Yukarı Sorbca

Yukarı Sorbca (hornjoserbsćina) bugün Saksonya'nın bir parçası olan tarihi Lusatia eyaletinde Sorblar tarafından Almanya'da konuşulan bir azınlık dilidir. Batı Slav dili altında Aşağı Sorbca, Çekçe, Lehçe, Slovakça ve Kashubian ile birlikte gruplandırılmıştır.
Tarih
Almanya'daki Yukarı Sorbca dilinin tarihi, MS 6. yüzyılda Slav göçleriyle başladı. 12. yüzyıldan itibaren, Flandre, Saksonya, Thüringen ve Franconia'dan kırsal Cermen yerleşimcilerinin büyük bir akışı vardı. Bu "Ostsiedlung" (doğu yerleşimi veya genişlemesi), Sorbca dilinin kullanımında yavaş ama istikrarlı bir düşüşe neden oldu. Buna ek olarak, Saksonya bölgesinde, Sorbca dili yasal olarak Alman diline tabi tutuldu. Dil yasakları daha sonra eklenmiştir: 1293'te Sorbca dili mahkemelerden önce Berne Kalesi'nde yasaklanmıştır; 1327'de Zwickau ve Leipzig'de ve 1424'ten sonra Meissen'de yasaklandı. Ayrıca, bölgedeki birçok loncada dil bakımından sadece Almanca kökenli üyeleri kabul etme koşulu vardı.
Ancak, bugünkü Lausitz bölgesindeki Milzener ve Lusitzer'in merkezi bölgeleri, yeni Alman dili yerleşimlerinden ve yasal kısıtlamalardan nispeten etkilenmedi. Bu nedenle dil orada gelişti. 17. yüzyılda, o bölgedeki Yukarı Sorbca konuşanların sayısı 300.000'in üzerine çıktı. Yukarı Sorbca ile ilgili yazılı en eski kanıt, Bautzen şehrinde keşfedilen ve 1532 yılına tarihlenen Burger Eydt Wendisch anıtıdır.
Almanya'da Yukarı Sorbca
Tahminen 20.000 ile 25.000 arasında Yukarı Sorbca konuşmacısı vardır. Bunların neredeyse tamamı Saksonya eyaletinde, özellikle Bautzen (Budysin) bölgesinde yaşıyor. Dilin merkezi Crostwitz (Chrósćicy) köyü ve çevredeki belediyelerde ve özellikle de batısındadır. Bu küçük alanda, Yukarı Sorbca baskın yerel dil olmaya devam etmektedir.
Fonoloji
Sesli harfler
Yukarı Sorbca'ya ait ünlü envanteri tam olarak Aşağı Sorbca ile aynıdır. Aynı zamanda Slovence'nin sesli harf envanterine çok benzer.
/i/ sert ünsüzlerden sonra orta merkezde [ ɪ ] biçimine dönüşür.
/e, o/ yavaş konuşmada kırılarak [i̯ɛ, u̯ɔ] biçimine dönüşür.
/eɛ/ ve /oɔ/ ayrımları vurgulanmamış hecelerde zayıflar veya kaybolur.
Sessiz harfler
/v, dz, tsj, zj/ çok nadirdir.
/β/ biraz dudaksız art damak yaklaşımıdır [β̞ɣ], oysa /ɥ/ (/β/ 'nin yumuşak karşılığı) güçlü bir dudaksız damak yaklaşımıdır.
/ʀ, ʀj/ küçük dil ünsüzüdür. [r, rj] 'nin diş eti yaklaşımı eskimiştir.
/tʃ, dʒ, ʃ, ʒ/ çoğu lehçede, diş eti-damaklıdır. Bu ünsüzler dil palası-üst damaksıl (yassı-art diş eti) olduğu [tʂ, ʂ, ʐ] Aşağı Sorbca'dan farklıdır (Aşağı Sorbca'da /tʂ/ 'nin sesli muadili yoktur) /ʃ, ʒ/ 'nin dil palası-üst damaksıl gerçekleşmeleri Hoyerswerda'nın kuzeyindeki bazı köylerde konuşulan Yukarı Sorbca lehçelerinde de görülür.
Aspire edilmiş bir [kh], bazı durumlarda /x/ 'in bir morfem-başlangıç değişkeni ve yanı sıra /k/ 'nin olası bir kelime-başlangıç değişkenidir.
Örnekler
Yukarı Sorbca'da Babamız Duası:
Wótče nas, kiž sy w njebjesach. Swjeć so Twoje mjeno. Přińdź Twoje kralestwo. Stań so Twoja wola, kaž na njebju, tak na zemi. Wsědny chlěb nas daj nam dźens. Wodaj nam nase winy, jako my tež wodawamy swojim winikam. A njewjedź nas do spytowanja, ale wumóž nas wot zleho. Amen.
Yukarı Sorbca'da İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nin 1. maddesi:
Wsitcy člowjekojo su wot naroda swobodni bir su jenacy po dostojnosći bir karides. Woni su z rozumom bir swědomjom wobdarjeni ve maja mjezsobu w duchu bratrowstwa wobchadźeć.
(Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik ruhu içinde hareket etmelidirler.)