Puntila Ağa ve Uşağı Matti

Puntila Ağa ve Uşağı Matti (Almanca: Herr Puntila und sein Knecht Matti), Alman modernist yazar Bertolt Brecht'in 1940 yılında yazdığı epik komedi oyunu. Ayıkken kapitalizmin katı kurallarının etkisinde kalan, sarhoşken ise insancıl yönlerini ortaya çıkaran toprak ağası Puntila'nın ikilemi üzerinden işlenen oyun, psikolojik ve sosyolojik öğeler içeriyor. Brecht'in, II. Dünya Savaşı sırasında, Finlandiya'da sürgünde iken yazdığı eser, ilk kez 1948'de, Zürih'te sahnelenmiştir. Puntila ile uşağı Matti arasındaki ikili ilişki, Charlie Chaplin'in Şehir Işıkları filmindeki (1931) Tramp ile Milyoner arasındaki ilişkiyle benzeşmektedir.
Konu
Oyun, kapitalist düzenin acımasız aristokrat yüzü Puntila Ağa ve uşağı Matti'nin, sosyal ve ekonomik farklılıklar fonunda, sürekli ikili bir şekil alan ilişkisini mizahi bir dille anlatmaktadır. Zengin bir toprak ağası olan Puntila, çalışanlarıyla tam olarak nasıl davranacağını bilemezken, sarhoş olduğu zaman iyi bir işveren, ayık olduğu zaman ise zalim bir efendi olarak davranır. Bu ikilemler yüzünden, kızı Eva'yı kah zengin bir ataşe, kah da kızına aşık olduğunu bildiği Uşak Matti ile evlendirmeye karar verir. Matti, patronunun değişken durumuna bir anlam veremese de, onunla dost olmaya çalışarak, Eva'ya yaklaşmayı umut etmektedir.
Karakterler
Ağa Puntila, arazi sahibi zengin bir aristokrat
Uşak Matti, onun şoförü
Eva, onun kızı
Garson
Yargıç
Ataşe
Avukat
Kaçakçı Emma
Sütçü kız
Telefoncu kız
Eczacı kız
Fina, hizmetçi
Laina, aşçı
Şişman adam
İşçi
Kırmızı saçlı adam
Veteriner
Kızıl Surkkala
Onun dört çocuğu
Başrahip
Onun karısı
Oduncular
Yazım süreci
Oyunun metni, Fin yazar Hella Wuolijoki'nin, kişisel anılarından yola çıkarak, 1930'lu yıllarda yazdığı Sahanpuruprinsessa isimli komedisine dayanmaktadır. Şöyle ki, Brecht, hikayeyi gördükten sonra, 1940 yılında, Fin Dram Yazarları Birliği tarafından düzenlenen bir yarışmaya katılmak üzere, Wuolijoki'ye teklif götürür. Teklifinin kabul edilmesiyle birlikte, oyun üzerinde çalışmaya başlarlar. Brecht'in çalışabilmesi için oyun, Margarete Steffin tarafından, Die Sägenmehlprinzessin (Hızar Talaşı Prensesi) adıyla Almancaya tercüme edilir.
"Hella Wuolijoki ile, Finlandiya'da bir yarışma için bir halk oyunu yazmaya giriştik. Bir Fin toprak ağası ile şoförünün serüveni. Ağa yalnız sarhoş olunca insanlaşıyor, çünkü o zaman çıkarlarını unutuyor."
Brecht, temel konuya sadık kalsa da, genel konsepti ve bazı detayları değiştirir. Orijinal metinde, aslında yargıç olan ve şoför Kalle Aaltonen rolüne giren Dr. Vuorinen karakteri, yeni versiyonda Uşak Matti'ye dönüşür.
"Puntila üstünde çalışma. Hella Wuolijoki'nin oyunu, yarı yarıya bitmiş durumda bir konversasyon komedisi. (...) Benim yapmam gereken ise, temeldeki kaba hikayeyi işlemek, ruhsallaştıran diyalogları ayıklamak ve Fin halk yaşantısının anlatılarına, görüşlerine yer açmak, "Ağa" ile "Uşak" karşıtlığını sahneye getirmek ve konuya şiirini ve güldürüsünü yeniden kazandırmak. Konu, alışılmış dram tekniğinin Hella Wuolijoki'yi tüm alçak gönüllülüğüne, yaşam deneyimine, canlılığına ve yazarlık yeteneğine rağmen nasıl engellediğini gösteriyor." Brecht'in 2 Eylül'de başlayıp, 19 Eylül'de bitirdiği Puntila ya da Yağmur Hep Aşağı Doğru Yağar (Puntila oder Der Regen fällt immer nach unten) isimli versiyon, Finceye İso-Heikkilän isäntä ja hänen renkinsd Kaile. Komediakertomus Hämeen humalasta (Büyük Heikkilä Ağa ile Uşağı Kaile. Tavastland Sarhoşluğu Üstüne Komedik Hikaye) ismiyle çevrildi. Oyun, yazar adı olarak Ursus ismini kullanarak yarışmaya verilse de, ödül alamadı. 1940'ta Steffin, daktilo metnini temize çekip Brecht'e gönderdi. Sonraki yıllarda, Halk Oyunu Üstüne Notlar adıyla yayınlanacak olan bir sonsöz de eklenen oyuna, Ağa Puntila ve Uşağı Matti adı verildi. 1941 yılında, Brecht ve Wuolijoki, oyunun telif hakları üzerine bir anlaşma imzaladılar. Oyun (Fince versiyon) ilk kez 1946 yılında, Hella Wuolijoki tarafından Helsinki'de yayınlandı.
