Abbâsîler devrinde Aleviler

Abbasiler devrinde Aleviler Hicri 129 / Miladi 747 yılında Ebu Müslim Horasaninin İmam İbrahim tarafından bütün bu kıtalar ile Irak dailerinin fiilen riyasetine tayin edilmesiyle artık Türkistanın tamamı Şiʿa-i Batıniyye adına hazırlanmış oluyordu. Ebu Müslim Horasaninin komutasında Emeviler aleyhine başkaldıran ihtilal fırkalarının çoğunluğunu oluşturan Türkler, Abbasilerin kazandıkları başarılarda da en büyük pay sahibi olmuşlardı. Sonunda hilafet makamı Türklerin sağlamış olduğu destek sayesinde Abbasiler tarafından ele geçirilmiş oldu. Fakat Şiʿanın feda ettiği bu kadar canlar, Ehl-i Beyte ait bir hakkın elde edilmesi için nehirler gibi akıtılan kanlar ve Ehl-i Beyt namına yapılan onca büyük fedakarlıkların dahi Alevilerin hilafeti ele geçirmeleri için yeterli olamaması gönüllerde kapanmaz yaralar açtı. Abbasilerin ikinci halifesi olan Halife El Mansurun Türklere karşı takındığı hasmane tavırlar ve bilhassa Ebu Müslim Horasaniin katli üzerine ihtilalciler derhal faaliyete geçmek suretiyle Mübeyyize (Beyazlar) fırkasını oluşturdular.
İmam-ı Azam Ebu Hanifenin Aleviler lehine verdiği fetvalar
Halife Mansur tarafından Kabenin bir benzeri olarak Bağdatta Kubbet-ül Adra adında büyük bir kale inşa edilmiş ve halk Kabeye hacdan menedilmişti. İmam Dar ül-Hicre adıyla da tanınan İmam Malikin bir fetvasıyla, hilafetin vaktiyle Aleviler arasında Nefsüz-Zekiyye namıyla tanınan Hasan bin Alinin oğlu Hasan el-Mutenanın torunu Muhammed bin ʿAbd Allaha ait olduğu tüm Abbasi aleyhtarı fırkalara duyurulmuştu. Emevilerin son günlerinde Medine toplantısında hazır bulunan bütün Ehl-i Beytin, ve hatta Abbasilerin dahi biatleriyle hilafeti kabul edilmiş olan Hasan el-Mutenanın torunu olan Muhammed bin bin ʿAbd Allahın lehine İmam-ı Azam Ebu Hanife Numan İbn-i Sabit te fetva vermişti. Bunun üzerine, Abbasiler tüm şiddetleriyle Aleviler aleyhine harekete geçtiler. H. 145 / M. 763 yılında Hasan el-Mutenanın torunu Muhammed bin ʿAbd Allah Medinede Halife Mansurun amcası İsa tarafından öldürüldü. Hemen akabinde olayların kanlı bir biçimde gelişmesi ve Abbasilerin gittikçe artan zulmü karşısında, Aleviler yeni bir huruç hareketi başlattılar. Nefsüz-Zekiyyenin kardeşi İbrahim bin ʿAbd Allah Ehl-i Beyt namına hilafeti ele geçirmek amacıyla İmam-ı Azam Ebu Hanifenin de fetvasını alarak, Abbasiler aleyhine kendi hayatına mal olan başarısız bir isyan girişiminde bulundu.
İmam-ı Azam Ebu Hanife ile İmam Zeyd arasındaki fikir benzerlikleri
Aynı İmam-ı Azam, H. 121 / M. 739 yılında Hanedan-ı Aleviyye mensuplarından İmam Zeyd bin Ali Zeyn el-Ab-ı Din tarafından Emevi Halifesi Hişam bin Abdul-Melikin zalimane idaresine karşı çıkarılan isyanı da Muhammedin komuta ettiği Bedir Savaşına benzetmiş, ve destek vermekten hiç de çekinmemişti.
İmam Zeyd, Efdal olarak nitelendirilen daha seçkin bir şahıs varken, mafdul olarak adlandırılan daha az seçkin olan bir başka şahıs tercihen hilafet makamına getirilebilir görüşüyle İmamiye Şiasından,
İmam-ı Azam ise, Zalim yönetimlere kılıçla isyan etmeyi farz kabuleden görüşüyle, önderi olarak gösterilen günümüz Ehl-i Sünnet vel Cemaat itikadından,
ayrılmaktalardı. Akabinde verdiği fetvalar ile sürekli olarak Ehl-i Beyte arka çıkan, ve Alevileri destekleyen Ebu Hanife Numan İbn-i Sabit te Halife Mansur tarafından katledildi.
