Makam (müzik)

Türk musikisinde, kullanılan ses dizilerinin (gam) belli kurallar çerçevesinde kullanılmasıdır. Makamların dizileri, aralıkları eşit toplamı 53 koma olan sekiz sesten oluşur. Dizileri aynı olan makamlar birbirlerinden seyirlerine göre ayrılır. Bu yüzden makamda seyir çok önemlidir. Türk musikisinde diziler perdelerden oluşur ve 43 adet perde mevcuttur Türk müziğinde. Makamların karar sesleri, güçlüsü, yedeni, asma kararları ve bazen de ikinci güçlüleri olur.
Bölümleri
Durak, ilk dörtlü veya beşlinin ilk perdesidir.
Güçlü, genellikle ikinci dörtlü veya beşlinin ilk perdesidir ve parçanın ortalarında geçici karar perdesi olarak kullanılır.
Yeden, genellikle parçanın bitişinde karar perdesinden önce kullanılan makamına göre yarım veya tam ses olabilen bitiş duygusunu güçlendirici sestir.
Asma Karar, eser içerisinde başka bir makama hatırlatma yapmak için kullanılan kısa süreli kalışlardır. Asma kararlar makamın dizisi içinde herhangi bir ses olabildiği gibi genellikle de hatırlatılmak istenen makam ile asıl makamın ortak seslerinden bir olur. Asma kararlarda asla başka bir makama geçiş yapılmaz çünkü asıl makamın özellikleri ortadan kalkar.
Makamın sekiz sesi dörtlü ve beşlilerin birleşmesiyle meydana gelir. Bunlar;
Çargah dörtlüsü
Çargah beşlisi
Rast dörtlüsü
Rast beşlisi
Uşşak dörtlüsü
Hüseyni beşlisi
Hicaz dörtlüsü
Hicaz beşlisi
Kürdi dörtlüsü
Kürdi beşlisi
Buselik dörtlüsü
Buselik beşlisi
Segah dörtlüsü
Segah beşlisi
Saba dörtlüsü
Nikriz beşlisi
Hüzzam beşlisi
Ferahnak beşlisi
Türleri
Makamlar, inici, çıkıcı veya inici-çıkıcı bir seyre sahiptir. Basit, bileşik ve şed makamlar olmak üzere üçe ayrılır.
Basit makamlar
Tam dörtlü ve tam beşlilerin birleşmesiyle meydana gelen makamlardır. Genellikle birleşme yerindeki ses makamın güçlüsüdür. Türk müziğinde 16 adet basit makam vardır. Bunlar:
Çargah Makamı, Buselik Makamı, Kürdi Makamı, Rast Makamı, Uşşak Makamı, Hicaz Makamı, Uzzal Makamı, Hümayun Makamı, Zirgüleli Hicaz Makamı, Neva Makamı, Tahir Makamı, Bayati Makamı, Muhayyer Makamı, Isfahan Makamı, Gülizar Makamı, Hüseyni Makamı, Karcığar Makamı ve Basit Suzinak Makamı'dır.
Bileşik makamlar
Çeşitli makamların birleştirilerek farklı bir makam haline gelmiş makamlardır. Ferahfeza, Dilkeşide, Ruy-i Irak bu makamlara örnektir.
Şedd (Göçürmeli) makamlar
Makamın dizisi bozulmadan karar sesinin farklı bir sese göçürülmesinden oluşan; kendine özgü geçkilerle ve seyir yapısı ile ait olduğu basit makamdan ayrılan makamlardır. 15 adet şedd makam vardır. Bunlar:
Çargah makamının şeddleri:
Bu makamın Acemaşiran perdesine göçürülmesinden Acemaşiran Makamı
Bu makamın Rast perdesine göçürülmesinden Mahur Makamı elde edilir.
Buselik makamının şeddleri:
Bu makamın Yegah perdesine göçürülmesinden Sultan-ı Yegah Makamı
Bu makamın Hüseyniaşiran perdesine göçürülmesinden Ruhnüvaz Makamı
Bu makamın Rast perdesine göçürülmesinden Nihavent Makamı elde edilir.
