Burhan Doğançay

Burhan Cahit Doğançay (11 Eylül 1929 - 16 Ocak 2013, İstanbul), Türk fotoğrafçı ve ressam. Doğançay esasen, yarım asır boyunca dünyanın muhtelif şehirlerinde izlediği duvarları sanat eserlerine entegre etmesiyle tanınmıştır. En ünlü tablosu olan Mavi Senfoni, 2009 yılında Murat Ülker tarafından 2,2 milyon TL'ye (1,7 milyon Dolara) alınmıştır.
Hayatı ve Sanatsal katkıları
Burhan Doğançay, 11 Eylül 1929 tarihinde İstanbul'da doğmuştur. İlk sanat eğitimini, ressam babası Adil Doğançay ve diğer bir ressam Arif Kaptan'dan almıştır. Ayrıca; Doğançay, gençlik yıllarında Gençlerbirliği'nde futbol oynamıştır. 1950 yılında Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun olduktan sonra; 1950 ile 1955 yılları arasında Fransa'daki Académie de la Grande Chaumière'de sanat kurslarına katılmış ve 1953 yılında Paris Üniversitesi'nde iktisat konusunda doktora yapmıştır. Doğançay, 1960lı yılların başından beri hayranlık duyduğu şehir duvarlarını eserlerinin konusu olarak seçmiştir. Hava koşulları ve aşınmalara maruz kalan duvarları, çoğu kez toplumlarımızın nabız ölçeği ve insanların şehrin duygularını yansıtan izleriyle, geçen zamanın bir göstergesi olarak değerlendirmiştir. Doğançayın deyişiyle bu tutku, bir gün New Yorkta 86. Sokakta yürürken gözüne takılan bir şey ile başlamış:

Şu ana kadar gördüğüm en güzel bir soyut tabloydu. Bir posterin artıkları ile yüzeyinden gelen ve duvarda oluşan parça gölgelerinin desenleri vardı. Daha ziyade portakal renginde ve biraz da mavi ve yeşil ve de kahve rengindeydi. Ayrıca üzerinde, yağmur ve çamurla oluşmuş izler vardı.
Bu dönemde, resim çalışmalarına devam etmiş ve eserlerini birkaç karma sergide sunmuştur. Daha sonra; 1970'li yıllarda fotoğrafçılığa başlamış ve dünya çapındaki bütün şehir duvarlarını çekmeye girişmiştir. Doğançay, bir şehir gezgini olarak yarım asır boyunca dünyanın çeşitli şehirlerindeki duvarların yüzeylerini doku kaplama sanatıyla yöresellemiştir. Şehir duvarları, sosyal, siyasal ve ekonomik değişimlerin şifreleri ve bu kapsamda yörelerin havasını ve zamanın ruhunu yansıtan belgelerdir. Çalışmalarının içsel ruhunun bir parçası da, hiçbir şeyin hiçbir zaman göründüğü gibi olmadığı önerisidir. Doğançay'ın sanatı duvar sanatı olduğundan, konusunun kaynakları da gerçektir. Dolayısıyla, soyut sanatçı olarak tanımlanamaz. Yine de ilk bakışta çalışmalarının çoğu soyut gibi görünmektedir. Doğançay yaklaşımında, doğal verileri araştırıp, elementlerinin niteliklerini görüntüleyerek süsleyici modeller şekillendirmeyi esas almıştır. Bu bağlamda süreklilikle formüle ettiği dekolaj stratejileriyle devam edip, nouveau réalistes konumlarının içeriğini de etkinlikle bozup yeniden yapar. Doğançay önceleri, duvarların basit bir gözlemcisi ve kayıtçısı olarak başlamış olsa da, çok kısa sürede eserlerinde kapsamlı fikirleri, izlenim ve duyguları ifade edebilen noktalara erişmiştir. Öngörüsü, hem içeriğinde hem de tekniğindeki gayretleriyle genişlemeye devam etmiştir.
Burhan Doğançay İstanbulda tedavi gördüğü Amerikan Hastanesinde öldü. 84 yaşında olan Burhan Doğançay, 18 Ocak Cuma günü Teşvikiye Camiinde öğle namazını müteakip kılınacak cenaze namazının ardından kendi vasiyeti üzerine 19 Ocak Cumartesi günü Bodrum Turgutreiste bulunan Karabağ Mezarlığında defnedildi.
