İbn Tağrıberdî

İbn Tağrıberdi (Yusuf bin Tagriberdi bin Abdullah ez-Zahiri) (1410, Kahire - 5 Haziran 1470, Kahire), Memluk Sultanlığı'nda yaşamış Mısırlı tarihçi, şair, müzisyen.
Mısır tarihçiliğinin altın devri sayılan XV. yüzyılın en başarılı tarihçilerinden biridir. Aynı zamanda Arapça ve Türkçe şiirler yazan bir şair ve zamanın meşhur müzisyenlerinden birisidir.
Yaşamı
1410 yılında Kahirede dünyaya geldi. Babası, Memluk Sultanı Berkukun ilk yıllarında onun Anadolu memlukü olan ve daha sonra azad edilerek Sultanın en güvendiği emirler arasına giren Emir Seyfeddin Tağrıberdidir. Milliyeti kesin olarak bilinmemekle birlikte isminin Türkçe olması (Tanrıberdi/Tanrıbirdi, Tanrıverdi) Türkçeyi ve Türk tarihini çok iyi bilmesinden ötürü Türk asıllı olduğu ileri sürülmüş ancak kesinlik kazanmamıştır. Kimi kaynaklara göre annesi ise Sultan Berkukun Türk cariyelerinden birisidir. Sultan Berkuk devrinde Halep Naibi olan babası, onun ölümünden sonra tahta geçen oğlu Farac döneminde ise Şam Naibi olmuş; kızı Hond Fatimayı Sultan Farac ile evlendirmişti.
1412de babasını kaybeden İbn Tağrıberdi, Kahirede ablası Hacerin eşi olan alim İbnül-Adimin ve onun ölümü üzerine ablasının yeni eşi Şafii başkadısı Celaleddin Abdurrahman b. Ömer el-Bulkīninin himayesinde yetişti. El-bukini, tahsilini yönlendirmesine rağmen mezhebini değiştirmesini istemedi; devrin Hanefi alimlerinden dersler alarak yetişti. Dini ilimlerin yanı sıra tasavvuf, astronomi, tıp, matematik ve musikiyle ilgilendi. Farsça ve Türkçe öğrendi. Aldığı dersler içinde en çok tarihi seven Tağrıberdi, bu alana yöneldi. Dönemin meşhur tarihçileri Makrizi ve El-Ayninin öğrencisi oldu. Onların ölümünden sonra sonra Mısır tarihçilerinin lideri durumuna geldi.
Memluk sultanları ve büyük devlet ricaliyle iyi ilişkiler kurması sayesinde maddi bakımdan rahat bir yaşamı oldu. Hayatı boyunca Barsbay, Çakmak, İnal ve Hoşkadem gibi sultanlarla sık sık görüştüğü, sarayda düzenlenen çeşitli etkinliklere, av partilerine, bilim adamı ve sanatçıların toplantılarına katıldığı bilinir. Kimi kaynaklarda sefirlik ve has nazırlık gib görevlerde bulunduğu belirtilir ancak bu konuda fazla bilgi yoktur. Bir rivayete göre, Mısır Sultanının Fatih Sultan Mehmede yazdığı mektupları kaleme almıştır.
Ömrünün son yıllarında Kahirede Melik Eşref İnal türbesinin yakınına büyük bir türbe yaptırıp, kitaplarını ve yazdığı eserleri oraya vakfetti. 5 Haziran 1470te kulunç hastalığından Kahirede hayatını kaybetti. Eşref İnal türbesi yakınındaki kendi türbesine defnedildi.
Bazı eserleri
en-Nücumü'z-Zahire fi Müluki Mısr ve'l-Kahire, Mısır tarihini, 641 yılındaki fetihten itibaren sekizbuçuk asırlık dönemini anlatır. Yazar, bizzat şahit olduğu şahit olduğu Sultan Ferec ve Sultan Kayıtbay zamanının adeta günlüğünü tutmuştur. Tağırberdi bu eserde fetihten itibaren her yılın olaylarının sonunda Nil sularının kabarma ve çekilme durumunu verdiği için Nil nehri tarihçisi unvanını kazanmıştır. Eser, Mısırın Osmanlılar tarafından fethinden sonra bu eser Yavuz Sultan Selimin emriyle İstanbul'a götürülmüş ve Kemal Paşazade tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Eserin bir yazması Ayasofya Kütüphanesi'ndedir.
Havadisü'd-Duhur fi Mede'l-Eyyam ve'ş-Şuhur,1436 yılından sonraki olayları kapsayan eserdir. Bu eserde de Nilin akış rejimi ve gündelik hayata dair bazı bilgilere yer verilmiştir. İstanbul kütüphanelerindeki tek yazması Ayasofya Kütüpahnesindedir.
el-Menhelü's-Safi ve'l-Müstevfi Bade'l-Vafi, Safedi'nin el-Vafi bi'l-Vefeyatına zeyl olarak yazılmış yedi ciltlik eserdir; son cildi Kitabül-Küna adıyla bilinir. 1252den 1458 yılına kadar yaşayan 3000'e yakın sultan, emir, alim, şair ve sahalarında meşhur olan kişinin hal tercümeleri alfabetik olarak yer alır. Biyografisi verilenler arasında bazı kadınlar da vardır. Eserin bir nüshası, Topkapı Sarayı Kütüphanesindedir.
Mevridü'l-Letafe fi men Veliye's-Saltana ve'l-Hilafe, halifelik ve sultanlık yapmış olan 143 şahsın hal tercümesini içine alır. İstanbul kütüphanelerinde çeşitli yazmaları bulunur.
ed-Delilü'ş-Şafi alel-Menheli's-Safi, okuyucuya kolaylık sağlamak üzere yazarın el-Menhelü's-Safi ve'l-Müstevfi Bade'l-Vafieserine fihrist olarak hazırlanmıştır.
el-Bahrü'z-Zahir fi Đlmi'l-Eva'il ve'l-Evahir, Adem peygamber'den Tağrıberdinin zamanına kadar gelen bir genel tarihtir; yıllara göre düzenlenmiştir. Eserin bazı kısımları günümüze gelebilmiştir. 652-690 yılları arasını konu alan kısmının yazma nüshası Paris Milli Kütüphanesindedir.
Nüzhetü'r-Rey fi't-Tarih, Yıl, ay, gün tertibine göre hazırlanmış bir eserdir. On ciltten fazla olduğu bilinir ancak günümüze IX. Cildi ulaşabilbilmiştir. Bir nüshası Oxforddaki Bodleian Kütüphanesindedir.