Adigece dilbilgisi

Adigece, (Çerkesçe: , Adığabze), Adığece veya Batı Çerkesçesi özegeçişli, polisentetik, eylem-son yapısında ve eylem biçimbilimi zengin ve bir Kuzeybatı Kafkas dilidir. Adigey Cumhuriyeti'nde resmi dil olarak kullanılmakta ve bunun dışında ülke dışında yaşayan Çerkesler tarafından konuşulmaktadır. Dil, Kiril alfabesini kullanır.
Günümüzde dünya yüzünde çoğunluğu Türkiye'de olmak üzere, Adigeceyi anadili olarak kullanan insan sayısı, bir milyonun üzerindedir.
İsim
İsmin durumları
Çoğulluk '-' sonekiyle gösterilir.
I ('çocuk'), I ('çocuklar') olur.
('at'), ('atlar') olur.
Adigece ayrıca adları dört durumda tanımlar. Bunlar yalın, özgeçişli (ergative), araç, and evirgen'dir.
Yalın durum
- sonekini alır. (Örnek: I 'çocuk', I ('çocuklar'), 'at'). Bu durumun iki ana işlevi vardır:
Geçişsiz fiillerin öznesini belirtir.
{|
|-
|I||I || Iъ
|-
|I-||I- || -I-ъ
|-
| || ||
|-
|çocuk (yalın) || okula (erg.) || gitti
|-
|colspan=3|"Çocuk okula gitti."
|}
Geçişli fiillerin direkt nesnesini belirtir
{|
|-
|ъъ || || ъъ
|-
|ъъ- || - || ъъ
|-
| || ||
|-
|kadın (erg.) || gömleği (yalın) || temizliyor
|-
|colspan=3|"Kadın gömleği temizliyor."
|}
Ergatif durum (Eşişlevsel durum)
- sonekini alır. (örneğin I 'çocuğun', I 'çocukların'', 'atın). Çoğul olduğunda - (-ma) sonekini alır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:
Geçişli fiillerin öznesini belirtir
{|
|-
|ъъ || || ъъ
|-
|ъъ- || - || ъъ
|-
| || ||
|-
|kadın (erg.) || gömleği (yalın) || temizliyor
|-
|colspan=3|"Kadın gömleği temizliyor."
|}
Geçişsiz fiillerin direkt nesnesini belirtir.
{|
|-
|I || ъ ||
|-
|I- || ъ- ||
|-
| || ||
|-
|çocuk (yalın)|| kitabı (erg.) || okuyor
|-
|colspan=3|"Çocuk kitabı okuyor."
|}
{|
|-
|I || ъ || ъ
|-
|I- || ъ- || ъ
|-
| || ||
|-
|çocuk (yalın)|| ağaca (erg.) || bakıyor
|-
|colspan=3|"Çocuk ağaca bakıyor."
|}
Eylemin durumunu belirtirken, mesela konumun özelliği, eylemin züresi
/tʃəɮa/ köy - /tʃəɮam/ köyde
/mazaːxa/ karanlık (ay karanlığı) - /mazaːxam/ karanlıkta
/tʃəɕə/ gece - /tʃəɕəm/ geceleyin
/ptʃadəʑə/ sabah - /ptʃadəʑəm/ sabahleyin
/zamaːn/ geçmiş zaman - /zamaːnəm/ geçmiş zamanda
{|
|-
|ъ || || Iъ
|-
|ъ || - || -I-ъ
|-
| || ||
|-
|dün || köyde (erg.) || bulundum
|-
|colspan=3|"Dün köyde bulundum (köydeydim)"
|}
{|
|-
|I || ||
|-
| || ||
|-
|adam (arg.) || ormanda (erg.) || dikiliyor
|-
|colspan=3|"Adam ormanda."
