İlhanlılar devrinde Aleviler

İlhanlılar devrinde Aleviler Moğolların en güçlü devirlerinde Kara-Kurum saraylarında itibar sahibi olan Budist ve Hristiyan din adamlarıyla karşı karşıya gelen İslamiyet mensupları çok büyük tehlikelere maruz kalmışlardı. İlhanlıların henüz kudret sahibi olmadıkları devirlerde Cengizin kurduğu büyük imparatorluk henüz parçalanmamıştı. Onun yerine geçen Oktay Han ise Cengizin koyduğu yasaları taviz vermeden uygulamaktaydı. Bilhassa Kayuk Han devrinde (M. 1247 / H. 645) Moğol adetlerinden kaynaklanan yasaların hakimiyeti altında yaşayan Müslümanlar büyük işkencelere maruz kalarak ezilmekteydiler. Argon Han (M. 1291 / H. 690) devrinde ise Müslümanlar çok şiddetli bir mezalime maruz kaldılar.
H. 656 / M. 1258 yılında Bağdad Abbasilerinin çökmesi sonucu Mısıra kaçmayı başaran ayni aileden Ebul Kasım Ahmed bin Zahir el-Mustensir bil-Lah Mısır-Memluk hükümdarı Melik Zahir (Baybars) tarafından M. 1261 tarihinde hilafete geçirildi. Bu durum Aleviler tarafından eskiden kendilerine ait olan Fatımi hilafet makamının gasp edilmesi olarak algılandı. Fatımi halifelerinin yeniden canlandırılması ve Mısırın gelecekteki siyasi güvenliğinin teminat altına alınmasına yönelik bir tedbir mahiyetinde olan bu hareket, yeni Mısır Abbasi halifesinin konumunu da Mısır hükümdarının yanında bir tekke şeyhinden fazla bir nüfuza sahip olamayan bir kukla durumuna indirgiyordu. Durumun kendi aleyhlerine vahim bir şekilde geliştiğini çabuk kavrayan Aleviler olanca güçlerini Moğol Kaanlarının teveccühünü kazanmak için sarfetmeğe başladılar.
Büyük Moğol istilasının başladığı devirlerde Batıniyye, Zeydiyye, İmamiyye, İsnaʿAşeriyye ve Ghulat-i Şiʿadan müteşekkil fırkalar Mısır, Şam, Irak, Arap ve Acem, Azerbaycan, Faris ve Horasan ülkelerine yayılmışlardı. Cengiz Ordularının Harezm ülkelerine doğru hareket etmeğe başladıklarındaysa bu mezheplerin mensupları da Cengiz Ordularının önünden kaçarak Orta Asyadan batıya doğru göç etmek zorunda kalmışlardı.
Mahmud Gazan Han ve Moğolların İslamiyeti kabulü
İlhanlıların dördüncü sultanı olan Mahmud Gazan M. 1295 / H. 693 tarihinde İlhanlılar tahtına oturdu. Önceleri Hulagunun yolunda yürüyen bu sultan Emir Nevruzun sayesinde Müslüman oldu. Hakanın İslamiyeti kabulünde en önemli etkiyi Kutb-ud-Din Şirazi ile kardeşi Kemaled-Din Şirazi yapmışlardı. Mahmud Gazanın dokuz yıl süren saltanatı süresince İrandaki bütün Moğollar İslam dinine girdi.
Mahmud Gazan Hanın İslamiyetin yayılmasındaki rolü ve hizmetleri
Mahmud Gazan hayatında Tebrizin batısında kendisi için bir türbe, fukaha için medreseler, sufilere ait medreseler yaptırdı ve bunların imarı için vakıflar bağladı. Meşhur Kutbud-Din Şirazi, Numam Tebrizi, Vezir Hoca Reşided-Din, Burak Baba Mevlana Celaleddin Ruminin torunu Ulu Arif Çelebi gibi büyük alim ve mutasavvıflara pek çok ihsanlarda bulunmuştu. H. 701 / M. 1302 yılında öldü.
