Mileva Marić

Mileva Marić (Sırpça: ћ; 19 Aralık 1875 4 Ağustos 1948) Sırp bir fizikçidir. Zürih Federal Teknoloji Enstitüsü'nde, Albert Einstein'ın sınıfındaki tek kadın öğrenciydi. Aralarında romantik bir ilişki başlamış ve evlenmeden önce, Lieserl adında, çok genç yaşta ölmüş veya evlat olarak verilmiş bir kızları doğmuştur. 1903 yılında evlendikten sonra ise, Hans Albert ve Eduard adında iki oğulları olmuştur.
Çift 1914 yılında ayrılmış, Marić oğullarını da alarak, Berlin'den Zürih'e dönmüştür. Einstein'ın yeniden evlendiği sene olan 1919'da boşanmışlardır. Einstein, 1921 yılında aldığı Nobel Ödülü'nün getirisi olan parayı Marić'e, oğullarını desteklemek amacıyla yollamıştır. 1930 yılında, yaklaşık yirmi yaşında olan ikinci oğulları Eduard bir psikolojik çöküntü yaşamış ve kendisine şizofreni tanısı konulmuştur. 1930'ların sonlarına doğru, Eduard'ın yatırıldığı enstitüdeki tedavi masraflarının yükü artmaya başlayınca, Marić, Einstein'la aldıkları üç evden ikisini satmıştır. Einstein ise, oğlunun bakımı için düzenli olarak katkıda bulunmaya, ikinci eşiyle birlikte (Elsa Einstein) Amerika Birleşik Devletleri'ne taşındıktan sonra da devam etmiştir.
Hayatı
Mileva Marić 19 Aralık 1875 tarihinde Avusturya-Macaristan İmparatorluğunun(Günümüz Sırbistanı) Titel kentinde, zengin bir ailenin en büyük çocuğu olarak dünyaya geldi. Ebeveynleri, Milos Marić (18461922) ve Marija Ružić Marićdi (18471935). Doğumundan kısa bir süre sonra, babası ordudaki kariyerini bitirerek, Rumadaki mahkemede bir işe başladı ve sonrasında Zagrebde bu işe devam etti.
Marić, lise eğitimine 1886da Novi Sadda, kızlara özel bir lisede başladı; ancak bir sonraki yıl Sremska Mitrovicadaki bir başka liseye geçti.
1890 yılında, Marić, Sabacdaki Kraliyet Sırp Dilbilgisi Okuluna gitmeye başladı. 1891de, babası onu Zagrebdeki erkekler için olan bir özel okula, Kraliyet Klasik Lisesine kaydettirebilmek için özel bir izin almayı başardı. Böylece, giriş sınavını geçen Marić, 1892 yılında onuncu sınıftan okula başladı. Şubat 1894te, fizik derslerine girebilmek için özel bir izin kazandı ve final sınavlarını Eylül 1894te geçti. Fizik ve matematikte aldığı notlar, ödüllendirilen en yüksek notlardı. Ancak aynı yıl, ciddi bir biçimde hastalanarak, İsviçreye taşınmaya karar verdi ve 14 Ekimde, Zürihteki Kız Lisesine başladı. 1896 yılında, Matura Sınavını geçti ve bir dönemliğine Zürih Üniversitesinde tıp okudu.
1896nın sonbaharında, Marić, matematik alanındaki giriş sınavını, 1den 6ya olan değerlendirme ölçeğinden ortalama 4.25 alarak geçti ve şimdiki adıyla ETH Zürih olarak bilinen, Zürih Politeknike başladı. Albert Einstein ile aynı zamanda, VIA bölümüne, liselerde fizik ve matematik öğretilmesi için diploma veren derslere kaydoldu. Altı kişilik olan grubundaki tek; bu bölümü seçen beşinci kadındı. Einstein ile kısa bir sürede yakın arkadaşlar haline geldiler
Marić, Ekim ayında, denetçi olarak fizik ve matematik derslerini almak amacıyla, 1897/98 akademik kış dönemini orada geçirmek için, Heidelberg Üniversitesine gitti. Nisan 1898de, tekrar Zürih Politeknike döndü. Dönmesinin ardından, diferansiyel ve integral kalkülüs, betimsel ve izdüşümsel geometri, mekanik, teorik fizik, uygulamalı fizik, deneysel fizik ve astronomi derslerini almaya başladı. 1899 yılında, kendi bölüm grubundaki öteki öğrencilerden bir sene geç olarak, orta seviye diploma sınavlarında girdi. Aldığı 5.05lik not ortalaması(1 ve 6 arasında değişen not ölçeği üzerinden), o sene sınava giren altı kişilik grup içinde, beşinci olmasına sebep oldu. (5.7 alan Einstein, bir önceki yılın sınavlarında, adaylar arasında birinci olmuştu. Marić ve Einsteinın fizikte aldıkları not aynıydı: 5.5) 1900de, Marić final öğretim diploması sınavlarında, ortalama 4.00 aldığı için kaldı; matematik kısmından aldığı not 2.5tu(fonksiyon teorisi). Einstein ise, sınavı 4.91lik bir ortalamayla, dördüncü olarak geçti.
