Halil Hâlid Bey

Halil Halid Bey (1869; Ankara - 1931; İstanbul), Türk yazar, diplomat, akademisyen ve Osmanlı Parlementosu mebusuydu. Birleşik Krallık'ta Cambridge Üniversitesi'nde ve Türkiye'de İstanbul Üniversitesi'nde öğretim üyeliği yapmıştır.
Hayatı ve eğitimi
1869 senesinde Ankarada dünyaya gelen Halil Halid Bey, Çerkeşi Mustafa Efendinin torunlarındandır. Dedesi Osman Vehbi Efendi, babası Halveti Şeyhi Çerkeşi Mustafa Efendinin isteği üzerine Ankaraya yerleşir ve burada medrese eğitimi alır. Ankaranın tanınmış uleması arasına giren Osman Vehbi Efendi, dönemin padişahı II. Mahmud tarafından bir merasimde iltifat görür ve Ankarada ders verdiği medresenin arazileri kendisine bağışlanır. Halil Halid Beyin babası Osman Vehbi Efendinin oğlu Ahmed Refidir. Ailenin Halil Halidten başka Osman Vehbi ve Muhittin adında iki oğlu daha vardır. Dokuz yaşında babasını kaybeden Halil Halid Bey, eğitimini döneminin Anadolu Kazaskeri amcası Mehmed Tevfik Efendinin yanında alır. Küçük Ayasofya Medresesinde beş yıl eğitim aldıktan sonra döneminin en revaçta eğitim kurumlarından biri olan Mekteb-i Hukuka girer ve buradan mezun olur (1893).
Gazeteciliğe başlaması
Halil Halit Bey, Ebuzziya Tevfik Beyin matbaasında çalışmaya başlar. Burada The Times gazetesinin bir muhabiri ile tanışır ve uzun süredir aklında olan İngiltereye firar eylemini bu muhabirin yardımıyla gerçekleştirir. Halil Halit Bey, hafiye takibinin yeniden başlaması üzerine Times muhabiri olan dostu ile tekrar görüşerek İngiltereye gitmek için kendisine yardımcı olmasını ister.
İngiltere'ye Gidişi
22 Nisan 1894 tarihinde İngiliz dostunun yardımıyla Rusyadan İngiltereye giden bir yük gemisine binerek İstanbuldan ayrılır. Buğday yüklü gemiyle yapılan 18 günlük bir yolculuğun ardından 8 Mayıs akşamı Hull şehrine ulaşır. Halil Halit Beyin Türkçeye Bir Türkün Ruznamesi ismiyle tercüme edilen hatıratı, Cambridge Üniversitesinde göreve başladıktan bir yıl sonra 1903 senesinde The Diary of a Turk adıyla basılmıştır. Sultan II. Mahmudun, dedesi Osman Vehbi Efendiye verilen ve kendilerine miras kalan toprakların Sultan II. Abdülhamid yönetimi tarafından ellerinden alınmak istenmesinin ve bu süreçte İngiltereye kaçmak zorunda kalmasının vermiş olduğu hissiyattan kaynaklanan Sultan II. Abdülhamid yönetimine yönelik muhalefet dili hatırata hakimdir. İlk olarak 1894 senesinde İngiltereye giden, kısa süreliğine geri gelmişse de tekrar İngiltereye dönen Halil Halit Bey hatıratına, ikinci gidişinin anlatımı ile son vermektedir.
Abdülhamit ile tanışması
Ebuzziya Bey, kendisine Abdülhak Hamid Beye götürmesi için bir tavsiye mektubu yazar. Onun yazdığı tavsiye mektubu, A. Hamid Beyle dostluk kurmasını sağlar. A. Hamid bu tanışmayı söyle nakleder:İlk defa olarak Ebuzziya matbaasında gördüğüm Halil Halit Bey o zaman talebe-i ulumdan malik-i cübbe vü destar, pak-damen ve dürüst-reftar bir genç idi. Bilahire, kendi hesabınca 1894 tarihinde tahsil için Londraya gelmiş ve bana Ebuzziyadan bir tavsiye mektubu getirmişti. Ben de onu Türk edebiyatıyla meşgul olan dostum Mr. Gibbe takdim ettim."Halil Halit Bey, İngilterede herhangi bir iş yapabilmesi için İngilizceyi öğrenmesi gerektiğinin farkındadır. Bu yüzden ilk olarak bu dili öğrenmekle meşgul olur ve bir müddet sonra İngilizceyi mükemmel bir seviyede öğrenir. Öğreniminin yanı sıra geçimini temin etmek maksadıyla da gazeteciliğe başlar.
