Yupik halkları

Yupik halkları ya da Yupik Eskimoları, Rusya'da Çukçi Yarımadasının birbirinden ayrı iki kıyısında ve Amerika Birleşik Devletlerinde Alaska eyaletinde yaşayan Eskimoların ayrıldığı iki ana koldan biri. Diğer kol İnuit halklarıdır.
Rusya Federasyonundaki Yupikler (Sibirya Yupikleri ve Naukan ile Sirenik Yupikleri) büyük ölçüde Çukçilerin kültürünü benimsemiş, hatta birçoğu zamanla Çukçileşmişlerdir. Çukçilerin ayrıldığı iki koldan biri olan Kıyı Çukçilerinin Çukçileşmiş Yupik olduğu tahmin edilir. 1.750 (2002 sayımı)
Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska'da St. Lawrence Adasındaki Sibirya Yupikleri, Alaska'da kültürel olarak İnyupiklere en yakın halktır.
Pasifik Yupikleri de denilen Supiklerin kültürü Aleutlarla aynıdır. Supikler, kültürel açıdan Aleutlara en çok benzeyen Eskimolardır. Günümüzde Alaska'daki Eskimoların üç kültür grubundan birini Aleutlar ile Supikler oluşturur. Ruslar, Aleutlar ile Supikleri bir tutup aynı adla (dönemin Rusçasıyla ъ) anmışlardır.
Merkezi Alaskada yaşayan ve nüfuslarıyla en büyük Yupik grubunu oluşturan Alaska Yupikleri ya da yaygın adlarıyla Yupikler, kültürlerini en iyi korumuş olan gruptur. İngilizce bilmiyen Alaska yerlileri içinde 1993 yılında ilk sırayı % 42 lik oranla Yupikler çeker.
Adlandırma
Literatürde Yupikleri adlandırmak için iki terim kullanılır:
Bunlardan en az kullanılanı Yuk (tekil)/Yuit (çoğul) kelimesidir ve daha çok Ruslarca tercih edilir. Yupik dillerinde 'insan' anlamına gelen yuk (şivesine göre: cuk ya da suk; pl: yuit, yuut, cuut) kelimesinden köken alır.
En çok kullanılan yaygın adları Yupik kelimesidir. Yupik dillerinde 'gerçek insan' anlamına gelen yupik (ya da yupiaq ve şivesine göre: cupik, sugpiaq) kelimesi, 'insan' anlamına gelen yuk kelimesi ile 'gerçek' anlamına gelen -pik ya da -piaq ekinden türetilmiştir. 3.000 (Supikler) Paralel benzer adlandırma İnuit halklarında da görülür.
Yalnızca İnuit kolundan Eskimoların yaşadığı Kanada'da kendileri için "Eskimo" adını küçültücü bulup kullanılmasını yasal olarak engellerken, hem İnuit hem de Yupik kolundan Eskimoların yaşadığı Alaska'da ise kendilerine "Eskimo" denilmesinden rahatsızlık duymazlar.
Eskimo halkları içindeki yeri
Eskimo - Aleut halkları
Aleutlar
Eskimolar
Yupik halkları
Sirenik Yupikleri (Bazen Yupiklerin dışında tutulur ve Eskimoların üçüncü grubunu oluşturur)
Öz Yupik halkları
Sibirya Yupikleri
Naukan Yupikleri
Alaska Yupikleri (Yupikler & Çupikler & Nunivak Çupikleri)
Supikler
İnuit halkları
İnyupikler
Batı Kanada İnuitleri
Doğu Kanada İnuitleri
Grönland İnuitleri
Nüfus
Alaska Yerli Dil Merkezine göre Eskimo-Aleut halklarının nüfusu ve anadillerini konuşabilen kişi sayısı:
Tarih
Dil verileri ve arkeolojik kalıntılar Eskimo halklarının Bering Boğazı'nın buzlarla kaplanıp kara köprüsü olduğu zamanlarda günümüzden 10.000 yıl önce iki ayrı etnik grup (Eskimo ve Aleut) olarak Alaska'dan Kamçatka'ya kadar olan bölgede bulunduklarını göstermektedir. Eskimo ve Aleutların denizde avlanma tekniklerinin geliştirilmesinden önce bölündüklerini gösteren dil verileri arasında ok ve yay için ortak kelimelerin bulunması, bunun yanında deniz avcılığı terimlerinin Eskimo ve Aleutlarda farklı olması gösterilebilir. Eskimo ve Aleutlar deniz avcılığını birbirlerinden bağımsız olarak geliştirmişlerdir.
Yupiklerin ataları muhtemelen Sibirya'nın Bering Boğazı ve Arktik Okyanusu kıyılarında büyük bir alanda yaşıyorlardı. Çukçi ile Koryak kabilelerinin kuzeye ilerlemesiyle günümüzde birbirinden kopuk adacıklar halinde kıyılara hapsolunmuştur. Kıyı Çukçilerinin (Anqallyt) büyük bir kısmı muhtemelen Çukçileşmiş Yupiklerdir.
Yupik ve İnuitlerin henüz ayrılmamış tek bir Eskimo halkı olduğu dönemler, bir başka deyişle İnuitlerin henüz Yupiklerden ayrışmadığı dönem Alaska Yarımadasında görülmektedir. Kodiak Adasında, günümüzde 42 kişinin yaşadığı Karluk (Supikçe Kal'uq) şehrinde yapılan arkeolojik kazılar şehrin 5000 yıldır insan yerleşimine açık olduğunu göstermektedir. Arkeolojik siteler yönünden gerçekten zengin olan Kodiak'ta tarihöncesine (prehistorik) ait 900 kadar site bulunur.
Sosyal yaşam
Aile
Köy odası
Köy odası (Yupikçe Qasgi ya da Qasgiq (sg) Qasgit (pl) ; Çupikçe Qaygiq (sg) Qaygit (pl) ; Nunivak Çupikçesi Kiiyar; Naukan Yupikçesi Qaygi; İnyupikçe Qargi (sg) Qargit (pl); İngilizce community house, traditional community house, communal men's house, mens community house, men's house, ceremonial house, council house, dance house, communal gathering place): Alaska'da İnyupikler ile Yupiklerde görülen geleneksel yapı ve yapılanmadır. Yalnızca erkeklerce kullanılan, genelde yarı yarıya toprağa gömülü tek odalı geniş ve büyük evdir.
Geçmişte her klanın 200 ila 400 kişiyi alabilen yarısına kadar yere gömülü büyük toplumsal konutu (ӈ/Nenglyu) bulunduğu için köy odası yapılanması Sibirya Yupiklerinde görülmez. Sibirya'daki Eskimolar içinde yalnızca Naukan Yupiklerinde görülür.
Şenlik ve Törenler
Avcılık ve toplayıcılık
Bütün Eskimo halkları gibi Yupik halkları da avcı ve toplayıcıdır.
Din
Şamanizm
Hıristiyanlık