Çimmesyanlar

Çimmesyanlar ya da Çimşiyanlar, Tsimşiyanlar veya Çimmesyan halkları (Kıyı Çimmesyancası Tsmsyan; Tlingitçe Tsootsxán; İngilizce Tsimshian people, Tsimshian peoples, Tsimshianic peoples, Tsimpsean, Tsimshean, Tsimseyans, Tsimsheeans, Tsimpshean, Tsimpshian, T'simpshean, Shimshyans, Simseans, Simpsian, Chimmesyan, Chimseyans, Chymshean, Chimpsain), Kanada'nın Britanya Kolombiyası eyaletinde ve Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinde yaşayan anasoylu, şamanist ve Hristiyan Alaska ve Kanada Kızılderilileridir. Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri kültür grubuna dahildirler. Sanatları hem Alaska yerli sanatı hem de Pasifik Kuzeybatısı sanatı içinde değerlendirilir. Çimmesyan dilleri Penuti dilleri ailesinde sınıflandırılır. Alaska Yerli Dil Merkezine göre Alaska'daki 1.500 kişilik nüfustan 30 kadarı, Kanada'daki 8.600 kişilik nüfustan ise 1.400 kadarı anadillerini konuşabiliyor.
Çimmesyanlar üzerine ilk yazılı kayıt 1787 yılında Colnett'in jurnalinde bulunmaktadır. 1862 çiçek hastalığı salgınında nüfusları oldukça azalmıştır.
Çimmesyan adı en geniş anlamda Çimmesyan dillerini konuşan halklar için kullanılır. Bazıları bu adı Kıyı (ve Güney) Çimmesyanları ile sınırlar ve İç Çimmesyanları olan Gitksanlar ile Nisgağaları dahil etmez.
Boyları
Kıyı Çimmesyan halkları (İng. Maritime Tsimshianic, Lower Tsimshian)
Kıyı Çimmesyanları (İng. Coast Tsimshian, Tsimshian proper, Northern Tsimshian, Smalgyax̣, Smalgax)
Kitselas (Kitsalas, Gits'ilaasü)
Kitsumkalum
Güney Çimmesyanları (İng. Southern Tsimshian, Sgüüx̣s)
Gitgaata (Gitga'ata, Gitga'at, Gitk'a'ata)
Gidestsu (Kitasoo)
İç Çimmesyan halkları (İng. NassGitksan, Interior Tsimshianic, Inland Tsimshianic)
Nisgağalar (İng. Nisgaa, Nisqaa, Nisg̱aa, Nishga, Nisgha, Niska, Nishka, Nass)
Aşağı Nisgağalar (İng. Nishga of the lower Nass)
Gitkateen
Gitgigenik
Yukarı Nisgağalar (İng. Nishga of the upper Nass)
Gitwunksithk
Gitlakdamiks
Gitksanlar (İng. Gitksan, Gitxsan, Gitksanimx̣, Gitxsanimaax, Giatikshan, Gityskyan, Giklsan)
Kanada Çimmesyanları
Çimmesyanlar Kanada'da Tsimshian First Nations adıyla birlik oluşturan dört kabile hükumeti olarak yapılanır ve federal olarak tanınırlar:
Alaska Çimmesyanları
Kanada'daki Britanya Kolumbiyası'ndaki Metlakatla (Old Metlakatla) yerleşiminden Alaska'daki Annette Adası'ndaki Metlakatla (New Metlakatla) yerleşimine taşınan Alaska Çimmesyanları, Alaska'da Kızılderili rezervasyonu'nda kalan tek Alaska yerlileri grubudur. Annette Adası ve yakın çevresindeki adacıklar komple bir rezervasyondur ve Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (ANCSA) gereği Alaska'da kapanmayan tek rezervasyondur.