Muharrirlik yaptığı ilk gazete Selim Faris tarafından yayınlanan Hürriyet gazetesidir. İngiltereye ilk gelişinde de bu gazetede bir müddet çalışmıştı. Mesleğe yeni başladığı döneme rastladığından Hürriyette yaptığı iş, gazetede yayınlanmak üzere Türkçeye çevrilen metinlerin tashihinden ibarettir. Bu gazeteyle olan ilişkisini 5 temmuz 1896 tarihli bir mektubunda şöyle ifade eder: Hürriyet gazetesiyle münasebetim, yalnız başlıca makalat ve bendleri mümkün olduğu kadar Türkçeye benzetmek, yani tashih-i şive etmek ve
gazetelerden kesilen parçaları tercüme eylemekti.
Devlet görevi
Halil Halit Bey de Hürriyetin tatil edilmesinden sonra gazeteyle ilişkisini keser. Hürriyette ve Sultanın aleyhinde yayın yapan diğer gazetelerde muharrirlik yapmayacağına dair bir de yemin metni imzalayarak kendisine teklif edilen Londra şehbender yardımcılığı görevine atanır. Halil Halit Bey 3 Temmuz 1312 [15 Temmuz 1897]de, Sefir Antopolu Paşa ve müsteşar Rıfat Beyin hazır bulundukları bir ortamda sadakat yemini ederek Londra BaşŞehbenderliği Şehbender Vekaleti görevine tayin edilir. Sefaret yazışmalarından anlaşıldığına göre 1901 Şubatına kadar bu görevde kalır. Görev yaptığı dönemde İngilizlerin
Osmanlı Devletine yönelik politikalarını yakından takip eden Halil Halit Bey, hazırladığı bazı önemli raporları da sultan II. Abdülhamide taktim eder.
Cambridge Üniversitesi Öğretim Üyeliği
E. Brownun yardımıyla 1897de138 Cambridge Üniversitesi öğretim kadrosuna giren Halil Halit Bey 1911e kadar burada Türkçe muallimliği yapar. 1902de Cambridge Üniversitesinde yapmış olduğu hizmetlerin karşılığı olarak kendisine Master of Art payesi verilir. Böylece Halil Halit Bey Cambridge Üniversitesi tarafından Üstad-ı Ulum unvanı verilen ilk Osmanlı vatandaşı olma başarısını da elde etmiş olur. 1902de Cambridge Üniversitesinde göreve başlayan Halil Halit Bey 1911de vatanına geri dönünceye kadar bu görevinde kalır. 1902den 1906ya kadar The Board of Indian Civil Service Studies (Hindistan Memurin Araştırmaları Merkezi)de sürdürdüğü çalışmalarını 1906-1911 yılları arasında, dış işleri mensuplarının yetiştirildiği Foreing Service Students Committee ve Board of Oriental Studiesde devam ettirir. Yine aynı tarihler (1902-1911) arasında The Royal Asiatic Society of Great Britain and Irland (Büyük Britanya ve İrlanda Kraliyet Asya Cemiyeti) adlı cemiyetin de üyesi bulunur. Cambridge Üniversitesine Türkçe muallimi olarak tayin
olunduktan sonra Yıldız Sarayının teklif ettiği Sefaret Baş katipliği ve Baş Şehbenderlik
gibi vazifelere ise itibar etmez. Halil Halit Bey, Cambridge Üniversitesinde görev yaptığı dönemde bazı önemli seyahatlerde de bulunur. Bunlardan ilki 9 Ocak 1904 tarihinde başlayıp yaklaşık on üç ay süren ve 16 Şubat 1905 tarihinde sona eren Mısır ve Sudan seyahatidir.1905te Cambridge Üniversitesi Halil Halit Beyi Cezayirde toplanan Şarkiyatçılar Kongresine aza olarak gönderir.
