Mesih efsanesi teorisi

Mesih Efsanesi teorisi ya da İsa Efsanesi teorisi ya da kısa şekliyle Efsanecilik, Nasıralı İsa'nın hiç var olmadığını veya var olmuşsa bile Hristiyanlığın kurulmasıyla ve incillerde anlatılanlarla hiçbir bağlantısı olmadığını öne sürer. Mesih Efsanesi teorisi, tarihsel İsa araştırmacılığına aykırı bir duruş sergiler. Tarihi İsa araştırmacılığı ise İncillerde anlatılan olayların birçoğunun tarihi olmadığını fakat İncillerin dallanıp budaklandığı tarihi bir özünün olduğunu savunur.
Farklı teorisyenler, Mesih Efsanesi teorisinin farklı versiyonlarını öne sürerler. Bununla birlikte bütün teorisyenler, ilk kez 19. asırda geliştirilmiş olan üç ayak üzerinde teorilerini bina etmektedirler:
Yeni Ahit'in hiçbir tarihi kanıt değeri taşımaması,
Miladi birinci asra ait, Hristiyan olmayan ve İsa Mesih'ten bahseden bir kaynağın yokluğu,
Hristiyanlığın putperest veya efsanevi kökenlerinin olması
Mesih Efsanesi teorisinin çekirdeğini oluşturan ilkelerin kökenleri, Aydınlanma Çağı'na ve oradan da Hristiyanlığın ilk asırlarındaki dini ayrılıklara kadar uzanmaktadır.
Mesih Efsanesi teorisyenlerinin argümanlarına karşı, yine de tarihsel eleştiri uzmanları arasında, İsa'nın yaşadığı söylenen dönemde gerçekten de bir İsa'nın yaşadığı hususunda bir ortak kanaat vardır. Bununla birlikte, tarihsel eleştiri uzmanları, Meryem oğlu İsa'nın hayatı hakkında kanonik incillerde anlatılan bilgilerin hangilerinin tarihsel hangilerinin kurgusal olduğu konusunda ihtilaf içindedirler. Tarihsel eleştiriciler, Dört İncil'de anlatılanların içinde sadece iki olayın gerçekten yaşandığı konusunda hemfikir oldular. Bu olaylar; İsa'nın Vaftizci Yahya tarafından vaftiz edilmesi ve İsa'nın çarmıha gerilmesi. Bununla birlikte, Yeni Ahit uzmanlarının üzerinde hemfikir olabildikleri tek konunun İsa'nın gerçekten yaşamış olduğu hususu olduğunu, bunun dışında hiçbir konuda hemfikir olamadıklarını savunanlar da oldu. Bazı uzmanlar ise, tarihselliği mümkün birden fazla İsa'nın var olduğunu ve bunlardan hangisinin gerçek tarihsel Meryem oğlu İsa olduğunu kesin olarak anlamanın mümkün olmadığını savunur.
Önde gelen temsilcileri
18. yüzyıl
Volney ve Dupuis
Meryem oğlu İsa'nın mevcudiyetini alenen inkar teşebbüslerinin aslı, 18. yüzyıl Fransasına, Constantin François Chasseb uf de Volney ve Charles-François Dupuisnin çalışmalarına kadar uzanmaktadır. Volney ve Dupuis, Hristiyanlığın, daha eski mitolojilerin bazı unsurlarının birleşmesinden ibaret olduğunu ve İsa'nın tamamen mitolojik bir karakter olduğunu savundular.
Dupuis, Suriye, Mısır ve İrandaki, eski güneş tanrısı inançlarının yaptıkları kültürel etkilerin, mecazi bir anlatımla Hristiyanlığın temellerine dönüştürüldüğünü savunur. O ayrıca, Yahudi ve Hristiyan metinlerinde anlatılanların dünyanın bir güneş yılı boyunca geçirdiği evrelerin değişik tarzda bir anlatımı olduğunu, örneğin, Yaratılış kitabında anlatılan, insanın hatası ve Cennet'ten düşmesinin, aslında kış mevsiminde çekilen zorlukları sembolize ettiğini; İsa'nın dirilişinin ise, Koç burcundayken Güneşin tekrar etkisinin artmaya başladığı ilkbahar gündönümünü sembolize ettiğini öne sürer.
Volney, İbrahim ve Sarenin kökeninin Brahma ve Saraswati olduğunu, Hristosun (Mesihin) ise kökeninin Krişna olduğunu savunur. Volney, eserini Dupuis'den önce yayımladı fakat eserini hazırlarken Dupuis'nin henüz yayımlanmamış çalışmalarının taslaklarından faydalandı ve Dupuis'nin çoğu argümanını aynen savunmakla birlikte ondan farklılık gösterdiği hususlar da oldu. Volney'nin Dupuis'den ayrıldığı hususlara bir örnek vermek gerekirse, Volney, kanonik incillerde geçen ve güneş tanrısı mitlerine dayanan hikayelerin kasten değil, bir yanlış anlama sonucu iyi niyetle ve hakikat niyetine, mecazi anlatımların hakiki tarih zannedilerek derlendiğini yazar.
Volney, 18. yüzyılın sonunda, Fransa monarşisinin yıkıldığı ve devrim Fransasının yaşandığı 19. yüzyılın başında yaşadı. Volney'nin teoriyi ele alış biçimi tamamen dini eksenli değildi, içeriğinde içtimai siyasi unsurlar barındırıyordu, Fransız İhtilali'nin fikirleri ile Efsaneci teori arasında kurduğu ilişki ve Volney'nin Napolyon üzerindeki tesirleri, Volney'nin savunduğu ve aslen dini konulu olan bu teorinin İngiltere'de benimsenmesinin önünde engel teşkil etti. Bununla birlikte, kısa vadede başarısız olsa da Volney'nin teorisi, 19. yüzyılda birçok Britanyalı ve Amerikalı radikal düşünürün desteğini kazandı.
19. yüzyıl
Strauss
1835'te Alman ilahiyatçı David Friedrich Strauss, Hristiyanların çok tepkisini çeken Das Leben Jesu (İsa'nın Hayatı) adlı kitabını yayımladı. İsa'nın mevcudiyetini inkar etmemekle beraber, Strauss, Yeni Ahit'te anlatılan mucizelerin, normal vakaların olağanüstü olaylarmış gibi mitolojik bir dille anlatılışı olduğunu öne sürdü.
