Türkiye'deki komplo teorileri

Komplo teorileri, Türk kültür ve siyasetinde sık karşılaşılan olgulardır. Bu tür teorilere duyulan inancın anlaşılması, Türk siyasetini anlamakta önem arz eder. Bu inancın nedenleri arasında Osmanlı İmparatorluğunun kayıp ihtişamının eksikliğinin giderilmesi, Türkiyenin dünyanın az gelişmiş tarafına dahil olarak görülmesine duyulan rahatsızlık ve Türk toplumunun düşük seviyeli medya okuryazarlığı gösterilmiştir.
Komplo teorilerinin Türkiyedeki yaygınlığı
Kökenleri ve nedenleri
Türk gazeteci-yazar Mustafa Akyol, komplo teorilerinin Türkiyede neden yaygın olduğunu açıklarken şu cümlelere başvurur: Bizi önemli hissettiriyor. Bütün dünya bize karşı komplo kuruyorsa biz çok özel olmalıyız. Bence bu, Türklerin Osmanlı İmparatorluğunun kayıp ihtişamının eksikliğini giderme yollarından birisi. Öte yandan Türk iktisatçı Selim Koru; Türk toplumunun, Türkiyenin dünyanın az gelişmiş tarafına dahil olarak görülmesinden duyduğu rahatsızlığa dikkat çeker.
Açık Toplum Enstitüsünün 2018 tarihli raporuna göre Türk toplumu, medya okuryazarlığı konusunda Avrupada sondan ikinci sırada yer almıştır. Bu durumun, Türk toplumunun yalan haberlere karşı korunmasız bir yapıya bürünmesine yol açtığı söylenmiştir. Düşük eğitim seviyesi, düşük okuma alışkanlığı, düşük medya özgürlüğü ve düşük toplumsal güven gibi faktörlerin bir araya gelmesiyle oluşturulmuş puana göre Türkiye sadece Makedonyanın üzerinde yer alabilmiştir. Reuters Enstitüsünün 2018 tarihli Dijital Haber Raporuna göre Türkiye açık arayla dünyada en fazla yalan haberin yayınlandığı ülke olmuştur.
Ayırıcı özellikler
Türkiyedeki komplo teorilerinin ayırıcı özelliklerinden birisinin, teorilerin emir-komuta ucunda daima hükümetlerin bulunduğu iddiası olduğu; bu iddianın temelinde de, Türk eğitim sisteminde yer alan aşırı devlet-merkezci dünya görüşünün yer aldığı söylenmiştir. Bu görüş, devlet dışı aktörlerin özerk bir eylemde bulunamayacağı, daima diğer devletlerin piyonu olarak kalacakları düşüncesini de kapsar.
Türkiye'de ideolojiler, milliyetçilik ve tarihyazımı üzerinde çalışan akademisyen Doğan Gürpınar; komploculuğun, entelektüel tartışmaları ve ideolojik duruşları belirleyen bir güce sahip olmasının ve bir bakıma devlet aklını temsil etmesinin Türkiye'ye has bir durum olduğunu öne sürer. Bunun yanında Gürpınar, Türkiye'deki ideolojilerin büyük ölçüde belirli komplocu anlatıların benimsenmesine dayandığını ifade eder.
Örnekler
Sevr Sendromu
Sevr Sendromu olarak da anılan, işgalci güçlerin Türk topraklarını bölmeyi amaçladığı korkusu, Cumhuriyetin 1923 yılındaki ilanından bugüne süregelmiştir.