Kürdi makamının şeddleri:
Bu makamın Yegah perdesine göçürülmesinden Ferahnüma Makamı
Bu makamın Hüseyniaşiran perdesine göçürülmesinden Aşkefza Makamı
Bu makamın Rast perdesine göçürülmesinden Kürdili Hicazkar Makamı elde edilir. Bazı önemli kaynaklarda, Kürdili Hicazkar Makamı 'Bileşik makam' olarak değerlendirilmektedir.
Zirgüleli Hicaz makamının şeddleri:
Bu makamın Yegah perdesine göçürülmesinden Şeddaraban Makamı
Bu makamın Hüseyniaşiran perdesine göçürülmesinden Suzidil Makamı
Bu makamın Irak perdesine göçürülmesinden Evcara Makamı
Bu makamın Rast perdesine göçürülmesinden Hicazkar Makamı ve Zirgüleli Suz'nak Makamı elde edilir.
Neveser makamının şeddi: Bu makamın Acemaşiran perdesine göçürülmesinden Rengidil Makamı elde edilir.
Segah makamının şeddi: Bu makamın Nim Hicaz (#Do) perdesine göçürülmesinden Heftgah Makamı elde edilir.
Rast makamının şeddi: Bu makamın Dügah perdesine göçürülmesinden Nişaburek Makamı elde edilir.
Bugüne kadar kullanılmış makamlar
Türk müziğinde 590 makam tespit edilmiştir. Ancak bunların birçoğu bugün kullanılmamaktadır. Günümüzde 150 kadar makam kullanılsa da çoğunlukla eser verilen makam sayısı 40 civarındadır:
1. Ab-ı Kevser
2. Acem
3. Acem-Aşiran
4. Acem-Ba-Zir-Keşide
5. Acem-Buselik
6. Acem-Irak
7. Acem-Kürdi
8. Acem-Murassa
9. Acem-Rast
10. Acem-Zemzeme
11. Acem-Zir-Keşide
12. Acemli Rast
13. Agaaze-i Kabili
14. Aheng-i-Tarab
15. Akberi
16. Anber-Efşan
17. Araban
18. Araban-Kürdi
19. Araban-Nigar
20. Araban-ı-Cedid
21. Arazbar
22. Arazbar-Buselik
23. Arazbar-Zemzeme
24. Avaz-ı Zenbur
25. Azra
26. Aşiran
27. Aşiran-Maye
28. Aşiran-Vefadar
29. Aşiran-Zemzeme
30. Aşk-Efza
31. Bad-ı-Saba
32. Bahar
33. Bahr-i-Nazik
34. Bayati
35. Bayati-Araban
36. Bayati-Araban-Buselik
37. Bayati-Aşiran
38. Bayati-Buselik
39. Bayati-Hisar
40. Bayati-Isfahan
41. Bayati-Kürdi
42. Bend-i-Buselik
43. Bend-i-Hisar
44. Beste-Hisar
45. Beste-Isfahan
46. Beste-Nigar
47. Beste-Nigar-Hisarek
48. Beste-Nigar-ı-Atiyk
49. Beste-Nigar-ı-Kadim
50. Beynel-Bahreyn
51. Beyza
52. Bezm-i Tarab
53. Bezmara
54. Buhari
55. Buselik
56. Buselik-Aşiran
57. Buselik-Gerdaniye
58. Buselik-Geveyşt
59. Buselik-Maye
60. Buselik-Nevruz
61. Buselik-Selmek
62. Buselik-Şehnaz
63. Bustan
64. Büzürk
65. Büzürk-Gerdaniye
66. Büzürk-Geveyşt
