Ürgenç

Ürgenç veya Gürgenç (Özbekçe: Urganch), Özbekistan'da şehir.
Harezm ili'nin yönetim merkezi olan şehrin 2001 yılı resmi nüfusu 138.609'dir. Şehir, Amu Derya Nehri ve Şavat kanalı kıyısında kuruludur. Kızıl Kum Çölü boyunca Buhara'nın 450 km. batısında yer almaktadır.
Tarih
Gürgenç'in tarihi çok eski devirlere uzanır. MÖ 138-126 yıllarında Türkistanı gezen Çinli seyyah Çian-Kien, Ceyhun nehri üzerindeki büyük bölgeden bahseder ki, buranın Harezmin merkezi olan Gürgenç olması muhtemeldir. 712 yılında Emeviler Gürgençi işgal ettiler ve Harezmi kontrol altında tutmak maksadıyla bölgeyi ikiye ayırdılar. Kası yerli hanedan Afrigoğullarına bırakırken Gürgençi kendilerine hükumet merkezi yaptılar. Maveraünnehir, Horasan ve Fergana yanında Gürgenç de Türkistanın kapısı olarak nitelendirilmekteydi. Samaniler döneminde (819-1005) Gürgenç Kas kadar önem taşımamakla beraber zamanla büyük bir gelişme gösterdi. Samanilere tabi Gürgenç valisi ve Memuni hanedanının kurucusu Emir Memun b. Muhammed, Kasta hüküm süren Afrigoğullarına son vererek 995te bütün Harezmi kendi hakimiyeti altına aldı. Bu dönemden bu yana Gürgenç Harezmin Kastan sonra ikinci büyük şehri oldu.
Harezmde hüküm süren bütün hanedanlar gibi Memuniler de Harezmşah unvanını aldılar. Gazneli Mahmud, 1017'de Memunilerin Harezmdeki egemenliklerine son verdi ve buraya kendi adamlarından Altuntaş'ı atadı. Altuntaşın oğlu Harezmşah Harun, 1030'da Sultan Mahmudun ölümü üzerine oğlu Mesuda karşı bayrak açtı. Harizm sınırına gelmiş olan Tuğrul Bey, Çağrı Bey ve İbrahim Yinal idaresindeki Selçuklu Türkleri ile Sultan Mesuda karşı iş birliği yaptı, ancak Gazneli veziri Ahmed b. Abdüssamedin tahriki ve Sultan Mesudun tasvibiyle öldürülünce Harezm bölgesi Cend şehri emiri Şah Melike verildi. 1041 yılında Şah Melik de Altuntaşoğullarını ve taraftarlarını Harezmden uzaklaştırıp Gürgençe hakim oldu ve Sultan Mesud adına hutbe okuttu.
Gürgenç, Memuniler zamanında bölgenin en önemli kültür, ilim ve ticaret merkezi oldu. İslam dünyasının çeşitli bölgelerinden çok sayıda ilim adamı Gürgençe akın etti ve burada Memuni ailesinden himaye gördü. Bunlar arasında İbn Sina, Biruni, Ebu Sehl el-Mesih, İbn Irak, İbnül-Hammar, Ebu Mansur es-Sealibi zikredilebilir. Şehir ayrıca yoğun bir imar faaliyetine sahne oldu ve çeşitli binalar yapıldı.
Çağrı Bey, 1043'te Tuğrul Beyle birlikte Harezm üzerine yürüyerek Gürgençi Selçuklu topraklarına kattı. Bu tarihten sonra Gürgenç Harezm'in en büyük şehri oldu. Gürgençin 11 ve 12. yüzyıllardaki durumu hakkında yeterli bilgi yoktur. 11. yüzyılın sonlarında Büyük Selçuklu devlet adamlarından Kutbüddin Muhammed b. Anuş Tegin Harezmşah unvanıyla Harizme vali tayin edilince Gürgenç bu yeni Harezmşahların idaresine girdi.
Sultan Sencer devrinde Harizm Valisi Kutbüddin Muhammedin ölümü üzerine oğlu Atsız b. Muhammed Harezmşah tayin edildi. Atsız hükmünün başlarında tabi olduğu Sultan Sencere sadık kaldı, fakat daha sonra Cend ve Mangışlak şehirleri gibi stratejik önemi büyük merkezleri zapt ederek siyasi nüfuzunu Selçukluların aleyhine Seyhun ilerisine yayma faaliyetine girişti. Sencer, Atsızın bu bölgeleri ele geçirmesinden rahatsız oldu ve onu cezalandırmaya karar verdi; bunun üzerine Atsız bağımsızlığını ilan etti. Belhten Harezme yürüyen Sencer, Atsızın ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı ve Harezmin yönetimini akrabalarından Süleyman b. Muhammede verdi. Atsız 1141'de Harezmi tekrar ele geçirip Senceri metbu tanıdığını bildirdi ; fakat aynı yıl içinde Sencerin Katvanda Karahıtaylara yenilmesi üzerine bir kez daha bağımsızlığını ilan etti. İkinci defa Harezm seferine çıkan Sencer 1143'te Gürgenç önlerine kadar gelince Atsız kaleye sığındı. Sencer de şehri mancınıkla dövmeye başladı ve zor durumda kalan Atsız elçiler ve hediyeler sunarak Sencerden af diledi. İkili arasında varılan anlaşmaya göre atsız Horasan akınlarındaki yağmalarını iade edecek ve Sencer'e bağlılığını bildirecekti. Gerginlik yatıştıktan sonra atsız, iki Batıni fedai göndererek Sencer'e suikast düzenledi ve başarılı olamadı. Bunun üzerine Sultan Sencer 1147'de üçüncü bir sefer tertip etti ve Gürgenç üstüne yürüdü, akabinde Atsız, şehrin ileri gelenlerinin araya girmesiyle Sencer tarafından tekrar affedildi.
