Ekberilik

Ekberilik, Muhyiddin İbn Arabi'nin temel kavramlarını geliştirdiği sufi metafiziğinin Vahdet-i Vücud denilen meşrep veya okuluna bağlı olan sufileri tanımlamakta kullanılan bir terim.
Tanım
Batı dillerinde İkiliksizlik (non-dualism) denilen ve fenomenal dünyada çokluk-zıtlık olarak görülen ögelerin özlerindeki birliğinin vurgulandığı Vahdet-i Vücud, Ekberiliği tanımlayan bir öğretidir. Tasavvuf aleminde ekberi sufilerin görüşlerine muhalif olan sufiler de bulunmaktadır. Her ne kadar öğretisinin Vahdet-i Vücud veya Ekberi öğretiye aykırı olup olmadığı tartışmalı da olsa Hindistan'da yaşamış sufilerden İmam Rabbani'nin Vahdet-i Şuhud öğretisi bu muhaliflerden bazılarınca benimsenmiştir.
Ekberilik sıfatı Şeyh'ül Ekber lakaplı Muhyiddin İbn Arabi'nin adına izafetle konulmuştur. Muhyiddin İbn Arabi'nin herhangi bir tarikat kurucusu olmadığı bilinmektedir. Ancak bir makam veya meşrep anlamında onun görüşlerini benimseyen tarikat önderleri olmuştur. Bunun yanı sıra Vahdet-i Vücud öğretisi Muhyiddin Arabi'den önce Nifferi, Cüneyd Bağdadi gibi sufilerin metinlerinde de bulunmaktadır. Ancak Muhyiddin İbn Arabi ve özellikle de onun öğrencisi Sadreddin Konevi tarafından geliştirilmesi, daha geniş şekilde izah edilmesi bu metafiziği benimseyen sufileri tanımlamakta Ekberi tabirinin daha kullanılmasını kolaylaştırmıştır.
Bir sıfat olarak kullanılan Ekberi tabiri 1911'de İsveçli sufi Abdülhadi Aguéli Paris'te kurduğu ve Al Akbariyya adını verdiği gizli sufi topluluğundan farklıdır. Topluluğun amacı Muhyiddin İbn Arabi'nin öğretisi üzerinde araştırmalar yapmak ve bu öğretiyi eğitimli kitle arasında yaygınlaştırmaktı.
Akademik dünyadaki yeri
Muhyiddin İbn Arabi ve ondan doğrudan ders veya ilham alan çok sayıda Arap, Kürt, İranlı, Türk ve Hint kökenli sufiler Türkistan'dan Ortadoğu ve Kuzey Afrika'ya hatta Hintaltkıtasına kadar yayılmış olmakla beraber tasavvufun Ekberi koluna dair üniversite düzeyindeki sistematik araştırmaların ilkin Batı dünyasında başladığı görülmektedir.
Batı'da Muhyiddin Arabi'nin üzerine yapılan ilk akademik çalışma Miguel Asin Palacios'ın "La Escatologia musulmana en la "Divina Comedia", eseri 1919'da Madrid'de basılmıştır. Miguel Asin Palacios'ın diğer eseri "El Islam cristianizado. Estudio del sufismo a través de las obras de Abenarabi de Murcia" eseri ise 1931'de Madrid'de basılmıştır.
Miguel Asin Palacios dışında Louis Massignon, Henri Corbin Toshihiko Izutsu, James Morris, William Chittick, Michel Chodkiewicz gibi çeşitli ülkelerden akademisyenler hem tasavvuf hem de Ekberi öğretisi üzerine yaptıkları çalışmalarla öncü olmuşlardır. Üniversite çevrelerinin yanı sıra yine üniversite çevreleriyle ilişki içinde olan The Muhyiddin Arabi Society ve Beshara School gibi bağımsız dernekler de yayınladıkları süreli ve süresiz yayınlarıyla Ekberiliğin teorik ve pratik yönüyle ilgili çalışmalara destek vermişlerdir.
