Ali ve Nino

Ali ve Nino, Kurban Said müstear adını kullanan kimliği tartışmalı yazar tarafından ilk defa 1937de Viyanada Almanca olarak yayımlanmış roman.
Baküde 1918-1920 yıllarında Bolşevik işgalinin arifesinde Müslüman bir Azeri genci olan Ali Han Şirvanşir ile Hristiyan Gürcü kızı Nino Kipiani arasında yaşanan imkansız aşkı konu edinir. 1937de Viyanada yayımlandığı zaman yüzyılın aşkı olarak değerlendirilen eser, Romeo ve Juliet, Rüzgar Gibi Geçti, Doktor Jivago gibi aşk öyküleriyle kıyaslanmış ve 37 dile çevrilmiştir. Azerbaycan tarihi, milli kimliği, Kafkasların siyasi ve toplumsal yapısı hakkında bilgiler veren eser, Azerbaycanın milli romanı kabul edilir.
II. Dünya Savaşından sonra popüler olan ancak bir süre sonra unutulan kitap 1970'te Yenia Graman adında bir ressam tarafından İngilizce'ye çevrildi ve bu tarihten sonra ismi yeniden edebiyat dünyasında anılmaya başladı. Eser, 1971de Türkçeye çevrildi.
Yazarın gerçek kimliği kesin olarak bilinmez. Bu konuda tarihçi ve eleştirmenler yıllar boyunca iki gruba ayrılmıştır: Bir grup kitabı Essed Bey adıyla bilinen Bakü doğumlu Lev Nussimbaum (1905-1942) ile Avusturyalı Barones Elfriede Ehrenfels'in (1894-1982) Kurban Said imzasını kullanarak birlikte yazdıklarını kabul ederken diğer grup kitabın Azerbaycanlı yazar Yusuf Vezir Çemenzeminliye ait olduğunu iddia eder.
Yazarın Yusuf Vezir Çemenzeminli olduğunu iddia eden ilk kişi Türk eleştirmen Mustafa Turguldur. Kimi araştırmacılar, eserin ilk taslağının Çemenzeminlinin kaleminden çıktığını ancak daha sonra arkadaşı Lev Nussimbaum tarafından yer yer değiştirilerek yayımlandığını öne sürmüştür.
Roman, İngiliz oyun yazarı Christopher Hampton tarafından filme uyarlanmıştır ve 2015 yılında aynı adla çekilmiştir.
Konu
Konusu Bakü'de, Birinci Dünya Savaşı ve Rus Devrimi boyunca, Azerbaycan'ın bağımsızlık savaşı verdiği kaotik ortamda geçen romanda anlatı, romanın başkahramanı Ali Han Şirvanşirin anıları ve yaşadığı olaylar etrafında şekillenir. Ali Han Şirvanşir, soylu bir Müslüman ailenin oğludur. Rus disipliniyle yetişmiş, eğitimli, Hristiyan geleneği ile büyümüş ve Avrupanın yaşam tarzını benimsemiş soylu bir ailenin kızı olan Nino'ya aşıktır. Asya'da mı yoksa Avrupa'da mı olduğu tartışma konusu olan Bakü'de, Ali Han'ın kararı Asyalı olmaktır. Nino Kipiani ise tersine Avrupalı duyarlılığına sahiptir. İki genç, aşklarını yaşatabilmek için mücadele verirler.
Doğu kültürü içinde doğan ve bu kültür ile yetişen genç, müstakbel eşinin de kendi kültürüne, dinine uyum sağlamasını ve kapanmasını arzu eder ama Nino kesinlikle bunu reddetmektedir. Ali Han ile Nino ne olursa olsun birbirlerini sevmeye devam ederler. Ninonun ailesi başlangıçta karşı çıksa da sonunda evlenmelerine ikna olur ve Ali Han'ı akrabalarıyla tanıştırmak üzere Tiflis'e götürürler. Onlar Tiflis'teyken Nino'nun ona aşık Ermeni genç Melik Nahararyan tarafından kaçırıldığını haber alan Ali Han, arkadaşlarıyla birlikte onlara yetişir ve Nahararyan'ın işini bitiririr. Artık aranan bir suçludur; Dağıstan'a gider. Bir gün, Alli Han'ın dostu Molla Seyit, ona Nino'yu getirir. İki sevgili evlenir. Rusyada gerçekleşen ihtilalden sonra Ali Han artık aranan bir suçlu olmaktan çıkınca Baküye dönerler.
Ancak Baküde Rusların silahlandırdığı Ermeniler ile çatışmalar yaşanmaktadır. Ali Han da çatışmalara katılır. Sonunda Ermeni-Rus birlikleri şehri istila eder. Olaylarda seviklerini kaybeden Ali Han, Nino ile birlikte İran'a gider. Nino, kimi gelenek ve göreneklerine, kaderciliğine anlam veremektedir. Nino'nun bu ülkeye alışamaması Ali Han'ı çok üzer. Kafkas İslam Ordusu'nun şehri kurtarmasından sonra Baküye dönerler.
Azerbaycan hükümeti artık Gence'den Baküye gelmiştir. Ali Han Dışişlerinde memuriyete başlar, Nino ile bir kızları olur. Bakünün Ruslar tarafından işgali üzerine Ali Han, eşini ve kızını Tiflise gönderir. Kendisi Gence Köprüsü üzerinde vurulur.