Alevilerin Türkistan bölgesine çekilmeleri
Bu başarısız huruç hareketinden sonra Aleviler, hilafet merkezi olan Bağdattan uzak Mağrip, Horasan ve Türkistan gibi yerlere kaçtılar. Bütün bu bölgelerde Alevi propagandaları hızla yükseldi. Horasan, hem Şiilik ve Alevilik teşkilatının hem de coğrafi açıdan Orta Asya, İran ve Afganistanın bir merkezi konumu durumunda yer almaktaydı. Alevilerin en serbest faaliyetlerde bulundukları bölgelerin başında Türkistan şehirleri başta gelmekteydi.
Türklerin asırlarca İran kültürünün etkisi altında kalmaları
İran ve Irak ihtilallerinde Bermeki Hanedanının oynadığı rollerden dolayı Süffahi Abbasinin nazarında İranlılar, sanki bir halaskar olarak algılandılar. Bütün devlet memuriyetleri birer birer onlara tahsis edildi. Halbuki, bütün inkılabı filen yürüten ve sonra da kılıçla müdafaa eden Türkler bu gösterdikleri çaba ve hizmetlerine karşılık hiçbir mevki elde edemediler. Fergane ve Şaş Türkleri'nden oluşan Alevi daileri aldıkları tesirlerin etkisi altında kalarak farkına varmadan Fars milli kültürünün nüfuz alanının içine düştüler. İranlılarla Türklerin karşılıklı uygar ilişkilerinin başlangıcı hakkında verilen bilgilere göre İskender ve Selefkiyan devirleri kadar geçmişe uzanan birtakım hadiselerin arasında Türk kamları ile İran mübidleri Maveraünnehir topraklarında İslamiyetin bir hayli ilerlediği zamanlarda dahi aynı kudsiyyet ile karşılanmaktaydılar. Diğer taraftan ise, Türkler ve İranlılar Arap mezalimi karşısında ortak Alevi propagandalarına ihtiyaç gerektiren ihtilal fikirleri ile meşgul olmaktaydılar. Yüzyıldan fazla bir süredir devam eden muharebelerin uyandırdığı kin ve husumet, Emevilere karşı her iki mağlup olmuş olan Fars ve Turan akvamını çok haklı bir davanın kazanılması uğrunda birleştirmişti.
İranlıların Abbasilere karşı ayaklanmaları
Tam bu sıralarda Merv şehrinde El-Mukannaʿ (Peçeli) adında bir yalancı peygamber ortaya çıktı. Fosforlu maddelerle yüzünü parlatan ve üluhiyet davasına kalkışan bu peçeli kişi, halka Allahın da insan suretinde olduğunu söylüyordu. Ebu Müslim Horasaninin Abbasiler tarafından gaddarane bir şekilde katli Emeviler aleyhine ihtilale katılan Horasanlılar ile tüm Maveraünnehir halklarını son derece müteessir etmişti.
El-Mukannaʿ ayaklanması
Abbasileri iktidara taşıyan bu müthiş inkılabı meydana getiren Ebu Müslim Horasaniye yine Abbasilerin reva gördükleri bu menfur cinayet karşısında sonsuz nefret duyanlar, El-Mukannaʿ gibi ilahi kuvvetleri kendinde topladığına inanılan bir başbuğa muhtaçtılar. İşte Mukannaʿ böyle bir ortamda kendisinde gördüğü sonsuz bir kuvvetle ortaya çıktı. Ebu Müslim Horasani Muhammedden efdaldir, diyordu. Bu fikrin altında Abbasilerin Muhammed adına haksız olarak taşımakta oldukları hilafet tacının değerini düşürmek ve Arap varlığını sarsmak amacı yatmaktaydı.
İhtilalci Mübeyyize fırkasının mağlubiyeti
İhtilal Irakta başladı. Ebu Müslim Horasaninin taraftarlarından oluşan Mübeyyeza fırkaları El-Mukannaʿnın komutası altında birleştiler. Hatta Buhara hükümdarı da önemli destek kuvvetleri ile Mukannaʿya yardımcı oldu. Abbasi Halifesi Muhammed el-Mehdi (H. 169, M. 786) Oğuz Türklerinden oluşan kuvvetli bir ordu ile bu isyanı bastırmağa çalıştı. İhtilalciler, hep geçmişteki İran ruhanilerinin elbiseleri gibi beyazlar giymişler ve beyaz bayrak altında toplanmışlardı. Bu renk hürriyete, nura ve hayata işaret etmekteydi. Abbasilerin bayrakları ve kıyafetleri ise onlara göre efendilik nişanesi ve hakimiyetin alameti olarak algıladıkları siyah renkten oluşmaktaydı. Halife Mehdinin sevk ettiği kuvvetler Kiş kalesini kuşattı. Kalede mahsur kalan Ebu Müslim Horasaninin taraftarlarının hepsi teslim olmayı ret ederek intihar ettiler. El-Mukannaʿ ise, katledilmişti. Fakat onun yandaşları efkar-ı umumiyeyi kaybetmemek amacı ile yeni bir çare buldular. El-Mukannaʿ ölmedi ama İsa gibi göğe çekildi, diyorlardı. Sonunda bu mühim ihtilali desteklemiş olan Buhara hükümdarı da yakalanarak idam edildi. Fakat Beyazlar faaliyetlerini gizliden gizliye devam ettirmekten geri kalmıyorlardı. Mübeyyize akideleri sönmüyor, aynı fikir ve maksatları doğuran yeni mezhebe ait gizli oluşumlara da bu itikatlar aktarılıyordu.