Dünyanın Duvarları
1970lerin ortasında Doğançay, ikinci projesi olarak nitelendirdiği, küremizdeki şehir duvarlarının fotoğraflarını çekmeye kalkıştı. "Dünyanın Duvarları" olarak adlandırdığı bu fotoğraflar zamanımızın bir arşivi ve eserlerinin çekirdeğini teşkil etmekte oldukları gibi, özlerinde yaşadığımız dönemin belgeselleridir. "Ansiklopedik" yaklaşımının odağı, özellikle insanların duvarlarda bıraktıkları yapılara, işaretlere, sembollere ve görüntülere yönlenmiştir. Bu, yaratıcılık eksikliğinden değil, insanlık halini herhangi bir kültürel, ırk ayrımı, siyasi, coğrafi, veya biçimsel sınırları olmaksızın, tamamıyla kapsamlı olarak bulmuş olmasındandır. Doğançay kendisi, bu keşiflerinin özünü "Duvarlar toplumun aynasıdır" sözüyle belirtmiştir.
Bunun sonucu olan uygulamaları, temel konusunda en çok ilgisini çekeni, kendini kısıtlamaları ve saplantıları ile yakalayabilmesi, August Sander (portreler) ve Karl Blossfeldt (bitkiler) gibi diğer "belgeselcilerle" kıyaslanabilir. Fotoğrafları sadece o anı yakalama amacıyla çekilen fotoğraflar olmayıp, özenle ayrıntıyla donanmış yüzey bölütlemeleri, renklerin, yapıların, ışığın ve malzemelerin ustaca incelenmeleri ile bazen, radikal indirgemecilikleri içinde, tek renkli resim (monokrom) benzeri olmalarıdır. Bu proje, son kırk yıl içinde, beş kıtada 100 farklı ülkeden 30,000 kadar görüntüyle hem içerik hem de önem kazanmıştır. 1982 yılında, arşivindeki görüntüler Pariste Centre Georges Pompidouda tek kişilik bir gösteri olarak sergilenmiş ve akabinde Brükselde Palais des Beaux-Arts ve Montrealde Musée d'Art Contemporainde izlenmiştir.
Ressamlık ve Kolaj
Duvarlardan topladığı objeler ve afişler sanat çalışmalarında kullandığı başlıca malzemeler olduğundan, Doğançayın genellikle kolaj ve bir ölçüde de fumajı öncelikle tercih etmiş olması da mantıksal bir durumdur. Doğançay şehir ilan panoları ve graffiti ile donanmış duvar yüzeyleri yanı sıra, bakımsız veya kırık pencere ve kapılar gibi girişleri de değişik serilerinde yeniden yaratarak canlandırmıştır. Deneyim sahibi olduğu ve yoğun katılımcısı olarak yaşadığı, sanatın son cesur döneminde kendini mukayese ettiği yegane ustalar bilhassa Robert Rauschenberg ve Jasper Johns idi. Buna rağmen Doğançay duvar yüzeylerindeki parçacıkların birbirleriyle ilişkilerini, Raushenberger tarzıyla gelişigüzel bir şekilde birleştirmek veya altüst etmek yerine, aynen bulmuş olduğu şekilde renk ve konumlarında minimal denkleştirmelerle yinelemeyi tercih etmiştir.
Çalışmalarını, bir akbabanın gözüyle değil, daha ziyade bir koleksiyoncu gözüyle, büyük oranda kayıt tutma ruhuyla, benzetim niteliğinde uygulamıştır. Eserleri çoğu kez şehrin yıpranma ve yıkılışını, şehir hayatının tekrar yerine koyulamıyacak bir şekilde perişan ve çığırından çıkmış olduğunu, yabancılaşmış bir duyguyla çağrıştırmaktadır. Resimsel parçaları, çoğu kez orijinal içeriklerinden ayrıştırılıp, bazen anlaşılmaz bileşimlerle, yeniden düzenlenmiştir. Dolayısıyla sanatçının tüm eserleri, karmaşık ve eşit oranda deneyimsel çeşitlendirmeleriyle her zaman fotoğrafsal gerçekçilikten soyutlamaya, popüler sanattan görsel/kurgu/kolaja kadar her alanı kapsayacaktır. Temiz kağıt şeritler ve onların hat sanatı gölgelerinden oluşan Koni Serileri, Kapı Serileri veya İskenderin Duvarları çalışmalarının aksine, 1970ler ve 1980lerde şan ve şöhretini kendine belirgin imzasını taşıyan şehir duvarlarını yorumladığı Kurdele Serileri ile kazanmıştır. Bu son derece canlı, kıvrık ve eğrisel şekiller adeta düz ve yekpare-renkli fonlardan fışkırmakta ve bu endamlı zarif kurdele-vari şekiller özellikle ima edilmiş gölgelerle belirtildiği gibi üç boyutlu bir nitelik almaktadır. Bu seriler bilahare Alikobant-alminyum bileşimli gölge heykelleri ve Aubusson duvar halıları çalışmalarına yol açmıştır.
