Muhayyelât

Muhayyelat, Muhayyelat-ı Ledünni-i İlahi-i Giridi Ali Aziz Efendi ya da Muhayyelat-ı Aziz Efendi (), Giritli Ali Aziz Efendi'nin 18. yüzyıl sonunda yazdığı ve ilk baskısı 1852 yılında yapılan fantastik bir eser.
Yazarın, kendine has bir üslupla kaleme aldığı hikayelerden oluşan eser, modern Türk hikayesinin başlangıcı sayılmaktadır. Büyük ölçüde 18 yüzyıl İstanbulundan ve saray hayatından izler taşıyan hikayelerde ve cinler, periler, büyü, sihir gibi olağanüstü ögeler bulunur.
Muhayyelat, bir yandan masal öte yandan da hikaye özelliği gösterir; Binbir Gece ya da Binbir Gündüz türünden masalları benimsemiş bir anlatıma sahiptir. Hikayelerde İstanbul'un 18. yüzyıl yaşamından yerler seçilmiş olması, eseri Doğu hikayeciliğinin genelgeçer örneklerinden ayırır. Muhayyelattaki hikayelerin kimisi, "kadimü'l eyyamda terkibi"yle başlar ve düşsel bir mekanda geçer.
Eser, Tanzimat edebiyatı yazarları tarafından "artık terk edilmesi gereken, gerçek dışı anlatı"ya örnek olarak verilmiş ve alaya alınmıştır. Ancak günümüzde; geleneği modernize ederek sözlü kültürü yazılı kültüre dönüştüren; Doğu edebiyatını Türk edebiyatıyla, geçmişi kendi çağıyla birleştiren bir eser olarak değerlendirilir.
Yazma nüshaları ve baskıları
Muhayyelat'ın en eski ve tam nüshası, 1799 tarihlidir ve Aziz Efendi'nin ölümünden sonra Ahmet Zihni tarafından Muhayyelat-ı Ledünni-i İlahi adıyla kopyalanmıştır. Bir yazma nüshası Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları kısmında bulunmaktadır.
Eserin ilk baskısı 1852 yılında İstanbul'da Darü't-Tıbaati'l-Amire (Matbaa-i Amire) ve Takvim-i Vekayi Matbaası'nda yapılmıştır. Daha sonra 1867'de Mekteb-i Harbiye-i Şahane Matbaası'nda ve son olarak 1873'te İzzet Efendi Matbaası'nda iki baskısı daha yapılmıştır. Bunlardan biri, diğerinden farklı olarak büyük boy ve yüz doksan iki sayfadır.
1973'te, Ahmet Kabaklı tarafından 1867'deki baskısı esas tutulmak üzere sadeleştirilerek yeni harflerle yayımlanmıştır.
Konusu
Muhayyelat, "hayal" denilen üç ana (çerçeve) bölüme ve her hayal de kendi içinde bölümlere -iç hikayelere- ayrılmaktadır. Burada sadece ana bölümlerin konusu yazılmıştır.
Birinci Hayal: Hayal-i Evvel
Isfahan Hükümdarı Harzemşah'ın Oğlu Kamercan'ın Hikayesi
Harzemşah'ın Kamercan adında bir oğlu vardır ve evlilik vakti gelmiştir. Babası oğlunun ister saraydaki cariyelerden biriyle, ister dışarıdaki kızlardan en güzelini seçip onunla evlenmesini eşi ve başveziriyle kararlaştırır. Durumu oğluna açtığında Kamercan, kadınların "sebatsız ve vefasız" olduklarını okuduğunu, hayatını İsa gibi tek ve bekar geçireceğini belirtir. Harzemşah, bu inat karşısında baskı uygulamak amacıyla oğlunu hapse attırır. Hapishanenin