Kazak kişi adları

Kazak Türkleri antroponimisi (Kazakça: Қ ) Kazak Türkleri tarafından kullanımı yaygın kişi adları çoğunlukla Türk dili menşelidir. Arapça, Farsça gibi dillerden de öbür Türk halklarında olduğu gibi faydalanılmıştır. Türkçe isimle birlikte Arapça ya da Farsça eklentiler de görülür.
Misal olarak Aynur» ay ışığı, mehtap manasına gelir.
Kişi adları
Kazak kişi adlarında (Türkçe), Farsça, Arapça kişi adları yaygınlık gösterir. Aynı adlar türlü şekillerde de olabilir. Misali ise Şara, Sara, Zara gibi.
Türk kökenli adlar
Kazak halkı Türk ırkından geldiği için Türk adları eskiden günümüze değin hep kullanıla gelmiştir. Arman (düş, rüya), Şolpan, Kanat.
'Ay' sözü ile adlar çoktur:
Aydın, Aybek, Aysulıw, Aydar, Ayarıw, Ayganım, Aydana, Ayım, Ayjan, Aygül, Ayzere, Aynur, Aygerim, Aybiyke, Aydos, Aybol, Ayzat, Ayman, Aysana, Aybala, Aybiyke, Aytuwgan, Ayjamal, Aysultan, Aytöre, Aysamal
Fiilden yapılmış yaygın kişi adları:
Añsar
Añsagan
Ayawlım
Aytsın
Taymas
Turar
Tursın
Turgan
Ersin
Ergen
Elewsiz
Elemes
Jalgas
Jürsin
Jaras
Jeñis
Jayna
Jadıra
Jebesin
Jetkinşek
Jetkergen
Juban
Kuwandık
Kuwanış
Süyindik
Süyiniş
Süyim
Sezim
Sagındık
Sagınış
Sagıngan
Satılgan
Satıbaldı
Suranşı
Toktar
Toktamıs
Toktagan
Toktasın
Tilek
Tilemis
Tilegen
Tölepbergen
Tölegen
Tölemis
Ötegen
Ötemis
Oñdasın
Oñgarsın
İles
Temir, Temirlan (Demir delikanlı), Kıztuwmas, Amankeldi (Esenlik geldi), Ulbolsın (Oğul olsun), Ulbala (oğul çocuk), Kudaybergen, Aldabergen, Jasaganbergen, Täñirbergen. Erkek adlarında başına ve sonuna bay, bek, han, gali (ali) eklemeleri yaygındır. Kız adlarında ise gül, nur eklemeleri yaygındır.
Türkçeleşmiş veya Türk Dünyasında yaygınlık kazanmış Arapça adlar da Kazak Türklerinde kullanılır. Elmira, Jamal, Ariman.
Yaygın olmamasına rağmen özellikle köylerde olumsuzluk içeren kelimeler de ad olarak çok az kullanılır. Kötibar (Kıçlı), Sasıkbay (Kötü kokan zengin)
Semavi dinlerden alıntı adlar
Kazak Türkleri (İslam dinine girdiklerinden beri İslam Dünyasında yaygın olan isimleri kullana gelmişlerdir, bunun yanı sıra öbür semavi dinlerde de olan isimleri de kullanmışlardır.. Bu adlardan bazıları:
Meryem () (. )
İsa () (. )
Musa () (. )
Havva (. )
İsrail (. ; )
Zekeriya () (. )
Mikail (. )
İbrahim () (. )
İlyas () (. )
Yusuf () Ю (. )
Yakup () (. )
Yahya () ъ (. )
Süleyman () (. )
Davud () (. )
Harun () (. )
İshak () (. )
Cebrail () (. )
Az olsa da şu adlar da kullanılır Adem. Daniyal, Sara/Şara/Zara.
Arapça adlar
Arapça adlar ayrı şekillerde de Kazakçaya geçmiş olabilir. Çünkü aynı ad farklı şekillerde söylenmiş ve kişi adı olmuştur.