Demirhindi Litografi
1969 yılında, o tarihlerde New York Metropolitan Sanat Müzesinde 20. yüzyıl Sanatları Bölüm Başkanı olan Henry Geldzahler, Doğançaya Los Angelesde Tamarind Lithography Workshop enstitüsünde Demirhindi Litografi Atölye Çalışması için burs sağlamıştır. June Wayne tarafından kurulmuş olan Atölye Çalışmasına 1960 ve 1970 yılları arasında, aralarında Ed Ruscha, Jim Dine, Josef Albers ve Louise Nevelson gibi sanatçıların da bulunduğu yaklaşık yetmiş sanatçı katılmıştı. Çalışma, taş baskı sanatını Amerika Birleşik Devletlerinde desteklemek üzere tasarlanmış on yıllık bir projeydi.
Doğançay, "Duvarlar V" başlıklı onbir parçadan oluşan bir dizi izlenimlerinin de dahil olduğu, toplam onaltı taş baskı yaratmış ve, özünde tekdüzelikle bir iletişim kurduğundan, kariyerinde önemli bir dönüm noktasını kaydetmiştir. Bu atölye çalışmalarında kısmen kullanılan araçların zorunluluğu ile gelişigüzel yaklaşımını mecburen terk etmiş ve konusu olan ham cisimlerden esinlenerek eserlerini grafiksel bir şekilde düzenlemeyi tercih etmiştir. Dayatılan disiplin, görüntüleri içinde daha belirgin düz yüzeylere ve canlı renklere yol açarak, göze çarpan dikkat çekici yeni etkiler yaratmasına yardımcı olmuştur. Yeni değerlendirmeleri, Doğançayın konusuyla yöntemi arasında oluşmuş olabilecek herhangi bir uyuşmazlığı da gidermesini sağlamış ve bundan sonraki evriminde engin bir etken olmuştur. Canlı renk tonlarıyla yorumladığı görsel darbeler hem kendisi için, hem de eserlerini izleyenlerin algılamalarını arzuladığı şehir çelişkilerinin hakikatini belirleyen esas niteliktir.
Aubusson duvar dokumaları
Doğançay Pariste, Fransanın Aubusson şehrindeki L'Atelier Raymond Picaudun sahibi, Jean-François Picaud ile tanıştırılır. Picaud, duvar dokumaları için ideal bir konu teşkil edebilecek olan Doğançayın Kurdeleler serisine hayran kalıp, Doğançayı hemencecik birkaç büyük resim taslağı sunmaya davet eder. Jean-François Picaudın sözleriyle "Duvar dokuma sanatı 21. ci yüzyılda öncüsünü Burhan Doğançayda bulmuştur. 1984 yılında dokunan ilk üç Doğançay duvar dokumaları anında çok önemli başarı oluşturur.
Doğançay Müzesi
Özellikle Burhan Doğançayın eserlerine ve ufak bir bölümü de babası Adil Doğançayın resimlerine ithaf edilmiş olan Doğançay Müzesi, sanatçının öğrencilik yıllarından bugüne dek yarattığı ve geriye dönük muhtelif sanat aşamalarının değerlendirildiği 100 kadar çalışmasını sergilemektedir. 2004 yılında kurulan ve İstanbulun Beyoğlu semtinde yer alan Doğançay Müzesi Türkiyenin ilk çağdaş müzesi addedilmektedir.
Sanat Piyasası
Kasım 2009'da, yaptığı tablolardan Mavi Senfoni, Yıldız Holding yöneticisi Murat Ülker tarafından 1,7 milyon Dolara/2,2 milyon TL'ye alınmıştır. Bu kolaj, Doğançayın etkileyici çalışmaları silsilesinde bilinçli gelişmelerle ortaya çıkardığı ve iz bıraktığı bir dönüm noktası olan Koni serileri, Kurdele serileri ve coşkuyla keşfettiği şehir mekanları eserleriyle bağlantılıdır. Muhteşem Dönem (İstanbul Modern koleksiyonunda) ve Mimar Sinan (özel koleksiyonda) adlı kardeş çalışmalarıyla birlikte en büyük ve en etkileyici çalışması olan Mavi Senfoni eserinde Doğançay Türkiye tarihi ile bir diyaloğa girmektedir. Bu eseri 1987 yılında Birinci İstanbul Bienali için gerçekleştirilmiştir. İstanbul Modern besteci Kamran İnceyi Mavi Senfoniyi müzik olarak bestelemesi için görevlendirmiş ve bu bestenin 26 Haziran 2012 tarihinde dünya prömiyeri solo piyano tarzında Hüseyin Sermet tarafından çalınmıştır. Doğançayın Koni Serisinden Mavi Güzel adlı eseri ise İstanbulda Antik AŞde 1,050,000 Türk lirası karşılığında satılmıştır.
Sergiler
Kişisel Sergileri (seçmeler)
1976: Istanbul: Galeri Baraz. Burhan Doğançay
1977: Zurich: Kunstsalon Wolfsberg. Acrylmalereien und Gouachen 19661976
1982: Paris: Centre Georges Pompidou. Les murs murmurent, ils crient, ils chantent...