|}
Araç - yön durumu
-I veya -I eklerini alır. (örneğin II '(belirli bir) çocukla / (belirli bir) çocuğu kullanarak', II 'bir çocukla / bir çocuğu kullanarak', II '(belirli) çocuklarla / (belirli) çocukları kullanarak', II 'çocuklarla / çocukları kullanarak', ъI '(belirli bir) kalemle / (belirli bir) kalemi kullanarak', ъI 'kalemle / kalemi kullanarak'); Bu ek Şapsığ diyalekinde - veya - ve Bjeduğ diyalektinde - veya - şeklinde kullanılır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:
Eylemin aracı veya aletini belirtirken:
ъ /txaɬem/ kalem - ъI /txaɬetʃʼa/ kalemle / kalemi kullanarak
ъ /txaɬem/ kalem - ъI /txaɬemtʃʼa/ (belirli bir) kalemle / (belirli bir) kalemi kullanarak
/waːta/ çekiç - I /waːtatʃʼa/ çekiçle / çekici kullanarak
/waːta/ çekiç - I /waːtamtʃʼa/ (belirli bir) çekiçle / (belirli bir) çekici kullanarak
{|
|-
|I || ъI || ъъ
|-
|-I- || ъ-I || ъ--ъ
|-
| || ||
|-
|adını (yalın) || (belirli bir) kalemle (araç d.) || yazdı
|-
|colspan=3|"Adını kalemle yazdı."
|}
{|
|-
|ъI|| ъъ
|-
|ъ-I|| ъъ
|-
| ||
|-
|(belirli bir) dürbünle (araç d.) || görüyor
|-
|colspan=2|"Dürbünle görüyor."
|}
Kullanılan dili belirtmek
/aːdəɣabza/ Çerkesçe - I /aːdəɣabzatʃʼa/ Çerkesçeyle
/aːdəɣabza/ Çerkesçe - I /aːdəɣabzamtʃʼa/ Çerkesçeyle.
{|
|-
| I ||I|| I
|-
| I- ||-I|| I
|-
| || ||
|-
|çocuk (arg.) || Çerkesçeyle (araç d.) || konuşuyor
|-
|colspan=3|"Çocuk Çerkesçeyle konuşuyor."
|}
{|
|-
| || ъI || I
|-
| - || ъ-I || -I
|-
| || ||
|-
|Radyoda (arg.) || söylenenler (yalın) || Rusça ile (araç d.)
|-
|colspan=3|"Radyoda söylenenler Rusça."
|}
Hareketin yönünü belirtmek:
ъ /ʁwaɡw/ yol - ъI /ʁwaɡwəmtʃʼa/ yoldan
/wəna/ ev - I /wənamtʃʼa/ evden
/xə/ deniz - I /xəmtʃʼa/ denizden
/aːmerika/ Amerika - I /aːmerikamtʃʼa/ Amerika'dan
{|
|-
|I || ъ || ъI
|-
|-I || ъ- || ъ-I
|-
| || ||
|-
|denizden (araç d.) || rüzgar (yalın) || çıkmak
|-
|colspan=3|"Rüzgar denizden geliyor."
|}
{|
|-
|I || I || I
|-
|-I || I-- || I-
|-
| || ||
|-
|evden (araç d.) || çocuklar (yalın) || gidiyorlar
|-
|colspan=3|"Çocuklar evden gidiyorlar."
|}
Evirgen
- sonekini alır. (örneğin I 'çocuk'), 'at'). Kfar Kama Çerkes diyalektinde - son ekini alır. Bu durumun birkaç işlevi vardır:
Özne tarafından farklı bir kalitenin özne tarafından belirtilmesi:
{|
|-
|I || || || ъъ
|-
|I- || || - || ъ-ъ
|-
| || || ||
|-
|adam || daha || zengin (inv.) || oldu
|-
|colspan=4|"Adam daha zengin oldu."
|}
{|
|-
|ъъ I || || || ъ
|-
| || || ||
|-
| çirkin kız || yarın || güzel (inv.) || olacak
|-
|colspan=4|"Çirkin kız yarın güzel olacak."
|}
{|
|-
| || ъI || ъ || ъ
|-
|- || ъI- || ъ- || ъ
|-
| || || ||
|-
| lav (yalın) || soğuduğunda || kaya (inv.) || olur
|-
|colspan=4|"Lav soğuduğunda bir kaya olur."
|}
İnsanların belirli mesleklerini belirtir:
{|
|-
|I ||Iъ||
|-
|-I ||Iъ-||
|-
| || ||
|-
|kocam ||öğretmen olarak (inv.)||çalışıyor
|-
|colspan=3|"Kocam öğretmen olarak çalışıyor."
|}
Özne ve nesne eksikliği
Günlük konuşma dilinde gergeften (sözün gelişinden) özne de nesne de düşürülebilir.
