Dejanović Hanedanı

Dejanović ya da Dragas Hanedanı (Sırp Kiril Alfabesi: јћ, [a]) orta çağda yaşamış, Stefan Dusan (1331-1355), V. Stefan Uros (1355-1371) ve 1371 yılında yapılan Çirmen Muharebesi sonrası girilen çöküş döneminde Sırp İmparatorluğu'na hizmet etmiş soylu bir Sırp hanedanıdır. Çirmen Muharebesi sonrası Osmanlı Devleti ile vasallık ilişkisinde bulunmuştur. Hanedan dönemin en önemli aileleri arasında sayılır ve bir zamanlar kabaca bugünkü Sırbistan, Bulgaristan ve Makedonya'nın topraklarının birleştiği bölgede hakimiyet kurmuştur. Son iki Bizans İmparatoru anne tarafından bu hanedana mensuptur.
Ataları sebastokrator Dejan, imparator Stefan Dusan'ın hizmetinde olan bir soylu ve Teodora-Evdokija ile yaptığı evliliği münasebetiyle Dusan'ın kayınbiraderiydi. Dejan, Dusan döneminde Kumanova ve Presevo'nun kontrolünü elinde bulunduruyordu. Zayıf Uros döneminde, güçlü despot Jovan Oliver'in ölmesi üzerine yukarı Struma ve Köstendil bölgelerinin kontrolünü sağlamak üzere despot olarak görevlendirilmiştir. Dejan'ın ölümünün ardından, çocukları Jovan ve Konstantin'e bıraktığı Kumanova ve Presevo dışındaki çoğu bölge Vlatko Paskačić'e verildi. Ortaklaşa hükümdarlık süren Dragas kardeşler, Zayıf Uros'un ölümünün ardından imparatorluğun çöküş döneminde bölgelerinin genişliğini başlıca güney toprakları olmak üzere iki katına çıkarmayı başardılar. Bu bölgeler bugün Vranje ve Presevo'dan, Radomir, İştip, Radoviş ve Ustrumca'ya kadar uzanır. Yıkıcı Çirmen Muharebesi'nden iki yıl sonra, 1373 yılında Dragas kardeşler Osmanlı devletinin vasalı olmuşlardır. 1377 yılında Jovan Dragas öldükten sonra, Konstantin Dragas Osmanlı önderliğinde vasallık yapmayı sürdürmüştür. Konstantin Dragas ve onun batıdaki bölgesel komşusu olan bir başka Sırp vasal Marko Mrnjavčević 1395 yılında, I. Bayezid önderliğinde, Eflaklılara karşı yapılan Rovine Muharebesi'nde Osmanlı safında savaşırken ölmüşlerdir.
Dejanović Hanedanı bölgelerinde birçok kilise ve manastır inşa ettirmiştir. Bunlardan bazıları Dejan tarafından yaptırılan Zemen Manastırı ve Arhiljevica Kilisesi, Konstantin Dragas tarafından yaptırılan Poganovo ve Osogovo Manastırı olarak sayılabilir.
Konstantin Dragas'ın kızı Helena Bizans İmparatoru II. Manuil (hükümdarlık yılları 1391-1425) ile evlenmiştir. Bu evlilikten son Bizans İmparatorları VIII. İoannis (hükümdarlık yılları 1425-1448) ve XI. Konstantinos (hükümdarlık yılları 1449-1453) dünyaya gelmiştir. İstanbul'un Fethi sırasında 1453 yılında hayatını kaybeden XI. Konstantinos annesinin soyadı olan Dragáses (ραγάσης) ile de biliniyordu.
Hanedan
Kilise ve manastırlarda bulunan fresklerde çoğunluklu hanedanın üyeleri tasvir edilmiştir. Ancak bu fresklerde tasvir edilen kişilerin Dejan'ın ailesine üye olup olmadıkları bilinmemektedir.
Tarihi
Köken
Hanedanın atası sayılan Dejan Kumanovo bölgesine hakim bir Sırp voyvoda'sıydı. Dejan daha sonra Sırp İmparatorluğuna en parlak dönemini yaşatan Stefan Dusan'ın kız kardeşi Teodora-Evdokija ile evlendi. 1346 yılında sebastokrator unvanına sahip oldu. Dejan'ın kökenleri ve ailesi bilinmemektedir. Bazı bilim insanları Dejanović hanedanının Jovan Oliver ile bağlantılı olduğunu ileri sürse de, bu iddia günümüzde bilim camiasında kabul görmemektedir (Fine 1994). K. Jirechek Dejan'ın bir diğer voyvoda olan Manyak Dejan olduğunu iddia etmiştir.
