Dilek kipi

Dilek kipleri veya tasarlama kipleri; Türkçede fiillerin gereklilik, istek, dilek, şart veya emir bildiren hallerinden her biri. Optatif olarak da bilinir. Bu kiplerde "zaman" ifadesi yoktur. Türkçede dört dilek kipi vardır:
Dilek-şart kipi
Emir kipi
Gereklilik kipi
İstek kipi
Fiil çekiminde, dilek kip eklerinden sonra varsa şahıs ekleri gelir.
Dilek-şart kipi
Dilek-şart kipi -se eki ile oluşturulur. Ayrıca Dilek-koşul kipi, şart kipi veya koşul kipi olarak da bilinir.
Dilek-şart kipinin başlıca iki çeşit kullanımı vardır. İlk kullanımda eylemin gerçekleşmesinin bir koşula bağlı olduğunu belirtir. Bu tür kullanımda ek, genellikle yan cümleciğin yükleminde bulunur.
Biraz daha çalışsan çok başarılı olacaksın.
Birine sorsak adresi daha kolay bulabiliriz.
Dilek-şart kipi aynı zamanda dilek veya rica belirtmek için kullanılır:
Yarın sen de bizimle gelsen.
Keşke bu akşam sinemaya gitsek.
Aşağıdaki şiirin tüm mısraları dilek belirtir:
Bütün dünya buna inansa
Bir inansa
Hayat bayram olsa
İnsanlar el ele tutuşsa
Birlik olsa
Uzansak sonsuza - Şenay
Dilek-şart eki almış fiil arka arkaya iki kez kullanılırsa "büyük ihtimalle" veya "sadece" anlamı verir:
Bu soruyu olsa olsa Mustafa çözer.
Ek-fiilin şartı
Sadece fiillerin dilek-şart kipi vardır. İsim soylu sözcüklerden yüklem yapmak ve onlara şart anlamı katmak için ise "-se" ek-fiili (şart eki) kullanılır:
Hava soğuksa dışarı çıkmayalım. (ek-fiil. Soğuk sözcüğü isim soyludur.)
Çok pahalıysa almayalım. (ek-fiil. Pahalı sözcüğü isim soyludur.)
Havalar ısınsa da pikniğe gidebilsek. (dilek-şart kipi. "Isınmak" fiili ile oluşturulmuştur.)
Bileşik zamanlar
Dilek-şart kipi bileşik zamanlı fiil yapmakta da kullanılır:
Gelseydi (dilek-şart kipinin hikayesi)
Gelseymiş (dilek-şart kipinin rivayeti)
Dilek-şart kipinin şartı (fiil+se+se) yoktur.
Ek-fiilin şartı da bileşik zamanlı fiil yapmakta kullanılır:
Geç yatarsak uykumuzu alamayız. (geniş zamanın şartı)
Kırmızı ışıkta geçersen kazaya neden olabilirsin. (geniş zamanın şartı)
Ağabeyin uyandıysa çöpü dışarıya çıkarsın. (bilinen geçmiş zamanın şartı)
Üzümler olgunlaşmışsa toplayalım. (öğrenilen geçmiş zamanın şartı)
Burak da gelecekse biraz daha bekleyebiliriz. (gelecek zamanın şartı)
Bu kadar çabuk yoruluyorsan bir doktora görünmelisin. (şimdiki zamanın şartı)
Genellikle hitaplarda kullanılan "gel+se+n+e", "bak+sa+nız+a" gibi kelimelerde emir ve istek arası bir ifade bulunur.
"İse" bağlacı
Dilek-şart kipi, "ise" bağlacı ile karıştırılmamalıdır. Dilek-şart kipi fiillerden sonra gelir. İse bağlacıysa isim soylu sözcüklerden sonra gelir ve "de" bağlacına benzer şekilde ve genellikle "diğerlerinden farklı olarak" anlamında kullanılır:
Çalışkan arkadaşlarımızın kimi öğretmen, kimi doktor, kimi ise mühendis oldu. (bağlaç)
Babam ela, annemse mavi gözlü. (bağlaç)
Pencereyi açık unutmasam içeriye yağmur girmezdi. (dilek-şart kipi)
Açsam rüzgara yelkenimi / Dolaşsam ben de deniz deniz -Orhan Veli (dilek-şart kipi)
Yukarıdaki örneklerde görüleceği üzere dilek-şart kipi eki olan -se fiilden ayrı yazılamaz; ise bağlacını ise ayrı bir kelime halinde yazmak mümkündür.
"İse" bağlacı, ek-fiilin şartı ile karıştırılmamalıdır:
Pencere açıksa, içeri yağmur girebilir. (ek-fiilin şartı)
Kapıyı çalan annemse, bana haber ver. (ek-fiilin şartı)
Ek-fiilin şartı, "ise" bağlacı gibi ayrı yazılabilir:
Hava yağmurlu ise dışarı çıkmayalım. (ek-fiilin şartı)
Yok eğer söyleşecek bir sözümüz yok da bana bir suikast için geldiniz ise, ölüme bir dakika evvel hazır olmaktan başka yapacak bir şeyim yoktur. -Ahmet Mithat (ek fiilin şartı [görülen geçmiş zamanın şartı])
Mesnevi yer yer uzar olmuş ise / Boş değil, hay huy değil, artmış ise. - Mevlana
Emir kipi
Fiilin yapılmasını emretmek amacıyla kullanılır. Kip eki yoktur. Birinci şahıslar (ben ve biz) için çekimi yoktur.
İkinci tekil şahıs (sen) için eksiz şekilde (fiil kökü veya gövdesi halinde) kullanılır:
(Sen) git.
Diğer şahıslar için (siz, o, onlar) çekimli olarak kullanılır:
(Siz) okuyun.
(O) yazsın.
(Onlar) koşsun (veya koşsunlar).
Emir kipinde fiil sonuna şu ekler getirilir:
Gereklilik kipi
Gereklilik, tavsiye ve bazen de zorunluluk bildirir. -meli eki ile oluşturulur:
Hafta sonuna kadar bu kitabı okumalıyım.
İstek kipi
-e ve -a eki ile oluşturulur. Konuşmacı/yazar tarafından kipin kullanıldığı eylemin gerçekleşmesinin arzulandığını belirtir.
Şoför bey, müsait bir yerde ineyim.
Sen başarılı olasın diye didiniyorum.
Biz de sizinle gelelim.
Bazen istekten ziyade niyet veya plan bildirir:
Şu vazoyu masanın üzerine koyayım.
İstek kipinde fiile -şahıs ekiyle birlikte- şu ekler eklenir:
Türkçenin eski devirlerinde ve modern Türkçede halk ağzında 1. tekil şahsın -e+m, 2. tekil şahsın -e+n ve 1. çoğul şahsın -e+k eki aldığı da görülür.
Varam ol dosta kul olam hem açıluban gül olam -Yunus Emre