Özne ve nesnenin ikisi de ifade edilirse:
{|
|-
|I|| ъъ ||ъъ
|-
|I-|| ъъ- ||ъъ
|-
| || ||
|-
|çocuk (erg.) || kızı (yalın) || görüyor
|-
|colspan=3|"Çocuk kızı görüyor."
|}
Direkt nesne ifade edilirse:
{|
|-
|I|| ъъ
|-
|I-|| ъъ
|-
| ||
|-
|çocuk (erg.) || görüyor
|-
|colspan=2|"Çocuk onu görüyor."
|}
Özne ifade edilirse:
{|
|-
|ъъ|| ъъ
|-
|ъъ-|| ъъ
|-
| ||
|-
|kızı (yalın) || görüyor
|-
|colspan=2|"O kızıgörüyor."
|}
Özne ve nesnenin ikisi de ifade edilmezse:
{|
|-
|ъъ|-
|ъъ|-
|
|-
|görüyor
|-
|colspan=1|"O onu görüyor."
|}
İsim ve sıfat
Çerkesçe'de bir ismin yanına sıfat gelirse sıfat daima isimden hemen sonra gelir ve ayrıca ismin durumunu belirten sonekleri alır.
Yalın durum
{|
|-
|ъъ || || I
|-
||| ||
|-
| kız || güzel (yalın) || gidiyor
|-
|colspan=3|"Güzel kız gidiyor."
|}
Ergatif durum
{|
|-
|I || I || ||
|-
| || || ||
|-
| çocuk || uzun (erg.) || yiyor || elmayı (yalın)
|-
|colspan=4|"Uzun çocuk elmayı yiyiyor."
|}
Araç durumu
{|
|-
|ъ || II ||
|-
| || ||
|-
| kalem || keskin (araç d.) || yazıyorum
|-
|colspan=3|"Keskin ''' kalemle yazıyorum."
|}
Evirgen durum
{|
|-
| ъъ || ъъ || ъ
|-
| || ||
|-
| kız (yalın)|| güzel kız (olarak) (inv.) || olacak
|-
|colspan=3|"Kız güzel bir kız olacak."
|}
Bu durumda bütün cümlenin sadece bir isim ve bir sıfattan oluşur, sıfat ayrıca isimden önce de gelebilir. Bu durumda sıfat isimden sonra veya önce geldiğinde sonek almaz.
{|
|-
| || ъъ
|-
|||
|-
| güzel || kız (yalın)
|-
|colspan=2|"Kız güzel."
|}
Fiillerden isim üretme
I /maːkw'a/ - gidiyor - I /maːkw'ara/ - giden (kişi)
/maːʃxax/ - yiyorlar - /maːʃxaxara/ - yiyen kişiler
ъ /malaʒaːʁ/ - çalıştı - ъ /malaʒaːʁa/ - çalışan kişi
{|
|-
| || II || I || ъ
|-
| || I--I || I- || ъ
|-
| || || ||
|-
| şu (oradaki) || çocuklar (araç d.) ||giden kişi (erg.) || bak
|-
|colspan=4|"Şu çocuklar arasında gidene baksana"
|}
{|
|-
| I ||
|-
| I- || -
|-
| ||
|-
| giden kişi (yalın) || benim erkek kardeşim
|-
|colspan=2|"Giden kişi erkek kardeşim."
|}
{|
|-
| || ъIъ ||
|-
| || ъ--Iъ ||
|-
| || ||
|-
| çalışan insanlar (erg.) || bana söylediler || o
|-
|colspan=3|"Çalışan insanlar onu bana söylediler. "
|}
Sıfattan isim türetme
/daːxa/ - güzel - /daːxar/ - güzel kişi (yalın durum).
II /aːʃwʼə/ - tatlı - II /aːʃwʼəxar/ - tatlı olanlar (yalın durum).
/mazaːxa/ - karanlık - /mazaːxam/ - karanlıkta (ergatif durum).
