Çayır sineği

Tipulidae, çayırsineğigiller, tipulagiller, tipulasineğigiller çift kanatlılar (Diptera) takımından böcek familyası.
Çayır sinekleri, ilkbahar ve yaz aylarında genellikle akarsu kenarlarındaki çayırlıklar ve fundalıklar ile ormanlar gibi nemli ve gölgeli yerlerde bulunurlar. İri vücutları, uzun bacakları ve hantal uçuşları ile kolayca tanınabilirler. En büyük türlerinin kanat açıklığı 10 cm olabilir. Toraksın dorsalinde V şeklindeki ek yeri en karakteristik özellikleridir. Sokucu iğneleri olmadığından kesinlikle sokamaz ve kan ememezler. Ergin evrede pek azında beslenme vardır. Bu da nektar veya serbest bitki öz sularını emme şeklindedir.
Morfoloji
Görünüşçe (habitus) Limoniidae familyasına çok benzer; onlardan kanat damarlanması ve duyargalarının yapısıyla ayrılırlar.
Kubbemsi yapılı toraksın dorsalinde "V" şeklinde mesonotal suturların bulunması, 5 segmentli olan palpin son segmentinin kamçı şeklinde uzaması, nokta gözlerin (ocelli) bulunmaması, 2 kaide (scapus ve pedicellus) ve 11 kamçı segmentine sahip duyargaların bulunması familyanın en karakteristik özellikleridir.
Birleşik gözler büyük ve ayrı olup daire ya da oval şekillidir. Uzun yapılı olan rostrum uzun ya da kısa bir nasus taşır. Dar yapılı kanatları dinlenme esnasında yarı açılır veya abdomenin üstünde birbiri üzerine katlanır. Kanatları iki anal damarlı, diskoid hücreli, genelde büyük, uzun ve uç kısmında daha fazla damarlanmıştır. Serbest durumlu olan halter daima belirgindir. Uzun, ince yapılı ve oldukça narin olan bacaklar 5 segmentli olup eklem yerlerinden kolayca kırılabilir. Bitkiler üzerinde beslenirken, kuvvetli rüzgarlarla bitkilerde meydana gelen salıntılar, bacak eklemlerinin kıvrımları ile o denli azaltılır ki gövde bu salıntılardan çok az etkilenir. Tibia apikalde mahmuzsuz veya 1 ya da 2 belirgin mahmuzludur. Beş segmentli olan tarsusun son segmenti bir çift tırnak ve empodium taşır. İnce ve uzun yapılı olan abdomen, 9-10 segmentten oluşmuştur. Abdomen sonu, dişilerde sivri olmakla birlikte erkekte daima genişlemiş ve özellikle önceki segmentten daha kalındır.
Hypopygium olarak adlandırılan erkek terminali bir takım karakteristik yapılar taşır ki bu yapılar bilhassa türlerin ayrımında kullanılır. Hypopygium türler için karakteristik özellik gösteren bilhassa kitinleşmiş 9. segment ile çiftleşme organını (aeadegus) içerir.
Ovipositor olarak adlandırılan dişi terminali yumurta bırakma ve çiftleşmeyi sağlayacak yapılar taşır. Ovipositor özellikle birkaç grupta çok uzun kılıç şeklinde (Xiphura), sivri ve kuvvetli kitinleşmiştir.
Biyolojisi
Yaşam döngüleri, kısa bir yumurta evresi (1-2 hafta) ve 4 larva evresi ile kısa bir pupa evresinden oluşur (1-2 hafta). Çoğu 3. larva evresinde dikkate değer bir gelişim gösterir. Tam bir döngü 10 hafta kadar kısa bir süre olabildiği gibi 6 yıl kadar uzun olabilir. Ilıman türler genellikle univoltin olmasına rağmen birçok tür bivoltin dir. Sadece birkaç Tipula türü 2 yıllık hayat döngüsüne (semivoltin) sahiptir. Tipula carinifrons 4-5 yıllık bir hayat döngüsüne (merovoltin) sahiptir. Birçok Dolichopeza türünde yılda 2 nesil (bivoltin) görülür.