67. Büzürk-Maye
68. Büzürk-Nevruz
69. Büzürk-Selmek
70. Büzürk-Şehnaz
71. Canfeza
72. Çargah
73. Çargah-Acem
74. Çargah-Gerdaniye
75. Çargah-Mahur
76. Çehar-Agaazin
77. Daği-Bayati
78. Danişveran
79. Dil Aviz
80. Dil-Ara
81. Dil-Efruz
82. Dil-Keşide
83. Dil-Nişin
84. Dil-Rüba
85. Dil-Suz
86. Dildar
87. Dilkeş-Haveran
88. Dilküşa
89. Dost-Gahi
90. Dügah
91. Dügah-Buselik
92. Dügah-Maye
93. Dügah-ı Acem
94. Dügah-ı Kadim
95. Ebu-Selik
96. Efruhiten
97. Evcara
98. Evc (Eviç)
99. Evc-Aşiran)
100. Evc-Buselik
101. Evc-Gerdaniye
102. Evc-i Muhalif
103. Evc-Isfahan
104. Evc-Maklüb
105. Evc-Maye
106. Evc-Nihavendi
107. Ferah
108. Ferah-Aver
109. Ferah-Zayi
110. Ferahfeza
111. Ferahnak
112. Ferahnüma
113. Ferahzar
114. Gamz-Eda
115. Gazal
116. Gerdaniye
117. Gerdaniye-Buselik
118. Gerdaniye-Büzürk
119. Gerdaniye-Hicaz
120. Gerdaniye-Hüseyni
121. Gerdaniye-Irak
122. Gerdaniye-Isfahan
123. Gerdaniye-Kuçek
124. Gerdaniye-Kürdi
125. Gerdaniye-Neva
126. Gerdaniye-Nigar
127. Gerdaniye-Nikrizi
128. Gerdaniye-Rast
129. Gerdaniye-Rehavi
130. Gerdaniye-Uşşak
131. Gerdaniye-Zirgüle
132. Geveyşt
133. Geveyşt-Buselik
134. Geveyşt-Büzürk
135. Geveyşt-Gerdaniye
136. Geveyşt-Hicaz
137. Geveyşt-Hüseyni
138. Geveyşt-Irak
139. Geveyşt-Isfahan
140. Geveyşt-Kuçek
141. Geveyşt-Neva
142. Geveyşt-Rehavi
143. Geveyşt-Uşşak
144. Geveyşt-Zirgüle
145. Gonca-i-Rana
146. Gururi
147. Gül-Ruh
148. Güldeste
149. Gülistan
150. Gülizar
151. Gülnari
152. Gülzar
153. Gülşen-i Vefa
154. Hadra (Hazra)
155. Harran
156. Haver
157. Hayal-i Murad
158. Hayan
159. Hazan
160. Heftgah
161. Hicaz
162. Hicaz Aşiran
163. Hicaz-Acem
164. Hicaz-Buselik
165. Hicaz-Büzürk
166. Hicaz-Gerdaniye
167. Hicaz-Geveyşt
168. Hicaz-Irak
169. Hicaz-Maye
170. Hicaz-Nevruz
171. Hicaz-Selmek
172. Hicaz-ı Muhalif
173. Hicaz-ı Reke
174. Hicaz-ı Türki
175. Hicaz-ı-Hicaz
176. Hicaz-Zemzeme
177. Hicaz-Şehnaz
178. Hicazeyn
179. Hicazi Hüseyni
180. Hicazi Isfahan
181. Hicazi Uşşak
182. Hicazkar
183. Hicazkar-Buselik
184. Hicazkarı-Kürdi
185. Hisar
186. Hisar- Vech-i Şehnaz
187. Hisar-Aşiran
188. Hisar-Buselik
189. Hisar-Evc
190. Hisar-ı Büzürk
191. Hisar-ı Gayr-ı Müstear
192. Hisar-ı Kadim
193. Hisar-ı Kürdi
194. Hisar-ı Nik
195. Hisarek
196. Hocest
197. Horasan
198. Hoş-Sera
199. Hucet
200. Hudavendigar
201. Hufte-Isfahan
