Samsun coğrafyası

Samsun, Karadeniz Bölgesi'nin Orta Karadeniz Bölümü içerisindeki Canik Dağları Yöresi'nde yer almaktadır. Karadeniz'e doğru akarak iki büyük delta oluşturan Kızılırmak ve Yeşilırmak nedeniyle Samsun kıyıları geniş bir koy niteliğini almıştır. Atakum ve İlkadım ilçelerinin batı ve doğu yönlerindeki iki burun çıkıntısında da daha küçük boyutlu ikinci bir koy oluşmuş durumdadır. %45'ini dağların, %37'sini platoların, %18'ini ise ovaların meydana getirdiği Samsun Karadeniz Bölgesi'nin en önemli liman kentlerinden biri konumundadır.
İlin toplam yüzölçümü 9.725 km2 olup 1.674 km2 ile Vezirköprü en geniş yüzölçümüne sahip ilçe durumundadır. İlin en doğudaki ilçesi Terme, en batıdaki ilçesi Vezirköprü, en kuzeydeki ilçesi Bafra ve en güneydeki ilçesi Ladik olup; doğusunda Ordu, batısında Sinop, güneyinde Tokat ve Amasya, güney batısında ise Çorum illeri ile komşudur.
Bitki örtüsü
Bitki örtüsü ve biyolojik çeşitlilik açısından zengin bir yapıya sahip olan Samsun'daki kuş varlığı da kuş bilimi açısından uluslararası öneme sahiptir. Özellikle 358 kuş türünün gözlendiği Kızılırmak Deltası Kuş Cenneti ile 203 türün gözlendiği Gölyazı bu anlamda öne çıkmaktadır. Çoğunlukla dağlık ve ormanlık bir yapıya sahip olması nedeniyle ilin bitki örtüsünün önemli bir kısmı ağaçlardan oluşmaktadır. Ovalık yerlerde orman örtüsü yok denecek kadar az olmasına karşın Alaçam, Ayvacık, Çarşamba, Kavak, Vezirköprü ve Samsun Kent Ormanı'nı barındıran 19 Mayıs önemli bir orman kesimine sahiptir. Şehrin 1200 m'ye kadar olan kesimlerinde kayın, meşe, kestane, gürgen, dişbudak gibi geniş yapraklı ağaçlar yer alırken 1200 m'den yüksek yüzölçüme sahip noktalarda ise iğne yapraklı ağaçlar bulunmaktadır. Çarşamba, Bafra ve
Ladik geniş orman varlığının yanı sıra sazlık ve bataklık alanlara da sahip olmakla birlikte yaygın olarak bulunan bağ, bahçe, çayır ve ekili alanlar da ilin bitki örtüsünü oluşturan etmenlerdendir.
İl coğrafyasının %62'sine tekabül eden 586.283 ha'lık kısmı ormansız alan olup normal orman olarak kategorilendirilen 317.653 ha'lık kısım %31, bozuk ormanlardan oluşan 71.168 ha'lık kısım ise %7'lik bir alanı kaplamaktadır. Ormanlık alanların il geneline oranı %39,9 olup toplam servet 36.542.652 m3, artım ise 1.118.683 m3'tür.
Dağlar
Samsun'un Karadeniz kıyıları düzlük olup güney yönüne uzanan iç kesimleri fazla yüksek olmayan sıradağlar ile sarılmış durumdadır. Ünye-Çarşamba kesiminde doğu-batı, Samsun-Bafra kesiminde doğu-güney ve batı-kuzeybatı yönünü takip eden dağ sıralarından Canik Dağları ilin doğu tarafında, Çangal Dağları ise batı tarafında yer almaktadır.
Batı uçları Samsun tarafında yer alan bir sıradağ olan ve en yüksek noktası 1500 m'yi geçmeyen Canik Dağları bu özelliği ile kıyı ve iç kesimler arasında ulaşıma engel olmamaktadır. Doğu ucu il sınırları içerisinde yer alan Çangal Dağlarının yanı sıra Kavak'ın doğusundaki Sıralı Dağlar, Kocadağ, Vezirköprü'deki Kunduz Dağları, 19 Mayıs'taki Nebiyan Dağı ve Kavak yakınlarındaki Hacılar Dağı il sınırları içerisindeki diğer dağlardır. Bunların yanı sıra Ladik'in Amasya sınırında bulunan ve zengin ormanlık alanları bulunan Akdağ 2062 m'lik yüksekliği ile Samsun'un en yüksek dağıdır.
