Eşref Edip Fergan

Eşref Edip Fergan (d. 1882, Serez ö. 15 Aralık 1971, İstanbul), Türk gazeteci, hukuk doktoru.
Mehmet Akifin şiirlerini yayımladığı Sırat-ı Müstakim (sonraki adıyla Sebilürreşad) adlı derginin sahibidir. 1908den başlayarak 1966ya kadar çeşitli aralarla 58 yıl boyunca 1107 sayı bu dergiyi yayımlamıştır. Kurtuluş Savaşı sırasında dergi yoluyla milli mücadele hareketini desteklemiştir. İslamcı görüşlere sahip olan Eşref Edip, Türkiye'deki laikliğin amacının açık bir din düşmanlığı olduğunu savunmuştur. Kara Kitap adlı eserinde Celal Bayar, Şükrü Saracoğlu gibi birçok ismi İslam düşmanı olarak tanıtan Eşref Edip, Köy Enstitülerini komünist yuvası olarak görmekteydi.
Yaşamı
Ailesi ve öğrenimi
1882de Selanike bağlı bir sancak merkezi olan Serezde dünyaya geldi. Babası İslam Ağa, annesi Nefise Hanımdır. Sıbyan mektebini ve Rüştiyeyi Serezde okudu. Öğrenimini İstanbulda Mekteb-i Hukukta sürdürdü. Bir yandan da Çemberlitaştaki Atik Ali Paşa Camiinde medrese derslerine devam etti. Bu yıllarda tanıştığı Ebül'ula Mardin ve Mehmet Akif ile dostluğunu ömürboyu sürdürdü.
Yayın hayatına giriş
Manastırlı İsmail Hakkı Efendi gibi dönemin tanınmış vaizlerinin vaazları ve Mekteb-i Hukuk hocalarının ders notlarından yaptığı derlemeleri yayımlayarak yayın hayatına başladı. 1908de çıkarılmaya başlayan Sırat-ı Müstakim adlı derginin kurucularından birisi oldu. Bu haftalık dergi, İslam Birliği düşüncesinin yayın organı idi. İlk 182 sayıyı Ebül'ula Mardin ile birlikte yayımladı. Ebül'ula Mardinin üniversitede ders vermeye başlaması üzerine dergiyi tek imtiyaz sahibi olarak yayımlamaya devam etti. 183. Sayıdan itibaren derginin adı Sebilürreşad olarak değişti. 1912de hukuk eğitimini tamamlayan Eşref Edip, hukuk doktorası yapmaya başladı.
Eşref Edip, I. Dünya Savaşı yıllarında İttihat ve Terakki yönetiminin bazı faaliyetlerini sert bir şekilde eleştirdi. Bu sebeple, 1916dan 1918 yılının ortalarına kadar bir buçuk yıl süreyle Sebilürreşadın yayımına ara vermek zorunda kaldı. Savaştan sonra Sebilürreşadı işgal altındaki İstanbulda tekrar yayınlamaya başlayan Eşref Edip, başta Abdullah Cevdet olmak üzere asrilik ve Garpçılık taraftarları ile mücadeleye devam etti, Anadoluda başlayan milli mücadeleyi Mehmet Akif ile birlikte destekledi.
Kurtuluş Savaşı yılları
İşgal güçlerinin artan baskısı üzerine İstanbuldan ayrılan Eşref Edip, Kastamonuda Mehmet Akif ile buluştu ve Sebilürreşadı Kasım 1920den itibaren bir süre kaldığı bu şehirde çıkardı; birçok yerde Milli Mücadeleyi destekleyen konuşmalar yaptı, Kastamonu ve çevresinde mücadeleyi Mehmet Akif ile birlikte örgütledi..
Milli Mücadeleye katkıları nedeniyle Ankaraya davet edilip Akif ile birlikte Taceddin Dergahına yerleşen Eşref Edip, 3 Şubat 1921den itibarense dergiyi Ankarada çıkarmaya başladı. Askeri birliklerin yardımıyla Anadolunun ücra köşelerine ulaştırdığı dergide Mehmet Akifin yurdun değişik yerlerinde verdiği vaazların metinlerini yayımlayarak ulusal bilincin uyandırılmasına katkıda bulundu.
Ankarada bulunduğu sırada Mehmet Akif, Said Nursi ve Şeyh Ahmed Senusi ile birlikte Sivasta bir İslam şurasının toplanması çalışmalarına katılan Eşref Edip, Milli Mücadelenin kazanılmasından sonra tekrar İstanbula döndü ve yayın faaliyetine burada devam etti.
Cumhuriyetin ilk yılları
Eşref Edip, Cumhuriyetin ilanından sonra hızlanan Batılılaşma hareketine şiddetle muhalefet etmekteydi. Sebilürreşadı İslamcılık düşüncesi doğrultusunda yayınlamayı sürdürdü. Şeyh Said İsyanı üzerine birçok gazete ve dergiyle birlikte Sebilürreşad da kapatıldı. Eşref Edip tutuklanarak Şark İstiklal Mahkemesi'ne gönderildi. Önce Ankara, sonra da Diyarbakır'da yargılandı. Sebilürreşadın yayımını durdurmak şartıyla 13 Eylül 1925te serbest bırakıldı.
Eşref Edip, serbest kaldıktan sonra yayın faaliyetlerine "Asar-ı İlmiyye Kütüphanesi" adı altında çeviri eserler yayımlayarak devam etti. 1932de Mısıra gidip Mehmet Akif ile görüştü.
Milli Eğitim Bakanlığının yayımladığı İslam Ansiklopedisi'ne karşı Ekim 1940'ta İzmirli İsmail Hakkı, Kamil Miras ve Ömer Rıza Doğrulla birlikte "İslam-Türk Ansiklopedisi" ve "İslam-Türk Ansiklopedisi Mecmuası"nı çıkarmaya başladı.
Çok partili yaşam dönemi
Eşref Edip, Türkiyede çok partili yaşama geçiş gerçekleşmekteyken Sebilürreşadı yeniden yayımlamaya başladı. Bu yıllarda dergide Ömer Rıza Doğrul, Kazım Nami Duru, Cevat Rıfat Atilhan, Tahir Olgun, Ali Fuat Başgil ve Hasan Basri Çantayın yazıları yer aldı. Sebilürreşadın Mayıs 1948de başlayan yayımını Şubat 1966ya kadar 362 sayı devam ettirdi.
Eşref Edip ayrıca Tevhid-i Efkar, Yeni Sabah, Millet, Diyanet, Yeni Asya, Yeni İstiklal, Bugün, Sabah, İttihad gibi dergi ve gazetelere de yazılar yazdı. Hayatı boyunca İslam birliği fikri doğrultusundaki basını destekledi.
Yazdığı yazılar ve Ahmet Emin Yalman'la yaptığı yazılı tartışmalar yüzünden Malatya olayı (Yalmanın 22 Kasım 1952 günü lise öğrencisi Hüseyin Üzmez tarafından düzenlenen suikastta yaralanması) sonrasında tutuklandı. Son yargılanması ise 1967de Bugün gazetesinde yayımlandıktan sonra kitap haline getirilen Kara Kitap adlı kitabı nedeniyle oldu ve beraatle sonuçlandı.
Ölümü
15 Aralık 1971de vefat etti, Fatih Camiinde kılınan cenaze namazının ardından Edirnekapı Şehitliğine defnedildi.