Ses

Ses, canlıların işitme organları tarafından algılanabilen periyodik basınç değişimleridir. Fiziksel boyutta ses, katı, sıvı veya gaz ortamlarda oluşan basit bir mekanik düzensizliktir. Bir maddedeki moleküllerin titreşmesi sonucunda oluşur.
Ses bir enerji türüdür. Ses titreşimle oluşur, titreşimi enerjiye dönüştürür. Sesin kuvvetine gürlük denir ve "Desibel (dB)" ile ölçülür. Örneğin kalkış yapan füze 120 desibel ses üretir. Yüksek sesli müzik 90 desibel üretir. Normal insanın konuşması 50-60 desibel gücüne eşittir.
Yayılma
Sesin yayılması için maddesel ortama ihtiyaç vardır. Yani boşlukta ses yayılmaz. Ses dalgalar halinde yayılır. Ses kaynağından çıkan ses maddenin taneciklerini titreştirir. Bu nedenle ses yayılır. Ses dalgasının her bir tam devrinde bir sıkışma ve bir seyrekleşme serisi vardır. Ses, tanecikler halinde yayılır, tanecikler ne kadar sık ise o kadar hızlıdır. Sesin yayılma hızı sırasıyla katıdan sıvıya, sıvıdan gaza azalır. Hız (V) = uzaklık (D)/ süre (T) biçiminde gösterilen genel hız formülü aslında teorik bir değer niteliği taşımamaktadır. Çünkü bu formülde göz önüne alınmayan dış faktörler, ses dalgalarının hızı üzerinde bir dizi etkiler yaratır. Örneğin rüzgar sesi uzaklara taşır, gece ve gündüzün sıcaklık farkları ses dalgalarını etkiler. Ses dalgaları katılarda yaklaşık olarak 5000 m/s hızla yayılır. Suda 1453 m/s hızla yol alır. Havada 340 m/s yol alır. Ses kaynakları ikiye ayrılır bunlar doğal ses kaynakları ve yapay ses kaynaklarıdır.
Ses kaynakları
Ses veren her madde bir ses kaynağıdır. Sesler kaynaktan aldığı enerjilerle titreşerek yayılırlar. Titreşen cisimler esnek olup sesi oluşturur. Esnek olan cisimler ses dalgaları meydana getirebilir ve ses dalgalarını iletebilir. Ses mekanik dalga olduğundan yayılması için bir ortama ihtiyaç duymaktadır. Ses dalgaları ortamlarda sıkışma ve genleşme şeklinde boyuna ilerleyen dalgalardır. Ses dalgalarının basıncı olup girişim sunucu vuru oluştururlar.
Doğal ses kaynakları
Yağmur, rüzgar, akarsular, gök gürültüsü, canlı sesleri ve doğa sesleri gibi kendiliğinden ses çıkaran ses kaynaklarıdır.
Yapay ses kaynakları
Makine ve enstrüman gibi üretilmiş araç veya gereçler yapay ses kaynaklarıdır.
Frekans (f)
Sesin bir frekansı, boyu, periyodu (T) ve hızı bulunmaktadır. Sesin birim zamandaki (genellikle saniye) titreşim sayısına "frekans" denir. Birimi ise Hertz (Hertz)'dir. Dalga boyu, bir ses dalgasının oluşması için sesin aldığı yoldur. Sesin hızı normal koşullarda; havada 340, tahtada 4000-6000, suda 3000-5000, çelikte ise 8000 m/s dir. Ses boşlukta yayılmaz. Çünkü titreşen bir cismin sıkışıp genleşmesine yol açabilecek atom ya da molekül gibi tanecikler yoktur.
Çok alçak frekanslı ses (İnfrasonik)
Sesleri ya da infrasound olarak nitelendirilen ses frekansları, 20 Hertz den az olurlar. Böylece insan kulağının duyamayacağı kadar düşük, fakat hava basıncı değişiklikleriyle oluşan ses dalga frekanslarından daha yüksektirler.
İnsan kulağının teorik olarak 20 Hertz ile 20000 Hertz arasını duyduğu söylense de, en iyi 250 Hertz ve 3000 Hertz arasındaki konuşma frekansı bölgesini duyar. Hayvanlar, insanların duyamadığı ses frekanslarını bile algılayabilirler. Örneğin fillerin ayağında çok alçak frekansları algılayan doğal alıcılar vardır.