Ona göre, kilise teşkilatının ilk dönem temsilcileri bu mucize hikayelerinin asılları olan gerçek normal vakaları, İsa'nın, İsrailoğullarının beklediği Mesih'le ilgili kehanetleri gerçekleştirdiğini kanıtlamak için bir miktar değiştirdi. Strauss'un bu akılcı yaklaşımı Kutsal Kitap'ın tarihsel ve manevi olarak olağanüstü olduğu bakış açısına açıkça muhalif bir duruş arz ediyordu.
Kitap, Hristiyan Avrupa'da büyük tepkiyle karşılandı. Shaftesbury Kontu Anthony Ashley-Cooper, adı geçen kitabın Marian Evans tarafından yapılan İngilizce çevirisi hakkında şu sözleri söylemekten geri durmadı, "bugüne kadar Cehennem'in ağzından kusulmuş en zararlı kitap". Strauss, Hristiyan Avrupa'da o kadar nefret edilen bir insan haline gelmişti ki kendisine Zürih Üniversitesinde bir ilahiyat kürsüsü verildiğinde yükselen tepkiler üzerine, üniversite yönetimi Straussu emekli etmek kararı aldı.
Bauer
Bonn Üniversitesi'nde öğretim üyeliği yapmış olan Bruno Bauer, Strauss'un teorisini temel alıp aynı zamanda onu geliştirerek, Meryem oğlu İsa'nın hiç var olmadığını sistematik olarak inceleme konusu yaptı. Bauer, Efsane teorisinin üç ayak üzerine bina edilen iskeletini ilk şekillendiren akademisyendir. Bununla birlikte daha sonra aynı üç ayaklı teoriyi, Bauer'in kendilerinden önce bunu tespit ettiğinden habersiz olarak başka akademisyenler de eserlerinde sundular. Bauer'in üç ayaklı argümanı şudur:
Kanonik inciller, İsa'nın yaklaşık vefat tarihinden onlarca sene sonra, İsa ile hiç görüşmemiş olan şahıslar tarafından yazıldı ve buna ilaveten takip eden asırlar boyunca, kimliği belirsiz katiplerce kanonik incillerin metni, bahis mevzuu katiplerin kendi kişisel ajandalarına uygun olarak değiştirildi veya tamamen uydurma kısımlar incillere eklendi.
Miladi ikinci asra gelinceye kadar, İsrailoğullarından olmayan hiçbir yazarın Nasıralı İsa'dan bahsettiğine dair elimizde hiçbir verinin olmaması ve İsa'nın kendisinden sonraya hiçbir yazılı eser veya arkeolojik kalıntı bırakmamış olması.
İncildeki hikayelerden bir kısmı, ölüp dirilen tanrı, yarı-tanrı (tanrıların oğulları), güneş tanrıları, kurtarıcılar ya da Horus, Mithra, Prometheus, Dionysus, Osiris, Buddha, Krişna veya Tyanalı Apollonius gibi tarihi kişilerle benzerlik göstermektedir.
Bauer, Mesih Efsanesi araştırmasının başında, tarihi İsa'nın var olup olmadığı sorusunu kendisi için cevapsız bırakmıştı. Daha sonra A Critique of the Gospels and a History of Their Origin (18501851) kitabında Bauer, İsa'nın hiç var olmadığını açıkça savundu. Christ and the Caesars (1877) eserinde Hristiyanlığın, Genç Seneca'nın Stoacılığı ile Filon'un Yahudi ilahiyatının bir sentezinin Roma taraftarı Josephus gibi kişilerin bu konuları eserlerinde ele almalarının sonucu olarak ortaya çıktığını savundu. Bauer, kendi devrinde acımasızca eleştirildi ve Bonn Üniversitesi'ndeki görevine son verildi. Fikirlerinin yayılmasının engellenmesinden dolayı, geleceğin Efsane teorisyenleri üzerinde pek bir etkisi olmadı.
Higgins
İngiliz Godfrey Higgins, bir asker, arkeolog ve yazar olmadan önce Cambridge Üniversitesinde Yunanca, Latince ve hukuk okudu. İki ciltli, 867 sayfalık çalışması Anacalypsis: An Enquiry into the Origins of Languages, Nations, and Religions vefatından sonra 1836da yayımlandı. Higgins, adı geçen eserinde şunu savunur, Hinduların, Yunanların ve Yahudilerin mitleri özünde aynıdır fakat dini öğretileri muhafaza etmek için tarihsel gerçeklik izlenimi verilerek ustaca şekillendirildiler ve Hristiyanlar ya kötüniyetle ya da tahrif kastı olmayan bir motivasyonla bütün bu mitleri tamamen tahrif ettiler.
Graves
Kersey Graves, Amerikalı bir öğretmen ve yazardı. 1875te The Worlds Sixteen Crucified Saviours kitabını yazdı. Higginsi ana kaynak olarak kullanan Graves, Meryem oğlu İsanın hiç var olmadığını, İsa olarak inanılan mitin, çeşitli ülkelerde mevcut olan çarmıha gerilmiş ya da göğe yükseltilmiş yarı-tanrı inançlarından tevellüd eden bir inançtan başka bir şey olmadığını savundu. Ayrıca, bütün bu yarı-tanrıların İsa ile benzer hikayeleri, benzer özellikleri ve benzer sözleri olduğunu dile getirdi. Kitabındaki iddialar Richard Carrier gibi birçok Mesih Efsanesi teorisyenleri tarafından çokça eleştirildi ve Kutsal Kitap uzmanları tarafından temelsiz bulundu.