Depremsellik
Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın kuzey ve güneyindeki iki farklı tektonik ünite üzerinde yer alan Samsun'un büyük kısmı Kuzey Anadolu Fay Hattı'nın yanı sıra Erikli Fay Hattı'nın da etkisiyle birinci ile üçüncü derece tehlike skalasında yer almaktadır. Özellikle güney bölgeleri birinci derece riskli durumda olan ilin kuzey uçlarında ikinci ile üçüncü derece bölgeler bulunmasına karşın değişen fay hatları nedeniyle bu bölgelerin de birinci dereceye kayacağı ve geçmişte de depremler yaşayan Samsun'un gelecekte daha şiddetli deprem tehlikesi altında olacağı öngörülmektedir. Samsun'da şimdiye dek hissedilen en şiddetli deprem, Türkiye'de kaydedilen en güçlü deprem olan 8.0 büyüklüğündeki 1668 Kuzey Anadolu depremiydi. Bugünkü Samsun il sınırları içinde meydana geldi ve merkez üssü Ladik Gölü'nün güney kıyısındaydı. Depremde tek segment olarak kırılan 600 km uzunluğundaki bölüm boyunca, Bolu'dan Erzincan'a kadar ve Karadeniz kıyısı boyunca ciddi hasar meydana geldi ve 8.000 kişi hayatını kaybetti. Bu depremde Samsun Kalesi'nin surları ve kuleleri hasar görmüş ve yapının bazı bölümleri de yıkılmıştır. Cumhuriyet döneminde, Samsun'da hissedilen en şiddetli deprem 1943 Tosya-Ladik depremi olmuş, bu sarsıntıda 8 kişi ölmüş ve çok sayıda bina hasar görmüştür.
Günümüzde Türkiye genelinde İstanbul'un ardından Samsun'da kurulan erken uyarı sistemi ile birlikte gerçekleşmesi olası 5 ve üzeri şiddetinde depremlerin birkaç saniye öncesinden tespit edilmesi hedeflenmektedir.
Hava kalitesi
2013 yılında Çevre Yönetimi Genel Müdürlüğü tarafından dönemin büyükşehir ilçeleri olan Atakum, Canik, İlkadım ve Tekkeköy kapsamında hazırlanan Samsun Hava Kalitesi Değerlendirme Raporu'na göre ısınma amacıyla kullanılan yakıtlardan, sanayide kullanılan hammaddelerden ve motorlu araçların yarattığı kirlilik nedeniyle açığa çıkan azot oksit, kükürt dioksit ve partiküller şehrin en önemli hava kirliliği sorununu teşkil etmektedir. Rapora göre şehirdeki azot oksit salınımı büyük çoğunluğu trafikte gerçekleşmek üzere 4.273,71 ton, kükürt dioksit salınımı büyük çoğunluğu ısınma amaçlı kullanım sırasında çıkmak üzere 1.516,74 ton ve partikül madde salınımı ise yine ısınma amaçlı kullanım sırasında oluşmak üzere 1.045,62 tondur.
2015 yılında 250 günden fazla bir süre ideal hava kirliliği değerlerinin aşıldığı Samsun'da 2016 yılında da Tekkeköy'deki kükürt dioksite bağlı hava kirliliği zaman zaman uyarı eşiğinin aşılması ile tehlikeli seviyeye yükselmiş ve %70-90 şiddetinde inversiyon görülmüştür. Samsun, Çevre Mühendisleri Odasının 2017 Hava Kirliliği Raporu'na göre partikül madde ölçümünde Türkiye'deki en kirli illerin arasında bulunmakta olup diğer ölçümlerde de ideal hava kirliliği değerlerinin oldukça üzerinde bulunmaktadır.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Atakum, Bafra, Canik, Tekkeköy ve Yüzüncüyıl'da kurduğu hava izleme istasyonlarının Ağustos 2018 verilerine göre bu noktalardaki hava kalitesi 24-42 arası değişmekte ve hava kalitesi indeksine göre iyi olarak sınıflanmaktadır. Yine aynı istasyonlardan elde edilen aynı tarihli verilerine göre ildeki en yüksek partikül madde kirliliği 51 ile Tekkeköy'de, en yüksek kükürt dioksit kirliliği oranı 5 μg/m3 ile Atakum'da, en yüksek azot oksit kirliliği oranı ise 56 μg/m3 ile İlkadım'da ölçülmektedir.