Rus Amerikası döneminde ABD'nin Ruslarla birlikte idare ettiği Alaska'yı 1867 yılında Rus İmparatorluğundan satın almasından bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin (Alaska Eskimoları ve Alaska Kızılderililerinin) toprak taleplerini çözmek üzere ABD Kongresinde 18 Aralık 1971 tarihinde başkan Richard Nixon tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve ABD tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (ANCSA) gereği kurulan Alaska Yerli Bölge Şirketlerinden Tinglit-Haida Central Council hükumetinin ortak işletmesindeki Sealaska Corporation yerli bölge şirketine bağlı olan Çimmesyanlara ait bir köy şirketi yoktur. Çimmesyanlar, Kanada'dan göç ettirildikleri için ANCSA yasasının Alaska yerlilerine tanıdığı hakların çoğundan yararlanamazlar.
Tarih
Yerli sözlü tarih, eserler, tarihi fotoğraflar ve arkeolojik kazılar sonucu elde edilen bilgilere göre Çimmesyanlar 5.000 yıldır Pasifik Kuzeybatısı Kıyılarında yaşamaktadırlar. 1910 yılında Prince Rupert bölgesindeki ilk arkeolojik testleri Harlan I. Smith yapmıştır.
Avrupalılarla ilk temas 1787 yılında Güney Çimmesyanlarının köyü olan Kitkatla'da kürk ticareti keşif gezisinde kaptan Charles Duncan ve James Colnett ile olmuştur.
Nüfus
Duff (1964)'un tahminlerine göre 1835 yılındaki bütün Çimmesyanların toplam nüfusu 8.500 olup, bunun 1.200 kadarı Güney Çimmesyanı, 3.000 kadarı Kıyı Çimmesyanı, 1.700 kadarı Nisgağa ve 2.600 kadarı da Gitksandır. 1885 yılında Britanya Kolumbiyası'ndaki toplam nüfusları 4.500 kişidir. 1887 yılında 817 Çimmesyan Alaska'daki New Metlakatla'ya göç ettirilmiştir. 1895 yılında Britanya Kolumbiyası'ndaki nüfusları 3.550 olarak kaydedilmiştir. 1900 yılında 465 kadarı Alaska'ya göç ettirilmiştir. 1963 yılında Britanya Kolumbiyası'ndaki nüfusları 6.475 olarak erilir. 1980 yılındaki nüfusları 9.494 olup, bunun 3.149 kadarı Gitksan, 2.893 kadarı Nisgağa ve 3.452 kadarı da ayırt edilmeksizin Kıyı ve Güney çimmesyanıdır.
Alaska Yerli Dil Merkezine göre Çimmesyanların günümüzdeki nüfusu ve anadillerini konuşabilen kişi sayısı:
Dil ve Eğitim
Kıyı Çimmesyan dilleri (İng. Maritime Tsimshianic, Lower Tsimshian)
Kıyı Çimmesyancası (İng. Coast Tsimshian, Tsimshian proper, Northern Tsimshian, Smalgyax̣, Smalgax)
Güney Çimmesyancası (İng. Southern Tsimshian, Sgüüx̣s)
İç Çimmesyan dilleri (İng. NassGitksan, Interior Tsimshianic, Inland Tsimshianic)
Nisgağaca (İng. Nisgaa, Nisqaa, Nisg̱aa, Nishga, Nisgha, Niska, Nass, Nishka)
Gitksanca (İng. Gitksan, Gitxsan, Gitksanimx̣)
Güney Çimmesyancası 1970 lerde tükenmiştir ve her iki Kıyı Çimmesyan dili arasında karşılıklı anlaşma olmaz iken, İç Çimmesyan dilleri arasında karşılıklı anlaşma olur.
Edebiyat
Çimmesyan edebiyatının ilk örnekleri sözlüdür ve malesk (hayat deneyimi hikayeleri) ile adaawx (efsaneler) olarak ikiye ayrılmaktadır. Adaawx mitolojik ya da doğaüstü karakterler ile hayvanların ve insanların ruhlarıyla dolu efsane ve masallardır. Malesk denilen hikayelerde diğeri gibi doğaüstü karakterler bulunmaz ve eğlenceli ya da kişinin hayatta kalma mücadelesi gibi gerçek yaşanmış öyküleri içerir.