ъI /tʂəʔa/ - soğuk - ъI /tʂəʔam/ - soğukta (ergatif durum).
{|
|-
| II || || ъъI
|-
| II--|| - ||ъ-ъ-I-
|-
| || ||
|-
| güçlü olanlar (yalın) || evimiz || gelmelerini sağla
|-
|colspan=3|"Güçlüleri evimize getir."
|}
{|
|-
| || ъъ || ъI || ъъ
|-
| - || ъ-ъ-- || ъI- || ъ-ъ--
|-
| || || ||
|-
| ev (erg.) || içeri girin || soğuk (erg.) || sizi hasta yapacak
|-
|colspan=4|"Eve girin, soğuk sizi hasta yapacak."
|}
{|
|-
| || ъъ ||
|-
| -- || ъ-ъ || -
|-
| || ||
|-
| hasta olanlar (egs.) || çağır (onları) || öncelikle
|-
|colspan=3|"Öncelikle hasta olanları çağırın."
|}
Çerkesçe'de ölçülebilir veya karşılaştırılabilir her sıfat -ъ /-aːʁa/ soneki eklenerek isme dönüştürülebilir. Örneğin:
/daːxa/ - güzel - ъ /daːxaːʁa/ - güzellik
II /kwʼaːtʃʼa/ - güçlü - IIъ /kwʼaːtʃʼaːʁa/ - dayanıklılık
/psaːwa/ - bütün, sağlam - ъ /psawaːʁa/ - sağlık durumu
/dajla/ - deli - ъ /dajlaːʁa/ - delilik
I /psəntʃʼa/ - hızlı - Iъ /psəntʃʼaːʁa/ - hız
I /ʔaːza/ - yetenekli - Iъ /ʔazaːʁa/ - yetenek
{|
|-
| || ъ || I
|-
| - || --ъ || --I
|-
| || {{IPA|-|jipsawaːʁa}} ||
|-
| annem || sağlık durumu || onun için endişeleniyorum
|-
|colspan=3|"Annemin sağlık durumu için endişeleniyorum."
|}
Fiiller
Çerkesçe'de diğer Kuzeybatı Kafkas dilleri gibi, fiil konuşmaın en çok çekim gören kısmıdır. Fiiller genellikle zaman, kişi, rakam vb ile çekimlenir.
Geçişkenlik
{|
|-
| || || I
|-
|- || || --I
|-
| || ||
|-
|Tom (yalın) || yiyiyor || evimizde (araç d.) / evimizle (araç d.)
|-
|colspan=4|"Tom evimizde yiyiyor."
|}
{|
|-
|I || || ъI|-
|I- || - || ъ-I
|-
| || ||
|-
|çocuk (yalın) || evimiz || geliyor|-
|colspan=3|"Çocuk evimize geliyor."
|}
{|
|-
|ъъ || ъ || || I
|-
|ъъ- || ъ || - || I
|-
| || || ||
|-
|kız (yalın) || bakıyor || evimiz || yönü
|-
|colspan=4|"Kız evimize doğru bakıyor."
|}
{|
|-
| || ||
|-
|- || ||
|-
| || ||
|-
|Tom (erg.) || yiyiyor || elma
|-
|colspan=3|"Tom elma yiyiyor."
|}
{|
|-
| || ъъ || || ъI|-
|- || ъъ- || - || -ъ-I
|-
| || || ||
|-
|Joseph (erg.) || kız (yalın) || evimiz || o onu gitmeye zorluyor|-
|colspan=4|"Joseph kızı evine gitmeye zorluyor.
|}
{|
|-
|I || ъ || ъъ
|-
|I- || ъ || -
|-
| || ||
|-
|çocuk (erg.) || bakıyor || kız (yalın)
|-
|colspan=3|"Kız çocuğa bakıyor."
|}
Fiil çekimi
Diğer örnekler :
Gövde duruşu
Örnekler:
I, ъъ, I ъ - Çocuk ayakta, kız oturuyor ve adam uzanıyor.
I ъ - Çocuğun ayakkabısı ona uyuyor. ( = uymak)
I ъ - Çocuk ayakkabısını çıkarıyor.
Üzerinde
Bir çatı, bir sandalye, bir dağ, bir masa veya bir yatak gibi bir şeyin üzerindeki nesneler veya onların üzerinde yapılan fiiller.
