Mango

Mango, kapalı tohumlulardan Anacardiaceae familyasının Mangifera cinsine ait tropik, astropik ağaçlarının verdiği etli meyveye denir. Bu meyve, anavatanı olan Hindistan'dan dünyaya yayılmıştır.
At mangosu (Horse mango) olarak adlandırılan M. foetida türü gibi yerel bazda yetiştirilen türlerin yanında; Mangifera indica bilinen mango ya da Hint mangosu olarak adlandırılan tür dünyada pek çok tropik, subtropik bölgelerde yaygın olarak yetiştirilip dünyaya dağıtılan tek türdür. Bir kısım kültürlerde mangifera meyveleri düğünlerde dekorasyonda, halk kutlamaları ve dinsel ayinlerde kullanılır.
Etimoloji
İngilizce ve Türkçe "mango" kelimesi Tamil kelimesi olan māṅgai ya da mankay kelimesinden
türetilmiştir.
Portekizce mangonun karşılığı olan manga sözcüğüde muhtemelen malaya dilindeki māṅṅa'dan gelmektedir.
Bu kelimeye Avrupada ilk defa İtalyada 1510 yılında Ludovico di Varthema adlı bir yazarın bir eserinde manga adıyla rastlanmaktadır. Fransızca ve post-klasik Latinceye de bu İtalyan metninden bu kelimenin geçtiği sanılmaktadır. Fakat İngilizcede ve Türkçede, birkaç dilde nasıl olup da bu kelimenin "a" ile biten kısmının "o" ile biter hale gelmesi hususu ise tam olarak belli değildir.
Mango ilk olarak ihraç edildiği 13 Amerikan kolonisinde 17. yüzyılda soğutma eksikliği sebebiyle salamura olarak saklanmakta idi. Diğer bir kısım biber türleri de mango olarak sehven salamura edildiklerinden adlandırılmakta idi. İngilizce 18. yüzyılda Mango kelimesi fiil olarak salamura yapmak anlamında kullanılıyordu.
Tanımı

Mango ağacı (Mangifera indica L.) 35-40 metre yüksekliğe ulaşan 10 metreye kadar taçlanabilen uzun ömürlü bir ağaçtır. Öyle ki 300 yıldır meyve verebilir türlerine de rastlanmaktadır. Derin toprakta kazık kökleri 6 metre derinliğe ulaşıp ayrıca yana belli bir alana doğru yayılan yan kökleri bulunmaktadır. Yaprakları her daim yeşil basit 1535 cm uzunluğunda ve 616 cm genişliğindedir. Genç yapraklar portakal-pembemsi bir renkte iken giderek koyularak kırmızı sonrasında yaşlandıkça koyu yeşil bir hal alırlar. Çiçekleri 1040 cm uzunluğunda bileşik salkımlı uçlardadır. Salkımlardaki her bir çiçek küçük 510 mm uzunluğunda beyaz 5 taç yapraklıdır. Çiçekler zambaklara benzer keskin bir koku yayarlar. Meyvelerinin olgunlaşması 3 ila 6 ayı bulabilir.
Meyveleri genelde türlerine göre değişiklik gösterir. Kültüre alınmış türler sarı, portakal, kırmızı ya da yeşil dikdörtgen çukurlu tüylü tekli yüzeye sahiptir ve yüzeyi meyve etinden kolay ayrılmaz. Olgunlaşmış meyvelerde kabuğu soyulmuş meyve eti reçineli tatlı bir koku verir. Her meyvenin iç kısmında 1-2mm çapında tohumu koruyan bir kabuk ve bu kabuğun altında bitkinin embriyosunu taşıyan bir tohum bulunur.
Yetiştirilmesi
Mangolar binlerce yıldır, Güney Asyada yetiştirilmektedir. ve Doğu Asya ya MÖ 4. ve 5. yüzyıllarda ulaşmıştır. MS 10. yüzyılda Doğu Afrikada yetiştirilmeye başlanmıştır. 14. yüzyılda Faslı seyahatçi, Ibn Battuta, Mogadişu ziyaretinde bundan bahsetmiştir. SonradanBrezilya, Batı Hint Adaları and Meksikada iklimin büyümesine izin verdiği yerlerde yetiştirilmeye başlanmıştır.
