Sergey Paracanov

Sergei Paracanov ya da Sergo Paracanov (Gürcüce: () , "Sergei (Sergo) Paracanovi; Ermenice: Սարգիս Հովսեփի Փարաջանյան, "Sargis Hovsep Paracanyan"; Rusça: , "Sergey Yosifoviç Paracanov"; d. 9 Ocak 1924, Mtatsminda, Tiflis, Gürcistan - ö. 20 Temmuz 1990, Erivan, Ermenistan), Gürcistanlı Ermeni Sovyet sinema yönetmeni, senaryo yazarı ve çok yönlü sanatçı. Sovyet rejimi muhalifi olarak tanınır. Ağır baskılara ve üç kez hapis cezasına çarptırılmasına rağmen kendine özgü yaratıcılıktan ve sinema anlayışından geri adım atmamıştır.
Çocukluğu ve eğitimi
Sergo Paracanov, 9 Ocak 1924te Tiflisin bir mahallesi olan Mtatsmindada Ermeni bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Hem anne, hem de baba tarafından Gürcistanda yaşayan ailelerden geliyordu. Dedesi Davit Paracanyan, işlerini kolaylaştırmak için Çarlık zamanında soyadını Rusça Paracanov olarak değiştirmişti. Sergonun babası Çarlık ordusunda subaydı ve Ekim Devriminden sonra antikacılık işine girmişti. Üç kardeş olan Sergonun Ana ve Rusana adında iki ablası vardı.
Sergo Paracanov, Tiflis konservatuvarında şan ve keman eğitimi aldı. Aynı dönemde resim derslerine ve Çiaurelinin bale derslerine devam etti. Drama öğretmeni Şota Açkabadze onun yeteneğini fark ederek Sergo Paracanovu Moskova Devlet Sinema Enstitüsüne gitmesi için teşvik etti. Ne var ki Sergo Paracanov mühendislik eğitimi almaya başlamıştı. Sergo Paracanov gezgin bir tiyatro topluluğuna katıldı. Daha sonra Moskova Devlet Sinema Enstitüsüne girmek için Puşkinin Mozart ve Salieri adlı oyunundan uyarlama bir senaryo yazdı. Bu senaryoda iki besteci arkadaş bir kuğunun tüylerini yolarak eğlenir. Bu senaryoyla Sergo Paracanov Moskova Devlet Sinema Enstitüsüne 1946 yılında kabul edildi. 1947de Tifliste öğrencilerle taşkınlık yapma ve eşcinsel olma suçlamasıyla tutuklandı. Daha sonra iki kez daha hapse girecek olan Sergo Paracanov, ertesi yıl serbest bırakıldı.
Sinema yönetmenliğine ilk adım
Sergo Paracanov hapisten çıktıktan sonra Savçenkonun Üçüncü Darbe adlı filminde asistan olarak çalıştı. Bu filmde on dakikalık bir sekansın çekimini yaptı. Paracanov Taras Şevçenko adlı filmde ikinci kez asistan oldu. Bu filmin birçok sahnesini çekip bir Rus askeri rolünü oynadı. Ancak Rus askerini oynadığı sahne montaj sırasında filmden çıkarıldı.
Sergo Paracanov Moskovada Tatar bir kızla, Nigar Kerimova'yla evlendi; ama bu evlilik kızın ailesi tarafından hoş karşılanmadı ve Nigar Kerimova ailesi tarafından öldürüldü. Sergo Paracanov 1952 yılında Kievde Dovjenko stüdyolarında çalışmaya başladı. Maksimka filmini çeken Vladimir Braunun asistanı oldu. Bu arada Yakov Bazelyanla birlikte ilk kısa metrajlı filmini, Moldova Masalını (Moldavskaya Skazka) çekti ve bu filmle Moskova Devlet Sinema Enstitüsünden mezun oldu.