Örnekler:
I ъ - Çocuk çatıda duruyor.
ъ - Yiyecek masada.
I I I - Çocuk yatakta zıplıyor.
- Televizyon masaya uyuyor.
I I - Çocuk masadan iniyor.
Altında
Bir ağaç, mağara veya masa gibi bir şeyin üzerindeki nesneler veya onların üzerinde yapılan fiiller.
Örneğin:
I Iъ I - Çocuk evin altında duruyor.
I - Araba garajda.
I ъ Iъ, ъъ ъ I - Çocuk ağacın altında uzanıyor ve kız oturuyor.
I - Araba garaja sığıyor.
ъъ I - Kız garaja giriyor.
I II - Çocuk masanın altından çıkıyor.
Arasında
İnsanlar, deniz, su, orman, mezarlık gibi diğer nesnelerin arasındaki nesneler veya bunların arasında gerçekleşen fiiller.
Örnekler:
I , ъъ - Çocuk denizde, kız suda.
I I, ъъ - Çocuk denizin içinde zıplıyor, kız denize giriyor.
I ъ, ъъ ъ - Çocuk denize bakıyor, kız denizden bakıyor.
I - Çocuk ormanda.
I - Çocuk şunların arasında.
I I - Çocuk şu insanlara uyuyor (uyum sağlıyor).
I ъ ъ - Çocuk mezarda uzanıyor.
I ъ I - Çocuk yağmurdan kaçıyor.
Bir bölgenin içinde
Birisinin bahçesi, köyü, şehri gibi bazı aralardaki nesneler veya buralarda gerçekleşen fiiller.
Örnekler:
I - Çocuk köyde.
I ъ ъ - Çocuk kasabada kalacak.
I - Çocuk bahçeme giriyor.
- Araba köyde.
I I - Çocuk bahçeden çıkıyor.
Arkasında veya yakında veya etrafında
Bir şeyin yakınındaki nesneler veya bunların üzerinde gerçekleşen fiiller.
Örnekler:
I ъ I - Çocuk ağacın etrafında duruyor. ( = onun yakınında).
I - Sen oraya otur.
I ъ I - İnsanlar ağacın etrafına sığıyorlar.
I ъ I - Çocuk ağacın yakınına gidiyor.
I ъ II - Çocuk ağaçtan uzaklaşıyor.
İçinde
Binalar, evler, arabalar, klozetler, kutular, odalar, roketler gibi şeylerin içindeki nesneler veya bunların üzerinde yapılan fiiller.
Örnekler:
I - Çocuk evin içinde oturuyor. - Çocuk evin içinde.
ъ - Kağıtlar arabanın içindeler.
I - Çocuk eve giriyor.
I I - Çocuk evin içinde zıplıyor.
I - İnsanlar evin içine sığacaklar.
I I - Çocuk evden çıkıyor.
Asılı veya bağlı
Ağaçlar, elbiseler, kloset gibi şeyler veya kişiler üzerinde asılı duran nesneler veya bunların üzerinde gerçekleşen fiiller.
Örnekler:
I ъ - Çocuk dalın üzerinde oturuyor.
ъ - Elmalar ağacın üzerinde (asılı).
ъ - Arabanın (asılı olan) camları var.
I ъ I, ъъ ъ ъ - Çocuk ağaçta zıplıyor, kız ağaca bakıyor.
ъ ъ - Gömlek dolapta (asılı).
I I ъ - Çocuğun gömleğinde silah var (asılı).
I I - Çocuk (asılı olan) muz topluyor.
Gövde üzerinde
İnsanlar, hayvanlar, bitkiler gibi birinin/bir şeyin vücuduna/gövdesine bağlı nesneler veya bunların üzerindeki eylemler.
Örnekler:
ъ - Bitkinin dikenleri var (üzerinde).
ъ - Öküzünboynuzları var (üzerinde).
I I - Çocuğun kolu var (üzerinde).
I - Çocuk at üzerinde oturuyor.
I - Çocuk attan düşüyor.
I I - Çocuk attan iniyor.
I ъ I - Çocuk öküzün boynuzunu koparıyor.
