Samsun Mevlevîhânesi

Samsun Mevlevihanesi, Türkiye'nin Samsun ilinin İlkadım ilçesinde yer alan ve 1940-50 yılları arasında yıkılmış olan mevlevihane.
Tarihi
Hangi tarihte açıldığı kesin olarak bilinmemekle birlikte; 1520 tarihli tahrirde şehirdeki herhangi bir mevlevihaneden söz edilmezken, 1576 tarihli tahrirde şehirde bir mevlevihane olduğu bilgisinden yola çıkılarak 16. yüzyılın ortaları ile sonları arasında açıldığı tahmin edilmektedir. Samsun Mevlevihanesi ile ilgili bilgilere, 1852 yılından itibaren rastlanmaktadır. Bu tarihte şehirde, zaviye statüsünde bir nevlevihane olup, şeyhi Mustafa Efendi'ydi. Osmanlı belgelerine göre 1857 yılının mayıs ayında şeyhliğine Antalyalı Hasan Dede'nin atandığı mevlevihanenin bilgilerine, bu tarihten sonra kronolojik olarak ulaşılabilmektedir. 1862 yılında Antalyalı Hasan Dede'nin ölümü üzerine, oğlu Hafız Ali Dede Samsun Mevlevihanesi şeyhi olarak atandı. Ancak bu zamanlarda mevlevihane vakfının bir binası ve yeri olmadığından bina yapımı için Samsun Mutasarrıflığına müracaat eden Hafız Ali Dede'ye, sahilde yer alan ve terkedilmiş durumdaki 1583,5 m2'lik arazinin 1282 m2lik kısmı ve arazide yer alan bina tahsis edildi. Yaklaşık iki yıl içerisinde bina inşası tamamlandı. Hafız Ali Dede'nin 1867 yılında vefat etmesinin ardından, 10 Ağustos 1867'de yerine oğlu Cemaleddin Efendi geçti.
3 Ağustos 1869 tarihinde şehirde çıkan yangında mevlevihane de hasar gördü. Onarımı için Evkaf Nazırlığınden yardım istenilse de olumlu veya olumsuz bir geri dönüş yapılmadı. Şeyh Cemaleddin Efendi'nin diğer başvurularına da olumlu yanıt gelmeyince, mevlevihaneyi kendi imkanlarıyla onardı ve mevcut odaların üzerine üç odalı bir selamlık ile bir harem inşa ettirdi. 27 yıl kadar görevini sürdüren Cemaleddin Efendi'nin 1893'teki ölümü üzerine 7 yaşındaki oğlu Ali Enver Dede kendisinin yerine geçse de, yaşı küçük olduğundan kendisinin yerine Gelibolu Mevlevihanesi çilekeşlerinden Laz Mehmed Efendi vekil olarak tayin edildi. Bu dönemde mevlevihaneye uzun süreli bir bakım çalışması yapıldı ve çalışmaların bitmesinin ardından 22 Mayıs 1901 günü düzenlenen törenle tekrar hizmete açıldı.
Ali Enver Dede ancak 18 yaşına gelince, 1904 yılı başlarında Samsun Mevlevihanesi'nin başına geldi. Aynı yıl çıkan yangında büyük hasar gören mevlevihaneyi kendi imkanlarıyla yaptırmak isteyen Ali Enver Dede'nin annesi Zeliha Hanım, bu amaç doğrultusunda mevlevihanenin üzerine bir ev ve geçimini sağlamak amacıyla çevresine on adet dükkan inşa ettirdi. Ali Enver Dede döneminde mevlevihanenin pek faal olmaması sebebiyle, 1911 yılı başlarında Ali Enver Dede'nin yerine Çankırı Mevlevihanesi'nden Hüseyin Hasib Dede vekaleten atandı. Ancak oğlu Ali Enver Dede'nin vefat etmesine rağmen mevlevihane üzerinde hak iddia eden Zeliha Hanım, bu doğrultuda giriştiği hukuk mücadelesini kazandı ve daha önceleri zorla çıkarıldığı mevlevihaneye ait olan evine, 1912 yılında tekrar yerleşti. Bu hukuk mücadelesinin diğer tarafındaki isim Hüseyin Hasib Dede ise Samsun'dan ayrılmak zorunda kalıp, Çankırı Mevlevihanesi'ne gönderilirken; yerine vekaleten Ünyeli Mahir Efendizade Halil Efendi'yi bıraktı. Diğer taraftan Zeliha Hanım'ın yaptığı girişimler sonucunda Ali Enver Dede'nin en küçük oğlu Yusuf Efendi, mevlevihanenin yeni şeyhi olarak atandı. Yusuf Efendi'nin yaşının küçük olması sebebiyle, Kastamonu Mevlevihanesi'nden Mehmed Emin Efendi, vekil şeyh olarak Samsun Mevlevihanesi'nin başına geldi. Osmanlı İmparatorluğu'nun sonuna kadar Mehmed Emin Efendi'nin görevini sürdürdüğü tahmin edilmektedir. 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilan edilmesi ve Türkiye'nin kurulmasının ardından, 30 Kasım 1925'te yürürlüğe giren tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasıyla ilgili çıkarılan kanuna dayanılarak, ülkedeki diğer eşdeğer kurumlarla birlikte kapatıldı.
Samsun Mevlevihanesi, 1940-1950 yıllarında yapılan yol genişletme çalışmaları esnasında yıkıldı. Günümüzde TEKEL fabrikası ile Samsun İl Özel İdaresinin yer aldığı bölgede konumlanmış olan mevlevihane, hemen yanındaki Mevlevihane caddesine de ismini vermiştir.
Şeyhleri
Samsun Mevlevihanesi'nin şeyhinin isimlerine ilk kez 1852 yılındaki kaynaklarda rastlanmış olup, kapatıldığı 1925 yılına kadarki şeyhleri aşağıdaki gibidir:
1852-?: Mustafa Efendi
1857-1862: Antalyalı Hasan Dede
1862-1867: Hafız Ali Dede
1867-1893: Cemaleddin Efendi
1893-1904: Laz Mehmed Efendi (vekaleten)
1904-1911: Ali Enver Dede (vekaleten Laz Mehmed Efendi)
1911-1912: Hasib Dede (vekaleten)
1912: Ünyeli Mahir Efendizade Halil Efendi (vekaleten)
1912-1925: Yusuf Efendi (vekaleten Hacı Mehmed Emin Efendi)