Stefan Dusan'ın yönetiminde
Stefan Dusan 16 Nisan 1346 Paskalya'sında Üsküp'te hanedanın ileri gelenlerini toplar. Bu toplantıya Sırp Başpiskopos'u II. Joanike, Ohrid Başpiskoposu I. Nikolaj, Bulgar patrik Simeon ve Aynoroz'dan çelitli ruhani liderler de katılır. Bu toplantıda Otosefal Sırp Başpiskoposluğu, patrikliğe yükseltilir ve tam bağımsızlık kazanır. Bu durum üzerine yeni Patrik II. Joanike Stefan Dusan'a "Yunan ve Sırpların İmparatoru" sıfatıyla taç giydirir. Dusan bu toplantıda oğlu Zayıf Uros'a da sembolik bir biçimde "Yunan ve Sırpların Kralı" olarak taç giydirmiştir. Sırp İmparatorluğu'nun bizanslaşması özellikle bu tip seremoni ve unvanlarda da kendini göstermektedir. İmparator olarak Dusan, en üst unvan olan tek otokrat ve imparator unvanına sahipti. Oğluna yaptığı sembolik taç devri dışında zaten yönetimi de elinde bulunduruyordu. İlerleyen yıllarda Sırp soyluları da yükselmeye başladılar. Dusan'ın kardeşi Simeon Uros, kayınbiraderi Jovan Asen ve Jovan Oliver despot unvanını, Dejan ve Branko da sebastokrator unvanını aldılar. Askeri kumandanlar olan Voyvodalar Preljub, Vojihna ve Grgur sezar unvanını aldılar.
Dejan'dan 1354 yılında da bahsedilir. Stefan Dusan tarafından yaptırılan Arhiljevica Manastırı kayıtlarına göre, 1355 Ağustosunda, Dusan'ın kardeşi olarak hitap ettiği (" ј") sebastokrator Dejan Skopska Crna Gora doğusunda büyük bir bölgeye hakimdir. Bu bölgede Kumanova ve Presevo ilçeleri de bulunmaktadır. Bölge günümüzde Kumanova, Sredorek, Kozjačija ile birlikte Pčinja'nın büyük bir kısmını oluşturur. Dejan'ın Arhiljevica Manastırını yenilemek yerine yeniden inşa etmesi onun sahip olduğu ekonomik gücü de gözler önüne sermektedir. Hizmetine verilen köyler dışında, Dusan Dejan'a bir kilise, Koznica Kričanovska, Strojkovo köylerini ve Gospoždino Polje metochion'unu vermiştir.
Dejan gerek Dusan yönetimi altındaki dönemde gerekse Dusan'ın ölümünü izleyen imparatorluğun çöküş döneminde en önemli figürlerden biriydi. Öyle ki İmparator Stefan Dusan yönetiminde, despot Jovan Oliver, kardeşi Bogdan ve sebastokrator Dejan neredeyse doğu Makedonya'nın tamamında hakimiyet kurmuşlardı. Dusan'ın askeri faaliyetlerinde de destekçisi olmasına rağmen Dejan'ın adına askeri kayıtlarda rastlanmaz. Dejan'ın ardılları Dusan'ın başarılarında Dejan'ın büyük katkısı olduğunu ileri sürmektedirler. Onun Sırbistan dışındaki önemi tarihsel bir başka olayla anlaşılabilir. VI. Innocentius 1355 yılında ona Katolik kilisesi ve Sırp Ortodoks kilisesinin birleştirilmesi yolunda destek istediği bir mektup yazmıştır. (Bu tarz mektuplar genelde kiliselerin en soylularına gönderilirdi).
Zayıf Uros'un yönetiminde
Dejan Ağustos 1355 sonrası despot unvanını almıştır. 1355 yılı İmparator Stefan Dusan'ın öldüğü yıl olduğu için unvanı kimden aldığı konusu tartışmalıdır. Ancak olası gözüken unvanın V. Stefan Uros yönetiminde verildiğidir. Despot olarak Dejan Güney Morava, Pčinja, Skopska Crna Gora ve doğuda yukarı Struma nehri ile Velbuzhd'ı içeren, açık bir biçimde daha geniş bir alanın hakimi olmuştur. Dönemin tek despotu olan Jovan Oliver'den devraldığı bu unvanla birlikte, imparatorluktaki en önemli unvanı elinde bulunduruyordu.
