Hadis çeşitleri

Hadisler bir rivayet zinciri ile İslam'daki önemli kişilere isnad edilen söz, fiil veya davranışlardır. Hadisler, muhaddis denilen hadis alimleri tarafından değişik sınıflandırmalara tabi tutulmuşlardır. Ancak bu sınıflandırmalar mutlak olmayıp sınıflandırmayı yapan kişinin bilgi altyapısı, ön kabulleri, tanımları ve değerlendirmeleri gibi öznel unsurlara dayanır..
Metin itibarıyla hadisler
Metin itibarıyla hadisler, hadis-i şerifler ve hadis-i kutsilerdir.
Hadis-i kutsi
Kutsi hadislerin kaynağı, Peygamber'e vahyi getiren Cebrail, sözleri Allah'tandır. İlahi bir ifade kullanır ("Ey kullarım!" gibi). Bu hadislerde Peygamber sadece ravi durumundadır.
Hadis-i şerif
Söz ve içeriği İslam Peygamberi'ne ait hadislerdir.
Nakledilişlerine göre hadisler
Hadisler, bir haber çeşididir. Konusu İslam Peygamberi olmayan konularda rivayet edilen sözlere genelde İslam'da haber denir. Rivayet zinciri (senet) açısından hadisler veya daha genel bir ifadeyle haberler, birçok gruba ayrılırlar:
Ahad haberler
Mütevatir hadislerde şart koşan kalabalık yerine en fazla üç kişinin Peygamber'den rivayet ettiği hadislerdir. Şu çeşitleri mevcuttur:
Aziz haberler
Aslen garib olan, fakat başka bir rivayet kanalıyla kuvvet bulmuş haberlere denir.
Garib haberler
Metin veya isnad yönünden yalnız, tek başına kalmış, başka kanallarla teyyid edilmemiş haberlere denir. Çeşitleri şunlardır:
Ferd-i mutlak
Haberin isnadında hadisi rivayet eden sahabi veya ondan rivayet eden tabi'i sayısının birden fazla olmamasıdır.
Ferd-i nisbi
Bir yerinde tek bir ravi olan hadislerdir. Bu hadisi daha önce ve sonra birçok kişi iletmiş olabilir. Fakat rivayet zinciri olan senedin bir halkasında tek kişi bulunmaktadır. Böyle bir hadis, buna rağmen diğer halkalarda çokça rivayet edildiğinden meşhur olabilir.
Meşhur haberler
Rivayet zincirinin her halkasında (her tabakada) en az üç isnadla rivayet edilen, ancak tevatür derecesine ulaşmayan haberlerdir.
Mütevatir haberler
Yalan üzerinde isteyerek veya istemeyerek ittifak etmeleri aklen mümkün olmayan bir kalabalığın aynı şekilde kendisi gibi bir kalabalıktan rivayet ettiği haberlerdir. Bu kalabalığın en az kaç kişi olması gerektiği konusunda ayırlığa düşülmüş, en az dört, beş, yedi ve daha büyük sayıları öne sürenler olmuşsa da bu en az sayılarının bağlayıcı bir özelliği yoktur; yani sayıca bağlayıcı bir sınırlama mevcut değildir. Bağlayıcı olan rivayet eden kalabalığın aklen yalan üzere ittifak etmesinin mümkün görülmemesidir. Mütevatir hadislerin çeşitleri şunlardır:
Mütevatir lafzi
İçeriği açısından aynı şekilde geniş bir kalabalık tarafından aynı şekilde nakledilen haberlerdir. Buna verilebilecek en güzel örnek Kur'an-ı Kerim'dir. Hadisler arasında da lafzen değişmeyerek bize kadar gelenler olmakla beraber sayıları azdır. Bu tür hadislere bir örnek Cennet'le müjdelenen on sahabe ile ilgili hadistir.
Mütevatir manevi
Lafzen aynı olmamakla birlikte ruhen aynı olan ve yukarıda zikredildiği gibi bir kalabalıktan nakledilen hadislerdir. Burada metinde mütevatir olan, haberin özüdür. Mesela bir kanaldan "şu kişi bir at hediye etti" şeklinde rivayet edilen bir hadisi başka bir kalabalık "şu kişi para hediye etti" şeklindeyse mütevatir olan, o kişinin hediye ettiği haberidir.
