Türkistan Aleviliği

Pamir Aleviliği ya da Türkistan Aleviliği; Çin, Pakistan, Afganistan ile Kırgızistan sınırındaki bölgede yer alan Pamir Dağları'nın etrafında yaşayanlar arasında yaygın olan İmamet (İsmaili i'tikadı) ve İmamet (Nizari i'tikadı) kökenli Nizari İsmaililer'in nüfus çoğunluğu teşkil ettiği Tacikistan'ın Dağlık Bedehşan Özerk Vilayeti ile Afganistan'nın Badahşan Vilayeti ve civarındaki yōrelere özgü İslam i'tikadı.
Tarihçe
Emeviler tarafından Hanedan-ı Aleviyye mensuplarına karşı uygulanan takibat ve gerçekleştirilen mezalimden kaçmağa muvaffak olabilen Ali bin Eba Talib Merkedi taraftarlarının Irak kıtasıyla, Türkistan ve İran yaylahlarına iskan edilmeleri neticesinde Taberistan, Azerbaycan ve Hazar Denizi kıyılarındaki ülkelerde yaşayan Alevi nüfusta hızlı bir artış meydana gelmişti.
Alevi Dailerin önemli faaliyetleri ve Alevilerin Türkistana yayılmaları
Hanedan-ı Ehl-i Beyt namına Hilafet makamının ele geçirilmesine yönelik başlatılan ihtilaller, neticede bir sülalenin başarısıyla sonuçlanır sonuçlanmaz asıl olan umumi gaye ve hedefler hemen unutularak hakimiyet bu yeni ailenin tasarrufuna teslim ediliyordu. Hükumet kurmaya muvaffak olan Alevi zümreler içerisinde en uzun ömre nail olan Bavendiler (Karahanlılar) 372 sene süren saltanatları zarfında tam 25 tane hükumdar tarafından yönetilmişlerdi. Aleviler içerisinde başta en güçlüleri olan Mısır Fatımileri olmak üzere Bavendiler kadar dört asra yakın bir müddet istiklallerini sürdürmeğe muvaffak olabilenlere pek nadiren rastlanmaktadır. Batı Aksada kurulan ve bir buçuk asır süren Beni İdris Alevi Hanedanlığı ile daha kısa yaşayan Alevi Devletleri de burada bahsedilmeğe değerdir.
Aleviler tarafından iskan edilen ülkeler
Aleviler kendi güvenliklerini teminat altına alma açısından Deylem, Mazenderan, Taberistan ve İranda askeri harekata uygun olmayan sarp dağlar üzerinde yer alan yüksek yaylalardaki nehirlerin kıyılarında ikamet etmekteydiler. Bağdattaki hilafet merkezinden çok uzakta bulunan bu muhitlerde Alevilerin mevkileri halifelerin nüfuzundan çok daha fazla etkili olmaktaydı. Dai-i Kebir ve Dai-i Sagir namı altında bağımsızlıklarını ilan eden Sahib-i Zuhurlar hep bu çevrelerden yetişiyordu.
Abbasi Halifesi ʿAhmed el-Musta'in bil-Lah devrinde Duatu-Aleviyye mensubu Yahya bin Ömer Kufi huruç hareketi başlattığında Irakta Ehl-i Beyte bağlı ne kadar Alevi varsa hepsi onun önderliği altında birleşerek Abbasi Ordularıyla kanlı bir muharebeye giriştiler. Bu şiddetli harpte katledilen Yahya bin Ömerin başının Bağdatta teşhir edilmesinden son derece müteessir olan Aleviler uzak ülkelere yerleştiler.
Alevilerin Türkistana doğru yayılmaları
Hicri 98 / M. 717 yılında Yezid bin Mühelleb Taberistan, Cürcan ve etrafındaki şehirleri fethettikten sonra bu muhitlerde Abbasilerden El-Mansur devrine kadar sürekli olarak kırk sene boyunca Alevilik propagandaları yürütüldü. Hicri 138 / M. 756 yılında ise Sünbad (Sinbad) adındaki bir Mecusi İslam akideleri üzerinde bozguncu etkiler yaratan ve pek çok kişiyi peşinden sürükleyen yeni bir mezhep ortaya attı.
