I. Athanasios (İskenderiye piskoposu)

İskenderiye'li Athanasios () (Damanhour, yaklaşık 296-298 İskenderiye, 2 Mayıs 373) İskenderiye piskoposu ve şiddetli Ariusçuluk karşıtı. Kıpti Kilisesi tarafından İskenderiye'nin 20. papası olarak kabul edilir. Yaşadığı dönemde Ortodoksluğun babası ve Kilise Babası olarak da adlandırılmıştır.
İskenderiye'li Atanasius 1568 yılında Papa V. Pius tarafından Kilise Doktoru ilan edilmiştir.
Yaşamı
Athanasios 296/298'de belki de 300'de doğdu. Kısa boylu ve koyu esmer tenli olduğundan (rakipleri onu kara cüce diye tanımlarlardı) Kıpti halkından olma ihtimali güçlüdür. Eserlerinde Platon, Homeros, Aristo ve Neoplatonculukla ilgili aktarımları Yunan kültürüne mükemmel derecede hakim olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda dönemin İskenderiye'sini derin İncil bilgisinin olduğu bir merkez haline getirmiştir.
Gençliğinde aralarında Büyük Antonius'un olduğu Mısır çöllerinin keşişleriyle, ki Mısır'da yetişen bu kuşağa Çöl Babaları da denir, birlikte oldu. Çöl Babaları'ndan kendi kendini disipline etmeyi ve düşmanları tarafından bile saygı duyulmasını sağlayan çileciliği öğrendi. Keşişlerle iyi ilişkileri sonraki dönemlerde de sürdü ve defalarca gittiği sürgünlerde hep onları buldu.
Genç yaşta İskenderiye patriği İskenderiye'li Alexander'ın (ö. 328) ev işlerine bakmaya başladı ve onun yardımcısı oldu. 318 yılında patlak veren Ariusçuluk krizinden önce yazdığı iki kitap bulunmaktadır: Biri Paganlara Karşı, diğeri περί ενανρπήσες του Λόγου (Kelam'ın Enkarnasyonu Üzerine) idir.
319'de Athanasios henüz genç bir diyakoz iken, rahip Arius, İsa'nın henüz bulunmadığı bir dönemin olduğunu ve Baba'nın Tanrı İsa'yı yaratmadan önce de varolduğunu ve bu yüzden aynı sayılamayacakları düşüncesini seslendirmeye başlamıştı.
Patrik Aleksandros'un 321 yılında Ariusçuluğu mahkum eden fermanı, tarz ve içerik bakımından kısmen Athanasios'tan kaynaklanmış olabileceğini düşündürür. Athanasios İznik Konsili'nde de Aleksandros'a eşlik etmiştir. Bugün elimizde bulunan Konsil raporlarından biri onun tarafından tutulmuştur. Bu raporda Baba ile Oğul'un Arius'un iddia ettiği benzer tözlerden ὁμοιούσιος (homoiousios) değil, aynı tözlerden ὁμοούσιος (homoousios) geldiği şeklindeki ortodoks görüş ifade edilmektedir.
328'de Athanasios selefi Aleksandros'un yerine patrik oldu ve aynı yıl I. Konstantin, Arius'un sürgün cezasını kaldırdı. Athanasios, Arius taraftarlarının ve Likopolisli Meletius'un karşı çıkmasına rağmen Mısır kilisesi tarafından piskopos olarak seçildi. Meletius, İznik Konsili'nin kararına karşın kilisenin yeniden birleştirilmesini istiyordu. Çok geçmeden Arius partisinin lideri tarafından Athanasios'un kendi kilisesine zulmettiği şeklinde bir söylenti yayıldı. Athanasios, 335'te Sur'da (Tyre) toplanan piskoposlar toplantısında sanık sandalyesine oturtuldu ve suçlamalara maruz kaldı. Toplantıda patrik Eusebius ve Arius yanlıları Athanasios'u azlettiler ve Athanasios'un Mısır'ın tahıl gemilerinin sevkini engelleyebileceği söyleyerek imparator I. Konstantin tarafından sürgüne gönderilmesini sağladılar. Athanasios 7 Kasım 335'te Almanya'nın Trier kentine sürgüne gönderildi ve orada Episkopos Trier'li Maximin'in yanına sığındı.
Konstantin'in ölümünden sonra oğulları, bitmek bilmeyen Ariusçuluk çatışmasından dolayı sürgüne gönderilen piskoposları geri getirme kararı verdiler. Ama 341'de Athanasios bir kez daha İskenderiye'yi terk etmeye zorlandı. Sonraki yılı Roma ve Aquileia'da geçirdi. Burada kaldığı süre içinde Papa I. Julius (337351) ve Romalı ruhban kesimi ile iyi ilişkiler geliştirdi.
II. Konstantin'in 340 yılında ölümünden sonra Konstans Batı'nın neredeyse tek hakimi oldu. I. Julius'un öğütlerine uyan Konstans kardeşi II. Constantius'i 342'de Serdika (bugünkü Sofya) konsilini toplamaya ikna etti. Bu konsile, sürgüne gönderilmiş olan Athanasios ile yine Arius'a karşı olan ve sürgüne gönderilen Markell'in de çağrılmış olduğunu duyan doğulu piskoposlar konsili terk ettiler. Athanasios'un tekrar İskenderiye'ye dönebilmesi ancak Konstans'in kardeşi II. Konstantius'u bir iç savaşla tehdit etmesinden sonra mümkün olabildi.