Alevi nüfuzu altına giren Moğollara Mısırın Türk asıllı Kölemen (Memlük) hükümdarının harb ilanı
Gazan Hanın sarayına sızan Şiilerin hilafet makamına tekrar Alevileri getirme teşebbüslerini öğrenen Mısır hükümdarı Melikun-Nasır Sultan Muhammed bin Kalavun H. 699 / M. 1300 tarihinde Moğollar ile kanlı bir harbe girişti. Halbuki Mısır, Fatımi halifelerinin yüzyıllar boyu ektikleri Şiilik tohumlarıyla ünlenmiş bir ülkeydi ve bütün bu muhitler mezheben hep Alevi taraftarlarından oluşmaktaydılar.
Mahmud Gazan Hanın kardeşi Olcaytunun İsnaaşeriyye mezhebine girişi
Gazan Han vezir Emir Nevruzun ölümünden sonra fazla yaşamadı. Henüz İslamiyetin nüfuzu layikiyle Moğol saraylarına yerleşemeden Olcaytu İlhanlı tahtına oturdu. Orta Asyadan batıya doğru durmadan akın eden İbahiyye, Hululiyye ve Tenasüh akideleri taşıyan bazı garip kıyafetli Batıni dervişlerinin faaliyetlerinin çok arttığı bu devirde, vezir Saded-Din Kazvini Alevinin himayesinde bulunan Seyyid Taced-Din Savecinin yoğun çabaları sonucunda birçok Şii alimi de Moğol hükümdarı Olcaytunun sarayına gelmişlerdi. Kelam ve felsefe konularına derin ilgi duyan bu hükümdar, Horasandan gelen Hanefi Kelamcıları, Vezir Hoca Reşided-Dinnin ekibinde yer alan Şafii Eşarileri ve daha birçok çeşitli değişik mezheplere mensup olan Şiʿa-i Batıniyye alimleri mevcuttu. Kadıul-Kudat Hoca Abdul-Melik Şafii ile Hanefiyyenin meşhurlarından Sadri Cihan arasında geçen çok şiddetli bir Kelam tartışması üzerine Gazanın kardeşi Olcaytu meşhur alimlerden İbn-i Mutahharın tesirleri ve Seyyid Taced-Din Savecinin de telkinleriyle, Şianın İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebini kabul etti. (H. 707 / M. 1307)
Vezir Hoca Reşided-Din ile Taced-Din Şah arasında vuku bulan siyasi çekişmeler neticesinde Olcaytunun sarayı zamanla nezahetini yitirmiş olmakla beraber, burada ilmen ve ahlaken çok bilgili ve kıymetli şahsiyetler de bulunmaktaydı.
Olcaytunun İsnaaşeriyye mezhebinin yayılmasındaki hizmetleri
Seyyid Taced-Din Savecinin tavsiyesiyle Olcaytunun sarayında iltifatlara boğulan meşhur alimlerden Cemaled-Din-i İbn-i Mutahharul-Hillinin Şiʿanın İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebinin akidelerini savunma amacıyla yazdığı kitaplar, o devirde yayınlanmış olan en etkili dini eserler olarak kabul görmekteydi. Olcaytunun İbn-i Mutahharul-Hillinin tesirleri altında kalması neticesinde Şiiliğin İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebi de İlhanlıların hakimiyetlerindeki ülkelerde bir hayli güç kazanmıştı.
Olcaytuun Şiiliğe karşı beslediği muhabbet, bastırmış olduğu sikkelerin bir yüzüne La İlaheill-Allah Muhammed Resulul-Lah, Ali Veliyul-Lah diye yazdırmağa, diğer tarafına da İmam-ı Masumanın isimlerini hakkettirmeğe varacak kadar ileri safhalara ulaşmıştı.
Olcaytu Muhammed Hüdabendenin sarayındaki Batıniler: Burak Baba
Olcaytu Muhammed Hüdabendenin sarayındaki Batıniler arasında çok önemli bir şahsiyet, mezheben Hulmaniyye ve itikaden İbahiyye ile Hululiyyeden olan Burak Baba, Suriye kıtasında ve Halep civarında oturan Türkmen aşiretlerinin arasında dolaşarak halkı Şiʿa-i Batıniyye mezhebine katılmağa davet etmekteydi. Aslen Baba İlyasın halifelerinden Aybek Babanın müridi olan Burak Baba ve mensupları Elemuttaki Hükümet-i Melahide-i Batıniyye daileriydiler. Hulmaniyye mezhebi gereği güzel çocuklara Tanrı diye secde eden Burak Baba İlhanlı saraylarındaki evliyalar içinde en kibarı olarak nam salmıştı. H. 705 / M. 1306 yılında Şama gelen bu batıni-babası burada meşhur şair Siraced-Din Haccarın şiddetli hicviyeleriyle büyük itibar kaybına uğradı ve nihayetinde kendisine H. 706 / M. 1307 yılında uygulanan Hadd-i Şerri cezasının etkisiyle öldü.