Massey
İngiliz şair ve yazar Gerald Massey, 1870'lerden itibaren Eski Mısır bilimine ilgi duymaya başladı ve rivayet edildiğine göre Britanyalı Müzesinde kendi kendine Eski Mısır hiyerogliflerini okumayı öğrendi. 1883te yayımlanan The Natural Genesis kitabında Meryem oğlu İsa ile Eski Mısır tanrısı Horus arasındaki paralelliklere dikkat çekti. 1907de vefatından kısa bir süre önce Ancient Egypt: The Light of the World kitabı yayımlandı. Yaptığı çıkarımlar kendisinden sonra gelen birçok yazarı etkiledi. Bunlar arasında Alvin Boyd Kuhn, Tom Harpur ve D. M. Murdock zikredilebilir. Harpur, Masseynin akademisyenler tarafından büyük ölçüde göz ardı edildiğini ve Stanley Porter ve Ward Gasqueın eleştirilerine rağmen Masseynin belirli dini metinlerle ilgili Eski Mısır etimolojik çözümlemelerinin muasır Eski Mısır uzmanları tarafından kabul gördüğünü dile getirir.
Aşırıcı Felemenk ekolü
1870'lerde ve 1880'lerde Amsterdam Üniversitesi vesilesiyle bir grup oluşturmuş olan Alman akademi dünyasında Aşırıcı Felemenk ekolü olarak bilinen akademisyen topluluğu, Pavlusun bütün mektuplarının sahihliğini reddetti ve Yeni Ahitin ve Tanahın hiçbir tarihsel değeri olmadığı yönünde olumsuz bir konum aldı. Bu grubun lideri Allard Pierson, İsanın varlığını dahi inkar etti. Sytze Hoekstra ve Samuel Adrian Naber da onunla aynı fikirdeydi. Abraham Dirk Loman 1881de bütün Yeni Ahit kitaplarının miladi ikinci asra ait olduğunu ve İsanın tarihsel bir mevcudiyeti olan bir kişi olmadığını savunurken daha sonraları, her ne kadar kanonik inciller efsane olsa da onların hakiki nesnel bir vakadan kaynaklandığını savunma yönünde fikir değiştirdi. Aşırıcı Felemenk ekolü, her zaman Felemenkçe yazdı ve genellikle incelemelerinin konusunu Tanah oluşturuyordu. İlk zamanlarda önemli bir nüfuz meydana getirdilerse de zamanla, 20. asrın başlarından itibaren söndüler.
Yukarıda adı zikredilenlerden başka, Mesih Efsanesi teorisinin öncüleri arasında şu isimler de dahil edilebilir; İsviçreli skeptik Rudolf Steck, İngiliz tarihçi Edwin Johnson, İngiliz aşırıcı din adamı Robert Taylor ve yardımcısı Richard Carlile.
20. yüzyıl
20. asrın başlarında Mesih Efsanesi savunucusu yazarlar, genellikle İsanın hiç var olmadığını savunan liberal ilahiyatçıların görüşleri üzerine bina ettikleri argümanlarıyla İsanın tarihselliğine karşı argümanlar geliştirdiler. Özellikle Markos ve farazi Q inciline odaklandılar. Mesih Efsanesi teorisyenleri, 20. asrın başlarında gelişme gösteren dinler tarihi alanındaki çalışmalarda Hristiyanlığın doktrinlerinin Filistin Museviliği yerine Eski Yunan ve Doğu gizem tarikatlarında kökenleri olduğuna dair bulguları kullandılar. Joseph Klausner o zamanlardeki durumu şu cümlelerle özetledi, Kutsal Kitap araştırmacıları tarihsel İsada Musevilikle ilgisi olmayan bir unsur bulmak için ellerinden gelen çabayı gösterdiler, fakat İsa ile ilgili tarihsel veriler içinden bu konuda neredeyse hiçbir şey bulamadılar, çünkü İsa ile ilgili tarihsel kanıtlar neredeyse yok denecek kadar azdır. Bu yüzden bu asrın başlarında, 18. ve 19. asırda ortaya çıkan İsanın hiç var olmadığı görüşünün tekrar popülerlik kazanmasına şaşırmamak gerekir.
Toplumsal insanbilimci James George Frazerın çalışmaları bazı Efsane teorisyenlerini etkiledi, bununla birlikte Frazer, İsanın mevcudiyetini inkar etmiyordu. 1890da Altın Dalın birinci baskısını yayımladı. Bu eserde dini inançların ortak özelliklerini tespit etmeye çalışıyordu. İsanın hayat hikayesinin Hristiyanların icad ettiği bir kurgu olduğunu savunan birçok yazar için Frazerın eseri başlıca kaynaklardan birisi haline geldi. Birçok kişi onun da bir Efsane teorisyeni olduğunu iddia etmeye başladı. Bunun üzerine adı geçen eserin 1913 baskısında Frazer açıkça, Efsane teorisi savunucusu olmadığını, tarihsel İsa savunucusu olduğunu dile getirdi.
1900de, İskoç milletvekili John Mackinnon Robertson, İsanın hiç var olmadığını ve miladi birinci asırdaki Mesihçi bir toplumsal hareketin icadı olduğunu savundu. Robertsonun görüşüne göre, dini topluluklar devrin toplumunun ihtiyaçlarının gerektirdiği özelliklere sahip yeni tanrılar icad ederler. Roberston, çok eskiden beri kökeni Yuşaya dayanan bir Musevi mezhebinin kuzu ve koç ile sembolize edilen bir güneş tanrısına tapındığını ve aynı mezhebin devamı olan nesillerin Nasıralı İsayı icad ettiğini öne sürdü. Robertson, Mesih Efsanesinin muhtemel kökenine dair bir kaynağın, M. Ö. 100 civarında infaz edildiği Talmudda dile getirilen İsa Pandera olabileceğini savunur. Robertson, Pavlusun mektuplarını elimizde kalan en eski Hristiyan metinleri olarak kabul eder, bununla beraber tarihsellik unsuru içermek yerine ilahiyat ve ahlak ile ilgili olduğuna dikkat çeker. Oniki Havariden bahseden rivayetlerin ve Ekmek Şarap Ayini ibadetinin Pavlus gibi sonradan Hristiyanlığa geçiş yapan misyoner Yahudilerin etkisiyle Hristiyanlığın içinde yer edindiği savunur.