Atsız 1156da ölünce oğlu İlarslan Gürgenç'e hakim oldu; Sencer de onun Harezmşahlığını onaylamıştır. İlarslan, Karahıtayların hücumlarına karşı koymakla beraber onlara vergi ödemekten kurtulamadı.
Harezmşah Muhammed b. Tekiş devrinde Gurlulardan Şehabeddin büyük bir ordu ile Harezme geldi ve Karasuda Harezm ordusunu yenerek Gürgençi kuşattı, ancak başarı sağlayamayıp geri çekildi. Harezmşahlar dönemi sonlarındaysa bölgede Moğol tehlikesi belirmişti.
Moğollar Otrar hadisesinden sonra Harezmi istila etmeye karar verdiler. Harezmşah Muhammed b. Tekiş Cengiz Hana karşı ülkesini savunamayıp ülkeyi terk etti ve batıya kaçan Harezmşah Muhammed Hazar Denizi'ne kaçarak 1220'de Abeskun adalarından birinde öldü. Yerine veliaht tayin ettiği oğlu Celaleddin Harizmşah (Mengüberti) geçti. İlerleyen Moğollar başkente ulaşmıştı. Gürgençi kuşatan Moğol ordusu şehri izole ederek halkı açlığa mahkum etmiştir. Şehir uzun süre dayanamayıp düşmüştür ve Moğolların büyük bir kıyımına sahne olmuştur. Ceyhun nehri'ne kurulan bentler de yıkılarak Gürgenç çevresi su altında bırakılmıştır. Çok önemli mimari eserlerin yıkılışı anlatılır sadece Tekişin türbesiyle eski saray ayakta kalabildi. Tarihçi İbnül-Esir, eserinde Gürgençin akıbetinin Moğol istilasına uğrayan diğer şehirlerden daha kötü olduğunu, diğer şehirlerde katliamdan kurtulanlar bulunduğu halde bu şehirde halkın suda boğulduğunu veya enkaz altında kalarak can verdiğini yazmıştır.
El Hamevi 1219'da moğol istilası öncesi şehri ziyaret etmiştir ve anılarında Gürgenç kadar büyük bir şehir az görülür demiştir. moğol istilası sonrası, büyük yıkıma uğrayan şehirde Muhammed Harezmşah'ın oğlu Celaleddin Mengüberti de tutunamamış ve Hindistan'a gitmiştir. Şehir daha sonra imar edilerek tekrar canlandırılmıştır. İpek yolu üstünde yer alan Gürgenç'e gelen Müslüman ve Avrupalı seyyahlar Ürgençi Batı Asya ve Avrupa ile Uzakdoğu ticaret yolu üzerindeki en büyük şehirlerden biri olarak nitelendirmişlerdir. 13. asırda yaşayan Zekeriyya b. Muhammed el-Kazvini de Ürgençi müreffeh ve güzel bir şehir olarak belirtip halkının ekseriyetinin mutezile mezhebi taraftarı olduğunu aktarır ve şehirde çok sayıda meslek erbabı ve sanatçının yaşadığını nakleder.
Emir Timur 1388de Ürgençi fethederek halkını Semerkanta sürdü ve şehrin yıkılan yerlerine tarlalar açılmasını istedi. Ürgenç daha sonraki yıllarda Timur'un oğlu Şahruh Mirza tarafından imar edildi. Tekrar imar edilen ve büyük bir nüfusa sahip olan Ürgenç, Timurun torunları tarafından başkent seçildi. Timurlu rönesansı için merkez şehirlerden biri olmuştur. Bununla beraber Timurun istilasından sonra eski ticari önemini kazanamadı ve akabinde Özbeklerden Ebülhayr Han, Ürgenç Valisi Nasırüddin Sultan İbrahimi buradan uzaklaştırarak Timurlu hakimiyetine son verdiyse de sonra iklimini beğenmediği için kendisi de buradan ayrıldı. Rus işgaline dek de Hive hanlığı bünyesinde imar edilerek eski günlerine dönmüştür.
Mimari
Binlerce yıla yayılan bir kültür başkenti olan Ürgenç'in mimarisi hakkında hakkında birçok araştırma yapılmıştır. 1220 yılındaki Moğol istilası nedeniyle büyük bir yıkıma uğrayan Ürgenç'in eserlerinin çoğu günümüze kalmamıştır. Kalan önemli eserleri arasında türbeler, minareler bulunmaktadır. 1200 yılında ölen Harezmşah Muhammed Tekiş, Fahrettin Razi, şeyh Necmettin Kübra ve Töre Beg gibi önemli isimlerin türbeleri bunlar arasındadır. Moğol istilası sonrası restorasyon döneminde inşa edilen Ürgenç minaresi de Kutluğ Timur tarafından yaptırılmıştır. Yaklaşık olarak 65 metre yüksekliğinde olan minarenin günümüze 60.5 metresi kalmıştır. Altın Orda hanı Özbek zamanında inşa edildiği taban kısmına yakın olan hattan anlaşılmaktadır ve yukarı kısımlarda ayet'el kürsi yazmaktadır. Bu minarenin şerefe bölümünün neredeyse tamamına yakınının ahşap olduğu anlaşılmıştır.