Marić'in akademik kariyeri, 1901 yılında Einsteindan hamile kalmasıyla bozulmaya başladı. Üç aylık hamileyken, diploma sınavlarına tekrar girmesine rağmen, notunu yükseltmeyi başaramayarak, ikinci kez sınavlarda başarısız oldu. Aynı zamanda diploma bitirme projesi olarak yaptığı ve sonrasında, fizik profesörü Heinrich Weberin danışmanlığında, doktora tezi haline getirmeyi umduğu çalışmalarına devam etmedi. Marić, 1902 yılında, muhtemelen Ocak ayında kızını dünyaya getirdiği Novi Sada gitti. Küçük kız, çiftin yazışmalarında, Lieserl olarak geçiyordu. Ancak Lieserle ne olduğu henüz bilinmemektedir: 1903 yazının sonlarına doğru hayatını kaybettiği veya evlat olarak verildiği tahmin edilmektedir.
Evliliği ve ailesi
1903 yılında, Marić ve Einstein, Einsteinın İsviçre Federal Entelektüel Servet Bürosunda iş bulduğu, Bern, İsviçrede evlenmiştir. Çiftin ilk oğlu, Hans Albert 1904 yılında doğmuştur. Einsteinlar, Albertın Zürih Üniversitesinde öğretim üyeliğine hak kazandığı 1909a kadar Bernde yaşamıştır. 1910da, ikinci oğulları Eduard doğmuştur. In 1911de ise, Einsteinın Charles Üniversitesinde öğretim üyeliğine başladığı, Praga yerleşmişlerdir. Bir yıl sonrasında ise, Albertın mezun olduğu ETH Zürihten gelen, profesörlük teklifini kabul etmesiyle, tekrar Zürihe taşındılar.
Berline taşınışı ve ayrılığı
Haziran 1913te, Max Planck ve Walther Nernst, Einsteindan, Berline gelmesini istedi: Einstein kabul etse de, bu durum Marić için sıkıntı yarattı. Ağustos ayında, Einsteinlar, oğulları, Marie Curie ve onun iki kızıyla bir tatil yapmayı planladı. Marić, Eduardın hastalanmasından ötürü gecikse de, onlar da sonrasında katıldı. Eylülde ise, Marić'in Novi Sad yakınlarında yaşayan ebeveynlerini ziyarete gittiler ve Viyanaya gitmek için yola çıkacakları gün, Marić oğullarını Ortodoks olarak vaftiz ettirdi. Viyanadan ayrıldıktan sonra, Albert Almanyadaki akrabalarını ziyarete giderken, Mileva Zürihe döndü. Noelden sonra, Fritz Haberle kalmak için Berline giden Marić, Haberin de yardımıyla, Einsteinların 1914 Nisanında gerçekleşecek olan taşınmaları için, kalacak yer aramaya başladı. Einstein çifti, Berline gitmek için, Mart sonunda Zürihten ayrıldı. Albert yolda Anversteki amcasını, sonrasında da Leidende, Paul Ehrenfesti ve Hendrik Lorentzi ziyaret ederken, Mileva Locarnoda çocuklarla tatil yaptıktan sonra, Nisan ortasında Berline ulaştı.
Çiftin evliliği, Albertin bahar aylarında, (Einstein soyadıyla doğmuş olan) kuzeni Elsa Löwenthal ile tekrar görüşmeye başladığı 1912 yılından beri gergin haldeydi: Bu ikili düzenli olarak yazışmaya başladı. Berline gitmeyi en başından istemeyen Marić, şehirde gittikçe daha mutsuz hale geldi. Berline yerleşmelerinden kısa bir süre sonra, Albert, Milevaya yanında kalması durumunda sert şartlara uyması gerektiğini dayattı. 1914 yılında, Marić oğullarını Zürihe geri götürdü-bu ayrılık kalıcı olacaktı.