bahçesindeki kör bir kuyudan çıkan yaşlı bir peri, uyuyan Kamercan'ı görür ve öpüp geri döner. Peri, geri döndüğü sırada başka bir periyle karşılaşır ve kavga ederler. Öteki peri, kavgada yenilmek üzereyken Çin'de gördüğü padişah Şuca Han'ın kızı Gülruh'un güzelliğinden dem vurur. İlk peri de Kamercan'ı anlatır. Tartışma uzayınca ikisini karşılaştırmak isterler ve öteki peri, sihirle Çin'e gidip kızı getirerek şehzadenin yanına yatırır. Kamercan uyanınca yanında dünya güzeli kızı görür ve öperek uyandırmaya çalışır, fakat kız uyanmaz. Kamercan da kızın yüzüğü ile kendi yüzüğünü değiştirir. Periler, şehzadeyi uyutup kızı uyandırırlar. Kız da uyanınca şehzadeyi görür ve beğenir. Periler, kızı tekrar uyutup Çin sarayındaki odasına götürürler. Şehzade sabah olunca olanları lalası ile babasına anlatır. Kızı bulmaya çalışırlar. Kız ise Kamercan'ın aşkıyla günden güne sararıp solmaktayken süt kardeşi Saba yola çıkıp iki yıl sonunda Kamercan'ı bulur ve onu Gülruh'a götürür; şehzade ile kız evlenirler. Üç yıl sonra memleketine dönmek üzere eşiyle yola çıkan Kamercan, Gülruh uyurken Gülruh'un kemerindeki muskayı çıkarıp okuduğu sırada bir çaylak muskayı alıp kaçar. Çaylağın peşinden giden Kamercan, ateşperestlerin şehri Multaniye'ye gider, fakat buradan Basra'ya senede bir gemi kalktığından on bir ay beklemek zorunda kalır. Gülruh ise uyandığında eşini göremez ve yaban illerde tek başına kalacağından korktuğundan kocasının kıyafetlerini giyip hizmetçisi ve askerleriyle Basra'ya gider. Burada ülkenin hakimi olan Hudakulu Şah, Kamercan geldi sanarak ikramlarda bulunur ve Gülruh'u kızı Ferruh ile evlendirip padişahlık yaptırır. Gülruh, zifaf gecesi Ferruh'a göğsünü açar ve olanları anlatır. Ferruh da sırrını tutmaya söz verir. Kamercan ise muskayı bulur. Bir gün bahçeyle uğraşırken bulduğu defineyi gemiyle Basra'ya götürmek üzere fıçılara altın tozu halinde doldurur ve yanlışlıkla muskayı içine düşürür. Gemi geldiğinde fıçılar gemiye yüklenir, fakat gemi Kamercan olmadan hareket eder. Basra'da Kamercan kılığında padişahlık yapan Gülruh, Kamercan'a dair ipucu bulma umuduyla geminin kaptanıyla konuşur, ardından fıçıları kontrol ederken muskayı görür. Kaptandan hemen gidip unuttuğu adamı Basra'ya getirmesini emreder. Kamercan getirilince Gülruh başından geçenleri Hudakulu Şah'a anlatır. Şah, Kamercan'ın Ferruh'la da evlenmesini ister ve bu istek kabul edilir. Her iki kadından da aynı gün birer şehzade dünyaya gelir. Gülruh'tan doğana Asil, Ferruh'tan doğana Nesil adını koyarlar. Şehzadeler on sekiz yaşına geldiğinde Kamercan'ın veziri onları çekemediğinden Asil'i Çin padişahı Şuca Han'ın yanına, Nesil'i Harzemşah tarafına göndertir.