202. Huzi
203. Huzi-Aşiran
204. Huzi-Buselik
205. Hümayun
206. Hüseyni
207. Hüseyni- Geveyşt
208. Hüseyni-Acem
209. Hüseyni-Aşiran
210. Hüseyni-Buselik
211. Hüseyni-Gerdaniye
212. Hüseyni-Horasani
213. Hüseyni-Kürdi (Zemzeme)
214. Hüseyni-Nevruz
215. Hüseyni-Nikriz
216. Hüseyni-Rehavi
217. Hüseyni-Saba
218. Hüseyni-Şehnaz
219. Hüsn-ü An
220. Hüzzam
221. Hüzzam-ı Cedid
222. Hüzzam-ı Kadim
223. Hüzzam-ı Rumi
224. Irak
225. Irak-Geceyşt
226. Irak-Gerdaniye
227. Irak-Maye
228. Irak-Nevruz
229. Irak-Selmek
230. Irak-Şehnaz
231. Irakı Acem
232. Isfahan
233. Isfahan-Buselik
234. Isfahan-Gerdaniye
235. Isfahan-Geveyşt
236. Isfahan-Irak
237. Isfahan-Maye
238. Isfahan-Nevruz
239. Isfahan-Selmek
240. Ifahan-ı Cedid
241. Isfahan-ı Sultani
242. Isfahan-Zemzeme
243. Isfahan-Şehnaz
244. Isfahanek-i Atiyk
245. Isfahanek-i Cedid
246. Isfahanek
247. Kabili
248. Karcığar
249. Kebuter
250. Kuçek
251. Kuçek-Geveyşt
252. Kuçek-Maye
253. Kuçek-Nevruz
254. Kuçek-Selmek
255. Kuçek-Sümbüle
256. Kuçek-Zemzeme
257. Kuçek-Şehnaz
258. Kürdi
259. Kürdi-Aşiran
260. Kürdili Çargah
261. Kürdili Hicazkar
262. Kürdili Hümayun
263. Lale-Gül
264. Lale-Ruh
265. Mahur
266. Mahur-Aşiran
267. Mahur-Buselik
268. Mahur-Han
269. Mahur-i Kebir
270. Mahur-i Kebir-i Kadim
271. Mahur-i Sagiyr
272. Mahurek (Mahur-i Sagiyr)
273. Mahuri
274. Matlub
275. Matlubek
276. Maveraünnehr
277. Maye
278. Maye-Buselik
279. Maye-Büzürk
280. Maye-Hicaz
281. Maye-Hüseyni
282. Maye-i Atiyk
283. Maye-i Kebir
284. Maye-i Kevser
285. Maye-Irak
286. Maye-Isfahan
287. Maye-Kuçek
288. Maye-Neva
289. Maye-Rast (Rast-Maye)
290. Maye-Rehavi
291. Maye-Uşşak
292. Maye-Zirgüle
293. Maşuk
294. Meclis-Efruz
295. Mellahi
296. Mezmim
297. Mihr-i Can
298. Muhalif
299. Muhalif-i Irak
300. Muhalif-i Rast
301. Muhalifek
302. Muhayyer
303. Muhayyer Buselik
304. Muhayyer Irak
305. Muhayyer Kürdi
306. Muhayyer Segah
307. Muhayyer Sümbüle
308. Muhayyer Zirgüle
309. Muhayyer-Zirkeş
310. Mutedil
311. Mutrıban
312. Muvafık
313. Müberkaa
314. Mücenebur-Remel
315. Müjdegani
316. Mürgak
317. Müstear
318. Müstearek
319. Müteaddi
320. Müşküye (Segah-Aşiran)
321. Na-Murad
322. Nağme-i Kabil
323. Naz
324. Naz-u Niyaz
325. Nazenin
326. Necd-i Hüseyni
327. Nesim
328. Nev-Eda
329. Nev-Eser
330. Nev-Reside
331. Neva