Yumurtlama çiftleşmeden hemen sonra meydana gelir. Bunun için abdomenin uç kısmı yumurta bırakılacak nemli toprak ya da çamur içine sık sık batırılır. Bırakılan yumurta sayısı vücut boyutu ile yakından alakalıdır, ortalama birkaç yüz olmakla birlikte Tipula oleracea 'da 1300 kadar olabilir. Yumurta, genellikle siyah renkli, pürüzsüz bir koryona sahip ve higroskopik filamentlidir. Sıcaklığa, yeni çıkan larvalara göre dayanıklı olmasına rağmen, duyarlıdır. Toprak içinde bulunan yumurtaların yaşama şansı su içindeki larvalardan daha fazladır.
Uzun ve silindirik yapılı olan larvalar dayanıklı derili ve 12 segmentlidir. Baş kapsülü büyüktür ve çoğunlukla protoraksın içine girer (hemicephal). Solunum metapneustic 'tir. Sularda yaşayanlar öncelikle deri solunumu yaparlar ki bu solunum tipinde trake borucukları ile donatılmış vücut uzantıları önemli rol oynar. Vücutlarının son segmentinin ventralinde kirpikli boru ve solunum borusu bulunur. Lob şeklinde 6 tane stigma uzantısı vardır. Bu uzantılar, larva suyun dibine kaçınca veya çamura girince stigmaları kapatarak yabancı maddelerin içeri kaçmasını engeller. Larvalar, sucul, yarı sucul ya da bütünüyle karacıl olabilir. Akarsu, göl ve bataklık gibi nemli yerlerde çürümekte olan bitkilerin kök, gövde ve yaprakları, rutubetli tarla toprakları, sığır gübresi, ağaç kovukları, ağaçların yosunlu ya da çürük kısımları, nemli orman altı toprak tabakası larvaların gelişimi için uygun habitatlardır. Larvaların büyük bir kısmı saprofittir.
Pupalar, 1215 mm boyunda, obtecta tipte olup kahverengimsi ya da sarımsı renkli, hafif eğrilmiş, boynuzumsu bir ön stigma taşır. Sularda pupa dönemine girenler suyun üzerine uzanan havalandırma çıkıntıları yaparlar.
Yayılımı
Dünya çapında yaklaşık olarak 4250, palearktik bölgede ise 17 cins ve 33 alt cinse dahil yaklaşık 1250 türü bilinmektedir. Avrupa'da ise yaklaşık 500 türle temsil edilmektedir.
2005 rakamlarına göre; Yunanistandan 163, Ermenistandan 59, Gürcistandan 67, Bulgaristandan 56, Azerbaycandan 52, İrandan 28 ve Suriyeden 8 tür bilinmektedir. Irakın Tipulidae faunası ile ilgili olarak herhangi bir kayıt mevcut değildir. Türkiyeden ise şimdiye kadar toplam 132 tür kaydedilmiş olup bunların 55i endemik, 68 tanesinin de tip lokalitesi Türkiyededir.
Düşmanları
Kuşlar, yarasalar, örümcekler, kız böcekleri, yırtıcı sinek ve arılar erginlerin doğal düşmanlarıdır. Larvaları ise kuşlar, kurbağalar, köstebekler, tarla fareleri, balıklar ve tel kurtları tarafından zarara uğratırlar.