İlk uzun metrajlı filmi
Sergo Paracanov, Kieve yerleştikten sonra, 1954te yine Bazelyanla birlikte, Moldovalı şair Emelyan Bukovun masalından bir uyarlama olan ilk uzun metrajlı filmi, Andrieşi çekti. Sonra Dumka, Natalya Uzhvij, Altın Eller (Zolotye ruki) adlı belgesellerin yönetmenliğini yaptı. Sergo Paracanov, tek başına ilk uzun metrajlı filmini, müzikal komedi havası da taşıyan İlk Delikanlıyı (Pervyj paren) 1958de çekti. Bir Ukraynalı olan Svetlana Şerbatyukla ikinci evliliğini yaptı. Bu evlilikten Suren adında bir oğlu dünyaya geldi. Paracanov, 1961de çektiği Ukrayna Rapsodisinde (Ukrainskaya rapsodiya) savaşın dramatik yanlarını, ertesi yıl Taşta Bir Çiçek (Tsvetok na kamne; 1962) adlı filmde Ukraynanın Donbass bölgesindeki madencileri ele aldı.
Sovyet dışına açılması
Sergo Paracanov, 1964te Unutulmuş Ataların Gölgeleri (Tini zabutykh predkiv) adlı çekti ve bu filmi yurtdışında, San Francisco, Roma, Montreal film festivallerinde gösterildi. Ödüller de alan film Paracanovun yurtdışında tanınmasını sağladı. 1965te Moskovada birkaç sinemada gösterilen Unutulmuş Ataların Gölgeleri Sovyet seyircisinin tepkisine yol açtı ve filmin geniş gösterime girmesine izin verilmedi. Aynı yıl Paracanov filmin Kiev prömiyerinde Ukraynalı aydınların tutuklanıp hapsedilmesine karşı tavır aldı. Paracanov Tiflisli Ermeni ressam Hakop Hovnatyanın çok kısa belgeselini çekti. Kiev kenti üzerine yaptığı belgeselin çekimi ise nesnel gerçeklikten uzak olduğu gerekçesiyle durduruldu. 1966da Unutulmuş Ataların Gölgeleri adlı filmi Pariste de gösterildi. Bu arada Paracanov Sovyet muhalifi aydınların tutuklanmasına karşı imza verdi.
Sayat Nova
Sergo Paracanov, 1968de, kendisi gibi Tiflisli bir Ermeni olan şair Sayat Nova'nın filmini çekmek için Ermenistana davet edildi. Filmin çekimi için Ermenistan aydınları da seferber oldular ve 13. yüzyıldan kalma Hağpat Manastırında çekimler için gerekli ortam ve eşya sağlandı. Moskova, Kiev, Erivan ve Tifliste gösterilen Sayat Nova filmi Sovyet izleyicisinin olumlu tepkisini almadı. Bunun üzerine filmin gösterimi durduruldu. Bu filmin ardından Sergo Paracanovun senaryoları ve projeleri reddedilmeye başladı ve yönetmen istenmeyen kişi konumuna düştü. Zor koşullarda yaşamaya başlayan Paracanov zatürre oldu ve hastanede tedavi görürken İtiraf (Khostovanank) adlı senaryoyu yazdı. Bu arada Sayat Nova, iyice kısaltılarak yönetmen Sergey Yutkeviçin montajıyla gösterilmeye başladı; filmin adı da Narın Rengi (Zvet Granata) olarak değiştirildi. Filmden çıkarılan sahneler arasında Sayat Nova ile prens arasındaki ilişkiye ait sahneler arasında, Ermenistanın işgali, üç narın patlamasıyla büyük Ermenistan haritasının ortaya çıkması da vardı.
İkinci kez tutuklanması
Sergo Paracanov senaryo yazmaya ve proje üretmeye devam etti. 1973te Andersen Masallarını sinemaya uyarlaması kabul edildi. Projeyi 1975 yılında, Danimarkalı yazarın ölümünün yüzüncü yılında tamamlanacaktı. Paracanov Kasım 1973te, Ukraynalı tarihçi ve siyasetçi Valentin Moroz davasında aleyhte ifade vermeyi reddedince, bu kez kendisi sorguya çekildi ve Kievde hapsedildi. Paracanovun tutuklandığı ancak bir süre sonra kamuoyuna yansıdı. Paracanovun serbest bırakılması için geniş bir kampanya başlatıldı. İmza verenler arasında dünyaca ünlü yazarlar, şairler, yönetmenler ve sanatçılar vardı. Paracanov altı ay hapis yattıktan sonra beş yıl hapse mahkum edildi. Islah olması için çalışma kampına da gönderildi. 1975te faşizme karşı zaferin onuncu yılında SSCBde geniş kapsamlı af ilan edildi, ama Paracanov iyi hali görülmediği gerekçesiyle serbest bırakılmadı. Özellikle Fransada Paracanova destek veren kampanyalar yürütüldü. Paracanovun filmlerini özel olarak gösteriliyordu. 1982de Narın Rengi filmi Pariste gösterildi. Sonunda Paracanovun serbest bırakılarak Ukraynadan Tiflise gitmesine izin verildi. Bu kez Paracanov yeğenlerinden birinin üniversiteye girmesi için memura rüşvet vermekle suçlanarak yeniden tutuklandı. Ancak soruşturmada sonucunda aklandı.
