Foks

Foks, Türkiye'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün köpeği. Atatürkün Alp ve Alber isimli köpeklerinden sonraki son köpeğidir.
Yaşadığı tarihler
Latife Hanımın Kağıtlarında Atatürkün 13 Kasım 1923 günü öğle saatlerinde Çankaya Köşkünün bahçesinde yürüyüşe çıktığı ve köpeği Foks ile oynadığı yazılıdır ancak 3 Temmuz 1927'den, ölümü olan 10 Kasım 1938'e kadar 12 yıl Atatürk'ün hizmetinde olan Cemal Granda ise anılarında Foksun Yalova'daki bir fotoğrafçıdan alınırken henüz yavru olduğunu belirtmekte ve alınırken Atatürk'ün de yanında olduğunu ve fotoğrafçı ile aralarında geçen duyduğu konuşmaları anlatmaktadır, diğer bir ifadeyle Foks, Cemal Granda'nın Atatürk'ün hizmetine girdiği 1927'den sonraki bir zamanda doğmuş bir köpektir. Falih Rıfkı Atay ise Çankaya isimli kitabında "Foks, Atatürk'ün son köpeğinin adıdır. Birkaç yıl eski ve yeni köşkte rahmetli lideri eğlendirir idi. Foks'u kendisine hediye etmişlerdi. Daha önce de bir köpeği varmış ama, ona ben yetişemedim." diye yazar. Günümüzde Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesinde sergilenen ve tüm tüy rengi kahverengi olarak görünen Foks'un içi doldurulmuş hali 1930 yılında Yalova'da, Turhal'da, Ege Vapurunda Atatürk ile birlikte görüntülendiği fotoğraflara çok benzemektedir. 1927den önceki çeşitli fotoğraflarda Atatürk'ün yanında bir köpek daha görünmektedir ve Foks adıyla anılmaktadır, ancak bu köpek alnında, göğsünde ve bacaklarında beyazlıklar olan çift renkli ve bacakları da daha uzun olan bir köpektir. Atatürk, Gaziantepi ilk kez 26 Ocak 1933 günü ziyaret etmiştir O gün Foks da Atatürk ile birlikte Gaziantep'tedir. 1933ten sonra mevcut kaynaklarda Foks hakkında herhangi bilgi ve fotoğraf görünmemektedir. Uzun süre köşkte kalan Foks bir Cumhurbaşkanı köpeği olarak hayatta kendi cinslerinin hiçbirinin sahip olmadığı rahat ve mutlu bir yaşantı sürer.<ref name=granda>Cemal Granda, Turhan Gürkan, [http://books.google.com.tr/books?id=y1MLAQAAMAAJ&q=Atat%C3%BCrk%E2%80%99%C3%BCn+U%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1+%C4%B0dim&dq=Atat%C3%BCrk%E2%80%99%C3%BCn+U%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1+%C4%B0dim&hl=tr&sa=X&ei=TF_zUJebJJOFhQeCxoHgDA&ved=0CDoQ6AEwAg 'Atatürkün Uşağı İdim], (Kasım 1973, s. 193-195)</ref>
Atatürk ve Foks
Atatürkün tüm hayvanlara karşı sevgisi vardı ama köpeklerin onun yaşamındaki yeri ayrıydı. Kurtuluş Savaşı sırasında da Yunan komutanlarının birinin ortada kalan Alber adlı sarı beyaz renkli av köpeğini sahiplenmişti. Alber öldüğünde çok üzülen Atatürk'ün henüz üzüntüsü dinmemişken Foks onun yeni köpeği olur. Foks, Atatürkün odasında yatar, her gittiği yere yanında gider, gireceği salona herkesten ve Atatürkten daha önce koşar, adeta Atatürkün geldiğini haber veriyormuş gibi hareket ederdi. Kılıç Ali, ATATÜRKÜN HUSUSİYETLERİ, (Cumhuriyet, Mart 1998, s. 88) Atatürk nereye gitse onu da birlikte götürür, yurt gezilerinde bile ondan ayrılmazdı.
Sahiplenilmesi
Kılıç Ali anılarında, Foksu bir Samsun seyahatinde arkadaşı Salih Bozokla deniz fenerinin yanında sabah gezintisi yaparken gördüklerini ve sahibinden rica edip Atatürke hediye ettirdiklerinden bahseder.
Cemal Granda anılarında, Foksun yavruyken Yalovada seyyar fotoğrafçılık yapan Hasan Efendiden 50 lira gibi önemli bir paraya satın alındığını anlatır. Başka bir kaynakta ise Foks'un bir büyük devletten Gaziye hediye edildiğinden bahsedilmektedir.
Fiziksel özellikleri
Foks'un rengi kahverengi, cinsiyeti erkektir. Irkı ise bir kaynakta puanter olarak, bir başka kaynakta ise yavruyken tüyleri çok güzel olan bir sokak köpeği olarak geçer.
