Denemeler

Denemeler, 16. yüzyıl Fransız deneme yazarı Michel de Montaigne'nin ilk kez 1580 tarihinde yayımlanan deneme türünden eseridir. 107 denemeden oluşmuş bu kitabın özgün Fransızca adı Les Essais dir ve Türkçedeki anlamıyla örtüşmektedir.
"Denemeler", daha çok eğitim ve felsefe konularına değinen ve Orta Çağ dogmatizmini yıkan bir aydınlanma kitabıdır. Hümanist kültürün en önemli kaynaklarından biri olan bu yapıt, yazılmasının üzerinden 441 yıl geçmesine rağmen aydınların başucu kitabı olmayı sürdürmüştür. Sokrates'ten sonra insan üzerine eğilen en önemli düşünür kabul edilen Montaigne, bu kitabıyla Avrupa insanına özgür düşünmesini öğretmişti.
1603'te ilk kez İngilizceye tercüme edilen eser Türkçeye de ilk kez 1940'lı yıllarda Sabahattin Eyüboğlu tarafından kazandırılmıştı. Önce 1940 yılında Tercüme dergisinde tefrika edilen eser, 1947 yılında Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları tarafından kitap haline getirildi. 1950'li ve 1960'lı yıllarda aynı yayınevi eserin muhtelif yeni baskılarını yaptı. İlerleyen yıllarda başta Cem Yayınevi olmak üzere birçok yayınevi tarafından defalarca basıldı. Cem Yayınevi de ilk baskılarında Sabahattin Eyüboğlu'nun çevirisini kullandı.
Yayın kronolojisi
Montaigne, bu didaktik, retorik eserini değişik zamanlarda tekrar tekrar gözden geçirmiş ve eserine küçük veya büyük eklemeler yapmıştı. Bu yeniden gözden geçirmeler üç ayrı dönemde yapılmış ve her dönemin sonunda kitap yeni bir baskı yapmıştır. Bu üç özgün baskı şunlardır:
A: 1571-1580 yılları arasında yazılan pasajlar - 1580'de yayımlandı
B: 1580-1588 yılları arasında yazılan pasajlar - 1588'de yayımlandı
C: 1588-1592 yılları arasında yazılan pasajlar - 1595'te yazarın ölümünden sonra yayımlandı.
Aynı şekilde eseri ilk kez Türkçeye kazandıran Sabahattin Eyüboğlu da her baskıda farklı bir seçki yapmıştı. Böylece 1982'deki baskıda, 1947'deki ilk baskıya oranla iki misli fazla deneme yer almıştı, ama bu baskı da eksiksiz değil bir seçkiydi. Eyuboğlu'nun çevirisi özgün halindeki sırayı takip etmez. Eyuboğlu oluşturduğu her bir konu başlığının altında, "Denemeler"in özgün versiyonundaki her üç kitaptan da kronolojik sıra gözetmeksizin o konu ile ilgisi olan pasajları alarak serpiştirmiş ve bu şekilde bir seçki oluşturmuştur.
Cem Yayınevi 2006'da yaptığı 'eksiksiz' külliyat niteliğindeki baskıda ise cilt sayısını 4'e çıkartmıştı (1564 sayfa). Bu baskının çevirmeni ise Hüsen Portakal'dır.
Türkiye baskıları
İlk kez Tercüme dergisinde tefrika edildi - 1940. Çevirmeni: Sabahattin Eyüboğlu.
Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları İlk 1947'de. 1950'ler 1960'lar boyunca, 1970'lere kadar muhtelif baskılar. Çevirmeni: Sabahattin Eyüboğlu.
Cem Yayınevi 1980'lerden günümüze birkaç baskı. Öncekiler seçkiydi ve çevirileri Sabahattin Eyüboğlu'na aitti. 2006'daki 4 ciltlik eksiksiz baskı'nın çevirmeni ise Hüsen Portakal'dır.
İş Bankası Kültür Yayınları - 1999, seçki.
Alkım yay. seçki
Deniz Kitaplar Yay. çevirmen Erol Esençay. Seçki.
Yaprak Yayıncılık. Seçki.
Ekol Basım Yayın, 1993. Seçki.
Kitaptan Alıntılar
Montaigne'in "Denemeleri"nden alınmış bazı aforizmalar şunlardır:
"Acı masuma da yalan söyletir".
"Gideceği limanı bilmeyene hiçbir rüzgarın faydası yoktur".
"Zafer zafer değildir, yenilen düşman yenilgiyi kabul etmedikçe".
"Paranın saklanılması kazanılmasından daha zahmetli bir iştir".
"Halkı bir tek insan, insanı halk gibi gör".
"Yaşıyor ama bilmiyor yaşadığını".
"Saadet bile haddini aşarsa azap olur".
"Cimriliği yaratan yoksulluk değil zenginliktir daha çok".
"Kusur korkusuyla suç işliyoruz".
"Her şey kırılmaz zinciriyle bağlı kaderin".
"Niçin başka güneş başka toprak ararsın, yurdundan kaçmakla kendinden kaçar mısın?"
"En az bildiğim şeyler tanrılaşmaya en elverişli olanlarıdır".
