Gelibolu Antlaşması

Gelibolu Antlaşması, Ocak 1403'te veya Şubat başında akdetilmiştir, Balkanlar'daki Osmanlı topraklarının hükümdarı Süleyman Çelebi ile başlıca Hristiyan bölgesel güçleri Bizans İmparatorluğu, Ceneviz Cumhuriyeti, Venedik Cumhuriyeti, Hospitalier Şövalyeleri ve Nakşa Dükalığı arasında bir barış antlaşmasıdır. Ankara Muharebesi sonrasında akdetilen bu antlaşma ile Süleyman, kardeşleriyle veraset mücadelesinde kendi konumunu güçlendirmeye çalışırken, Hristiyan devletlere büyük tavizler getirdi, özellikle kaybettiği toprakları geri alan Bizanslılar Osmanlı hükümdarı üzerinde nominal bir üstünlük elde etti. Hükümleri Süleyman'ın yanı sıra Osmanlı veraset mücadelesinin galibi olan I. Mehmed tarafından onurlandırıldı, ancak Mehmed'in 1421'deki ölümünden sonra çöktü.
Arka plan
26 Temmuz 1402'de Ankara Muharebesi'nde Osmanlı Sultanı I. Bayezid, Türk-Moğol savaş ağası Timur tarafından yenilerek esir alındı. Bu önemli olay, daha önce Bayezid tarafından alınan bağımsız Türk beyliklerinin çoğunu tekrar kuran Timur tarafından Anadolu'daki Osmanlı topraklarının bölünmesiyle bölgedeki güç dengesini altüst etti. Timur, Osmanlı fethinin de çok ilerlemiş olduğu Balkanlar'a müdahale etmedi: Ankara'dan önce, Bizans İmparatorluğunun neredeyse son kalıntısı olan Konstantinopolis'in bağlantıları kesildi ve Bayezid'e düşmenin eşiğine geldi. Anadolu'da olduğu gibi, Osmanlı gücünün ani çöküşü Balkanlar'da da bir iktidar boşluğu bıraktı, Osmanlı gücüne gerçekten meydan okumak için çok zayıf olan bölgedeki çeşitli Hristiyan güçleri -Bizanslılar, Macarlar, Venedik Cumhuriyeti ve bazı küçük hükümdarlar- her biri çıkarlarını mümkün olan en iyi şekilde korumaya çalıştılar.
Bayezid'ın en büyük oğlu Süleyman Çelebi Ankara'daki felaketten kaçıp 20 Ağustos günü Gelibolu'ya vardı. Diğer kardeşleri Anadolu'da Timur'la uğraşmak ve ellerinden geleni yapabilecekleri şekilde toprakları kurtarmaya çalışırken, Süleyman Balkanlar'daki Osmanlı topraklarının ("Rumeli") kontrolünü ele geçirdi. Ancak buradaki konumu güvensizdi ve ilk önceliği, özellikle bir gün Anadolu'ya dönme ve kardeşleri ve diğer rakipleriyle (Fetret Devri) mücadele etme zorunluluğu göz önüne alındığında, bölgenin Hristiyan güçleriyle temasa geçmek ve onlarla bir ateşkes sağlamaktı. Zaten 22 Eylül'de, Venedik Senatosu konuyu tartışıyordu ve Gelibolu'nun kontrolünü ele geçirmeyi umuyordu. Venedikliler ayrıca, o sırada Batı'da yardım aradığı büyük bir yolculuk için Paris'te bulunan Bizans imparatoru II. Manuil temasa geçerek, Manuil'in yeğeni ve naibi VII. İoannis Venedik'in denizcilik ve ticari rakipleri Cenova Cumhuriyeti'ne sempati duyduğu için, onu eve dönmeye çağırdılar.