1356'da, Dejan'ın kızkardeşi Teodora, Zeta bölgesinin hakimi Žarko ile evlendi. Bu evlilikten 1363 yılında Mrksa dünyaya geldi.
Knez Vojislav Vojinović'in 1363 Aralığındaki ölümüne değin, Yunan toprakları üzerindeki Sırp soyluları kendilerini hırslı göstermeye başladılar. Eski dönem Sırp soyluluğuna kıyasen, bu dönemde birçok soylu, birçok unvan elde etti. Örneğin despot unvanını Dejan ve Vukasin, sebastokrator unvanını Vlatko ve farklı soylular da elinde bulunduruyordu. Özgürlük ve bölgelere hakim olmanın getirdiği bir zenginlik söz konusuydu. Knez Vojislav hayattayken, onun etkisi ve bölgede sahip olduğu güç, Sırp soylularını kontrol altında tutuyordu. Ancak onun ölümünün hemen ardından Vukasin imparatorluk üzerinde belirleyici bir etki kazandı. Sırp topraklarındaki soyluluk bu olayla birlikte alarma geçmese de, Vukasin'in hırsı ve gücü eline geçirdikten sonraki faaliyetleri iki grup arasında yükselen bir düşmanlığın temellerini oluşturdu.
Jovan Oliver ve Dejan yaklaşık 1365 yılında ya da daha önceki bir tarihte öldüler. Bu tarih aynı zamanda Vukasin'in İmparator V. Stefan Uros'a eş değer biçimde kral olarak taç giydiği tarihtir. Mandić'e göre Dejan 1358 yılında ölmüş ve bu tarihe kadar voyvoda olan Vukasin bu ölümle birlikte despotluğa yükselmiş, Vukasin'den boşalan voyvodalığa da kardeşi Jovan Ugljesa yükselmiştir.
Dejan'ın ölümünden sonra onun bölgesi Žegligovo ve Yukarı Struma dışındaki bölgeler soylu Vlatko Paskačić'e tahsis edilmiştir. 1365 yılına kadar hakkında önemli kayıtlar bulunmayan Vukasin Mrnjavčević Vojislav'ın ölümü sonrası neredeyse Makedonya'da hüküm süren en güçlü kişi haline gelmiştir. Öte yandan Dejan ve Makedonya'da statüsü bir hayli yüksek olan despot Jovan Oliverdöneminde Vukasin'in yükselişi zaten pek olası değildi. Vukasin'in kardeşi Jovan Ugljesa'nın Serez ve oblest bölgesini alarak Dejan'ın bölgesini bölmeye yönelik girişimlerde bulunduğu düşünülür. Bu dönemde kimse Dejan'ın daha sonraları çok önemli hale gelecek olan çocukları ile ilgilenmiyordu. Dejan'ın ölümü Vukasin ve onun kardeşi Jovan Ugljesa'ya avantaj sağlasa da, çok geniş bir bölgesel genişlemeyi beraberinde getirmemiştir.
Jovan, tıpkı babası gibi İmparator Uros'tan despot unvanını almıştır. Jovan Oliver'in hakimiyet kurduğu bölgelerin çoğu daha sonra kardeşlerine dağıtılmıştır. Jovan Oliver'in oğullarının bölgeyi neden almadıkları bilinmemektedir. Sırp tarihçi Vladimir Ćorović bu durumu kargaşa ve düzensizlik olarak görür. Önceden kabul gören Jovan Oliver'in Dejanović Hanedanı ile bağı olduğu iddiaları günümüzde artık kabul görmemektedir. (Fine 1994). Dejanović kardeşler ortaklaşa bir biçimde Makedonya'nın doğusunda yer alan geniş bölgede hüküm sürmüşler ve İmparator V. Stefan Uros'a sadık kalmışlardır.