Aile
Akrabalık sistemi İrokua akrabalığı tipindedir. Boylu mazı ağacından yapılan uzun evlerde kalabalık bütün aile kalır. Evlilik töreni bir dizi uzun törenlerden oluşur. Doğum sırası ve sonrasında hem erkek hem de kadınların bazı gıdaları yemeleri tabudur. Diğer bütün Pasifik Kıyısı halkları gibi çimmesyanlar da potlaç (yaawk) törenleri düzenlerler.
Toprakları
Güney Çimmesyanları: Tarihi olarak üç köyleri vardır: Kitasoo, Kitkiata, Kitlakatla. Britanya Kolumbiyası'nda Klemtu'daki Kitasoo'da 1980 lerden beri Heiltsuklarla (Haihais, Xaixais) birlikte yaşarlar. Kitkiata 1860 lar ve 1880 ler arasında terkedilmiş, misyoner William Duncan tarafından Metlakatla misyonuna taşınmışlardır. Kızılderililer ve antropologlarca Kitlakatla köyü en muhafazakar Çimmesyan köyü olarak kabul edilir.
Kıyı Çimmesyanları: Tarihi olarak Aşağı Skeena Nehri'nin aşağısındaki kanyonlarda on grup olarak yapılanırlardı: Gitwilgyots, Gitzaklalth, Gitsees, Ginakangeek, Ginadoiks, Gitandau, Gispakloats, Gilutsau, Gitlan, Gitwilkseba. Bir kısmı misyoner William Duncan tarafından Metlakatla misyonuna taşınmış, sonra Alaska'daki New Metlakatla'ya götürülmüşlerdir.
Gitksanlar: Tarihi köyleri: Kitwanga, Kitwancool, Kitsegukla, Kitanmaks (Hazelton), Kispiox, Kisgegas, Kuldo.
Komşuluk
Nisgağalar kuzeyde Tahltanlar, batıda Tlingitler, doğuda Gitksanlar ve güneyde Kıyı Çimmesyanlarıyla; Gitksanlar kuzeyde Tahltanlar, batıda Nisgağalar, doğuda Sekaniler, güneyde Vetsuvetenler ve Kıyı Çimmesyanlarıyla; Kıyı Çimmesyanları kuzeyde Nisgağa ve Gitksanlar, batıda deniz ötesi Haydalar, doğuda Vetsuvetenler ile Haislalar, güneyde ise Güney Çimsiyanlarıyla; Güney Çimmesyanları kuzeyde Kıyı Çimmesyanları, batıda deniz ötesi Haydalar, doğuda Haislalar ve güneyde Heiltsuklarla komşudur.
Avcılık ve toplayıcılık
Avcı ve toplayıcı olan diğer Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri gibi Çimmesyanların da geleneksel geçim kaynağı Pasifik sombalığı avcılığıdır. Kış sonunda nehirlerin buzunun kırıldığı zamanda (kabaca şubat-nisan ayları) ana iş Nass Nehri'nde Thaleichthys pacificus (mumbalığı) yakalamaktır. Mumbalığ Çimmesyan ekonomisinin bel kemiğidir veya kurutularak ileride yenmek üzere saklanır ya da yağı çıkarılır. İyot bakımından oldukça zengin olan bu yağ asırlarca Çimmesyanların tekelinde kalmıştır. Tsuga heterophylla, Sitka ladini, Pinus contorta gibi ağaçların soymukları (kambiyum) yenmek üzere toplanır.
Haziran başlarında martı yumurtaları ile istiridyeler toplanır.
Düzenli avlanan avlar arasında katır geyiği, Kanada geyiği, fok, denizaslanı (Eumetopias jubatus ile Zalophus californianus), deniz samuru, ak dağ keçisi, Amerika yaban koyunu, ayı, oklu kirpi (Erethizon dorsatum), rakun, marmot, rengeyiği, sığın, puma, tavşan, Kanada vaşağı gibi memeliler ile kartal, kuğu, kaz, ördek gibi kuşlar sayılabilir.
