Hoca Tahsin Efendi

Hoca Tahsin Efendi veya Hoca Hasan Tahsin (7 Nisan 1811, Yanya - 3 Temmuz 1881), son dönem Osmanlı astronomi bilgini ve düşünür.
Osmanlı Devletinde batılı anlamda ilk üniversite olarak kurulacak Darülfünunda görev almak için bursla Parise gönderilen iki kişiden biridir (diğeri Selim Sabit Efendi). Özellikle Modern astronominin tanınmasında büyük emek sarf etti ve bu alanda halkın da anlayacağı türde çeşitli eserler kaleme aldı. 1870'te kurulan Darülfünunun ilk rektörü oldu. Ancak bir sene sonra görevden alındı, ertesi sene de kurum kapatıldı. Hoca Tahsin, ömrünü batı bilimlerini Osmanlı halkına tanıtacak çalışmalarla geçirmiş ancak insanların inançlarını bozmak ve aklını çekmek gibi suçlamalarla karşılaşmıştır.
Yaşamı
1811de Yanya ilinin Çamlık bölgesinde Filat ilçesinin Ninat köyünde dünyaya geldi. Müderris ve müftü Osman Efendi'nin oğludur. İlköğrenimini babasından aldı. Aile, İstanbul'a göç ettikten sonra öğrenimine İstanbul'da devam etti.
Medrese öğrenimini İstanbulda tamamladıktan sonra, kurulması düşünülen Darülfünun adlı Avrupa tarzı yüksek öğrenim kurumunda doğa bilimleri ve matematik dersleri vermek için yetiştirilmek ve Paristeki Mekteb-i Osmani adlı kurumda görev yapmak üzere 1857de Selim Sabit Efendi ile birlikte Parise gönderildi. Pozitif bilimler alanında tahsil gördü.
1861de Paristen döndükten sonra 1862 yılında Abdülhak Hamid Bey ve ağabeyi Abdülhalik Nasuhi Bey ile birlikte tekrar Parise gidip sefaret imamı olarak görev yaptı. Bu sürede materyalist felsefe ile ilgilendi, kuşkucu düşünürler ile görüştü. Bu dönemde sarığını çıkarak hasır bir şapka giymeye başladı. Bu nedenle de Mösyö Tahsin ya da Gavur Tahsin olarak tanındı. Paris kafelerine, özellikle Café Vachette adıyla ünlü, sanatçıların ve kültür çevresinin uğrak yeri olan kafeye sıkça gitmeye başladı. 1867 ilkbaharında Parise gelen Namık Kemal ve Yeni Osmanlılar ile dostluk kurdu.
1868de eski sadrazamlardan Keçecizade Fuad Paşa, hava değişimi için bulunduğu Nice şehrinde iken hayatını kaybedince onun cenazesini alarak İstanbula döndü.
Maarif Nazırı Mehmed Esad Saffet Paşa tarafından 8 Kasım 1869da kuruluş aşamasında olan Darülfünun a müdür olarak atandı. Bilimsel toplantılar yaparak çağdaş bilimleri Türk halkına tanıtmaya çalıştı. Görevi bir yıl sürdü. Ertesi sene Ramazan ayında yapılan halka açık konferansların birinde o sırada İstanbulda bulunan tanınmış İslam düşünürlerinden Cemaleddin Afgani, peygamberliğin bir yönetim sanatı, tekniği olduğunu söyleyince olaylar çıkmış; 5 Aralık 1870'te Hoca Tahsin Efendinin Terakkiyyat-ı Ulum başlıklı konuşması da ulema tarafından İslamiyete uygun bulunmamıştı. Bu olaylar sonucu Afgani İstanbuldan uzaklaştırıldı, Tahsin Efendi Darülfünundaki görevinden alındı. Okulda eğitim bir yıl daha sürebildi ancak 1872de tatil edildi ve 1900'e kadar kapalı kaldı.
Hoca Tahsin Efendi, Darülfünundan uzaklaştırılınca İstanbulda Tersane Emini Yusuf Efendinin Sıbyan Mektebine çekildi ve kendini bilimsel çalışmalarına verdi. Etrafına topladığı kişilerin aklını çelmek ve inançlarını bozmak suçlamasıyla hakkında soruşturma açıldı. Saffet Paşanın yardımları ile bu sorundan kurtulabildi.
1870'li yılların başında Memalik-i İslamiyye Coğrafya Cemiyetini kurdu ve dönemin önde gelen devlet ve düşünce adamlarından Münif Paşanın yardımıyla bir ara kütüphaneler müfettişliğine getirildi. 1878de Darülmuallimine öğretmen olarak atandı. 1879da bir bilim derneği kurdu ve batı bilimlerinin yurt içinde tanınması için çaba harcadı. 1879dan itibaren yayınladığı Mecmua-i Ulum adlı dergide çeşitli makaleler yayınladı.
Hiç evlenmedi, yalnız yaşadı. Sağlığı bozulunca Münif Paşanın Erenköydeki köşküne yerleşen Hoca Tahsin Efendi 3 Temmuz 1881de hayatını kaybetti ve Sahray-ı Cedit Mezarlığına defnedildi.
Ölümünden sonra
Hoca Tahsinin ölüm haberini alan şair Abdülhak Hamit, onun için 150 mısralık bir mersiye yazdı; şiir Şemsettin Saminin çıkardığı "Hafta" dergisinde yayınlandı
Şemsettin Saminin kardeşi ozan Naim Fraşeri, onun için bir ağıt yaktı.
Tarih-i Tekvin yahud Hilkat (Yaratılış Tarihi) adlı eseri öğrencisi Nadiri Fevzinin gayretleriyle 1893 yılında İstanbulda yayımlanmıştır.