Köşede
Örnekler:
I ъ - Çocuk orada (ayakta) duruyor.
I ъ ъ - Çocuk köşeye doğru yaklaşıyor.
I ъ ъ - Çocuk köşede duruyor.
I ъ ъI - Çocuk köşeden çıkıyor.
Yanında
Örnekler:
I ъ ъъ - Kız çocuğun yanında (ayakta) duruyor.
ъ - Evler birbirleriyle yan yana duruyorlar.
ъъ - Arabanın yanından gir.
I ъI - Çocuğun yanından uzaklaş (onun vücudundan ayrıl).
Zaman
Geçmiş zaman
1. tip :
Fiillerin 1. tip geçmiş zamanını oluşturmak için -aъ /-aːʁ/ ekleriz. Bu eylemin gerçekleştirildiğini gösterir fakat süresini veya bitirilme durumunu göstermez.
Örnekler :
I /kwʼa/ git - Iъ /makwʼaːʁ/ gitti
ъI /qaːkwʼ/ gel - ъIъ /qakwʼaːʁ/ geldiler
/ʃxa/ ye! - ъ /maʃxaːʁ/ yediler
I /ʔwa/ söyle - Iъ /jəʔwaːʁ/ söyledi
ъ /japɬ/ bak - ъъ /japɬaʁ/ baktı
/ʃxə/ (onu) ye - ъ /jəʃxaʁ/ (onu) yedi
{|
|-
| || ъ|-
| ||
|-
|evim || yedim|-
|colspan=2|"Evimde yedim."
|}
{|
|-
|ъ|| || ъ|-
| || ||
|-
|dün || elma || satın aldım|-
|colspan=3|"Dün elma aldım."
|}
2. tip :
Bu geçmiş zamanın hikayesi veya sürekli geçmiş zamanın hikayesidir. Bu -ъъ /-aʁaːʁ/ sonekiyle oluşturulur. Eylemin geçmiş belirli bir zamanda yaşanmış olduğunu gösterir.
Örnekler :
I /kwʼa/ git - Iъъ /makwʼaʁaːʁ/ gitmişti
ъI /qaːkwʼ/ gel - ъIъъ /qakwʼaʁaːʁ/ gelmişti
/ʃxa/ ye! - ъъ /maʃxaʁaːʁ/ yemişti
I /ʔwa/ söyle - Iъъ /jəʔwaʁaːʁ/ söylemişti
ъ /japɬ/ bak - ъъъ /japɬəʁaːʁ/ bakmıştı
/ʃxə/ ye - ъъ /jəʃxəʁaːʁ/ yemişti
{|
|-
| || ъъ|-
| ||
|-
|evim || yemiştim|-
|colspan=2|"Evimde yemiştim."
|}
{|
|-
|ъ|| || ъъ|-
| || ||
|-
|dün || bir elma || satın aldım|-
|colspan=3|"Dün elma almıştım."
|}
Geniş zaman
Örneğin:
I /kwʼa/ git - I /makwʼa/ gidiyor
ъI /qaːkwʼ/ gel - ъI /qakwʼa/ geliyor
/ʃxa/ ye! - /maʃxaʁ/ yiyiyor
I /ʔwa/ söyle - I /jəʔwa/ söylüyor
ъ /japɬ/ bak - ъ /japɬə/ bakıyor
/ʃxə/ (onu) ye - /jəʃxə/ (onu) yiyiyor
{|
|-
| || |-
| ||
|-
|evim || yerim|-
|colspan=2|"Evimde yerim."
|}
{|
|-
| || |-
| ||
|-
|elma || satın alıyorum|-
|colspan=2|"Elma satın alıyorum."
|}
Gelecek zaman
Gelecek zaman genellikle ~() /(a)ɕt/ ekiyle oluşturulur. Bjeduğ, Şapsığ ve Nathuay gibi bazı diyalektlerde ise ~() /(a)t/ olarak kısaltılmış olarak kullanılır.
