Altaş, Ardahan

Altaş, Ardahan ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.
Tarihçe
Altaşın bilinen en eski adı Uri ya da Huridir. Gürcü tarihi Kartlis Tshovrebada Tsunda ve Huri, Ardahan bölgesinin en eski iki kale-kentleri olarak geçer. Kaynaklarda Hurinin daha eski adının Kacta Kalaki (Şeytan Şehri) olduğu belirtilir. Huri, Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği toprakların en erken tahriri olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistanda Ur () olarak kaydedilmiştir. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında da bu yer adı olduğu gibi korunmuştur. 1968'de İçişleri Bakanlığı'nın bir yayını olan Köylerimiz adlı kitapta köyün eski adı Urköy, yeni adı Altaş olarak geçer.
Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili, Tao-Klarceti bölgesinde yer alan Uri ile Urta yer adlarının Urartularla ilişkili olabileceğini yazar. Şavşatın Bazgireti köyünde Urisaklavi () adını taşıyan bir yer vardır ve Urinin öldürüldüğü yer anlamına gelir. Uri ise, dev adam, dev yaratık anlamı taşır.
Altaşın eski adı olan Uri de benzer bin anlamla ilişkili olabilir.
Uri ya da Hurideki kale ve kilise kalıntıları, köyün adının erken dönem yazılı kaynaklarda geçmesi, buranın çok eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Tao-Klarcetinin bir parçası olan tarihsel Artaani bölgesinin en eski idari merkezinin Uri olduğu yazılı kaynaklarda belirtilmektedir. Bununla birlikte Urinin daha eski adının Kacta Kalaki ( Şeytan Şehri) olduğuna dair görüşler vardır. Bugünkü Ardahan kentinin kuzeydoğusunda, tarihi Duduna köyünün hemen yakınında yer ana Kacta Kalaki ile Tsunda kale-kentlerinin aynı dönemde kurulduğu sanılır.
Urideki köy kilisesinin 10. yüzyılda inşa edilmiş olması, buranın erken ortaçağda Gürcü Krallığı sınırları içindeyken de bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Geç ortaçağda Uri, Gürcü atabeglerin yönetimindeki Samtshe-Saatabago devletinin sınırları içinde kaldı. Osmanlılar 16. yüzyılda bu prensliği ortadan kaldırıp topraklarını ele geçirdi. Samtshe-Saatabago toprakları 1595 yılında Osmanlılar tarafından Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adı altında kayda geçirilmiş ve Uri'nin adı da mevcut adına uygun biçimde Ur () olarak yazılmıştır. Bu tarihte Uri büyük bir yerleşimdi ve köyde 66 hane yaşıyordu.
Uzun süre Osmanlı idaresinde kalan Uriyi 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşında Ruslar ele geçirdi. Uride 1878de 13, 1889da 11 hane yaşıyordu. Köyün nüfusunun bu kadar azalması, savaş sırasında ve sonrasında köyün nüfusunun bir kısmının göç etmesiyle ilişkili olabilir. Rus idaresinde Uri, Ardahan sancağının (okrug) Ardahan kazasına (uçastok) bağlıydı. Rus sayımlarına göre köyün nüfusu 1886da 23, 1896 21, 1906da 25 kişiden oluşuyordu. 1886'da köyde yaşayan 23 kişiden sadece 9'u Türk olarak kaydedilmiştir.
I. Dünya Savaşının sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından Ur bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiyeye katıldı. 16 Mart 1921de imzalanan Moskova Antlaşmasıyla Urun da içinde yer aldığı Ardahan ve Artvin bölgeleri Türkiyeye bırakıldı.
1968'de İçişleri Bakanlığı'nın bir yayını olan Köylerimiz adlı kitapta eski adının Urköy, yeni adını Altaş olarak geçmesi, köyün adının bu tarihten bir süre önce değiştirildiğini göstermektedir.
Bugün Altaş adını taşıyan Uri hayli eski tarihsel yapılara ev sahipiliği yapmış bir yerleşimdir. Bunlardan bir olan Uri Kilisesi, 10. yüzyılda inşa edilmiş tek nefli bir yapıdır. Ne var ki bu kiliseden geriye bir şey kalmamıştır. Geriye hiçbir şeyin kalmadığı kilisenin yeri günümüzde bir evin avlusunda bulunmaktadır. Yıkıldıktan sonra kilisenin parçaları taş duvarlarda kullanılmıştır. I. Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvilelinin verdiği bilgiye göre 1917 yılında köyün bir ucunda yarı yıkık durumda başka bir kilise daha vardı. Gürcü mimarisi üzerine çalışmalarıyla tanınan Fahriye Bayram Uri Kilisesi'ni Ardahandaki tek nefli Gürcü kiliseleri arasında sayar.
Kacta-Kalaki Kalesi olarak bilinen Urideki ilk kale, köyün doğu kısmında, bir tepede yer almaktadır. Eski yazılı kaynaklarda adı geçen Kaçta Kalakinin burada kurulu olduğu tahmin edilmektedir. Ortaçağdan kalma kalenin megalit kalenin yerinde inşa edildiği sanılır. Bir kısmı günümüze ulaşan kalenin çevresinde eskiden bir yerleşmenin bulunduğuna dair izler fark edilmektedir. Urideki ikinci kale, köyün merkezinin 1,5 kilometre güneyinde, bir derenin kıyısında, bir tepede yer alır. Küçük ebatlarda (66 32 m) bir kale olan Uri Kalesi, yığma taştan inşa edilmiştir. Bu kaleden geriye sadece etrafa saçılmış halde yıkıntılar kalmıştır.
Coğrafya
Köy, Ardahan il merkezine 17 km uzaklıktadır.
Nüfus