Merv Arkeoloji Parkı

Antik Merv Milli, Tarihi ve Kültürel Parkı, Türkmenistanın Merv vilayeti sınırlarında bir arkeolojik parktır.
Karakum Çölünde Murgab Nehri deltasında bulunan ve İpek Yolunun Orta Asyadaki en önemi duraklarından biri olan bu vahada M. Ö. 3. bin yıldan itibaren tarihin farklı dönemlerinde birçok farklı şehir yerleşimi kurulmuştur. Burada kurulan kimi şehirler ticari, askeri veya idari bir üs, kimileri imparatorluk merkezi idi.
Merv, 9. yüzyılda Abbasi halifesi Memun döneminde Abbasi Devletinin; Sultan Sencer döneminde Büyük Selçuklu Devletinin başkenti olmuş; 10. yüzyılın en büyük şehirleri arasında yer almış ve Moğol istilası sırasında yıkılmıştır. Şehir yıkıntıları 60kmlik alana yayılır.
Geçmişte kurulmuş nice büyük şehrin kale duvarları ile dini ve dünyevi yapıların kalıntılarını içeren saha, 1987de Türkmenistan tarafından arkeolojik park haline getirildi ve 1999da UNESCO Dünya Mirası listesine girdi.
Kaleler
Erk Kale
Tarih boyunca Mervde şehirler birbiri üstüne kurulmak yerine eskisinin yanına kurulduğundan her biri görece iyi korunmuş yan yana 5 farklı şehir kalıntısı günümüze gelebilmiştir. En eskisi M. Ö. 6. yüzyılda Ahameniş İmparatorluğu devrinde kurulan Erk Kaledir. Çokgen planlı ve etrafı hendekli çevrili yapı Ahameniş hükümdarlarına saray hizmeti vermiştir.
Gavur Kale
Erk Kalein yanında M. Ö. 3. yüzyılda Selevkos İmparatorluğuna bağlı ve bugün Gavur Kale denilen bir Helen şehri kuruldu. Şehir 900 yol boyunca çeşitli imparatorluklar arasında el değiştirdi.
Sultan Kalesi
İnşaatına esas itibarıyla Büyük Selçuklu İmparatoru Sultan Alparslan devrinde başlanan Sultan Kalesi, Mervdeki üçüncü kale şehridir. Kalenin inşası Sultan Melikşah döneminde sürmüş ve nihayet Sultan Sancar zamanında bitirilmiştir. Sultan Sancarın ölümü, Büyük Selçuklu Devletinin tarihe karışmasından sonra 1221 yılındaki Moğol saldırısı sırasında yerle bir olan şehir; su bentleri ve kanalları da tahrip olduğundan çöle dönmüştür.
Abullah Han Kale
Timurun oğlu Şahruh yeni bir sulama kanalı yaptırdıysa da ne yeterli su elde etmek ne de suyu eski yerleşim yerine taşımak mümkün oldu. 1407-1409 yıllarında Eski şehrin 2km. güneyinde Şahruh tarafından Taze Şehir adıyla yeni bir kale kurulmuş ve sonradan bu kaleye Buhara Hanı Abdullah Hanın ismi verilmiştir.
Bayram Ali Han Kale
Abdullah Han Kalenin kuzeybatısındaki Bayram Ali Hankale, Merv kalelerinin sonucusudur. 17.-18. yüzyıllarda yapıldığı sanılır 1600
Mervi eski görkemine kavuşturmaya çabası 20. yüzyılın başlarına kadar sürdü. Karakum Kanalının açılmasından sonra yeni şehir, Bayramali adıyla gelişme gösterdi.
Mimari kalıntılar
Merv şehrinin harabeleri arasında en eski mimarlık kalıntıları Erk Kalede bulunmaktadır. Kerpiçten dairevi biçimdeki sur duvarları ile 20 hektarlık bir alanı kuşatan kalede yapılan kazılar sonucunda saray, tapınak ve ev temelleri ortaya çıkarılmıştır.
Batıda, birbirine 100m. mesafede Büyük Kızkale ve Küçük Kızkale (Yiğitkale) adı verilen iki köşk kalıntısı VI-VII. yüzyıllara tarihlendirilir.

Sultankale içinde Selçuklu sarayı ve diğer hükümet binalarını kuşatan bir iç kale niteliğindeki Şehriyar Kalede çok harap durumda birkaç yapı bulunur.
Sultankalenin 1 km. kadar kuzeybatısında yer alan tek kubbeli Muhammed b. Zeyd Türbesi, Mervde günümüze ulaşan az sayıdaki Selçuklu eserlerinden en eskisidir. Sultan Sencerin kendisi için yaptırdığı türbesi Mervin en önemli mimari anıtı ve 12. yüzyıl İslam dünyasının şaheseridir.
Sultankale ile Abdullah Han Kale arasında yöre halkı tarafından Hacı Melikin Tandırı diye adlandırılan üç yapı kalıntısı görülür. Bu yapılar buzhane olarak inşa edilmiştir.
Arkeolojik çalışmalar
1992-2000 arasında Milli Türkmenistan Tarihi Enstitüsü, Londra Arekeolji Enstitüsü ve British Museum işbirliği ile Mervde Uluslararası Merv Projesi adıyla arekolojik çalışmalar yürütmüştür.
2001de UCL Arkeoloji Enstitüsü ile Antik Merv Milli, Tarihi ve Kültürel Parkı işbirliği ile arkeoleojik çalışmaların başlatılmıştır.
Sultan Kale bölgesinde Sultan Alparslanın Mervde gömüldüğü yerin bulunması ve anıt mezarının inşası amacıyla Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığının (TİKA) katkılarıyla bir proje yürütülmektedir.