İngiliz okul müdürü George Robert Stowe Mead, Did Jesus Live 100 B. C.? kitabında, diğer Efsaneci teorisyenlerden farklı bir yaklaşım sergiledi. 1903te yayımlanan kitabında Mead, İsanın yaşadığını fakat zannedilenden bir asır önce, M. Ö. 100 civarında yaşadığını savundu. Mead, teorisini Talmuda dayandırdı, Talmudun, İsanın çarmıha gerildiğini anlattığı vakanın tarihinin M. Ö. 100 civarına denk geldiğine işaret eden Meade göre bu bir asırlık fark Hristiyan incillerinin tarihselliğe dayanmayan efsaneler olduğunu gösteriyor. Tom Harpur, Meadin Efsaneci teoriye etkisini Bruno Bauerin ve Arthur Drewsun durumuna benzetiyor. Robert M. Price, Meadi İsanın hayatını Kanonik incillerin anlattığından farklı bir zaman diliminde olarak işaret eden teorisyenlerden birisi olarak sınıflandırır.
1909da öğretmen John Eleazer Remsburg The Christ (Mesih) kitabını yayımladı (2007de NuVision Publications tarafından yapılan yeni baskısında kitabın adı The Christ Myth (Mesih Efsanesi) olarak değiştirildi). Kitapta muhtemel tarihsel İsa (Nasıralı İsa) ile İncillerdeki İsa (Beytüllahimli İsa) arasında bir ayrım yapılır. Remsburgun fikri, tarihsel İsanın yaşamış olması için makul sebeplerin olduğu fakat Hristiyanlığın Mesihinin efsanevi bir kurgu olduğu eksenindedir. Remsburg, İsanın yaşadığı varsayılan asır içinde veya ondan bir asır sonra eser yazmış olan ve eğer kanonik incillerde anlatılanlar gerçeklere uygun ise eserlerinde İsadan bahsetmiş olması gereken fakat ondan hiç bahsetmemiş olan 42 yazardan oluşan bir liste hazırladı. Daha sonraki incelemelerde tespit edilen destekleyici kanıtlar, yazarın eserinin sonraki baskılarına eklenen bir bölümde sunulmaktadır.
1909da Alman felsefe profesörü Christian Heinrich Arthur Drews The Christ Myth (Mesih Efsanesi) eserini yazdı. Eserinde Hristiyanlığın aslında bir Yahudi mistik mezhebi olup daha sonra Yunan felsefesinin ve hayat-ölüm-yeniden doğuş tanrılarının bazı unsurlarını benimseyerek yayılma gösterdiğini dile getirir. Daha sonraki eserleri The Witnesses to the Historicity of Jesus (1912) ve The Denial of the Historicity of Jesus in Past and Present (1926) Drews muasırı olan Kutsal Kitap uzmanlarının çalışmalarını ve diğer Efsane teorisyenlerinin çalışmalarını ele aldı ve netice olarak tarihsel İsanın efsanevi bir karakter gösterdiğini öne sürdü. Drews, kendisini Aryanizm uğruna tarihsel İsanın varlığı aleyhine çalışma yapan bir antisemitik olarak nitelendiren Nikolay Berdyayevden eleştiri aldı. Drews, sunduğu tezlere karşı çıkan ilahiyatçılar ve tarihçilerle kamuya açık bir seri münazaraya katıldı.
Drewsun eseri Sovyetler Birliğinde elverişli bir ortam buldu. Bu ülkede Marksist-Leninist ateizm öğreti ülkenin resmi din politikasıydı. Sovyet lider Lenin, din yanlısı aydınlanma karşıtlarıyla yaptıkları mücadelede Drews gibi yazarlarla ittifak halinde hareket etmelerinin mecburi olduğunu savundu. Drewsün The Christ Myth kitabının birkaç baskısı Sovyetler Birliğinde basıldı ve okul kitaplarında ve üniversite ders kitaplarında Drewsün tezlerine yer verildi. Mesih hiç yaşadı mı? konulu kamuya açık münazaralar düzenlendi ve kilise teşkilatının üyeleri ile bu konuda münazaralar yapıldı. Drews, Mesihin hiç yaşamadığını ve Pavlus tarafından icad edildiğini ve Hristiyanlığın Vaftizci Yahyanın takipçileri arasında zuhur eden bir mezhepsel bölünme olduğunu savunan Fransız filozof Paul-Louis Couchoudya tesir etti. Sorbonne Kolejinde görev yapan ateist bir profesör olan Charles Guignebert, ilk önce Review of History of Religions (Dinler Tarihi İncelemesi) dergisinde (1926da) daha sonra da Jesus (İsa) adındaki kitabıyla (1933'te) Couchoudnun teorisini eleştirdi ve İsanın tarihselliğini savundu.
1927de Britanyalı filozof Bertrand Russell Why I Am Not a Christian? (Neden Hristiyan Değilim?) konuşmasında şunları vurguladı: İsanın tarihsel olarak var olduğu gerçekten şüpheli bir durum arzediyor. Eğer gerçekten var olduysa bile onun hakkında bildiğimiz bir şey yok. Dolayısıyla çok çetrefilli bir mesele olan tarihsellik meselesi beni endişelendirmiyor, benim için her şey apaçık ortada. Bununla birlikte Russell, bu konudaki fikrini geliştirmeye matuf bir çalışma yapmadı.
1970'te Britanyalı arkeolog ve dilbilimci John M. Allegro, Hristiyanlığın bir şaman tarikatı olarak ortaya çıktığını savundu. The Sacred Mushroom and the Cross (1970), The Dead Sea Scrolls and The Christian Myth (1979) kitaplarında Allegro ilk dönem Hristiyanlığa atfedilen hikayelerin aslının sanrıveren mantarlar kullanan bir gizli Esseni tarikatına dayandığını ve Yeni Ahitin bu şaman tarikatının şifreli vakayinameleri olduğunu öne sürdü. Allegro, Hristiyan kanonik incillerinin yazarlarının Esseni düşünce sistemini anlayamadıklarını, duydukları hikayeleri incillerde kayda geçirirken incil yazarlarının Ölü Deniz Yazmalarının anlamını çözemediklerini savundu. Bu temel üzerinden yola çıkan Allegro, Hristiyan geleneklerinin, aslen Ölü Deniz Yazmalarının yanlış anlaşılması üzerine bina edilmiş olduğunu savundu. Ayrıca kendisi, incillerdeki İsanın, Ölü Deniz Yazmalarında geçen ve çarmıha gerilen Doğruluk Öğretmeni olduğunu savundu. Mark Hall, Ölü Deniz Yazmalarının tarihsel İsanın hiç var olmadığını kanıtladığını Allegronun öne sürdüğü yorumunu yapar.