Osmanlı vasallığı dönemi
1371 yılındaki Çirmen Muharebesi sonrası, Osmanlılar hemen bölgeyi fethetmeye girişmemişler, bölgedeki pozisyonlarını kuvvetlendirmişlerdir. Nüfuzlarını yaymak ve daha fazla ilerlemek adına zemin oluşturmak için bölgede kalmayı tercih etmişlerdir. Osmanlılar, hristiyan ittifakından oluşan bir orduyla sürekli bir mücadeleye neden olmak istemedikleri için bu süreci daha çok bekleyerek geçirdiler. Bu dönemde Osmanlı, bölgenin ileri gelen nüfuzlu isimlerine hakimiyetini kabul ettirdi ve bununla yetinir görünüyordu. Sırp soylular sadece Osmanlı devletine haraç (tribute) ödemekle yükümlüydüler. Hal böyle olunca Vukasin'e ait olan bölge Osmanlılar tarafından alınmadı, Çirmen Muharebesinde hayatını kaybeden Vukasin'in yerine oğlu Marko geçti. Bir Osmanlı vasalı konumuna yükselen Marko, günümüz Makedonya'sında merkezi Pirlepe olan bir bölgede hüküm sürmeye başladı. Vukasin'in bölgesinin kuzeyinde, Marko'nun kardeşi Andrijas da ayrıcalıklara sahipti. Vukasin'in ölümünün ardından halefleri batı ve kuzeydeki Sırp komşularıyla savaşmaya başladı. Bu dönemde Marko'nun babası Vukasin dolayısıyla hak sahibi olduğu krallık, muhtemelen Marko'nun Osmanlı vasalı konumuna düşmesi nedeniyle, diğer Sırp soyluları tarafından kabul görmedi.
İmparator V. Stefan Uros'un 1371 yılında, Çirmen Muharebesi'nden kısa bir süre sonra çocuksuz bir biçimde ölümü güçlü Sırp İmparatorluğunun sonu olarak kabul edilir. Onun ölümüyle İmparatorluk tahtına kimin geçeceği sorusu soylular arasında bir mücadeleye neden olmuştur. Bu şartlar sonrasında imparatorsuz Sırbistan soyluların yönetiminde olan aristokratik parçalara bölünmüştür, böylece imparatorluk bölgesel liderler Marko, Dejanović kardeşler, Djuradj Balsić, Vuk Branković, Nikola Altomanović ve Lazar Hrebeljanović arasında paylaşılmıştır. Balsić Hanedanı Prizren'i, Vuk Branković ise Üsküp'ü Marko'dan almıştır.
1371 sonrası dağıtılan yeni feodal gücün ardından despot Jovan ve gospadin Konstantin sahip oldukları bölgeleri ciddi biçimde geliştirmeyi başarmışlardır. Babalarının sahip olduğu bölgeyi geri kazanmakla kalmamış, sahip oldukları toprakları da başlıca güney olmak üzere iki katına çıkarmışlardır. Kardeşler Vardar'ın sol tarafında, Kumanova'dan Strumica'ya kadar olan bölgeye hakimlerdi. 1373'de Çirmen muharebesinden 2 yıl sonra, Dejanovic Hanedanı'nın bölgede yaptıkları karşılıklı ilişkilerine yönelik ilişkin kayıtlara ulaşılır. 1373 Haziranında, Selanik'ten Nobırda'ya giden Ragusalı tüccarlar despot Jovan'ın topraklarında kaza yaparlar. ("in terenum despotis Dragassii"). Osmanlı kaynakları 1373 yılında Yukarı Struma'da Jovan'ın Osmanlı vasallığını kabule zorlandığını aktarır. Jovan için Osmanlı kaynaklarında kullanılan isim Saruyardır. Marko'nun 1371 yılında yaptığı gibi, 2 yıl sonra, 1373'de, Dejanović kardeşler de Osmanlı hakimiyetini kabul ederler. Soylular vasal olarak adlandırılmalarına rağmen, kendi bölgelerindeki yönetimden sorumluydular. Osmanlılar İmparatorluğu bölgeyi fethetmese de, yavaş yavaş hakimiyetini kabul ettirmektediri. Bu nedenle Dejanović kardeşlerin bir iç yönetim inşa ettiğine, tüzükler çıkartıp, para basmış olmalarına şaşırmamak gerekir. 1376'da Konstantin yönetimde söz sahibi olmaya başlamıştır. Bu durum yaşça büyük olan Jovan'ın yönetimi kardeşi Konstantin ile erken paylaşmaya başladığına işaret etmektedir. 1377 ve 1380'de kardeşler Aziz Panteleimon Manastırına imtiyazlar tanımışlardır. İkilinin adına genellikle belgeler Jovan tarafından imzalanmıştır. Anne tarafından III. Stefan Uros'un torunları ve dolayısıyla soyları Nemanjić Hanedanı'na dayanan Dejanović kardeşler Sırbistan hakimiyeti için uğraştılar. Kardeşler metinlerinde tüm Sırpları birleştirmek istedikleri bir "imparatorluk"tan bahsetmişler, annneleri Teodora-Evdokija ise kendisini Sırpların imparatoriçesi olarak görmüştür. Kullandıkları devlet sembolü beyaz çift başlı Sırp kartalıydı. Hanedan, Nemanjić stiline uygun sikkeler de bastırmıştır.