Zayıf hadis
Zayıf hadis ya da munkati hadis, senet veya metninde (ravilerde tutarsızlıklar olması, ravinin yalancı olması, senet zincirinin tutarsızlığı gibi) tutarsızlık bulunan hadislerdir. Bunların en alt seviyesi mevzu hadisler, yani sonradan ortaya çıkarılmış, senedinde bilinmeyen kişileri ihtiva eden ya da yaşça birbirini görmüş olması mümkün olmayan kişilerin birbirine hadis naklettiğini iddia eden hadis senetleridir. Ancak İslam'da bir hadisi bağlayıcı olarak mevzu olarak tasnif edebilecek bir merci olmadığından bir hadis alimine göre mevdu (uydurma) olan bir hadis, başka bir alim için sadece zayıf olabilir.
Nasih ve mensuh hadisler
Hadis ilminin önemli konularından biri olan nesh, birbirine zıt olan iki hadisin birleştirilmesi ve uzlaştırılması mümkün olmadığında aralarında bulunduğuna hükmedilen bir iptal keyfiyetinin olduğuna, yani biri ile getirilen hükmün diğeri ile getirilen hükme son verdiği hükmünü çıkarmaya denir. Genelde emirlerde mümkündür. Sadece haber içeren hadislerde kullanılması caiz değildir.
Sıhhatine göre haber çeşitleri
Ahad haberler, sahih (güvenilir) ve zayıf olabilirler. Bu yüzden bu haberler, sıhhatleri açısından makbul ve merdud olarak iki kısma ayrılırlar:
Hasen haberler
Sözlük anlamıyla "güzel" demek olan hasen (Ar. ), hadis ilminde sahih ile zayıf arasında olup sahihe daha yakın olduğu için makbul hadisler arasında sayılan hadis çeşididir. Şu türleri bulunmaktadır:
Hasen li-zatihi
Özelliklerinin bütünüyle hasen olan haberlerdir.
Hasen li-gayrihi
Zayıf olmakla birlikte başka bir rivayetle kuvvet kazanan ve hasen derecesine yükselen haberlerdir. Ancak bu derece zatından dolayı değil, ondan başka (gayrı) bir rivayetten gelmekte olduğundan bu adla anılır.
Makbul haberler
Bu haberlerde ravilerin adalet ve zabt etme (hafızası kuvvetli olma) özelliğine sahip olması ve rivayetin zincirde kesintisiz olması gerekmektedir.
Mahfuz hadisler
Şaz olan hadisin karşılığı olarak makbul haberler arasında yer alan hadise mahfuz adı verilir. Şaz, sika ravinin zabt yönünden olsun, rivayetin çokluğu ve buna benzer tercihi gerektiren diğer yönlerden olsun, kendisinden daha üstün ravilere ters olarak rivayet ettiği ve rivayetiyle tek kaldığı hadistir. Böyle bir hadisin ravisi sika dahi olsa kendisinden daha üstün durumda olan ve daha fazla isnadla gelen diğer ravilerin rivayetlerine muhalif olan rivayetin terkini, diğer rivayetlerin tercihini gerektirir. Buna göre terkedilen hadis şaz, tercih edilen, yani kabul edilip alınan hadis de mahfuz diye adlandırılır.
Maruf hadisler
Münker veya şaz-merdud olan hadise mukabil tercih edilen hadise maruf denir. Münker veya şaz-merdud, zayıf ravinin sika ravilere ters olan rivayetidir. Buna göre maruf, münker rivayete karşı öncelik verilen sika ravilerin hadisidir.
Sahih haberler
Şu beş şartı yerine getiren hadislere sahih (Ar. ) denir:
Ravileri adil olmalıdırlar,
Ravileri zabıt, yani bir konuyu unutmadan rivayet etme kapasitesine sahip olmalıdırlar,
Haberin isnadı aralıksız (muttasıl) olmalıdır,
Haber şaz, yani güvenilir bir ravinin kendisinden daha güvenilir bir başka ravinin rivayetine ters, bu rivayetiyle de tek kalmış olmamalıdır,
Haber muallel, yani metin ya da isnadı açısından sağlığına şüphe getiren bir illeti olmamalıdır.