Galli tarihçi Philip Jenkins, Hristiyanlığın kökenine dair Allegronun şaman tarikatı teorisini sertçe eleştirdi. Jenkins, Allegronun, gerçekte alıntıladığı gibi olmayan metinlere dayanarak teori üreten garip bir uzman olduğunu dile getirdi. Jenkins The Sacred Mushroom and the Cross kitabı hakkında nitelikli bir akademisyen tarafından üretilmiş en gülünç eser olduğu nitelemesini yaptı. Kitaba gösterilen tepkiler üzerine Allegronun yayımcısı kitabı yayımladığı için özür diledi. Allegro ise akademik kürsüsünden istifa etmeye zorlandı. 2006da yayımlanan bir makalede, Allegronun eserinin Mesih Efsanesi teorisi konusunda çalışma yapan ana akım akademisyenler tarafından yeniden değerlendirilmesi çağrısında bulunuldu. 2009 Kasımda Boston Üniversitesinden Carl Ruck tarafından yazılmış 30 sayfalık bir ilave bölümle, kırkıncı yıl anısına The Sacred Mushroom and the Cross yeniden basıldı.
İngiliz Almanca profesörü George Albert Wells Mesih Efsanesi teorisi üzerinde etkili olan eserler verdi. Yeni Ahit uzmanı Graham Stantona göre Wells, The Jesus of the Early Christians (1971), Did Jesus Exist? (1975), The Historical Evidence for Jesus (1982), The Jesus Legend (1996), The Jesus Myth (1999), Can We Trust the New Testament? (2004) ve Cutting Jesus Down to Size (2009) eserlerinde Mesih Efsanesi teorisi hakkında en temelli ve gelişmiş argümanları ortaya koydu. Britanyalı ilahiyatçı Kenneth Grayston bütün Hristiyanlara, Wells tarafından ortaya konulan zor durumları kabul etmeleri çağrısında bulundu.
Wells 1971,1975 ve 1982de yayımlanan ilk üç eserinde meseleye bakışının ana çerçevesini ortaya koydu. Görüşlerinin temelini, kanonik incillerin İsanın vefatından onyıllar sonra İsa ile hiç görüşmemiş olan yazarlar tarafından kaleme alınan kaynaklar olduğu hususunda Yeni Ahit uzmanlarının fikir birliğine dayandırır. Ayrıca Wells, kanonik incillerin, bizzat Hristiyan ruhuyla ve belirli bir ilahiyat doktrinini yayma misyonu çerçevesinde kaleme alınmış olduğunu ve makul bir insanın, ancak Hristiyan teşkilatından ve doktrininden bağımsız kaynaklar tarafından doğrulandığında kanonik incillerde anlatılanları inanılır bulmasının beklendiğini vurgular. Wells ayrıca Pavlus ve diğer kanonik mektup yazarlarının -diğer bir tabirle ilk Hristiyan yazarların- İsanın miladi birinci asrın başlarında yaşadığına dair hiçbir kanıt ortaya koyamadıklarını dile getirir. Örneğin, kanonik mektuplarda İsanın soyu, doğum yeri, öğrettiği değerler, yargılanması veya çarmıha gerilmesi hakkında hiçbir tarihsel bilgi yer almaz. Wellse göre ilk Hristiyanların İsası tam bir efsaneydi. Bu efsanenin ya da mitolojinin kaynaklarını ise İsrailoğullarının hikmet geleneğindeki tasavvufi meseleler teşkil ediyordu. İncillerde anlatılan hikayeler ise tasavvufi meselelere dayanarak daha sonra üretilen kurgusal tarihsellikten ibaretti. Bu görüşe göre, Yeni Ahitin esasını oluşturan yazılı eserlere göre Meryem oğlu İsa geçmişte ne zaman yaşadığı belli olmayan ve yeryüzünde kısa bir süre bulunmuş olan, doğaüstü niteliklere sahip bir kişiydi.
The Jesus Myth kitabında Wells iki İsa anlatısının bir anlatının içinde kaynaştırılmış durumda olduğunu yazar. Buna göre, Pavlusun efsanevi İsası ile öğretileri -Matta ve Lukanın aslını barındıran- Q incilinde kayda geçirilmiş olan tarihsel İsa kaynaştırılarak Hristiyanlığın İsasına dönüştürüldü. Kutsal Kitap uzmanı Robert Van Voorst, Wellsin bu argümanıyla daha önceki savunduklarından geri adım atmış olduğu yorumunu yaparken, aynı argümanla ilgili olarak Doherty, kanonik İsanın var olmadığına dair başka bir örnek teşkil ettiği yorumunu yapmaktadır. Carrier ise Stanford Üniversitesinde 30 Mayıs 2006da yaptığı sunumda adı geçen esere ve Can We Trust the New Testament eserine yaptığı eleştirisinde The Jesus Mythi efsaneciliği destekleyen bir eser olarak tasnif etmektedir. Paul Rhodes Eddy ve Gregory A. Boyd da The Jesus Mythi bir Mesih Efsanesi teorisi kitabı olarak kabul etmektedir.
Wells, kendisini İsanın mevcudiyetini kabul edenler sınıfında kategorize etmektedir. Wells, Pilatusun idaresinde yaşanan İsanın infazı anlatısının tarihsel bir vaka olmadığını savunmaktadır. 2000de Wells bir yazısında şunları dile getirdi: J. D. G. Dunn 1985te o zamana kadarki çalışmalarım hakkında, benim akla yatkın olmayan bir tarzda, Pavlustan itibaren 30 sene içinde incillere kaynaklık eden insanlarda hiç var olmamış bir İsa ile ilgili bir gelenekler karmaşasının gelişmiş olduğunu varsaydığım eleştirisinde bulunmuştu (The Evidence for Jesus, s. 29). Bugün itibariyle bu hususla ilgili görüşüm şudur: Bu karmaşa tamamen Pavlus sonrasına ait bir karmaşa değildi (Q incili ilk kez MS 40 civarında ortaya çıkmış olabilir) ve tamamen de mitolojik değildi. Benim gördüğüm kadarıyla esas nokta şudur, elimizdeki bilgilerde hakiki olan İsa kişiliği kanonik mektuplardaki ölen ve dirilen Mesih ile aynı kişilik değildir.
