Telemark

Telemark (Norveççe:Telemark fylke) Norveç'in güneybatı kıyısında yer alan on sekiz belediye ihtiva eden eyalettir. 1919 yılına kadar Bratsberg amt. olarak adlandırılan bölge, güneydoğusunda Vestfold, kuzeydoğusunda Buskerud, kuzeybatısında Hordaland ile Rogaland, güneyinde Aust-Agder ile komşudur.
Telemark dört bölgeye ayrılmıştır: Grenland (güneydoğu), Doğu Telemark (kuzeydoğu), Orta Telemark (ilk ikisinin arasında) ve Batı Telemark (batı). Güneydoğusunda yer alan Skien eyaletin idari merkezidir.
Telemark'ın arması 18.12.1970 tarihinde oluşturulmuştur. Değerli bölgeyi sembolize eden altın sarı formun üzerindeki siyah balta savaşçılıklarını ve korunmuş olduğunu, şerit ise Telemark Kanalı'nı sembolize etmektedir.
Adı
Kelimenin kökeni İskandinav Þelamǫrk adı biçemine dayanmaktadır. İlk öğe Germen kabilesi adı olan telirin çoğuludur. Son öğe mǫrk ise 'arazi, sınır' anlamına gelmektedir. (Ayrıca bkz. Hedmark ve Finnmark)
1919 yılına kadar Bratsberg amt, Bratsberg Valiliği olarak adlandırılmaktaydı. Berg (dağ) ve brats(çiftlik) İskandinav dili kelimelerden oluşan bu ad sarp dağdaki çiftlik anlamına gelmektedir.
Eyalet, Sondre Norheim tarafından icat edilmiş bir stil olan Telemark kayaka ve karakteristik Telemark iniş stillerine isim anası olmuştur.
Coğrafya
Norveç'in güneybatısında yer alan Telemark birçok tepe ve vadiler de dahil olmak üzere, engebeli ve heterojen bir manzaraya sahiptir. En önemli yükseltileri 1400 ile 2000 metre arasındaki Mælefjell, Gaustatoppen, Roan, Skorve (Gøysen), Brokefjellet ve Roholtfjellet dağlarıdır. Kıyı şeridi Langesundsfjorden'den Gjernestangen'e kadar uzanır. 1900'lerde Telemark nehir trafiği için önemli bir nokta olmuştur. Skien'dan geçen su yolu 1861 yılında Notodden'e yönlendirilmiş ve 1892 yılında Tokke vadisi oluşmuştur. 1892 yılında Telemark kanalı tamamlanmıştır ve Avrupa'nın "sekizinci harikası" olarak adlandırmaktadır. Bu kanal üzerinden teknelerle komşu köylere ulaşım ve ticaret için taşımacılık yapılmıştır. Günümüzde bu nehirler ve kanallar hala var olup, sadece yaz aylarında turist trafiği için kullanılmaktadır.
İklim
Kıyı şeridinin ve ortasından geçen nehrin etkisiyle kış ayları oldukça soğuk geçen Telemark'ın Eylül-Ocak ortalama sıcaklıkları -2;-8 C aralığındadır. Gaustatoppen'de -12 C'dir. En düşük ölçülen sıcaklıklar kıyıda 25 C ve iç kesimde 35 C'dir. Her 100 metrede yaklaşık 0,7 derece değişim gözlenen Temmuz ayında ortalama sıcaklık, ovalar ve vadilerde 16-17 C'dir. Ölçülen en yüksek sıcaklık sahilde 33 C, iç bölgelerde 30 C civarındadır. Yıllık yağış miktarı iç kesimlerde 8001200 mm iken alt bölgelerde biraz daha az, dağlarda bazen çok daha fazladır. Sonbahar ve yaz ayları yağışlı geçmektedir.
Altyapı ve ulaşım
Grenland bölgesi içinden geçen E18 güney kısmının, E134 ise iç kısımlarının ulaşımında temel kara yollarıdır. Toplam 4103 km halka açık yolları vardır. Telemark'ın ilk demiryolu hattı olan Larvik-Eidanger-Skien 1882 yılında açılmıştır. Skien'daki Geiteryggen Havaalanı'ndan Bergen ve Stockholm'e uçuşlar yapılmaktadır. Ayrıca Fyresdal ve Notodden havaalanları bulunmaktadır.