"Bütün umudum kendimde".
"İnsan! Eskiler dostluğun sudan ve ateşten daha zorunlu ve daha tatlı olduğunu söylerler, ne doğru!"
Türkçe çevirinin bölümleri
Sabahattin Eyüboğlu "Denemeler"i Türkçeye kazandırırken özgün halindeki sırayı takip etmemiş, kendisi bir seçki yapmıştır. Baskıdan baskıya sayıları artan ve başlık adları değişen bu seçkiler özgün halindeki her üç kitaptan da alıntılar içeriyordu. Örneğin en baştaki bir seçkide hem üçüncü hem de birinci kitaptan alıntılar vardı. Seçkilerin başlıkları da farklılıklar içeriyordu. Eyüboğlu'nun çevirisiyle çıkan 1982 tarihli baskıdaki konu başlıkları şunlardı:

Önsöz I (1940)
Önsöz II (1950)
Önsöz III (1952)
Önsöz IV (1970)
Montaigne'in Hayatı
Montaigne Üzerine Düşünceler
Okuyucuya
Kendisi
Denemelerin Konusu
Kendimizi Anlatmak
Nasıl Yazmalı
Hayat ve Felsefe
Yasalar Üstüne
Bilgi ve Düşünce
Yaşamak ve Çalışmak
Ruh ve Beden
İnsan ve Ötesi
Evini Koruma
Aşk Üstüne
Dostluk
Dostluk Bağları
Dırdırcılar
Yalnızlık
Devrim
Paris
Çeviri
İnsan Doğası
İnsanın Güçsüzlüğü
Ün
Tanrılar Üstüne
Aylak Ruhlar
Bilinçsiz Duyular
Filozoflar ve Tanrılar
Arama Sevgisi
Mutluluk Üstüne
Amerika'nın Bulunuşu
Hasta Görünmenin Zararları Üstüne
Vicdan Üstüne
Kendi Kendisiyle Yetinme
İyi Amaç Uğruna Kötü Yollar
Kendimizi İnceleme
Ruh ve Beden Hazları
Doğaya Uyma
İnsan Aklı
Cinsel Yanımız
İnsanın Durumu
Özgürlük Üstüne
Mutluluk
Ölüm
Yaşayan Ölüler
Kökleşen Yanılmalar
İnsan Ömrü
Varlık ve İnsan
İnsan ve Akıl
Ölçü
Tartışmalar
Gerçek Nedenler
Korku Üstüne
Kendine Acındırmak
Alışkanlık
Hayat ve Bilim
Yamyamlar Üstüne
Birine Yarar, Ötekine Zarar
Akıl Erdiremediğimiz Gerçekler
Babalar ve Çocuklar
Dizginsiz Tutkular
Değişen Dil ve İnsan
İnsanlar ve Hayvanlar
Öldürülme Tehlikesine Karşı
Ölmek Özgürlüğü
Gülmek ve Ağlamak
Hainlere Hıyanet
Hastalık
Sağlık Üstüne
Üç Büyük Adam
Her Şey Mevsiminde
İnsanın Kararsızlığı
Ruh Eşitliği
Dünyanın Bize Göreliği
İnsanlar Arasında
Hekimlik Üstüne
İnsanın İstekleri
İnsan Bilgisi
Dil Üstüne
Kitap ve Yaşam
Kitapların Değeri
Düşünce Gelenekleri
Yasalar
Söz Özgürlüğü
Vicdan Özgürlüğü
Kitaplar
Dünya Yurttaşlığı
Baştakiler ve Biz
Yabancıdan Kaçınma
Halk ve Kral
Pazarlık
Savaş Üstüne
Bilgelik ve Mutluluk
Öfke Üstüne
Körükörüne İnanmak
Ödemeli Kötülük
Bitki ve İnsan
Aramızdaki Eşitsizlik
İnsan ve Evren
Her Şeyin Göreceliği
Nasıl Konuşmalı?
İyilerin En İyisi
Doğruluk Kaygısı
Yaşamak Sanatı
Romalı ve Osmanlı Büyüklüğü
Bilgi ve İnanç
Eser ve Çocuk
Hüzün Düşkünlüğü
Şiir Üstüne
Eğitim ve Halk
Gerçeküstü Kandırmacaları
Yararlı ve Güzel Üstüne
Sevenler ve Sevilenler
Ölümün Tadına Varmak
Yaşama Bağlılık
Herkesin Değeri Kendine Göre
Zorluğun Değeri
Düşünmede Kendindenlik
Uydurma Nedenler
Efendiler ve Uşaklar
Peşin ve Kesin Yargılara Karşı
Bilmediğini Söyleyebilme
Büyüklük ve İnsancalık
Kendi Zenginliğimiz
Türk Ordularındaki Disiplin
Ölüme Hazırlanma
Çirkinlik Üstüne
Cinsel Eylem Üstüne
İnsana Güven Göstermenin Yararı
Kendini Öldürme
Büyük Eylemler ve Yaş
Saklanan Kötülükler
Kitaplar ve İnsanlar
Mutluluğun Bize Göreliği