Sabiha Bengütaş

Sabiha Ziya Hanım (evlendikten sonra Sabiha Bengütaş, d. 1904, İstanbul - ö. 2 Ekim 1992, Ankara), Türk ressam ve heykeltıraş.
Sanayi-i Nefise Mektebi'nin heykel bölümünden mezun olan ilk kadın sanatçıdır.
Sanat yaşamı boyunca Atatürk, İsmet İnönü, Abdülhak Hamid, Ahmet Haşim, Namık İsmail, Bedia Muvahhit gibi birçok tanınmış kişinin heykel ve büstünü yapmıştır.
Yaşamı
1904 yılında İstanbul'da doğmuştur. Şeyhülislam Ebülhayır Ahmet Efendi sülalesinden Kaymakam Ziya Bey ile Asime Hanımın üç çocuğundan ikincisi olarak dünyaya gelen heykeltıraş, ilköğrenimine Eyüp Sultan Reşadiye Numune Mektebi'nde başlamıştır. Babası Ziya Beyin Şamda görevlendirilmesi üzerine dört sene sonra ailesiyle birlikte Şama giden sanatçı, burada bir yıl Fransız Katolik Mektebinde okumuştur.
Ailesinin İstanbula dönmesinin ardından Büyükadada yaşamaya başlayan Bengütaş, ilköğrenimini Köprülü Fuat Paşa Okulunda tamamlamıştır. Sanatçı, ailesinin lise eğitimini tamamlaması yönündeki ısrarlarına rağmen sanata olan eğilimi sebebiyle lise eğitimini bitirmeden 1919 yılında İnas Sanayi-i Nefise Mektebine girmiştir. Resim Bölümünde Feyhaman Duranın öğrencisi olarak başladığı eğitimini, ikinci sene girdiği bir modelaj dersinde kopya ettiği antik büstün heykeltıraş İhsan Özsoy tarafından takdir edilmesi üzerine Heykel Bölümünde sürdürmeye karar vermiştir.
Bengütaş yaşadığı bir hastalıktan dolayı heykel eğitimine iki yıl ara vermek durumunda kalsa da hastalığı süresince heykel sanatından kopmayarak 1922 yılında açılan Galatasaray Sergisinde bir büst sergilemiştir. Hastalığının ardından okuluna dönen Bengütaş, İnas Sanayi-i Nefise Mektebinin kapatılarak Sanayi-i Nefise Mektebiyle birleştirilmesiyle birlikte eğitimini Sanayi-i Nefise Mektebinde İhsan Özsoyun üç erkek öğrencisi içerisinde tek kız öğrencisi olarak sürdürmüştür.
Bengütaş, 1925 yılında katıldığı üç yarışmanın yanı sıra Sanayi-i Nefise Mektebi heykeltıraşlık öğrencileri arasında Avrupaya gönderilecek öğrencinin belirlenmesi için yapılan sınavda da birinci olmuştur fakat kadın olması nedeniyle onun yerine ikinci olan Ratip Aşir Acudoğu gönderilmiştir. Bengütaş, 1926 yılında da Taksim Abide Komisyonu tarafından Taksim Meydanına Gazi Mustafa Kemal Paşa namına dikilecek heykelin heykeltıraşı Canonicanın yanına gönderilecek sanatçının belirlenmesi için yapılan sınavda birinci olmuştur. Osman Nuri Ergin arşivinde yer alan 21 Mart 1927 tarihli, Canonicaya ithafen Fransızca olarak yazılan mektupta Sabiha Bengütaşın birinci, Hadi Baranın da ikinci olduğu fakat Bengütaşın 22 yaşında genç bir kız olması nedeniyle evlenme ihtimalinin olabileceği belirtilmiştir. Başarabileceğinden kuşku duyulan Bengütaş, yine kadın olduğu için yurt dışına gönderilmek istenmemiştir fakat Atatürkün kadın hakları konusundaki fikrini en çok benimseyenlerin başında gelen dönemin Milli Eğitim Bakanı Mustafa Necati araya girerek sanatçının İtalyaya, Pietro Canonicanın yanına gönderilmesinin vekaletçe uygun olduğunu belirten evrağı imzalamıştır.