Einstein, bir avukat tarafından hazırlanmış bir taahhüt imzaladı: Mariće, çeyrekler halinde, yıllık 5600 Reichsmark yollayacaktı. Bu miktar da maaşının yarısından biraz daha azdı. Öngörülen beş yıllık ayrılığın ardından, çift 14 Şubat 1919da boşandı.
Einsteina yakında verilecek olan Nobel Ödülü parasının, oğullarının bakımı için bir hesaba yatırılması üzerine bir anlaşma yapıldı. Marić faizden faydalanabilecek, ancak Einsteinın izni bulunmadan ana sermaye üzerinde bir yetkiye sahip olamayacaktı. Einstein, Haziran 1919da ikinci eşiyle evlendikten sonra, çocuklarının geleceği hakkında Marićle görüşmek için Zürihe döndü. Ziyareti sırasında, Hans Alberti Constance Gölünde kayığa, Eduardı ise, iyileşmesi için Arosaya götürdü.
Kasım 1922de, Einstein Nobel Ödülünü kazandığını öğrendi ve 1923te, aldığı parayı Mariće aktardı. Para, Zürihte üç ev almak için kullanıldı: Marić, Huttenstrasse 62deki beş katlı olanda yaşıyordu, diğer ikisi ise yatırımdı. Sonradan ETHde profesör olan Georg Busch ve ailesi, kiracılar arasındaydı.
1930 yılında, yaklaşık 20 yaşındayken, Eduard bir psikolojik çöküntü yaşadı ve kendisine şizofreni teşhisi konuldu. 1930, ların sonlarına doğru, Zürih Üniversitesinin "Burghölzli" psikaytrik kliniğindeki bakım masrafları, Mariće fazla gelmeye başladığı için, öteki iki evi satarak, bunların parasını, oğlunun bakımı için kullandı. In 1939 Marić agreed to transfer ownership of the Huttenstrasse house to Einstein in order to prevent its loss as well, but retained power of attorney. Einstein also made regular cash transfers to Marić for Eduard's and her own livelihood.
Marić, 4 Ağustos 1948de, Zürihte 72 yaşındayken öldü ve Nordheim Mezarlığına gömüldü. Eduard Einstein ise, 1965teki ölümüne kadar hastanede tutuldu.
Fizik için önemi
Marićin Einsteinın erken dönem çalışmalarına ve özellikle Annus Mirabilis yayınlarına katkıda bulunup bulunmadığı, bulunduysa da bunun ne derecede olduğu bir tartışma konusudur. Uzman fizik tarihçilerinin fikir birliğine varmış olduğu sonuç, bilimsel açıdan önemli bir katkıda bulunmadığıdır. Ancak bazı akademisyenler, bilimsel açıdan destekleyici bir refakatçi olduğunu ve Einsteina, materyal açısından yardım etmiş olabileceğini savunmaktadır.
Marićin, tahminen 1905 yayınlarında, Einsteinın erken dönem çalışmalarında ortak yazar olması durumu, daha çok şu kanıtlara dayanmaktadır:

Tanınmış Rus fizikçi Abram Joffenin, üç Annus Mirabilis Yayınının yazarları için Einstein-Marity adlarını vermiş olduğu delili: Joffe burada yanlışlıkla Marić'in resmi adını Marity olarak, var olmayan bir İsviçre geleneğine yormuştur. Joffe, söz konusu olan paragrafta, Einsteinın 1905 yılında bilim dünyasına girişinin unutulamaz olduğunu söylemiş ve 1905 yayınının tekil olarak bahsedilen yazarının Berndeki Patent Bürosunda bürokrat olarak çalıştığını belirtmiştir.
Mileva, 1905e gönderme yaparak, kasıtlı bir biçimde, Sırp bir arkadaşına Kocamı dünyaca ünlü hale getirecek olan çok önemli çalışmaları bitirdik demiştir. Tarihçilr Highfield ve Carter, bunun gibi anıları daha çok yerel hikayeler olarak ele alınmaktadır.
