Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluş devrinde Aleviler

Osmanlı Devletinin kuruluş devrinde Aleviler
Osmanlı Devletinin kuruluş devrinde Osman Gazinin kayınpederi Şeyh Edebali ile Yıldırım Bayezidin eniştesi Emir Şemsed-Din-i Buhari tarafından, Kirmastıda meşhur Geyikli Baba, Antalya Elmalıda Abdal Musa ve Eskişehir Karacahisarda Kumral Baba gibi daha birçok Şia-i Batıniyye daileri adına zaviyeler yaptırılarak bunlara büyük vakıflar bağlanmıştı. Kazdağı yamaçlarında yaşayan Yürüklerin haraç rüsumları Emir-i Buhari zaviyesine tahsis edilmişti.
İkinci Muradın ise her şehirde muakkak bir tekke yaptırdığı ve Üçüncü Murad Hanın ise tasavvufi şiirleriyle Osmanlı Padişahları arasında ayrıcalıklı bir mevkiye sahib olduğu bilinmektedir. Fatihin ulema ve şeyhlere verdiği önemi ise Mevlana Camiye gönderdiği paralardan ve Maveraünnehre bulunduğu ihsanlardan anlaşılmaktadır. Fatih, Hoca UbeydʿAllah-ı Ahrarın halifelerinden Şeyhul-İlahi Semaviyi de Edremitten alıp İstanbula getirtmişti. Ayrıca, Sadred-Din Kunevinin Cemul-Gayb isimli meşhur eserini şerhettirmiş ve İstanbul Zeyrek yokuşunda adına bir de zaviyye inşa ettirmişti. Vilayetname-i Hacı Bektaş-ı Veliyyul Horasaniye göre Batı Anadolunun fütuhatı Hacı Bektaşın halifeleri sayesinde gerçekleştirimiş olup, Osman Gazide Hünkardan nasip alanlar arasındandır.
Bektaşiliğin Osmanlı Ordusuna girişi
Vilayetnameye göre bunun başlangıcı Osman Gaziye elif tacının bizzat Hünkar tarafından giydirilmesiyle başlamaktadır. H. 687 / M.1288 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı Üçüncü Alaed-Din-i Key-Kubad Osman Gaziye Altunbaşlı Sancak ve tabel gönderdi. Osman Gazinin beline kendi belindeki kılıcı bizzat Hacı Bektaş Veli taktı. Ve önünden sonun görmeğe: Ugınden Sugm Gurgele! diye dua etti. Halbuki Hacı Bektaşın M. 1271 tarihinde vefat ettiği göz önüne alınacak olursa bu rivayetin doğruluğu pek zayıftır. Bir başka rivayete göre ise, Orhan Gazi Yeniçeriyi kurduktan sonra Hünkarın Amasya taraflarındaki Suluca Karahöyüğü adındaki ikametgahına giderek bütün asker hakkında onun hayır duasını almıştı. O da elinin birini bu askerlerden birinin başına koyarak: Bunların ismi yeniçeri olsun. Cenab-ı Hak yüzlerini ak, bazularını kuvvetli, kılınçlarını keskin, oklarını mühlik, kendilerini daima galip etsin, diyerek dua buyurmuşlardı. Vilayetnameye güvenildiği takdirde Hünkarın çok daha evvel göçtüğü ve bu rivayetin de gerçek olmadığı anlaşılıyor.
O devirlerin fikri ürünler açısından en geniş alanını Babai ve Kalenderi zaviyeleriyle birlikte daha birtakım tarikat pirlerinin yuvaları teşkil etmekteydi. Rum abdalları, Horasan pirleri ve Gaziyan-ı Rum gibi tabirlerin pek sıklıkla kullanılmakta olduğu eserlerden anlaşıldığına göre Şiʿa-i Batıniye hareketlerinin yoğunlaştığı merkezin başında muhakkak cenkçi ve silahşör kuvvetlerin hazır bulundurulmasıyla ikinci bir Babai katliamına mani olma gayesinin güdüldüğü anlaşılmaktadır. İslami çevrelerde Batıni harekatını düşmanca karşılayan bir devlet siyasetinin ihtilalleri en çok ordu kuvvetiyle ezdirdiğini art arda tecrübelerle öğrenen Şiʿa-i Batıniye daileri, Selçuklu Hanedanı'nın çöküşünden sonra, hükumetlerin oluşturacağı bütün ordu kuvvetlerinde yer almayı kararlaştırmıştı. Osmanlı Devletinin kuruluş aşamasında da Batıniler, öncelikle askeri kuvvetlerin içerisinde yer almayı ihmal etmediler.
