Alevi nüfusu

Alevi nüfusu, Türkiye'de üçte biri İstanbul bölgesinde yaşayan Alevilerin daha sonra en yoğun olarak bulundukları yöreler arasında Ankara, Adana, Bursa, Antalya, Aydın ve Damal şehirleriyle, Orta ve Doğu Anadolu'da yer alan Erzincan, Sivas, Malatya, Tunceli illeri gelmektedir. Türkiye'de en çok Alevi köyü ise 60'ı karışık olmak üzere toplam yaklaşık 460 adet köy olup Sivas ilinde yer almaktadır. Bunların ardından sırasıyla, Tunceli, Erzincan, Tokat, Çorum, Kahramanmaraş, Bingöl, Amasya, Erzurum, Malatya, Adıyaman, Yozgat, Hatay, Elazığ, Muş, Balıkesir, Mersin, Kars, Adana, Ankara, Eskişehir, Gaziantep, İzmir, Kırıkkale, Kütahya ve Ordu illeri gelmektedir.
Anadolu dışında ise Rumeli, Balkanlar ve Arnavutluk'ta yaşayan Bektaşiler'in yanı sıra, Batı İran, Luristan ve Kuzey Irak'ta ise Yaresanilik (Ehl-i Hak), Kakai, ve Ali İlahilik gibi isimlerle anılan ve kendilerini "Alevi-Kürtler" olarak tanımlayan gruplar da bulunmaktadır. Bugün İran'ın doğusunda Horasan'da da küçük bir Alevi topluluğu vardır. Aleviler daha ziyade dağlık olan merkezi otoritenin baskısının ulaşamadığı bölgelerde yaşamlarını sürdürmektedirler.
Cem Vakfı başkanı İzzettin Doğan'ın iddiasına göre 2022 yılı itibari ile 50-60 milyon arası alevi vardır. Buna rağmen Konda Araştırma'ya göre kendini Alevi olarak tanımlayanların nüfusa oranı %5 civarındadır.
Ve hatta Hamza Aksüt'ün araştırmalarına göre Avusturya, İsrail, Lübnan gibi ülkelerde dahi Aleviler vardır. Suriye'de ise 4-5 milyon Nusayri (Arap Alevisi) vardır. Ancak Suriye'de nüfus oranları az olarak Türk ve Kürt kökenli Aleviler de vardır
Anadolu Aleviliği
Tahtacılar
Antep Adanadan Akdeniz Ege kıyılarıyla Trakyaya kadar uzanan bir alanda eskiden genellikle ağaç ve orman işleri yapan Türkmen Alevileridir. Bu coğrafyadaki Adana Antalya Muğla İzmir Balıkesir Çanakkale Kırklareli gibi her ilde en az 4 ya da 5 alevi köyü bulunmaktadır. İç Egede de Denizli Isparta Burdur Manisa da da tahtacı köyleri vardır.
Tokat Alevileri
Tamamına yakını Türkmen (Oğuz) soylu olan Aleviler'dir. Öyle ki Tokat'ta -Dodurga'dan, Salur'a; Afşar'dan Kınık'a- neredeyse 24 Oğuz boyunun tamamından Aleviler yaşamaktadır. Bunların içinde Türkmen Aleviliği'ni en orijinal haliyle yaşayan Sıraçlar'dır. Sıraçlar Beğdilli boyuna mensuptur ve kat'iyen bozulmamış bir topluluktur. Sıraçlar'ın önderi Hubyarlu oymağından Beydili Türkmeni olan Hubyar Sultan'dır.
Tokat'ın belirli bölgelerinde, özellikle Zile ve Almus ilçesinde Tunceli kökenli (Zaza) Dersim Alevileri'de vardır.
Sivas Alevileri
Sivas, Türkiye'nin en çok Alevi köyü bulunan ilidir. Sivas Aleviler'nin önemli bölümü Türkmenlerden oluşmaktadır.
Sivas'ın belirli bölgelerinde, özellikle Zara ve İmranlı ilçesinde ise 500 senedir bölgenin yerlisi Koçgiri Türkmen Alevileri oturur. Sivas Alevilerinin çoğu Avşar, Beydilli, Çepni gibi farklı boylar ile Koçgiri Alevilerinden oluşur. Yaklaşık 600 Alevi köyünün 30 kadarında Zaza kökenli Aleviler vardır.