Örnekler :
I /kwʼa/ git - I /makwʼaɕt/ gidecek
ъI /qaːkwʼ/ gel - ъI /qakwʼaɕt/ gelecek
/ʃxa/ ye! - /maʃxaɕt/ yiyecek
I /ʔwa/ söyle - I /jəʔwaɕt/ söyleyecek
ъ /japɬ/ bak - ъ /japɬəɕt/ bakacak
/ʃxə/ ye (onu) - /jəʃxəaɕt/ (onu) yiyecek
{|
|-
| || |-
| ||
|-
|evim || yiyeceğim|-
|colspan=2|"Evimde yiyeceğim."
|}
{|
|-
| || |-
| ||
|-
|elma || alacağım|-
|colspan=2|"Elma alacağım."
|}
Zaman örnekleri
Sayılar
Sıfırdan ona kadar olan sayılar özel kelimelerdir.0 I 1 2 I 3 4 I 5 6 7 veya 8 9 ъ 10 I
Onbirden ondokuza kadar olan sayılar "on" kelimesinden sonra I () eki ve birim sayıyla oluşturulur:11 II 12 III 13 II 14 III 15 II 16 II 17 II 18 II 19 IIъ
Onun katlarında kırktan sonra elli hariç "yirmilik sayı sistemi" ile oluşturulur:20 II (20)21 II (20 ve 1)22 II I (20 ve 2)23 II (20 ve 3)
...30 I (30)31 I (30 ve 1)32 I I (30 ve 2)
...40 III (20 2)41 III (20 2 ve 1)42 III I (20 2 ve 2)
...50 ъъ (yarım-yüz)51 ъъ (yarım-yüz ve 1)52 ъъ I (half-hundred ve 2)
...60 II (20 3)61 II (20 3 ve 1)62 II I (20 3 ve 2)
...70 II I (20 3 ve 10)71 II II (20 3 ve 11)72 II III (20 3 ve 12)
...80 III (20 4)81 III (20 4 ve 1)82 III I (20 4 ve 2)
...90 III I (20 4 ve 10)91 III II (20 4 ve 11)91 III III (20 4 ve 12)
Yüzlükler kelime kökünü takiben (ъ (ʂ)) -- (-i-) eki ve sonrasında çarpan sayı köküyle oluşturulur.100 ъ (ʂa)101 ъ (ʂara zəra) (100 ve 1)110 ъ I (ʂara pʃʼəra) (100 ve 10)200 ъI (ʂitwʼ) (100 2)201 ъI (ʂitwʼəra zəra) (200 2 ve 1)300 ъ (ʂiɕ) (100 3)400 ъI (ʂipɬʼ) (100 4)500 ъ (ʂitf) (100 5)600 ъ (ʂix) (100 6)700 ъ (ʂibl) (100 7)800 ъ (ʂij) (100 8)900 ъъ (ʂibʁw) (100 9)
Bin (min)'dir. Binler kelime kökünü takiben ( (məjn)) -- (-i-) eki ve çarpan sayı köküyle oluşturulur.1000 (min)1001 (minra zəra) (1000 ve 1)1010 I (minra pʃʼəra) (1000 ve 10)1100 ъ (minra ʂara) (1000 ve 100)2000 I (minitwʼ) (1000 2)3000 (miniɕ) (1000 3)4000 I (minipɬʼ) (1000 4)5000 (minitf) (1000 5)6000 (minix) (1000 6)7000 (minibl) (1000 7)8000 (minij) (1000 8)9000 ъ (minibʁw) (1000 9)10000 I (minipʃʼ) (1000 10)11000 II (minipʃʼəkwʼəz) (1000 11)12000 III (minipʃʼəkwʼətwʼ) (1000 12)20000 II (minitwʼatʃə) (1000 20)100000 ъ (miniʂa) (1000 100)200000 ъI (miniʂitwʼ) (1000 200)
Oluşturulduğunda yüz kelimesi varsa onluk ve birim kelimeleriyle - (-ra) sonekini alır.
Örneğin:
ъ (ʂara zəra) [101], ъ I (ʂara twʼəra) [102], ъ II (pʃʼəkwʼətwʼəra) [111], ъI I I (ʂitwʼəra ɕatʃəra pɬʼəra) [234]).
