Selanik'teki Yahudilerin tarihi

Selanik'teki Yahudilerin tarihi, iki bin yıl öncesine uzanır.
Selanik, Yahudi kültürü denilince akla gelen ilk şehirlerden biri olarak bilinir.
Kent, Yahudi cemaati açısından altın çağını Osmanlı egemenliği döneminde yaşadı. 1492den önce kentte az sayıda Yahudi nüfusu mevcuttu. Selanikin kesin olarak Osmanlı Devletinin yönetimine geçmesi ile sonlanan Selanik Kuşatması sırasında kent Yahudileri nin büyük bölümü şehri terk etmişlerdi. Kalan Yahudi toplulukları da İstanbulun Osmanlılar tarafından fethinden sonra bir yeni başkente sürgün edildiğinden 1478 tarihli bir sayıma göre o tarihte şehirde yaşayan Yahudi kalmamıştı.
31 Mart 1492de İspanya Kralı Ferdinand ve Kraliçe İsabel tarafından kaleme alınan Elhamra Fermanı ile İspanyadan kovulan Yahudiler ile 1496-1497 yıllarında Portekizden çıkarılanlar, diğer Avrupa ülkelerine ya da Osmanlı İmparatorluğuna göç etmişler; zaman içinde diğer Avrupa ülkelerinde de artan baskı ve alınan engizisyon kararlarının etkisiyle, Osmanlı ülkesine göç eden Yahudi nüfus hızla artmıştır. 16. ve 17. yüzyılda Almanya, Ukrayna, Polonya gibi bölgelerden kopup gelen Aşkenaz kökenli Yahudi cemaatleri de oldu.
Selanik Yahudileri bankerlik, tefecilik, zeytinyağı ve sabun imalatı, demircilik, bakırcılık, mermercilik, tenekecilik, kuyumculuk, iplikçilik, kunduracılık, terzilik, parfümcülük gibi işlerde sivrildiler; ancak temel uğraş, dokumacılıktı. Yahudiler Selanike yerleştikten bir süre sonra başta Vardar nehri ve kolları üzerinde olmak üzere, kente yakın mahallerde batan adı verilen çuha değirmenleri inşa etmişlerdi. Avrupada yaygınlaşmaya başlayan yeni bir teknik donanıma sahip olan bu değirmenlerde yünlüler hava şartlarına daha dayanaklı hale getirilirdi. Osmanlı Devletinin desteğini arkasına alan Sefarad Yahudileri, Selanikte, yeni bir dokumacılık merkezi inşa ettiler. Osmanlı limanları ve İtalya coğrafyasındaki krallıklar ile yaptıkları ticaret sayesinde zenginleştiler. En büyük müşterlerin ordunun ihtiyacı olan çuha dokumaları Selanikteki çuha üreticilerinden alan Osmanlı Devleti idi.
1648de İzmirde mesihliğini ilan eden Sabetay Sevinin ölümünden sonra takipçilerinin Selanikte yaşayan eşi Ayşe etrafında toplanması sonucu 300 kadar zengin Yahudi aile 1686da İslama geçti ve Sabetaycı topluluk oluştu.
18. yüzyılda gerek yeniçeriliğin kaldırılması gerekse Sanayi Devriminin etkisi ile Selanik dokuma endüstrisi zarar gördü. Yahudi nüfusun çoğu fabrikalarda ya da limanda ucuz iş gücü olarak çalışmaya başladı.
18. ve 19. Yüzyıllarda Avrupa Yahudileri arasında ortaya çıkan Haskala adlı toplumsal dönüşüm, Selanik Yahudilerini de etkiledi. Selanikte Allatini ailesi, İstanbulda Kamondo aileleri ile birlikte Osmanlı İmparatorluğunun her yerinde Alliance Israélite Universelle adlı cemiyetin okullarını kurdu. Yahudi cemaatlerinin çocukları, Fransızca ve Türkçe öğrenerek dış dünyaya açıldılar.