Mango çoğunlukla dondan korumalı, tropik ve ılıman subtropik iklimlerde yetişir. Dünyadaki mangoların üçte biri sadece Hindistanda yetiştirilir. İkinci olarak bunun ardından Çin gelir.
Mangolar ayrıca Avrupa kıtasında tropik bitki ve meyvenin üretimi imkanı olan birkaç sayılı yerden İspanyada Andalusya bölgesinde (çoğunlukla Málaga ili )de yetişir. 1,000 den fazla mango çeşidinin kolaylıkla tarımı aşılı fidanlar üstünde yapılır. Bu çeşitler Diğer türler kuzey, güney ve Orta Amerikadan, Karaiblere, güney, batı ve orta Afrika, Avustralya, Çin, Pakistan, Bangladeş ve Güneydoğu Asyada terebentin gibi kuvvetli bir tadı olduğundan terebentin mangosuolarak anılan bir tür ile
) boğa uzvuna benzetilen huevos de toro ("boğa yumurtası) "na kadar değişim gösterir.
Hindistan en büyük Mango üreticisi olarak kabul edilse de %1'den daha az olarak dünya ticaretinde pay sahibidir zira Hindistan çoğunlukla üretimini kendi iç tüketiminde kullanmaktadır.
Bodur ve yarıbodur varyeteleri ise süs bitkisi olarak dünyada konteynarlarda yetiştirilmektedir. Bununla birlikte çeşitli hastalık türleri mangolara etki yapmaktadır.; bkz. Mango hastalıkları listesi.
Genel olarak türlerine göre bazı farklılıklar gösterse de en dayanıklı mango türleri bile genç fide halindeyken 4 derecede (40 Fahrenheit) geçici uyku moduna geçer ve 0 derecede (32 Fahrenheit) ölür. Buna karşın en dayanıklı mango türlerinde dahi yaşlı ağaçlar 0 ile -1,11 derece de (32-30 Fahrenheit) hasar görürken; ısı düşüşü geçici birkaç saat için olması kaydı ile en fazla -3,8 dereceye (25 Fahrenheit) kadar dayanabilirler. Mango ağaçları yüksek ısı ve kuraklığa dayanıklıdırlar; ancak 30 derecenin üstü sürekli olarak süren çok aşırı ısılar ağacının meyvelerinin erken olgunlaşmasına ve meyvelerinin tadının bozulmasına neden olabilir. Bu koşullarda ağacın Türkiyede daha çok Akdeniz Bölgesinin Antalya, Alanya, Mersin gibi kıyı kesimlerinde soğuktan korumalı yerlerde yetiştirilmesi mümkündür.
Dermatite neden olma potasiyeli
Mango kabuğu ve özsuyu urushiol içerir, zehirli sarmaşık ve zehirli sumakda bulunan bu kimyasal temas halinde bazı kimselerde dermatite neden olmaktadır. Mango alerjenleri ve urishiol ile temas halinde teması arasında çeşitli reaksiyonlar gözlenmiştir. Urushiol ayrıca mango yaprakları ve gövdesinde de bulunmaktadır bu sebeple hayvanlara yapraklarının yedirilmesi tehlikelidir. Özellikle mangonun ilk olgunlaşma döneminde mesela Hawaii'de bitkilerden kaynaklanan dermatitin başlıca kaynağı budur.
Yiyecek
Mango her ne kadar tad ve dokusu türden türe değişirse de bazıları sulu olgunlaşmış erik'e bazıları avokado veya kavuna bazıları lifli bir dokuya sahip olduğunu belirtse de genelde tatlı bir tada sahiptir. Olgunlaşmamış, salamura edilmiş veya pişirilmiş meyve tüketilebilir. Olgunlaşmamış meyve derisi de rahatça tüketilebilir fakat belli alerjisi olan kişilerde dudaklarda, dilde, diş etinde dermatite neden olabilir.