Sahih haberlerin çeşitleri şunlardır:
Sahih li-zatihi
Özelliklerinin bütünüyle sahih olan, yani yukarıda zikredilen şartları taşıyan haberlerdir.
Sahih li-gayrihi
Haberin ravilerinden birinde bir konuyu zabt etme (aklında tutma) konusunda şüpheler bulunmaktadır. Bu haberler, sahih (li-zatihi) olmaktan daha düşük bir seviyededirler (hasen). Böyle bir haber başka sahih bir rivayetle kuvvet bulursa sahihlik derecesine yükselebilir. Ancak bu derece zatından dolayı değil, ondan başka (gayrı) bir rivayetten gelmekte olduğundan bu adla anılır.
Sahibine göre hadisler
Hadisler, bir kişinin bir sözünü, tasvibini veya bir konuda susmasını iletirler. Bu kişinin kimliği de muhaddislerce sınıflama için bir gerekçedir. Buna göre hadisler şu gruplara ayrılırlar:
Maktu hadisler
Tabiin hakkındaki hadislerdir.
Merfu hadisler
İslam Peygamberi Muhammed Mustafa hakkındaki hadislerdir.
Mevkuf hadisler
Sahabe hakkındaki hadislerdir.
Hadiste ziyade
Hadis ilminde ziyade adı altında güvenilir (sika) olan bir ravinin bir haberi naklederken fazladan bir şeyler söylemesi anlaşılır. Bu ziyadenin, yani fazlalığın hükmü konusunda hadis alimleri ihtilaf edmişlerdir. Mesela bu fazlalıkla bir hüküm ortaya çıksa da, çıkmasa da arada fark gözetmeden fıkıh ve hadis ashabının bazılarının ziyadeyi makbul görmüşlerdir. Bu konuda farklı görüşte olan başka muhaddisler, yaptığı ziyade ile tek kalan adil kişinin ziyadesini kabul ederken ziyadenin bir hüküm ifade etmesi halinde kabulünün vacib olduğunu, aksi takdirde kabulüne gerek bulunmadığını ileri sürmüşlerdir. Şafi'i mezhebinden olan bazı alimler, ziyadenin ravi yönüde olmayıp sika bir kimseden gelmesi halinde kabul edilebileceğini, ravinin kendisi haberi bir kere noksan, sonra da ziyadesiyle rivayet etmesi halinde kabul edilmemesi gerektiğini söylemişlerdir. Yine hadis ehlinden bazı kimseler ise, sika olan kimsenin ziyadeli rivayetiyle tek kalır ve onunla birlikte başka hafızlar da onu rivayet etmezlerse, onun kabul edilemeyeceğini ileri sürmüşlerdir. Bu konuda daha farklı görüşler de mevcuttur.
Sair hadis tasnifleri
Bunun dışında başka daha komplike sınıflandırmalar mevcuttur. Bunlar mutabi ve şahid hadisler, muhkem ve muhtelif hadisler gibi tasniflerdir.
Terminoloji
Cerh ve Ta'dil: Hadis rivayet eden ravilerin dini ve bilimsel açıdan araştırılıp incelenmesini konu edinen ilim dalı.
Dirayet: Fakih'in rivayetleri akla ve bilime aykırı bularak, kendi cehd ve gayreti ile doğruyu bulma çabası. Dirayet ehli; Hadisleri mutlak nas kabul eden rivayetçi-nakilci yaklaşımın aksine akıl, bilim ve felsefeye önem veren akılcı yaklaşım sahiplerini ifade eder.
Eser: Sahabenin sözlerinin de içinde olduğu hadis.
Garib: Şaz veya aykırı haber, tek bir kişiden gelen nakil.
Gayri metluv vahiy: Hadisler bazı yorumlara göre okunmamış vahiylerden oluşur.
Gayri sahih: Senet itibarıyla sıhhat şartlarını taşımayan hadisler için kullanılan değerlendirme ifadesidir.
Haber: Kur'an, hadis, ashab ictihadı.
Haber-i ahad: Bir veya iki-üç kişinin yine bir veya iki-üç kişiden naklettiği haberdir.
Hadis hafızı: Hadis ilminin birçok usul ve ayrıntısını bilen ve en az yüz bin hadisi senetleriyle beraber ezberlemiş olan kişi.