Görüşmeler kısa süre sonra başladı ve Süleyman hem Venedik'e hem de Manuil'e elçi göndererek önemli tavizler verdi. Ancak Manuil, 9 Haziran 1403'e kadar Konstantinopolis'e dönmeyecekti ve yokluğunda üç buçuk ay süren görüşmelerden sonra bir anlaşmaya varıldı. Diğer kaygıların yanı sıra, Atina'yı ele geçiren Floransalı I. Antonio Acciaiuoli ile rekabetlerini çözmek için Osmanlı nüfuzunu kullanmak isteyen Venedikliler, en deneyimli diplomatlarını, Andros lordu Pietro Zeno'yu ve Marco Grimani'yi müzakereci olarak müzakereci olarak gönderirlerken, Cenova ise Jean de Chateaumorand'ı doğudaki hükümdarların elçisi olarak atadı.
Hükümler
Antlaşmanın hazırlanmasındaki çalışmaları için 20 Şubat'ta Pera'daki yazıcılara ödeme yapıldığı gerçeğinden yola çıkarak, anlaşma Ocak 1403'te veya Şubat başında imzalandı. Türkçe aslının kötü bir Venedikçe tercümesi olan tek bir nüshası günümüze ulaşmıştır. Pietro Zeno ayrıca, Antlaşmanın Gelibolu'da imzalandığını belirttiği Osmanlılarla müzakerelerin bir kaydını bıraktı. Antlaşmanın hükümleri aşağıdaki gibidir:
Sultan Süleyman, "Yunanların büyük imparatoru [VII. İoannis], babam" yanında "Rodos'un büyük komünleri (Hospitalier Şövalyeleri), Venedik, Ceneviz ve Sakız ve Nakşa Dükalığı ile Ege Denizi ve Karadenizdeki tüm toprakları ve adaları ve mülkleri beraberine", "gerçek" barış" yaptı.
Sultan Süleyman, Bizans imparatoruna "Selanik ve Kalamarya'yı ilgili tüm topraklarıyla", "Gallikos'tan Paravardaro Nehri'ne kadar" sahili ve Panidos'tan (Marmara Denizi'nde) Mesembria'ya (Karadeniz'de) ve tüm kaleleriyle Palateoria bölgesini terk etti. Bizanslıların artık haraç ödemeleri gerekmiyordu ve istedikleri gibi kale inşa etmekte özgürdüler. Dönemin Bizans tarihçisi Dukas, Süleyman'ın "Zetounion'a kadar olan Struma bölgelerini, Mora'yı ve [Konstantinopolis]'i çevreleyen toprakları Panidos'tan Hieron Stomion'a [yani Boğaziçi] ve Hieron Stomion'dan Varna'ya kadar Karadeniz boyunca uzanan tüm kıyı kalelerinin" teslim ettiğini kaydederek biraz daha farklı bir açıklama yapar. Bu metinler, Süleyman'ın Struma Nehri'nden Zetounion'a (modern Lamya), yani Makedonya kıyılarının (Halkidiki dahil) ve Teselya kıyılarından Maliac Körfezi'ne kadar aşağıya tüm kıyı bölgelerinin kontrolünü devrettiğini ima ettiği şeklinde yorumlanmıştır. Bu kontrolün ne kadar iç bölgelere yayıldığını kesin olarak söylemek imkansızdır.
Süleyman, "imparatorun Türkiye'de sahip olduğu tüm kaleleri" terk etti. Anadolu kıyılarındaki bazı kalelerin iadesi, Bizans tarihçisi Laonikos Halkokondilis tarafından doğrulanır, ancak Bizans kaynaklarında hiçbir ayrıntı yer almamaktadır. Bu kalelerin en azından bir kısmının kimliği, Osmanlı tarihçisi Aşıkpaşazade tarafından sağlanmaktadır, 'da Sultan I. Mehmed'in, İzmit Körfezi'nin kuzey kıyısında, o zamana kadar Bizans ellerinde bulunan Hereke, Eski Gebze, Darıca, Pendik ve Kartal kalelerini kurtardığını bildirir. Bununla birlikte, Aşıkpaşazade'nin ifadesi, bu kalelerin daha sonra Bizanslılar ile tartışmalı kaldığını ve II. Mehmed'in () hükümdarlığına kadar kesinlikle Osmanlılar tarafından fethedilmediğini ileri sürer.
Timur, Konstantinopolis'e saldırırsa, Süleyman kadırgaları ve denizcileriyle şehri savunmaya yardım edecektir.