Olgunlaşmamış meyveler kahverengi kağıt kutulara konularak olgunlaştırılabilir. Sonrasında plastik bir kutuda buzdolabından 4-5 gün tutulabilir.
Olgunlaşmış meyveler ise taze olarak tüketilebilir ancak meyve derisi kalın ve acı tatlı olduğu için tipik olarak yenmez.
Mutfaklarda Kullanımı
Mango geniş şekilde mutfaklarda kullanılabilir, ekşi, olgunlaşmamış mangolar chutney adlı baharatlı hint salçalarında, athanu da mango salamurasında, mezelerde kullanılabilir veya acı biber ya da soya sosu, tuz ile çiğ olarak da yenebilir. Serinletici bir yaz içeceği olarak panna ya da panha adlı bir içecekce üretildiği güney asyada mangodan yapılır.
Mango pulpundan yapılan mamidi thandralu adlı Mango jölesi Teluguda ve Tamilde ambazha vettu adıyla çok popülerdir.
Bezelye, mercimek ve fasulye ile yapılan Dhal adlı yemeğin yanında pişirilen mangolar pişmiş pirinç ve yeşil biber ve açık tereyağı ile servis edilerek Teluguda mamidikaya pappu Tamilde mangai paruppu adlı yemek yapılır.
Olgunlaşmış mangolar taze olarak tüketilse de yine mutfaklarda pek çok kullanımı vardır.
Mango lassi, Güney Asya boyunca popüler bir içecektir. Olgunlaşmış mango, mango pulpu, ayran ve şeker ile karıştırılarak yapılır. Olgunlaşmış mangodan körilerde yapılır.
Aamras adlı popüler bir meyve pulpu/koyu içecek olup bu içecekte mango, şeker, süt ile yapılıp; pirinç, ekmek veya pooris ile tüketilir. Yine olgunlaşmış mango pulbundan mangada adlı bir reçelde yapılır.
Mangolar ayrıca moramba, amchur (kurutulmuş ve toz haline getirilmiş olgunlaşmamış mango) ve baharat, hardal yağlı turşu da dahil çeşitli turşular gibi konserve olarak kullanılır.
Olgunlaşmış mango ince tabakalar halinde kesilir, kurutulur katlanır ve tekrar kesilir. Bu şekilde hazırlanan barlar çeşili ülkelerde kurutulmuş guava meyvesi gibi satılır. Ayrıca meyve müsli ve yulaf ezmesi gibi ürünlerde tahıllara eklenerek kullanılır.
Olgunlaşmış mango bagoong (kısmen veya tamamen fermente edilmiş balık veya karides ile ortaya çıkan bir tür balık sosu) yanında ve/veya tuz ile birlikte özellikle Filipinlerde servis edilir.
Kurutulmuş kesilmiş tatlı olgunlaşmış mango (tohumsuz demir hindi ile birleştirilip bazen mangorind olarak da adlandırılarak da kullanılır) ayrıca popülerdir. Mango ayrıca meyve suyu yapımı, mango nektarı ve dondurma ve sorbe yapımında da kullanılır.
Mango meyve suları, smoothiler, dondurmalar, meyve barları, kar şerbeti, tatlı su, kekler;tatlı veya ekşi soslar, chamoy adlı tatlı baharatlı kırmızı biberli ezme de de kullanılır. Yine acı kırmızı biber sosu, tuz veya ana taze meyve kombinasyonları ile de çubuklara daldırılarak kullanılır. Orta Amerika'da mango yeşil olarak tuz, sirke, karabiber, acı sosla yenilerek veya çeşitli formlarda olgunlaştırılarak yenir. Tost halinde yer kabağı tohumu ve yeşil limon tuz ile birlikte yeşil mangolar yenilebilmektedir. Bazı insanlar bunun yanında soya veya kırmızı biber sosu da kullanmaktadır.
Mango parçaları, ayrıca dondurma tepelerine veya milk shakelerde kullanılabilmektedir. Yine tatlı pirinç, hindistan cevizi ve dilimlenmiş mango ile tatlı olarak servis edilebilmektedir. Güneydoğu Asyanın diğer yerlerinde mangolar balık sosu ve pirinç sirkesi ile konserve yapılabilmektedir. Yeşil mangolar mango salatası olarak kurutulmuş karides ve balık sosu ile kullanılabilmektedir. Mango yoğunlaştırımış sütle kar şerbetlerinin üstüne de konulabilir.
