Zafer Toprak

Hakkı Zafer Toprak (1946, Zonguldak - 3 Haziran 2023, İstanbul), Türk tarihçi, yazar ve akademisyen.
Osmanlı ve erken Cumhuriyet devrine ilişkin sosyo-ekonomik çalışmaları bulunmaktadır. Türkiye'de Milli İktisat (1908-1918) adlı yapıtı Türkiye tarihi üzerine yayımlanmış klasiklerden birisidir. Boğaziçi Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü'nün kurucu başkanıdır. Tarih Vakfı'nın kurucularındandır.
Hayatı
1946 yılında Zonguldak'ta doğdu. Resim-iş öğretmeni babası ile tarih-coğrafya öğretmeni annesinin ikinci çocuğudur. İlk çocuk yılları anne babasının görev yeri olan Antep'te geçti. İlköğrenimine Antep'te başladı. Anne-babasının Heybeli Ortaokulu'na tayini üzerine Heybeliada İlkokulu'nda dört yıl okudu. Ortaöğrenimini Saint-Joseph Fransız Lisesi'nde, yükseköğrenimini 1969 yılında Ankara Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü'nde tamamladı.
Londra Üniversitesi'nde 'Alan Araştırmaları konusunda yüksek lisansını 1971'de tamamladıktan sonra Türkiye'ye döndü. 1977'de Boğaziçi Üniversitesi Beşeri Bilimler Bölümü'ne katıldı. 1981'de İstanbul Üniversitesi'nden ekonomi alanında doktora derecesi aldı. 1992-2013 yılları arası Boğaziçi Üniversitesinin Atatürk Enstitüsünün başında bulundu.
Toprak, Minnesota ve Paris üniversitelerinde konuk öğretim üyesi olarak bulundu. Uzun yıllar Minnesota'daki St. Olaf Üniversitesinin Orta Doğu programı İstanbul direktörlüğünü yürüttü ve bu hizmetinden dolayı kendisine fahri doktora verildi.
Akademik çalışmaları 19. ve 20. yüzyıl Türkiyesi üzerine yoğunlaştı. 20'de fazla kitap, 250'nin üstünde akademik makale yayımladı. Eserlerinin bir kısmı İngilizce, Fransızca, Almanca ve İtalyanca olarak yayınlandı. 1981 yılında yayımlanan Türkiye'de Milli İktisat (1908-1918) adlı yapıtı Türkiye tarihi üzerine yayımlanmış klasiklerden birisidir. Mustafa Kemal Atatürk'ü siyasi kimliğiyle değil, entelektüel kimliğiyle ele alan Atatürk:Kurucu Felsefenin Evrimi (2020) adlı eserinde temel bir başvuru kitabıdır.
İstanbul Menkul Kıymetler Borsası, Sümerbank, Akbank, Yapı Kredi Bankası, Milli Reasürans, Anadolu Sigorta ve Borusan gibi kuruluşlar için kurumsal tarih kitaplarını hazırladı. Toplum ve Bilim dergisi ve Yurt Yayınları'nın kurucuları arasında yer aldı. 11 ciltlik Yurt Ansiklopedisinin ve 8 ciltlik Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisinin genel koordinatörlüklerini üstlendi.
Tarih ve Toplum ve Toplumsal Tarih, İstanbul Dergisi gibi yayınlar ile Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi ve Yurt Yayınları yayın kurullarında görev aldı. Tarih Vakfının kurucuları arasında yer aldı. Avrupa Bilim Vakfı projelerinde yöneticilik yaptı ve birçok uluslararası sempozyum düzenledi.
Türkiye İş Bankası Finans Müzesi'ni ve Asım Kocabıyık Borusan Müzesi'ni kurdu. Yapı Kredi Bankası, Garanti Bankası ve Türkiye İş Bankasının sergilerinde küratörlük yaptı. Lozan Antlaşması'nın 90. yıldönümü nedeniyle hazırladığı "Lozan'dan Cumhuriyet'e İsmet İnönü" sergisi Türkiye'nin değişik kentlerini dolaştı. 2015'te Boğaziçi Üniversitesi'nde açılan "Entelektüel Tarihimizde Kırılma Noktası: Nazım Hikmet'in Açlık Grevi" sergisini hazırladı.
Boğaziçi Üniversitesi Prof. Dr. Aptullah Kuran Üstün Hizmet Ödülü'nü, İttihat-Terakki ve Cihan Harbi adlı kitabıyla Osmanlı Bankası-Garanti Bankası Bankacılık ve Finans Tarihi Ödülü'ne, 2012'de Darwinden Dersime Cumhuriyet ve Antropoloji adlı eseriyle de Türkiye Gazeteciler Cemiyeti'nin verdiği Sedat Simavi Ödülüne değer görüldü. Bilim Akademisi asli üyesidir.
Doktora öğrencileri arasında bir dönem Türkiye'de Milli Savunma Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı gibi görevleri üstlenmiş olan Hulusi Akar vardır.
Ölümü
Zafer Toprak, 3 Haziran 2023'te İstanbul'da 77 yaşında öldü. 6 Haziran'da ilk olarak uzun yıllar görev yaptığı Boğaziçi Üniversitesinde anma töreni düzenlendi ve ardından Zincirlikuyu Camiinde cenaze namazı kılındı. Toprak, törenin ardından Yeniköy Mezarlığına defnedildi. Toplumsal Tarihin Temmuz 2023 tarihli 355. sayısı Toprak'ın anısına ithaf edildi.
Bazı eserleri
Türkiye'de Milli İktisat 1908-1918, Ankara, 1982
Türkiye'de Tarımsal Yapılar 1923-2000, Ankara, 1988
1908 Seçimleri ve Mebusan Hatıraları, 1998
Sümerbank: Kurumsal Bir Tarih, İstanbul, 1990
Ulusal Ekonomi - Ulusal Burjuvazi, İstanbul, 1995
İttihat ve Terakki ve Devletçilik, İstanbul, 1995
İmparatorluk Borçlarından Global Arzlara - İstanbul Menkul Kıymetler Borsası'nın Yükselişi, İstanbul, 1995
Bir Geleceğim Geçmişi - Akbank'ın Kurumsal Tarihi, İstanbul, 1998
Bir Yurttaş Yaratmak - Muasır bir medeniyet için seferbelik bilgiler, 1998
İttihad - Terakki ve Cihan Harbi - Savaş Ekonomisi ve Türkiye'de Devletçilik 1914-1918, 2003
Cumhuriyet'e Doğru - 1919-1923 Özgürlük ve Bağımsızlık Yolu, 2006
Bir Muhalif Kimlik - Tevfik Fikret, 2007
Ulusaldan Küresele Milli Reasürans T. A. Ş. ve Türkiyede Reasüransın Evrimi, 2009
Geçmişten Geleceğe Anadolu Sigorta Türkiyenin Sigortası, 2010
Lozan'dan Cumhuriyet'e İsmet İnönü, 2013
Cumhuriyet'in Başarı Öyküsü Asım Kocabıyık 1924-2012, 2014
Darwinden Dersime Cumhuriyet ve Antropoloji, 2012
Türkiyede Popülizm 1908-1923, 2013
Türkiyede Kadın Özgürlüğü ve Feminizm (1908-1935), 2014
Türkiye'de İşçi Sınıfı (1908-1946), 2016
Atatürk - Kurucu Felsefenin Evrimi, 2020
Cumhuriyet ve Antropoloji, 2021