Bin (min)'dir. Diğer binler -- (-i-) ekiyle ve çarpan birim köküyle oluşturulur: I (minitwʼə) [2,000], (miniɕ) [3,000] ъ (miniɕ ʂa) [3,100], ъI (miniɕ ʂitwʼə) [3,200], I (minipɬʼ) [4,000], I ъ (minipɬʼəra ʂa) [4,100], ъII (miniʂipɬʼətwʼ) [4,200], ъI (miniʂipɬʼəɕ) [4,300], ъ (minitfə ʂa) [5,100], ъI (miniʂitfətwʼ) [5,200]... İsmin belirli bir miktarı olduğunda, isim - (-i) eki ve çarpan sayı kökünü alır. Örneğin: I - Bir çocuk (zə tʃaːla), II - iki çocuk (tʃaːlitwʼ), II -dört çocuk (tʃaːlipɬʼ), Iъ - 100 çocuk (tʃaːliʂa), - bir gün (zə maːfa),
I - iki gün (maːfitwʼ), () - üç gün (maːfiɕ).
Sıra sayıları
/ (aːpara/jaːpara) - ilk hariç sıra sayıları - (jaː-) öneki ve (-nara) sonekiyle oluşturulur. Örneğin: I (jaːtwʼənara) - ikinci, (jaːɕənara) - üçüncü, I (jaːpɬʼənara) - dördüncü. birinci - ikinci - I üçüncü - dördüncü - I beşinci - altıncı - yedinci - sekizinci - dokuzuncu - ъ onuncu - I onbirinci - II onikinci - III yirminci - II yüzüncü - ъ
- birinci gün (jaːpara maːfa),
I - ikinci gün (jaːtwʼənara maːfa),
I ъ - ikinci ayakkabı (jaːpara tʃwaːqwa),
ъъ ъ~Altıncı sınıftan beri sigara içiyorum.
Ayrık sayılar
Sayının ~ (~ə) son sesli harfi ~ (~ara) olur:
I ъIъ - Sana zaten dört kere söyledim.
Sayı ayrıca paylaşımın ölçüsün tanımlar: "Bir" ve "iki" sayıları (psaw) (tüm), (pena) (tüm, süreyle/zamanla alakalı), ъ (nəqwa) (yarım) kelimeleriyle oluşturulur.
Kesirli sayılar sayma sayılarına -() /aːna/ anlambirimi eklenerek oluşturulur:
/ɕə/ "üç" - /ɕaːna/ "üçte biri", I /pɬʼə/ "dört" - I /pɬʼaːna/ "dörtte biri", "altı" -
/xaːna/ "altıda biri" diye devame ediyor. cümle içinde kullanırsak:
ЧI ъъ ъIъ "Tahsis edilmiş olan arazinin üçte birine patates ektik",
ъIъ - "Sebze tarlasının üçte birine domates ektik",
ъъ I ъ "O paranın dörtte birini borç olarak verdi."harım (1÷2) - ъ üçte biri (1÷3) - üçte ikisi (2÷3) - I (1÷3 2)dörtte biri (1÷4) - I dörtte ikisi (2÷4) - II (1÷4 2)dörtte üçü (3÷4) - I (1÷4 3)beşte biri (1÷5) - altıda biri (1÷6) - yedide biri (1÷7) - yedide biri (1÷8) - dokuzda biri (1÷9) - ъ onda biri (1÷10) - I onbirde biri (1÷11) - II onikide biri (1÷12) - III yirmide biri (1÷20) - II yüzde biri (1÷100) - ъ
Üleştrme sayıları - /-rə/ anlambiriminin yardımıyla uygun sayma sayısının tekrarı sonucu elde edilir: /zərəz/ "birer", II /twʼərətwʼ/ "ikişer", /ɕərəɕ/ "üçer", II /pɬʼərəplʼ/ "dörder", /tfərətf/ "beşer" diye devam ediyor. Cümle içinde örneklersek: I II Iъ "Öğrenciler sınava ikişer ikişer girdiler".
Sayılardan ikileme ana yapıcı sayının genellikle "one" olduğu üç sayma sayısının birleştirilmesiyle oluşturulur.
Örneğin:
/zəxəbl/ -- "altı yedi kadar", I /zətwʼəɕ/ -I- "iki üç kadar" . Cümle içinde: I ъIъ "Bugün iki üç kadar kişi bana geldi.".