İkinci Hayal: Hayal-i Sani
{{Alıntı kutusu
|title = "İkinci Hayal"in hikaye şeması
|tstyle = text-align: center;
|quote =
Çerçeve hikaye: Cevad'ın Hikayesi
Birinci iç hikaye: Ebu Ali Sina'nın Hikayesi
İkinci iç hikaye: Molla Emin'in Hikayesi
Beşinci iç hikaye: Yüce Yaradılışlı Cevad'ın Hikayesi
Altıncı iç hikaye: Cevad'ın İklil'e Misal Getirmesi
Yedinci iç hikaye:''' Şapur ile Hüma'nın Hikayesi
Sekizinci iç hikaye: Gazanfer ile Rahile'nin Mucizeli Hikayesi
Dokuzuncu iç hikaye: Karahan'ın Hikayesi
Üçüncü iç hikaye: Çin Şahı'nın Ferahnaz ile İklilülmelik'in Hikayesi
Dördüncü iç hikaye: Hoca Abdullah'ın İbretli Hikayesi
|source =sayfa 73-186 arası
|qalign = left
|salign = right
|width = 45%
|bgcolor = Cornsilk
| border=1px
}}
Cevad'ın Hikayesi
Atina şehrinde yaşı yetmişe ulaşmış Hacı Lebib adında zengin bir tüccar yaşar. Bu tüccar çocuğu olmadığı için üzgündür. Bir gün adının Ebu Ali Sina olduğunu söyleyen nur yüzlü, yaşlı bir zat çıkagelir. Hacı Lebib'in Cevad adında bir çocuğu olacağını söyler ve koynundan çıkardığı bir kutudan iki hap alıp birini Lebib'in, ötekini karısının yutmasını tembih eder. Ayrıca doğacak çocuğun manevi evladı olmasını, on dört yaşına geldiğinde talim ve terbiye maksadıyla yanına gönderilmesini ister. Hacı Lebib'in karısı çok geçmeden hamile kalır ve zamanı gelince çocuk dünyaya gelir. Cevad adı verilen çocuk on dört yaşına geldiğinde Ebu Ali Sina'nın yanına gönderilir, orada sihir ve simya öğrenir. Bir gün üstadıyla sohbet ederken kapı çalar ancak Cevad kapıyı açınca kimseyi göremez. Kapıyı kapatıp arkasını döndüğünde üstadının evinde değil saray gibi bir yerde olduğunu görür. Güzel giyinmiş cariyeler Cevad'ı alıp önce hamama ardından dünya güzeli bir sultanın yanına götürürler. On bir gün sonra kıza kim olduğunu ve neden buraya getirildiğini sorar. Kız, burasının Semerkant şehri olduğunu ve kendisinin de bu diyarın padişahı Kirşasp Şah'ın kızı Fitneidil olduğunu söyler. Sihir, tılsım ve simyaya meyli olduğunu, bu alanlarda derinleşmek istediğini, bundan ötürü üstadı Hoca Babik'in Cevad'ı salık verdiğini belirtir. Üstadının sözleri üzerine Cevad'a aşık olduğunu, onunla evleneceğini söyler ve ardından Harut ile Marut'un tılsımlı duasını kendisine öğretmesini ister. Cevad, kızın asıl amacının üstadının en büyük sırrını öğrenmek olduğunu anlayınca bütün tehdit, ısrar ve zorlamalara rağmen bildiklerini kıza anlatmaz. Sonunda Cevad'ı bir kuyuya baş aşağı atarlar. Kuyunun dibine düşerken kendisini birden üstadı Ebu Ali Sina'nın huzurunda bulur ve yaşadıklarının hikmetini sorar. Üstadı kendisine eziyet ettiklerini, bunun nedeninin de sır saklamanın önemini öğrenip öğrenmediğini denemek olduğunu belirtir. Ebu Ali Sina, Cevad'ın sınamayı geçtiğini söyler ve kendi üstadının kendisine uyguladığı hikmeti anlatır.
Üçüncü Hayal: Hayal-i Salis
Şeyh İzzüddin'in Hikayesi
Ceziretülkübra'da Şeyh İzzüddin adında olgun bir zat vardır. Derdi olan kim varsa ona koşar, ona sığınır. Zamanla insanların kendisine koşmasından ruhuna bezginlik gelir. Bunun üzerine Mısır'a göç ederek Kaşifiye adındaki bir semtte ev kiralayıp yalnız başına yaşamaya başlar. Çok geçmeden insanlar kendisini burada da bulur ve ziyaretine gelmeye başlarlar.