Orhan Gazi devrinde tekke zihniyeti ile yoğurulmuş olan Sünni alimlerin içlerinde mutasavvıfa nazariyelerini kabul edenler de mevcuttu. H. 731 / M. 1331 tarihinde İznik fethedildiğinde oradaki kiliselerden birkaçı cami ve medreseye dönüştürülerek başlarına meşhur Kadı Ürmevi tilmizlerinden ve Şeyh Sadred-Din Konevi müntesiplerinden şeyhi gibi zahir ve batın ilimlerinde birinci olan Davud-u Kayseri müderris olarak atandı. Halk kendisine batın ilimlerindeki ihtisasından dolayı büyük saygı ve sevgi beslemekteydi.
Bektaşiliği Rumelide neşredenler
Rumelide Bektaşiliğin neşri, Şiʿa-i Batıniyye hareketlerinin merkezinde yer alan Baba İlyas Horasaninin Çehariyar adı verilen dört halifesinden biri olan Sarı Saltık Baba öncülüğünde gerçekleşmiştir.
Bektaşi Babası Sarı Saltık
Evliya Çelebiye göre Ahmed Yesevi müridlerinden olan Sarı Saltık, H. 662 / M. 1264 yılında birçok müridleriyle birlikte Rumeliye geçti. Dobrıca, Kırım, Moskova, Lehistan kıtalarını dolaştıktan ve oralarda İslamiyetin uzun süre yayılmasına hizmet ettikten sonra Karesi Oğullarından İsa Bey zamanında Geliboludan Çardaka döndüler. Kazdağı üzerinde Edremit Körfezinin doğu ve kuzeydoğusuna doğru uzanan silsilesini izleyerek orada oturmakta oal Türkmenlerin arasında uzun yıllar ikamet ettiler. Vilayetname bu dönüşün Hacı Bektaşı ziyaret amacıyla gerçekleştirilmiş olduğunu nakletmektedir. Oysa o tarihte Hacı Bektaş çoktan vefat etmiş bulunmaktaydı.
Rumeli kıtasında Sarı Saltıka ait pek çok ziyaretgah bulunmaktadır. Bektaşi ananesinde mühim bir yeri olan bu Şii babanın, Babaeskide de yaşamış olduğu ve türbesinin Aya Nikola Kilisesinin yerinde bulunduğu Hristiyanlarca da kabul edilmektedir. Hacı Bektaşın hakkındaki küfr ve ilhada ait çıkarılan söylentiler ile, onun adını taşıyan Bektaşilik Tarikatıın itikadları arasında hiçbir alakanın bulunmadığını, fakat kendisine intisap etmiş olan bazı melahidenin yapmış olduğu neşriyatın Hacı Bektaşın kendisini bizzat töhmet altında bıraktığını Şekayık müellifi İbn-i Hallikan nakletmektedir.
Kazdağının Tahtacı alemindeki kudsiyeti
Kazdağının bütün Alevi-Tahtacı aleminde yaşatılan kudsiyeti ile onun Sarı Kızı ile Sarı Saltık Babanın sarılığı arasındaki benzetmeler göz önüne alındığında, ve özellikle de bütün Tahtacı aleminde aynen bir Kabe gibi takdis edilmesi hatırlanacak olunduğunda, Batı Anadolunun en mutena köşesinde yer alan Edremit havzasının bütün Şiʿa-i Batıniyye mensuplarınca ne kadar yüksek bir öneme haiz olduğu da anlaşılmış olur.
Bektaşiliğin Anadoluda yayılması
Hacı Bektaş halifelerinden Tavvas, Uşak, Söğüd, Balıkesir, Edremite kadar uzanan ve Akdeniz ile bağlantı kuran yörelerde, güneyde ise Burak Baba gibi daha birçok dailerle birlikte Osman Gazinin yurdunda Söğüt ile Sakarya Nehri kıyılarında, ve yükseklerdeki Türkmen ve Yörük yaylalarında dolaşan Kumral Baba benzeri birçok Şiʿa-i Batıniyye daileri Kocaeli bölgesine yerleşen Türkler arasında Batıniliği yaymaktaydılar.
Bektaşilerin Türk diliyle neşriyatı
Orhan Gazi devrinde Rumeli feth edilince devletin resmi dilinin Türkçe olduğu fermanlarla her tarafa ilan edilmişti. Türkçenin açık ve selis ifade şekliyle rubai, nefes, destan gibi şiirlerin çeşitli ölçülerine tevdi edilerek; özellikle koşma, deyiş, semai usulünde söylenen şiirlerin, bağlama, saz, bozuk ve kopuzlarla terennüm edilen şekilleri Türk ruhunun milli benliğine o kadar uyum sağladı ki, şehir ulemasının ağdalı dilinden hiçbir şey anlamayan Türkmenler bunlara karşı hiç ilgi duymamaktaydılar. Bu fırsatı iyi değerlendiren, Keyalu Baba, Abdal Musa, Tuğlu Baba, Baba İlyas Horasani, Baba İshak Kefersudi ve Ebul Vefa-i Harezmi gibi tekkelere mensup olan karışık akide sahibi Batınul-Mezhep Babalar ve Şiʿa-i Batıniyye Daileri Anadolunun dört bir tarafına Batıniyye Mezhebi ilkeleri doğrultusunda faaliyet gösteren zaviyeler açmağa başlamışlardı.
