Batı Kanada İnuitleri

Batı Kanada İnuitleri (kendilerince Inuvialuk tekil Inuvialuuk ikil Inuvialuit çoğul), Kanada'da Kuzeybatı Toprakları'nda ve birazı da Yukon'da yaşayan İnuitlerin bir kolu.
Dillerinin iki şivesi Inuvialuktun ve Inuinnaqtun adlarıyla Kuzeybatı Toprakları bölgesininde resmi dildir.
Kültürel açıdan üç ayrı grupta toplanırlar:
Mackenzie Deltası İnuitleri : Siglitler ve Uummarmiutlar
Banks Adası İnuitleri
Merkezi Kanada İnuitleri grubunun alt grubu Bakır İnuitleri (İngilizce Copper Inuit) : Inuinnait
Adlandırma
Inuvialuk (tekil) Inuvialuuk (ikil) Inuvialuit (çoğul) (harfiyen: 'gerçek insan') : ISO 639-3 kodu ikt olan dil ve o dili konuşanlar için kapsamına göre farklı kullanımları vardır.
Batı Kanada İnuitçesi (ikt) konuşan İnuitlerin (= Siglitun, Inuinnaqtun, Natsilingmiutut) ortak adı
Kuzeybatı Topraklarının Inuvialuit Settlement Region (Inuvialuit Nunangit Sannaiqtuaq) bölgesindeki İnuitleri (= Siglit, Uummarmiut, Kangiryuarmiut) belirtmek için de kullanılır. Bu kullanım ISR bölgesinin idari olarak tek toplum yaratma kaygısından ileri gelir.
Kuzeybatı Topraklarında ise resmi olarak yalnızca Inuvialuktun dilini kullananlara (= Siglit, Uummarmiut) verilerek Inuinnaqtun dilini kullananlar (= Kangiryuarmiut) dahil edilmemektedir.
En dar anlamıyla Inuvialuit, Siglitleri (Inuvialuit proper) belirtmek için de kullanılır.
Kanada'da idari ve politik kaygılarla Inuvialuit adı altında ele alınan Uummarmiutlar gerçekte Alaska'daki Nunamiut İnyupiklerinden koparak Kanada'ya göç etmişlerdir. Dilleri İnyupikçenin bir şivesi olsa da Kanada'da bir Inuvialuktun diyalekti olarak değerlendirilir.
Batıdaki İnuvialuitlere (= Siglit, Uummarmiut) doğudakiler Ualinirmiut (< Ualiniq 'batı' + -miut 'halk') derken, doğudaki İnuvialuitlere (= Kangiryuarmiut) de batıdakiler Kivaninmiut (< Kivaliniq 'doğu' + -miut 'halk') derler. Yaşadıkları şehre göre Tuktuuyaqtuurmiut (People of Tuktuuyaqtuuq), Aklarvingmiut (People of Aklarvik) ve Inuuvingmiut (People of Inuuvik) adlarını alırlar.
Nüfus
2006 sayımına göre Kuzeybatı Topraklarında Inuvialuit Settlement Region bölgesindeki "Inuvialuit" (= Siglit, Uummarmiut, Kangiryuarmiut) nüfusu :
Kabileler ve Şiveler
Eskimo kabile adları tipik olarak -miut (halk») ekiyle biter ve dil ile şiveleri belitrmek için de buna -un ya da -ut eki getirilir.
Siglit İnuitçesi (İngilizce Siglitun, Siglit, Inuvialuktun proper). Kuzeybatı Topraklarında Tuktuyaaqtuuq (Tuktoyaktuk), Paulatuuq (Paulatuk), Ikaasuk (Sachs harbour) ve Inuuvik (Inuvik) şehirlerinde konuşulur.
Qikiqtaruqmiut
Kupugmiut
Kittegaryumiut
Nuvuraqmiut
Avvagmiut
Nuunatahmiut
Inuinnaqtun (kendilerince ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ, Natsilingmiutlarca Killinirmiut; İngilizce Inuinnaqtun, Inuinnaq, Copper Inuktitut)
Kangiryuarmiut İnuitçesi (İngilizce Kangiryuarmiutun subdialect). Kuzeybatı Topraklarında Ulukhaqtuuq (Ulukhaktok, Kangiryuaq, Holman) şehrinde konuşulur.
Kanghiryuatjagmiut
Kanghirjuarmiut
(?) Haneragmiut
(?) Puivlirmiut
(?) Nagyuktomiut
İqaluktuuttiaq İnuitçesi (İngilizce Cambridge subdialect). Nunavut'da Iqaluktuuttiaq (ᐃᖃᓗᒃᑑᑦᑎᐊᖅ, Cambridge Bay) şehrinde konuşulur.
Ekaluktomiut
Kiglinirmiut
Qurluqtuq İnuitçesi (İngilizce Coppermine subdialect, Kugluktuk dialect). Kanada Nunavut'da Qurluqtuq (ᖁᕐᓗᖅᑐᖅ, Kugluktuk, Coppermine) şehrinde konuşulur.
Akkuliakattangmiut
Noahognirmiut
Kogluktomiut
Wallirmiut
Asiagmiut
Pingangnaktomiut
Umingmaktuuq İnuitçesi (İngilizce Bathurst subdialect). Nunavut'da Umingmaktuuq (Umingmaktok, Bathurst) şehrinde konuşulur.
