Azlar

Az veya Azlar; antik dönem Orta Asya halkı. 8. yüzyıl Göktürk kaynaklarındaki Azlarla ilgili bilgiler ışığında onların günümüz Tuvanın ve Moğolistanının batısı ile Tannu-ola Dağlarının kuzeyi-batısını kapsayan Ötükenin kuzey batı bölgelerinde yaşadığı bilinmektedir.
Azların etnik kökeni hakkında
Azların etnisitesi hakkında çok değişik görüşler bulunmaktadır. Rus Sinolog ve Türkolog Yuri Alexeyevich Zueve (d.1932-ö.2006) göre, eski Çin kaynaklarında geçen Yüeçi adının rekonstrüksiyonu Az etnik ismini vermektedir. Bazı görüşlere göre de antik dönem tarihçisi Strabonun Asi (Asioi) olarak tanımladığı halk Azlar yahut Alanlardır. Bu kabule göre Azlar, MÖ 2. yüzyılda Seyhunun kuzey taraflarından gelen ve Maveraünnehirdeki Grek-Baktriya Devletini yok eden kabileler arasında yer alan büyük bir kabiledir. Antik dönem tarihçisi Gaius Plinius Secundusun Hazar Denizi taraflarında yaşadığından bahsettiği Abzoy kavmininde Azlarla ilişkisi olacağına dair görüşler de bulunmaktadır. Antik Yunan kaynaklarında, Tarbagatay Dağlarının bitişiğindeki topraklarda, İrtiş Nehrinin kaynağını aldığı yerlerde, Zaysan Gölünde ve onun doğu tarafındaki bölgede yaşadığı belirtilen Altay İskitleri ile bağlantılı olduğu düşünülen Arimaspilerin de Azlarla ilgili olabileceğine dair görüşler bulunmaktadır. Yine Az göçebelerinin bazı gruplarının, Antik Yunanların Sküz olarak adlandırdıkları kavimle aynı olduğu belirtilerek bunların MÖ 7. ve 5. yüzyıl dolaylarında Karadenizin kuzey bölgelerine yerleşmeye başladığına yönelik iddialar bulunmaktadır. Sonuç olarak bu görüşlerin ortak noktası Azların İskitlerden bir boy olduğu görüşüdür.
Ancak bazı tarihçilere göre ise Alanlar ile Azlar arasında fonetik açıdan bir uyum yoktur. Doğubilimci ve tarihçi Wilhelm Barthold ise Türgişlerin yıkılmaları sırasında Tuhsi ve Azi diye iki boya ayrıldıkları, bu Azilerinde Azlarla ilişkili olabileceği tezini ortaya koymuştur. Sui Hanedanı döneminde (581-618) hazırlanan Suí Shū adlı eserde Azların Töles boyları arasında zikredildiği görülmektedir. 8. yüzyıl Göktürk kaynaklarındaki Azlar, Kırgız ve Türgiş gibi Türk boylarıyla iç içer geçmiş bir halk olarak gösterilmektedir. 1971 yılında bulunan Bayan Kol Yazıtının Azlarca dikildiği düşünülmektedir. Bu nedenle Roma Döneminde Kafkaslar ile Hazar Denizi arasında, 4. yüzyıl ikinci yarısı kayıtlarından 13. yüzyıla kadar olan süreçteki tarihi kayıtlarda Kafkasyada yaşayan Alanlardan bahsedilmesi nedeniyle bu iki halkın aynı olması tarihi veriler ışığında çelişkili görülmektedir.
Bazı Kırgız araştırmacılar ise Nayman boylarının atalarını, Kırgız boyu olarak tanımladıkları Azlar ile ilişkilendirmektedirler.
Sonuç olarak Azların etnik kimliğine yönelik çeşitli iddialar bulunması nedeniyle mevcut veriler ışığında onları, Hint-Avrupa ya da Türk olarak kesin bir şekilde tanımlayamasak da Türkleşmiş-Türkçe konuşan bir halk olarak tanımlamak yanlış olmayacaktır.