Osmanlılar üzerindeki Bektaşi etkisi
Orhan Gazinin cülusuna kadar geçen süre zarfında kendilerini mutasavvıf olarak tanıtmış olan bazı babaların nüfuzları, bunların Osmanlı Devleti tarafından rehberlikleri kabul edilecek derecede artmıştı. Osman Gaziye elifli taç giydirdiği rivayet edilen Hacı Bektaş ile Orhan Gazinin kardeşi Alaed-Din Paşanın Şeyh Edebali hankahına mensup birer derviş olmaları bu etkinin ne kadar kuvvetli olduğunun bir delilidir. Bu şiddetli tesirler neticesinde Osmanlı ülkelerinde Bektaşilik, Melamilik, Hurufilik gibi Şiʿa-i Batıniyye şubeleri kolayca yayılmaktaydı. Orhan Gazi tarafından bir veli olarak benimsenen Keyalu Baba Bursanın fethinde bulundu. Halbuki, Osmanlı Devleti kurulduğu ilk günden itibaren Sünni bir devlet yapısına sahipti. Buna rağmen Hoylu / Tokatlı Burak Babanın Osmanlılardaki benzeri olan bu Şii dervişin Keremyan Emiri ile Turgut Alpın şeyhi olduğu bilinmektedir. Orhan Gazinin İnegöl ilçesini Keyalu Babaya dirlik olarak tahsis ettiği ve vefatından sonra da mezarının üzerine büyük bir türbe inşa ettirdiğini Şekayık kaydetmektedir.
Şiʿa-i Batıniyye tekkelerinin teftişi
Selçukluların sarayında mevki sahibi olan Baba Merendi adındaki Azeri bir Şii dervişi Sultan Alaed-Dini kendine bağlamış ve daha sonra da Sulucahöyüğe yerleşerek Kırşehir hakimi Nured-Din Beyi kendi nüfuzu altına almayı başarmıştı.
Bu devirde Hacı Bektaş Veli hankahının kurulduğu yerde daha birçok Şiʿa-i Batıniyye akideleri yaymakta olan ve Türk aşiretleri arasında faaliyetlerde bulunan dailerin sayısı da epeyce artmıştı. Bunun üzerine Baba İlyas bendeganından olan Hindistan ve Çinden gelmiş bazı arif geçinen Şiʿa-i Batıniyye Babalarının hallerini denetlemek üzere memurlar atanmıştı. Kendilerine kisvetlerinin aslı ve bidatlerinin faslı sual edildikten sonra cevap vermekten aciz olan torlakların çırağları söndürülmüştü. Baba İlyas Horasani hulefasından Geyikli Babaya İnegöl mirlivası ve tımar sahiplerinden Turgut Alp mürid olduğundan dolayı lehine vermiş olduğu şehadeti neticesinde Geyikli Baba Sultan Orhanın iltifatlarına mazhar olmuştu.
Sultan Höyüğü Vakfına ait olan bir cüzün kenarında, Geyikli Babaya vakfedilen emlak arazisine padişahın gönderdiği hediyeler arasında iki küp rakı bulunduğu da tespit edilmişti.
Anadoludaki Türkmen aşiretlerinin Rumeliye nakledilmeleri
Orhan Gazi ve Murad Hüdavendigar Han devirlerinde, Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yurt tutan ve Moğol istilalarına rast gelen zamanlarda dahi Osmanlı ülkesindeki varlıklarından şüphe edilmeyen Keremyanlı, Afşarlı, Çavdırlı, Samagarlı, Varsak, Ulus, Beremyalı aşiretlerinin Osmanlı Hükumeti kararlarına sıkça muhalefet etme, boyun eğmeme, kendi başlarına buyruk yaşam tarzlarıyla bazı gaileler çıkarmakta oldukları ve tam bir bağımsızlık havasıyla hareket etme alışkanlıklarının arttığı bir devirde, Sultan Çelebi Mehmed Hanın Kilis civarından geçerken rastladığı, çoğunluğu Salur ve Çavdır aşiretleri mensuplarından müteşekkil ve kendilerine Moğol Bekayası adı da verilen yirmi bin çadır ahalisinden oluşan konar göçer bir topluluk Rumeliye geçirilerek Filibe yakınlarında Tatar Pazarcığı havalisinde iskan edilmişlerdi. İkinci Murad Han devrinde de Ragusa Cumhuriyeti ile varılan uzlaşma üzerine Sadrazam Halil Paşanın aldığı altmış bin esir de Anadoluya nakledilmek suretiyle bu Türkmen aşiretleriyle mübadeleye tabi tutulmuşlardı. Batıni babalarının telkinleriyle aşılanmış olan bu kabileler ileride Rumeli Şiʿa-i Batıniyyesi tarafından temsil edilecek olan birçok tarikatın oluşumuna vesile oldular.