Abdürreşid İbrahim

Abdürreşid İbrahim Efendi (Abdürreşid İsker) (23 Nisan 1857, Tara, Sibirya 17 Ağustos 1944, Tokyo, Japonya), Türk fikir adamı, gazeteci, seyyah ve yazar.
Japonya'da İslam'ın resmi düzeyde tanınması konusunda yaptığı faaliyetler ile bilinir. Önce Rusya Müslüman Türklerini birleştirme çabalarıyla tanındı. Rusya'daki Türkleri Türkiye'ye göç etmeye özendirdi. Bu girişimlerinde büyük ölçüde başarı sağladı. Uzun seyahatlere çıktı. Hayatını Müslümanlığı yaymak için seyahatler yapmaya adamıştı. 1912de Osmanlı vatandaşı oldu. Seyahatlerini "Alem-i İslam" adlı eserinde Osmanlı halkına anlattı; verdiği konferanslar büyük ilgi gördü. Süleymaniye Kürsüsünde adlı ünlü eserinde şair Mehmet Akifin halka hitap ettirdiği kişi, Abdürreşid İbrahimdir.
Yaşamı
1857de Tobolsk ilinin Tara kasabasında dünyaya geldi. Babası Buharalı bir aileden gelen Ömer Bey, annesi Başkurt Türklerinden muallim Afife Hanım idi Çocukluğunda Rusyadaki medreselerde öğrenim gördü. 1879da Orenburga geldi, bir zenginin hizmetkarlığını üstlendi ve 1880de Hicaza gidişinde ona eşlik etti. Hacdan sonra Medineye yerleşti; medrese öğrenimine devam etti. Beş senelik eğitiminin sonunda icazetnamesini aldı. Ayan İsker ile evliliğinden Sabahat, Favziye, Kadriye, Timur, Hasan Cangiz, Ömer Kamil isimli çocukları olmuştur.
1884te memleketine dönen Abdürreşid İbrahim, Tarada müderrisliğe başladı Müderrisliğe başlamasından 6 ay sonra öğrencileri ile birlikte tekrar hacca gitti; onları bir medreseye yerleştirdikten sonra memleketine dönüp modern okullar açmakla meşgul oldu.
1890da 10 öğrencisiyle İstanbula geldi, onları Darüşşafaka ve Dar-üt tedris okullarına yerleştirdikten sonra memleketine döndü. Rusyanın her bölgesinde Müslümanlar İstanbula öğrenci yollaması için kendisine başvurmaya başlayınca Rus hükümeti rahatsız olarak faaliyetlerine kısıtlama getirdi.
1891de Ufa şehrine geldi; kadı olarak görevlendirdi. Rusyadaki Müslümanların en büyük mahkemesinin kadısı olmuştu. Resmi görevlerinin yanı sıra fakir ve yetimler için dernekler kurmakla meşgul oldu. Müslüman halkın dertlerine çözüm bulmak için başkent Sankt-Peterburga giderek içişleri ve eğitim bakanları ile görüşmeler yaptı. Rejim yanlısı müftüler tarafından hükümete şikayet edilince canı tehlikeye girdiğinden 1895te İstanbula gitti.
İstanbuldaki faaliyetleri
İstanbulda iken bastırdığı ve gizlice Rusyaya soktuğu broşür ile Rusyada yaşayan Müslümanları Osmanlı Devletine göç etmeye davet etti. Bu broşür, 70 bin Müslüman Türkün Anadoluya göçmesine vesile oldu. İstanbulda kaleme aldığı ve gizlice Rusyaya soktuğu ünlü "Çoban Yıldızı" adlı eserinde Rusyanın yönetimindeki Müslüman halklara yaptığı zulümleri anlattı.
İstanbulda iki yıl boyunca kımızcılık ve ziraatçilik ile geçimini sağlayan Abdürreşid İbrahim, 1896da Avrupaya gitti. İsviçrede tanıştığı Rus sosyalistlere Müslüman halkların sorunlarını anlattı.
