Ken'an Rifâî

Ken'an Rifai Büyükaksoy, (1867, Selanik - 7 Temmuz 1950, İstanbul), Türk muallim, mutasavvıf, şairdir. Yirminci yüzyılın ilk yarısında yaşayan İslam alimleri arasında önemli yeri olan bir mutasavvıftır. İslamiyet'in ilk tarikatlarından biri olan Rıfaiyye'nin İstanbul kanadını kurmuş, tarikatın görüşlerini 20. yüzyılın modern hayat şartlarına göre yorumlamış, 1908 ile 1925 arasında tarikatın şeyhliğini yapmıştır. Osmanlı döneminde olduğu gibi cumhuriyet döneminde de, Türkiye'de pek çok entelektüel, yazar, edebiyatçı, sanatçıyı etkileyen Kenan Rifai, 1925'te tekke ve zaviyelerin yasaklanmasını "Hakk'ın tasarrufu" olarak yorumlamıştır.
Hayatı
Ailesi ve öğrenim yılları
1867'de Selanik'te dünyaya geldi. Babası Filibeli Hacı Hasan Beyin oğlu Abdülhalim Bey, annesi Hatice Cenan Hanım'dır. Doğumu sırasında babasının memuriyeti nedeniyle ailesi Selanik'te bulunmaktaydı. Anne ve babası o küçük yaşta iken ayrıldı. Babası, bir süre doğu vilayetlerinde görev yaptıktan sonra İstanbul'a gelip Fatihte Hırka-i Şerif Camii yakınında bir konağa yerleşti ve Posta Telgraf Nezareti'nde sicil başmüdürlüğü ve telgraf nazırlığı görevini sürdürdü. Kenan Rifai'nin yetiştirilmesini üstlenen annesi, onu manevi terbiye görmesi için Posta Nezareti'nde memurluk yapan Kadiri tarikatına mensup Edhem Efendi'ye emanet etti. Edhem Efendi, ölümüne kadar onu yalnız bırakmadı ve kendisine Kadirilik'te icazet verdi.
Kenan Rifai, dokuz yaşında iken Galatasaray Sultanisi'nde yatılı öğrenci olarak öğrenim görmeye başladı. Zihni Efendi, Muallim Naci, Muallim Feyzi, Recaizade Mahmud Ekrem gibi Türk hocalardan eğitim aldı. 1885'te Galatasaray'dan mezun oldu. Babıali Hariciye Kaleminde çalışmaya başlayan Rifai, Acem Mektebinde tabiat dersleri öğretmenliği yaptı. Bir süre Posta Telgraf Nezaretinde müşavir yardımcısı olarak çalıştı ve bir yandan da öğrenimine Darülfünun'un hukuk fakültesinde devam etti.
Meslek hayatı
Hukuk fakültesinden mezun olduktan hemen sonra, on dokuz yaşında Balıkesir İdadisi müdürlüğüne tayin edildi. On bir ay kaldığı Balıkesir'de bir hocadan musiki ve ney dersleri aldı. Balıkesir'den sonra Adana, ardından Manastır, Kosova, Üsküp ve Trabzon maarif müdürlüklerine getirildi. Üsküpteki görevi sırasında evlendi, bu evlilikten üç çocuk sahibi oldu. Manastır'da bulunduğu sırada Medine'ye gitmek için başvuruda bulundu. Birkaç yıl sonra Medinede açılan İdadi-i Hamidiyye adlı yeni okulun müdürlüğüne tayin edildi. Medine'de dört yıl kaldıktan sonra İstanbul'a geri döndü ve Erkek Muallim Mektebi'nde Fransızca öğretmenliği, tedkikat-ı ilmiyye üyeliği, Darüşşafaka Lisesi müdürlüğü, meclis-i maarif üyeliği gibi görevlerde bulundu. Bir ara ikinci defa Medine'ye giderek kısa bir süre kaldı.
1925 yılında maarif vekaletinden emekliye ayrıldı, ancak on üç yıl boyunca Fener Rum Lisesi'nde Türkçe öğretmenliği yaparak meslek yaşamını sürdürdü.
Tasavvufi hayatı
Ken'an Rifai, Medine'ye gitmeden önce mürşidi Edhem Efendi hayatını kaybetmişti. Dört yıl kaldığı Medine'de Seyyid Hamza er-Rifai tekkesine devam ederek Rıfailikte icazet ve hilafet aldı. O güne kadar Abdülhalim Ken'an olarak tanınırken bu devirden sonra Rıfailiği başladı.
Medine'den İstanbul'a döndükten sonra Fatih'te kendi dergahını açtı. Babasının konağının bahçesine yaptırdığı dergahın planını Ekrem Hakkı Ayverdi çizdi. Dergah, şeyhülislamların, şairlerin, aşıkların hatta papaz ve patriklerin gelip sema ettikleri bir mekan oldu. Rifai, bir yandan Darüşşafaka Lisesi müdürlüğünü sürdürürken bir yandan da dergahında şeyh olarak hizmet gördü. Bu iki görevi birbirine karıştırmamak konusunda çok titiz davrandı..
1925 yılında tekkelerin kapatılmasından sonra Ümmü Ken'an Dergahı, ailesi tarafından mesken olarak kullanılmaya başlandı. Ken'an Rifai, Onlar zaten kendilerini feshetmişlerdi diyerek tekkelerin kapatılmasına ilişkin kanuna hiçbir tepki göstermedi ve Ümmü Kenan Dergahını Bir gün tekrar açılacaktır, ama akademi olarak açılacaktır diyerek kapattı. Ders ve sohbetlerine 1950 yılında vefatına kadar evinde devam etti. Bu sohbetleri Samiha Ayverdi ve Samiha Cemal Sargut yazıya aktarmıştır.
Yirminci yüzyılın ilk yarısında yaşayan sufiler arasında önemli bir yer edinmiştir. Diş tababeti ve eczacı mektepleri müdürü Server Hilmi Bey, Hattat Aziz Efendi, felsefeci Semiha Cemal Hanım, damadı ve diş hekimi Ziya Cemal Büyükaksoy, romancı ve filoloji doktoru Safiye Erol, mimar Ekrem Hakkı Ayverdi, edip, mütefekkir ve mutasavvıf Samiha Ayverdi onun öğrencileri arasındadır. Devrin şeyhülislamlarından Haydarizade İbrahim Efendi, Nesimi Efendi ve Abdullah Efendi ile Mısır Keldani Kilisesi Patrik Vekili Abid Efendi de onun talebelerindendir.
Ölümü
Soyadı Kanunu gereği Büyükaksoy soyadını alan Ken'an Rifai, 7 Temmuz 1950 tarihinde vefat etti. Cenazesi Merkez Efendi Camii avlusunda şadırvanla kabristan duvarı arasındaki bölüme defnedildi.