Din
Şamanizm
Çimmesyan şamanizminde ana öge We-gyet ya da Txamsem olarak adlandırılan kuzgun ruhudur ve bunun bir de Logobola adlı erkek kardeşi bulunur. Logobola taze ve temiz su eksikliğinden sorumludur ve sis çıktığında Txamsem kaybolur. Erdem ve vücudun saflaştırılması ya temizlik ya da açlık yoluyla yapılır.
Sanat
Sanatları hem Alaska yerli sanatı hem de Pasifik Kuzeybatısı sanatı içinde değerlendirilir. Diğer kıyı halkları gibi Çimmesyanlar da boylu mazı ağacının kabuğunu ana malzeme olarak kullanır ve bununla araç gereç, giyim, çatı kaplama, zırh, yapı malzemesi ve kano yapılır. Hatta Tlingitlerden aldıkları ve Çilkat dokuması denen tekstil ürünlerinde de bu kabukları kullanarak kendilerine adapte etmişlerdir. Totem direği en görkemli sanat ürünleri arasında yer alır.
Simalar
Don G. Wesley, Hereditary Chief, Gisputwada, Gitwilgyots.
Jeff Morris Speaker Pro Tem and Representative Washington State House of Representatives
Charles Dudoward, Hereditary Chief of Ginaxangiik, artist, painter, merchant
Betty Sampson, Gitando, artist, weaver, painter
Frederick Alexcee, artist
William Beynon, Gitlaan and ethnographer
Rev. William Soloman White, Gitlaan
George William Jeffrey activist
Heber Clifton, hereditary chief of the Gitga'ata and community leader
Marcia Crosby, art historian
Alfred Dudoward, hereditary chief of the Gitando, and leader of the Port Simpson Methodist Movement. co-founder of the Native Brotherhood
Pauline Dudoward, Gitnadoix, Teacher, and language teacher, pioneered the resurgence of the language and culture in the 1970s. Wife of head chief of the Lax Kw'alaams.
Verna Helin, Ginaxangiik boyundan öğretmen, 1970 lerde Çimmesyan dil ve kültürünün yeniden canlandırılmasından öncülük etmiştir ve Lax Kw'alaams reisinin karısıdır.
Benjamin Haldane, Metlakatla köyünden öncü fotoğrafçı
Bill Helin, sanatçı
Calvin Helin, Ginaxangiik boyundan avukat, iş adamı ve yazar
William Jeffrey, Gitwilgyoats boyundan irsi reis, aktivist, oymacı
Paul Legaic, Gispaxlo'ots boyundan irsi reis, tüccar ve New Metlakatla'nın ilk polis şefi.
"Old" Legaic, Gispaxlo'ots boyundan irsi reis, Paul Legaic'in amcası/dayısı.
Joshua Tsibasaa, Kitkatla reisi
Rev. Edward Marsden, rahip
Charles Menzies (antropolog)
Odille Morison, çevirmen ve sanat koleksiyoncusu
Rev. William Henry Pierce, misyoner ve anı yazarı
Peter Simpson, Yerli hakları aktivisti
Henry W. Tate, Gispakloats boyundan sözlü tarihçi, kabile başkanı
Roy Henry Vickers, sanatçı
Willy White, Gitwilgyoats, Gitwilgyoats boyundan Çilkat dokuması ve sanatçı
Arthur Wellington Clah, çevirmen ve Rahip Duncan'a sm`algyax dilini öğreten ilk kişi
Walter Wright, Gits'ilaasü (Kitselas) boyunun irsi reisi ve sözlü tarihçi
Shannon Thunderbird, şarkıcı, söz yazarı, konuşmacı, yazar, sanat eğitimcisi
Edward E. Bryant, sanatçı
Eric G. Cook, Gispwudwada boyunun irsi reisi
Ira C. Booth, Metlakatla, Alaska, Çimmesyan tarihçisi
Russell Gamble Sr., Kitkatla'dan toplum lideri