Erzurum Alevileri
Bir bölümü köken olarak yerli Türkmen olup, bir bölümü Dersim'''den gelen Zaza ve Kürt kökenli Alevilerdir. Merkezde pek olmamalarına karşı güney ilçe ve köylerinde yaşamaktadırlar.
Erzurum'un, Tekman, Hınıs, Aşkale, Şenkaya, Pasinler ve Çat ilçelerinde orta yoğunlukta bulunmakla beraber Erzurum merkez ve diğer ilçelerinde de azımsanamayacak ölçüde Alevi nüfusu mevcuttur.
Maraş Alevileri
Maraş Alevileri genellikle Pazarcık ve Elbistan ilçelerinde ve köylerinde çoktur. 82 köyü olan Pazarcık'ın 56 Alevi köyü ve 1 tane Alevi kasabası bulunmaktadır. Elbistan'da da 41 Alevi köyü vardır. Yine Kahramanmaraş'ın diğer ilçelerinde birçok Alevi köyleri vardır. Kürt olanlar Kürtçe'nin Kurmanci lehçesini konuşurlar. Yine azınlıkta sayıları 20-21 arası Alevi-Türkmen köyüde vardır. Maraş Alevileri'nde en büyük aşiret aynı zamanda yöredeki dedelerin bağlı bulunduğu Sinemilli Aşireti'dir. Bu aşireti Atmalı, Alhas, Bugan, Kılıçlı, Doğanlı gibi aşiretler takip eder Maraş Katliamı'ndan sonra Aleviler'in büyük çoğunluğu şehri terk etmek zorunda kalmıştır. Olaylardan önce %35'e yakın olan Alevi nüfus şu anda ancak %10'dur. Geriye kalan Aleviler'de genellikle Pazarcık, Narlı, Nurhak, Elbistan ilçelerinde yoğundur.
Diyarbakır Alevileri
Ağırlıklı olarak Bismil ilçesinin köylerinde (Seyithasan, Ulutürk (eski adı Darlı), Türkmenhacı, Şükürlü) ve Diyarbakır merkez köylerinde (Kadıköy, Şarabi) yaşayan öz Türkmen'lerdir. Bu Aleviler kendilerini Türkmen Kızılbaş olarak adlandırırlar. Ana dilleri Türkçedir. Horasan'dan geldikleri bilinir. Kimi köylerin bugün bile Irak'ta (Musul) akrabaları vardır. 1990'lı yıllarda birçokları batı illerine (İzmir, Antalya, Mersin...) göçmüştür. Yakın dönemde asimile olan köyler de vardır. Bismil ilçesindeki Köseli köyü aslen Alevi-Türkmen iken bugün Şafii-Kürt bir kimlik taşımaktadır.
Balkan Alevileri
Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan önce Deliorman ve Dobruca bölgelerine Seyyid Sarı Saltuk önderliğinde Alevi-Türkmenler yerleşmişlerdir, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan sonra da yine aynı bölgelere gönüllü Alevi yerleşimleri ve isyana katılan Aleviler'in sürgünleri gerçekleşmiştir. Deliorman ve Dobrucada II. Mahmuddan önce hemen hemen tüm Türk köyleri Alevi-Bektaşi ve Bedreddini iken, II. Mahmudun Bektaşi tekkelerine Nakşibendi şeyhleri atamasıyla ve kuzeyden gelen Sünni-Tatar göçleriyle Sünnilik yayılmıştır. Günümüzde Bulgaristanın bu iki bölgesinde Aleviler halen oldukça etkindirler. Kırcaali, Dobruca ve Deliorman'da yaşayan ve kendilerini Kızılbaş olarak tanımlayan insanların tamamı Türkçe konuşur. Bugün resmi rakamlara göre Bulgaristan'da yaşayan Türklerin %13'ü kendini Alevi olarak nitelendirmektedir. (1992), gayriresmi araştırmalarda oran %18 civarında çıkmaktadır. Şeyh Bedreddin isyanının merkezi olan Deliorman yöresinde çok yoğundurlar. Bulgaristanda yaşayan Türkmen-Aleviler, Bektaşiliğin Çelebi kolunu sürdürürmektedir. Bir kısmı da Hacı Bektaş-ı Veli'ye saygı duymakla birlikte Babailiği sürdürmektedir. Bunlar deyişlerinde Demir Baba, Akyazılı Baba gibi uluların isimlerini okurlar, onları anarlar. Güney ve orta Bulgaristanda Alevi yoğunluğu çok seyrek olup, tamamı Seyyid Ali Sultan tekkesine bağlı olan Bektaşilerdir. Kuzeydeki Deliorman yöresinde çok yoğundurlar bunlarında bir kısmı Seyyid Ali Sultan'a bağlıdır bunlar Bektaşi olduklarını söylerler ama çoğu Bektaşiliğe bağlı değildir, kendilerinin Kızılbaş olduklarını söylerler.