Kaynakları
Sözlü kültürle yazılı kültür arasında bir geçiş eseri olan Muhayyelatta Binbir Gece ve Binbir Gündüz masallarıyla birlikte Türk masallarının da izleri görülür. Hakkında en geniş ve ayrıntılı çalışma, "Aziz Efendi's Muhayyelat" başlığıyla 1948'de Almanca bir makale yayımlayan Andreas Tietze tarafından yapılmıştır. Arap masallarıyla belirgin benzerliklerine rağmen Muhayyelatı özgün bir eser olarak değerlendiren Tietze'nin saptamasında Aziz Efendi'nin doğrudan doğruya Binbir Gündüz Masallarından aldığı anlatılar Ferruhnaz ile İklilülmülk, Hoca Abdullah, Şapur ile Hüma, Nacibillah ile Şahide, Prens Asil, Firuz Şah, Karahan, Sitti Emine ve kısmen Gazanfer ile Rahile'ye dair kıssalar; Binbir Gece Masallarından aldığı anlatılar Kamercan ile Gülruh, Abdüssamed, Prens Nesil ile Alemara'nın maceraları; Türk halk masallarının etkisiyle yaratılmış olan anlatı ise "Kıssa-i Receb Beşe"dir. Doğu-İslam dünyasının ortak hikayecilik geleneğinin parçası olan Kırk Vezir Hikayeleri ile Muhayyelat arasındaki bazı benzerliklere dikkat çeken Tietze, Muhayyelat yazarının bu hikayelerden faydalanmış olabileceğini ileri sürmüştür. Tietze ayrıca yazarın yazdığı "Ebu Ali Sina Hikayesi"nde Lamii Çelebi'den istifade ettiğini belirtmiştir. Aziz Efendi, kitabın önsözünden sonraki giriş bölümünde eseri kaleme alış sebebini belirterek, İbrani ve Süryani dillerinde Hülasatü'l-Hayal adlı hacimli, eski bir kitap gördüğünü ve kitabı okuduktan sonra eseri yazmaya karar verdiğini söylemiştir. Ayrıca Lamii'nin İbretnüması ile Binbir Gece Masallarını da okuduğunu ve bu eserlerden de etkilendiğini belirtmiştir.
Birinci Hayal'deki Kamercan ile Gülruh'un hikayesi, Binbir Gecedeki Kamer ez-Zaman ile Prenses Budur'dan alınmıştır. Fakat yazar, kişi ve mekan isimlerini değiştirmiş, erotik ayrıntılara yer vermemiştir. Asil'in hikayesi ise Binbir Gündüzdeki Seyfelmülük'ten alınmıştır; bu hikayedeki bazı kişi ve ayrıntılar da Aziz Efendi'nin hikayelerinde değiştirilmiş, bazı kısımlara yer verilmemiştir. Abdüssamed'in hikayesi ise yine Binbir Gecede yer alan Zeyn el-Asnam'dan alınmıştır. Kamer ez-Zaman'ın devamında yer alan Prens el-Amşad hikayesi Şehzade Nesil'in hikayelerine ilham vermiştir. Nesil'in hikayesi içinde yer alan Firuz Şah'ın hikayesi ise Binbir Gündüz masallarındaki Hürmüz Şah hikayesinin ikincisiyle aynıdır. Nesil'in uçan bir atla yaşadığı serüven ise Binbir Gecedeki "Abanoz Atın Sihirli Öyküsü"nden alınmıştır. İbn-i Sina'nın ( Ebu Ali Sina) maceraları İkinci Hayal'de Cevad'ın maceralarına benzemektedir. Cevad'ın üstadının adı da Ebu Ali'dir. Ebu Ali'nin hikayesi ise Lamii Çelebi'nin İbretnümasındaki Beşir ile Nezir'in hikayesine benzemektedir. Ferahnaz ile İklilülmelik'in hikayesi, Binbir Gündüz masallarındaki Keşmir Şahının kızı Ferahnaz'dan esinlenilmiştir. Aynı eserde geçen "Tibet Kralı ile Nayman Prensesi Hikayesi", Aziz Efendi'nin Şapur ile Hüma'sına ilham olmuştur. İkinci Hayal'in son hikayesi olan Karahan'ın maceraları yine aynı eserdeki Ebu'l-Faris'in iki ayrı seyahatinin birleştirilerek yeniden kurgulanmasıyla oluşmuştur. Üçüncü Hayal'de yer alan Naci ile Şahide'nin serüvenleri Binbir Gündüzde yer alan Çin prensesi Turandot ile Şehzade Kalaf'ın hikayelerinden alınmıştır. Binbir Gündüz eserindeki bir diğer masal olan "Adu ile Dahi Hikayesi"nin basitleştirilmiş biçimi Muhayyelattaki Sıtti Emine hikayesidir. Receb Beşe'nin hikayesi ise Tietze'ye göre tamamen halk geleneğinden gelmektedir.