Göktürk ve Uygur yazıtlarında geçen Azlar
Tüm bu bilinmezliklerle birlikte Azlarla ilgili doğrudan Az adıyla ilk yazılı bilgiler Göktürk yazıtlarında yer almaktadır. İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı Kapgan Kağan döneminde 697 yılı gibi Çini yöneten Zhou Hanedanı ile Göktürk hakimiyetinden rahatsız olan Kırgızlar ve Türgişlerin baş rolde olduğu çeşitli boylar birleşerek Göktürklere karşı ortak hareket etmeye başlamıştı. Tonyukuk tarafından diktirilen yazıtta, Kırgızlar üzerine seferi yönetmekle görevlendirilen Tonyukuk o toprakları tanıyan bir rehber olarak Az ülkesinden birisini tuttuğu ve Az ülkesine giden yolunda Anı Suyu (Abakan Nehrinin bir kolu) kenarından geçtiği belirtilmiştir.
Bilge Kağan Yazıtında, Bilge Kağan 26 yaşında yani 709 yılı dolaylarında Çiklerin isyanını bastırdıktan sonra Az halkını da itaat altına aldığı yazılmıştır (Yazıtın doğu yüzü 26. satır).
Kırgızların itaat alınmasından sonra 711 yılı gibi Türgişlerde itaat altına alınmış olup büyük olasılıkla bu dönemde Azlarda yeniden kontrol altına alınmıştır. Bolçu Savaşında Kül Tiginin ele geçirdiği Türgiş komutanını Az valisi olarak tanımlanmıştır. 714/715 yılı dolaylarında Karluklarla birlikte Azlarında Göktürklere isyan ettiği görülmektedir. Kül Tigin önce Karlukları mağlup etmiş, akabinde de Azları, Kara Göl (bugünkü Mogolistanın batı taraflarında, Tuvanın güneyinde)) mevkiinde yenilgiye uğratarak onları ağır bir şekilde cezalandırmıştır. Bu dönemlerde Göktürklerce yapılan boy düzenlemesine göre Azlar muhtemelen Türgişlerin kuzeyinde Kırgızlarla aralarındaki topraklarda yaşamaktaydılar.
Bayan Kol Yazıtının tercümesine göre Azlar altı boy halinde yaşamaktaydı. Muhtemelen bu yazıt, 714/715 yılında Kül Tiginin ele geçirdiği İlteber namında Az reisi tarafından diktirilmişti. Şine Usu Yazıtında Uygur Kağanlığının Çikler ve İsiler (Apa İsiler) üzerine 751 yılı dolaylarında yaptıkları seferlerde Azlar, Uygur kağanı tarafından İsilerin isyanını bastırmakla görevlendirilmişlerdir. Taryat Yazıtlarında da Azlardan bahsedilmiş ve onların Uygurlara bağlı boylardan olduğu belirtilmiştir.
Strabonun Asi (Asioi) olarak adlandırdığı halkla Moğolların Asod adını verdiği halkın aynı olduğu ve bu halkın Azlar olduğu iddiasını kabul edersek, 1399/1400 yılı kaynaklarında Asodların lideri Aruktayla ilgili bilgiler ışığında bu halkın uzun zamandır Moğollaşmış oldukları görülmektedir.
Sonuç olarak Azlar, yaşadıkları coğrafyanın etkisiyle zamanla Kırgızlar, Uygurlar ve Moğollar içerisinde asimile olarak tarih sahnesinden silinmişlerdir.
Dil
Eski Türk dili, Az dialekti. Bu ulus Orhon-Yenisey yazısı kullanmaktadır.
Orhun-Yenisey Yazısı
Kül Tegin'in yazıtında. (Kiril harfli transkiripi)
Tıva Türkçesine birebir çevirisi.
. - . - Ш . .
Tıva Türkçesi edebi çevirisi. . - . - Ш ъ, . ң . .
Nesilleri
Tıva Cumhuriyeti'nde Alaş, Bay-Tayga, Barıın-Hemçik halkı. Altaylarda DJeti As(Kiril. ) (Yedi-As»), Tört As, Baylak As denilen sülaleden insanlar var. Bu halk Yenisey akarsuyu dolayından göçüp gittiğine dair kaynaklarda bir bilgiye rastlanmamıştır.
Dipnotlar
İlgili yayınlar
AZ III. , . (az -azi): 72.// . . » , 1969. (Rusça)
. . . . . : . . Ф. , 2004. 336. ISBN 5-7810-0279-0(Rusça)
Tarihteki Türk halkları
Tuva tarihi
Sibirya'daki etnik gruplar