Cemal Azmi

Mehmed Cemal Azmi Bey (1868, Arapkir - 17 Nisan 1922, Berlin), Osmanlı devlet adamı.
I. Dünya Savaşı sırasında olağanüstü sivil ve askeri yetkilerle Trabzon valisi olarak görev yapan Cemal Azmi; savaştan sonra kurulan mahkeme tarafından Trabzonda Ermeni Soykırımı yapmaktan suçlu bulunup idama mahkum edilmiş ve Ermeni komitacıların düzenlediği bir suikast sonucu Berlin'de öldürülmüştür.
Tartışmalı bir kişilik olan Cemal Azmi Bey, bir yandan Trabzon valiliği döneminde binlerce Ermeninin boğulmasından sorumlu tutulmakta ve Trabzon Celladı veya "Trabzon'un kasabı" olarak anılmakta iken bir yandan da Rus donanmasının şehri bombalamasına karşı durmuş, Türk ordusuna erzak sağlamak ve Türk ahaliyi Ermeni grupların saldırılarından korumak için büyük çaba göstermiş kurban olarak görülür.
Yaşamı
1868 yılında Arapkirde dünyaya geldi. Babası defter-i hakani (Tapu dairesi) müdürlerinden Osman Nuri Bey, annesi Gülsüm Hanımdır.
Arapkirdeki ilk tahsilinden sonra öğrenimine İstanbulda devam etti.1891de Mülkiye Mektebinin yüksek kısmını bitirdi ve öğretmenliğe başladı. Elaziz İdadisinde öğretmenlik, Şam Islahhanesinde mektep müdürlüğü yaptıktan sonra Suriye Vilayeti maiyet memurluğunda kaymakamlık stajı yaptı. 1896-197 arasında Suşehri, Ustrumca, Avrethisar, Kosova Merkez kazası kaymakamlıklarında bulundu.
Kosova Merkez Kazası kaymakamlığı sırasında İttihat ve Terakki Cemiyetine üye oldu.. II. Meşrutiyetin ilanından sonra Seniçe mutasarrıfı olarak atandı. Ardından Siverek, Bolu, Lazistan sancaklarında mutasarrıf olarak görev yaptı. Rizede görev yaparken kendisine eli sopalı mutasarrıf namı verildi. I. Dünya Savaşı öncesinde Trabzona vali olarak atandı.
Trabzon Valiliği
Cemal Azmi Bey, savaş boyunca çeşitli ülkelere ait istihbarat kuruluşlarının üssü haline gelen Trabzonda dört yıl vali olarak görev yaptı. Osmanlı gizli örgütü Teşkilat-ı Mahsusaya her türlü destek ve yardımı sağladı; toplantılarına katıldı; daha önce görev yaptığı Rize bölgesindeki eşkıyaların Teşkilat-ı Mahsusa emrine girmesini sağladı. 3. Ordunun ihtiyaçlarını karşılamada etkin rol aldı.
Rusların Erzurum'u işgal etmesi üzerine 17 Şubat 1919da Trabzonu Rum Metropolit Hrisontosa teslim ederek şehri terk etti, vilayet erkanı ile birlikte o zaman bir ilçe merkezi olan Ordu'ya yerleşti.
Valilik Sonrası
İşgalci İtilaf Devletleri tarafından tutuklanmak isteyince ülkeyi terk etti, ailesiyle Berline yerleşti. Berlinde küçük bir dükkan açarak tütün ticareti ile uğraştı. Dükkanı, kendisi gibi ülkeden kaçan Talat Paşa, Dr. Bahattin Şakir Bey, Doktor Nazım gibi ittihatçıların buluşma noktası haline geldi.
Savaş Mahkemesinde yargılanması
Trabzon Tehcir Mahkemesi olarak adlandırılan davada gıyabında yargılandı. İttihat ve Terakki merkezinden aldığı emirleri Trabzonda uygulamakla suçlandı; birçok Ermeninin onun emriyle kurşuna dizilerek veya kayıklara bindirilip denize atılarak öldürüldüğü iddia edildi. 21 Mayıs 1919da sonuçlanan davada suçlu bulunup gıyabında idama mahkum edildi.
Öldürülmesi
Cemal Azmi Beyin ismi, 1919da Erivanda toplanan Batı Ermenileri İkinci Kongresi'''nde öldürülmesine karar verilen kişiler arasında yer alıyordu.
17 Nisan 1922de Berlinde Nemesis'' adlı Ermeni örgütün fedaileri tarafından İttihat ve Terakki Cemiyetinin ileri gelenlerinden Dr. Bahattin Şakir Bey ile birlikte ailesinin gözü önünde öldürüldü. Mezarı, Berlin Türk Şehitliğindedir.
Ölümünden sonra
1926'da Türkiye hükumeti, Ermeni çeteciler tarafından siyasi nedenlerle öldürülenlerin ailelerine yardım etmek için bir yasa çıkardı. Meclisin kabul ettiği listede Talat Paşa, Cemal Paşa, Bahattin Şakir, Cemal Paşanın yaveri Süreyya ve Nusret Beyler ve Sait Halim Paşa ile birlikte Cemal Azmi Bey de yer aldı.