İçeriği
Ali Aziz Efendi, eseri Berlin'de bulunduğu sırada yazmıştır. Sade nesir şeklinde yazılan eser, çerçeve anlatı tarzıyla kurgulanmıştır. İmzasız önsözde kitabının kaynaklarını belirtir. Eserin baş tarafına ilave edilen notta, Aziz Efendi'nin tasavvufi ve hikemi (hikmet ve düşünceye ait) ilimlerde mahir ve her fende zor sorular sormaya, ikna edici cevaplar vermeye muktedir olduğu belirtilir. Yazarın "Hayal" adını verdiği üç büyük hikayeden meydana gelen Muhayyelatta her hayal birbirine bağlı birçok küçük hikayeden oluşmaktadır: Hayal-i Evvel, Hayal-i Sani ve Hayal-i Salis. Birinci Hayal'de Şehzade Asil Hikayesi, Abdüssamed Hikayesi, Şehzade Nesil Hikayesi ve Firuz Şah Hikayesi; ikinci Hayal'de Cevad'ın macerasıyla birlikte birbirine bağlı ve iç içe dokuz hikaye; üçüncü ve son Hayal'de ise Naci Billah, Sıtti Emine ve Recep Beşe hikayeleri vardır. Bu hikayelerdeki anlatıların hepsinde ya bir şeyi aramak üzere (arayıcı kahraman) ya da kendi isteği dışında (kurban kahraman) evinden ayrılan bir baş kişinin maceraları aktarılır. "Hayal-i Evvel" adlı birinci Hayal'de kadınların vefasız olmalarından ötürü evlenmek istemeyen Kamercan adındaki şehzadenin karşısına periler vasıtasıyla Çin şahının güzel kızı çıkarılır. Ayrılıklar, kavuşmalar arasında sınanan sevgililer iyilik ve dürüstlüklerinin mükafatını görerek evlenir, mutluluk içinde yaşarlar. Bundan sonraki kısa hikayeler, Kamercan'ın oğulları Şehzade Asil ve Şehzade Nesil etrafında gelişir ve bunlarda iyilik, iffet ve namus, ahde bağlılık gibi temalar ele alınır. "Hayal-i Sani" isimli ikinci Hayal'de Ebu Ali Sina'nın Cevad'ı manevi evlat olarak alıp ilim ve marifet yolunda yetiştirmesi anlatılır. Üstadının marifetiyle kendini başka bir alemde bulan Cevad'ın, zenginlik, makam, mevki, ölüm tehdidi gibi zorlukları aşarak sırrı ifşa etmemesi esas tema olarak işlenir. Cevad'ın hayal havuzuna girerek fena mertebesine ulaştığı görülür. Son ve üçüncü hayal olan "Hayal-i Salis"te Şeyh İzzettin adındaki güneş gibi insanlığı aydınlatan büyük şeyhin kılavuzluğuyla Mısır hükümdarı Naci Billah, önce mecazi aşkı tanır, daha sonra hakiki aşka ulaşır. Bu arada yaşadığı zorluk ve engellerin, şeyhinin bir kerameti ve hayalden ibaret olduğu anlaşılır. Bir hükümdarın yaşadığı bu seyr-i sülukten hemen sonra gençliğinde yoksul bir genç olan vezir Kıvamüddin'in, daha sonra da halktan biri olarak zaruret içinde yaşayan hamal Receb Beşe'nin benzer hikayeleri ele alınır. Hikayeler değişik zaman ve mekanlarda geçmekle beraber büyük ölçüde 18. yüzyıl İstanbul'undan ve saray hayatından izler taşımaktadır.
Basımı
Yazarın ölümünden elli dört yıl sonra 1852-1873 yılları arasında beş defa basımı yapılan eserin birinci baskısı 1852 yılında İstanbul'da Basmahane-i Amire ve Takvim-i Vekayi Matbaası'nda yapılmıştır. Daha sonra 1867'de Mekteb-i Harbiye-i Şahane Matbaası'nda ve son olarak 1873'te İzzet Efendi Matbaası'nda iki baskısı daha yapılmıştır. Bunlardan biri, diğerinden farklı olarak büyük boy ve yüz doksan iki sayfadır. 1867'deki baskısı esas tutulmak üzere Muhayyelat-ı Aziz Efendi adıyla Ahmet Kabaklı tarafından sadeleştirilerek yeni harflerle de yayımlanmıştır (İstanbul, 1973). Ayrıca 2. Hayal, İngiliz müsteşriki E. J. W. Gibb tarafından İngilizceye çevrilmiştir (1884). Gibb, bu bölümü, üç hikayenin en ilginci olmasının yanı sıra büyüye bakış, 18. yüzyıl Osmanlı sosyal hayatı, reform öncesi Osmanlı'da rüşvet gibi çeşitli konular içermesinden ötürü seçtiğini kitabın önsözünde belirtmiştir. Eserin tam metni, 1999'da Recep Duymaz tarafından Latin harfleriyle yayımlanmış, yazar transliterasyonun yanı sıra hayallerdeki konu, şahıs, zaman, varlık, mekan ile eserin dil ve üslubu hakkında inceleme yapmıştır. Günümüzde ise çeşitli yayınevleri tarafından basılmaktadır.
