Hamdullah Hamdi

Hamdullah Hamdi (veya Hamdi Çelebi veya Hamdi Hamidullah Akşemseddinzade)(doğumu: 1449, Göynük - ölümü: 1503, Göynük) Türk divan şairi, mutasavvıf. Mesnevileri ile tanınmıştır.
Hayatı
Hamdullah Hamdi 1449da Göynükte doğdu. Akşemseddin'in (1389-1459) en küçük oğludur. Asıl adı Mehmed Hamdullah olmakla birlikte daha çok Hamdi Çelebi adıyla anılmıştır.
Hamdi Çelebi ön iki yaşında iken babası ölmüştür. Kendisine vasi olan ağabeylerinden himaye görmediğini ve onlardan çok eziyet çektiğini "Yusuf u Züleyha" mesnevisinin "sebeb-i telif" bölümünde bildirir. Bunlar yüzünden İbrani din büyüğü ve atası olan Yusufun sıkıntılarını daha iyi anladığını ve kendisini birçok yönden ona benzettiğini söyler. Buna rağmen iyi bir mederese eğitimi görmüştür. Hazırladığı eserlerinden, gayet iyi derecede Arapça ve Farsça öğrenip bildiği ve güçlü bir edebi kültür almış olduğu bariz olarak anlaşılmaktadır. Hakkında yazılan şair tezkirelerde onun "heyet, nucum ve musikide iyi derecede bilgi sahibi" olduğu belirtilmiştir.
Enisi, onun Bursada "Çelebi Sultan Mehmed Medresesi"nde müderrislik yaptığını, devrin tanınmış din alimlerinden olan Molla Hayali ile ilmi tartışmalarda bulunduğunu bildirmektedir. Hamdi Çelebi'nin hayatının maddi sıkıntılar içinde geçtiği onun hakkında yazan şair tezkirecilerden ve kendi eserlerine koyduğu pasajlardan anlaşılmaktadır. Osmanlı Sultanı II. Beyazıd'dan ve diğer devlet büyüklerinden de beklediği maddi hatta manevi desteği görmemiştir.
Yine Enisi'nin bildirdiğine göre bu dönemde Hamdi Çelebi'nin rüyasında gördüğü babası Akşemseddin'in, bu rüyada ona zahiri ilimleri bırakarak halifelerinden Şeyh "İbrahim Tennuri"den manen faydalanmasını tavsiye etmiştir. Bunun üzerine Hamdi Çelebi Kayseriye gidip Şeyh İbrahim Tennuriye intisap etmiştir. Ondan tasavvuf üzerine hilafet aldıktan sonra Göynüke döndüğünü ve orada sade bir mutasavvıf hayatına başladığını bildirir. Bir Osmanlı edebiyatı kritiği olarak M. Fuad Köprülü, Hamdi Çelebinin medreseyi terk ederek Göynüke çekilmesini böyle bir rüya ile açıklamanın mümkün olamayacağını ve bunda onun devlet büyüklerinden ilgi ve yardım görmemiş olmasının rol oynadığı kanaatinde olduğunu belirtmiştir.
Hazırladığı "Yusuf u Züleyha" mesnevisini 1492de II. Bayezide sunmuştur. Lakin, Sultan'dan beklediği gibi ne bir parasal taltif ne de sözle teveccüh ve iltifat görmemiştir. Bunun üzerine Hamdi Çelebi bu eserde bulunan padişahın adını anıp onu övdüğü kısmı çıkararak yerine kötü talihinden şikayet eden yeni bir bölüm koymuştur. Ayrıca Hamdi Çelebi, "Leyla vü Mecnun" mesnevisinin baş tarafı ile "Kıyafetname" mesnevisinin sonunda devletin sanatkara ve sanat eserlerine pek değer vermediğini belirterek yaşadığı devirden şikayette bulunmuştur. Bununla yetinmeyerek Nizami Gencevi Hamsesini, Firdevsi Şehnamesini bu dönemde yazmış olsaydı bunlara bile itibar edilmeyeceğini söylemiştır.
