Muhammed Abduh

Muhammed Abduh tam adıyla Muhammed Abduh bin Hasan Hayrullah et-Türkmani el-Mısri (Arapça: ) (1849, Mahalletünnasr - 11 Temmuz 1905, İskenderiye) Mısırlı Türk eğitimci, yargıç ve reformcu. Çağdaşlaşmacı İslamcılık'ın kurucusu olarak kabul edilir. İslam ve Özgürlükler gibi son kitaplarında yer alan görüşleri nedeni ile Yeni-Mutezilecilikin de kurucusu olarak değerlendirildi. Bir Mason Üstadı olan Abduh Bahailik inancı ile de yakın ilişkiler içerisinde olan bir kişilikti.
Yaşamı ve meslek hayatı
Muhammed Abduh 1849da Aşağı Mısırın bir köyünde dünyaya geldi. Babası Türk, annesi Mısırlı'dır. Bir hafız tarafından eğitildi. 13 yaşına geldiğinde Mısırın ikinci büyük eğitim yeri olan Ahmedi Camii'nin Kur'an Kursu'nda Medrese eğitimine başladı. Kısa bir süre sonra okulu terk ederek evlendi. 1866da Kahirede bulunan El-Ezher e kayıt oldu. Burada mantık, felsefe ve gizemcilik öğrenimi gördü.
28 yaşına geldiğinde üyelerinin arasında Mısır Hidivliği'nin şehzade ve veliahtı olan Tevfik Paşa, daha sonra başbakanlık görevi yapan Muhammed Şerif Paşa, Haziran - 27 Ağustos 1882 tarihleri arasında Mısır Hidivliği'nde Milli Eğitim Bakanlığı yapan Abhaza Süleyman Paşa ile Saad Zaglul Paşa gibi şahsiyetlerin de bulunduğu "Kavkabu'l-Şark" (Doğunun Uydusu) ismindeki Mason Locası'na katıldı.
A. M. Broadbent'in tasvirine göre Şeyh Abduh tehlikeli görülmemesi gereken Cumhuriyetçi ve Müslüman bir Mason Locası Üstadı idi. Masonik ilkeler ile uyumlu olarak bütün dini eğilimleri birleştirme amacına yönelik çalışmalar yaptı.
dediği kaydedilen Abduh, bir gün Müslümanlar'ın Tevrat ile İncil'i okuyacaklarını ümid etmekteydi.
Afgani ve Muhammed Abduh
1872de Cemaleddin Afgani ile tanışarak Afganinin tilmizi oldu. Risalet el-Tevhid ve Tefsir el-Manar adlı eserinde açıkladığı görüşleri Afgani etkisi ile yaklaştığı İbn Teymiyye görüşlerinin etkilerini taşıdı. Afganinin etkisi altında gazetecilik, siyaset ve mistik ruhaniyetçilikle ilgilendi. Abduh, Afgani den Mısırın ve diğer İslam ülkelerinin sorunlarını ve batıdaki bilimsel ve teknolojik ilerlemenin nedenlerini öğrenmeye çalıştı.
1877de, El-Ezherden aldığı derece ile ulema sınıfına dahil oldu ve aynı medresede mantık, teoloji ve etik öğretimine başladı. 1878de Darül Ulum Medresesi ne Tarih profesörü olarak ve Hidiv Dil Okulu'''na Arapça öğretmek üzere olarak atandı. Devletin resmi yayın organı Vaka-i Mısriyye ye editör ve şef olarak atandı. Kendisini Mısır toplumunu bütün açılardan yeniden biçimlendirmeye adadı. Eğitimin bu hedefi başarmada en iyi yol olduğunu bilmekte idi. Rüşvet, batıl inanç ve zenginliğin lüks yaşamını eleştirdi.
Afgani 1879da Mısırdan sınır dışı edildi. Abduh da El Ezherdeki işinden azledilince köyüne döndü. Ülkedeki İngiliz kontrolü nedeni ile Mehmet Ali Paşa hanedanının 6. Hükümdarı Hidiv Tevfik Paşaya karşı başlatılan Urabi Ayaklanmasına verdiği destek gerekçesi ile 1882de 6 yıl boyunca kaldığı sürgüne gönderildi. Lübnanda birkaç yıl kaldı. Ayaklanma nedeni ile 1882de başlayan Mısırdaki İngiliz İşgali fiili olarak 1922 yılına kadar sürdü. 1884te Parise giderek akıl hocası olan Afgani ile buluştu. Pariste Urvat'ül Vüska isimli gizli bir örgüt kurdular. Bir de görüşlerini yaymak üzere ihtilalci bir dergi çıkarttılar. Abduh, bu derginin temsilcisi sıfatı ile İngiltereye geçtiğinde burada İngiliz gazeteci Wilfrid Blunt tarafından desteklendi, dönemin üst düzey İngiliz yöneticileri ile tanıştırıldı ve Winston Churchill in babası Randolph Churchill ve diğer bazı İngiliz politikacılar ile görüştürüldü. Mısır ve Sudan konuları ile ilgili üst düzey kişilerle görüşmeler yaptı.
1885te Beyruta döndü burada Yahudilik, Hristiyanlık ve Müslümanlığı bir araya getiren dernekler kurdu. Osmanlı idaresinde bulunan Beyruttaki faaliyetleri zararlı görülerek ülke dışına sınırdışı edilmesi üzerine 1888de Kahireye döndü. Mısıra döndüğünde mesleki yükselmesine başladı. Abduh kendisine neden hocası Cemaleddin Afgani ile birlikte Mason Locası'na girdiklerinin sorulması üzerine, bu kararı kendi siyasi ve sosyal amaçlarını gerçekleştirebilmek için aldıklarını söylemişti. Journal of the American Oriental Society, cilt. 92, No. 1 (Ocak - Mart, 1972), sayfalar: 25-35.
1889da Kahire Müftüsü yapıldı ve ölümüne kadar bu görevde kaldı. 1890da Mısırda bulunan ilk derece mahkemelerinin yerel kürsüsüne yargıç olarak atandı. 11 Temmuz 1905te İskenderiyede öldü.
Düşünceleri ve etkiledikleri
Muhammed Reşit Rıza, Abduhun en yakın tilmizlerinden birisi oldu ve nitekim vefatından sonra Abduhun en önemli eseri kabul edilen Tefsir El Manar'', 12 cilt halinde Reşit Rıza tarafından 1927 yılında bastırıldı. Abduh, İslam dünyasında kadın erkek eşitliğinin sağlanması ve çok eşli evliliklere karşı çıkması ile de bilindi. Müslümanların banka faizi almalarında bir sakınca olmadığını belirttiği fetvası ilgileri çeken fetvalardan birisidir. İrade, akıl ve ahlak konularında açıkladığı görüşleri Mutezile görüşlerine yakın bulunur.
Abduh, Modernizm ile İslamı bağdaştırmaya gayret gösterdi. Kendisinden sonra Mısırda yetişen ve görüşleri diğer Arap ülkelerine de yayılan, Selefi yorumcuların etkilendiği kişilerden biri olarak kabul edildi.