Kalemiye

Kalemiye Sınıfı (Osmanlıca: ), Divan-ı Hümayun'a dahil sınıflardandır. Yaygın olmayan adı Ehl-i Kalem'dir. Kitabet sınıfı olarak da bilinir. Bürokrasi, diplomasi ve mali işlerden sorumlu, kısacası defter işlerinden sorumlu kişiler bu sınıfa dahildir. Kalemiye Sınıfının en üst rütbesi Nişancı'dır. Nişancı, Divan-ı Hümayun'de verilen kararlara, Padişah'ın tuğrasını çekmekle görevliydi. Bu yüzden bu makamdakilere Tuğrai de denirdi. Kendisine bağlı olan Reis-ül Küttab ise tamamıyla Dışişleri bakanlığını karşılıyordu. Osmanlı İmparatorluğu yükselme dönemi ile ortaya çıkan bu makamın da önemi giderek artmış ve Divan-ı Hümayun'un kaldırılmasıyla yerini Hariciye Nazırlığı'na bırakmıştır. Ayrıca, Kalemiye Sınıfı'nda Reis-ül Küttab'a bağlı her biri ayrı görevle meşgul kalemler vardı.
Divan Kalemleri
Amedi Kalemi
Reis-ül Küttab'ın hususi kalemi olup, aynı zamanda, bütün dış işleriyle meşgul olur ve sadrazamlıkla sarayın irtibatını sağlardı.
Beylikçi veya Divan Kalemi
Divanda müzakere olunup karara bağlanan işlerin, gereken yerlere havalesi ve divan sicillerinin tutulmasıyla vazifeliydi. Ferman ve beratlar burada yazılırdı.
Tahvil Kalemi
Vezir, beylerbeyi, sancakbeyi beratlarıyla, vilayet kadılarının beratları, zeamet ve tımarların kayıtları hep burada tutulurdu.
Rüus Kalemi
Vezir, beylerbeyi, sancakbeyi ve vilayet kadısı derecesine çıkmış, ilmiye sınıfı hariç olmak üzere, bütün devlet memuriyetlerine intisab edenlerin (girenlerin) veya kendilerine evkaftan vazife verilenlerin muameleleriyle meşgul olur ve kayıtlarını tutardı.
Teşrifatçılık Kalemi
Gerek sarayda ve Divan-ı hümayunda, gerekse sadrazam konağında yapılan merasimlerde, elindeki defter gereğince protokolü tatbik ederdi. Teşrifat, resmi günlerde devlet rical ve memurlarının bulunacakları sıra ve sınıflar demektir.
Vak'anüvislik Kalemi
18. yüzyıl başında ortaya çıkar. Bu kalem, devlet işlerine ait, verilen vesikaları tetkik ve kaydederdi.
Mühimme Odası Kalemi
1797 tarihinde çıkan nizamnameyle, divan veya beylikçi kalemlerindeki Mühimme Nüvislerin (yazanların), bir yerde çalışmaları için Mühimme Odası veya Mühimme Kalemi kurulmuştur.
Osmanlı'da kalemiye sınıfı ve gizlilik
Osmanlı Devleti'nin yükselme döneminde, yazılı kayıtlara duyulan ihtiyaç nedeniyle resmi olarak teşkilatlanmış profesyonel katiplerden oluşan kalem daireleri kuruldu. Katipler, divan-ı hümayun'da ve devlet teşkilatının diğer kademelerinde, yazı ve kayıt işlerini görmekte oldukları için bir takım hususi özelliklere de sahip olmaları gerekiyordu. Katiplerin öğrenmesi gereken başlıca ilim ve fen alanları; başta sarf, nahiv ve lugat olmak üzere, meani, beyan, bedii, şiir, inşa, edebiyat, Kur'an, hadis; atasözleri, terimler, tarih, coğrafya ve örfi hukuk şeklinde oluşmaktaydı.
Katiplik mesleği sadece yazı yazmaktan ibaret değildi. Devlet işlerini katiplikteki bürokratlar yürütürdü. Özellikle reisülküttab her konuda sadrazamı bilgilendirirdi, bütün bürokratik faaliyetler onun mesuliyeti altındaydı. Eski ve yeni bütün ahidnameler, elçilerin bütün günlük faaliyetlerinin bilindiği ve bütün sırlarının kaydedildiği yerler, başta Divan-ı Hümayun Kalemi olmak üzere bu kalemlerdi.
Kalemiye sınıfında hizmet vermiş Celalzade de devlette gizliliğin önemine şöyle işaret etmektedir:
Defterdar Bakkalzade Sarı Hacı Mehmed Paşa'nın 1656-1703 arasını konu edinen Zübdetül-Vekayi kitabında Daltaban Mustafa Paşa sadrazam iken azil, yeniden atama, iş değişme ve diğer bürokratik muameleler için topladığı iradın yılda 1200 keseye vardığı, ancak sadrazamların özel idare, kalemiye ve sekreterlik birimleri için gelen hasılatın yılda 500 kese olduğu aktarılmaktadır.