Çok yüksek frekanslı Ses (Ultrasonik)
Ses-ötesi ya da ultra sound, insan kulağının duyamayacağı çok yüksek frekanstaki seslere verilen addır. Frekansı 20.000 Hertz'in üstündedir.
Hayvanlar 20.000 Hertz den yukarisini duyabilirler. Francis Galton (1822-1911) köpeklerin bu özelliğinden yararlanarak Galton Köpek Düdüğünü tasarlamıştır. Sadece köpeklerin duyabileceği frekanslardaki sesleri veren bu düdük köpek terbiyeciliğinde ve istenmeyen köpeklerin uzak tutulmasında kullanılmaktadır. Frekansı 16000 ile 22000 Hertz arasındadır. Uygulamada bu kadar yüksek sıklığa sahip ses, insan kulağı tarafından duyulamamaktadır.
Şiddet
Sesin havada yayılırken oluşturduğu dalganın yoğunluğunun niceliğidir. Bir sesin şiddeti, ses dalgasının genliğiyle doğru orantılıdır. Sesin şiddeti arttıkça direnebileceği süre artar. Yani ses daha uzağa yayılabilir. Ses şiddetinin birimine "Desibel (dB)" denir ve " Desibelmetre" ile ölçülür. İnsan kulağı, 0-140 dB arası sesleri sorunsuz duyar. 140 dB'den şiddetli sesler kulağımıza zarar verir. Ses bilim ve ses bilgisinin temel konusu, dil veya konuşma sesidir. Ses, akciğerlerden gelen havanın ses organlarında biçimlendirilmesiyle oluşan, kulakla veya hassas aletlerle
algılanabilen titreşim olarak tanımlanabilir. İnsanoğlunun kendi ses
organlarıyla üretip kullandığı bu sesler, konuşma dilinin görece en küçük parçasını ve dilin temelini oluşturur. Sesler, anlam ayırt edici olup olmadıklarına
bakılarak, sesbirim (fonem) ve ses değişkesi (allofon) olmak üzere iki
kategoride ele alınabilir.
Akciğerlerden gelen havanın ses yolunda meydana getirdiği titreşime
ses denir. Çevremizde ses çıkaran sayısız varlık vardır. İnsanlar,
hayvanlar, taşıtlar, müzik aletleri, şelale, rüzgar, yağmur ses çıkaran
varlıklardandır.
Kendiliğinden ses çıkaran varlıklara doğal ses kaynakları denir. Ses
kaynaklarının ses çıkarabilmesi için titreşim gerekir. Müzik aletlerinde bunu çok net görebiliriz. İnsanların ses çıkarması da titreşimle olur.
Gırtlağımızda bulunan ses telleri akciğerlerimizde bulunan hava ile
titreşerek ses çıkmasını sağlar.
Ses grupları
Ses oluşturan her varlık ses kaynağıdır. Üç çeşit ses kaynağı vardır:
Canlı Varlıklar: Hayvanlar, insanlar
Cansız Varlıklar: Davul, gitar, bağlama, flüt sesi vs
Doğal Afet: Gök gürültüsü, rüzgar vs...
Sesin yayılımı
Sesin yayılması için maddesel ortama ihtiyaç vardır. Yani boşlukta
ses yayılmaz. Ses dalgalar halinde yayılır. Ses kaynağından çıkan ses
maddenin taneciklerini titreştirir. Bu nedenle ses yayılır. Ses dalgasının her bir tam devrinde bir sıkışma ve bir seyrekleşme serisi
vardır. Ses, tanecikten taneciğe yayılır, tanecikler ne kadar sık ise o
kadar hızlıdır. Sesin yayılma hızı sırasıyla katıdan sıvıya, sıvıdan
gaza azalır. Hız (V) = uzaklık (D)/ süre (t) biçiminde gösterilen genel
hız formülü aslında teorik bir değer niteliği taşımamaktadır. Çünkü bu
formülde göz önüne alınmayan dış faktörler, ses dalgalarının hızı
üzerinde bir dizi etkiler yaratır. Örneğin rüzgar sesi uzaklara taşır,
gece ve gündüzün sıcaklık farkları ses dalgalarını etkiler. Ses
dalgaları katılarda yaklaşık olarak 5000 m/s hızla yayılır. Suda 1453 m/s hızla yol alır. Havada 340 m/s yol alır.