Sabiha Bengütaş, İtalyaya gitmesinin ardından Canonica ile çok uzun süre çalışmamıştır. Canonicanın Cumhuriyet Abidesi planlarını hazırlamış olmasından ve döküm kısmının teferruatının Bengütaşı ilgilendirmemesinden dolayı sanatçı, Roma Güzel Sanatlar Akademisine yazılarak Ermenegildo Luppinin atölyesine devam etmiştir.
İtalyadaki çalışmasının ardından yurda dönen sanatçı, 1930 yılında Güzel Sanatlar Akademisinde düzenlenen Avrupa konkuruna katılmıştır fakat birinci olamamıştır. Çok yönlü bir sanatçı olan Bengütaş, meslektaşı Rezan Ramiz Hanım ile birlikte 1931 yılında düzenlenen güzellik yarışmasında jüri üyeliği de yapmıştır.
Yurda dönüşünün ardından yurt içinde çeşitli sergilere katılmaya devam eden Bengütaş, 1933 yılında Şair Abdülhak Hamit Tarhanın torunu Şakir Emin Bengütaş ile hayatını birleştirmiştir. Eşinin diplomat olması sebebiyle çeşitli dönemlerde yurt dışında ikamet eden sanatçı, birçok müze ve galeri gezerek farklı ülkelerin sanat eserlerini ve sanat anlayışlarını yakından deneyimleme fırsatı elde etmiştir. Eşinin görevi sebebiyle İtalyada uzun yıllar yaşayan Bengütaş, meslek çalışmalarına burada da devam etmiştir. Eşinin Moskovada görevlendirilmesi üzerine Moskovada da bulunan sanatçı, 1938 yılında burada bir sergiye katılmıştır.
Bengütaş aynı yıl, Atatürk ve İnönü için açılan anıt heykel yarışmalarına da katılmıştır. İki yarışmada da birinciliği elde eden sanatçı, heykellerin eskizlerini Türkiye'de hazırlamıştır. Bronzdan yaptığı İnönü heykelinin maketini 1941 yılında tamamlayan Bengütaş, heykeli de 1946 yılında tamamlamıştır. Heykeltıraşın yapmış olduğu diğer anıt ise Çankaya Köşkünde bulunan Atatürk heykelidir. İnönü heykeliyle aynı yükseklikte olan heykel, Carrara mermerinden yapılmıştır. İtalyada yapımı tamamlanan heykel, İnönü heykeliyle birlikte 1946 yılında Türkiyeye getirilmek istenmiştir fakat İtalyada II. Dünya Savaşının ardından yaşanan araç bulma sorunu nedeniyle heykellerin Türkiyeye getirilmesi ancak vefat eden Washington Büyükelçisi Münir Ertegünün naaşını taşıyan Amerikan Missouri zırhlısının refakatindeki Providence Kruvazörünün Napoliye uğramasıyla mümkün olmuştur.
Hayatı boyunca çeşitli sergilerde hem heykel hem de resimleriyle yer alan Bengütaşın katıldığı tespit edilen son sergisi, 1965 yılında Ankarada gerçekleştirmiş olduğu kişisel sergisidir. Eşinin emekliliği sonrası Ankara'ya yerleşen Bengütaş, 1988 yılında Nurol adında bir kızı kendisine manevi evlat edinmiştir. Yaşamının son dönemlerine kadar çalışmalarını sürdüren sanatçıya, Türkiyede plastik sanatlar ortamının oluşması ve gelişmesindeki katkılarından dolayı Plastik Sanatlar Derneği tarafından 1991 yılında onur belgesi verilmiştir. Bengütaş, 2 Ekim 1992de hayata gözlerini yummuştur.