Hasan bin Zeydul-Alevi ve Taberistan İsyanı
Bu hadiseden otuz yıl sonra M. 785 yılında Ali Zeyn el-Abı-Dinin torunu Hasan bin Zeydul-Alevi Taberistanda Hanedan-ı Ehl-i Beyt namına davetlerine başladı. Hatta Beni Badüsiyan namıyla meşhur Rüstemdad hükümdarı Abdul-Lah da Hasan bin Zeydul-Aleviye tabi olanlar arasındaydı. Deylem, Amül ve bütün Taberistan şehirlerinde Alevilik propagandalarının şiddetli bir şekilde devam ettiği bu devirde Rüstemdarlardan Feridunun oğlu Badüsyan hükümdarlık makamına geçince Abbasilerin aleyhine faaaliyetler sürdürmekte olan ihtilalcilerin önderi Hasan bin Zeyd bin Aliul-Aleviye de büyük ihsanlarda bulunmuştu.
El-DaiKebir Halife İmam BilHakk Hasan bin Zeyyid İsyanı
O sıralarda Abdul-Lah bin Tahirin Oğlu Muhammedin dirliği olan Deylem-Taberistan kıtası, onun namına Cabir bin Harun adındaki Hristiyan katibi tarafından yönetilmekteydi. Bu adamın yaptığı mezalime tahammül edemeyen Taberistanlılar, Alevilerden bir önderin etrafında teşkilatlandılar. Bu yeni önderin daha deneyimli olan ve Cürcanda yaşayan Hasan bin Zeyyidi tavsiye etmesi üzerine ise, harekatı yönetmek için Hasan bin Zeyyidi Taberistana davet ederek El-DaiKebir Halife ve İmam BilHakk ünvanı ile Hicri 250 / M. 864 yılının Ramazan ayında kendisine biat ettiler. Bu gelişmeler neticesinde Abbasilerin Taberistan valisi olan Süleyman bin Tahir firar etmek zorunda kaldı. Etrafa mektuplar yollayan Hasan bin Zeyyid bu muhitlerdeki halkı kendisine biat etmeğe davet etti. Müluk Bavendiyyeden III. Şehriyar bu davete icabet edenlerin başında gelmekteydi.
Alevilerin Taberistandaki diğer faaliyetleri
Hicri 250 / M. 864 yılında yine Taberistanda Nasırul-Hak Alevi yeni bir huruç hareketi başlattı. Bunu müteakiben Dai Hayfer Hasan Kasım Alevi, Seyyid Cafer, Seyyid Geylan gibi çok önemli hadiseler başlatan dailerin propagandaları neticesinde bu bölgelerde Abbasiler büyük ölçüde itibar kaybına uğrayarak her türlü nüfuzlarını da yitirmiş oldular. Arada geçen zaman zarfı içerisinde ufak tefek birtakım hükumetlerin kurulmasına rağmen, bu hükumetleri kuran sülaleler süreklilik ve istikrar sağlamayı başaramadıklarından birbirlerini takiben tarihin sahnesinden silinip yok oldular. Neticede Bağdat Hilafet makamının hakimiyeti bu bölgede kuvvetli bir şekilde hissedilmeye başlamış oldu. Daha sonra gelen devirlerde ise Ahmed Hücistani adında bir sahib-i huruç Curcan ve Taberistanda ihtilal çıkardı.
Hasan bin Ali El-Utrus İsyanı
Hicri 301 / M. 914 yılında Sare ve Amül şehirlerini fetheden meşhur Hasan bin Ali el-Utrus on yedi yıl süren ayaklanması neticesinde Abbasilerin isimlerini bölgeden tamamıyla silmeyi başardı. Bir yandan Bağdad halifelerine karşı sonsuz kin ve husumet propagandaları yürüten dailerin tesirleri nedeniyle, diğer taraftan da Iraktaki hükumet tarafından Alevilik yanlılığıyla itham edilmeleri sebebiyle, binlerce insan Taberistan ve Gürgan yöresine göç etmek zorunda kalmışlardı. Hasan bin Ali el-Utrusun ölümü üzerine Leyla bin Numan, En-Nasırud-Din Allah unvanıyla yeni bir huruç hareketi başlattı. Nişabur ve Tus şehirlerini işgal ederek Alevilerin mevkiilerini bir hayli kuvvetlendirdi.