Türkiye'de tasavvufun İlahiyat çevrelerinde araştırılması çok yenidir. Muhyiddin İbn Arabi'ye ilişkin ilk doktora çalışması Kazım Yıldırım'ın 1989'da tamamladığı Muhyiddin İbn'ül-Arabi ve sistemi (Gazzali-Sühreverdi-Konevi-Mevlana ile mukayeseler) adlı çalışmasıdır. Bir bilim dalı olarak Tasavvuf alanındaki ilk doktora çalışması ise aynı zamanda Muhyiddin Arabi üzerine yapılan bir başka çalışmadır. Prof. Dr. Mahmut Erol Kılıç'ın "İbn Arabi'de Varlık ve Mertebeleri" adlı bu ilk doktora çalışması Prof. Dr. Mustafa Tahralı'nın gözetiminde 1995'te tamamlanmıştır. Ancak bu çalışmadan sonra İlahiyat fakültelerinin tasavvuf bölümlerinde yapılan tezlerin sayısı hızla artmış çeşitli dergilerdeki makaleler ve yayınlanan kitaplarla aradaki boşluk doldurulmaya çalışılmıştır. Türkiye'deki Ekberi çalışmalarla ilgili en önemli gelişme Muhyiddin Arabi'nin Fütuhat-ı Mekkiyye eserinin ve onun önde gelen talebe ve halifelerinden Sadreddin Konevi'nin külliyatının Türkçeye çevrilmiş olmasıdır.
Ekberi okul
Vahdet-i Vücud öğretisinin baş sözcüsü olmakla birlikte kendisinden sonra Vahdet-i Vücud görüşünü benimseyen sufiler için Muhyiddin İbn Arabi'nin lakaplarından olan Şeyh-i Ekber'e atıfla Ekberi sıfatı kullanılmıştır. Her ne kadar varlığın bir olduğunu kabul etmiş olsalar da Ekberi sufiler kimi görüşlerinde farklılıklar sergilemişlerdir. Örneğin Abdülkerim el-Cili ve Sadreddin Konevi her ikisi de Ekberi olmakla birlikte özgün görüşleri de olan ve başlı başına bir sufi metafiziği ve felsefesine sahip olan düşünürlerdir.
Bazı ekberi sufiler
İbn Sevdekin (ö.646/1248)
Sadreddin Konevi (1210-1274)
Afifüddin Tilimsani (ö.690/1291)
Fahreddin Iraki (1213-1289)
Aziz Nesefi (v.1300?)
Sadeddin Fergani (v. 699/1300)
Mahmud Şebüsteri (1288-1340)
Abdürrezzak Kaşani (v.1329)
Haydar Amuli (v.1385)
Abdülkerim el-Cili (1366-1424)
Şah Ni'metullah-i Veli (Nur'ed-Din Kirmani) (13301431)
Abdurrahman Cami (1414-1492)
Abulvehhab Şarani (1493-1565)
Abdülaziz Debbağ (v.1717)
Abdülgani Nablusi (16411731)
Şah Veliullah Dehlevi (17031762)
Ahmed İbn Acibe (1747-1809)
Emir Abdülkadir (18081883)
İbn Arabi ekolünü Osmanlılar ve Cumhuriyet Türkiye'sinde devam ettiren ekberilerden bazıları
Sadreddin Konevi (1210-1274): Muhyiddin İbn Arabi'nin manevi oğlu ve halifesi olduğu kadar onun öğretisini açıklayan eserleriyle Vahdet-i Vücud öğretisinin önemli yazarlarından biridir. Talebe ve müridlerinin etkisiyle Osmanlı Türkiye'sinde Ekberi geleneğin devamlılığı mümkün olmuştur.
Müeyyidüddin el-Cendi (v. 691/1291?): Konevi'nin talebelerindendir.
Davud-i Kayseri (v. 751/1350): Konevi'nin talebelerinden Kemaleddin Kaşani'nin talebesidir.
Şeyh Bedreddin (v./1420): Şeyh Bedreddin Simavni Davud Kayseri'nin Füsus Şerhi'ne bir haşiye yazmıştır. Müridlerine İbn Arabi'nin eserlerini okutmuştur.
Molla Fenari (v. 834/1430): Babası Konevi'nin halifelerindendir.
Muhammed Kutbuddin İzniki (v. 855/1450): Molla Fenari'nin talebesidir.
Yazıcızade Muhammed Efendi (v. 855/1451): Muhammediye isimli meşhur eserin müellifidir.
Akşemseddin (v. 863/1459): Fatih Sultan Mehmed'in hocasıdır. "Risaletü'n-Nuriyye" ve "Def'u Metaini's-Sufiyye" adlı eserlerinde İbn Arabi'nin görüşlerini savunmuştur.
