Haydut

Haydut (Bulgarca: , Macarca: hajdúk, Makedonca: ј, Rumence: haiduc, Sırpça: ј) özellikle 19. yüzyılda Balkanlar'da, Orta ve Doğu Avrupada kanun kaçakları, haydutlar ve bağımsızlık savaşçıları için kullanılan genel terimdir.
Balkan geleneğinde hajduk efsaneleştirilmiş bir kahraman olarak betimlenmiştir. Kahraman o dönemde Osmanlı İmparatorluğu denetimi altındaki topraklardaki Osmanlılara karşı mücadele etmektedir. İngiltere efsanesi Robin Hood örneğinde olduğu gibi zenginden çalarak fakire veren bir hajduk simgesi aynı zamanda adaletsiz yönetime karşı başkaldırıyı da simgeler.
Gerçekte ise hajduk tanımı 17. yüzyıldan başlayarak 19. yüzyılın sonlarına kadar faaliyet gösteren kanundışı kişiler için kullanılan olumsuz bir tabir olagelmiştir. Bu kişiler söylenenin tersine sadece Osmanlılara değil yerle halka da saldırdıkları bilinmektedir.
Kökeni
Hajduk kelimesinin kökeni kesin olarak bilinmemekle beraber Türkçe haydut kelimesinden geldiğine dair teoriler bulunmaktadır. Diğer bir teoriye göre ise Macarca çoban anlamına gelen hajdó kelimesinden türemiştir. İki dilin tarih içinde birbirinden etkilendiği gözetildiğinde iki teorinin birlikte gerçekleşmiş olması da muhtemeldir. Türkler tarafından Macar paralı askerleri için kullanılan bu terimin Hırvatistanda da dağdaki eşkıya için kullanıldığı bilinmektedir.
Bulgaristan
Macaristan
Günümüzdeki Macaristan sınırları içinde yer alan Hajdú-Bihar ilinde Habsburg Hanedanına karşı ayaklanan Macar feodal beyi István Bocskay kurmakta olduğu orduya Habsburg yönetiminden kaçan çoğu serf olan köylüleri alacaktır. Katolik dinine zorla geçirilmek istenen bu köylülere Macar dilinde çoban anlamına gelen hajduk denmiştir. Başarılı ayaklanmanın ardından Bocksay serfleri toprak beylerinin boyunduruğundan kurtararak mülkiyet ve kişisel haklarını tanımıştır. Bu dönemde denetimiele geçiren galip ailelerin o dönemde aldıkları isimler günümüze kadar gelmiştir.
Lehistan
Hajduk kelimesi Lehçeye 16. yüzyılda girer. İlk başlarda Lehistan Krallığının omurgasını oluşturan piyade birliklerini tanımlamak için kullanılmıştır. Genelde ana silah olarak arkebüz ve mızrak taşıyan bu birlikler yerini 17. yüzyılla beraber tüfekli birliklere bırakacaktır. Bundan sonra hajduk terimi daha çok zengin feodal beylerin korumalığını yapanlara denmiştir. Modern Lehçede bugün kullanılan anlam buna karşılık gelmektedir.
Farklı dillerdeki farklı şekilleri
Arnavutça: hajdut
Boşnakça: hajduk
Bulgarca: , veya (haydut, haydutin veya hayduk)
Çingenece: Hajduk
Ermenice: հայդուկ (hayduk)
Fransızca: haidouk
Hırvatça: hajduk
İsveççe: hejduk
İtalyanca: aiducco
Kürtçe: hejduk
Lehçe: hajduk
Macarca: hajdú (tekil, hajdúk (çoğul)
Makedonca: ј (ajduk), ј (ajdutin)
Portekizce: haiduque
Rumence: haiduc
Rusça: (gajduk)
Sırpça: ј/hajduk
Türkçe: haydut
Ukraynaca: (haydamaka)
Yidiş: הײַדאַמאַק (haydamak)
Popüler kültüre etkileri
Özellikle futbol alanında hajduk ismi çok sayıda kulüp tarafından benimsenmiştir. Bunlardan öne çıkanlar şunlardır:
Hırvatistan HNK Hajduk Split
Sırbistan Hajduk Kula
Sırbistan FK Hajduk Beograd
Sırbistan FK Hajduk Veljko
Sırbistan Hajduk Lion
Makedonya FK Hajduk - Vratnica
Akademik çalışmalar
1970li yıllardan itibaren İngiliz Marksist tarihçi Eric Hobsbawmın sosyolojik çalışmaları ile konu hakkında akademik çalışmalar başlamıştır. Hobsbawm özellikle kırsal bölgelerde kanunsuz bir şekilde yaşayan bu tür kişileri sosyal haydut olarak tanımlamıştır. Buna göre bu kişiler adaletsiz yönetimlere karşı savaşmakta ve sıradan vatandaşa yardım etmektedir. Ancak durumları geçişkenliğe sahip olduğundan çok hızlı taraf değiştirebiliyor ve zaman zaman otoritenin hizmetine girerek bölgede denetimin sağlanması için de kullanılabiliyorlardı. Konuyla ilgili araştırmalar yapan John Koliopoulos çalışmalarında bu tür haydutların çok sık taraf değiştirdiğine dair bulguları sergilemiştir.