Huyları
Foks, çok sadık, çok duygulu, sert, pek yaman, hassas, iyi yetiştirilmiş koruyucu, yabancılara pabuç bırakmayan, muhafız hizmeti gören, aklına eseni yapan, çok yüz bulduğu için bir süre sonra hemen hemen terbiyesini kaybeden, bazen yaramaz, son zamanlarında çiftliğe geri gönderilmesinden sonra hırçınlığı ve saldırganlığı artan bir köpek olarak tarif edilmektedir.
Gezileri
Çankaya Köşkü'nde yaşayan, Can Dündar, Ülkü Özge Sevgililer, Mustafa Kemal aramızda, (Doğan Kitapçılık, Ekim 2005, s. 52-53, 118-121) Ankara'daki tören ve balolarda Atatürk'ün yanında olan Foks, Atatürk ile beraber Ankara içineİsmet Bozdağ, ATATÜRKÜN SOFRASI, (Kervan, 1975, s. 49, 65, 95) İstanbul'a ve yurdun çeşitli yerlerine yapılan gezilere de katılmıştır.
Babaeski
Atatürk 20 Aralık 1930 günü Babaeskide istasyon mahallini dolduran Babaeskililerle bir süre vagonun merdivenlerinde durarak yaptığı konuşmada köpeği Foksun kalabalık arasında kaybolması üzerine telaşlanan yanındakilere: Siz merak etmeyin, onu Kılıç Ali bulur. Erzurumda da kaybolmuştu, sonra Kılıç Ali bulmuştu diye espri yapar.
Erzurum
Foksun Erzurum gezisine de katıldığı ve orada kaybolup tekrar bulunduğu Atatürk tarafından anlatılmıştır.
Silifke
Atatürk Silifkeye geldiğinde Foks için özel yemekler piştiği, güzel yataklar yapıldığı anlatılır.
Konya
Atatürk bir gün uşağına Bu köpek çiftleşti mi? diye sorar, uşağı da Konyada iki ay önce çiftleştiğini söyler.
Foks, Konyaya da gitmiş ve dişi bir köpekle çiftleştirilmiştir.
Yalova
Foksun 1930 yılında Atatürkün Yalova gezisinde bulunduğuna ait Atatürkün arabasında çekilmiş bir fotoğrafı mevcuttur.
Turhal
Foksun 1930 yılında Atatürkün Turhal gezisinde bir fotoğrafı mevcuttur.
Trabzon
Atatürk Ege Vapuru ile Trabzon'a giderken Foks da yanındadır.
Gaziantep
Gaziantepte bulundukları sırada Foks akşam yemeğine dokunmayınca Atatürk yanındakilere; Köpeğe muhakkak bir şeyler söylemişsiniz. Onun için küsmüştür. der. Yıllar sonra Gaziantep vali konağının aşçısı mutfakta yemek hazırlarken yanına köpeğin gelip yemeğin yanına sokulduğunu, kendisinin de buna sıkıldığını, eline kepçeyi alarak köpeğe bağırdığını anlatmıştır.
Son zamanları ve ölümü
Gazi'nin çevresindekilerden kimileri; onu güldüren, neşelendiren Foksun giderek artan şımarıklıklarına kızmaya başlar. Bir gün Foks, Atatürkün elini de ısırır, Foksu çiftliğe götürüp kontrol altına alırlar. Bir süre sonra; bir kaynağa göre çiftlik baytarları tarafından iğne ile, başka bir kaynağa göre de gerekli testlerin yapılabilmesi için vurularak hayatına son verilir. Atatürk'ün en yakınındakilerden Falih Rıfkı Atay, Çankaya adlı eserinde, "sahibini ısıran köpekten artık hayır kalmadığına"'' inandırılan Atatürk'ün Foks'un öldürülmesine onay verdiğini ve Foks'un böylece öldürüldüğünü yazmıştır.
Ölümünden sonra
Atatürkün Foksa olan sevgisini göz önünde bulunduran Çiftlik müdürü, Foksun derisini doldurtup Çiftlik'te müze camekanına koydurur. Bu olaydan bilgisi ve haberi olmayan Atatürk, bir gün camekanın önüne gelip Foksu canlı gibi görünce birdenbire çok şaşırır, bir sandalye ister ve oturur. Cansız köpeğe uzun uzun bakar ve bir müddet sonra ; Sevdiğim bir köpeği bu halde göremem, bunu derhal buradan çıkarttırın ve çiftlikte müsait bir yere gömün diye talimat verir. Atatürk daha sonra ayrıca Foks esasında bana fenalık yapmak, canımı acıtmak için ısırmadı, öyle olsaydı ben onu hissederdim, o öyle bir köpek değildi. Onun içi o doldurulmuş halini içime sindiremedim der.
Müzede sergilenmesi
Atatürkün köpeği Foksun doldurulmuş hali, Anıtkabir'de yer alan Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesinde bulunmaktadır.
Anıtkabir yetkilileri, Foks'un bedenini Atatürk'ün arkadaşı Necdet Pençenin sakladığını, 1969da da eşi İrfan Pençenin Anıtkabir'e hediye ettiğini belirtmiştir.