Sabiha Bengütaşın Heykeltıraşi Eserleri ve Katıldığı Tespit Edilen Sergiler
Heykele başladığı ilk yıllarda ağırlıklı olarak arkadaş çevresinin büstlerini yapan Sabiha Bengütaş, İstanbulda Türk Ressamlar Cemiyeti tarafından gerçekleştirilen Galatasaray Resim Sergileri ile Atatürkün isteği üzerine Ankarada Güzel Sanatlar Birliği tarafından gerçekleştirilen Ankara Resim Sergileri gibi birçok sergide yer almıştır. Daha öğrencilik yıllarında, 1922de katıldığı katıldığı ilk sergi olan 4. Galatasaray Resim Sergisinde yapmış olduğu bir büstü sergilemiştir.
Sabiha Bengütaş, 1923 yılında gerçekleştirilen ve katılan heykeltıraşların tamamının kadınlardan oluştuğu 5. Galatasaray Resim Sergisine doğal boyutta iki adet büst, 1924 yılında gerçekleştirilen 6. Galatasaray Resim Sergisine ise Gülen Kız isimli portre, Çarşaflı Kadın isimli bir alçak kabartma ve bir portre çalışması daha olmak üzere üç eser ile katılmıştır. Temmuz-Ağustos 1925te düzenlenen 7. Galatasaray Sergisine ise Doktor Akil Muhtar, Sermet Bey ve Ressam Hikmet Onat büstleri ile katılmıştır.
Sanatçı, 1926da gerçekleştirilen 8. Galatasaray Resim Sergisinde biri Şair Ahmet Haşim Büstü, diğer ikisi kadın büstü olmak üzere üç adet büst, bir adet akademi ve bir adet kabartma olmak üzere beş eseriyle yer alırken 1927 yılındaki 11. Galatasaray Resim Sergisinde üç büst ile bir akademi olmak üzere dört eser sergilemiştir. Aynı yıl sanatçının ismine 4. Ankara Resim Sergisinde de rastlanmaktadır. Sanatçı bu sergiye iki büst ile katılmıştır.
Galatasaray Resim Sergilerinde 1928 yılından sonra ismine rastlanılmayan Bengütaş, 1929 yılında Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliğinin resmiyet kazanmadan önce Ankara Etnografya Müzesinde açtıkları 1. Genç Ressamlar Sergisine katılmıştır. Sanatçı aynı sene 6. Ankara Resim Sergisinde Bakus ve Kadın isimli çalışmasını sergilemiştir.
Bengütaş, Güzel Sanatlar Birliğinin 1930 yılında gerçekleştirdiği 7. Ankara Resim Sergisine asker, kadın, erkek, şehirli, köylü, genç, ihtiyar demeden halkın her kesimini kapsayan ve inkılapları simgeleyen Abide Eskizi ile Bedia Muvahhit Büstü isimli heykel çalışmalarıyla katılmıştır. 1931 yılında da İstiklal Caddesinde gerçekleştirilen Müstakil Ressamlar ve Heykeltıraşlar Birliği 4. Sergisinde ise bir büst ile mitolojik konulu bir alçak kabartma sergilemiştir. Sanatçının 1935 yılında ise Ankarada kişisel bir sergi açtığı bilinmektedir.
Bengütaşın eserleri, 1937 yılında iki sergide görülmektedir. Bunlardan ilki, Ankara Halkevi Ar Şubesi bünyesinde gerçekleştirilen I. Birleşik Resim Heykel Sergisi iken diğeri Ağustos ayında, İstanbul Festivali kapsamında, Güzel Sanatlar Akademisi bünyesinde gerçekleştirilen beş sergiden biri olan Türk Heykeltıraşları Sergisidir.