Ayrıca Makedonya ve Kosova taraflarında da Arnavut kökenli Bektaşi inancına ait gruplar bulunmaktadır. Bu gruplar Bulgaristan, Yunanistan ve Romanyadaki Aleviler'le aynı geçmişe sahip değildirler, Arnavut, Sırp, ve Makedon devşirmesi olan yeniçeriler Hristiyan ailelerinden toplanıp Bektaşi tekkelerinde yetişiyorlardı, emekli olup memleketlerine döndüklerinde ise buralarda Bektaşiliği yaydılar ve tekkelerin başında bulundular. Arnavut ve Boşnak Bektaşileri, Türkmen kökenli olmadıklarından Alevi-Bektaşi değil yalnızca Bektaşidir. Yani Beloğlu diye tarif edilmezler, Bektaşiliğin Dedebabacı (Babagan) kolunu sürdürürler. Bosna-Hersek, Balagay Şehrinde Buna Irmağı'nın Gözesinde Bulunan Sarı Saltuk dergahı halen ziyaret ve ibadete açıktır.
Çepniler
Aleviliği seçen Türkmen boylarından biridir. Eski bir Çepni yerleşimi olan Görelenin eski adı ise Eleviye'dir. Günümüzde ise Karadeniz Çepniler'nin önemli bir bölümü Sünnidir. Çepniler Trabzon, Ordu ve Giresun'dan başlayarak bu bölge ve çevresinde yerleşiktirler. Ordu ve Giresun'da yeni açılmış Cemevleri mevcuttur.
Alevi Çepniler ise daha çok Ordu, Giresun, Balıkesir, Manisa, İzmir, Çanakkale, Burdur, Gaziantep gibi illerde yerleşiktirler. Çepniler Hacı Bektaş-ı Veli'nin ilk müritliğini yapan Türkmen Aşiretidir. Balkanlara İslamı ve Aleviliği ilk götüren Oğuz boyudur, Hacı Bektaş-ı Veli'nin halifesi Sarı Saltuk on iki bin Çepni ile birlikte Dobruca ve Deliorman yörelerine gitmiştir. Buradaki Çepnilerin bir kısmı Osmanlıların ilk dönemlerinde Balıkesir yöresine yerleşerek, burada Balıkesir Alevilerini oluşturmuşlardır. Diğer bir kısmı da Hristiyan olup Gagavuz adıyla anılmıştır. Geri kalanları ise bugün hala Deliorman yöresinde Alevi olarak hayatlarını sürdürmektedirler. Fakat bunlar Çepniliklerini yitirmişlerdir, özellikle 16. yüzyılda sürgün olarak gelen Alevi Avşar boylarıyla karışarak günümüz Kuzey Bulgaristan Alevilerini oluşturmuşlardır.
Vilayeti Çepni Alevileri
Ordu-Giresun-Gümüşhane-Bayburt-Vakfıkebir arasındaki bölgede genellikle yüksek köylerde yaşayan Türkmen/Çepni kökenli Güvenç Abdal Ocağına bağlı Alevilerdir. Son yıllarda bazı köylere yeni Cemevleri kurulmuştur.
Dersim Aleviliği
Tunceli Alevileri
Tunceli, %80-%85 oranla Türkiye'nin diğer illerine nazaran en çok Alevi nüfusunu barındıran şehirdir. Tunceli ve çevre illerinde yaşayan Zaza (özellikle), TürkSarı Saltıkhttps://www.alevibektasi.eu/index. php?option=com_content&view=article&id=611:tuerkmen-nanc-oender-eyh-hasan-sultan-onar-ocaklari-ve-aretler&catid=38:aratrmalar-kategori&Itemid=54 ve Kürt Aleviler, yörenin tarihsel isminden gelen bir tabirle Dersim Alevileri olarak adlandırılır. Türkmen Alevileri'nden farklı şekilde adlandırılmalarının sebebi, Türkmen Alevileri ile arasında gelenek, kültür, ibadet şekilleri gibi pek çok fark ve görüş ayrılığının olmasıdır.
