Sibirya Yupikçesi

Sibirya Yupikçesi (kendilerince Yupigestun), Amerika Birleşik Devletlerinde Alaska'ya bağlı St. Lawrence Adasında ve Rusya'ya bağlı Çukçi Özerk Bölgesinde yaşayan Sibirya Yupikleri tarafından konuşulan Yupik dilleri kolundan bir Eskimo dili. Alaska Yerli Dil Merkezine göre Alaska'daki 1.400 kişilik nüfustan 1.000 kadarı, Rusyadaki 900 kişilik nüfustan ise ancak 300 tanesi anadillerini konuşabiliyor.
Soğuk Savaş yıllarında (1948-1988) ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki siyasi çekişmeler Bering'in her iki yakasındaki Sibirya Yupiklerini yıllarca ayrı tutmuş, dillerinin korunup gelişmesi, soyunun tehlikede olmasına rağmen, ihmal edilmiş ve engellenmiştir.
Eskimo dilleri içindeki yeri
Eskimo - Aleut dilleri
Aleut dilleri
Eskimo dilleri
Yupik dilleri
Sirenik Yupikçesi
Öz Yupik dilleri
Sibirya Yupikçesi
Naukan Yupikçesi
Alaska Yupikçesi (Yupikçe & Çupikçe)
Supikçe
İnuit dilleri
İnyupikçe
Batı Kanada İnuitçesi
Doğu Kanada İnuitçesi
Grönland İnuitçesi
Konuşanları
St. Lawrence Adasındaki 1.400 Sibirya Yupiği içinde anadilini konuşan kişi sayısı 1.000 dir.. Adada iki dillilik (Yupikçe ve İngilizce) görülür.
Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında yapılan sayıma göre Sibirya Yupiklerinin nüfusu 1.100 kişi olup anadilini konuşabilenlerin (yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu) sayısı 1.050 kişidir.
Rusya'da Naukan ve Sirenik Yupikleri dahil Sibirya'daki bütün Yupiklerinin nüfusu 1.700 olup bunlardan 800 kadarı anadilini konuşabiliyor. Birçoğu da Çukçice ile Rusçayı akıcı biçimde konuşabilmektedir. Anadilleri 1997 yılında tükenen Sirenik Yupiklerinin günümüzdeki dilleri Sibirya Yupikçesi ya da Rusçadır.
Alfabe
ABD'de Alaska eyaletine bağlı St. Lawrence Adasında Latin alfabesi, Rusya federasyonunda ise Kiril kökenli alfabe kullanılır.
Rusya Federasyonunda kullanılan Kiril kökenli Eskimo alfabesi :
NOTLAR:
Ünlüler uzun ya da kısa olur; fakat yazıya yansıtılmayabilir/ӈъ = ŋ
Alternatif karakterler: ӷ = , ӄ = , ӈ = , = w, ӽ =
Eskimoca kelimelerde kullanılmaz.
St. Lawrence Adasındaki şive için Latin alfabesinden uyarlanan Sivuqaq Yupik alfabesi, 1970 lerin başında Fairbanks Alaska Üniversitesinden Michael Krauss tarafından Linda Aghnaghaghpik Badten, Sharon Pungowiyi Orr ve diğer Yupik konuşucuların katkılarıyla oluşturulmuştur.
Eğitim
Sovyet döneminde 1920 lerin sonunda Kiril kökenli alfabe oluşturulmuş ve okullarda kullanılmaya başlanmıştır. Daha sonra alfabe 1930 ların sonunda yenilenmiştir. Yupikçe okuma parçaları ve öykü kitapları Rusça çevirileriyle birlikte Ekaterina Rubtsova (. . , 1888-1971) ve Georgiy Menovşçikov (. . , 1911-1991) gibi dilcilerce yayımlanmıştır.
Amerika Birleşik Devletlerinin Alaska eyaletine bağlı olan St. Lawrence Adasındaki Sibirya Yupiklerinin dilleri yıllarca ihmal edilmiş, ABD Kongresinde 18 Aralık 1971 tarihinde Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (ANCSA Alaska Native Claims Settlement Act) yürürlüğe girene kadar okullarda öğretilmesi engellenmiştir. 1970 lerin başında Latin kökenli Yupik alfabesinin oluşturulmasından sonra Alaska Yerli Dil Merkezi (ANLC) , Kızılderili İşleri Bürosu (BIA, Bureau of Indian Affairs) ve Unalakleet'te konuşlanan Bering Boğazı Okul Bölgesinin St. Lawrence Adasındaki Malzeme Geliştirme Merkezi (Materials Development Center) tarafından geleneksel Yupik öykülerinin metinleri ve okuma kitapları yayımlanmış olup bunlar Gambell ve Savoonga okullarında kullanılmaya başlanmıştır. Gambell'deki okulun iki binası olup, birinde okul öncesi başlangıç eğitimi (Head Start) yapılırken diğeri anaokulu ve lise olarak kullanılmaktadır. 1970 lerden günümüze kadar çok sayıda kitap ve kitapçık yalnızca Yupikçe ya da hem Yupikçe hem İngilizce iki dilli basılmıştır. Bir okulda üç yıl sınıf yardımcısı olarak çalışan Yupikçe öğretmenlerine Alaska eyaleti tarafından Yerel Tanınan Uzman (LRE, Locally Recognized Expert) sertifikası verilmektedir.
1987-1988 döneminde Alaska okul bölgelerinde Sibirya Yupiklerinden olan öğrencilerin sayısı :
Örnekler
Sibirya'dan
(sg) (pl) insan
ӷӄ kadın
baba
ӄӄ baş, kafa
ӄӈъӄӄ ayakkabı topuğu, ökçesi
ӷӄ balina
ӄ tavşan
ӄ kuş
ӷӄ kafes
ӄ (sg) ӷ (pl) su
(sg) (pl) yastık
ӈ ben
ӄӈ biz ikimiz
ӈ biz (en az üçümüz)
ъ sen
ъ siz ikiniz
ъ siz (en az üçünüz)
ъ o
ъ o ikisi
ъ onlar (en az üçü)
Alaska'dan
igaq: el
igaghvik: okul
aqelqaamavik, aqelqaghvik, aqelqiqvik: otel
yughaghta: rahip (Katolik ve Protestan)
tengegkayuk: uçak
igaghyaghqaq: kağıt
ullghitak, pangalgusik: kar motosikleti
eltughaq: torun
sikuq: iğne
Sivuqam nangaghnegha = Sivuqaq (St. Lawrence) bilgisi
kalanta, tanqighsuun: takvim
tanqiq: ay
Qaluvik: Ocak
Nazighaghsiq: Şubat
Teghiglugsiq: Mart
Lluughvik: Nisan
Kiigem Aghnaa: Mayıs
Pinaghvik: Haziran
Ellngaghvik: Temmuz
Palighvik: Ağustos
Kumlavik: Eylül
Naayvaghvik: Ekim
Aqumuq: Kasım
Kaneghyengesiq: Aralık
Dipnotlar
Konuyla ilgili yayınlar
Shinen, David C. 1962. "Notes on Saint Lawrence Island Yupik phonology." In Science in Alaska: Proceedings of the 12th Alaska Science Conference, Aug. 28-Sept. 1, 1961, 16-17. Ann Arbor: Edwards Brothers.
Shinen, David C. and Marilene Shinen. 1978. "Some discourse features in Siberian Yupik Eskimo narrative." Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota 22: 29-46.