Elli Kuruşa Bir Asır" başlıklı hikayesinde de aynı hususiyeti, Çamlıca'da geçirdiği yılları ele alınmıştır. "Düğün" ve "Kediler" isimli hikayeleri diyalogla başlamaktadır. Mekan olarak yazarın yaşadığı muhit, Çamlıca ve o civarda bulunan Bulgurlu; bunların yanında Taşkasap, Laleli, Aksaray, Sultan Ahmet ve Büyükada kullanılmıştır. Kahramanlar doğaüstü özellikler taşımaz; hemen hepsi halk arasından seçilmiştir: hasta çocuğuna ilaç alamayan dar gelirli memurlar, annesini geçindirmek için Anadolu'dan İstanbul'a hizmetçiliğe gelen genç kızlar, kalıbı kıyafeti yerinde fakat okuma-yazma bile bilmeyen cehalet timsalleri, dolandırıcılar, takdir edilmeyen halk tiyatrosu sanatkarları, çobanlar, bilhassa Çerkes cariyeler seçilen karakterlere örnektir.
Karşılama
Eleştiriler
Küçük Şeyler için olumlu yorumların yanı sıra süslü anlatımın içermesiyle kendisiyle çeliştiği ve edebi değerinin yüksek olmadığına dair olumsuz görüşler de yapılmıştır. Halid Ziya Uşaklıgil, İzmir'de bir kitapçıdan aldığı Küçük Şeylerin sayfalarını parmağı ile yırtarak neşveyle okumaya başlamıştır ve o dönemde milli hislere yabancı kalınmadığına bu küçük hikayelerin delalet ettiği kanaatine varmıştır. Eserle ilgili şunları dile getirmiştir:
"Küçük Şeyler beni çıldırttı. Sanat heyecanlarımın içinde bu kitaptan duyduğum zevke ve nişata yetişebilecek bir tehassüs bilmiyorum. Bu bana yeni bir ufuk, memleketin nesir ve sanat semasında vaadlerle dolu parlak bir meşrık göstermiş oldu. Küçük hikayelerin terceme tecrübeleri ile geçen zamanların ve bu Küçük Şeyler bediasıyle mükerrer temasların bende biriktirmiş olması lazım gelen bir heyecan yekunu, adeta gelecek senelerin meşimesine düşerek hayata çıkmak zamanına intizaren ihtizaza başlamış bir habl tohumu teşkil etmiş olacak ki tahrir mesleğimde en ziyade sevdiğim küçük hikayelerden kim bilir ne kadar yazdım."
Halit Fahri Ozansoy, yazar ve eser için "Hele roman ve hikaye nevinde, Namık Kemal'in fevkine çıkan istidadı onu gerek Sergüzeşt romanında gerek Küçük şeyler hikaye cildinde bu eserlerin daha neşri tarihinde yüce bir üstad olarak tanıtmıştı." sözlerini dile getirmiştir. Nihad Sami Banarlı, hikayelerde realist Fransız edebiyatının tesiri olduğunu ve yazarın bu küçük hayat hadiselerini, dikkat ve alaka çeken hikayeler haline koymada ustalık gösterdiğini yazmıştır. Hikayelerin edebi değerlerinin yüksek olmamakla beraber aynı hikayelerde teknik pürüzler bulmanın da kolay olmadığını da açıklamıştır. Banarlı ayrıca yazarın sonraki eseri Rumuzü'l-edebi incelerken "Küçük Şeylerle kendi mütevazı sanatının ve Türk edebiyatı tarihindeki yerinin zirvesine yükselen Sezai, bundan sonraki eserlerinde artık eskisi kadar tesirli değildir." sözlerini dile getirmiştir. Fevziye Abdullah, Sami Paşazade Sezai adlı çalışmasında Sezai'nin küçük hikayelerinde vaka ve teferruatların maharetle seçilip tertip edildiğini, vakaların tabii seyrinin neticeyi hazırladığı belirtmiştir. Ayrıca "az rastlanılır, harikulade vakalarla heyecan uyandırmaya çalışmayıp basit vakalardan güzel bir eser yaratması"nı realizme bağlamış ve eser hakkında genel olarak şunları dile getirmiştir:
"Sezai'ye edebiyat tarihimizin Tanzimat'tan sonraki müeeddidleri arasında yer kazandıran ne tiyatroları, şiirleri, ne de makale, musahabe, seyahat notları ve hatıralarıdır; onu ayakta tutan tarafı, şöhretini temin eden Sergüzeştten ziyade küçük hikayeleridir. Hemen her bakımdan mükemmel bu küçük hikayeler edebiyatımızda, aid olduğu nev'in ilk örnekleridir ve kendinden sonraki genç neslin müstakbel küçük hikaye üstadlarının yükseldiği zirveye yol gösterme şerefi Sezai'ye aiddir."