Bu süre zarfında ve hayatının sonuna kadar kaleme aldığı eserlerde ilk planda Müslüman Doğunun davasını savunmayı, ikinci planda da Batı Medeniyeti hakkındaki bazı düşünceleri Müslüman bakış açısından ortaya koymayı hedeflemiştir. Halil Halit Beyin hatıratı bu hedefin izlerini pek fazla taşımasa da döneminin Sultan II. Abdülhamid muhaliflerinin II. Abdülhamide bakışı, Anadolu hayatı, mektep ve medrese eğitimi ve bir ulema ailesinin hayatı hakkında her yerde ulaşılamayacak ayrıntıları vermesi itibari ile önem arzetmektedir.
Türkiyeye Dönüşü ve Mebusluğu
Osmanlı Devletini 1876 yılımda parlamenter sisteme geçiren II. Abdülhamid ertesi sene başlayan Osmanlı-Rus savaşı sebebiyle uygulamayı askıya almıştır. Tatil edilen meclis ancak II. Meşrutiyetin ilan edildiği 1908 tarihinde yeniden faaliyete geçebilmiştir. Meşrutiyetin yeniden ilan edildiği tarihte Halil Halit Bey İngilterede ikamet etmektedir. Kendisine teklif edilen Ankara mebusluğunu da İngilteredeki meşguliyetleri sebebiyle kabul etmez. Ancak şartların uygun hale gelmesi üzerine 1912 Nisanında yapılan seçimlerde
İttihat ve Terakki Fırkası Ankara mebusu olarak meclise girer. Yeni meclisin 4 Ağustos 1912 tarihinde feshedilmesi üzerine siyasi hayatı sona erer. Milletvekili bulunduğu dönem içinde Encümen-i Maarif Reisliği yaptı ve Tedrisat-ı İbtidaiye Kanununun çıkarılmasında
büyük rol oynar.
Hindistan - Bombay Başşehbenderliği
Hindistana gönderilen ve etkili çalışmalar yapan isimlerden birisi de Bombay Başşehbenderi Halil Halit Beydir. Said Halim Paşa, Hariciye Nazırı olarak 19 Haziran 1913 tarihinde Bombay şehbenderliğine Cafer Beyin yerine Halil Halit Beyin tayin edilmesi talebinde bulunur. Bu tarihten üç gün sonra ise Said Halim Paşa Sadrazam ve Hariciye Nazırı sıfatıyla Halil Halit Beyi Bombay Baş Şehbenderi olarak atar. Onun Bombaya şehbender olarak geleceğinin duyulması Müslümanlar tarafından sevinçle karşılanır. Eylül 1913te Hindistana giden Halid Beye, Hint hükumeti tarafından üst düzey bir protokol uygulanır. Halil Halit Bey, Sultan-Halifenin hediyesi olarak camilere dağıtılmak üzere getirdiği halıları yerlerine ulaştırmayı vesile edinerek birçok şehri dolaşarak müslümanlarla irtibat kurma imkanı bulur. Gittiği yerlerde kendisine gösterilen ilgi sebebiyle nümayişlerin
oluşması hükumetin müdahalesine sebep olur. Kısa sürede etkili çalışmalar yapan Halit Bey, İngiliz-Hindistan otoriteleri tarafından Pan-İslamizmin şu ana kadarki en önemli temsilcilerinden birisi olarak değerlendirilir. Bir müddet sonra (Mayıs 1914) geri
çağrılmasının ardından kendisiyle temasa geçen insanların tutuklanmaya başlaması yaptığı çalışmaların İngilizler tarafından ne kadar önemsendiğinin bir göstergesidir.
Birinci Dünya Savaşı Ve Almanyadaki Yılları
Almanya ile İslam alemini yakınlaştırmaya yönelik gerçekleştirilen çalışmalardan birisi de müslüman aydınların Almanyaya davet edilmeleridir. Almanlar, özellikle İslam aleminin başı konumunda olması sebebiyle Osmanlı aydınlarının heyetler halinde
Almanyaya gelmelerine önem verdiler.