Sahnelenme bilgisi
Puntila Ağa ve Uşağı Matti, ilk kez 5 Haziran 1948'de, Schauspielhaus Zürich tiyatrosunda sahnelendi. Oyunu, Brecht yönetse de, resmi çalışma izni olmadığı için künyede yönetmen olarak Kurt Hirschfeld'in ismi yer aldı. Bu temsilde, Puntila rolünü Leonard Steckel, Matti rolünü Gustav Knut, Eva rolünü ise Helen Vita canlandırdı.
Teknik kadro
Yönetmen - Bertolt Brecht
Yönetmen asistanı - Kurt Hirschfeld
Tasarımcı - Teo Otto
Oyuncu kadrosu
Leonard Steckel - Puntila Ağa
Gustav Knut - Uşak Matti
Helen Vita - Eva
Lukas Amann - Ataşe
Therese Giese - Emma
Blandine Ebinger - Eczacı kız
Almanya'da sahnelenişi
Oyun, Almanya'da ilk olarak, Hamburg'daki Deutsches Schauspielhaus tiyatrosunda oynanmaya başlandı. Albert Lippert'in rejisiyle sahnelenen oyun, 22 Kasım 1948 tarihinde prömiyer yaptı.
Brecht, eşi Helene Weigel ile birlikte, 1949 yılında kurduğu Berliner Ensemble tiyatrosunun açılış oyunu olarak Puntila Ağa ve Uşağı Matti'yi tercih etti. 12 Kasım 1949'da, Deutsches Theatre'da prömiyer yapan oyun, Erich Engel ve Brecht'in yönetimiyle sahneleniyordu.
Teknik kadro
Yönetmen - Erich Engel
Besteci - Paul Dessau
Tasarımcı - Casper Neher
Oyuncu kadrosu
Leonard Steckel/Curt Bois - Puntila Ağa
Erwin Geschonneck - Matti
Therese Giese - Emma
Annemarie Hase - Fina
Regine Lutz - Sütçü kız
Türkiye'de sahnelenmesi
Türkçeye, Yılmaz Onay tarafından çevrilen oyun, ilk kez 1965 yılında Dormen Tiyatrosu'nda sahnelenmiştir. Sonraki yıllarda yine çeşitli tiyatro toplulukları tarafından oynanmaya devam etmiştir.
Trabzon Sanat Tiyatrosu (2005)
Teknik kadro
Yazar - Bertolt Brecht
Çeviren - Yılmaz Onay
Yönetmen - Necati Zengin
Oyuncu kadrosu
Necati Zengin - Puntila
Süleyman Sırtkaya - Matti
Zeynep Yılmaz - Eva
Ramazan Uzun - Garson
Soner Çelik - Yargıç
Bülent Şen - Ataşe
İbrahim Gürsoy - Veteriner/Avukat
Yasemin Aslan - Kaçakçı Emma
Sevil Araboğlu - Eczacı kız/Fina
Songül Nadir Kamber - Sütçü kız
Güliz Oktar - Telefoncu kız
Duygu Elmas - Laina
Boğaziçi Üniversitesi Oyuncuları
Oyun, 2007 yılı Ekim ayında Boğaziçi Üniversitesi Oyuncuları tarafından sahnelenmiştir.
Teknik kadro
Reji - Mustafa Çiçek, Nevzat Eser, Nihal Albayrak, Özge Korkmaz
Reji danışmaları - Ömer Özdinç, Özgür Eren
Müzikal danışman - İbrahim Odak
Canlı müzik - Birgül Serçe, Mesut Gökdai, Orçun Yıldırım, Şale Türkeli, Uluç Büyükbeşe
Dekor ve aksesuar - Ahmet Özkan, Merve İş, Öner Zafer, Tuğçe Çuhadaroğlu
Kostüm - Dila Okuş, Duygu Dalyanoğlu, Pınar Gümüş, Yaprak Aydın
Işık - Banu Karakaş, Mustafa Çiçek, Samet Kurtuluş, Zilan Kaki
Afiş tasarım - Öner Zafer
Oyuncu kadrosu
Ahmet Özkan
Banu Karakaş
Burak Akyunak
Dila Okuş
Duygu Dalyanoğlu
Merve Han
Merve İş
Mustafa Çiçek
Nevzat Eser
Nihal Albayrak
Özge Korkmaz
Volkan Mantu
Bursa DT
En son, Bursa Devlet Tiyatrosu'nda sahnelen oyun, 3 Ekim 2017'de prömiyer yapmış ve 2017-18 sezonu boyunca oynanmaya devam etmiştir.
Teknik kadro
Yazar - Bertolt Brecht
Çeviren - Yılmaz Onay
Yönetmen - Ümit Aydoğdu
Müzik - Oktay Köseoğlu
Oyuncu kadrosu
Halil Balkanlar - Puntila
Ali Volkan Çetinkaya - Matti
Serap Uluyol Karanfilci
Levent Uzunbilek
Hatice Sezer
Ali Bircan Teke
Acan Ağır Aksoy
Cenk Turan
Salih Cem Şener
Erdem Erdoğan
Nejat Orbay Şehlikoğlu
Cem Hamza Çanakoğlu
Ayşe Dinç
Cansu Yılmaz
Öykü Esendemir
Erem Nalcı
Emine Irmak Bavkır
Sıdıka Derya Gümral
Nergiz Acar
Gizem Çakmak
Ceren Kayış
Diyar Gönülalçak
Irmak Şahin
Didem Ale
Çağla Genç