Sanatçı, eşinin görevi sebebi ile Moskovada bulunduğu 1938 yılında, Moskova Şark Eserleri Müzesinde Ana Başı isimli çalışmasını sergilemiştir. Aynı yıl Atatürk ve İnönü için açılan anıt heykel yarışmalarına katılarak birincilik elde etmiştir. Heykellerin eskizlerini Türkiye'de hazırlayan sanatçı, bronzdan yaptığı İnönü heykeli ile Carrara mermerinden yaptığı Atatürk heykelini 1946 yılında Romada tamamlayarak Türkiyeye getirilmesini sağlamıştır. Sabiha Bengütaş, söz konusu anıt heykel yarışması sonucunda yapmış olduğu Atatürk ve İnönü heykelleriyle anıt heykel yapan ilk Türk kadın heykeltıraş olarak da tarihte yerini almıştır.
Bengütaş, 1940 yılında gerçekleştirilen 2. Devlet Resim ve Heykel Sergisinde Hasan Ali Yücel ve Dr. Zeki Hakkı Pamir büstleri ile yer almıştır. 1941 yılındaki 3. Devlet Resim ve Heykel Sergisinde ise İsmet İnönü büstü, Dekoratif Baş ve Mitolojik Kabartma isimli üç çalışmasını sergilemiştir. Eşinin görevi nedeniyle çalışmalarını yurt dışında sürdüren sanatçının 1941 yılından 1960 yılına kadar olan süre içerisinde herhangi bir sergiye katıldığına dair bilgi yer almamaktadır. Sanatçının 1960-1961 yılları arasında Türk-Amerikan Derneğinde gerçekleştirdiği kişisel sergisi bulunmaktadır. Bengütaş, vermiş olduğu bir röportajda 1965 yılında bir sergi açtığını belirtmiştir. Ankarada gerçekleştirilen sergide yer alan Ali İhsan Kalmaz Büstünü Kara Harp Okuluna hediye ettiğini ifade etmiştir. Söz konusu sergi, Bengütaşın yer aldığının bilindiği son sergidir.
Sabiha Bengütaşın 1992 yılında hayata gözlerini yummasının ardından da sanatçının eserlerinin çeşitli sergilerde yer aldığı görülmektedir. Sanatçının annesi Asime Hanımın büstü 2011-2012 yılları arasında İstanbul Modernde gerçekleştirilen Hayal ve Hakikat-Türkiyeden Modern ve Çağdaş Kadın Sanatçılar Sergisinde sergilenmiştir. 2021-2022 yılları arasında Meşherde gerçekleştirilen Ben-Sen-Onlar / Sanatçı Kadınların Yüzyılı Sergisinde ise yine Bengütaşın adı karşımıza çıkmaktadır.
Bengütaşınn, manevi kızı Nurol Kamaninin hazırlatmış olduğu kişisel sitesinde verilen bilgiler ve heykel müzelerindeki kayıtlar doğrultusunda tespit edilen başka eserleri de bulunmaktadır. Sanatçının İstanbul Resim ve Heykel Müzesinde kendi büstü ile Namık İsmail, Ahmet Haşim ve Bedia Muvahhitin büstleri olmak üzere dört eseri yer almaktadır. Ankara Resim ve Heykel Müzesinde ise bir büst ile İnonü Büstü sergilenmektedir. Diğer eserleri arasında Abdülhak Hamit Büstü, Mevhibe İnönü Büstü, Hasan Ali Yücel Büstü, Foy D. Kohler Büstü, Talat Emin Büstü, Sabahattin Ergin Başı, Asker Heykeli, Emin Ali Sipahi Büstü ile Sanatçının Ağabeyinin Büstü bulunmaktadır. Sanatçının ayrıca çeşitli resim çalışmaları da söz konusudur.
Sabiha Bengütaş ve Şadırvan Dergisindeki Heykeltraşlığımız İsimli Yazısı
Sabiha Bengütaş, 1949 yılında Şadırvan Dergisi için kaleme almış olduğu Heykeltraşlığımız isimli yazısına, heykeltıraşiyi her düşünüşünde aklına Ortaçağda Roma Şehrinin Tarihçesi isimli kitabın geldiğini belirterek başlamıştır. F. Gregoroviusun kitaptaki bir cümlesini alıntılayan Bengütaş, 4. yüzyılda Romadaki heykel sayısının fazlalığının insanı, Roma halkının da mermerden yapılmış olduğunu düşünmeye iteceğini ifade etmiştir.