Almanyaya davet edilen Osmanlı aydınlarından birisi de Halil Halit Beydir. Almanyaya 1915 yılı temmuzunda giden Halit Beyin Türkiyeye ne zaman döndüğü kesin olarak bilinmemektedir. Ancak yazdıklarından anlaşıldığına göre Türkiyeye dönüşü mütareke döneminden sonra gerçekleşmiş olmalıdır. Halil Halit Bey, Almanyada kaldığı süre içinde gazetecilik mesleğine devam eder. Bazı Berlin Makalatı'nda gözlemlerini nakleder. Savaş yıllarında Osmanlı-Alman ittifakını toplumlar nazarında da güçlendirmek için yapılan çalışmalardan birisi de iki ülke aydınlarının birlikte yazılar yazdığı ve muhtemelen hükumetler tarafından desteklenen Die İslamische Welt [İslam Dünyası] 234 adlı bir derginin yayınlanmaya başlamasıdır. Yazarları arasında Halil Halit Beyin de bulunduğu dergi yayın hayatına ilk olarak İstanbulda İslam Dünyası adıyla girer. Bu dergi, Osmanlı halkını aydınlatmak, Almanya ile ilgili gerçekleri ortaya koymak ve Müslümanlar arasında yayılmaya
çalışılan fitneleri ortadan kaldırmak amacıyla neşredilmektedir. İstanbuldaki yayınların faydasının görülmesi üzerine dergi, Osmanlı Devleti ile Almanya arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesi ve iki ülke halklarının birbirlerine karşı bilinçlendirilmesi amacıyla Islamische Welt adıyla Berlinde yayımlanmaya başlar.
İstanbul Darülfünunu Müderrisliği
I. Dünya Savaşı ve mütareke yıllarını Almanyada geçiren H. Halit Bey, 1922 yılında İstanbul Darülfünununa muallim olarak tayin edilir. Bir müddet Edebiyat Fakültesinde görev yapan Halil Halit Bey, vazifesini daha sonra İlahiyat Fakültesi Akvam-ı İslamiye Etnoğrafyası Muallimi236 olarak sürdürür. Burada İslam Felsefesi, Müslüman Milletlerin Etnoğrafyası, Antropoloji gibi dersler okutur. İlahiyat Fakültesindeki derslerinden başka Harbiyede de İngilizce dersleri verir. Tekaüd yaşına gelmesi ve hastalığı sebebiyle 1930da Harbiyedeki derslerine son verilir. Darülfünunda hocalık yaptığı dönemde gazete ve dergilerde de makaleleri yayınlanmaktadır. Özellikle Darülfünun İlahiyat Fakültesi Mecmuasında yayınlanan makalelerinde kıymetli bilgiler yer alır.
Amerikan Üniversitelerine konferans daveti
Halil Halit Bey, 1929 yılında Amerikada faaliyet gösteren Uluslararası Eğitim Müessesesi tarafından Amerika darülfünun ve mekteplerinde konferans vermek üzere davet edilir. Bu müessese Avrupanın tanınmış profesörlerini ve önemli şahsiyetleri her yıl Amerikaya davet ederek bir dizi konferanslar verdirmektedir. Darülfünun Eminliğinin (Rektörlük) 19.11.1929 tarihli Başvekalete gönderdiği yazıda Halil Halit Beyin gelecek yılın Mart ve Nisan aylarında Amerikada vereceği konferansların Türkiye için önemli bir propaganda vesilesi olacağına dikkat çekilmiştir.
Ölümü
Halil Halit Beyin bir süredir müptela olduğu zatürre hastalığı vefatından bir yıl kadar önce iyice artar. Hastalığın son aylarda daha da ağırlaşması üzerine dostu Said Halim Paşanın oğlu ve talebesi Mısırlı Halim Bey tarafından sıcak havanın iyi geleceği düşünülerek
Kahireye götürülür. Ancak hastalık ilerlemeye devam eder. Tedavisine bir müddet hastanede devam edilen Halil Halit Bey, durumunun ağırlaşması üzerine memleketine dönmek ister. Doktorlarının da müsaade etmesi üzerine deniz yoluyla İstanbula gelir ve bir gün sonra da
(29 Mart 1931) vefat eder. Cenazesi 30 Mart 1931 tarihinde Lalelide ikamet ettiği Harikzedegan apartmanından alınarak Valide Sultan Camiine götürülür. Halil Halit Bey, burada kılınan cenaze namazının ardından ailesi, dostları, darülfünun hocaları ve talebelerinin katıldığı sessiz ve alayişsiz bir törenle Merkezefendi mezarlığındaki aile kabristanına defnedilir. Darülfünun Halil Halid Beyin vefatı sebebiyle o gün tatil edilir.