332. Neva-Acem
333. Neva-Aşiran
334. Neva-Buselik
335. Neva-Gerdaniye
336. Neva-Geveyşt
337. Neva-Hüseyni
338. Neva-Kürdi
339. Neva-Maye
340. Neva-Nevruz
341. Neva-Selmek
342. Neva-Şehnaz
343. Nevay-ı Uşşak
344. Nevaziş
345. Nevbahar
346. Nevruz
347. Nevruz-Bayati
348. Nevruz-Buselik
349. Nevruz-Büzürk
350. Nevruz-Hicaz
351. Nevruz-Hüseyni
352. Nevruz-i Acem
353. Nevruz-i Arab
354. Nevruz-i Hara
355. Nevruz-i Rast
356. Nevruz-i Rumi
357. Nevruz-i Sultani
358. Nevruz-Irak
359. Nevruz-Isfahan
360. Nevruz-Kuçek
361. Nevruz-Neva
362. Nevruz-Rehavi
363. Nevruz-Saba
364. Nevruz-Uşşak
365. Nevruz-Zirgüle
366. Neşat-Aver
367. Nigar
368. Nigar-ı Nik
369. Nigar-ı Nik-Acem
370. Nigarçek
371. Nigarek
372. Nihavend
373. Nihavendi Cedid
374. Nihavendi Kebir
375. Nihavendi Rumi
376. Nihavendi Sagiyr
377. Nikriz
378. Nikriz-i Kebir
379. Nikriz-i Sagiyr
380. Nikriz-Segah
381. Nişabur (Nişapur)
382. Nişaburek
383. Nühüft (Nihift)
384. Nühüft-Hicazi
385. Nühüft-i Kadim
386. Pay-Zen-i Saba
387. Pençgah
388. Pençgah-ı Aşl
389. Pençgah-ı Zaid (Zaide)
390. Perzerin
391. Pesendide
392. Puşegan
393. Rah-i Gül
394. Rah-i Har-Ken
395. Rah-i Har-Keş
396. Rah-i Husrevani
397. Rah-i Ruh
398. Rah-i Şeb-Diz
399. Rahat-Feza
400. Rahatül-Ervah
401. Ramiş-Huvar
402. Ramiş-i Can
403. Rast
404. Rast-Acem
405. Rast-Gerdaniye
406. Rast-Geveyşt
407. Rast-Haveran
408. Rast-Kürdi
409. Rast-Mahir
410. Rast-Maye
411. Rast-Nevruz
412. Rast-Selmek
413. Rast-ı Cedid
414. Rast-ı Kebir
415. Rast-Şehnaz
416. Rehavi (Rehavi)
417. Rehavi-Gerdaniye
418. Rehavi-Geveyşt
419. Rehavi-Maye
420. Rehavi-Nevruz
421. Rehavi-Selmek
422. Rehavi-Şehnaz
423. Rekb (Çargah-Rekb)
424. Rekb-i Nevruz
425. Reng-i Dil
426. Reva-Irak
427. Revnak-Nüma
428. Ridayi
429. Ruh
430. Ruh-Efza
431. Ruhnevaz (Ruhnüvaz)
432. Ruy-i Aşiran
433. Ruy-i Hicaz
434. Ruy-i Irak
435. Rıdvan
436. Saba
437. Saba-Aşiran
438. Saba-Buselik
439. Saba-Uşşak
440. Saba-Zemzeme
441. Safa
442. Sazkar
443. Se-Bahr
444. Sebz-Ender-Sebz
445. Sebz-Ender-Sebz-i Hisar
446. Sebz-Ender-Sebz-i Kadim
447. Sebz-i Hisar
448. Sebz-i Taze
449. Sebzi
450. Segah
451. Segah-Acem
452. Segah-Araban
453. Segah-Maye (Maye)
454. Segah-Muhayyer
455. Selmek (Selmeki)
456. Selmek-Büzürk
457. Selmek-Hicaz
458. Selmek-Hüseyni
459. Selmek-i Kebir
460. Selmek-i Sagiyr