Kınalızade Hasan Çelebi, yazdığı Tezkiretü' Şuura adli şair tezkiresinde, Hamdi Çelebinin hiçbir gelirinin olmadığını; "Yusuf u Züleyha" mesnevisinin yazma nüshasının hazırlanması için hattatlara para vermediğini ve zaman zaman "Yusuf u Züleyha" mesnevisini yazma nüshasını kendi eli ile yazıp satmak suretiyle geçimini sağladığını nakletmiştir. Bu tip "Yusuf u Züleyha" yazma eserlere müşterilerin eserin şairinin kendi eliyle yazılmış olması dolayısıyla nispeten daha yüksek fiyatlar ödedikleri de rivayet edilmektedir.
Evliya Çelebi Seyahatname eserinde Hamdi Çelebinin "Yusuf u Züleyha" mesnevisini Ayasofyanın top kandilleri altında yazdığını bildirmiştir; ama onu aynı dönemde yaşayan Hamdi adlı başka bir şairle karıştırmıştır.
Hamdullah Hamdi Çelebi 1503de Göynükte ölmüştür. Mezarı Göynükte babası Akşemseddin'in türbesinde onun kabri yanındadır. Çeşitli şair tezkireleri ve otoriteler değişik ölüm tarihi vermektedirler. tezikerecilerden Latifi, Mecdi ve Riyazinin 1508de vefat ettiğini söylemektedirler..
Enisi, Hamdullah Hamdi Çelebi'nin Mehmed Çelebi ve Zeynuddin Çelebi adli iki oğlu olduğunu bildirmektedir. Oğlu Zeynüddin Çelebi (ö. 1570) devrin önemli hattatlarındandır.
Değerlendirme
Anadolu'da gelişmekte olan Divan Şiiri içinde en iyi ve en gelişmiş olan manzum eser tipi bir şairin beş mesnevisinden oluşan Hamse'dir. Türkçe Divan edebiyatında bir Hamse sahibi olan ilk şair Hamdullah Hamdi Çelebi'dir.
Hamdullah Hamdi Hamsesi içinde hazırladığı ilk mesnevi "Yusuf ve Züleyha"'dir. Osmanlı şair tezkiresi yazan yazarlar, örneğin Latifi, Kınalızade Hasan Çelebi, Aşık Çelebi, Riyazı o zamana kadar yazılan mesneviler içinde onun "Yusuf ve Züleyha" mesnevisinin en üstün olduğunu kabul etmektedirler. Riyazi ayni ismili bir mesnevi yazan Kemalpaşazadenin
.
Hamdinin mesnevisini evvelce görmüş olsaydım bu mevzuya el sürmezdim
dediğini nakleder.
Kınalızade onun gazellerinin pek başarılı olmadığını iddia etmektedir.
Diğer tezkirecilerle birlikte Hamdullah Hamdi Çelebi'nin Farsça yazan Nizami Gencevi ve özellikle Camii'nin büyük tesiri altında kaldığında hemfikirlerdir. Aşık Çelebi onun Camii ile mektuplaştığını bildirir ama günümüze kadar bu yazışmalar ele geçmemiştir. Enisi ise Hamdullah Hamdi Çelebi'nin şahsen Doğu Anadolu'ya seyahate gelmiş olan Camii ile görüşmeler yaptığını rivayet eder.
Hamdullah Hamdi Çelebinin mesnevi alanındaki şöhreti XVI. yüzyılda ve sonra giderek unutulmaya yüz tutmuştur. Özellikle Fuzuli'nin Leyla ile Mecnun mesnevisi Hamdullah Hamdi Çelebi'nin aynı isimli aynı konulu mesnevisi ile karşılaştırılarak Fuzuli tercih edilir olmuştur.
Akademik bir 20. yüzyıl edebiyat tenkitçisi olarak Zehra Ŏztürk doktora tezinde Hamdullah Hamdi'yi şöyle değerlendirmiştir.
Hamdullah Hamdi Çelebi, XV. yüzyılın ikinci yarısındaki edebi anlayış ve zevkin dışına çıkmamış ve bu dönemde Türk şiirine hakim olan Cami tesirinden kurtulamamıştır.