Tanrı'nın Oğlu

Tanrı'nın Oğlu veya Göğün Oğlu, tarihte pek çok hükümdarın kendisine yakıştırdığı bir unvandır. Jül Sezar, ölümünden sonra MÖ 42'de Roma Senatosu tarafından tanrı ilan edilmişti. Sezar'ın evlatlığı ve Roma İmparatoru olacak olan Augustus, Sezar'ın evlatlığı olmasından dolayı kendisi için divi filius (ilahın oğlu) unvanını kullanmaya başladı. Roma İmparatoru Vespasian tanrı ilan edildiği için, oğlu Domitian da daha sonra kendisi için "ilahın oğlu" unvanını kullandı. Devam eden asırlarda birçok Roma hükümdarı tanrı ilan edildi. Mitolojide de bir tanrının oğlu olmakla nitelenen pek çok karakter vardır. Herakles, Zeus'un oğlu; Horus, Osiris'in oğludur.
Tanrı'nın oğlu tabiri Tanah'ta ve Yeni Ahit'te de Tanrı ile arasında özel bir münasebet olan kişiler için kullanılmış bir tabirdir. Tanah'ta, melekler, dindar ve adil insanlar, Şit'in soyundan gelenler ve İsrail hükümdarları hakkında "Tanrı'nın çocukları" tabiri kullanılmaktadır. Yeni Ahit'te, Adem ve birçok kez İsa Mesih için "Tanrı'nın oğlu" unvanı kullanılmaktadır. İsa Mesih'e tabi olanlar için ise "Tanrı'nın Oğulları" tabiri kullanılmaktadır.
Yeni Ahit'te pek çok kez İsa'ya Tanrı'nın oğlu vasfı izafe edilir. Yeni Ahit'te iki yerde, gökten gelen bir sesle İsa'nın Tanrı'nın oğlu olduğunun bildirildiği, bunun dışında bizzat kendisi tarafından ve bazen de başkaları tarafından Tanrı'nın oğlu olarak vasfedildiği rivayet edilmektedir. İsa hakkında kullanıldığında Tanrı'nın oğlu tabiri ile onun Mesihliğine, Tanrı tarafından seçilmiş kral olduğu inancına atıf yapılmaktadır. Meryem oğlu İsa'ya Hristiyanlıkta atfedilen "Tanrı'nın oğlu" tabirinin onun Mesih oluşundan başka bir anlama gelip gelmediği akademik çevrelerde üzerinde ortak bir kanaate varılamamış ve tartışılmaya devam edilen konulardandır.
"Tanrı'nın oğlu" kavramı, Hristiyan ilahiyatında teslisin ikinci kişisi için kullanılan "Oğul Tanrı" kavramı ile karıştırılmamalıdır (Yun. Θεός ὁ υἱός) Teslis akidesi, Meryem oğlu İsa'yı Oğul Tanrı olarak tanımaktadır, bu akidede Oğul Tanrı'nın Baba Tanrı ve Kutsal Ruh ile özde aynı olup kişi olarak ayrı olduğuna inanılır. Teslis akidesini kabul etmeyen Hristiyanlar, İsa için -Yeni Ahit'te mevcut olan- Tanrı'nın oğlu tabirini kabul ederler, fakat -Yeni Ahit'te mevcut olmayan- Oğul Tanrı tabirini kabul etmezler.
Hükümdarlar ve unvanları
Tarih boyunca III. Amenhotep'ten, Çin'deki Batı Çu hanedanına (MÖ 1046-771), Roma hükümdarı Augustus'tan, Japon imparatorlarına kadar birçok hükümdar bir tanrının soyundan geldiklerini ima eden unvanlar kullandılar.