Besin Öğeleri ve fitokimyasallar
Enerji değeri 100 g (3,5 oz) için 250 kJ (60 kcal) dir ama elma mango mangoda azda yüksektir.(100 g.79 kcal).
Mango belli bir kısım fitokimyasallar ve besin öğeleri içerir. Meyve pulbunda yüksek oranda prebiyotik lif, C vitamini, farklı polyfenoller ve provitamin A, karotenoidler içerir.
Mango pulbu antioksidan, A vitamini, C vitamini, B6 vitamini (piridoksin), folat (folik asit), diğer B vitaminleri ve potasyum, bakır, amino asitler gibi önemli besin öğelerini de içerir. Soyulmuş mango meyvesi ve pulbu bunlar yanında ayrıca antioksidan pigmentler-karotenid, polyfenol, omega 3 ve 6, çoklu doymamış yağ asitleri de içerir. Mango kabukları da karotenoidler, provitamin A, beta-karoten, lutein ve alpha karoten, quercetin, kaempferol, gallik asit, kaffeik asit, kateçinler, tannin, ve orijinal mango xanthonoidi, mangiferin, gibi antioksidan maddeler polyphenols Bunlardan bazıları serbest radikalleri ortaya çıkarması nedinyle çeşitli hastalıklarda da tedavi prosedürlerinde kullanılabileceği öne sürülmektedir. içerebilir. Fitokimyasal ve besin içeriği mango çeşitlerine göre farklılık gösterebilir. 25 kadar farlı kartenoid mango pulbunda tespit edilmiş, ayrıştırışmıştır en yoğunu beta karotendir ve pek mango türlerinde sarı portakal pigmentlerinde rastlanmaktadır. Kabuk ve yapraklar ayrıca xanthonoidler, mangiferin ve gallik asidi de kapsayan polpenol içeriğe de sahiptir.
Kültürel Önemi
Mango Hindistan'ın Pakistan'ın, ve Filipinler 'in milli meyvesidir. Mango ağacı Bangladeş'in milli sembolüdür.
Hinduism'de soyulmuş mango'nun Lord Ganesha tarafından kazanma ve potansiyel mükemmellik sembolü olarak tutulduğuna inanılır. Mango çiçekleri ayrıca tanrıça Saraswati'ye ibadet için kullanılır. Telugularda yeni yıl Ugadi olarak ve mango parçalarının malzeme olarak kullanıldığı ugadi pacchadi yemeği yenmeksizin kutlanır. Tamil Brahmanları Lord Ram'ın doğum gününde vadai paruppu adlı özel bir mangolu yemeği yaparlar aynı zamanda Tamil yeni yılında pacchadi adlı mangolu yemeği yaparlar.
Jain tanrıçası Ambika mango ağacı altında oturmuş olarak tasvir edilir..
Mango yaprakları düğünlerde, Ganesh Chaturthi adlı kutlamalarda hint evlerinde yol kenarları ve kapılarda deokorasyonda kullanılır. Mango Motifleri ve Paisley dizaynları çeşitli hint nakışları, Keşmir şalları, Kançipuram ipek ve hint sareeleri (Hint kadın elbiseleri)nde v. s'de kullanılır. İran'da da İslam öncesi Zerdüştlük geçmişi nedeniyle Paisleyler bilindik bir sanattır.
Tamil Nadu da mango ekmek ağacı ve muz ile birlikte kraliyet meyvelerinden (Mukkani-முக்கனி) biridir, aroma ve tad bakımından ilk sıradadır. Ma-pala-vazhai (மா-பலா-வாழை)
Urdu şairi Mirza Asadullah Khan Galib mangoyu çok severmiş.. Rabindranath Tagore mangolar ve aamer monjori olarak adlandırılan çiçeğinden hoşlanırdı. Şair Sa'd Bin Ard'n mangolar hakkında şiirleri vardır.
