İspanya'daki Yahudi kültürünün altın çağı

İspanyadaki Yahudi kültürünün altın çağı, ya da İberyadaki Arap (Kuzey Afrika) hakimiyetinin altın çağı olarak bilinen dönem, İber Yarımadasındaki (eski Roma ve Vizigot Hispaniası) Yahudilerin toplumda yaygın kabul gördüğü ve Yahudi dini, kültürel ve ekonomik yaşamının canlandığı İslam hakimiyeti altındaki tarihi döneme atıfta bulunmaktadır.
Söz konusu Altın Çağın niteliği ve ne kadar sürdüğü birçok tartışmaya konu olmuştur. Kimi uzmanlar, Altın Çağın 711-718 yılları (Hispanianın Müslümanlar tarafından fethedilmesinin ardından) arasında veya 912 (III. Abdurrahman dönemi) yılında başladığını belirtirken, bitiş tarihi olarak ise, farklı uzmanlar tarafından 1031 (Endülüs Emevi Devletinin yıkılışı), 1066 (Gırnata Katliamı yaşanması), 1090 (Murabıtların işgali) veya 1100lerin ortasını (Muvahhidlerin işgali) gösterilmektedir.
Altın Çağın niteliği
Endülüs Emevi Devletinin hakimiyeti altında yaşayan gayrımüslimlerin gördüğü muamele, başta modern dünyada bir arada yaşayan Müslümanlar ile gayrımüslimlerin durumu ile benzerlikler kurmakla ilgilenen akademisyenler ve yorumcular arasında ciddi tartışmalara konu olmuştur. Yahudilerin (ve diğer dini azınlıkların) Müslümanların kontrolü altındaki İberyada Hristiyan Batı Avrupada yaşayan dini azınlıklara kıyasla çok daha iyi muamele gördükleri, burada karşılıklı hoşgörü, saygı ve uyumun hakim olduğu, nadir görülen bir altın çağın yaşandığı ifade edilegelmiştir. Her ne kadar Orta Çağın başlarında önemli alimler yetiştiren Endülüs en istikrarlı ve müreffeh Yahudi cemaatlerinden birine ev sahipliği yapan, Yahudi yaşamının önemli merkezlerinden biri olmuşsa da, Yahudiler ile Müslümanlar arasındaki ilişkinin dinler arası ilişkilerde bir kusursuzluk örneği olup olmadığı ya da Yahudilerin aynı dönemde diğer bölgelerde gördüklerine benzer bir muameleye maruz kalıp kalmadıkları konularında, uzmanlar arasında açık bir konsensüs de bulunmamaktadır.
Yale Üniversitesinde İber edebiyatı üzerine uzman olan María Rosa Menocale göre, Hoşgörü Endülüs toplumunun tabiatında olan bir özellikti. Menocalin 2003 yılında yayımlanan, The Ornament of the World (Dünyanın Süsü) adlı kitabında, Endülüs Emevi Devleti içinde zimmi statüsünde yaşayan Yahudilerin kendilerine Müslümanlardan daha az hak tanınmasına rağmen yine de Hristiyan Avrupanın diğer bölgelerine kıyasla çok daha iyi durumda olduğunu savunur. Gerek Yahudiler, gerekse çeşitli Avrupa ülkelerinde sapkın olarak görülen mezheplere üye olan Hristiyanlar Avrupanın diğer bölgelerinden, hoşgörü gördükleri Endülüse göç etmişlerdir.
Bu görüşe itiraz eden tarihçi Bernard Lewis, gerek Hristiyanlar gerekse Müslümanlar için hoşgörünün erdem, hoşgörüsüzlüğün ise suç olarak görülmesinin çok yeni bir olgu olduğunu vurgular ve bu argümanın kullanılmasının tarihdışı bir çaba olduğunu savunur:
İslamı savunan kimilerinin toplumlarının geçmişte gayrımüslimlere eşit bir statü verdiğini iddia etmeye başlamaları oldukça yeni bir durumdur. Yeniden yükselişe geçen İslamcılığın sözcüleri tarafından bu tarz bir iddia dile getirilmemiştir ve tarihi açıdan haklı olduklarına da hiçbir şüphe yoktur. Geleneksel İslami toplumlar ne böyle bir eşitlik vermişler ne de bunu yaptıkları izlenimini yaratmaya gerek duymuşlardır. Nitekim, eski düzende, bu bir fazilet değil, vazifenin ihmali olarak görülürdü. Gerçek dini takip edenler ile bunu kendi rızasıyla reddedenlere aynı muamele nasıl gösterilebilirdi ki? Bu hem teolojik hem de mantıki açılardan saçma olurdu.
