Çiğdem

Çiğdem (Latince: Crocus), süsengiller (Iridaceae) familyasına ait bir bitki türüdür.
Çok yıllık, yumrulu, çingene pembesi ya da mavi çiçekli otsu bitkilerdir. Çiçekler, türüne bağlı olarak, ilkbahar ya da sonbaharda açar. İlkbaharda çiçeklenen türlerin yumurtalığı toprak altında kalan uzun çiçek tüpleri vardır. Çiçekler, geceleri ya da kötü havalarda kapanır. Çiğdemin ana yurdu Alpler, Güney Avrupa ve Akdeniz'dir. Çiçeklerinden dolayı bahçecilikte aranan ve sevilen bir bitkidir.
İnsan besini olarak tüketimi
Yumruları Türkiye'de çiğ olarak ya da külde pişirilerek yenir. Ayrıca yemeği de yapılır. Yemekleri arasında çiğdem pilavı, çiğdem aşı, çiğdem sütlüsü başta gelir. Karadeniz Bölgesinde una bulayıp kızartması yapılır. Baharın ilk günlerinde toplanıp demet haline getirilen sarı çiğdemler, Ankara şehir merkezinde seyyar satıcılarca tüketime sunulur.
Çiğdemin çiğdem adıyla anılmayan tek türü, doğu mutfaklarının (Türk, Arap, İran, Hint...) sultanı olarak bilinen ekonomik değerdeki safrandır (Crocus sativus). Safran, Türkiye'de Safranbolu'da yetiştirilir.
Dikkat edilmesi gereken husus: çiğdeme çok benzeyen fakat onun gibi yenilmeyip zehirli olan Colchicum türlerine de acı çiğdem (çakal çiğdemi, zehirli çiğdem) adı verilir. Yenilmemesi gereken bu bitkinin (Colchicum) yumruları, Doğu Anadolu Bölgesi'nde çiğdem (Crocus) türleriyle karıştırıldığı için, bilhassa toplayıp yiyen çocuklar arasına ağır zehirlenme vakaları görülebilmektedir.
Morfoloji
Çiğdemler küçük otsu yapılı, kormuslu (sert soğanlı) çok yıllık bitkilerdir. Yatık vaziyetteki kormuslar bir kılıfla örtülüdür. Az sayıdaki yaprakların hepsi de tabanda yer alır; yeşil renkli, ince uzun yapılıdır. Üst yüzeyi soluk, orta kısmı şeritli, taban kısmı bir zarla çevrilmiştir. Gerçek bir gövde bulunmaz.
Yerden çıkan çiçekler saplıdır ve yumurtalık toprak altındadır. Çiçek örtüsü beyaz, sarı veya leylak ya da koyu mor rengindedir; uzun tüpsü, ince yapılıdır; segmentler benzerlik gösterir; eşit veya hemen hemen eşittir. Erkek organlar tüpsü yapıda olup çiçek örtüsünün boğazına gömülüdür. Kapsül küçük, elips veya dikdörtgensi-elips biçimindedir. Boyuncuk ince yapılı 1 adettir, her bir boyuncuk birbirine uzak duran tabandan birleşmiş 3 daldan oluşur.
Türler
Seksiyon: Crocus
Seri: Baytopi
Crocus baytopiorum Mathew
Seri: Kotschyani
Crocus karduchorum Kotschy ex Maw
Crocus kotschyanus K. Koch
Crocus kotschyanus subsp. cappadocicus B. Mathew
Crocus kotschyanus subsp. hakkariensis B. Mathew
Crocus kotschyanus subsp. kotschyanus K. Koch
Crocus kotschyanus subsp. suworowianus (K. Koch) B. Mathew
Crocus scharojanii Ruprecht
Crocus vallicola Herb.
Seri: Crocus
Crocus asumaniae B. Mathew & T. Baytop
Crocus sativus L. (Safran
Crocus mathewii H. Kemdorff & E. Pasche (Kalkan çiğdemi)
Crocus pallasii
Crocus pallasii subsp. dispathaceus (Bowles) B. Mathew
Crocus pallasii subsp. pallasii
Crocus pallasii subsp. turcicus
Seksiyon: Nudiscapus
Seri: Reticulati
Crocus abantensis (Abant çiğdemi)
Crocus ancyrensis (Herb.) Maw (Ankara çiğdemi)
Crocus cancellatus Herb.
Crocus cancellatus subsp. cancellatus Herb.
Crocus cancellatus subsp. damascenus (Herb.) B. Mathew
Crocus cancellatus subsp. lycius B. Mathew
Crocus cancellatus subsp. mazziaricus (Herb.) B. Mathew
Crocus cancellatus subsp. pamphylicus B. Mathew
Crocus gargaricus Herb. (sin: Crocus gargaricus subsp. gargaricus)
Crocus herbertii B. Mathew (Crocus gargaricus subsp. herbertii)
Crocus reticulatus Steven ex Adams
Crocus reticulatus subsp. hittiticus (T. Baytop & B. Mathew) B. Mathew
Crocus reticulatus subsp. reticulatus
Crocus sieheanus Barr ex B. L. Burtt
Seri: Biflori
Crocus aerius Herb.
Crocus biflorus Mill.
Crocus biflorus subsp. adamii (J. Gay) B. Mathew
Crocus biflorus subsp. albocoronatus Kerndorff
Crocus biflorus subsp. alexandri (Nicic ex Velen.) B. Mathew
Crocus biflorus subsp. artvinensis (J. Philippow) B. Mathew
Crocus biflorus subsp. biflorus Miller
Crocus biflorus subsp. crewei (Hook. f.) B. Mathew
Crocus chrysanthus Herb.
Crocus danfordiae Maw
Crocus kerndorffiorum Pasche
Crocus leichtlinii (Dewar) Bowles
Crocus nerimaniae Yüzbasioglu & Varol
Crocus pestalozzae Boiss.
Crocus wattiorum (B. Mathew, 1995) B. Mathew (Tahtalı çiğdemi)
Seri: Speciosi
Crocus pulchellus Herb.
Crocus speciosus M. Bieb.
Crocus speciosus subsp. ilgazensis B. Mathew
Crocus speciosus subsp. speciosus
Crocus speciosus subsp. xantholaimos B. Mathew
Seri: Flavi
Crocus adanensis T. Baytop & B. Mathew
Crocus antalayensis Mathew
Crocus antalayensis subsp. antalyensis Mathew
Crocus antalayensis subsp. striatus
Crocus candidus E. D. Clarke
Crocus flavus Weston
Crocus flavus subsp. dissectus T. Baytop & Mathew
Crocus flavus subsp. flavus
Crocus graveolens Boiss. &Reut.
Crocus olivieri Gray
Crocus olivieri subsp. olivieri
Crocus olivieri subsp. balansae (J. Gay ex Baker) B. Mathew
Crocus olivieri subsp. istanbulensis B. Mathew (İstanbul çiğdemi)
Crocus paschei H. Kerndorff (1993) Crocus vitellinus Wahl.
Seri: Intertexti'
Crocus fleischeri'' Gay.