Mukannaʿiyye mezhebi
Her şeyde ortaklığı savunan El-Mukannaʿ görünüşte tam bir Mazdekçi idi. Ortaya attığı Eşitlikçilik Davası halkın üzerinde bir yıldırım etkisi yapmış ve kitleler onun bayrağı altında hürriyete kavuşacaklarına içtenlikle inanmışlardı.
İslam yazarları Beyazlar fırkasını dava itibarı ile Mazdekçilerle özdeştirdiklerinden onları Zındik olarak tanımladılar.
Horasanlıların Abbasilere karşı teşkilatlanmaları
Abbasiler hilafeti ele geçirmeden evvel Horasan Şiileri ile onlara iltihak etmiş olan Taberistan ve Deylem Alavileri Ebu Müslim Horasaninin nüfuzundan çekindikleri için Abbasilerin iktidarını kabullenmişlerdi. Daha sonra ise Ebu Müslim Horasaninin katli üzerine ayaklanan Ravendiler, İslam Sünniliğini temsil eden Abbasiler tarafından perişan edildiler. Bunun üzerine Taberistan ve Deylem Alavileri ile bütün Horasanlılar intikam almak maksadıyla birleşerek Abbasilere karşı kin ve husumet beslemeye başladılar. İkinci hicri yüzyılın ortalarında Deylemde yeni bir önderin yıldızının parladığı görüldü. Bu, Alevilerin en mümtaz şahsiyetlerinden Nefsüz-Zekiyyenin diğer kardeşi olan Yahya bin ʿAbd Allah idi. H. 176 / M. 793 yılında hilafetini ilan etti. Dehşetli bir telaşa kapılan Abbasi Halifesi Harun er-Reşid Bermekilerden Fazlı Yahyanın başlattığı ihtilali bastırmakla görevlendirdi. Bermekiler ise, Alevilere son derece sevgi ve hürmet beslemekte ve Harun Reşidin Alevilere karşı yürütmekte olduğu zulüm ve baskı politikalarına şiddetle muhalefet etmekteydiler. Sonunda Fazl, Harun Reşid ile Yahyayı barıştırmayı başardı. Bütün Haşimi hanedanının imzalarını taşıyan bir iman-name ile Yahya bin ʿAbd Allah serbes bırakıldı. Fakat, daha sonra Harun Reşid sözünde durmayarak Yahyayı öldürttü.
Alevilerin faaliyetleri ve Şiʿa-i Batıniyye mezhebinin Türkler arasında yayılmaya başlaması
Abbasilerin şiddetlenen bu mezalimi karşısında, Aleviler neredeyse Emevileri arar hale gelmişlerdi. Ali Büveyhin hüküm sürdüğü Deylem bölgesinin en meşhur daisi olan Hasan el-Utruş halkı Abbasiler aleyhine isyana teşvik etmekteyken Deylemlilerin Abbasilere karşı duydukları kin ve öfke her geçen gün artmaktaydı. Abbasilerin Ehl-i Beyt aleyhine yürüttükleri bu tedhiş siyaseti olumsuz neticeler doğurmuş ve halk kitleler halinde Şiiliğe girmeğe başlamıştı. Bu sıralarda, Abbasi Halifesi El Eminin hilafet makamına yakışmayan tavırlarından öfkelenen halk kardeşi El Memuna taraftar oluyorlardı.