En eski ve tam nüshası, 1799 tarihli olup Aziz Efendi'nin ölümünden sonra Ahmet Zihni tarafından Muhayyelat-ı Ledünni-i İlahi adıyla kopyalanmıştır. Bir yazma nüshası ise Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Yazmaları, numara 297.7 ALİ 297.7 ALİ 1'de bulunmaktadır.
Edebiyat tarihindeki konumu
Muhayyelat, Türk edebiyatında yazılı anlatımın ilk eseri olarak görülmektedir. Öncesinde Divan edebiyatında mesneviler, mensur tarih kitapları, çeviri metinler ve halk edebiyatının sözlü anlatılarının el yazması veya daha sonraları taşbasması olarak yazıya geçirilmiş örnekleri bulunmaktadır. İslam Ansiklopedisinde "Muhayyelat-ı Aziz Efendi[nin] klasik hikayecilikten modern hikayeciliğe geçişte bir dönüm noktası kabul edil[diği]" belirtilmektedir. İskender Pala ile Hasan Kavruk, eser için "Muhayyelat, klasik hikayecilikten modern hikayeciliğe geçişte bir dönüm noktası kabul edilir." sözlerini dile getirmiştir. Alim Kahraman, "klasik hikaye çizgisi içinde ortaya çıkan değişmenin ilk örneği olarak kabul edildiğini" belirtmiştir. Orhan Okay, eserin Tanzimat devri hikaye ve romanına "zemin teşkil etmiş olduğunu" ifade etmiştir.
Karşılama
Eleştiriler
Tanzimat devrinde geniş kitlelerce okunan Muhayyelat yine aynı dönemde "olağanüstü içeriği ve çocukça anlatımından" ötürü küçümsenmiştir. Tanzimat edebiyatı yazarları tarafından "artık terk edilmesi gereken, gerçek dışı anlatı"ya örnek olarak verilir ve alaya alınır. Namık Kemal, Muhayyelat gibi olağanüstü hadiseleri içeren hikayeleri eleştirerek bunların gerçek manada roman olmadığını, bunu anlamanın en iyi yolunun Batı'dan tercüme edilen romanlara bakmak olduğunu yazmıştır. Ahmet Hamdi Tanpınar, eseri başarılı bulmamış ve okunmasının tek sebebi olarak matbaada basılmasını göstermiştir. Tanpınar, Muhayyelatı hayallere ayrılmasından ve "az çok yerli" olmasından ötürü benzerlerinden ayırmıştır fakat Binbir Gece
Masalları'nın ve Doğu hikayelerinin bir taklidi olarak değerlendirmiştir. Tanzimat döneminde eskiyi savunan Muallim Naci, eserin "hayal-i muhal" (gerçekleşmesi olanaksız hayal) ile dolu olmasını önemli bir kusur olarak görür. Şemseddin Sami, Batı edebiyatının yanında Türk edebiyatını "çocukça" bulur ve yeni edebiyat için "Aziz Efendi'nin Muhayyelatı ile mukayese edersek eyne's-sera ve's Süreyya (yer nerde, Süreyya yıldızı nerde) demeyecek miyiz?" diye sorar. Nihad Sami Banarlı, iki ciltlik Resimli Türk Edebiyatı Tarihinde eserin fikir ve felsefe olarak Şark hikaye geleneğine bir şey katmadığını, eski Şark masallarıyla bugünkü hikaye arasında bir merhale sayılabilecek özellikte olduğunu ve bu çehresiyle nesirle hikaye edebiyatında dahili bir tekamül tesiri uyandırdığını belirtmiştir. Banarlı eserin dilinin sadeliğini över.