Hadis hakimi: Rivayet edilmiş olan bütün hadisleri metinleriyle, senetleriyle, ravilerinin tarihleriyle, cerh ve ta'dilleriyle ezberleyen ve ihata eden kişidir. Zan olunduğuna göre hakim, yalnız İmam-ı Buhari'dir.
Hadis-i ahad: Bu şekilde İslam Peygamberi'nden rivayet edilen hadise denir.
Hadis-i kudsi: Manası Allahü teala tarafından bildirilip de, sözlerini Muhammed'in kendi kelimeleriyle aktardığı hadis.
Hasen: Güzel anlamında, sıhhat şartlarını taşımayan, ancak güzel bulunan "kusurlu" hadisler.
İmla: Söyleyerek yazdırma.
İsnat: Bir hadisi ravilerinin isimlerini zikrederek rivayet etmek.
İsrailiyat: Yahudi mitolojisini İslam'a aktaran hikayelere verilen isimdir.
Kezzab: Yalancılar, mevzu (uydurma) hadislerin uydurucuları, çoğ. kezzabin
Meşhur: İkiden çok fakat kısıtlı sayıda kişi tarafından rivayet edilmişken ikinci ve üçüncü asırlarda şöhret bulup büyük bir topluluk tarafından naklolunan haberdir.
Metluv vahiy ise Cebrail tarafından okunarak dikte edilmiş Kur'an için kullanılır.
Muhaddis: Hadis bilimiyle uğraşan kimse.
Muhadram: Muhammed'in döneminde yaşadığı ve müslüman olduğu halde Onu göremediği için sahabe olamayan ve hadis nakledemeyen kişi.
Muharriç: Bir hadisi isnatsız olarak nakleden kişi.
Münker veya şaz-merdud, zayıf ravinin sika ravilere ters olan rivayetidir.
Mütevatir: Yalan söylemek üzere ittifakları adete nazaran düşünülmeyen bir topluluğun verdiği haberdir. En güvenilir rivayetler için kullanılır. Örneğin; Zekatın miktarını bildiren "Mallarınızın kırkta birini zekat olarak getirip veriniz." hadisi mütevatirdir.
Nesh: Bir ayet veya hadisin diğerinin hükmünü kaldırması, "mensuh"; neshedilen
Rivayet: Bir sözü veya bir hadiseyi nakletmektir. Rivayet edene ravi, nakil denilir.
Sahabe: İslam Peygamberi'nin zamanında yaşayıp, onunla görüşmüş, müslüman ve aklı başında insanlar, çoğ. Ashab
Sahih: Senet itibarıyla sıhhat şartlarını taşıyan hadisler için kullanılan değerlendirme ifadesidir.
Senet: Bir metni kaynağına götüren nakil veya rivayet zinciri.
Sıhhat şartları: Hadislerde geleneksel hadisçilere göre rivayet zinciri itibarıyla bozukluk olup olmadığını ifade eder. Ancak hadisleri ayıklayarak temizleme ve bu hadislerden kabul edilebilir kaynaklar oluşturma eğilimindeki bazı eğilimler bu hadislerden akla, Kur'ana, İslam'ın ruhuna, fıtrata ve tabiata, tarihe aykırı olmama gibi "yeni şartlar" ile sıhhat şartlarını genişletmişlerdir.
Sika: Sözüne güvenilir kişi.
Siret: İslam Peygamberi'nin hayatı, ahlakı, dış görünüşü (çoğ. siyer)
Sünnet: İslam Peygamberi'nin uygulamaları, hüküm çıkarılan hadisler, ashabının, tabiinin ve ümmetin örnek aldığı usul.
Sünnetullah: Allah'ın sünneti, tabiat kanunları.
Şeyhülhadis: Kendisinden hadis rivayet olunan kişidir. İmam da denilir.
Tabiin: Sahabe zamanında yaşayan, ancak İslam Peygamberi'ni görmeyen kişi.
Tebeut Tabiin: Tabiin zamanında yaşayıp onlardan hadis nakleden Müslümanlar.
Tevsik: Doğruluğu kanıtlama.
Vahid Haber: Tek bir kişiye dayandırılan haberlerdir.