Einsteinın bizim kuramımız ve bizim çalışmalarımız ifadelerini kullandığı mektuplar vardır. John Stachel, bunların öğrencilik yıllarında, 1905 yayınlarından en az 4 yıl önce yazıldığını belirtmektedir. Einsteinın bizim veya biz ifadelerini, bazı durumlarda, zorunlu final projelerine gönderme yaparken kullanmıştır: İkisinin de konusu ısı iletiminin deneysel çalışmaları üzerinedir. Einstein, bizim sözcüğünü genel ifadeler için, ben ve benimi ise, üzerinde çalıştığı belirli konulardan bahsederken kullanmıştır: Mariće gönderilmiş olan mektuplarda, Einsteinın kendi çalışmalarına ve hareket eden cisimlerin elektrodinamik özellikleri üzerine kendi uğraşlarına değindiğinin pek çok örneği vardır () bunun yanında, onların (bizim anlamında) bağıl harekete dair bir sorun üzerine olan çalışmalarının bir kez bahsi geçmektedir." Einsteinın son fikirlerinden bahsettiği, bulunmuş iki mektupta, Marić doğrudan bunlara cevap vermiştir; ancak bunların dışında, çalışmalar söz konusu olduğunda, çoğunlukla ondan giden bir cevap yoktur. Einsteinınkilere karşılık, Marićin mektupları yalnızca kişisel meselelere değinmektedir veya Politeknikteki çalışmalarına dair yorumlarla alakalıdır. Stachel, bu durumla ilgili şöyle demektedir: Marić için, elimizde hiçbir yayınlanmış makale; ne Einsteina ne de başka birine gönderilmiş olan, ciddi bir miktarda bilimsel içeriği olan mektup veya sözde yaratıcı olan yeteneğine dair tarafsız bir kanıt yok. Fikirlerini beyan etmesi bir yana, Marićin herhangi biriyle özel bir alanda, bilimsel bir içeriğe sahip olan bir konuşmasına dair, kulaktan dolma, söylenti niteliğinde bir tanıklığa bile sahip değiliz.
Einsteinın, Mariće Nobel Ödülü parasını vereceğine dair söz verdiği boşanma anlaşması. Ancak Einstein, bu teklifi boşanmaya pek sıcak bakmayan Marići ikna etmek için yapmış ve anlaşma hükümlerinde, paranın oğulları için fonda duracağı, Marićin ise yalnızca faizden faydalanabileceği belirtilmiştir. Yeni yayınlanan mektuplara göre (Einsteinın üvey torunu Margot Einsteinın ölümünden 20 yıl sonrasına kadar mühürlü tutulmuşlardır.) Walter Isaacson, Marićin en sonunda bu Nobel Ödülü parasını Zürihte üç apartman nitelğindeki binayı almak için kullandığını ve bunu da gelir elde edebilmek için yaptığını ifade etmektedir.
Sonuçta, Marićin Einsteinın kuramlarının gelişimine katkısı olduğuna dair güçlü bir kanıt olmadığı söylenebilir. Çiftin ilk oğlu Hans Albert, annesinin Einsteinla evlendikten sonra, bilimsel tutkularını bir yana bıraktığını ifade etmiştir. Einstein, 1920lere kadar, inanılmaz derecede üretken bir bilim insanı olarak kalmış, en önemli çalışmalarını ise, 1914te Marić den ayrılmasının üzerinden epey zaman geçtikten sonra ortaya çıkartmıştır. Öte yandan Marić ise hiçbir çalışma yayınlamamıştır. Marić, hiçbir zaman Einsteinla sayısız fikir alışverişinde bulunmuş olan Einsteinın arkadaşları ve meslektaşları arasında bahsedilmemiştir. Göz önünde bulundurulması gereken en önemli noktalardan biri ise, Marić in hiçbir zaman Einsteinın bilimsel çalışmalarında herhangi bir rolü olduğundan söz etmemesi veya böyle bir rolü olduğuna, en yakın arkadaşı olan Helene Saviće olan kişisel konulu mektuplarında da işaret etmemesidir.
Ödül ve anmalar
2005 yılında, Marić, ETH ve Gesellschaft zu Fraumünster tarafından Zürihte onurlandırılmıştır. Zürihte eskiden yaşadığı ev olan Huttenstrasse 62ye, anısına bir anıtsal levha konulmuştur. Aynı yıl içinde, liseye gittiği şehirlerden olan Sremska Mitrovicada, bir büstü yapılarak konumlandırılmıştır. Bir başka büst ise, Novi Sad Üniversitesinin kampüsünde bulunmaktadır. Doğduğu kent olan Titelde bir lise, Marićin adını taşımaktadır. Ölümünden altmış yıl sonra Zürihte, öldüğü, eskiden klinik olan, eve bir anıtsal levha yerleştirilmiştir. Haziran 2009'da, gömüldüğü Nordheim Mezarlığında, onun için anıtsal bir mezartaşı konulmuştur.
Narodna knjiga, 1995 yılında Belgradda, Dragana Bukumirovićin Sırpça kitabı, Mileva Marić Ajnstajnı yayınlamıştır. Üç yıl sonra, Vida Ognjenović, 2002 yılında İnglizceye de çevrilen, Mileva Ajnstajn, adlı oyunu sergilemiştir.