İlk Büyük Seyahati
Abdürreşid İbrahim, 1897de ilk büyük seyahatine çıktı. Seyahati 3 yıl sürdü. Önce memleketi Taraya giden seyyah, bir süre kaldıktan sonra Japonyaya gitti. Kısa bir süre sonra 1900de Sankt-Peterburga döndü ve bir dergi çıkardı. 1902-1903 arasında tekrar Japonyada bulundu. Rusya ve Japonya arasındaki ilişkileri inceleyip İstanbula aktardı. Japonların Müslümanlığa yatkın olduklarını II. Abdülhamide bir mektupla bildirdi ve Müslümanlığın yayılması için yardım istedi. Rus karşıtı faaliyetleri nedeniyle Rusyanın ricası üzerine kendisinden Japonyadan ayrılması istenince İstanbula döndü.
Rusyada yaşayan Müslümanlara yönelik kitaplarından ötürü Rusya, Osmanlı Devletinden de sınırdışı edilmesini talep etti. 1904te Rusyaya teslim edildi. Odessada 2 hafta hapsedildikten sonra Rusyalı Türklerin büyük baskısı sonucu serbest bırakıldı.
Yayıncılık Hayatı
Tahliye olduktan sonra St. Petersburga yerleşti, bir matbaa kurdu. Dini ve siyasi eserler yayımladı. Amacı, Rus egemenliği altındaki Türkler arasında bir birlik kurmaktı. "Ülfet" adlı bir Türkçe dergi yayımladı ve büyük ilgi gördü. Dergi, 85. Sayısında kapatıldı. 1906da "Tilmiz" adlı Arapça bir dergi çıkarmaya başladı. O da 1907de kapatıldı. Bunun üzerine Kazak şivesiyle yayın yapan "Serke" adı dergiyi çıkarmaya başladı.
Rusya Müslümanlarının birlik olması için aydın ve zengin kesimin katıldığı bir toplantı organize etmeye çalışan Abdürreşit İbrahim, bu konuda da Rus idaresinin engelleri ile karşılaştı. İlk toplantıyı Oka Nehri üstünde bir gemide gizlice gerçekleştirmeyi başardı. Petersburga döndüğünde Müslümanların birlik olmasının önemini anlatan Bin Üç Yüz Senelik Nazra adlı eserini yayımladı. İkinci toplantı 13 Ocak 1906da gerçekleştirildi ve kendisinin hazırladığı ittifak nizamnamesi oybirliği ile kabul edildi. Rus Müslümanlara özerklik verilmesi konusunun Dumada Müslüman milletvekilleri tarafından sürekli gündeme getirilmesi sağlandı. Abdürrreşit İbrahim, Aftonomiya adlı broşürde bu konuda görüşlerini dile getirmiştir. Rusyada tüm bu faaliyetleri mümkün kılan özgürlük ortamı fazla uzun sürmedi. Yeniden baskı yönetimi başlayıp pek çok aydın sürgüne ve hapse gönderilince hayatının tehlikede olduğunu gören Abdürreşit İbrahim, Rusyayı terk etti.
İkinci Büyük Seyahati
Abdürreşid İbrahimin 3 yıl sürecek ikinci büyük seyahatinde amacı İslam aleminin durumunu görmek, tarihe tanıklık etmekti. Seyahatini kaleme alarak gelecek nesillere aktardı. Bir sene boyunca Batı ve Doğu Türkistanı gezdi. Rus hükümetine karşı ortak hareket edilmesi için ileri gelenlerle görüştü; yeni usul okulların açılmasına çalıştı. Memleketi Tarada kısa bir süre kaldı. Ailesini yanına alıp Kazana yerleştirdi. Kazanda yeni bir Müslüman Kongresinin gerçekleşmesini organize etti. Bu kongrede alınan karar gereği bölgede, öğretmenlik yapabilecek yaştaki gençlerin eğitim almak için İstanbula gönderilmesi gerekiyordu. Bu sayede İstanbula gelip eğitim alan çok sayıda genç oldu.
1908 Eylülünde yolculuğuna devam etmek için Kazandan yola çıktı. Rusya içinde Moğolistana kadar gitti. Budistlerin lideri Dalay Lama ile görüştükten sonra gemi ile Japonyaya gitti.
Japonyada bulunduğu süre içinde Tokyoda kaldı ve Japonca öğrendi. İmparator ailesi ile dostluk kurdu. Japon eğitim sistemini inceledi. Üst düzey Japon devlet adamlarının bir kısmının Müslüman olmasına vesile oldu. Uzakdoğu halkları arasında yardımlaşma ve İslama davet amacını güden Asya Gikay Derneğini kurdu. Dernek, Tokyoda bir cami inşası için girişimlerde bulundu.