Söz konusu heykellerin bir kısmını yakından görmüş olduğuna ekleyen sanatçı, heykellerin Yunan adaları, Mısır, Anadolu ve Sudan gibi birçok farklı coğrafyadan geldiğini belirtmiştir. İrili ufaklı heykellerin ne denli mükemmel olduğundan söz eden Bengütaş, bunca sanat cennetlerini mevhum bir cennet uğruna mahveden ilk hristiyanlara kendilerinin barbarlardan baskın çıktığını belirterek sitem etmiştir. Sanatçı, müslümanların da onlardan aşağı kalır yanı olmadığına değinerek islamın tasviri yasaklaması sebebiyle resim ve heykel sanatının felce uğradığını ifade etmiştir. Hristiyanların bu durumu Rönesansla birlikte telafi ettiğine değinen Bengütaş, Osmanlı saraylarının Batı Avrupa ülkelerinin saraylarından sadece resim ve heykel açısından daha zayıf kaldığına dikkat çekmiştir.
Söz konusu sanat kısırlaştırıcı zihniyetin ortadan kalkmasının ancak Atatürk inkılabı ile mümkün olduğunu belirten sanatçı, öncesinde resim ve heykel sanatını icra eden kişi sayısının oldukça az olduğuna değinmiştir. Atatürk zamanında yurt dışına öğrenci yollandığını, kursların açıldığını, iyi kötü büstlerin yapıldığını, heykellerin dikildiğini dile getiren Bengütaş, söz konusu girişimlerin devamının olmayacağı konusundaki endişelerini dile getirmiştir. Sanatın yüksek statülü, varlıklı kişiler tarafından teşvik edilmesi gerektiğini, tarih içinde bu döngünün hep bu şekilde sürdüğünü vurgulamıştır. Sanatın hem maddi hem de manevi olarak desteklenmesinin, sanatçının yaşam koşullarını düşünmekten uzaklaşıp kendini sanatına vermesi açısından oldukça önemli olduğunu hatırlatmıştır.
Türkiyede heykel sanatını teşvik edecek zümrenin yok kadar az olduğuna değinen sanatçı, dünya üzerinde de sanatta bir gerileme olduğunu, bu nedenle Türkiyedeki heykel sanatının geleceğinin pek parlak olduğunu düşünmediğini dile getirmiştir. Gerçek sanatçının, sanatın kudretine inanarak önüne çıkan engeller karşısında yılmaması gerektiğini vurgulayan Bengütaş, sanatçının ihtiyacı olan kudreti, Gregoroviusun bahsettiği mermer dünyasını hayal etmekte bulabileceğini belirterek yazısını sonlandırmıştır.
Şadırvan Dergisindeki bu yazı, Sabiha Bengütaşın kaleminden çıktığı bilinen tek yazıdır. Söz konusu yazı, bulunduğu dönem için hem Türkiyenin hem de dünyanın sanat konusunda içinde bulunduğu durumu yansıtması açısından oldukça önemlidir.
Heykel ve büstlerini yaptığı kişiler
Atatürk (Carrara mermeriyle yapılmış heykel, Çankaya Köşkü'nün bahçesindedir.)
İsmet İnönü (Batı Cephesi Kumandanı giysisiyle, Mudanya Mütarekesi'ni simgeler, Mudanya'dadır.)
Abdülhak Hamid
Ahmet Haşim
Namık İsmail
Bedia Muvahhit
Prof. Dr. Akil Muhtar Özden
Hakkı Şinasi Paşa (İstanbul Milletvekili)
Hikmet Bey (Ressam)
Ali Fuat Paşa
Mevhibe İnönü
Hasan Ali Yücel
Josef Páleníček (Çek Piyanist)
Aysel Öymen
Roy Kohler