Jovan'ın 1378 yılından sonra 1381 yılından önce öldüğü düşünülmektedir. Onun ölümünün ardından Konstantin, Osmanlı hükümdarlığı altında bölgenin idaresini sürdürmüştür.
1379'da Pomoravlje lordu Lazar Hrebeljanović diğer Sırp soyluların arasından öne çıkmıştır. İmzasında kendisini "bütün Sırpların otokratı"( ѣ ѥ) olarak tanımlamıştır. Yine de Lazar bütün Sırpları otoritesi altında birleştirme konusunda başarılı olamamıştır. Konstantin, Balsić, Mrnjavčević, Vuk Branković ve Radoslav Hlapen, kendi bölgelerinde hüküm sürmeye devam etmişlerdir.
Konstantin, Osmanlı ordusunun kendi bölgesi üzerinden Kosova'ya geçmesine müsaade etmekle kalmamış, Kosova Savaşı öncesi silahlı yardımda da bulunmuştur.
Konstantin bir evlilik geçirse de karısının adı bilinmemektedir. Kızı 1392 yılında Bizans İmparatoru II. Manuil ile evlenen Helena'dır. Ćorović 2001, ch. 4, I. Srbi između Turaka i Mađara II. Manuil ve Konstantin ilişkilerini korumuş olsalar da, politik olarak bu ilişkilerin pek bir öneme sahip olmadığını söylemek gerekir Konstantin bir Osmanlı vasalıydı ve durumu değiştirebilecek bir konumda değildi.
Güney Bulgaristan'ı fetheden Bayezid Eflak'ın da fethedilebileceğini düşünüyordu. Bu durumdan hoşnut olmayan Eflak soyluları Osmanlılara karşı I. Mircea emrinde toplandılar. Sigismund savaşta Mircea'yı destekledi ve onun yeniden tahta geçmesine yardım etti. I. Mircea önderliğindeki Eflak ordusunun karşısına çıkan Osmanlı ordusunda Sırp vasalları Stefan Lazarević, Konstantin Dejanović (Dragas) ve Marko da bulunuyordu. Dönemin yazarlarından birisi Marko'nun bu savaşa isteksizce katıldığını, hristiyanlara karşı savaşmak istemediğini ve savaş öncesinde Konstantin Dragas'a: "Bu muharebede ilk ölenlerden biri ben olsam dahi tanrıya bu savaşta hristiyanlara yardım etmesi için dua ediyorum.". dediğini aktarır. Savaşta hem Konstantin, hem de Marko hayatını kaybetmiştir. Bu sonuçla birlikte Marko ve Konstantin'in toprakları tam anlamıyla Osmanlı devletinin kontrolüne geçmiştir.
Bölge
Sırbistan dönemi Dejan'ın mülkleri
İmparator Dusan'ın Arhiljevica Manastırı kayıtlarına göre (Ağustos 1355), sebastokrator Dejan Kumanova ve Presevo ilçelerinin bulunduğu, günümüz modern Kumanova bölgesi ile birlikte, Sredorek, Kozjačija ve Pčinja'nın büyük bir kısmını oluşturan bölgeye sahipti. V. Stefan Uros'un hizmetindeki bir despot olarak Güney Morava, Pčinja, Skopska Crna Gora ve doğu bölgelerinin idaresi ile görevlendirilmişti. Bu bölgelere Yukarı Struma nehri ve o civarda bulunan Küstendil de dahildi. Mihaljčić 1989, p. 81:
Osmanlı dönemi Jovan ve Konstantin'in mülkleri
Dejan'ın oğlu Jovan 1371 de yapılan Çirmen muharebesi ardından Osmanlı vasalı olmuştur. Konstantin de Osmanlı hükümdarlığını tanımıştır. Sırp İmparatorluğunun çöküş döneminde Dejanovic kardeşlerin sahip olduğu bölge[b] kabaca Struma ve Vardar nehirleri arasında, günümüz Bulgaristan, Sırbistan ve Makedonya Cumhuriyetinin sınırları içinde yer alır. Stojan Novaković'e göre bölge o tarihte Lazar'ın hakimiyet sürdüğü Kumanova ve Presevo ve Skopska Crna Gora bölgesinden başlayarak bu bölgelerden daha daha güneye Doyran ve bulgar gölünü çevreleyecek bir biçimde yayılmıştır.