Princeton Üniversitesinde Yakın Doğu Etüdleri Profesörü olan Marc Cohen, konu üzerine bir dönem noktası olan 1995 tarihli Haç ve Hilal Altında: Ortaçağda Yahudiler adlı kitabında, dinler arası ütopya efsanesinin ilk olarak Hainrich Graetz gibi Yahudi tarihçiler tarafından, bilhassa Doğu Avrupadaki Hristiyan ülkelerin Yahudilere yönelik muamelelerine karşı bir sitem vesilesi olarak, 19. yüzyılda ortaya atıldığını iddia eder. Araplar tarafından Siyonizme karşı bir propaganda silahı olarak kullanılmaya başlamasına kadar bu görüşe karşı çıkan olmamıştır; buna göre, söz konusu propaganda silahına başvuran kesim, daha önceden Osmanlı İmparatorluğu hakimiyeti altında, Filistinde Yahudiler ile Araplar arasında var olduğunu iddia ettikleri uyumun modern İsrail Devletinin kuruluşu ile yok edildiğini göstermeye çalışmakta, geçmişteki uyumlu ilişkilere örnek olarak da bu var olduğu iddia edilen altın çağ ütopyasına işaret etmektedirler. Arapların bu tartışmalı istismarı karşısında Bat Yeor gibi tarihçiler tarafından ortaya atılan Yahudi-Arap tarihinin neo-göz yaşartıcı kavrayışı şeklindeki karşı mit de tarihi gerçekler ışığında sürdürülemezdir.
Frederick Schweitzer ve Marvin Perry, İslam hakimiyeti altındaki Yahudilere dair biri altın çağı savunan geleneksel, diğeri de zulüm ve pogrom yorumlarını içeren revizyonist olmak üzere, iki genel görüş olduğunda birleşirler. Her iki isim de, 19. yüzyıl Yahudi tarihçilerinin masallaştırdığı ve aralarında 1011 yılında Kurtubada ve 1066 yılında Gırnatada Yahudilere karşı Müslümanlar tarafından yürütülen pogromlar gibi pek bilinmeyen nefret ve katliamlar dizisini göz ardı eden görüşün 1948 sonrasında, Müslüman Araplar tarafından İsraile karşı verilen öncelikle ideolojik ve siyasi mücadelede Arap-İslamcıların elinde bir silah olarak kullanıldığını savunmaktadır.
Altın Çağın doğuşu
681 yılından itibaren, Hispanialı Hristiyan Vizigotlar Yahudilere karşı yoğun bir baskı uygulamışlar, dolayısıyla da 8. yüzyılda Müslüman Arap ve Berberi fatihlerin gelişi Yahudiler tarafından memnuniyetle karşılanmıştır. Fethedilen Córdoba (Cordoba), Málaga, Gırnata (Granada), Sevilla ve Toledo şehirleri, Kuzey Afrikalı işgalciler tarafından silahlandırılan Yahudi sakinlerinin kontrolü altına verilmiştir. Müslümanlar, Hristiyan Vizigotların baskıcı kısıtlamalarını kaldırmış ve Yahudilere tam dini hürriyet vermiş, sadece kişi başına bir altın dinar vergi (cizye) ödemelerini şart koşmuşlardır.