Mesih Efsanesi teorisinin başka önde gelen bir temsilcisi ise Alvin Boyd Kuhndur. Kendi yayınevini kurarak dinler tarihi üzerine 150den fazla kitap ve makale yazıp yayımlayan Kuhn ABDde ve Kanadada 2000den fazla kamuya açık ders düzenledi. Massey ve Higginsden etkilenmiş olan Kuhn, Kutsal Kitap için Mısırca bir köken bilimsel öneride bulundu ve kanonik incillerin tarihsel olmadığını, sembolik olduğunu ve kilise öncülerinin miladi üçüncü asırdan itibaren Yeni Ahiti yanlış yorumlamaya başladıklarını savundu. En çok bilinen yapıtı A Rebirth of Christianityyi ölümünden az zaman önce 1963te yazdı.
Mesih Efsanesi teorisi SSCBde de kısa süren bir ilgi gördü. Teori, Sergey Kovalev, Alexander Kazhdan, Abram Ranoviç, Nikolay Rumyantsev, Robert Vipper ve Yuri Frantsev tarafından savunuldu. Daha sonra, bununla birlikte, Kazhdanın da aralarında bulunduğu birkaç uzman mitolojik İsa ile ilgili görüşlerinden vazgeçtiler ve Sovyet üniversitelerinde 1980 itibariyle bilindiği kadarıyla Mesih efsanesini savunan sadece Yosif Krıvelev kaldı.
21. yüzyıl
Tom Harpur
Tom Harpur, The Pagan Christ (2004) eserini, Kuhna ithaf etti. Harpur onun hakkında engin bilgisi olan ve ondan daha da büyük cesareti olan bir adam nitelemesini yapar. Harpura göre Kuhn, eserlerinin birçoğunun baskısını kendisi yaptığı için hak ettiği değer kendisine gösterilmedi.
Kanonik incillerin, daha eski putperest efsanelerini yeniden işlediği tezini savunan Harpur, İsa, Horus, Mitra, Buda ve diğerleri arasındaki benzerlikleri listelerken, çalışmalarında Alvin Boyd Kuhnu esas alır. Harpura göre ikinci ve üçüncü yüzyıllarda kilise önderleri hakiki ve tarihsel bir İsa etkisi veren bir kurgu yaptılar ve peşinden geçen asırlarda da kurgularının aksini ispatlayan kanıtları örtbas etmek için uydurma ve şiddet yöntemini seçtiler. Kanonik incillerin metinlerinin tutarsız bir tarih bilgisinden ziyade evrensel bir hakikatin sembolik mecaz anlatımı olduğunu gördüğünü dile getiren Harpur, artık Mesihin ruhu ile daha büyük bir manevi bağlantı kurmuş olduğunu dile getirmektedir. The Pagan Christ pek çok eleştiri aldı. Hatta Unmasking the Pagan Christ: An Evangelical Response to the Cosmic Christ Idea adında mukabele bir kitap yayımlandı. Kendisi de bir Mesih Efsanesi teorisyeni olan Robert M. Price, esere olumsuz bir eleştiri yaptı. Harpur, 2007de daha akademik bir çalışma olan Water Into Wine eserini yayımladı.
Alexander Jacob ve Thomas L. Thompson
Alexander Jacob ve Thomas L. Thompson, İsa ve diğer putperest ilahları arasında bağlantı kurmayı deneyen diğer yazarlar. Jacob, Cambridge Eflatunculuğu hakkında eserler yazdı, bunlardan bazıları, Henry Mores Refutation of Spinoza (1991), Atman: A Reconstruction of the Solar Cosmology of the Indo-Europeans (2005), Nobilitas: A Study of European Aristocratic Philosophy from Ancient Greece to the Early Twentieth Century (2001). Jacob, İsanın hayat hikayesinin aslının, çok eski zamanlardan beri var olan ve asıl kökeninin insanlığın bilinçaltına kazındığı, Yahudileştirilmiş ve tarihsel kimlik büründürülmüş kadim bir efsane olduğunu öne sürmektedir. Kopenhag Üniversitesinde emekli profesör olan Thompson, Tanahın tarihselliğine dair önemli birkaç eleştiri niteliğinde eser yazdı. Tübingen Üniversitesinde 1970'lerde öğrenciyken felsefe doktorası tezine konu olarak İbrahim Peygamberin tarihselliğini seçmişti. Daha sonra Papa XVI. Benedictus olarak bilinecek olan Joseph Ratzinger, Thompsonın doktora tezini incelemekle görevli akademisyendi. Ratzinger, Thompsonın tezini kabul etmedi. Bunun sebebi, Thompsonın tezinin Katolik ilahiyatına zıtlık arzetmesiydi. Thompson, bunun ardından tezini tamamlaması için Philadelphiadaki Temple Üniversitesine davet edildi. Burada kendisine summa cum laude (en yüksek mezuniyet derecesi) seviyesinde felsefe doktorası verildi. The Messiah Myth: The Near Eastern Roots of Jesus and David eserinde Thompson, hem İsanın hem de Kral Davudun hayat hikayelerinin aslen efsanevi olduğunu ve kökenlerinin Mezopotamya, Mısır, Babil, Yunan ve Roma kültürüne dayandığını savunmaktadır. Örneğin, İsanın dirilişi hikayesinin tamamen, ölen ve dirilen tanrı Dionysos efsanesinden alındığını savunmaktadır. Thompson, bununla birlikte, İsanın aslen bir hakikatinin olup olmadığı konusundaki görüşünde tarafsızdır. 2012de yayımlanan bir çevrimiçi makalesinde Thompson, Bart Ehrmanı kendisini hatalı nitelemekle ve kendisine hatalı olarak Efsaneci unvanı vermekle suçladı. Thompson, 2008 ve 2009 boyunca devam eden kısa ömürlü İsa Projesinin bir üyesiydi.