Ekonomi
Kardeşler Nemanjić stilini devam ettirip, aynı tarzda sikke bastırmışlar ve simgeleri olarak beyaz çift başlı Sırp kartalını kullanmışlardır.
Kardeşlerin hüküm sürdüğü bölge yabancı tüccarların da ilgi alanıydı. Bölgede yerel para birimi dışında Venedik moneta'sı da kullanılıyordu. Önemli ticaret yollarından biri olan Via de Zenta Adriyatik ile Sırbistanı bu bölgede birbirine bağlar. Ticaret yolu aslen Venedik Cumhuriyeti ile Ragusa, Sırbistan ve Bulgaristan arasındaki ticaret için yoğunlukla kullanılmıştır. Bu ticaret yolunun kullanımı Osmanlı'nın Sırbistanı fethi ile sona ermiştir.
Sonrası ve kültürel miras
Konstantin bir evlilik yapmıştır, ancak eşinin adı bilinmemektedir. Bu evlilikten sahip olduğu kızı Helena 1392 yılında Bizans İmparatoruII. Manuil (hükümdarlık yılları 1391-1425) ile evlenmiştir. II. Manuil ve Helena evliliğinden son dönem Bizans imparatorları VIII. İoannis (hükümdarlık yılları 1425-1448) ve XI. Konstantinos (hükümdarlık yılları 1449-1453) dünyaya gelmiştir. XI. Konstantinos, 1453 yılında İstanbul'un fethinde Osmanlı'ya karşı savaşırken ölmüştür, History of the Byzantine Empire, 3241453, A. Vasiliev 1958, volume 2 p.589 Son kayser XI. Konstantinos annesinin soyadı olan Dragáses''' (ραγάσης) ile de bilinmekteydi. Ancak daha sonraları dedesinin adı ile adlandırıldı.
Konstantin Dragas Sırp epik şiirinde Prens Marko'nun arkadaşı "beg Kostadin" olarak oldukça yaygın kullanılan bir karakterdir.
Köstendil ilçesi hala Konstantin'in anısını Türkçeleştirilmiş isminde taşımaktadır. Köstendil "Konstantin'in ili" tabirinin bozulmuş bir versiyonudur. Kumanova bölgesi (eski adıyla Žegligovo) 14. yüzyıl boyunca Nemanjić ve Dejanović hanedanlarının hüküm sürdüğü bir coğrafi bölge olarak tarihte yerini almıştır.
Mimari
Tahkimatlar
Dini Mimari
Dejanović Hanedanı kendi bölgelerinde çeşitli kilise ve manastırlar inşa ettirmiş, çeşitli kilise ve manastırları da rekonstre etmişlerdir. Bu yapılardan bazıları Dejan tarafından inşa ettirilen Zemen Manastırı ve Arhiljevica Kilisesi, Konstantin Dragas tarafından inşa ettirilen Poganovo Manastırı ve Osogovo Manastırı olarak sayılabilir. Hanedan'ın hüküm sürdüğü bölgede bulunan kilise ve manastırların tam listesi aşağıdaki tabloda listelenmiştir.
Dipnotlar
Sırp Kaynakları
јћ, Јј, XLIV, 2007. (Makale'de kullanılmamıştır.)
M. Ђђћ, њћ, 1994. (Makale'de kullanılmamıştır.)
M. Rajicic, Sevastokrator Dejan, in Jugoslovenski Glasnik», 3-4 (1953) 17-28. (Makale'de kullanılmamıştır.)
. Ш, њ, , 2000.(Makale'de kullanılmamıştır.)
ъ ъ, ъ , , 1978, 1 (Makale'de kullanılmamıştır.)
ъ '', ъ , , 1988 (Makale'de kullanılmamıştır.)
Istoriski časopis, Vol. 4 (Makale'de kullanılmamıştır.)
Dragas