Türkiye'deki türleri
Alt familya: Ctenophorina
Ctenophora Meigen, 1803
Ctenophora (Ctenophora) guttata Meigen,1818
Dictenidia Brulle, 1833
Dictenidia bimaculata (Linnaeus, 1761)
Tanyptera Latreille, 1804
Tanyptera (Tanyptera) atrata atrata (Linnaeus, 1758)
Alt familya: Dolichopezinae
Dolichopeza Curtis, 1825
Dolichopeza (Dolichopeza) graeca Mannheims, 1954
Alt familya: Tipulinae
Nephrotoma Meigen, 1803
Nephrotoma appendiculata appendiculata (Pierre, 1919)
Nephrotoma croceiventris lindneri (Mannheims, 1951)
Nephrotoma guestfalica guestfalica (Westhoff, 1879)
Nephrotoma quadrifaria quadrifaria (Meigen, 1804)
Nephrotoma theowaldi Oosterbroek, 1978
Nigrotipula
Nigrotipula nigra (Linnaeus, 1758)
Tipula Linnaeus, 1758
Alt cins: Acutipula
Tipula (Acutipula) aktashi Koç, Hasbenli & Jong, 1998
Tipula (Acutipula) isparta Vermoolen, 1983
Tipula (Acutipula) latifurca Vermoolen, 1983
Alt cins: Beringotipula
Tipula (Beringotipula) unca unca Wiedemann, 1817
Alt cins: Dendrotipula
Tipula (Dendrotipula) flavolineata Meigen, 1804
Alt cins: Lunatipula
Tipula (Lunatipula) anthe Mannheims, 1968
Tipula (Lunatipula) arnoldii Savchenko, 1957
Tipula (Lunatipula) astigma Savchenko, 1968
Tipula (Lunatipula) borysthenica Savchenko, 1952
Tipula (Lunatipula) carens Theischinger, 1987
Tipula (Lunatipula) cillibema Koç, 2004
Tipula (Lunatipula) dedecor Loew, 1873
Tipula (Lunatipula) dracula Theischinger, 1977
Tipula (Lunatipula) franzressli Theischinger, 1982
Tipula (Lunatipula) furcula Mannheims, 1954
Tipula (Lunatipula) gebze Koç, Hasbenli & Vogtenhuber, 2007
Tipula (Lunatipula) helvola Loew, 1873
Tipula (Lunatipula) huberti Theischinger, 1982
Tipula (Lunatipula) istriana Erhan et Theowald, 1961
Tipula (Lunatipula) jaroslavi Koç, 2007
Tipula (Lunatipula) mendli Martinovsky, 1976
Tipula (Lunatipula) murati Koç, 2004
Tipula (Lunatipula) neutra Theischinger, 1982
Tipula (Lunatipula) oorschotorum Theischinger, 1987
Tipula (Lunatipula) oosterbroeki Koç, 2007
Tipula (Lunatipula) peliostigma burdurafyonensis Theischinger, 1987
Tipula (Lunatipula) pseudopeliostigma Mannheims, 1965
Tipula (Lunatipula) pseudowolfi Theischinger, 1979
Tipula (Lunatipula) savtschenkoi Simova, 1960
Tipula (Lunatipula) sciurus Theischinger, 1977
Tipula (Lunatipula) selenis Loew, 1873
Tipula (Lunatipula) soosi izmirensis Mannheims, 1954
Tipula (Lunatipula) sepiaformis Vogtenhuber 2002
Tipula (Lunatipula) subacuminata Mannheims, 1963
Tipula (Lunatipula) subternalis Oosterbroek 1997
Tipula (Lunatipula) teunisseni Theischinger, 1979
Tipula (Lunatipula) theia Mannheims, 1963
Tipula (Lunatipula) transmarmarensis Koç, Aktaş & Oosterbroek, 1996
Tipula (Lunatipula) truncata truncata Loew, 1873
Tipula (Lunatipula) vermooleni Theischinger, 1987
Tipula (Lunatipula) verrucosa sinedente Theischinger, 1980
Tipula (Lunatipula) vulpecula Theisnger, 1979
Tipula (Lunatipula) vogtenhuberi Theischinger, 1979
Tipula (Lunatipula) zaitzevi Savchenko, 1952
Alt cins: Mediotipula
Tipula (Mediotipula) anatoliensis Theowald, 1978
Alt cins: Pterelachisus
Tipula (Pterelachisus) aspoecki Vogtenhuber, 2004
Tipula (Pterelachisus) luteobasalis abant Vogtenhuber, 2004
Tipula (Pterelachisus) varipennis Meigen, 1818
Alt cins: Savtshenkia
Tipula (Savtshenkia) jeekeli Mannheims & Theowald, 1959
Tipula (Savtshenkia) odontostyla Savchenko, 1961
Alt cins: Schummelia
Tipula (Schummelia) ahrensi Savchenko, 1957
Tipula (Schummelia) variicornis Schummel, 1833
Alt cins: Tipula
Tipula (Tipula) orientalis Lackschewitz, 1930
Alt cins: Yamatotipula
Tipula (Yamatotipula) caesia Schummel, 1933
Tipula (Yamatotipula) lateralis lateralis Meigen, 1804
Tipula (Yamatotipula) submontium Theowald et Oosterbroek, 1981