Süleyman ayrıca Kuzey Asporatlar olan Skopelos, İskados ve İskiri adalarını geri verdi ve haraçları da aynı şekilde iptal edildi.
Tüm Konstantinopolis vatandaşlarının (yani Bizans imparatorunun) herhangi bir dayatma olmaksızın evlerine dönmelerine izin verildi.
Süleyman'ın babası ve büyükbabasının zamanından itibaren, bireyler arasındaki borç davaları dışında tüm davalar düştü.
Sırp hükümdarı Stefan Lazarević'e, Bayezid'e borçlu olunan yükümlülüklerin aynısını kabul etmesi, yani haraç ödemek ve askeri yardım sağlamak koşuluyla topraklarını elinde tutmasına izin verilecekti.
Tüm Frenk, Venedik, Ceneviz, Rodos ve Yunan tüccarları, o zaman veya gelecekte Süleyman'ın sahip olduğu herhangi bir bölgede ticaret yapmakta özgürdü ve "daha önce olağan olan" vergileri ödemek zorundadır.
Bir tüccar suç işlemişse fail dışında hiçbir tüccar cezalandırılmamalıdır.
Süleyman'ın topraklarında bir gemi enkazı meydana gelirse, hem mallar hem de yolcular iade edilecektir.
Süleyman'ın kontrolündeki tüm limanlar, kısıtlama olmaksızın tahıl ihraç etmelerine izin verilecek olan Hristiyan tüccarlara açık olacaktı. Konstantinopolis'te kullanılan ağırlıktaki her buşel (mozo) tahıl için vergi bir iperpiron olarak belirlendi.
Bizans imparatoru ve Hristiyan ittifakından izin alınmadan Süleyman'ın gemilerinin Çanakkale Boğazı'nı terk etmesine izin verilmeyecekti.
Süleyman'ın veya emrindeki beylerin tuttuğu tüm Bizans mahkumları serbest bırakılacaktı.
Süleyman'ın veya emrindeki beylerin tuttuğu tüm Ceneviz mahkumları serbest bırakılacaktı.
Cenevizli bir köle Osmanlı topraklarına kaçarsa iade edilecekti. Timur'un saldırısından sonra Cenevizliler tarafından tutulan herhangi bir Müslüman ise serbest bırakılacaktı.
Osmanlılar tarafından tutulan Sakız Adası'ndan (bir Ceneviz kolonisi) yirmi beş tutuklu serbest bırakılacaktı.
Karadeniz'deki Ceneviz kolonileri Osmanlılara haraçtan kurtuldu.
O zamana kadar Sakız Adasının Alto Luogo'daki (Ayasuluk) Osmanlı valisine ödediği 500 duka haraç kesilecekti.
Venediklilerden alınan tüm topraklar, kaleler, konutlar ve diğer her şey onlara iade edilecek ve Atina kendi egemenliğine dönecekti. İkinci hüküm hiçbir zaman fiilen uygulanmadı ve I. Antonio Acciaiuoli, Atina'nın kontrolünü elinde tuttu.
Venedikliler, Yunan anakarasında Eğriboz Adası'nın (bir Venedik mülküdür) tam karşısındaki beş mil genişliğinde bir arazi şeridi aldılar, ancak Osmanlılar bölgedeki tuz düzlüklerini ve limanlarını elinde tutacaklardı. Venedikliler, gümrük vergisi ödemeden Osmanlı topraklarından tahıl alan herkesi cezalandırmayı da taahhüt ettiler.
Süleyman, Bodonitsa Markizliği'nden alınan ve Bayezid döneminde artırılan haracı, marki Tesalya'da Osmanlılara karşı komplo kurmasına rağmen artırmamayı kabul etti.
Diğer tarafın topraklarından kaçmak isteyen her iki taraftan köleler iade edilecektir.
O zamana kadar Nakşa tarafından ödenen 200 duka haraç sona erecekti.
Süleyman, Venediklilerin ellerinde tuttukları tüm Osmanlı esirlerini serbest bırakmaları halinde 500 Venedikli esiri iade edecekti.
O zamana kadar Nea Phocaea (bir Ceneviz kolonisi) tarafından ödenen 500 duka haraç sona erecekti.
