Şecere-i Türkî

Şecere-i Türki. Harizm Özbek Hükümdarı Ebu'l-Gazi Bahadır Han'ın efsanevi devirlerden başlayıp daha sonra hanedanının geldiği Cengiz ve oğullarına geçerek Cuci Han yolu ile onların devamı olan Şeyban-Özbek hanları sülalesinin kendisine kadar süren safhası ile, cağının kaynaklarının elverdiği nisbette, Orta Asya tarihini anlatan bu eserini (1663) Çağatay lehçesinden Türkiye Türkçesi'ne aktararak milli tarihimizin Osmanlı Türklüğu'nün bilgisine uzak kalmış bir sahasını tanıtmak istemiştir.
Şecere-i Türki
28 Eylül 1863-23 Şubat 1864 arasında diğeri gibi Tasvir-i Efkar gazetesinde kitap sayfası şeklinde tefrika edilip (nr.131, 14 Rebiülahir 1280-nr. 173, 16 hicri 1280) orada çıkanı kadarıyla ayrıca 152 sayfalık bir kitap halinde ortaya konan bu tercüme, dokuz babdan meydana gelen eserin baştan sadece üç bablık kısmını vermektedir.
Tefrikanın bu noktada kesilmesinden sonra devamının sonraki bir vakte bırakıldığı ilan edilmiş ise de {Tasvir-i Efkar, nr. 175, 23 Ramazan 1280/1 Mart 1864}, tercüme tamamlanamadan bu kadarı ile kalmıştır.
Bablar
Cengiz Han'in hayatının anlatıldığı üçüncü babda, onun oğullarını Harizm fethine yollamasına ait faslın sonlarında kesilen bu tercüme, bilhassa Orta Asya Türklüğü'nün Moğollarla birlikte efsanevi tarihini nakleden ilk iki kısmı ile Türkiye'de geniş bir ilgi çekerek, Türklüğün Anadolu'ya gelmeden önce anayurttaki geçmişini tanıtmak gibi bir milli tarih hizmetini yerine getirmiştir.
A. Vefik'in neşri, Desmaisons'un neşir ve Fransızca tercümesinin 1872 den beri ortada olmasına rağmen. Necip Asım'dan Ziya Gökalp ve 1920 den önceki yazıları ile Fuad Köprülü'ye kadar birçok türkologa Oğuz Han menkıbesi ve diğer milli efsaneler konusunda doğrudan doğruya kaynaklık etmiştir.
Eserin kapağına başlık olarak konulan, 1824 Kazan Hanlığı baskısının başında mevcut "Uşal Şecere-i Türki" ibaresindeki "bu, işbu" manasına gelen Çağatayca "uşal" sözünün mahiyetinin bilinmemesi yüzünden, Ahmed Vefik'in tercümesinin adı yanlış bir okuyuşla yakın zamanlara kadar hep "Evşal-i Şecere-i Türki" ve daha da tahrife uğrayarak "Şecere-i Evşal-i Türki" şeklinde gösterilmiştir.
Tanzimat Aydınları ve Şecere-i Türki
Şecere-i Türk adlı eserin tesiriyle Türklerin menşeinin Orta Asyaya dayandığını keşfeden Tanzimat aydınları, bu etkiden olsa gerek, Orta Asyada o devirde halen kullanılmakta olan Çağatay Türkçesini de Türk dilinin aslı saymışlardır. Hatta bazı aydınlar daha da ileri giderek Osmanlı Türkçesini, asıl Türk dili kabul ettikleri Çağatay Türkçesinden bozulma galat bir dil olarak görmeğe başlamışlardır. Tanzimat aydınları içinde Çağatay Türkçesinin Türk dilindeki yeri hususunda en doğru ve günümüzde de hala geçerli olan tespiti, bu dille ilgilenen ilk aydın olmasına rağmen, yine Ahmed Vefik Paşa yapmıştır. Ahmed Vefik Paşa, ilk baskısı 1888 yılında neşredilen Lehce-i Osmani adlı sözlüğünün mukaddimesinde, Çağatay Türkçesini şöyle tanımlamaktadır: Uygur dili Çin taraflarından Kaşgara doğru yayılıp, ondan yedi yüz tarihlerinde Cengiziyan akvamı Türk ve İslamiyete duhul eylediklerinde, Çağatay lisanı mütevellid olup, sekiz yüz avamında ziyade şüyu bulmuştur. O, Türk dilini de Oğuz, Kıpçak ve Uygur olmak üzere üç ana şubeye ayırarak bizce doğru bir tasnifte bulunmuştur.