Moğolların hezimete uğramaları ve Olcaytunun Sünniliği kabulü
İmamiye Şiasıın başına getirilen Cemaled-Din İbn-i Mutahharın Nehcul-Hak ve Minhacul-İstikame fi İsbatul-İmamiyye gibi eserleri İlhanlı saraylarında ve bilhassa da Olcaytunun üzerinde çok derin tesirler oluşturmuştu. Şiʿanın İlhanlıların himayesinde kuvvetle Sünniliğe yüklendiği bu devirde, Birleşik Moğol-Haçlı ordularını Suriyede dağıtan Mısırın Türk asıllı Kölemen (Memlük) Sultanı Kalavunun oğlu Emir Nasrud-Dinin yanında savaşlara katılan, ve itibarını bir hayli arttıran zamanın en büyük müçtehidi Selefi Şeyhul-İslam Takiyud-Din İbn-i Teymiyyetul-Harrani de yayınlamış olduğu eseri Minhacus-Sünne ile Şiilerin hamlelerine karşı bir mukabelede bulunmaktaydı. Moğolların sürekli tecavüzleriyle itibar kaybına uğrayan ve Şiilik karşısında çok güç bir duruma düşen Anadolu Sünniliği, bu durumdan endişe duyan uç beylerinden Karamanlı Nured-Din Muhammed Bey, Tekeli Türkmenleri Reisi ve Antalya Emiri Seyfed-Din Mahmud bin Sarimed-Din Teke, ve Kosan Oğlu Nured-Din Altun Bey gibi uç beylerinin gayretleriyle oluşturulan büyük bir ordu ile Konya ve havalisindeki Moğolların tamamını hezimete uğratmağa ve buradan sürmeğe muvaffak oldu. Bu büyük yenilgi karşısında son derece sarsılan vezir Saded-Din Alevi Kazvinide kaderinden öldü. Cereyan eden bu hadiseler üzerine Olcaytu da Şiiliği terk ederek Sünniliği kabul etmek zorunda kaldı. Moğolların uğradıkları bu ağır mağlubiyetten sonra bütün rafizi alimleri de birer birer İlhanlı saraylarından ayrılmağa başladılar. İmamiye Şiasıın Reisi Cemaled-Din İbn-i Mutahhar da Hilleye çekildi.
Alevi tekkelerin hükumetler üzerindeki itibarları
İmamiyyenin ulularından addedilen Seyyid Kıvamed-Din Meraşi, Şiiliğin en kuvvetli cazibe merkezi olarak hizmet veren ve Horasan kıtasının merkezi konumunda bulunan Amul kentindeki tekkesinden, bütün Şiʿa-i Batıniyye hareketlerini denetim altında tutmaktaydı. Bu devirde Horasan Valisi olan Efrasiyab da derviş elbisesi giyerek Seyyid Kıvamed-Din Meraşiye intisap edenler arasında yer almıştı. Fakat daha sonra Seyyid Kıvamed-Dinin yükselen şöhreti karşısında kaygılanan öteki Amul alimleriyle ittifak kurarak neyfedilmek üzere Kıvamed-Dini hapsettirdi. O gece Efrasiyabın veliahtı Seyfed-Dinin aniden vefat etmesi halkın Seyyid hakkındaki itikatlarının daha da kuvvetlenmesine sebep oldu. Halk zindana hücum ederek Seyyid Kıvamed-Dini oradan kurtarıp başlar üzerinde taşıyarak Rabo köyündeki tekkesine getirdiler. H. 730 / M. 1330 tarihinde ise Kıvamed-Dinnin üzerine Efrasiyab komutasında hücuma kalkan kuvayi tedibiye de ağır bir yenilgiye uğradı. Bu müsademede Efrasiyab ile birlikte bulunan üç oğlu da Seyyidin müridleri tarafından öldürüldü. Üç yüz dervişiyle birlikte Mazenderan dağlarının en sarp yerlerine çekilen Seyyid Kıvamed-Din Meraşi o yörelerin mutlak hakimi oldu.