Kudbuddinzade Muhammed Muhyiddin İzniki (v. 885/1480): Kutbuddin İzniki'nin oğludur. İbn Arabi'nin Füsus'una ve Sadreddin Konevi'nin Nüsus ve Miftahü'l Gayb adlı eserlerine şerh yazmıştır.
Cemal Halveti (v. 899/1493): Halvetiyye tarikatının Cemaliye kolunun kurucusudur.
İdris-i Bitlisi (v. 926/1520). İbn Arabi'nin Füsus'una ve Mahmud Şebüsteri'nin Gülşen-i Raz ile Hakkü'l-Mübin adlı eserlerine şerh yazmıştır.
Sofyalı Bali Efendi (v. 960/1552): Füsus şarihi.
Nureddin Musliheddin Mustafa Efendi (981/1578).
Üftade Muhammed Muhyiddin (v. 968/1580): Bursalı ve Helvetiye Tarikatı büyüklerindendir.
Abdullah-ı İlahi (v. 15. yüzyıl)
Aziz Mahmud Hüdayi (v. 1038/1629): Üftade'nin talebesidir.
İsmail Ankaravi (v. 1041/1631): Meşhur Mesnevi şarihidir.
Abdullah Bosnevi (v. 1046/1636): Füsus şarihidir.
Sarı Abdullah Efendi (v. 1071/1660).
Sunullah Gaybi (v. 1087/1676?). Keşfü'l Gıta adlı eserinde Vahdet-i vücud açıklanmaktdır.
Karabaş Veli (Ali Alaeddin Atvel, v. 1097/1685).
Atpazari Osman Fazlı İlahi (v. 1102/1690).
Niyazi-i Mısri (v. 1105/1693): En yaygın ve meşhur tasavvufi divanın sahibidir.
İsmail Hakkı Bursevi (v. 1137/1724).
Nasuhi Mehmet Efendi (v. 1130/1717).
Neccarzade Mustafa Rıza Efendi (v. 1159/1746).
Abdülaziz Debbağ (v.1717)
Abdülgani Nablusi (16411731)
Kırımlı Selim Baba (Doğumu?/v.1756).
Şah Veliullah Dehlevi (17031762)
Abdullah Salahi-i Uşşaki (v. 1196/1781).
Ahmed İbn Acibe (1747-1809)
Köstendilli Süleyman Şeyhi (1750-1820?).
Safranbolulu Mehmed Emin Halveti (v. 1283/1867).
Haririzade Seyyid Muhammed Kemaleddin (v. 1299/1881).
Muhammed Nur'ül Arabi (v. 1305/1887).
Ahmed Ziyaeddin Gümüşhanevi (v. 1311/1893): Tercüme-i Canibü'l-Garbi fi Halli Müşkilati İbn Arabi adlı bir eseri vardır.
Ahmed Amiş Efendi (v. 1920). Muhammed Nuru'l-Arabi'den de icazet alan son devrin önemli sufilerinden biridir. Eser kaleme almamış ancak sohbetlerinden tutulan notlar Süheyl Ünver tarafından Amişname adıyla derlenmiştir.
Hüseyin Vassaf (1872-1929). Uşşaki şeyhlerinden yazar.
Abdurrahman Sami Uşşaki (1878-1935): Halveti-Uşşaki şeyhlerindendir. İbn Arabi'nin bazı eserlerini tercüme ve şerh etmiştir.
Ali Salahaddin Yiğitoğlu (v. 1937). Ahmed Avni Konuk ve Yakub Han Kaşgari ile birlikte Osmanlı'nın son Füsus şarihlerindendir. İbn Arabi'nin Füsusu'l-Hikem'ini ve İbn Farız divanını Türkçeye tercüme ve şerh etmiştir. Eserleri basılmamıştır.
Ahmed Avni Konuk (1868-1938): İbn Arabi'nin Füsus'unu hem tercüme hem şerh etmiştir. Ayrıca Mevlana'nın Mesnevisini, Fahrüddin Iraki'nin Lemaat'ını da Türkçeye tercüme etmiştir.
Hüseyin Şemsi Ergüneş (1872-1968) Muhammed Nur'ul Arabi'nin talebelerindendir. Çok sayıda tercümelerinden çok azı günümüz Türkçesine aktarılmıştır.
Lütfi Filiz (1911-2007)