Eyalet, sancak ve kazaları merkez denetimine almak için II. Mahmut, kalemiye sınıfının üstündeki görevlileri mülkiye sınıfı içinde örgütlemeye çalıştı. Böylece taşradaki yöneticiler ve üst düzey memurlar, Bab-ı Ali bürokratları, nezaretlerdeki belirli görevliler mülkiye sınıfına alındı.
Osmanlı'da kalemiye sınıfında bulunan katipler, reisül-küttablık, nişancılık ve sadrazamlığa kadar yükselebiliyorlardı.
Kalemiye sınıfında hiyerarşi
Ünvanlar
Mülazım: Osmanlıda bir işe girmek için bir süre parasız olarak o işe devam edip maaşsız acemilik hizmeti verenlerin aldığı unvandır. Vasıfsızdır.
Şakird: Mülazım gibi vasıfsız değildir. Katiplik yolunda tecrübe kazanmıştır. Çıraklık mertebesindedir.
Katip: Yazı işleri müdürüdür. Osmanlıda yaygın kullanımdır. Genelde uzmanlık alanının adıyla birlikte kullanılır.
Halife (kalfa): Halife sözcüğünün biraz farklı kullanımı olan kalfa ise, ustasından sonra onun yerine geçecek kişi anlamında kullanılır. Katiplik yani yazı işleri müdürlüğü yapmış, evrak işleri amirliğine adaydır.
Serhalife (başkalfa): Halife katiplerin amirliğini yapar. Kıdemli kalfadır.
Mümeyyiz: Katiplerin yazdıklarını kontrol edip düzenlemeler yapar. Günümüzde redaktör.
Şerhli: Şerh bilgisi olan, yani bir konu hakkında yazılan kitapları okuyup öğrenmiş, konu hakkında açıklayıcı bilgi içeren öneriler geliştiren, betimi kuvvetli katiplere denir. Örn, Katip Çelebi
İlamcı: Herhangi bir konuda rapor hazılar.
Tezkireci: Özel kalem müdürü. Kişisel notlar tutan katip.
Ruznameci: Osmanlı Devleti'nde, devletin gelir ve giderlerinin günlük kayıt işleriyle görevli Ruzname kaleminin sorumlusu. Sonraları Ruznamçe-i evvel ve Ruznamçe-i sani olmak üzere ikiye ayrıldı.
Kisedar: Evrak müdürü. Çok önemli olmayan konular, kalem odasında kisedarların kontrolünde yazılırdı.
Divan-ı hümayun kalemlerinin şeflerine Hacegan ve bir kalemin en kıdemli memuruna Halife denirdi.
Bunların dışında;
Katib-i Adil: Noter.
Serkatib: Baş katib. Hükümdarların başkatibleri.
Sırkatibi: Eskiden hükümdarların yanlarında bulundurdukları hususi katip.
Terfilendirme
Kalemiye sınıfında başarılı olanların yükselmesi kolaydı. Buna örnek olarak Mehmed Said Paşa verilebilir.
Mehmed Said Paşa, Erzurum'da başladığı medrese eğitimine İstanbul'da devam etti. Bu sırada Fransızca öğrendi. Bir süre sonra kalemiye sınıfına geçerek küçük memuriyetlere girdi. İlk memuriyeti 1853'de Erzurum eyalet tahrirat kalemindeydi ve sonra 1857'de Anadolu ordusu tahrirat kalemine girmiştir. Sonra İstanbul'a gelip sırayla Meclis-i Vala'da halife katip, Adalar Bölgesi Belediye Dairesi reisi, Rumeli Teftiş Heyeti başkatibi, Matbaa-i Amire başkatibi, Divan-ı Ahkam-ı Adliye muhakemat başkatibi, Ticaret Nezareti mektupçusu, Maarif Nezareti mektupçusu gibi görevlerde bulunmuştur.
Şura-yı Devlet'te memur iken 1869'da "İdare-i Umumiye-i Vilayat Nizamnamesini" (İller Genel Yönetimi Yönetmeliği) yazarak Ali Paşa'nın takdirini kazandı. Maarif Nezareti Mektupçuluğunda bulundu.
II. Abdülhamid'in cülusunda Mabeyn Baş Katipliği'ne atanması kariyerinin dönüm noktası oldu. Daha önce önemli bir görevde bulunmadığı halde, yeni padişahın tahta geçtiği gün bugünkü Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği'ne eş olan bu makama getirilmesi çeşitli yorumlara yol açtı.
Ünlü katipler
Osmanlı döneminde yaşamış bazı ünlü katipler:
Celalzade Mustafa Çelebi
Koçi Bey
Katip Çelebi
Osmanlı devlet teşkilatı