Üst akıl
Adalet ve Kalkınma Partisinin 2002de göreve gelişinden bu yana komplo teorileri kamuya yönelik söylemlerde giderek daha fazla yer bulmuştur. Büyük kısmı Recep Tayyip Erdoğan destekçisi olan medya, ülkenin tüm problemlerini açıklamada sıklıkla dış aktörlerin Türk milletine karşı kurmuş olduğu komplolar söylemine başvurmaktadır. Bu söylemlerin tamamı Erdoğan liderliğinde Türkiye, yüz yıllık kırılganlıktan sonra küresel bir güç olarak yükselmeye başlamıştır. Yeni Türkiye dünyadaki tüm mazlumlar için küresel adaleti temsil ettiği için, dünyanın tüm karanlık hükümdarları Türkiyenin bu şanlı ilerleyişi karşısında paniğe kapılmışlardır. Bu nedenle tüm piyonlarını Türkiyeyi itibarsızlaştırmakta, zayıflatmakta ve istikrarsızlaştırmakta kullanır olmuşlardır. şeklindeki egemen bir siyasi anlatıya uyar.
2014 yılında Recep Tayyip Erdoğan; ülke tarafından düşmanca görülen tüm aktörleri ve eylemleri organize etmek suretiyle Türkiyeyi zayıflatmanın ve bölmenin kapsamlı bir arayışı içinde olan sözde emir-komuta odağını işaret etmek için üst akıl terimini ortaya atıp; terimi üstü kapalı olarak Amerika Birleşik Devletleri ile özdeşleştirmiştir.
Erdoğanın yanı sıra Sabah gazetesi de IŞİD, PKK ve Fethullah Gülen gibi farklı devlet dışı aktörlerin iyi koordine edilmiş bir harekatla aynı anda Türkiyeye saldırdığı iddiasında bulunmuştur. 2018 itibarı ile Türk medyası tarafından; terörist gruplardan muhalefet partilerine ve faiz oranlarına; Erdoğan hükumetinin karşı durduğu her şey güçlü, yekpare bir düşmanın Türk milletini yok etmek için kullandığı araçlar olarak gösterilmiştir.
Üst akıl söyleminin dikkate değer bir örneği, Şubat 2017de dönemin Ankara belediye başkanı Melih Gökçek tarafından dile getirilmiştir. Gökçek, Çanakkalenin batısında meydana gelen depremlerin karanlık dış güçler tarafından Türkiyenin ekonomisini baltalamak için organize edilmiş olabileceğini iddia etmiştir. Daha eski tarihlerde 1999 Gölcük depremi ve Ekim 2011 Van depremi için de benzer şeyler söylenmiş, bu depremlerin Amerika Birleşik Devletlerince HAARP kullanılarak gerçekleştirildiği iddia edilmiştir. 2017 boyunca, AKP hükumeti açık bir şekilde Amerika Birleşik Devletlerini üst akıl olarak isimlendirmiştir. Kasım 2017 tarihli konuşmasında Erdoğan sözlerini kullanmıştır.
Türk lirasının 2010 itibarı ile görülmeye başlayan değer kaybının Erdoğana olan desteğin azalmasını amaçlayan karanlık bir grup ile ilişkilendirildiği geniş çaplı bir komplo teorisinin yayıldığı görülmüştür. Mart 2018 tarihli bir ankete göre Türklerin %42si, AKP seçmeninin de %59u Türk lirasının değer kaybını yabancı güçlerle ilişkilendirmiştir.
Mart 2018 tarihinde; gazeteci Ömer Turan tarafından, İspanyol Netflix dizisi La Casa De Papel için Netflix Türkiye tarafından çekilen tanıtım videosunun, izleyenlere Gezi Parkı protestolarının ikinci dalgasını yaratmak amacıyla mesaj verdiği iddia edilmiştir. Daha sonra benzer açıklamalar Melih Gökçek tarafınca da dile getirilmiştir.
Faiz lobisi
Türkiye siyasi ve ekonomi tarihinde yüksek faiz oranları sayesinde kolay ve yüksek kar kazanma peşinde olan kişi veya kuruluşları tanımlamak için kullanılan ifadedir.
İsraile yönelik komplo teorileri
2006 yılında Türkiyede görülen Kırım-Kongo kanamalı ateşi salgını üzerine Saadet Partisi Bolu İl Başkanı Abdullah Uzun tarafından hastalığı yayan kenelerin ülkeye İsrailli kadın turistler tarafından sokulduğu iddia edilmiştir.