21. yüzyılda Mesih Efsanesi teorisi internetin yayılmasıyla birlikte eskisinden daha yaygın bir hale geldi, buna ilaveten teorinin eleştirisi de eskisinden daha yaygın hale geldi. Profesör Bart D. Ehrman, Mesih Efsanesi teorisini reddedenler arasında ve ona göre bu konunun gezegendeki aşağı yukarı bütün uzmanları İsanın var olduğunu kabul ediyor, Ehrman bununla birlikte Mesih efsanesi teorisini destekleyen ve yabana atılmaması gereken uzmanların varlığını da kabul etmektedir.
Thomas L. Brodie
Romadaki St. Thomas Aquinas Papalık Üniversitesinden felsefe doktorası alan İrlandalı Dominik rahibi ve ilahiyatçısı ve aynı zamanda Limerickteki Dominikan Kutsal Kitap Enstitüsünün kurucusu ve eski müdürü Thomas L. Brodie 2012de yayımlanan eseri Beyond the Quest for the Historical Jesus: Memoir of a Discoveryde kanonik incillerde anlatılanların İlyas ve Elyesa peygamberlerin hayat hikayelerinin yeniden ele alınmış ve üretilmiş versiyonları olduğunu savunmaktadır. Brodie, daha önce İsrailoğulları peygamberleri hakkında akademik çalışmalar yapmıştı. İsanın hikayesinin Tanahtaki 1. Krallar ve 2. Krallar kitapları kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini dile getirmektedir. Bu kanaate sahip olduktan sonra Brodie, İsanın efsanevi bir kişilik olduğu neticesine vardı. Brodienin adı geçen eserindeki önermesine göre İlyas ve Elyesa peygamberlerin hikayelerinin ayrı ve parça parça olmak yerine birleşik bir hikaye olduğunu 1. Krallar 16:29 ve 2. Krallar 13:25in 1. Krallar 17 ve 2. Krallar 8in bir devamı ve genişletmesi olduğunu ve bunun Kutsal Kitap uzmanları tarafından genelde fark edilmemiş bir tutarlılık arzettiğini savunmaktadır. Brodie, bunun ardından İlyas-Elyesa hikayesinin aslında kanonik incillerdeki anlatıların üzerine inşa edildiği temel kalıp olduğunu öne sürmektedir.
2013ün başlarında Dominikan tarikatının Brodienin öğretim görevinden istifa etmesini istediği, kendisi hakkında yapılan inceleme devam ederken eser yazmasının ve ders vermesinin yasaklandığı haberleri dolaştı. Dominikan tarikatı bu haberleri şaibeli bulduğunu ve Brodienin enstitüde üç dönem müdürlük yapmış olduğunu ve dördüncü dönem müdürlük niyetinin olmadığını dile getiren bir açıklama yaptı. Açıklamada Brodienin kitabının İrlandalı Dominikan uzmanlarından müteşekkil bir kurul tarafından gözden geçirileceği dile getirildi. Enstitü, internet sitesinde Brodie hakkındaki iç soruşturmanın halen devam ettiği bilgisini açıkladı (Eylül 2015'te Enstitü kapandı).
Richard Carrier
Yeni Ateizm aktivisti ve Mesih Efsanesi savunucularından Amerikalı tarihçi Richard Carrier, 2002de Bart D. Ehrmanın Did Jesus Exist? eseri aleyhinde sert bir eleştiri kaleme aldı. Eleştirisi uzun karşı eleştiriler ve karşı eleştirilere yapılan cevabi yazılarla internette popüler bir etki yaptı. Carriera göre ilk dönem Hristiyanlar İsayı gerçek bir kişi olmaktan ziyade sadece manevi keşif aracılığıyla kendisi hakkında bilgi sahibi olunan semavi bir varlık olarak kabul etmekteydiler. 2014te Carrier On the Historicity of Jesus adında bir eser yayımladı. Bu eserinde, İsanın tarihsel bir gerçekliğinin olması ihtimaline şöyle bir iğneleyici bir ifadeyle kapı aralamaktadır: Elimizde mevcut olan kanıtlara göre İsanın tarihsel bir gerçekliğinin olma ihtimali 12500de 1 ila 3te 1 arasında bir ihtimale sahiptir.
Earl Doherty
Kanadalı yazar Earl Doherty, 2009da Mesih Efsanesi teorisini şu cümlelerle tanımladı: Mesih Efsanesi teorisi, Hristiyanlığın İsası ile özdeşleştirilebilecek tarihsel bir İsanın hiç var olmadığına, Hristiyanlığın maddi gerçekliği olmayan ve efsanevi bir kişiliğe inanç olarak ortaya çıktığına ve kanonik incillerin müteşabihat türünden ve kurgusal olduğuna, Celile kökenli vaaz geleneğinin tarihsel kökeninde hiçbir kişinin olmadığına inanmaktır. Doherty, The Jesus Puzzle (2005) ve Jesus: Neither God nor Man - The Case for a Mythical Jesus (2009) eserlerinde İsanın Yahudi tasavvufu ile Orta Eflatunculuğun etkileri ve kaynaşması sonucunda ortaya çıkan bir efsane olup ancak miladi ikinci asırdaki Hristiyan toplulukları arasında tarihsel bir İsa inancının ortaya çıkmaya başladığını öne sürmektedir.
Dohertynin bu konudaki argümanı, MS 180den önce Iustinus ve Atinalı Aristides dışındaki hiçbir Hristiyanlık savunucusunun Hristiyanlığın öğretilerini savunurken İsa ile ilgili tarihsel bir bilgi kaleme almadığıdır. Bunun yerine, Dohertyye göre, Hristiyan yazarlar Eflatuncu felsefe ve Helenistik Yahudilik ile temellendirilmiş bir Hristiyan öğretisini ve bu inancın bir parçası olarak tevhidi bir Yahudi tanrısını ve logos türünden bir Tanrı Oğlu inancını savunuyorlardı. Doherty, Antakyalı Teofilosun (y. 163-182), Atinalı Atenagorasın (y. 133-190), Süryani Tatyanın (y. 120-180) ve Marcus Minucius Felixin, ne Çarmıha gerilmiş bir İsayı ne de İsa ismini yazılarında zikretmediklerine dikkat çekmektedir.