Mora Despotu I. Theodoros Paleologos tarafından Salona Kontluğu'nun Hospitalier Şövalyeleri'ne devri onaylandı.
Önemi ve neticesi
Antlaşma (veya benzer hükümlere sahip başka bir antlaşma), İmparator II. Manuil yıl içinde Batı'dan döndüğünde yeniden onaylandı. İmtiyazları nedeniyle Osmanlılar arasında yapılan antlaşma pek popüler değildi, ancak kardeşleriyle Fetret Devri iç savaşına girerken arka tarafını güvende tutma ihtiyacı, Süleyman'ı 1411'de kendi devrilmesine kadar buna bağlı kalmaya zorladı. Yine de, Gazi Evrenos Bey gibi güçlü Osmanlı sınır savaş ağalarının (Uç beyi) muhalefeti, antlaşmadan en az bir büyük ihmalle sonuçlanmış olabilir: Gelibolu'nun kendisi Osmanlı'nın elinde kaldı ve bu nedenle, bu durumdan kaynaklanan son derece dezavantajlı konumu önledi. Anadolu ve Avrupa'daki Osmanlı topraklarının etkili bir şekilde parçalandığı 1366'daki Savoyard Haçlı Seferi sonucu geçici olarak kaybedildi.
Tarihçi Nevra Necipoğlu, antlaşma boyunca Süleyman'ın Bizans imparatoruna "baba" olarak atıfta bulunmasına dikkat çekerek, Ankara Savaşı'nın getirdiği konumların dikkate değer bir şekilde tersine döndüğünü vurguluyor: yok olma eşiğinde, Ankara'dan sonra Bizanslılardan sonra sallanan Osmanlı vasallarından. Osmanlılara göre belirli bir avantaj elde etti ve bunu birkaç yıl boyunca ustaca diplomasi kullanarak ve rakip Osmanlı prensleri arasında desteği değiştirerek korumayı başardı. 1411'de Süleyman, Makedonya, Teselya ve Trakya'da Bizans'a bırakılan bölgelerin çoğunu ele geçirmeye devam eden kardeşi Musa tarafından devrildi ve öldürüldü. Ancak 1413'te Musa'nın I. Mehmed'e yenilmesinin ardından Osmanlı iç savaşına son veren yeni Sultan, Gelibolu Antlaşması hükümlerini ve İmparator Manuel'in "itaatkar oğlu" konumunu bir kez daha onayladı ve 1421'de ölümüne kadar onları korudu.
II. Murad'ın tahta çıkması ve Manuil'in şahin oğlu VIII. İoannis'in yükselişinin ardından dostane Bizans-Osmanlı ilişkileri sona erdi: Murad, 1422'de Konstantinopolis'e kısa bir kuşatma ve uzun bir Selanik ablukası başlattı, Bizanslılar Selanik'i 1423'te Venedik'e teslim etmek zorunda kaldılar. Şubat 1424'te imzalanan barış antlaşmasında Bizanslılar, Gelibolu'da kazandıkları toprakların çoğunu tekrar kaybettiler ve bir kez daha haraç veren vasal statüsüne indiler.
Venedik tarafında, Süleyman'ın 1406'dan itibaren Anadolu'daki meselelerle meşgul olmasının ardından, yerel uç beyleri serbest bırakılmasıyla ilişkiler kötüleşirken, Venedik, batı Balkanlar'da bir Osmanlı vassalı olan yerel Hristiyan hükümdarı III. Balsa'ya karşı bir genişleme savaşının içine girmişti. Venedik 14061409'da pek boşuna tekrar tekrar elçilerini Süleyman'a gönderdi. Bu dönemde Venedikliler, Süleyman'ın yanı sıra Üsküp hükümdarı Paşa Yiğit Bey ile doğrudan pazarlık yaptılar. Bununla birlikte, Venedik Büyükelçisi Francesco Giustinian, 1409'da Süleyman'la bir antlaşma yapmayı başardı ve Süleyman'ın düşüşünün ardından, benzer bir antlaşma olan Selymbria Antlaşması Eylül 1411'de Musa ile imzalandı.