Recep Duymaz, eseri "yeni (gerçekçi) hikayemizin ne zaman ve nasıl bir ortamda başladığını göstermesi" açısından önemli bir yere koyar. Duymaz'a göre Muhayyelatın anlatı geleneğimizde yerini doğrulukla saptayabilmek için bir klasik hikaye metnine ihtiyaç vardır ve bu şekilde kıymeti daha iyi anlaşılacaktır. Ahmed Midhat Efendi, Çengide Muhayyelat türü anlatıları hicveder. Eseri sadeleştirerek Türkçeye çeviren Ahmet Kabaklı, önsözünde kitabı "Walt Disney'in dünyasına benzer fantazyalar, cümbüşler ve sürprizler ile dolu, sinema, tiyatro ve TV imkanlarında değerlendirilebilecek bir eser" olarak nitelemiştir.
Etkiledikleri
Behçet Necatigil, Üç Turunçlarda yer alan "Hayal Hanım" adlı radyo oyununda Muhayyelattan yararlanmıştır. Necatigil, Aziz Efendi'nin eserindeki üç hayalden ve
bu hayallere bağlı kıssalardan oluşan altmetnin ikinci hayalinde yer alan Cevad adlı dervişin hikayesini farklı bir edebi türde yeniden yazmayı denemiştir. Ahmed Midhat Efendi Çengi (1877) adlı romanında başta Muhayyelat olmak üzere olağanüstüne, sınırsız bir hayal gücüne yaslanan geleneksel anlatıları olumsuz yanlarını göstererek parodize eder. Romanın birinci bölümü olan "İstanbul'da Bir Don Kişot"ta, Daniş Çelebi adlı karakter okuduğu cinli, perili, gerçeklerle alakası olmayan hikayeler yüzünden delirme noktasına gelmiştir ve bu eserler içinde en çok Muhayyelatın etkisindedir. Yazar, Daniş Çelebi'nin başına geldiği gibi Muhayyelatın, okurun delirmesine, toplum tarafından alaya alınmasına, ötekileştirilip dışlanmasına, hatta ölümüne bile sebep olabileceğini göstermeye çalışmıştır. Ancak buna rağmen Muhayyelattan beslenmiş, kitaptaki çeşitli motifleri kullanmış ve içeriğinden faydalanmıştır. Recaizade Mahmud Ekrem'in, "Saime" adlı uzun hikayesinde Sadık Efendi akşamları ailesini toplar ve Muhayyelattan bölümler okur:
"Hanımın odasında üçü de birleşir. (...) Kahveler, çubuklar içilir, ondan sonra vakit kalırsa Muhayyelat-ı Aziz Efendi gibi kolay anlaşılır bir kitabı Sadık Efendi cehren okur."
Aynı dönemde Salim adlı bir şahsın yazdığı Sözde Sebat adlı beş bölümden oluşan tiyatro eseri de Muhayyelatta bulunan "Recep Beşe'nin Hikayesi"nden yola çıkılarak meydana getirilmiştir. Asıl adı Ömer olan Muallim Naci, Varna'da muallimlik yaptığı dönemde Muhayyelattaki bir hikayenin ("Kıssa-i Naci-bi'llah ve Şahide") kahramanının adı olan Naci'yi kendisine mahlas seçmiştir. Bu konuda bir mektubunda olayı anlattıktan sonra şunları yazmıştır:
"Şayan-ı dikkat değil midir ki mahlasım dahi bende bir üstad-ı suhenin yadigarı olmak üzere bulunmuyor? Kendi yadigar-ı şebabım eser-i makbul-i intihabım olarak duruyor. O sırada inşad eylediğim bir gazelin nihayetinde bu hakikati şu vechile göstermiştim:
Gerçi Naci bir suhan-piraye şakird olmadı
Lik nazm-ı dil-keşi hakka ki üstadanedír
Varna ahalisi beni "Naci" namıyla yad eylemekte bir hayli müddet tereddüd gösterdiler ise de sonradan alışmaya başladılar."
Nazlı Eray yazdığı Ay Falcısı (1992) adlı kitabını Muhayyelatın yazarı Aziz Efendi'ye ithaf etmiştir. FABİSAD (Fantazya ve Bilimkurgu Sanatları Derneği) tarafından Giovanni Scognamillo onuruna düzenlenen GİO Ödülleri'nde "Yılın en iyi illüstrasyonu" ödülünü alan Evren İnce, çalışmasını yaparken Muhayyelattan esinlendiğini söylemiştir.