Nennitagmiut
Kilusiktomiut
Natsilik İnuitçesi (kendilerince Inuktitun; İngilizce Natsilingmiutut, Natsilik dialect)
Nattilik İnuitçesi (kendilerince Nattilingmiutut (dil); İngilizce Natsilik subdialect, Natsilik proper). Nunavut'da ᑕᓗᕐᔪᐊᑦ (Talurjuat/Spence Bay) ile ᓇᐅᔭᑦ (Naujat/Repulse Bay) şehirlerinde konuşulur.
Arvertormiut
Netsilingmiut
Kuungmiut
Arviligjuaq İnuitçesi (İngilizce Arviligjuaq subdialect). Nunavut'da ᐊᕐᕕᓕᒡᔪᐊᖅ (Arviligjuaq/Pelly Bay) şehrinde konuşulur.
Arviligjuarmiut
Sinimiut
Utkuhiksalik İnuitçesi (kendilerince Utkuhiksalingmiutitut (dil); İngilizce Utkuhiksalik subdialect, Utkuhikhalik, Gjoa Haven dialect). Nunavut'da ᐅᖅᓱᖅᑑᖅ (Uqsuqtuuq/Gjoa Haven) ile ᖃᒪᓂ‛ᑐᐊᖅ Qamani'tuaq (Baker Lake) şehirlerinde konuşulur.
(?) Ahagmiut
(?) Hanningařuqmiut
(?) Ilivilermiut
Ugyulingmiut
Qeqertarmiut
Utkuhiksalingmiut [İngilizce Utkuhiksalik proper]
Tarih
Günümüzden 1000 yıl önceye ait Thule halkı (ya da Proto-İnuit) yerleşimi İnuvialuit topraklarından Herschel Adasında (Qiqiktaruk) yapılan arkeolojik kazılarda ortaya çıkmıştır.
20. yüzyıldan önce Inuvialuit Settlement Region bölgesinin ana kabilesi Siglitler idi. 19. yüzyılın ikinci yarısında Beyazlardan (Tan'ngit) gelen yeni hastalıklar yüzünden sayıları dramatik biçimde azalmıştı. 1910 lu ve 1920 li yıllarda Hudson's Bay Company şirketi kürk avcılığı için gereken elemanı Alaska'daki Nunamiutlardan karşılamaya karar verdi. Siglit topraklarına gelen bu yeni İnyupik göçmenleri Uummarmiut (Siglitun ve Uummarmiut şivesinde: < uummaq 'evergreen = herdemyeşil' + -miut 'people = halk') adıyla anılmaya başlandı. Uummarmiutların yoğun olarak yaşadığı Aklavik, İnuit coğrafyasından farklı olarak ağaç çizgisinin içinde kalır. Siglitler ile Uummarmiutlar arasında ilk başlarda görülen yoğun nefret ve düşmanlık zamanla azalmış ve halkların kaynaşmasına yol açmıştır. Kabileler arasında yapılan evlilikler bu kaynaşmayı hızlandırmıştır.
Sosyal yaşam
Aile
Köy odası
Eskimo köy odası (Siglitçe Qadjgiq) : Alaska'daki İnyupiklerin Qargi'leriyle aynıdır.
Şenlik ve Törenler
Dil ve Eğitim
Kuzeybatı Topraklarının 11 resmi dili arasında Inuvialuktun (= Siglitun & Uummarmiutun) ile Inuinnaqtun (= Kangiryuarmiutun) da bulunuyor.
Geleneksel edebiyatları sözlü olup menkıbe (unipkaat) ile hikayelerden (quliat) oluşur.
Nunavut'ta anadili olarak diller (hepsi de resmi dildir):
Avcılık ve toplayıcılık
Bütün Eskimo halkları gibi İnuitler de avcı ve toplayıcıdır. İnuvialuit bölgesinde mevsimlere göre avcılık ve toplayıcılık çeşitlenir:
İlk bahar (Upinraksaq): ren geyiği avı, balık avı, kaz avı, boz ayı avı
Yaz (Auyaq): ren geyiği avı, balina avı, balık avı, bitki ve böğürtlensi meyve toplama
Son bahar (Ukiaksaq): ren geyiği avı, balık avı, fok avı, kaz avı, bitki ve böğürtlensi meyve toplama
Kış (Ukiuq): ren geyiği avı, balık avı, fok avı, kutup ayısı avı
Kanada'daki İnuvialuitler ile Alaska'daki İnyupikler arasında geçmişte olduğu gibi bugün de ticari ilişkiler sürmektedir. Hatta saha ve avlar için anlaşmalar dahi yapabilmektedirler.
Din
Şamanizm
Angatkut (şamanlar), erkek ya da kadın olabilir. Inuvialuit bölgesinde en çok tanınan Kublualuk adlı şaman bir efsane haline gelmiş olup hikayeleri bugün bile anlatılır.
Inuvialuitlerde şamanlarla (angatkut) karıştırılmaması gereken geleneksel olarak iki tür doktor (otacı) vardır. Elleriyle hastalığı hissedip tedavi edenler (Saptaqtit) ile kanatma gibi küçük işlemlerle tadavi edenler (Pilaqtuqtit). Bu doktorlar kesinlikle şaman (angatkut) olarak kabul edilmez.
Hıristiyanlık
Giyim Kuşam
Giyecek
Maklak (sg) / Maklat (pl) : bot (mukluk)
Takı ve beden süslemesi
Dövme
Mutfak
Geleneksel besinleri ren geyiği, misk sığırı, kutup tavşanı, misk sıçanı, fok, ördek, kaz, balık ve böğürtlensi meyvelerdir.