Mayıs 2012 tarihinde Gaziantepte köy sakinleri tarafından, ayağına doğabilimcilerin kuşların göç yollarını izlemek için kullandığı halkalardan takılı, ölü bir Avrupa arı kuşu bulunmuştur. Halkanın üzerinde yazan İsrail Tel Aviv yazısının endişelendirdiği köy sakinleri kuşun üzerinde İsrail istihbaratı tarafından bölgeyi gözetlemek için yerleştirilmiş bir mikroçip olabileceğini düşünerek yetkililere haber vermiştir. Gaziantep Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü Hayvan Sağlığı Şube Müdürü Akif Aslanpay ise "Bu kuşun burnu diğerlerinden çok farklı ve çok açık. Emniyete bilgi verdim. İstihbarattan polisler gelip alacak. Ses ve görüntü amaçlı kullanılmış olabilir. Söz konusu İsrail ise bunu yapabilirler" ifadelerini kullanmıştır. BBC muhabiri Jonathan Head, Türkiyede inanılması güç çılgın komplo teorileri çok çabuk yayılıyor. İnanılan en yaygın komplo teorileri arasında İsraili ilgilendirenler var diye yazmıştır.
2013te Elazığda köy sakinleri tarafından ayağına İsrail bandı takılı bir kerkenez bulunmuştur. Kuş ilkin Fırat Üniversitesi sağlık personeli tarafından kayıt belgelerinde İsrail ajanı olarak tanımlansa da X-ray testlerini de içeren detaylı bir araştırma sonrası kuşun herhangi bir elektronik ekipman taşımadığı saptanmıştır. Daha sonra kuş, herhangi bir işlem yapılmadan serbest bırakılmıştır.
Haziran 2018 tarihinde Başbakan Binali Yıldırım tarafından İsrailin 2018 Eurovision Şarkı Yarışması zaferinin sonraki yarışmanın Kudüste yapılmasını kesinleştirmek ve dinler arası arbedeyi kızıştırmak için oynanan bir oyun olduğu iddia edilmiştir.
Sıklıkla The Coca-Cola Companynin İsrail şirketi olduğu iddia edilmiş ve bazılarınca bu şirketin ürünlerine boykot uygulanmıştır.
İslama karşı savaş
Lozan Antlaşmasının gizli maddeleri
Bazı çevrelerce Lozan Antlaşmasının 100 yıl süreli yapıldığı iddiası ortaya atılmıştır. Antlaşmaya ekli gizli maddelerde, Türkiyenin bor ve petrol başta olmak üzere madenlerini çıkarmasının yasaklandığı iddia edilmiştir. İddiaya göre antlaşmanın süresi 2023 yılında dolacak, dolayısıyla 2023ten itibaren Türkiye madenleri yer üstüne çıkarıp kullanarak ve ihraç ederek hızla gelişmiş ülke statüsüne geçecektir.
Atatürke yönelik komplo teorileri
Türkiye Cumhuriyetinin kurucusu Atatürke yönelik çeşitli komplo teorileri, onun sekülarist reformlarını desteklemeyen İslamcı çevrelerce öne sürülmüştür. Atatürk nefretiyle tanınan Kadir Mısıroğlu, Atatürk ile ilgili birçok komplo teorisinin arkasındadır. Bu komplo teorilerinden biri, Atatürkün hilafeti yıkmak üzere Birleşik Krallık ile anlaşması sonucu Anadolunun Yunan işgaline uğradığıdır. Atatürke dair başka bir komplo teorisi ise Türkiyede 1935te mason localarının kapatılması nedeniyle Atatürkün masonlarca zehirlenerek öldürüldüğüdür. 2015 yılında Yeni Şafak, İsmet İnönünün cinayetin planlanmasını üstlendiğini iddia etmiştir.
HAARP
6 Şubat 2023'te meydana gelen 2023 Kahramanmaraş depremlerinden sonra Twitter'da felaketle ilgili milyonlarca paylaşımlardan bazılarında depreme ABD'nin Alaska eyaletindeki güçlü HAARP vericilerinin yol açtığı öne sürüldü.