Tiflise dönüş
Gürcistanda yönetimin görece liberal olmasından yararlanan Paracanov, Gürcü yönetmen Tengiz Abuladzenin Nedamet adlı filmine destek verdi. 1984te yeniden film çekmesine izin verildi. Sinema oyuncusu Dodo Abaşidzeyle birlikte Gürcü halk masalından uyarlayarak tamamen özgür biçimde Suram Kalesi Efsanesi (Ambavi Suramis Tsihisa) adlı filmi çekti. Bu arada film çekmediği zamanlarda desenler, kutular, kolajlar ve şapkalar yapan Paracanov, 1984te Tifliste ilk sergisini açtı. Aynı yıl Moskovada Suram Kalesi Efsanesi gösterildi ve film seyirciden olumlu tepkiler aldı. Yeni projeler üretmeyi ve yeni senaryolar yazmayı sürdüren Paracanov, Gürcü din adamı İakob Tsurtavelinin Şuşanikin Şehadeti adlı hagiografiyi de senaryolaştırdı. 1986da Suram Kalesi Efsanesi Avrupada gösterildi ve yönetmen olumlu eleştiriler aldı. Aynı yıl Paracanov naif Gürcü ressam Pirosmani hakkında Pirosmani Teması Üstüne Arabeskler (Arabeski na temu Pirosmani) adlı belgeseli çekti. Paracanov 1987de yeni filmini çekmeye başladı; Aşık Garip (Aşik Keribi) adlı bu film ertesi yıl gösterime girdi. Ocak 1988da Erivanda Paracanovun kolajları, bebekleri, seramik ve desenlerinden oluşan bir sergi açıldı. Aynı yıl Rotterdamda Pirosmani Teması Üzerine Arabeskler filminin gösterimine katılmak üzere Paracanovun ilk kez SSCB dışına çıkmasına izin verildi. Sinema eleştirmenleri bu filmden büyük övgüyle söz ettiler. Aşık Garip filmi ise yine aynı yıl önce Münih, sonra Venedik film festivallerinde gösterildi. Aşık Garip filmi Nisan 1989da İstanbul Uluslararası Film Festivalinde de gösterildi ve Paracanov İstanbula gitti. Burada ünlü Ermeni fotoğrafçı Ara Güler'le tanıştı.
Ölümü
Paracanov, Haziran 1989da İtiraf adlı filmini çekerken hastalandı ve hastaneye kaldırıldı. Tiflisten Moskovaya götürüldü; teşhis konulmasına rağmen kamuya açıklanmadı. Aynı yılın yazında Gürcistanın Borcomi kentine dinlenmeye gitti. Hastalığı ağırlaşmasına karşın Porto Fantastik Film Festivaline katıldı, ama iki gününü orada hastanede geçirdi. Tiflise dönünce hastalığı daha ağır bir devreye girmişti. Tedavisine Erivanda, sonra Pariste devam edildi. Pariste durumu ağırlaşınca, Paracanov Erivana dönmek istedi. 20 Temmuz 1990da akciğer kanserinden Erivanda hayata gözlerini yumdu. Ertesi yıl Erivanda adına müze açıldı.
Ardından
İstanbulda, Pera Müzesinde, 13 Aralık 2018 - 17 Mart 2019 arasında, Paracanovun çok yönlü çok kültürlü görsel sanatlar dünyasından tüm dönemlerini bir araya getiren bir seçkiyle, "Parajanov Sarkis ile" adı altında bir sergi açıldı. Bu sergi, Paracanovun Erivandaki müzede var olan sergiden sonra açılmış en büyük sergi olarak adlandırıldı. Bu sergi boyunca Pera Müzesinde Paracanov'un filmleri de gösterildi.
Amerikalı yazar James Chapman'ın 2006'da yazdığı Stet adlı romanı Sergei Paracanov'un hayatından izler taşımaktadır.
Filmografi