Olcaytudan sonraki dönemde Batınillik hareketleri
Nezari ve Kuhistani gibi Şiʿa-i Batıniye daileri ise Moğolların aldıkları bu ağır yenilgiden hiç de müteessir olmayıp, bilakis olanca güçleriyle Kuhistan ve Kom gibi koyu Batıni merkezlerinde faaliyet ve neşriyatlarına olanca güçleriyle devam ettiler.
Şirazlı Kadıul-Kazat Muhabbed-Din Ebu İbrahim Temiminin sarfettiği tüm çabalara rağmen Faris vilayeti ahalisi Şiʿa-i Batıniye mezhebine girmişlerdi.
Olcaytunun vefatından sonra tahta oturan İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadir Hanın sünnileri himaye etmesi neticesi devrin meşhur sufilerinden Alaed-Devle Semnani ile Abdur-Razzak Kaşinin zaviyeleri epey alaka ve ehemmiyet görmeğe başlamıştı.
Maveraünnehirde bir yüzyıldan daha uzun süren buhranların sebepleri arasında Sultan Ebu Said Bahadir iktidarının yetersizliği ve Şii dailerle girişmiş olduğu mücadeleler başta gelmekteydi.
Ebu Said Bahadir Hanın H. 736 / M. 1336 tarihinde vefatı üzerine Hulagunun erkek evladından gelen soyu da böylece tamamen kurumuş oldu. Ebu Saidin vefatını müteakip ortaya bazı küçük devletçikler ortaya çıktı. Bu yeni Emaretler arasında en fazla göze çarpan iki hükümetten birisi Emir Çoban diğeri ise İlkaniyan adını alan Celayiroğullarından Emir Hasan sülalesiydi. Muzafferiler de, Serbedarlar da siyasi birer oluşum yarattıktan sonra Timurun ortaya çıkmasıyla yok olup gittiler.
Serbedarlar devrinde Alevi-Batınillik hareketleri
Serbedarlar tarafından sürekli olarak desteklenen ve himaye edilen Şia-i Batıniye mezhebi bu sayede yaptığı hamlelerle yeniden hayat bulmağa uğraşmaktaydı. Serbedarlar hükumeti Horasanda meşhur Ebu Bekir Beyhakinin de memleketi olan Beyhak kasabasına bağlı Şiʿa-i Batıniye mezhebinin en yaygın olduğu Paştin köyünde doğan Abdur-Razzak adında bir kişi tarafından kurulmuştu. Şeyh Cevrinin halifesi Emir Seyyid İzzed-Din Suğundinin nakibi olan Seyyid Kıvamed-Din daha İlhanlılar devrinde Mazenderan ve Sari yörelerinde şiddetli Şii propagandalarını başlatmış bulunmaktaydı. Bu devirde Horasanda hiç eksik olmayan isyanların başında mutlaka bir şeyh ya da Şia-i Batıniye tarafından idare edilmekte olan bir zaviye bulunmaktaydı. H. 737 / M. 1337 yılında Serbedarlar Hükumetinin kurucusu olan Abdur-Razzakın kardeşi Vecded-Dinin de aralarında yer aldığı çok mühim kuvvetlerle Tus şehrinin üzerine yürüyen Hasan Cevri müridlerinden Derviş Aziz tarafından Horasanda büyük bir ihtilal çıkartıldı. Türkistan, Belh, Tirmiz, Herat, Haf, Khuhistan, Kerman, Meşhed, Nişapur gibi büyük şehirlerin tamamı Hasan Cevri müridlerinin denetimi altına alındı.