1913'te kentin Yunanların eline geçmesinden sonra Selanik Yahudileri, Türklerle işbirliği yapmakla ve hain olmakla itham edilerek Yunan ordusunun ve yerli Rumların baskısına maruz kaldılar. Bu baskıların yoğun bir biçimde dünya basınında yer alması sonucu Venizelos hükumeti Yahudilere yönelik eylemlere karşı bir dizi tedbir almıştır. 1912-1919 döneminde, Yunanistan hükumeti Yahudilere karşı yumuşak bir politika sürdürdü. I. Dünya Savaşı sırasında Selanikte yaşanan en önemli gelişme, 1917 Selanik Yangını idi. Yahudi ve Müslüman mahallerini yok eden bu yangında Yahudi cemaati birçok hatırasını yitirdi.
Şehirdeki Sabatay cemaati, - kağıt üstünde Müslüman göründükleri için - 1923teki nüfus mübadelesi sonucu Türkiyeye göç etmek zorunda kaldı. Şehirden göçen Müslümanların yerine Selanike Türkiyeden gelen Rumların ticaret ve el sanatlarında faaliyet göstermesi karşısında Yahudiler gerilemeye başladı. Son olarak Pireli deniz nakliyatçılarının hükumet tarafından Selanik'e yerleştirilmeleriyle, Yahudiler, 400 yıldır kesintisiz ellerinde bulundurdukları Selanik limanı işletmeciliğini kaybettiler. Selanik Yahudileri ve Batı Trakya Türklerini ayrı seçim bölgelerine konması, bu azınlıkların meclise temsilci yollayıp siyasi güç kazanmalarının önüne geçti.
II. Dünya Savaşı öncesinde Avrupada güçlenen Yahudi karşıtlığı Yunanistanda güçlü bir şekilde hissedildi. 29 Haziran 1931'de Selanik'te düzenlenen bir gösteriye katılan Yunanlar 220 Yahudi ailesinin yaşadığı Kampbell Mahallesinde Yahudilere ve onlara ait binalara saldırdı, çok sayıda bina ateşe verildi ve mahalle kül oldu. Selanik Yahudilerinin maruz kaldığı saldırılar bu olaydan sonra da devam etti. 1936'de Venizelos'un iktidardan uzaklaştırılmasından sonra saldırıların yoğunluğu azaldı.
II. Dünya Savaşı'nda Selanik Alman işgaline uğradı. Temmuz 1942de 18-45 arasındaki Musevi erkekler Eleftheria Meydanına toplatılıp Alman askerleri tarafından dövüldükten sonra madenlerde ve yollarda çalıştırılmak için Makedonyaya gönderildiler. 1943 Şubatında Alman işgali altındaki bölgelerin yönetimini Nazi SS komutanlarının alması ile birlikte 56.000 Selanik Musevisi Baron Hirsch Gettosuna toplandı ve Musevilerin Polanyanın Auschwitz toplama kampına gönderilmesi başladı. Haziran ayı ortalarında neredeyse tüm Selanik Musevileri sürgüne gönderilmiştir. Auschwitz-Birkenau kayıtlarına göre, 1943 ilkbahar-yaz arası dönemde Kuzey Yunanistandan kampa gelen 48.974 Museviden 2000i geri dönebildi. Bu dönemde Selanik'in büyük Yahudi mezarlığı, üniversitenin genişletilmesi bahanesiyle Selanik belediyesinin kullanımına verildi ve tahrip edildi. Yahudilerin boşalttığı evler, dükkanlar ve sinagoglar Yunanlara verildi. 30 sinagogtan sadece bir tanesi savaş bittiğinde ayakta kalabilmiştir.
Günümüzde şehirdeki Yahudi cemaatinin 1300 kişilik nüfusu ile Atina'dan sonra ülkenin ikinci büyük Yahudi topluluğudur. Selanik Yahudilerine ilişkin belge, fotoğraf ve objeler Selanik Yahudi Müzesi'nde sergilenir.