Zekai Dede Efendi

Zekai Dede Efendi (1825 - 1897), Osmanlı klasik Türk müziği bestecisi.
Sadece Dede Efendi olarak bilinen Hammamizade İsmail Dede Efendi'nin öğrencisidir. Klasik Türk musikisinin Osmanlı dönemindeki son büyük bestekarı kabul edilir. Pek çok öğrenci yetiştiren sanatçının klasik repertuvarı günümüze aktarmadaki rolü nedeniyle müzik tarihinde önemli yeri vardır.
Besteci Ahmet Irsoyun babasıdır.
Yaşamı
Ailesi
Eyüpsultan'da Cedid Ali Paşa mahallesinde Cedid Ali Paşa Mescidi'nin yanındaki evde 1825 yılında dünyaya geldi. Babası, bu mescidin imamı idi (Sonradan Zekai Dede ile oğlu Ahmed Irsoy da aynı mescitte imamlık yapmıştır). Babası, imamlığının yanı sıra hat hocası ve tanınmış bir hattat olan Hafız Süleyman Efendi; annesi ise Hacı Hasan Efendinin kızı ZiynetiHanımdır. Ailenin tek çocuğu olan Zekai, annesini 1859da, babasını 1863 yılında kaybetti. 1865'ten evvel Fatma Hanım ile evlendi.
Öğrenimi
İlköğrenimini babasının hat dersi verdiği ve amcasının da öğretmenlik yaptığı La'li-zade Abdülbaki İlkokulunu bitirdikten sonra babasından hat, amcasından Kur'an öğrenmeye devam etti. Ağustos 1843'te 18 yaşını bitirdiği zaman hafız oldu ve babasından da hat icazet-name aldı. Öğrenimine Eyüpsultan İskelesi civarındaki yalısında oturan Balıklı Hoca Ali Efendi'den devam ederek ve medrese dersleri alarak devam etti. Aynı yıllarda yine Eyyubi Mehmed Bey'den müzik dersleri almaya başladı. Müzisyen olarak şöhreti yayılmaya başladığı sırada Kazasker Mustafa İzzet Efendi'den bir yıl boyunca sülüs ve nesih yazıları öğrendi.
Eyyubi Mehmed Beyden bir yıl ders aldıktan sonra ilahi ve şarkılar bestelemeye başladı. Mehmet Bey onu, bir diğer öğrencisi Hamdi Efendi ile beraber, Dede Efendi'nin konağına götürüp tanıştırdı. Dede'nin arzusu üzerine, haftada bir gün tek başına, bir gün de hocası Mehmed Bey ile beraber konağında meşke başladı. 1844 yılı Temmuzundan Mısır'a gittiği 1845 Mayısına kadar 10 ay meşk etme fırsatı buldu. Kendisinin son talebesi oldu. 1845 başlarında bir gün, Mehmed Bey, Suz-i Dil'den bestelediği I. ve II. besteler'i Dede'ye takdim edince İsmail Dede, bu faslın Ağır Semai'sinin Zekai Efendi, Yürük Semai'sinin de Hamdi Efendi tarafından bestelenmesini istemişti. Bu beste, Hafız Zekai Efendi'nin büyük formdaki ilk eseri oldu.
Mısır yılları
1845 ortalarında Mısır Prensi Mustafa Fazıl Paşa ile tanıştı. Sarayında musiki muallimliği teklifini kabul etti ve onunla Mısır'a gitti. Bu ülkede Arapçasını ilerletti; dini ve din dışı yerel müziği inceledi; Arapça güfteli "Şugl" denen ilahiler besteledi. Mustafa Fazıl Bey, paşa rütbesiyle İstanbul'a atanınca, onunla birlikte İstanbul'a döndü.
Mevleviliği
Zekai Efendi, 1868 yılında Mevlevilik tarikatına girdi; İstanbulda Mustafa Fazıl Paşa'nın dostu ve V. Murad taraftarı olan Yenikapı Dergahı şeyhi Osman Selahaddin Dedeye kapılandı. Dergahtaki mukabelelerde ayin okudu. 1883'te Darüşşafakada musiki muallimi oldu ve ölümüne kadar 14 yıl bu kurumda öğretmenliği sürdürdü. 1884 Aralığında Arif Dede'nin ölümüyle Eyüp Mevlevihanesi kudümzen başılığı boşalması üzerine kendisine teklif edilen bu görevi kabul etti ve Dede unvanını aldı. Kudümzenbaşılığı ölümüne kadar devam ettirdi. O güne kadar Hafız Zekai Efendi olarak anılırken ömrünün geri kalanında Zekai Dede olarak anıldı ve tarihe bu şekilde geçti.
1897 yılında öldü. Kaşgari Murtaza Efendi Cami civarına defnedildi. Serlevhası Mevlevi Sikkesi formunda stilize edilmiş mezar taşı günümüze kadar ulaşmıştır. Bu tarihi mezar taşının önünde Latin harfleri ile düzenlenmiş yeni bir mermer tanıtım levhası daha bulunmaktadır. Eyüp, Nişanca Mahallesi, Zekai Dede Sokakta bulunan ve bir zamanlar Zekai Dede Efendinin ikamet ettiği ev aslına uygun olarak yenilenmiştir. Mekan günümüzde Siyer Vakfı tarafından kullanılmaktadır.