Böylece, Müslümanların İber Yarımadasını fethinin ardından Kuzey Afrikadan gelen göç ile sayıları ciddi ölçüde artan buradaki Yahudiler için bir hoşgörü dönemi başlamıştır. Özellikle 912 yılından sonra, III. Abdurrahman ve oğlu II. El Hakim dönemlerinde Yahudiler refaha kavuşmuşlar, kendilerini Endülüs Emevi Devletinin hizmetine, bilimsel çalışmalara, başta ipek ve esir ticareti olmak üzere ticaret ve sanayiye adamışlar, bu şekilde ülkenin refahına önemli katkılarda bulunmuşlardır. Bu dönemde, Yahudiler eşi görülmemiş bir ekonomik büyüme sağlamışlardır. Toledoda, Arapça metinlerin Latin dillerine, Yunanca ve İbranice metinlerin ise Arapçaya çevrilmesinde rol oynamışlardır. Yahudiler, botanik, coğrafya, tıp, matematik, şiir ve felsefe alanlarında da katkıda bulunmuşlardır.
Abdurrahmanın saray doktoru ve veziri Hasday bin İshak bin Şaprut aynı zamanda Menahem ben Saruq, Dunaş ben Labrat ve diğer Yahudi alim ve şairin de hamisiydi. Bu dönemde Yahudi düşüncesi Samuel Ha-Nagid, Musa ibn Ezra, Solomon ibn Gabirol, Judah Halevi ve Musa ibn Meymun gibi ünlü şahsiyetler ile önemli gelişim göstermiştir. Abdurrahmanın hükümdarlığı döneminde, alim Moşe ben Enoch, Kurtuba hahamlığına atanmış, bunun sonucunda, Endülüs Talmud çalışmalarının merkezi ve Yahudi bilginlerin buluşma noktası haine gelmiştir.
Bu, Yahudilerin kısmi bir özerklik yaşadıkları bir dönem olmuştur. Zimmiler, yani himaye altındaki gayrımüslimler olarak, Müslüman ülkelerde yaşayan Yahudiler, Müslümanlar tarafından ödenen zekattan ayrı olarak uygulanan cizye adlı vergiyi ödüyordu. Cizye, farklı kesimlerce, bir baş vergisi, askere alınmama karşılığında yapılan bir ödeme veya haraç olarak görülmüştür. Yahudilerin kendi yasal sistemleri ve sosyal hizmetleri bulunmaktaydı. Ehl-i Kitabın mensup olduğu tek tanrılı dinlere hoşgörü gösterilse de, çanlar ya da törenler gibi bu dinlere imanın aleni şekilde sergilenmesini sağlayan araç ve uygulamalara pek hoş bakılmıyordu.
Altın Çağın bitişi
II. El-Hakim ibn Abdurrahmanın 976 yılında ölmesi ile, Endülüs Emevi Devletinin de çözülme süreci başlamış ve ortaya çıkan küçük krallıklardaki Yahudilerin konumu daha nazik bir hal almıştır. İlk büyük çaplı zulüm, 30 Aralık tarihinde, Müslümanlardan oluşan bir güruhun Gırnatadaki kraliyet sarayını basarak Yahudi vezir Yosef ibn Naghrelayı çarmıha gerdiği ve şehrin Yahudi sakinlerinin önemli bir kısmını öldürdüğü 1066 Gırnata katliamı olmuştur. 1.500 Yahudi ailesinden toplam 4.000 kişi bir günde ölmüştür. Bu, İber Yarımadasının İslam hakimiyeti altında olduğu dönemde meydana gelen ilk zulüm olmuştur.
Fastan gelen bağnaz bir İslami mezhebe mensup olan Murabıtların işgali ile, 1090 yılının başından itibaren durum daha da kötüye gitmiştir. Ancak, Murabıtların yönetimi altında, özellikle de III. Ali ve babası Yusuf ibn Teşfinin hükümdarlıkları döneminde, dahi kimi Yahudiler müreffeh bir yaşam sürdürmüştür. Murabıtlar döneminde, şair ve hekim Ebu Eyyub Solomon ibn el-Muallim, Abraham ibn Meir ibn Kamnial, Ebu İzak ibn Muhajir ve Solomon ibn Farusal (her ne kadar sonuncusu 2 Mayıs 1108 tarihinde öldürülmüşse de) vezir veya nasi titrini taşımıştır. Murabıtlar, 1148 yılında yarımadadan çıkarılmışsa da, bunu daha da bağnaz olan Muvahhitlerin işgali izlemiştir. Muvahhitlerin yönetimi altında, birçok Yahudi İslam inanışını kabul etmeye zorlanmış, mallarına işgalciler tarafından el konmuş, eşleri ve çocukları alınmış ve birçoğu köle pazarlarında satılmıştır. En ünlü Yahudi eğitim kurumları kapatılmış, her yerde sinagoglar yıkılmıştır.