Haziran 1909da Koreye gitmek üzere Japonyadan ayrıldı. Bir hafta Korede kaldıktan sonra Çine gitti. Kore ve Çinde Müslümanlara vaazlar verdi. Ardından Singapura ve Hindistana gitti. İngilizler, sömürgeleri Hindistanda kendisinin varlığından rahatsız olunca ülkeyi terk etmeyi uygun buldu. 1910da Hicaza gidip hac ziyareti yaptı.
Osmanlı Başkentinde
Seyahatini ve hac ziyaretini tamamladıktan sonra Hicaz Demiryolu ile Beyruta, ardından İstanbula gelen Abdürreşid İbrahim, Osmanlı vatandaşlığına geçmek için başvurdu ve 1912de Osmanlı vatandaşı oldu. Gezdiği ülkelerdeki Müslümanların durumunu Osmanlılara aktaran vaazlar verdi. İstanbulda Sultanahmet, Ayasofya, Şehzadebaşı camilerindeki bu vaazlarda binlerce kişi kendisini dinledi. Mehmet Akif ile tanışıp dost oldu. Büyük şair, vaazlardan birisini şiirleştirdi ve Süleymaniye Kürsüsünde adıyla yayımladı.
Sultanahmette bir eve yerleşen seyyah, bir dergi çıkarmaya başladı. "Tearüf-i Müslümün" adlı dergide Müslüman dünyasının birbirini tanımasını amaç ediniyordu. Anıları, İstanbulda Eşref Edip Beyin çabası sonucu Alem-i İslam adıyla kitaplaştırıldı ve büyük ilgi gördü.
Savaşlarda
1911 yılında Trablusgarpin İtalyanlar tarafından işgali üzerine Osmanlı Devletinin İtalya ile yaptığı Trablusgarp Savaşına katıldı. Trablusgarpta beş ay kaldıktan sonra İstanbula döndü. Trablusgarp Savaşı hakkında çok ilgi gören konuşmalar yaptı.
1912de başlayan Balkan Savaşında Edirnenin Osmanlı hakimiyetinden çıkması üzerine Müslümanları cihada çağıran yayınlar yaptı. 1914te Kuzey Anadolu Rus işgaline uğrayınca Osmanlı askerine moral vermeye gitti. Enver Paşanın verdiği görev doğrultusunda; Rus ordusunda iken Almanlara esir düşen askerleri örgütleyip Osmanlı ordusuna kattı. 1918de Osmanlı istihbarat örgütünden aldığı görevle, Rusya Müslümanlarını savunan bir büro açmak için İsviçreye gitti.
Üçüncü Büyük Seyahati
1918de İstanbuldan başlayan bir yolculuğa çıktı. Sibirya, Ukrayna, Almanya, Litvanya, Doğu Türkistan ve Rusyayı dolaştı. Bolşevik idarenin kanlı yönetimi karşısında Rusyadan ayrılmak zorunda kaldı.
İnziva Dönemi
Üçüncü seyahatinden sonra Konyanın Cihanbeyli ilçesi Böğrüdelik Köyüne yerleşti 1925ten itibaren bir süre gönüllü sürgün hayatı sürdürdü. 1933e kadar bir rençber olarak yaşadı. Zaman zaman hacca ve dostu Mehmet Akifi görmek için Mısıra gitti. Aklı, Japonyanın İslamlaştırılmasında kalmıştı. 1933te 76 yaşında iken tekrar Japonyaya gitti.
Japonya Yılları
12 Ekim 1933te Japonya'ya vardı. Japon basını kendisine büyük ilgi gösterdi. Tokyoda yaşayan Tatar halkının sorunlarıyla ilgilendi. Arsa temini çok zor olan Tokyo'da cami yaptırmak için büyük çaba gösterdi Tokyo Camisinin planlarını hazırlatıp temelini attırdı. Cami, 1937de ibadete açıldı. İlk imamı Abdurreşid İbrahim oldu. 1939'da İslamiyet'in Japonya'da resmi din olarak tanınması ve teşkilat kurma hakkı kazanmasında rol oynadı.
17 Ağustos 1944 günü Tokyoda hayatını kaybetti. Tokyo yakınındaki Müslüman mezarlığına (Tamareien) defnedildi.