Konstans'ın 450'de ölmesinden sonra, iktidar II. Konstantius tüm imparatorlukta gücü eline geçirdi ve Ortodokslara karşı baskıyı sertleştirmeye başladı. Athanasios imparator tarafından düzenlenmiş bir konsil tarafından yargılandı ve yeraltına geçmeye zorlandı. Sonraki yıllarda Athanasios çöllerdeki keşişlerine arasında katıldı. Roma tacı pagan imparator Julius'un eline geçince, imparatorun af kararı ile 8 Şubat 362'de Athanasios'un sürgün cezası tekrar kaldırıldı ve Athanasios bir kez daha İskenderiye'ye döndü. Aynı yıl Athasius, Tomus ad Antiochenos tartışması olarak bilinen Üçlü-Birlik inancını temel kabul edecek bir ruhban meclisi topladı.
Sürekli değişen politik ve dinsel dengelerden dolayı Athanasios beş kez, belki de yedi kez sürgüne gönderildi ve sonra geri getirildi. "Athanasios Contra Mundum" (Athanasios dünyaya karşı) şeklindeki latince bir deyim bu durumu anlatır.
Teolojisi
Kısmen tartışmalı bir teolojiye sahip olan Athanasios yeni bir teolojik sistem ya da terminoloji icat etmemiştir. En büyük meziyeti, Yunan felsefesinin çok fazla etkisi altında kalma riskine karşı Hristiyanlığı savunmuş olmasıdır. Yanlışlanması zor bir akıl yürütme aracılığıyla, Kutsal Kitapın vahyettikleri ile Yunan felsefesi arasındaki ayrımı göstermeyi başarmıştır.
Athanasiosun Tanrı Görüşü
Kutsal Ruhun İlahiliği Üzerine Serapion a I. Mektup, eserinde Athanasios şunları belirtiyor: Öyleyse Tanrı bir Üçlü-Birliktir, kutsal ve eksiksizdir, ve Tanrı; Baba, Oğul ve Kutsal Ruh ile birlikte Tanrı olduğunu açığa vurmaktadır. Özünün tam, eksiksiz olması ile öyle ki onun doğasında kendi özünden olmayan hiçbir yabancı şey bulunamaz. Biri yaratıcı diğeri yaratılmış olan iki farklı özden bir araya gelmemiştir, ancak tümüyle yaratıcı olan tek bir öze sahiptir... Athanasios, Tanrının hiyerarşik olarak üçlemede en üst düzeyde olduğu fikrini bütünüyle reddetmiştir. Buna göre, Oğul Babadan ilahi açıdan daha önemsiz ya da alt kademede değildir. Tıpkı bunun gibi Kutsal Ruh için de Oğuldan daha az ya da daha alt mertebe olduğunu söylemek mümkün değildir. Her biri aynı öze sahip olduğu için, hepsi birbiriyle eşit, homojen ve ebedi bir doğaya sahiptir. Öyle ki bunun anlamı her birinin aynı öz olması nedeniyle, her birinin varlığı birbirine bağlıdır ve özünde bir olan bu üçlü birlikteliğin kendisi Tanrıdır.
Athanasiosa göre, Origenesi takip ederek öğreten Ariusun söylediği gibi, Tanrı yaratan olmasından dolayı kelam olan Logosa (Oğul) kainatın yaratılışı için bir araç olarak ihtiyaç duymamıştır. Ariusa göre Tanrı öncelikle evreni ve daha sonra Logosu yaratarak Oğul/Logosun dünyayı kurtarmak için gelişinin önünü açmıştır. Arius Logosu aslında bir nevi, Tanrıdan ziyade yaratılmış olanlar kümesine konumlandırmaktaydı. Buna karşılık Athanasios ise Oğulun aslında Tanrının özünün bir devamı olduğunu hatırlatmıştır. Bundan dolayı Oğulun yaratılmış bir varlık olarak sınıflandırılması mümkün değildir. Oğul aynı öze sahip olmasından dolayı ezelden beri zaten her zaman Baba gibi olmuştur. Oğul güneşten gelen ışık gibi temsil edilebilir, öyle ki Tanrının özünde bir ayrılık bulunmamaktadır, Baba ve Oğul tek bir varlıktır.
Athanasiosun Kefaret Teolojisi
Athanasios, kelamın (Logos) beden alması (vücut bulması) ve Oğulun ölümünü, Tanrının tüm insanlığı kurtarma niyetini takiben açıklamaktadır. İnsan olma yoluyla Logos, insanlığı tanrılaştırmıştır. Oğul, sadece kendi ölümünü değil aynı zamanda tüm insanlığın ölümünü alt etmiştir. Logos insanlığın kurtuluşu ve ebedi yaşamın sağlanması için tamamen insan olmalıydı. Paganlara Karşı, isimli eserinde, Logosun enkarnasyonu (vücut bulma) ve ölümü utanç verici olarak gösterilmekle birlikte, aynı zamanda insanlığın Tanrıyı yüceltmesi için de daha fazla neden sağlamaktaydı.
Athanasiosun Kristolojisi
Athanasios (Sözün (Logosun) Benden Alması (Enkarnasyonu) Üzerine, isimli eserinde Mesihi insan bedenindeki söz (Logos) olarak tanımlamıştır. Mesihin tamamen insan olması durumunda ise, Athanasios Mesihin tanrısallığı konusunda ısrarcı olma tutumu sergilemiştir (Tomus ad Antiochenos). Mesihin ölümünü ise Logosun Babaya geri dönüşü olarak tanımlamıştır.
Üçlü-Birlik inancını ifade eden Amentü de onun adını taşımaktadır: Atanasyan Amentüsü