461. Selmek-Irak
462. Selmek-Isfahan
463. Selmek-Kuçek
464. Selmek-Rast
465. Selmek-Rehavi
466. Selmek-Zirgüle
467. Ser-Bülend
468. Ser-Henk
469. Serendaz (Seng-Endaz)
470. Sipihr
471. Sipihr-Hüseyni
472. Sipihr-Uşşak
473. Sireng
474. Sultan-ı Buselik
475. Sultan-ı Cedid
476. Sultan-ı Neva
477. Sultan-ı Segah
478. Sultan-ı Yegah
479. Sultan-ı-Irak
480. Suz-i Dil
481. Suz-i Dilara
482. Suznak (Basit Suzinak)
483. Sünbüle
484. Sünbüle-i Kadim
485. Sünbüle-Nihavend
486. Şad-Kamı
487. Şah
488. Şahi
489. Şahvar (Şehvar)
490. Şedd-i Araban
491. Şehnaz
492. Şehnaz-Aşiran
493. Şehnaz-Buselik
494. Şehnaz-Büzürk
495. Şehnaz-Haveran (Irak)
496. Şehnaz-Hicaz
497. Şehnaz-Hüseyni
498. Şehnaz-Kuçek
499. Şehnaz-Kürdi
500. Şehnaz-Neva
501. Şehnaz-Rast
502. Şehnaz-Rehavi
503. Şehnaz-Uşşak
504. Şehnaz-Zirgüle
505. Şehr-i Naz (Şehr-Naz)
506. Şehvar
507. Şems-Efruz
508. Şeref-Nüma
509. Şevk-Aver
510. Şevk-Efza
511. Şevk-Engiz
512. Şevk-i Cedid
513. Şevk-i Dil
514. Şevk-i Serab
515. Şevk-i Tarab
516. Şeşgah
517. Şiar
518. Şinaver
519. Şiraz
520. Şiraz-Sünbüle
521. Şirin
522. Şivekar
523. Şivekeş
524. Şivenüma
525. Şuri
526. Şüster
527. Tahir
528. Tahir-Buselik
529. Tahir-i Kebir
530. Tahir-i Sagiyr
531. Tahir-Kürdi
532. Tanık
533. Tarz-ı Bihin
534. Tarz-ı Cedid
535. Tarz-ı Nevin
536. Tebriz
537. Tehrizi
538. Tereşşüd
539. Terkib-i Saba
540. Tüvanger
541. Urfa-Mahur
542. Uzzal
543. Uzzal-Acem
544. Uzzal-Hüseyni
545. Uzzal-Şehnaz
546. Uşşak
547. Uşşak-Aşiran
548. Uşşak-Gerdaniye
549. Uşşak-Geveyşt
550. Uşşak-Maye
551. Uşşak-Nevruz
552. Uşşak-Selmek
553. Uşşak-Şehnaz
554. Vamık
555. Vech-i Arazbar
556. Vech-i Buselik
557. Vech-i Hüseyni
558. Vech-i Şehnaz
559. Yar
560. Yegah
561. Zad-ı Dil
562. Zavil (Zavil)
563. Zavili (Zavuli)
564. Zavili Isfahan
565. Zavili Segah
566. Zemzem
567. Zemzeme (Eski Zemzeme)
568. Zemzeme-Kürdi
569. Zende-Rud
570. Zengüle (Zirgüle)
571. Zengüle-Buselik
572. Zengüle-Gerdaniye
573. Zengüle-Geveyşt
574. Zengüle-Maye
575. Zengüle-Nevruz
576. Zengüle-Selmek
577. Zengüle-Şehnaz
578. Zengüleli Suznak
579. Zevk-Bahş
580. Zevk-i Dil
581. Zevk-u Tarab
582. Zirefkend
583. Zirefkend Şarkı
584. Zirefkend-i Büzürk
585. Zirefkend-i Kuçek
586. Zirefkend-i Rumi
587. Zirkeş-Haveran
588. Zirkeş-Hüseyni
589. Zirkeşide
590. Zülf-i Nigar