El Eminin mağlubiyetiyle sonuçlanan iktidar kavgasından sonra Abbasi tahtına oturan El Memun hür bir fikirle yetiştirilmişti. Alevilerin Abbasi halifelerinden geçmişte sürekli olarak görmüş oldukları gadr ve zulmü telafi etmeya kalkışan El Memun hulefa-i Abbasiyyenin pek azında bulunan serbesti ve taşıdığı hür fikirleriyle filozoflar ve diğer İmamiye Şiası ile Şiʿa-i Batıniyye mensuplarına karşı sonsuz iltifatlarda bulundu. Bu devirde ilmi nüfuzu ile büyük şöhret kazanan Ebu Cafer Tusinin fıkıh, tefsir ve bilhassa mukaddes metinlerin tevili alanında yayınlamış olduğu eserleri muasır ulema arasında hürmetle elden ele dolaşmaktaydı. El Memunnun hilafete geçtiğinde, izlediği ılımlı siyasetiyle Horasandaki Türkler arasında İslamiyetin yayılmasını teşvik etmeye başladı. Türk dostluğu ile tanınan Esed bin Samannın oğulları Maveraünnehir ve Herat yöneticiliklerine atandılar. Bu teşvikkar faaliyetlerin bir semeresi olarak İslamiyet Oğuz Türkleri arasında süratle yayılmaya başladı. Merv şehri civarındaki Oğuzların tamamı İslamiyeti kabul ettiler. Bu sırada, Karluklar, Oğuzlar ve Batı Türklerinden birçok kabile Şaş ve Farabın çevresindeki bereketli ovalara inmekteydiler. Mezhebi kanaatlerinde daha serbest olan bu halife Alevilere karşı da daha müsamahakar bir tutum sergilemekteydi. Halifenin izlediği bu ılımlı siyaset sayesinde Şiʿa-i Batıniyye daileri de Türkistanı karış karış dolaşmakta, ve bu yeni mezhebin Türk kabileleri arasında yayılabilmesini kolaylaştırmak amacıyla her türlü dini eğilimlere uygun bir ortam hazırlamakla uğraşmaktaydılar. Eski Türk ve Moğol inançlarıyla Şiʿa-i Batıniyye arasında çok sıkı ilişkiler kuruldu. Hatta Rafi bin Leys isyanında, bütün bu fırkalar ile Şaş, Hocend, Buhara, Harezmdeki Dokuz Oğuzlar, Karluklar ve Tibetliler hep birlikte ayaklandılar. Bu çeşit başkaldırmaların, göçebe Oğuzlar arasında Ehl-i Sünnet akidelerinden farklılaşan Batıni toplulukların gelişimine büyük katkıları olmuştu.
Türklerin ordu ve saraylardaki seçkin yeri
Irakta çıkan ihtilal ile bütün bu bölgelerden Arapların sürülmeleri ve tüm Emevi memurlarına yol verilmesi ve neticede Hanedan-i Ehl-i Beyt adına ayaklanarak nihayetinde Abbasilerin hilafet makamını ele geçirmelerinde baş rolü oynayan da yine Türkler olmuştu. Sonunda, bu kadirşinaslığı takdir eden Abbasi halifeleri Türkler hakkında unutulmaz minnettarlık hisleri duydular. Hatta Halife Mansur divandan Arap isminin kaldırılması ve yerine Türk yazılmasını emretti. Türkleri hilafet makamına daha sıkı bağlamak için halifeler onların İslamiyetine çok önem verdiler. Özellikle Harun Reşidin bir Türk cariyesinden doğan oğlu Halife El Memun bununla başlı başına meşgul oldu. El Memunnun Horasan valiliği esnasında oralara göç eden Türkmen boylarıyla birçok Oğuz ve Kanıklı Türklerini maiyetine almıştı. Memundan sonra hilafete geçen Harun Reşidin üçüncü oğlu Abbas El-Mutasım Billahın annesi de Türktü. Bu kadın oğluna çok kuvvetli bir milliyet duygusu aşıladı. Türklerin doğruluğu, fedakarlığı ve temiz yürekliliği bütün Araplarca da itiraf edilmişti.
Türkler arasında Müslümanlığın süratle yayılmaya başlaması
Kaşgarda oturan İlk Han iktidarının kurucusu Abdul-Kerim Satuk Buğra Hanın maiyetinden iki yüz bin çadır halkı İslam olmuştu. H. 346, M. 958 tarihinde Tibet yaylasında yaşayan Şamani Türkler de Arslan bin Kadir Hanın yönetimi altına girdi. Arslan bin Kadir Hanın İslama davetini kabul eden on bin çadır halkı Müslüman oldu. Artık muhtelif Türk aşiretleri birbirlerini görerek İslama girmeye başlamışlardı. Türk devletlerinden olan Tolunoğulları, Akşitler, Gazneliler gibi Selçuklu Hanedanı da Abbasilerin resmi mezhebi olan Sünnilik aleyhinde bir cephe oluşturmaktan kaçındılar. Bu Türk devletlerin hükümdarları Es-Sultanul-Galib, En-Nasıred-Din, Es-Sultanul-Kahir gibi lakaplar ile anılıyordu.