Bu Berberi hanedanların hakimiyeti sırasında, birçok Yahudi, hatta Müslüman alim İberyada Müslümanların kontrolü altındaki bölgeleri terk ederek, 1085 yılında Hristiyan güçleri tarafından yeniden fethedilmiş olan Toledo şehrine gitmiştir.
Birçok Yahudi alim, Toledo Okulu olarak bilinen ve Arap dünyasından önemli eserlerin, özellikle de ibn Rüşd ile İberyada Avicebrón olarak tanınan Yahudi şair ve filozof Solomon ibn Gabirolun çalışmalarının ilk Latince çevirilerini üretmiştir. Yahudiler, Kastilyalı VI. Alfonsonun ordularına katılmış, yine ordularında çok sayıda Yahudi asker bulunduran Muvahhitlere karşı savaşta 40.000e yakın Yahudi savaşmıştır.
Müslümanların yönetiminin sona ermesinden sonra dahi, İberyadaki Yahudi cemaati, bilhassa da Babil Akademilerinin düşüşe geçişi ile birlikte, dünyadaki en önemli cemaat olmayı sürdürmüştür. 1135 yılında doğan, Musa ibn Meymun gibi akademisyenler her ne kadar ibn Meymunun kendisi Müslümanların hakimiyeti altında Yahudilerin maruz kaldığı muameleden şikayetçi olmuşsa da Yahudiliğin önemli şahsiyetleri arasında yer almışlardır. İber Yarımadasındaki büyük Yahudi varlığı, Yahudilerin 1492 tarihli Elhamra Kararnamesi ile Hristiyan İspanyadan, ardından yine benzer bir emir ile 1497 yılında da Hristiyan Portekizden toplu olarak göçe zorlanmasına kadar sürmüştür.
Önemli şahsiyetler
Ebu el Dal ibn Hasday, filozof, Zaragozada vezir
Ebu Ruiz ibn Dahri, Muvahhitlere karşı savaşta yer almıştır
Amram ben İzak ibn Şalbib, Kastilya Kralı VI. Alfonsoya hizmet vermiş alim ve diplomat
Bahya ibn Pakuda, filozof ve Şovot ha-Levavot adlı eserin yazarı
Piskopos Bodo-Eleazar; Yahudi Ansiklopedisine göre, İspanyol Hristiyanlar arasından Yahudiliği yaymak için Kurtubaya gittiği söylenen... sonradan Yahudiliğe geçen şahsiyet.
Dunaş ben Labrat, şair
İzak ibn Albalya, Gırnatalı astronom ve haham
Yekuthiel ibn Hasan, Zaragozada kralın vezirliğini yapmış, ancak daha sonra gözden düşmüş ve idam edilmiştir
Yosef ibn Hasday, şair, Ebu el-Fadl ibn Hasdayın babası
Yosef ibn Migaş, Gırnatalı diplomat
Musa ibn Meymun, haham, hekim ve filozof
Menahem ben Saruk
Solomon ibn Gabirol, şair ve filozof
Moşe ben Enoh
Yehuda Halevi, şair ve filozof
Abraham ibn Ezra, haham ve şair
Musa ibn Ezra, filozof ve şair
Tudelalı Binyamin, seyyah
Samuel Ha-Nagid ibn Nagrela, kraliyet veziri ve şair
Hasday bin Şaprut, halife hekimi ve dış ilişkilerden sorumlu devlet adamı
Yudah ben Şaul ibn Tibbon