Kazaklarda Muhammed adı şu formatlarda görülmektedir:
Mahambet
Mahmed
Mahmud
Muhamed
Muhamet
Muhammad
Mambet
Ortak Arapça adlar Kazak telaffuzları ile de olabilmektedir:
Ayşa
Alim Galim (Ғ), Alim (Ә)
Alfa Alfiya
Anuvar (Ә)
Bahit Bahıt
Davlet
Kadir Kadır: Eski Türk hükümdarı Kadır hanı ifade ederken aynı zamanda Arapçadaki kadir kelimesini de ifade eder.
Kali
Kasım (Қ)
Sabir Sabır : Hem Arapça sabır kelimesini işaret eder hem de Eski Türk boyu Sabirleri ifade eder.
Sabit
Fatima Ф
Hasan
Vayis
İdrs Idrıs
Bazı adlarda Türk, İran, Arap dil birlikteliğini gösteren adlar görülebilmektedir. Mesela: Gülzada () (Türkçe gül + İranca (Farsça)zada).
Uzun olan Arapça adlar kısaltılır ve yeni bir görünüm kazanır. Mesela: Abdrahim Abiş, Gülbahram () Kulyaş (), Saduvakas () Saken ().
Ayrıca Arapça ile Doğuda yaygın adlar da kullanılır. Asel (bal gibi tatlı, doğunun tatlısı)
Sovyet devrinden kalan Rusça ad modası
Sovyet Rusya işgaline giren bütün Türk ülkelerinde Rusça ad koyma teşvik edilmiş bu Kazakistan'da da tesirini göstermiştir. Svetlana (), (misal: milletvekili Svetlana Jalmagambetova), Raisa (aktris Raisa Muhamedyarova), Ratmira ve Rimma.
Bir Kazak Türkünün başka bir kökenden biri ile bebeğinin olması sonucu adlar genelde Rusça veya Batı Avrupa isimleri verildiği görülür. Burada Rus dilinin ve Rus kültürünün tesiri büyüktür. Sovyet devri Rus kahramanların adları da verilir. (Nikolay Sayınğolu Maydanov) ve şarkıcı (Albina / Canabayeva).
Sovyet devrinde belirli terimlerin de ad olarak Kazak Türklerince kullanıldığı görülmektedir.
Bazı örnekler:
Sovyet ()
Saldat (), Saldatbek )
Narhoz () anlamı ulus ekonomisi olup NARodnoye HOZyaystvo( ) sözlerinin kısaltmasıdır.
Rabfak () İşletme fakültesinin kısaltmasıdır, Raboçiy Fakultet ( )
Oktabr () - Sovyet devriminin olduğu Ekim ayını kastetmektedi
Sovhozbek () Sovyet ekonomisi anlamındaki kelimelerin kısaltılıp birleştirilmesinden oluşmuştur.
Saylav () Seçim, oy verimi anlamına gelir.
Maydan () Eylemlerin yapıldığı Meydan manasındadır.
Zakon ()
Bunlar gibi birçok ad Sovyet devri siyasi terimleri tercih edilmiştir.
Farsça kökenli adlar
Farsça kökenli kelimelerden fazla adlar görülmez fakat bütün Türkçeye ödünç alınmış ve yaygınlık göstermiş adlar ile Türkçe köke eklenen Farsça bir ek adlarda az da olsa görülmektedir.
Öbür adlar
Sovyetlerin Ekim devrimine münhasıran verilen adlardan Sovyet (), sovyet düşünce tarzı ve siyasilerinin adlarının baş hece veya harfleri ile yeni ad oluşturulmuş şekli de Mels (((Marks, Engels, Lenin, Stalin), Marlen () (Marks, Lenin), kongre partisiini ifade eden Syez (), gibi Sovyet devri veya düşüncesini ifade edern adlara da az olsa da rastlanılır.
Meşhur bir olaydan dolayı da benzetme yapılır ve bu tür adlar verilir. Mesela: Sammit () (Astana'daki AGİT zirvesini), Syezd (ъ) (Komünist partisi kongresini ifade eder), Jenis (zaferin şerefine), Aziyada () (Yedinci Asya Kış Oyunları şerefine).
Tarihteki önemli şahsiyetlerin adına da biraz değiştirilmiş şekilde rastlanır. Mesela: Arhimed () (Siraküzalı Arşimet), Aplaton () (Platon, Eflatun), Genrih (), Ramzes (), Çingiz (Cengiz Han). Elvira(Э), Elmira (Э).