Tunceli dışında da Dersim Alevilerinin yaşadığı il ve ilçeler bulunmaktadır: Tokat'ın Almus ve Zile ilçeleri, doğu da Sivas, Bingöl, Erzurum'un Hınıs, Aşkale, Tekman, Çat, Pasinler ilçeleri, Adıyaman, Gümüşhane, Kayseri, Kars (birkaç köy), Bayburt, Erzincan (Hemen hemen her kesiminde), Muş'un Varto ilçesinde Kahramanmaraş, Çorum (bir kısmı), Elazığ, Kayseri, Göle (Ardahan) ve daha birçok ilde Türkmen veya Zaza kökenli Aleviler bulunur. https://tr. wikipedia. org/wiki/G%C3%B6le Bunun yanında Türkiye'nin pek çok ilinde Dersim İsyanı ve Koçgiri İsyanı sonrası zorunlu göçe tabi tutulan Dersim Alevileri de vardır. Alevi olan Zaza ve Türkmenler bulundukları hemen her il ve ilçede Dersimli olduklarına dair izler göstermektedir ve zamanında Dersim'den göç ettiklerini söylemektedirler.
Dersimli Zaza ve Türkmenlerin genellikle Zazaca ibadetleri vardır onlara göre dil önemli değil, ibadet önemlidir.
Dersim Aleviliğinde, Türkmen (Anadolu) Aleviliği'ne göre farklılıklar vardır, bu inançta yılın farklı günleri farklı bayramlar ve farklı inanışlar vardır. Hawtemal bayramı (Dersim Yöresi, Mart ayında, bir tür bahar bayramı)
Hawtemalo Pil (Büyük Hawtemal)
Hawtemalo Qız (Küçük Hawtemal)
Qereçarseme: Bir bahar bayramı, yine Mart ayında kutlanır.
Newe Marti (Yeni mart): Mart dokuzu, Nevruz, 22 Mart'a denk gelir, normal Nevruz'dan bir gün sonradır.
Gağand: Yeni yıl bayramı, daha çok Tunceli-Koçgiri-Varto ve Gerger dolaylarında yılbaşı olarak 13 Ocak'a yakın tarihlerde kutlanır. Bu bayramda Rumi takvim esas alınır. Dersim'de ve Gerger'de halen kutlanmaya devam etmektedir.
Roce Xızıri (Xızır günü): Hızır orucu
Roce İmamu (İmam günü): Muharrem orucu.
Erzincan Alevileri
Erzincan Alevilerinin neredeyse yarısı Zaza kökenli Dersim Alevileri'dir. Genellikle Tercan ilçesi ve çevre ilçelerde bulunurlar. Kemaliye ve İliç ilçelerinde Türkmen olan Aleviler daha fazladır.
Kayseri Alevileri
Kayseri Alevileri genellikle Sarız, Develi ve Sarıoğlan ilçelerinde yaşarlar; ancak Tomarza ve Pınarbaşı ilçelerinde de yoğundur. Kayseri genelinde toplamda 30-35 adet Alevi köyü'' vardır ve bunların büyük çoğunluğu Kürtçe konuşur. Sarıoğlan ilçesine bağlı bulunan Karaözü köyü, aralarında en bilinenidir.
Sivas (Koçgiri) Aleviliği
Sivas'ın İmranlı-Zara ilçelerine Koçgiri bölgesi denir. Koçgiri aşiretinin yaşadığı köyler ve ayrıca başta Zara olmak üzere diğer ilçelerle başka illerin sınırları içerisinde kalmakla birlikte bu bölgenin etrafındaki bulunan köylerden oluşan ve kültürel bütünlüğe sahip olan bir yöredir. Kültür, akrabalık olarak diğer Dersim Alevileri ile ortak hareket ederler. Koçgiri adı Kürtçe "Büyük göç" kelimesinden gelmektedir. Bu kelime Dersim bölgesinde büyük boynuz anlamına da gelmektedir. Koça Gir büyük göçün Kürtçe deki karşılığıdır. Aşiretler bu isim altında toplanmışlar ve Koçgiri Aşireti Federasyonunu oluşturmuşlardır.