2015 yılında onaylanan temiz hava eylem planına göre 2019 yılında il genelindeki 24 saatlik kükürt dioksit kirliliğinin 125 μg/m3, partikül madde kirliliğininse 50 μg/m3'e düşürülmesi hedeflenmektedir.
İklim
Samsun iklimi şehrin konumu ve coğrafyası dolayısıyla sahil ve iç kesimlerde değişiklik gösterir. Köppen iklim sınıflandırmasına göre "Cfa" türünde ılıman dönencealtı iklimi görülen ilin tipik Karadeniz ikliminin yaşandığı sahil şeridinde yaz ayları sıcak ve nemli, kışlar ise ılık-serin geçmekte; buna karşın Akdağ ve Canik Dağlarının etkisiyle karasal iklime sahip olan iç kesimlerde kışlar soğuk, yağmurlu ve kar yağışlı, yazları ise serin geçmektedir. Yağışlar genellikle yağmur olarak görülmesine karşın iç kesimlerde kış aylarında yoğun kar yağışı nedeniyle ulaşım aksayabilmektedir. Meteoroloji Genel Müdürlüğünün 1929-2017 yılları arasındaki ölçüm değerlerine göre Samsun'un yıllık sıcaklık ortalaması 14.5 C olup ölçülen en yüksek sıcaklık 15 Ağustos 1938 günü kayda geçen 39.0 C, en düşük sıcaklık ise 9 Şubat 1929 günü kayda geçen -9.8 C'dir. Her mevsim yağışlı olan ilin yıllık toplam yağış ortalaması 716.6 mm olup günlük toplam en yüksek yağış miktarı 9 Kasım 1967 tarihinde tarihinde 238.2 mm olarak ölçülmüştür. Ayrıca günlük en hızlı rüzgar olan 124.2 km/sa 15 Aralık 1978 tarihinde yaşanmış, en yüksek kar olan 76.0 cm ise 3 Şubat 1960 tarihinde kayda geçilmiştir.
Maden rezervi
Sınırlı maden çeşitliliği ve rezervine sahip olan Samsun genelinde yatakları bulunan çinko, kurşun, manganez, tuğla, kireç taşı, doğal taş ve kiremit endüstriyel hammadde olarak çıkarılmaktadır. Havza ve Terme'de keşfedilen çinko ve kurşun yatakları ekonomik öneme sahip olmamakla birlikte Ersandıklı sahasında aynı madenlerin çıkarıldığı önemli bir üretim galerisi bulunmaktadır. Kavak, Ladik ve Vezirköprü'de önemli manganez damarları bulunmakla birlikte Ladik'teki çimento hammaddeleri sahaları ilin en önemli endüstriyel hammadde kaynaklarıdır. Bunlardan Ladik'teki Akpınar ve Körüklüdere sahalarında saptanan toplamda 50 milyon tona yakın kil rezervi ile Hasanağaç'ta saptanan 35 milyondan fazla tras rezervi ve Vezirköprü'deki 54 milyon tonluk kireç taşı rezervi ildeki en önemli çimento hammaddesi kaynaklarını teşkil etmektedir. Bu kaynakların yanı sıra 46 milyon ton tuğla ve kiremit kaynağının da bulunduğu Samsun'daki bu varlıklar Ladik Çimento Fabrikasında işlenmektedir.
Endüstriyel hammaddelerin yanı sıra Havza'daki eosen çökeltileri içerisinde keşfedilen linyit yatakları da çıkarılarak işlenmekte ve ısınma amaçlı kullanılmaktadır. Havza sahasında çıkarılan linyitlerin kalori değeri 1244 olup yatakta 4.121.250 ton rezerv bulunduğu düşünülmektedir. Beyviran sahasında ise 600.000 ton rezerv olduğu tahmin edilmekte olup çıkarılan linyitlerin kalori değeri 3000 kcal/kg'dır.