Robert M. Price
Amerikalı Yeni Ahit uzmanı ve eski İsa Semineri üyesi Robert McNair Price eski Baptist bir rahipti. İsa Semineri, İsanın tarihsellik durumunu inceleyen ve Hristiyanlığın İsa betimlemesinin, aslında Nasıralı İsanın bıraktığı izler üzerine örülmüş bir dini kurgu olduğunu işleyen bir yazarlar ve bilim insanları topluluğu idi. Daha sonra Price, İsa Projesine de katıldı. Price, Hristiyanlığın aslında Yunan, Yahudi ve Eski Mısır mitolojilerinin tarihselleştirilmiş bir sentezi olduğunu dile getirmektedir.
Price, İsanın tarihsellik durumunu birkaç tane kitabında ele aldı. Bunlar arasında Deconstructing Jesus (2000), The Incredible Shrinking Son of Man (2003), Jesus Is Dead (2007) ve The Christ-Myth Theory and Its Problems (2012). Bunun dışında The Historical Jesus: Five Views (2009) eserine de katkıda bulunmuştur. Price, Mesih Efsanesi teorisine dair yazan herkesin üç esas noktada buluştuklarını yazmaktadır:
Hristiyan olmayan tarihsel kaynaklarda mucizeler meydana getiren bir İsadan bahsedilmemektedir.
İncillerden daha önce yazılmış olan Yeni Ahit Mektuplarında, muasır bir İsanın varlığına dair hiçbir delil sunulmamaktadır, Kanonik Mektuplarda, Tanrının oğlu olan bir İsa Mesihin - Horus gibi, daha eski ilahlar hakkında anlatılanlara benzeyen bir hikaye ile- ilahi bir hükümdarlıkta hayat sürdüğü, insanların günahları için kendisini feda ettiği, bunun ardından Tanrı tarafından diriltildiği ve gökteki tahtına yerleştirildiği anlatılmaktadır.
İsanın kanonik incillerdeki hikayesi Orta Doğuda daha önce görülen ölen ve dirilen tanrı efsanelerine benzemektedir. Price buna örnek olarak şunları zikretmektedir, Baal, Osiris, Attis, Adonis, Tammuz. Bu anılan ilahların hepsi Helenistik dönemde ve Roma döneminde yok olmadan Erken Hristiyanlık dönemine ulaşmış kültürlerdi. Price, Hristiyanlık savunucularının bu benzerlikleri en az seviyede göstermek için çok çaba sarfettiklerini dile getirmektedir.
Pricea göre, bir kişinin İsanın tarihselliğinin tutarlılığını tamamen bilimsel bir tarafsızlık ile incelemesi durumunda, tam bir agnostik olmaktan başka çaresi kalmamaktadır. Price, İsanın hayat hikayesi ile ilgili birbirinden farklı tarihler ortaya atılmasını, tamamen efsanevi ya da destansı bir İsanın yaklaşık olarak tarihselleştirilmeye çalışılması olarak ele almaktadır. Buna örnek olarak, MÖ 83te Aleksandır Yanay zamanında ya da İsa 50'li yaşlarındayken I. Herod Agripa zamanında, Kayser Claudiusun hükümdarlığı döneminde (MS 41-54) çarmıha gerildiği gibi çok farklı tarihlerin rivayetlerde anılmasını göstermektedir.
Priceın değindiği hususlardan birisi de İsanın birçok farklı karakterin sentezi olduğudur:
İsanın hikayesinin yeniden kurgulanışında öncekiler neyi yarım bıraktıysa, sonrakiler oradan devam ettiler ve yarım bırakılan kısmı kendi kurgularının köşetaşı yaptılar. İsanın incillerde çok fazla kılık değiştirdiğini görüyoruz. O hem cin çıkarıcı, hem şifacı, hem kral, hem peygamber, hem bilge, hem haham, hem yarı-tanrı olarak tasvir edilmektedir. Yeni Ahitin İsa Mesihi birçok karakterin bileşiği bir kişilik göstermektedir. Tarihsel İsa, eğer öyle birisi gerçekten var olduysa, belki bir yenilikçi Farisi, belki Celileli bir şaman, belki bir mecusi, belki de Helenistik bir bilgeydi. Fakat, aynı anda bütün bunların hepsi birden olamaz.
Evemercilik hakkında katıldığı bir münazarada Price tedbirli bir yaklaşımla, Hristiyanlık dininin temelinde hakiki bir tarihsel kişinin -her ne kadar kendisi bu şahıs hakkında dini olmayan, dünyevi hiçbir bilgiye rastlamamış olsa da- var olabileceğini kabul etmektedir. Bu hakiki şahıs -kesin olmamakla birlikte- zamanla tanrılaştırma yöntemiyle Tanrı olarak kurgulanmıştır. Deconstructing Jesus (2000) kitabının sonuç kısmında şöyle yazmaktadır, Belki de gerçek bir kişi bunun temelinde vardı, fakat bu konuda emin olmanın bir yolu yok. Price ayrıca şu bakış açısının da hesaba katılmasını istemektedir, Hristiyanlıkta Kurtarıcı kişi olan İsa Mesihin hayat hikayesinin tek bir kökeni olduğunu ve bu kökenin tamamen efsane olduğunu savunmuyorum. Tam olarak söylemek istediğim şudur, bugünkü Hristiyanlığın İsasının kökenini oluşturan bir efsane, daha sonra hakiki Nasıralı İsanın hayat hikayesine dair değişik rivayetlerle ve kurgularla harmanlanarak bugünkü haline gelmiş olmalıdır. Price, Hristiyanlık tarihi konusundaki uzmanların çoğunluğunun görüşünden farklı bir görüşe sahip olduğunu ve çoğunluğun etkisine kapılmamaya çalışmak gerektiğini önermektedir.