Moğollar devrinde çeşitli bölgelerde hakim olan mezhepler
Bu devrin mezhebi coğrafyası hakkında Hamdul-Lah Mustefinin verdiği malumata göre Rey, Rabin, Eşk, Deyleman, Tavaş, Harfan, Hasan Can, Eve, Rudbad, Peşgel, Dere, Kum, Kaşan, Tefris, Zevare, Frahan, Nihavend, Cürcan şehirleri hep Şiiydiler. Diğer taraftan Sühreverd, Merağa, Huzistan, Han kentleri Hanefi oldukları gibi, Kazvin, Ebher, Zencan, Save, Tarin, Günan, Mezdekan, Tebrük, Ohan, Erdebil, Ehregilinir, Dahharkan, Nahçıvan, Küştapf, Şiraz, Küvar, Pişaver, Cebeli Ceylule, Dilbend, Hoşah, Errukarzi, İsfraz kentleri ahalisi ise mezheben Şafii idiler. Elemut Batınilerinin en fazla taraftarları ise Rudbad, Save, Talkan kasabalarındaydı. Hemedan Mu'tezile ve özellikle de Mücessimeden oluşmakta, Şiraz, Tebriz ve Olcaytu tarafından yeni kurulan Sultaniye şehrinde ise mezheben her türlü insan bulunmaktaydı.
Türklerde aşiret teşkilatı
Türkler bidayette yirmi dört boya ayrılmışlardı. Oğuzlar hesapsız aşiretlerle, Uygurlar yüz yirmi boya, Orta Asyadan göç etmeğe başladıklarında ise Türkler dört bin boya bölünmüşlerdi. Oğuzların bu yirmi dört boy teşkilatı bütün Türk devletlerinin esasları arasında daima görülmektedir. Selçuklu Hanedanı, Eyyubiler, Kölemenler, Akkoyunlular, Harezmşahlar, ve Anadolu Türkmenleri de hep ayni teşkilatı sürdürmüşlerdir.
Oğuzlarda aşiret teşkilatı
Oğuzlar kendi aşiretlerine Öz adını verirlerdi. Her aşiret bir İl ile birleşmiş ve o ilin bir parçası olarak kendine yer ayırmış olup, aşiretin bağımsız hayatı yoktu. İl ise tam teşekkül demekti. Tatarlarda ise aşiret tamamen bağımsızdı. Tatar kavmi birçok şubelerden oluşmaktadır. Her aşiret kendisine mahsus hususi bir alana sahiptir. Çerkeslerdeki aşiret yapısı da Evliya Çelebi tarafından nakledilmektedir.
Anadoludaki Türk aşiretlerinin Şiileşmesi hadisesi
Sultan Ebu Said Bahadir Hanın H. 736 / M. 1336 tarihinde vefatından sonra bu Türkler elli iki aşirete ayrıldılar. Her yüz haneye bir bey seçilerek Anadolu Selçukluları tarafından Bizans sınırlarına yerleştirildiler. Malatya, Kayseri, Sivas, Amasya taraflarında yurt edinen bu kabileler Selçukluların yıkılmasını müteakip ait oldukları mezhepleri sebebi ile, ve Şiʿa-i Batıniyye babalarının da teşvikleri neticesinde daima İrana tabi olmuşlardı. Anadolu Selçukluları ile mezhebi ihtilaf halinde bulunan bu aşiretler, Alaed-Din-i Key-Kubad-ı Evvel ve Gıyased-Din-i Key-Hüsrev-i Sani gibi hükümdarların mutasavvıflara karşı göstermiş oldukları samimi alakaları gördükçe, devletle aralarında olan ihtilafı unutuyorlardı. Gelgelelim, Babailer İsyanı neticesinde devletin şüphe ve tereddütlerinden kurtulamayan bu aşiretler, Uç Beyleri tarafından yönetilmekte olan vilayetlere dağıldılar.
Şii Türk aşiretlerinin Osmanlılara bağlanması
Selçukluların yıkılmasından sonra Uç Beyleri ile birlikte bağımsızlıklarını ilan eden Osmanlıların denetimi altındaki bölgelere Şiʿa-i Batıniyye Daileri de yerleşmişlerdi. Ayni zamanda İrana tabi olan ve kendilerine tarhedilen vergi yükümlülüklerinin altında şiddetle ezilen aşiretler Yıldırım Bayezid tarafından taltif edildiler. Kadı Burhaned-Dinin hakim olduğu memleketleri Yıldırımın zaptetmesiyle buralarda yurt edinmiş olan bütün aşiretler de Osmanlı Devletinin yönetimini tanıdılar.