Selim İleri, Küçük Şeylerin birkaç küçük öyküsüyle gerçekten klasik değerler taşıyan bir kitap olduğunu, Latin alfabesiyle yayımlanınca ilgi uyandıracağını düşündüğünü; fakat bunun gerçekleşmediğini belirtti. Sezai'nin Sergüzeştteki çok yönlülüğünü, romantizmle gerçekçiliğini, gerçekçilikle yenilikçi tutumu iç içe barındırışını Küçük Şeylerde özellikle "Düğün" ve "Pandomima" adlı öykülerinde sürdürdüğünü yazdı. Ayrıca İleri yazısında "Düğün" hikayesinin derli toplu oluşunu devri için çok şaşırtıcı, benzeri olmayan bir başarı olduğunu; "Kediler" ve "İki Yüz Elli Kuruşa Bir Asır" hikayelerinin gerçekçilik açısından, gündelik olguların ilk kez hikaye edilişini belgediğini; Alphonse Daudet'ten yapılmış bir çeviri olan "Arlezyalı"nın, Sezai'nin Batı'dan farklı yazarlara vurgunluğunu duyumsattığını açıkladı. İleri,"Türk Öykücülüğünün Genel Çizgileri" adlı bir diğer yazısında eserdeki hikayeleri "ustalıklı ürünler" olarak nitelemiştir. Öyküden doğaüstü güçlerin ayıklandığını; yazarın kendi döneminin insanını, yaşam biçimini, düşünüşlerini yansıtmaya çalıştığını ve Ahmet Mithat anlayışından sıyrılarak, kişiselliği vurguladığını yazdı.
Kekibeç dergisinde "Küçük Şeylerde Saklı Beyitler" adlı bir yazı yazan Günil Ayaydın Cebe, Sezai'nin cümlenin işlevini ön plana çıkaran değerlendirmesine ve dönemin edebiyat eleştirisinin Arapça ve Farsçanın kullanımına odaklanmasından yakınmasına karşın, öykülerinde son derece "süslü" ifadelere yer verdiğini, böylece kendisiyle çeliştiğini dile getirdi. Yazarın hemen hemen her öyküsünde Osmanlı divan ve İran edebiyatından beyitler kullanmasının bilinçli olarak yerleştirdiği önemli bir teknik ayrıntı olarak düşünülebileceğini belirtti. İrfan Topal, yazarın "İki Yüz Elli Kuruşa Bir Asır" hikayesini çevreci bakış açısıyla ele almış, hikayede Çamlıca sırtlarındaki bir orman katliamının gündeme getirilerek bundan duyulan rahatsızlığın ifade edildiğini belirtmiştir. Yılmaz Daşçıoğlu ile Okan Koç tarafından yazılan makalede yazarın Küçük Şeylerde yer alan hikayelerinde kendi şahsiyetiyle, duygularıyla var olmaya çalışan kişileri ele aldığını ve "Düğün"deki Dilsitan'ın psikolojisini ustalıkla yansıttığını belirtmişlerdir. TDV İslam Ansiklopedisindeki "Hikaye" maddesinde Alim Kahraman, eserin özellikleri arasında hikayecinin bakışındaki dikkati, tabiat ve eşya tasvirlerine ruh hallerine ve temaya uygun bir fonksiyon yüklenmiş olması, hikayeye yabancı unsurların atılması ile sağlanan sanatkarane yoğunluğu göstermiştir. Türk edebiyatında Avrupai tarz küçük hikayenin ilk örneği sayıldığını ve söz diziminde kendinden önceki Tanzimat yazarlarının etkisinden kurtularak bu defa Fransızcanın etkisiyle oluşmaya başlayan yeni bir ifade tarzının kendini hissettirmesinin, Küçük Şeyler'i düz yazıda Edebiyat-ı Cedide yazarlarının kılavuzu durumuna getirdiğini yazmıştır.
Etkiledikleri
Samipaşazade Sezai, bu eseriyle Namık Kemal'in etkisinden kurtulmuş, Fransızcanın etkisi altında kalmaya başlamıştır. Bu konuda kendisinden sonra yetişen Edebiyat-ı Cedide nesircilerine kılavuzluk etmiştir. Cevdet Kudret'e göre yazarın cümlelerinden bazılarını Edebiyat-ı Cedide cümlelerinden ayırmanın imkanı yoktur. Halid Ziya Uşaklıgil, küçük hikayeler konusunda Sezai'den etkilenmiştir.