Ekonomi
Telemark Norveç'in önde gelen sanayi ve üretim eyaletlerinden birisidir. Toplamda, yaklaşık beş yüz sanayi işletmesi dahilinde orman, metal ve doğal ürünler üretim sanayileri mevcuttur. Eyalette dahilindeki hidroelektrik santralinden ülkenin elektrik üretiminin % 12'si karşılanmaktadır. Ülkenin en hızlı büyüyen bilişim sektörüne sahip olan bölgede tarım küçük birimler ile sınırlıdır. Tarım (tahıl, meyve, sebze) ve sığır, koyun yetiştiriciliği yapılan dağ köyleri vardır. Telemark verimli orman alanı ve % 8'lik büyüme oranı ile önemli bir ormanlık bölgedir. Telemark'ın en eski turizm alanı 1783 yılında turistler tarafından "keşfedilmiş" Rjukan şelalesi ile 1892 yılında tamamlanan Bandak-Norsjø kanalı dır.
Belediyeler
Telemark doğumlu önemli kişiler
Myllarguten (1801-1872) Sauherad doğumlu efsanevi kemancı
Aasmund Olavsson Vinje (1818-1870) yazar Vinje doğumlu
Sondre Norheim (1825-1897) Morgedal doğumlu
Ağustos Cappelen (1827-1852) Skien doğumlu milli romantik ressam
Henrik Ibsen (1828-1906) yazar, Skien doğumlu
Thorbjorn N. Mohn (1844-1899) Amerikan Lutheran kilise lideri ve 'St. Olaf College' ilk başkanı
Brynild Anundsen (1844-1913), kurucusu Decorah Posten
Marcus Olaus Böckmann (1849-1942) - Norveç-Amerikan Lüteriyen ilahiyatçı
Herbjørn Gausta (1854-1924) Amerikalı sanatçı., Vestfjørddalen'de doğdu
Theodor Kittelsen (1857-1914) sanatçı, Kragerø doğumlu
Vidkun Quisling (1887-1945) politikacı, Fyresdal doğumlu
Aslaug Vaa (1889-1965) yazar, Rauland doğumlu
Tarjei Vesaas (1897-1970) yazar, Vinje doğumlu
Anne Grimdalen Skafså, (1899-1961) heykeltıraş, Tokke doğumlu
Eivind Groven (1901-1977) Lårdal, Tokke doğumlu besteci
Dyre Vaa (1903-1980) heykeltıraş, Vinje
Klaus Egge (1906-1979) Gransherad, Notodden doğumlu besteci
Gunnar Sønsteby, (1918 -) Tinn doğumlu savaş kahramanı Rjukan
Hans Herbjørnsrud - (1938) Heddal, Notodden doğumlu yazar
Tor Åge Bringsværd - (1939) Skien doğumlu yazar
Kåre Nordstoga - (1954) Notodden doğumlu müzisyen
Gisle Kverndokk (1967 -), Skien doğumlu besteci
Tek Nordstoga (1972 -) müzisyen Vinje doğumlu
Frode Johnsen (1974 -) Skien doğumlu futbolcu
Terje Haakonsen - (1974) Vinje doğumlu snowbordcu
Ihsahn (Vegard Sverre Tveitan) (1975 -) doğumlu black-ekstrem metal müzisyeni
Nüfus
Nüfusun en yoğun olduğu yerler Skien, Porsgrunn, Notodden, Rjukan ve Kragerø'dur. Diğer önemli yoğun popülasyon merkezleri Bø, Fyresdal ve Vinje'dir. Nüfus genelde liman kentlerde yoğunlaşmıştır.
{{Nüfus veri
|başlık=Tarihsel popülasyonları
|align=center
|width=350
|footnote = Kaynak: Norveç İstatistikleri.
|yıl1 = 1951 |toplam1 = 136519
|yıl2 = 1961 |toplam2 = 149943
|yıl3 = 1971 |toplam3 = 156778
|yıl4 = 1981 |toplam4 = 162050
|yıl5 = 1991 |toplam5 = 162869
|yıl6 = 2001 |toplam6 = 165595
|yıl7 = 2011 |toplam7 = 169185
|yıl8 = 2021? |toplam8 = 180966
|yıl9 = 2031? |toplam9 = 191552
}}