Menâpirzâde Nuri Bey

Yusuf Paşazade (Menapirzade) Nuri Bey, Reji Komiseri Nuri Bey (d. 1844, Kahramanmaraş - ö. 16 Temmuz 1906 İstanbul), Gürcü asıllı Osmanlı siyasetçi, müzisyen.
Osmanlı Devletinde meşrutiyet rejiminin kurulması için mücadele etmiş; bu amaçla Yeni Osmanlılar adlı gizli örgütün kurucuları arasında yer almış bir Osmanlı aydınıdır. Devrin diğer muhalif aydınları Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi gibi yurtdışına çıkıp yayınladıkları Hürriyet Gazetesi'nde onlara katıldı. II. Abdülhamit döneminde padişahın has müşavirliği, mabeyn katipliği ve tütün rejisi komiserliği gibi önemli görevlerde bulundu; reji komiseri lakabıyla anıldı. Şiirleri, güfteleri ve birkaç tiyatro eseri ve besteleri vardır.
Osmanlı sadrazamlarından Gürcü Ağa Yusuf Paşa'nın oğludur.
Yaşamı
1844 yılında Kahramanmaraşta dünyaya geldi. Babası, o sırada Maraş mutasarrıfı olan Gürcü Ağa Yusuf Paşa, annesi ise saraylı bir hanımdır.. Babası, III. Ahmet saltanatında kısa bir süre sadrazamlık yaptı ve o henüz çocukken idam edilerek öldü. Annesi de yedi ay sonra hayatını kaybetti
Nuri Bey, Beyazıd Rüştüyesinde öğrenim gördü. Ayrıca Fransızca ve çeşitli ilimler konusunda ders aldı. Annesinin saraylı olması ve ağabeyi Fazıl Bey'in II. Abdülhamitin üvey annesi Piristu Kadın Efendi ile evli olması nedeniyle sarayla yakın ilişkisi vardı. 1853te henüz bir çocukken Harem-i Hümayuna katip olarak alındı. Memurluk yaşamına Tercüme Kaleminde devam etti.
İlk evliliğini 18 yaşında iken yaptı, bu evlilik boşanma ile sonuçlandı. İkinci evliliği 1861'de evlendikten birkaç ay sonra eşinin koleradan ölümü ile son buldu. Eşinin ölümünden sonra hicaza gidip hacı oldu. Üçüncü kez evlenerek son eşinden üç çocuk sahibi oldu.
Genç Osmanlılar Cemiyetinin kuruluşu
Tercüme Odası ve Mirat Mecmuasından tanıdığı, Tanzimat devrinde Osmanlı Devleti'nde yürütülen ıslahat çalışmalarını yeterli bulmayan arkadaşları ile birlikte ( Namık Kemal, Mehmet Bey, Ayetullah Bey, Refik Bey ve Reşat Bey) 1865'te Meslek adında gizli bir ihtilalci örgüt kurdu (Örgüt, daha sonra Yeni Osmanlılar Cemiyeti adını almıştır). Belgrad Ormanı'ndaki ilk toplantıda diğer beş üyenin oylarıyla örgütün başkanı oldu.
Örgüt, 5 Haziran 1867 günü meclisin dağıtılmasını, devletin ileri gelenlerinden Mehmet Emin Ali Paşa, Keçecizade Fuat Paşa, Mütercim Mehmed Rüşdi Paşanın öldürülmesini planladı ancak planları ortaya çıktı. 3 Haziran 1867de hükümet tarafından Cemiyete karşı geniş bir takip ve tutuklama hareketine girişildi. Nuri Bey, gıyabında yapılan bir yargılama sonucu arkadaşları Mehmet ve Reşat Beylerle birlikte 15 yıl Akkada sürgün cezası aldı ve Avrupaya kaçtı.
Avrupaya kaçışı ve Paris Komünü
Yurtdışına kaçmış olan diğer muhaliflerle 10 Ağustos 1867de Pariste Fazıl Mustafa Paşanın evinde yapılan toplantının ardından Reşat ve Mehmet Beylerle Jersey Adası'na gitti.; Sultan Abdülazizin Paris ziyareti sırasında Jerseyde bulundu. Sultanın Yeni Osmanlılar tarafından 1869dan itibaren Pariste çıkarılan "İttihat" adlı gazetenin yazarlarından birisi oldu.
1870te Fransa'nın yenilgisi ile sonuçlanan Fransa-Prusya Savaşı'nın ardından kuşatılan Pariste Mehmet ve Reşat Beyler ile birlikte gönüllü olarak şehrin savunmasına katıldı.. Paris'in Almanlar'a teslim olmasından sonra 3 arkadaş Belçikaya geçerek gazeteci Agah Efendiye misafir oldular.
Nuri Bey, genel af üzerine 1872de Reşat Bey ile birlikte Türkiye'ye döndü; Namık Kemal'in çıkardığı "İbret " gazetesinde Paris Komünü'nü savunan yazılar yazdı.
Akka Sürgünü
1 Nisan 1873te Namık Kemalin Vatan yahut Silistre adlı oyununun Gedikpaşa Tiyatrosunda sahneye konulmasından sonra Nuri Bey, İbrette halkın coşkusunu aktaran bir yazı yazdı. Gazete, 6 Nisan 1873'te kapatıldı. Bunda, özellikle Nuri Bey'in 131 sayılı İbretteki yazısı etkili olmuştu. O gün, kimi konuları görüşmek için edebi kurulunda görev yaptığı Güllü Agop Tiyatrosu'na giden Nuri Bey, tutuklandı.. Aynı gün tutuklanan Namık Kemal, Ahmet Mithat, Tevfik Ebüzziya ve Hakkı Beylerle birlikte 9 Nisan'da bir vapura bindirilerek İstanbuldan uzaklaştırıldı. Akkaya sürüldü. 3 yıl 2 ay Akkada kaldıktan sonra V. Murat'ın tahta çıkması üzerine 1876da İstanbula döndü. Sürgün yaşamını Akka adlı eserinde anlattı.
II. Abdülhamit devri
Sürgünden döndükten sonra İstanbulda Meclis-i Sıhhiye üyesi oldu. II. Abdülhamit devrinde şehzadeliğinden beri tanıdığı padişahın has müşavirliği, mabeyn katipliği ve tütün rejisi komiserliği gibi görevlerde bulundu. II. Abdülhamitin İttihad-i İslam adlı siyasi projesine yakın durdu.. 9 Nisan 1888de kendisine bala rütbesi verildi.
1906da hayatını kaybetti. Türbesi Kısıklı'da Selami Ali Efendi Türbesi haziresindedir.
İbnülemin Mahmut Kemal İnal, "Nur-ül Kemal" adlı biyografik eserde Menapirzade Nuri Beyin yaşamını anlatmıştır.
Edebiyatla da uğraştı. Birkaç kitabı, makaleleri, şiirleri vardır. Doğu ve batı müziği konusunda bilgili olan Nuri paşa, piyan ve flüt çalardı. Halkın beğenisini okşayan güfte ve besteler yapmıştır.
Hakkında yazılan eserler