Taberistan Alevilerinin Bağdattaki taraftarlarına yolladıkları mali yardımlar
Bu hadiseler cereyan ederken Taberistan Alavileri de el altından Bağdattaki Alevileri desteklemek maksadıyla mali yardımlarda bulunuyorlardı. Muhammed bin Zeyyid el-Alevinin tahsilatından otuz bin altının Irakta mukim sadata dağıtılmak üzere Muhammed bin Verd Attara gönderildiği haberi Bağdattaki halife El-Mutezid bil-Laha ihbar edilmiş fakat halife bu yardımların sahiplerine ulaşmalarına engel olmak istememişti. Bağdatın Büveyhiler tarafından fethine kadar Şii ve Sünni mücadeleleri en hararetli şekliyle devam etti.
Mısırdan Türkistana Fatımilerin gönderdiği Alevi-Dailer
Fatımilerin Mısırda hükumet kurmaları üzerine Mısır daileri Suriye üzerinden uç Anadoluya, Horasana ve Türkistana gelmeye başladılar. Horasanda oturan büyük dai, Maveraünnehre ve oradan daha esaslı bir teşkilat oluşturabilmek amacıyla Nesef ve Buharaya geçmişti. Batıniler, artık Abbasilere karşı en önemli dailerini Kahire saraylarından ithal etmeye başlamışlardı. "EbuʿAli el-Mansur el-Hakim bi-EmrʿAllah" ve "Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lah" gibi Batıniliğin dai azamlık mertebesine ulaşmış olan halifeler, bu harekatın idaresini tüm hassasiyetleriyle ellerinde tutmakta ve en ehliyetli dailerini Türkistana tayin etmekteydiler. Deyleme Eba Hatim, Nişabura Ahmed Nesefi ve Ebu Yakub Sizci, Maveraünnehire Bendani, Hindistana Ahmed bin Keyyal (H. 270, M. 884), Endülüse İbn-i Meserret (H. 310, M. 923) gibi çok iktidarlı dailer Batınilik Teşkilatını oluşturmak üzere atanmışlardı.
Mısır Fatımilerinin desteğiyle Orta Asyada kurulan Pamir-Alevi teşkilatı
Abbasi Halifeliğine karşı şiddetli bir husumet ve muhalefet beslemekte olan Mısır Fatımi daileri Buharaya hakim olan Samanilerin en yakınları arasına nüfuz ederek Maveraünnehir ve Türkistan valilerinin saraylarına girmeyi başararak Fatımi halifeleri adına halkı Şiʿa-i Batıniyye mezhebine davet etmeğe başladılar. Maveraünnehre atanan Fatımi dailerinden Muhammed Nesefinin çabalarıyla Samanilerin ikinci hükümdarı olan Nasr bin Ahmed bin Saman Şiʿa-i Batıniyye mezhebine girdi. Alinin İlah el-Arab namı ile anılmakta olduğu bu bölgede Türkistan hükümdarı ile Ali Saffarın müessisi olan Yakub bin Leys de Batıni-Aleviliği kabul etmişlerdi. Böylece, Orta Asyada çok kuvvetli bir Batıniyye Teşkilatı vücuda getirilmiş oldu.
Taberistan-Pamir-Türkistan Batıni-Alevileri Dai-i Azam-ı: Muined-Din Nasır-ı Hüsrev
Din ve felsefe ilimlerinde büyük şöhret sahibi olan Muined-Din Nasır-ı Hüsrev, Tuğrul Selçukinin kardeşi Çağrı Beyin Horasan valiliği esnasında önemli memuriyetlerde bulundu. H. 437, M. 1046 yılında Hicaza gitti. H. 440, M. 1049da Fatımi halifesi Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lahın emrine girdi. İmam-ı Zaman tarafından Horasan Dai Azamlığına tayin oldu. Tehame, Yemen, Lehsa Karmatileri ile ilişkiler kurdu. Oralarda bir hayli neşriyatta bulunduktan sonra Basra ve İsfahana uğrayarak kardeşi Ebu Said ile birlikte Belhe geldi. Kendisine Hüccet-i Mustensir, Hüccet-i Horasan ve Sahib-i Cezire unvanları verildi. Nasır Hüsrevin faaliyetlerinden şüphelenen hükumet onu Horasandan çıkardı. Uzun seyahatlerden sonra Belhe oradanda Mazenderana gitti. Vardığı yerlerde hep Bedmezheplik ile suçlandı. Bu sebeple kimliğini gizlemek ve deruhte ettiği görevi tehlikesiz ifa edebilmek amacıyla kimi zaman bir tarikat üyesi gibi Ebul Hasan Kharakani zaviyesinde, kimi zaman da İsfahan ve Geylan alimleriyle hikmet ve felsefeye dair münakaşalara giren bir hakim olarak tanınmaktaydı. Bedehşan köylerinden Yemlekanda öldü.