Avustralya'da sezonun ilk mangoları geleneksel olarak yardım amaçlı açık arttırma ile satılır.
Üretim ve Tüketim
Mango üretimi yaklaşık dünya çapındaki bütün tropik bitkilerin yarsına denk gelmektedir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) veri tahiminlerinde göre 2009'da 35 milyon ton mango üretimi yapılmıştır. Üretimin yaklaşık %80'i Mango üretiminde ilk 10'da bulunan ülkelerce yapılmıştır.
Alfonso, Benishaan ya da Benisha (Banginapalli Telugu ve diğer hint dilleri) and Kesar mango varyeteleri Hindistan'ın güneyinin en popüler varyeteleridir; kuzey hindistan eyaletlerinde ise Chausa, Dasheri and Langra varyeteleri popülerdir. Diğer Hindistan'daki varyetelerden önemlileri ise malgova, peethar, rumani, bangalura, rasalu, thothapari, neelam, sindhoora, ve salemdir.
Genelde, olgunlaşmış mangolar portakal-sarı ya da kırmızımsı bir kabuğa sahip olup yenmesi suludur ancak ihraç edilecek meyveler genelde olgunlaşmamış ve yeşil olarak gönderilir. Her ne kadar ihraç edildikleri ülkelerde etilen (karpit) ile olgunlaştırılsalar da olgunlaşmamış ihraç mangoların tadı; yetiştirildikleri ülkelerdeki olgunlaşmış mangolarla, aynı sululuk ve aromaya sahip değildir.
Kültür Türleri
Mangonun pek çok kültür varyeteleri vardır. Mango bahçelerinde, belli başlı kültür türleri polenlemenin artması için birbiri ile çağrazlanırlar. Genelde arzu edilen kültür türleri aşılama ile veya tohum hariç başka yollarla elde edilen Monoembriyotik türlerdir. Mesela Hindistan'da bilinen mono-embriyotik tür olan Alfonso Mangosu en önemli ihraç ürünlerindendir.
Buna karşın bir iklimde inanılmaz başarı gösteren bir kültür türü başka bir ülkede aynı başarıyı gösteremeyebilir. Örneğin "Julie" gibi hint mango türleri Jamaika'da üretken türlerdir ama Florida'da, bu tür aynı başarıyı gösterememiştir, zira her sene bakteri yaprak lekesi adlı bir hastalığa karşı ilaçlanmak zorunda kalınır. Oysaki Asya mangoları bakteri yaprak lekesi adlı bu hastalığa dayanıklıdır.
Diğer yandan polyembriyotik mangolar ise tohumdan kolayca üreyebildiklerinden ve belli oranda, belli koşullarda dayanıklılığa haiz olduklarından anaç olarak kullanılabilmektedirler.
Örneğin Turpentine Florida'da daki mango türleri için anaç olarak kullanılmaktadır. Ancak soğuğa dayanıklığının az olması, aynı meyve verimine daha soğuk bölgelerde sahip olamaması sebebiyle aynı anaç mesela ispanya'da kullanılamaz.
Küba ve Kanarya adaları kökenli Gomera-1 mango türü ise yenilebilir, tatlı, sulu ancak küçük lifli meyvelere sahiptir, ticari önemi bu sebeple azdır. Fakat tuzluluğa ve soğuğa diğer mango türlerinden daha dayanıklı olması sebebiyle İspanya, Kanarya adaları ve çeşitli akdeniz kıyı bölgelerinde anaç olarak kullanılan mango türlerindendir. Özellikle İspanya'nın Granada bölgesinde Osteen tipi monoembriyotic mango bu anaç üstüne aşılanarak yetiştirilmiş ve epey başarı kazanılmıştır. Buna karşın bu mango anacının dezavantajı fazla ancak daha küçük meyve oluşumuna sebebiyet vermesi ve bu küçük meyvelerinde ticari verimliliği etkilermesidir.
Yine Küba ve Kanarya adaları kökenli Gomera-3 mangosu daha büyük ve daha verimli meyve verimi sağlasa da soğuk ve tuzluluğa dayanıklılığı Gomera-1'den biraz daha azdır.