Bu geleneklerin başında Eski Mısır'daki firavunlar geleneği gösterilebilir. Bir Mısır firavunu, Mısır'da tapınılan tanrılardan birisinin soyundan geliyor olarak anlatılırdı. Eski Mısır'ın ilk dört hanedanı boyunca firavunlar, tanrının oğlu olarak değil, tanrının kendisi olarak kabul ediliyordu. Buradan yola çıkarak, ilk dört hanedanın doğrudan teokrasi rejimiyle yönetildiği çıkarımı yapılmaktadır. Daha sonraki hanedanlarda da firavunun kendisini bir tanrının oğlu olarak kabul etmenin yanı sıra, aynı zamanda tanrı olarak gördüğü bilinmektedir. Örneğin III. Amenhotep'in kullandığı unvanlardan birisi "Ra'nın oğlu"dur, o aynı zamanda kendisi için "tanrılar kralı" demeye kadar varmıştır. Amarna Dönemi'nin sonlarında hükümdarlık yapan Akhenaton, firavunun rolünü, tanrının kendisi olmaktan, tanrı ile birlikte ülkeyi yöneten eşkrallığa indirdi. Bu yeni anlayışta, Tanrı ve firavun ülkeyi baba-oğul olarak birlikte yönetiyorlardı. Akhenaton, ayrıca, kendisinden önceki hükümdarlıklarda çok güçlü hale gelen Amun rahipliği gibi bir din adamı topluluğunun fiili iktidarı ele geçirmesini önlemek için, kendisini Tanrı'nın din adamı olarak tanımladı. Daha sonra Eski Mısır'ın İsrailoğullarının teokratik rejimine en benzer olduğu dönem, Herihor'un Teb Amun başrahibi olduğu dönemdedir. Herihor, kendisini bir tanrısal varlık olarak değil, sadece bir başrahip ve kral olarak kabul ediyordu.
Hükümdarların bir tanrının oğlu olarak kabul edilmesi uzak doğu coğrafyasında da görülmektedir. Göğün oğlu (天子 Telaffuz: [tien tı], 天 "gök/tanrı" + 子 "çocuk") unvanı ilk kez Batı Çu Hanedanı'nda (MÖ 1046-771) kullanıldı. Şücin (詩經) şiirler kitabında geçen bu kavram, Çulardaki göğün oğlu inancını göstermektedir. Buna göre göğün oğlu -ve dolayısıyla temsilcisi- olan Çin imparatoru, elindeki göksel meşruiyete dayanarak bütün dünyanın refahını sağlamakla sorumludur. Tien (veya Ten) hem "gök" hem de "tanrı" anlamına geldiği için Tientı unvanı, "Tanrı'nın oğlu" şeklinde de tercüme edilebilir. 7. asırdan beri Japon imparatorları da "göğün oğlu" (天子, Telaffuz: [ten şi]) unvanını kullanmaktadır. Orta Asya kavimlerinde da yaygın bir "göğün/tanrının oğlu" unvanı kullanılmaktaydı. Örneğin, MÖ 3. asır civarında Hun hükümdarları -"gök", "çocuk" ve "engin tecelli" anlamlarını içeren- şanyü (單于) unvanını kullanıyordu (MS 5. asırda bu unvanın yerine "kağan" unvanı kullanılmaya başlandı). Cengiz Han, Çiu Çuci'ye yazdığı bir mektupta, Mete'yi şanyü unvanıyla anmaktadır. Bu sözleri, onun zamanında (hük. 1206-1227) da şanyü unvanının Orta Asya kavimleri içinde unutulmadığını göstermektedir.
İsrailoğullarının kralları da "Rabbin oğlu" olarak görülüyordu. İsrailoğullarının teokrasi rejiminde kral, Tanrı'nın yeryüzündeki vekili olarak görülüyordu. İsrailoğulları krallarının Tanrı ile olan münasebeti, Eski Mısır firavunlarının kendilerine izafe ettiği münasebetten daha zayıf bir münasebetti. Firavunlardan farklı olarak, İsrailoğulları hükümdarları nadiren başrahiplik görevine geçerdi ve edilen dualarda hükümdar duanın muhatabı olmazdı. Hükümdarla bir alakası olan dualarda da direkt olarak Tanrı'ya hitab edilirdi. Yahudi filozof Filon, Yahudi krallarını tanrı gibi göstermenin zıddı bir yolu takip ederek, Tanrı'yı en üstün kral olarak teşbih etmektedir.
Tanah'ta geçtiğine göre Şam'da hüküm süren birkaç kralın adı "Hadad'ın oğlu" idi (Ben-Hadad). Bar-Rakib tarafından babası II. Panammuwa adına dikilen kitabe, tanrının oğlu dini anlayışını ima eden bir bakış açısını göstermektedir. II. Panammuwa'nın oğlu ve Samal kralı olan bir hükümdarın, kendisi için "Rakib'in oğlu" (Bar-Rakib) unvanını seçtiği anlaşılmaktadır. Rakib-El, Fenikece ve Aramice kitabelerde adına rastlanan bir ilahtır. II. Panammuwa, Şam'da bulunduğu bir esnada beklenmedik bir şekilde öldü. Oğlu Bar-Rakib, Şam'ın yerlisi değildi ve Samal hükümdarıydı. Bar-Rakib'den başka herhangi bir Samal yöneticisinin de benzer bir dini anlayışa sahip olup olmadığına dair bir bilgi mevcut değildir.