Orta Asya Alevileri üzerinde derin izler bırakmış olan Muined-Din Nasır-ı Hüsrevin mezarı bütün Rusya, İran, Hindistan, Afganistan ve Çinden akın eden ziyaretçilerle takdis edilmektedir.
Pamir AleviBatıniliğinin itikadi ilkeleri
"Türkistan Batınileri" ve "Pamir Alevileri" tarafından mezhepte Düstur-u Amel olarak bilinen Nasır-ı Hüsrevin fıkıh kitabını andıran eseri Veçh-i Din, günümüzde "Batıni PamirAleviliği" itikadının ana hatlarını kayıt altında tutabilmiş olan en ciddi belge niteliğindedir.
Veçh-i Dinin öğretisinde Allahın insanlara karşı hücceti olan iman mevcuttur. Cinnet akıldan ibarettir. Resuller, Hüdavend-i Tenzil, onların vasileri olan İmam-ı Zaman da Hüdavend-i Tevildir. Cehennem, Cehl ve Hamakat demektir.
İnsanda altı cihetin mevcudiyetinden ötürü Allah insanlara Natık adı verilen Adem, Nuh, İbrahim, Musa, İsa ve Muhammed gibi altı büyük peygamber göndermiştir. Her peygamberin ardından da altı tane büyük imam gelmiştir. Altıncı büyük imamdan sonra ise tekrar yeni bir Natık Peygamber gönderilir. İnsanlar ise Sünnaul-Hilkattir.
Şeriatin zahiri olduğu gibi batını da vardır. Her peygamber Samit İmam diye bilinen ve Natığa gelen vahyin batıni manasını izahatla görevlendirilen bir Esas ya da Susan tarafından takip edilir.
Yedinci Natık Batıniyye Mezhebinin müjdecisi olan Muhammed bin İsmaildir. Onun Esası da Batıniyye itikadının müessisi olan Meymunul-Kaddahın oğlu ʿAbd Allah İbn-i Meymun ile oğullarıdır.
Dini teklifler birer mahiyeti tevil ile örtülüdür. Örneğin, abdest batınen Hüdavend-i Zamanın ahdini iltizam eder ve düşmanlarından inkıtadır.
Namazın hakikatiyse Hüdavendin dostlarına ittisaldir.
İnsanların yememekten ve içmemekten kurtulmalarından dolayı Ramazan Bayramı Esasın dilidir. İşte Müminler de bu Esas sayesinde ilim zafından sıyrılıp otuz gün süresince sukunun dili olan oruçtan sonra ilim ile tekemmül ederler.
Yedi Natık (Adem, Nuh, İbrahim, Musa, İsa, Muhammed Mustafa ve Muhammed bin İsmail eş-Şakir), Yedi Esas ya da Samit İmam (Şit, Sam, İsmail, Harun, Şemun, Ali el-Murteza, ʿAbd Allah İbn-i Meymun ve Oğulları), Altı İmam (Hasan el-Mucteba, Hüseyin eş-Şüheda, Ali Zeyn el-Abı-Din, Muhammed el-Bakır, Caʿfer es-Sadık, İsmail bin Caʿfer el-Mubarek), birer Bab-ı Hüccet, Dai-i Belağ ve Mutlak, Mezun Mutlak ve Mahdut, beş haddi ulvi olan, akıl, nefs, vecd, feth, hayal ki hepsi otuz eder gibi kavramları anlayıp haklarında malumat edindikten sonra bayram ederler.
Ramazan Bayramının tevili Esasın ilmiyle anlaşıldığından onun delili de Fıtır gibi Esasın ismi olan Alinin üç harfinden meydana gelmiş olmasıdır.
Zekat da Esasa dahildir. Çünkü Zekat Arapçada Taharet anlamını taşımaktadır. Şek ve şüpheden temizlenmekte Esasın ilmi olan tevil ile oluşur.
Hac da Namaz gibi Müminleri Hüdanın dostlarına yakınlaştırmaktadır.
Anadolu Aleviliği ile Türkistan Aleviliği arasındaki yakınlıklar ve önemli kişiler şeması