Diğer bir anaçta İsrail'deki 13/1 denen mango anacıdır. İsrailin içinde bulunduğu çöl ikliminde, sıcak ve kurak havalarda belli bir başarı göstermiştir. Ancak soğuğa dayanıklılık konusunda Gomera-1 ve meyve verimi konusunda Gomera-3 ile aynı ticari verimliliği gösterememektedir.
Bunun gibi Pakistan da dahil çeşitli bölgelerde iklim şartlarına göre değişik polyembriyotik mangolar anaç olarak kullanılabilmektedir. Diğer taraftan Gomera-4 gibi yeni mango türleri de anaç olarak melezleme ile elde edilmeye çalışılmaktadır.
Diğer yandan polyembriyotik türler içinde de kısmende olsa ticari öneme haiz "Torbert" gibi mango türleri de bulunabilmektedir.
Buna karşın ticari varyetelerde hakimiyet monoembriyotik mango türleri üzerinedir. Mesela, ABD'de pazar hakimiyeti Tommy Atkins, Haden İspanya'da Osteen kültür türlerinin üzerindedir. ABD'de bu monoembriyotik türler ilk defa 1940'ta dikildikleri Güney Florida'da meyve vermişlerdir. Oysa başlangıçta ticari olarak üretimleri Floridalı araştırmacılar tarafından red edilmiştir. İngiltere pazarının %80'i ise Tommy Atkins kültür türünün elindedir. Lifli bir iç kısım ve ortalama bir tada sahip olsa da, bu tür iyi üretimi, hastalığa dayanıklılığı, iyi bir raf ömrü, taşınmada hasarın az olması, boyu ve rengi ile üreticilerce tercih edilen bir türdür. Tommy Atkins ABD'de hakim bir tür olsa da, Kent, Keitt, Haiti türü olan Madame Francis ve Meksika türü olan Ataulfo mango kültürleri de yetiştirme alanı bulabilmektedir.
Güney Florida'nın kentsel alanlarında ise bodur mango ağaçlarına talep bulunmaktadır, Fairchild Tropik Botanik Bahçesi Fairchild Mango gibi "condo (kondo) mangoları"nı teşvik etmektedir bu türler 2-2,5 metrenin altında boylanma yaparlar.
Condo (Kondo) mangosu Florida'da son yıllarda popüler hale gelen "bodur mango ağaçları" için kullanılan bir terimdir, bu ağaçlar bu boyları sayesinde konteynerlerde bile üretilebilecek hale gelirler. "Condo" (kondo) kelimesi ise bir ağacın daha kısa olan bodur yarı bodur doğal varyetesi olarak adlandırılabilir. Ice Cream (Dondurma) mangosuda aşılama ile bodur hale gelebilmektedir. Condo kelimesi her ne kadar mangolarla ilişkilendirilebilse de doğal bodur veya bonsai tekniğine benzer şekilde bodurlaştırılmış bütün ağaçları kapsar. Kondo yerine bu sebeple cüce veya bodur terimi de kullanılabilir.
Avustralya'da R2E2 adlı bir mango varyetesi de vardır, adı orijinal yetişrildiği bahçesinin konumundan gemektedir ve yayılan bu varyete 1 kilogramı bulan sarı kırmızı meyve verebilmekle bu varyetinin meyveleri Avustralya'da yüksek fiyata satılmaktadır.
Birlikte Evrim
Bir kısım evrim bilimciler Mango ağacının Pleistocene megafauna ile birlikte evrimleştiğini ve bu yönden Avokado'ya benzediğini iddia ederler. Mango ağacı genel olarak büyük hayvanlarca meyvelerinin yenmesi ve ardından çekirdeğinin hayvan dışkısından yararlanarak etrafa yayılması ile yabani ortamda çoğalabilir. Bu yönden bir zamanlar soyu tükenmiş Dev tembel hayvan ve fil'in ataları Gomphotherelerin bu bitkileri yaydıkları fakat sonrasında değişen duruma göre bitkinin ve meyvesinin kendini uyarlayarak günümüze kadar geldiği iddia edilmektedir.
Galeri