Hammaddeler ile birlikte jeotermal kaynaklara da sahip olan Samsun'da bu varlıklar Havza ve Ladik ilçelerinde toplanmış durumdadır. Havza'daki kuyulardan sondaj ile çıkarılan 53-56 C sıcaklıktaki sudan 155.5 debide üretim sağlanmış olup 11.92 termal güce sahip jeotermal enerji elde edilmiştir. Ladik'teki Hamamayağı jeotermal alanında ise yine sondaj ile çıkarılan 28-38 C sıcaklığa ve 91 lt/sn debiye sahip olan su kaynağı bulunmaktadır. Ayrıca Hamamayağı'nda doğal olarak su yüzüne çıkan 36 C derece ve 18 lt/s debiye sahip ayrı bir kaynak bulunmaktadır.
Su varlığı
Samsun'da önemli derecede su varlığı taşıyan Terme Çayı, Mert Irmağı, Kürtün Çayı, Miliç Irmağı, Tersakan Çayı, Karaboğaz Deresi, Akçay, Uluçay, Esenli, İncesu, Hızırilyas ve Ballıca dereleri bulunmakla birlikte Yeşilırmak ve Kızılırmak ilin asıl su zenginliğini oluşturmaktadır. Sivas sınırları içerisinde Kösedağ'ın eteklerinde doğan Yeşilırmak, Amasya ve Tokat'ı aşarak kuzeydoğu doğrultusunda akıp Samsun-Tokat sınırını oluşturduktan sonra Karakuş Çayı'yla birleşerek Çarşamba'nın ortasından geçip Civa Burnu'ndan Karadeniz'e dökülür. Sivas sınırları içerisinde doğan bir diğer ırmak olan Kızılırmak ise Kızıldağ'dan kaynağını alıp Sivas, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir, Ankara ve Çankırı yolunu takip ederek Bafra'nın batısından kollara ayrılarak Samsun'a girer ve ilçenin içerisinden geçerek Bafra Burnu'ndan Karadeniz'e dökülür. Yeşilırmak'ın oluşturduğu Yeşilırmak Deltası, Kızılırmak'ın oluşturduğu Kızılırmak Deltası ve Terme ile Vezirköprü ovalarıyla birlikte zengin delta alanlarına sahip olan Samsun bu nedenle "Karadeniz'in Mezopotamyası" olarak anılmaktadır. Ayrıca bu iki ırmak üzerinde Devlet Su İşleri 7. Bölge Müdürlüğüne bağlı faal Altınkaya, Derbent, Hasan Uğurlu ve Suat Uğurlu barajları bulunmakta olup şehrin enerji ihtiyacının büyük kısmı bu barajlardaki hidroelektrik santralleri tarafından karşılanmaktadır. Bunların haricinde Abdal Deresi üzerinde içme suyu ihtiyacını gidermek amacıyla kurulan Çakmak Barajı ve il genelinde sulama amaçlı kullanılan yirmi yedi gölet bulunmaktadır. Ayrıca Mert Irmağı ve Kürtün Çayı düzensiz debileri nedeniyle sık sık taşmakta ve sel tehlikesi oluşturmaktadırlar.
Samsun'un göl varlığı özellikle Bafra, Çarşamba ve Ladik'te toplanmış durumdadır. Torf zenginliği ve geniş sazlıklarıyla doğal bir sit alanı olarak öne çıkan Ladik Gölü haricinde Bafra'daki Liman, Balık, Karaboğaz, Karagöz, Dutdibi, Çernek, Uzungöl ve Tombul gölleri, Çarşamba'da ise Akçagöl, Akarcık, Dumanlı gölleri şehrin önemli su varlıklarındandır. Bunların haricinde Terme'deki Simenit Gölü'nün derinliklerinde Amazonlarla ilişkilendirilen batık bir tarihi kent olduğu iddia edilmektedir.
Yüzey sularının yanında Kızılırmak ve Yeşilırmak havzalarına bağlı Havza-Ladik, Samsun, Gökdere, Çarşamba, Vezirköprü ve Bafra ovaları yeraltı su varlığına sahip olan Samsun'daki su potansiyelinin yıllık toplam 261,2 olduğu düşünülmekteyse de ancak 95,87 hm3'lük kısmı kullanılmaktadır. Yeraltı sularının büyük kısmı içme suyu olarak, daha az kısmı ise sulama ve sanayide kullanılmakta; bazı yıllar görülen yağış azlığına bağlı yerel ölçekteki su seviyesi değişimlerinin dışında pompalama kuyularının debilerini etkileyecek çapta büyük yeraltı suyu değişimleri görülmemektedir.