Gaspare Fossati

Gaspare Trajano Fossati (7 Ekim 1809, Morcote, İsviçre 5 Eylül 1883, Morcote, İsviçre), Tanzimat devrinde geldiği İstanbulda yirmi yıl yaşamış ve başta Ayasofyanın restorasyonu olmak üzere çok sayıda mimari proje gerçekleştirmiş İtalyan mimar.
Kardeşi mimar Giuseppe Fossati ile birlikte çalışmıştır. İki mimar, Fossati Kardeşler olarak anılır. Gaspare Trajano Fossati kardeşlerden büyüğü ve daha fazla tanınmış olanıdır. Eserleri ile İstanbul silüetini değiştirmiş, geleneksel mimariye yenilik getirmiş bir mimardır.
Yaşamı
Ailesi ve Öğrenimi
1809da Güney İsviçrede bulunan Morcote adındaki küçük kasabada dünyaya geldi. 14. yüzyıldan itibaren pek çok mimar ve ressam yetiştirmiş bir ailenin çocuğu idi. İlk ve orta öğrenimini babasının müteahhitlik yaptığı Venedikte tamamladı; mimarlık eğitimini 1822-1827 yıllarında Milanoda aldı. Mezuniyet sonrasında Roma ve Rönesans devri yapılarını inceledi; İtalyada çeşitli kazılara katıldı.
Rusya yılları
1833 yılında Rusyaya giderek Neo-Rönesans üslubundaki binaların çok beğenildiği bu ülkede çalışan İtalyan sanatçılar arasına katıldı. Rusya'da kaldığı dört yıl boyunca kont, baron ve prensler için tasarımlar hazırladı. 1836da Petersburgda saray mimarı unvanını aldı.
İstanbul Rus Elçiliği binası
Büyük bir Beyoğlu yangınında kül olan İstanbul Rus Elçiliği binasının yerine büyük ve gösterişli bir bina inşa etmek üzere İstanbula gönderilen mimar, 20 Mayıs 1837de İstanbula geldi. 7 Temmuz 1838de inşaatı başlayan binanın açılışını 1845 yılında gerçekleştirdi; inşaatın bütün ayrıntıları ile tamamen bitmesi 1849 yılını buldu. Batı üslubundaki büyük kagir bina, (bugün de Rusya'nın İstanbul Başkonsolosluğu olarak kullanılan bina) gerek Osmanlı ileri gelenleri, gerekse İstanbuldaki yabancı devlet temsilcileri ve Levantenler arasında ilgi uyandırdı. Mimar, elçilik binasının inşaatı sürerken İstanbulda başka yapılar için de siparişler aldı.
Osmanlı kamu yapıları
Sanatçı, Osmanlı devlet adamlarının siparişleri üzerine, kendisine yardımcı olmak üzere getirttiği kardeşi Giusseppe Fossati ve geniş bir ekip ile birlikte elliyi aşkın yeni ve büyük yapı projesini gerçekleştirdi. Osmanlı yöneticileri, Fossatiye ilk olarak deneme maksadıyla 1841-1843te Bab-ı Seraskeri Hastanesi (yapı daha sonra kışla ve tutuk evi olarak kullanıldı; Bekirağa Bölüğü olarak tanındı; günümüzde İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi olarak kullanılıyor) ve Eminönünde Limon İskelesi Karakolu'nu sipariş etti. Bu yapılardaki başarısı sonucu, 1844'te Babıalide Arz Odası düzenlemesi, 1845de ilk Darülfünun binası (yapımı uzun yıllar süren bina, tamamlandıktan sonra Darülfünun binası olarak değil, önce Osmanlı Meclis-i Mebusan binası, ardından Evkaf Nezareti, daha sonra Adliye Nezareti binası olarak kullanıldı; 1930larda yandı); 1846-1848de Osmanlının ilk modern arşiv binası olan Hazine-i Evrak binası (2008 yılına kadar Devlet Arşivi olarak kullanılmaya devam etmiş, sonra "Araştırma, Arşiv, Belgeleme ve Okuma Salonu" haline getirilmiştir.) ve Sultanahmette Mekteb-i Sanayi binalarını inşa etmekle görevlendirildi.
Ayasofya Restorasyonu
1847de Abdülmecid tarafından Ayasofya Camiinin restorasyonu ile görevlendirildi. Yaşamı boyunca en önemli uygulaması olarak sözünü ettiği bu restorasyon sırasında hazırladığı resimlerden 25ini Abdülmecidin desteği ile büyük ölçülerde bir albüm halinde Londrada yayımladı. Ayasofya restorasyonu sırasında Hünkar Girişi cephe düzenlemesi, Hünkar Mahfili, Kasr-ı Hümayun ve Ayasofya Muvakkithanesi gibi ekler yaptı.
Mustafa Reşit Paşa türbesi
1858de Mustafa Reşit Paşanın ölümü üzerine Bayezid Külliyesinin haziresi köşesindeki türbeyi yaptı.
Diğer İstanbul yapıları
Fossati Kardeşler, Osmanlı Devletinden aldıkları siparişlerin dışında 1841-1843 arasında Galatadaki San Pietro Kilisesini; 1853te "Venedik Sarayı"nın (günümüzde İtalyan Elçilik Konutu) restorasyonunu ve 1854te Beyoğlundaki Hollanda Elçilik binası inşaatını gerçekleştirdi. 1846da Galatasarayda gerçekleştirdiği Naum Tiyatrosu, 1870 yangınına dek işlevini sürdürdü.
Fossati kardeşlerin hazırladığı konut projeleri arasında Mustafa Reşit Paşa, Keçecizade Fuad Paşa gibi Osmanlı yöneticileri ve İstanbulun tanınmış levantenleri için yaptıkları yapılar vardır. Çoğunluğu Perada ve Boğaziçinde yer alan bu yapılardan günümüze ulaştığı saptanabilenler, 1847 proje tarihli Reşit Paşa Sahilsarayı (bugün Baltalimanı Kemik Hastalıkları Hastanesi) ve 1855 tarihli "Hünkar Dairesi"dir (bugün, İstanbul Üniversitesi Sosyal Tesisi). Boğaziçinde kagir sahilsaraylar dönemini başlatan Reşit Paşa Sahilsarayı, Tanzimatla birlikte Osmanlı mimarlığında yaşanan değişimi belgeleyen bir anıttır.
İstanbul'dan ayrılması
1858de kardeşi ile birlikte ülkesine dönen sanatçı, 1862de Milanoya yerleşti ve Duomo Meydanı düzenlemesi, Galleria Vittorio Emanuelle II, Palazzo Marino gibi uygulamalarda jüri üyeliği yaptı. 1869 yılında Fossatiler ailecek İtalyan vatandaşlığına geçtiler ancak doğum yerleri olan İsviçrenin Morcote kasabası ile her zaman ilişki içinde oldular. İki kardeş kendileri için Morcotede Osmanlı tarzını yansıtan bir ev yaptırdı.
Ölümü
Gaspare Fossati, 5 Eylül 1883 tarihinde doğum yeri olan Morcotede hayatını kaybetti. Ölümünden sonra kardeşi Guisseppe, onun için Morcotede bir mezar tasarladı. Türbe biçimindeki bu mezara hem Gaspare hem de Guiseppe ve eşi defnedilmiştir. Fossati kardeşlerin, önemli bir bölümü İstanbulla ilgili olan 1000i aşkın desen, çizim ve dokümanı, İsviçrede Bellinzona Cantonale Arşivinde'dir.