Yaygın olarak kadın adlarında meşhurların adları değişime uğrar ve türlü varyantlarda görülebilir. Mesela: İndira() (İndira Gandhi) ve Janna (Ж) (Jan Dark veya Jeanne d'Arc). Janna ismi değişik figurlere de geçmiştir. Mesela: Janar (Ж).
Çok etnik farklılıkları olan (Kazak Rus karışımı gibi) ailelerde Rusça, Avrupa kültürü veya diline sahip adlar ve Eski Türk dili ya da çağdaş Türk dillerinden adlar görülür. Mesela: Albina (), Sabina (), Timur (), Ruslan () gibi.
Kazakistan coğrafyasında yer tutmuş eski toplumların ya da Türk devletlerindeki hükümdar ailesinden adların verildiğini de görüyoruz Tomiris (); Saka (İskit) hanedanından, Zarina (), Rustam (), Rüstem () gibi. Reje () Sogdiyana(), Roksolana ().
Kız adlarında uyumlaştırma
Rusçanın etkisiyle bazı adların sonuna müenneslik takısı getirilerek kız adı haline gelir.
Bozulma örnekleri:
Anar Anara
Aygül Aygulya
Asel Aselya
Gavhar Gavhara
Gülnar Gülnara ()
Marjan () Marjana ()
Erkek adlarında kısaltmalar
Erkek adları türlü şekillere sokularak kısaltılabilmektedir, sonuna da -ake, -eke (-, -) getirilir.
Kısaltma misalleri.
Asetjan () (Asılja (), Asljan (), gibi As- ile başlayan adların sonuna getirilip) Aseke adı konulur.
Abılay () (Abulhayr (), Abzal (), Aybek () vb..) Abeke ()
Abzal () (Abay (), Abdal () kısaltılıp) Abes ()
Aygara () (Aydos () vb.) Ayeke () olmaktadır.
Bahıt () (Boraş (), Beybut (), Beknazar () vb.) Bake ()
Erlan, Yerlan () (Erken, yerken (), Elaman, Yelaman (), Eldos, Yeldos (), Erdos (), Ercan, Yerjan () vb.) Ereke ()
Janat (Ж) (Jambıl-Ж, Jandos-Ж, Cumahan-Ж gibi J (c) ile başlayan adlarda) Jake (Ж) olmaktadır
Kalmuhambet - (Kalıpbergen - , Kalmurza- , Kaldıbek- gibi Kal- ile başlayan adlar) Kaleke () yapılır
Kasımhan - (Kasiman-, Kasımjomart - gibi Kas- ile başlayanlar) Kaseke ()
Maksat - (Marat- , Muhtar- , Musahan- gibi M ile başlayanlar) Make ()
Nariman - (Naymanbek- , Nasıpjan-, Nesipbay- gibi N- ile başlayanlar) Nake ()
Nurlan- (Nurjan-, Nursultan-, Nurdavlet- gibi Nur- ile başlayanlar) Nureke ()
Saken - (Satken-, Seytkazı(Seyyidgazi)-, Süleyman - gibi adlar) Sake ()
Tasmagambet - (Temirlan-, Tölepbergen - , Toylıbay- gibi adlar) Take () şekline bürünür.
Benzetmeler
Çocukların adlarını ailesi benzer şekilde de verebilmektedir. Uyum arayan aileler böyle uyumluca verirler. Kazak Türkçesinde benzer, aynı anlamına gelen Uksas, Uykas
gibi adlar da verilebilmektedir. Bir kızının adı Aygül () iken öbür kızının adını da Aynur () ya da Nurgül () verme geleneği vardır. İlk bebeğine Gülmira () vermişse bir aile ikincisine Elmira (Э) diğerine de Elvira (Э) verebilir..
Ata yadigarı adlar
Dedesinin, büyükdedesinin veya sülalenin önceki adlarının verildiği eski dönemlerde yaygındı. Hem baba hem de anne tarafından dedelerini atalarını belirtmek için ad konabilir. Mesela Çokan, Cengiz soyundan, Vali han soyundan anlamında adı konulmuştur.