1983: Montreal, Musée d'Art Contemporain
1983: Antwerp, International Cultural Center
1989: Tokyo: The Seibu Museum of ArtYurakucho Art Forum. Doğançay
1992: St. Petersburg: The State Russian Museum. Walls and Doors 199091
1993: Istanbul: Atatürk Kültür Merkezi. Duvarlar 199093
2000: New York: The Brooklyn Historical Society. Bridge of Dreams.
2001: Istanbul: Dolmabahçe Kültür Merkezi. Doğançay: A Retrospective (Organized by Dr. Nejat F. Eczacıbaşı Vakfı)
2001: Athens, Ohio: Kennedy Museum of ArtOhio University. DoğançayWall Paintings from the Museum Collection
2003: Siegen: Siegerlandmuseum. Walls of the World
2012: Istanbul: Istanbul Modern Sanat Müzesi Kent Duvarlarının Elli Yılı: Burhan Doğançay Retrospektif
2014: Istanbul: Doğançay Müzesi Dünyayı Resimle: Fotoğrafçı Olarak Burhan Doğançay
2016: Ankara: CER Modern. Dünyayı Resimle: Fotoğrafçı Olarak Burhan Doğançay
2016: Essen: Museum Folkwang. New to the collection: Koleksiyona Yeni Bir İlave :Burhan Doğançay
2016: Taipei: Taiwan National History Museum. Picture the World: Burhan Doğançay as Photographer
2017: Vienna: Albertina. Burhan Doğançay (works on paper)
2018: Leverkusen: Museum Morsbroich. Zeichen an der Wand
Karma Sergileri (seçmeler)
1972: New York: Pace Gallery. Printmakers at Pace
1977: New York: The Solomon R. Guggenheim Museum. From the American Collection
1983: Washington: The National Museum of Natural History Smithsonian Institution
1987: Istanbul: 1. Uluslararası Istanbul Bienali
1999: New York: The Museum of the City of New York, The New York Century: World Capital, Home Town, 19002000
2006: Fredonia, N. Y.: Rockefeller Arts Center Art Gallery. Connoisseurship
2009: Salzburg: Museum der Moderne. SPOTLIGHT
2009: Biel/Bienne: CentrePasquArt. CollageDécollage: DoğançayVilleglé
2009: Berlin: Martin-Gropius-Bau. Istanbul Next Wave
2010: London: British Museum. Modern Turkish Art at the British Museum
2010: Minneapolis, MN: Walker Art Center, Perlman Gallery. 50/50: Audience and Experts Curate the Paper Collection
2012: Vienna: Avusturya Belverede Galerisi, Orangerie. Kokoschka sucht einen Rahmen
2012: Maastricht: Bonnefantenmuseum. Different Impressions, Changing Traditions
2013: Boston: Museum of Fine Arts, Boston. Uncontainable Portraits
2013: Doha: Bahrain National Museum. Istanbul Modern-Bahrain
2013: Grenoble: Musée de Grenoble-Bibliothèque Teisseire-Malherbe. Les Mots dans l'Art
2013: Zurich: Museum Haus Konstruktiv. Hotspot Istanbul
2013: Minneapolis: Weisman Art Museum. Reviewing The Real
2013: New York: The Metropolitan Museum of Art. Fifty Years of Collecting Islamic Art
2014: Boston: Museum of Fine Arts. National Pride (and Prejudice)
2015: Stockholm: Moderna Museet. A Larger World
2015: Leverkusen: Museum Morsbroich. Eddie Murphy und die Milk-Brothers
2016: Los Angeles: LACMA. Islamic Art Now, Part 2
2016: Istanbul: Elgiz Müzesi. Yüzler & Maskeler
2016: Purchase/NY: Neuberger Museum of Art. Post No Bills: Public Walls as Studio and Source
2017: Minneapolis: Weisman Art Museum. Prince from Minneapolis
2017: Wolfsburg: Kunstmuseum Wolfsburg. Im Käfig der Freiheit
2017: Saint-Paul-de-Vence: Fondation Maeght. Is this how men live?
2018: Ankara: Evliyagil Müzesi. Düşünce İkonları: İmgeler ve Metinler
2019: Vienna: Albertina. Warhol to Richter
2019: Istanbul: Istanbul Modern. İpliğin Olayı: Tekstilde Küresel Anlatımlar
2019: Wolfsburg: Kunstmuseum Wolfsburg. Now is the Time
2019: Geneva: MAMCO Musée d'art moderne et contemporain. Collection(s)
2020: London: Tate Modern. Materials and Objects: Collage
2021: London: British Museum. Reflections: Contemporary Art of the Middle East and North Africa