Sesin yapısal yönü
Bir saniyelik zaman içerisinde değişken hareketin ya da titreşimlerin
sayısı frekans olarak tanımlanır. Frekans arttıkça ses tizleşir. Sesin yapısal yönünü frekans belirler.
Sesin tınısı
Sesin tınısı, aynı frekansta olduğu halde kaynaklar farklı ise
seslerin farklı olarak algılanmasıdır. Sesler arasındaki renk farkıdır.
Ses kendine özgü olan bu rengi, taşıyıcı bir titreşimin (asal dalganın)
üzerine oranlı olarak, yan titreşimlerin (harmoniklerin) binmesiyle oluşan karmaşık titreşimlerin sonucunda kazanır.
Frekansı oluşturan saniyedeki periyot sayısı, ne kadar fazla olursa ses o kadar tiz; ne kadar az olursa, o kadar pes niteliğe bürünür. Bir şarkının hangi sanatçı tarafından seslendirildiğini sanatçının sesinden anlamamızı sesin tınısı sağlar.
Ses zarfları
Sesin tınısını etkileyen etkenlerden biri ses zarfıdır. Ses zarfı, ses yoğunluğunun zaman içindeki değişimini ifade eder ve üç evre ile açıklanabilir.
Çıkış (attack): Bir ses kaynağının titreşmeye başladığı nokta ile en üst seviyeye (tepe noktasına) ulaştığı mesafe arasındaki yükselme zamanıdır.
Kalış (sustain): Sesin en yoğun seviyede ya da tepe noktasında kalma zamanıdır.
Düşüş (decay): sesin en yoğun seviyeden sessizliğe inme süresidir.
Ton
Basit (genleşme değerlerinin düzenli olması; örneğin
düzensiz; 1/500, ikincisi 1/400, üçüncüsünün 1/485 olması gibi) frekanslar
seste ton farkını meydana getirir. Frekansları aynı olan seslerin tonlarıda aynı olur. Seslerin periyodik karakteri dörde ayrılır:
Temel ses: Titreşimleri basit sinüs eğrisi karakteri taşıyan seslere saf/temel ses denilir. Bir diyapazonanın çıkardığı ses bunun en yalın örneğidir. Doğada saf/temel ses bulunmaz. Doğadaki sesler her zaman karmaşık yapıya sahiptir.
Karışık ses:
Gürültü: Periyodik olmayan düzensiz ses titreşimlerine gürültü denir. Patlama: Kısa süreli hızlı bir hava yoğunlaşması sonucunda oluşup kulağımıza çarpan seslere ise patlama denilir.
Sesbirim
Anlam
ayırt edici sestir. Bir dildeki sesbirimleri tespit etmek için zıtlaşan
çiftlerden yararlanılır. Zıtlaşan çiftler tek bir ses özelliğiyle
başkalarından ayrılan kelimelere denir. Söz gelişi, ada ve ata kelimelerini birbirinden ayıran /d/ ve /t/ sesleridir. Bunlardan /d/ ötümlü /t/
ötümsüzdür. Aynı şekilde ara, ana, aya, ala, aba kelimelerinde anlam
farkı yaratan sesler, sırasıyla /r/, /n/, /y/, /l/, /b/dir. Arayı arıdan ayıran /a/ ve /ı/, veri vardan
ayıran /e/ ve /a/ sesleridir. İşte bu türden sesler birer sesbirimdir.
Sesbirimler /a/, /b/, /e/, /t/ gibi iki eğik çizgi arasında gösterilir.
Ses Değişkesi
Dilde anlam ayırt etmeyen, ancak farklı telaffuz edilen seslere, ses değişkesi denir. Örneğin bana ve banka kelimelerindeki [n] sesleri farklı
söylenir. İlki bir diş sesi olan [n], ikincisi bir damak sesi olan
[ŋ]dir. Buna göre Türkçede
/n/ sesbiriminin, [n] ve [ŋ] olmak üzere en az iki ses değişkesinden
söz edilebilir. Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi ses değişkeleri
köşeli ayraç içinde gösterilir. Dilin sesleri incelenirken sesbirimler
ve onların değişkeleri ayrıntılı olarak ele alınabilir ancak bu
çalışmada ağırlıklı olarak sesbirimler üzerinde durulmaktadır.