Yunan mitolojisinde, Heraklesin, Zeus'un oğlu olduğuna inanılırdı. Bunun dışında Eski Yunanlarda, tanrıların ölümlü kadınlarla ilişkiye girmesi sonucu tevellüd ettiğine inanılan pek çok tanrı çocuğu kurgusu vardır. Bir rivayete göre, Büyük İskender'in annesi Olimpias, İskender'in Amun-Zeus'un oğlu olduğunu iddia etmişti.
Jül Sezar, suikaste uğramasının ardından birkaç sene sonra MÖ 42'de Roma Senatosu tarafından "ilahi Jül" (divus Iulius) unvanıyla ilah ilan edildi. Evlatlık oğlu -ileride imparator Augustus olarak anılacak olan- Octavian, divi Iuli filius (ilahi Jül'ün oğlu) ya da kısaca divi filius (ilahın oğlu) unvanıyla anılmaya başlandı. Augustus, daha önce Roma devletinde hiç görülmemiş bir iş olarak, divi filius unvanını İkinci Üçlü döneminde siyasi gücünü artırmak ve bütün rakiplerini alt etmek için kullandı.
Jül Sezar hakkında kullanılan, tanrı gibi manasına gelen divustu, tanrı anlamında kullanılan kelime deus değildi. Augustus da bu yüzden kendisi hakkında dei filius değil, divi filius unvanını kullandı. O vakitler, tanrı kelimesi ile tanrı gibi (divus) kelimesi arasındaki fark avam nazarında pek farkında olunan bir mesele değildi. Augustus bu belirsizliği siyasi çıkarları için kullanmış olabilir. Augustusun etrafındakiler bu iki kelime arasındaki anlam farklılığının bilincinde olarak, şu manaya kail olmuşlardı: İmparatora yapılan ibadet, o sırada imparator olan şahsa değil, imparatorluk makamına yapılmış sayılır. Bununla birlikte, bu anlam inceliği Roma şehrinin ötesinde ortadan kalkmış haldeydi, bu yüzden Augustusun şahsına tanrı olarak tapılıyordu. Bu sebepten, Augustus hakkında yazıtlarda ve sikkelerde kullanılmış olan DF (divi filius) kısaltmasının ne zaman ne anlamda kullanıldığı belirsizdir. Augustus, divi filius unvanını, kendisini daha güçlü göstermek için bir araç kullanmayı sürdürdü. Hatta, ömrünün yaşlılık döneminde yapılan suretlerinde bile hiç yaşlanmamış birisi gibi tasvir ediliyordu. Az sayıda insanın imparatoru bizzat gördüğü düşünüldüğünde, bu tasvirlerin belli bir amaca hizmet ettiği anlaşılmaktadır.
Daha sonra Tiberius (MS 14-37de imparator) divus Augustusun oğlu olarak ve Hadrianus da divus Trajan ın oğlu olarak kabul edildi. MS 1. yüzyılın sonlarında hüküm süren Domitian (MS 81-96da imparator) ise dominus et deus (efendi ve tanrı) unvanıyla anılmıştır.
Roma İmparatorluğu haricinde, 2. Asırda hüküm süren Kuşan kralı I. Kanişkanın devaputra (Tanrının oğlu) unvanını kullandığı bilinmektedir.
Yahudilik
Her ne kadar "Tanrı'nın oğulları", "Tanrı'nın oğlu" ve "Rabbin oğlu" gibi tabirler Yahudi dini metinlerinde geçiyor olsa da, hiçbir zaman bu tabirler Tanrı ile doğrudan bir soybağını kastetmemektedir. İki yerde, Yahudi kralları mecazi olarak "tanrı" diye anılmaktadır. Kral, yüce kral Tanrı'ya benzetilmektedir. Bu tabirler sık sık, Yahudi halkının kendilerini tabir etmek için kullandıkları "Tanrınız Rabbin çocukları" ifadesindeki gibi, genel anlamdadır. Rabbiler tarafından kullanıldığında, ibare, Yahudi mesihini kastetmek için değil, İsrailoğulları ve genel olarak insan ırkını kastetmek için kullanılmaktadır. Yahudilikte, "mesih" unvanının daha geniş bir kullanımı söz konusudur ve çeşitli insanların veya nesnelerin unvanı olarak kullanılabilmektedir. Dolayısıyla, Yahudi eskatolojisine göre ahir zamanda ortaya çıkacak olan mesih ile bir ilgisi olmayabilmektedir.