Yavşan

Yavşan ya da Pelin (Artemisia), papatyagiller (Asteraceae) familyasından 200-400 arasında türü bulunan, genellikle Kuzey ve Güney her iki yarımkürede kuru ya da yarı kurak habitatlarda yetişen, sert otsu ya da çalımsı bir bitki cinsi. Yavşan otu olarak da bilinir ve bu adla anılan Veronica ile karıştırmamak gerekir. Pelin otu (A. absinthium) türü vermut şarabı yapımında kullanılırken tarhun (A. dracunculus) türü mutfakta kullanılan baharattır.
Çoğunun yaprağı beya tüylerle kaplıdır. Türlerinin çoğundan elde edilen uçucu yağlarda güçlü aromalar ile terpenoid ve seskiterpen lakton bileşiklerinden kaynaklanan acı tatları vardır. Memelilerce yenmez, ancak bazı Lepidoptera tırtıllarının besin bitkisidir. Çiçekleri ufaktır ve rüzgarla tozlaşır.
Bazı botanikçiler Artemisia cinsini birtakım cinslere ayırma eğilimindedirler; fakat, DNA analizleri Crossostephium, Filifolium, Neopallasia, Seriphidium, Sphaeromeria cinslerinin ayrımını desteklemezken, Stilnolepis, Elachanthemum, Kaschgaria cinslerinin ayrımını destekler.
Adlandırma
Yavşan adı Türkçe kökenlidir. Orta Türkçe dönemine ait Divanu Lügati't-Türk'te yapçan» (َْْ) ve yawçan» (َٯْْ) biçimlerinde geçer. Orta Türkçe döneminden beri Türk dillerinde kullanılır: Azerice yovşan (eski yazı: j), Türkmence yovşan (eski yazı: ), Başkurtça yuşan, Kumukça yuvşan (), Nogayca yuvsan (), Kazakça juwsan (), Kırgızca cuuşan (), Özbekçe yavşån (), Tuvaca çaşpan, Halaçça ạvşān.
Pelin adı Türkçeye Bulgarca pelin kelimesinden geçmiş bir alıntıdır ve benzerleri İslav dillerinde kullanılır: Sırpça pelin, Hırvatça pelin, Slovence pelin, Rusça polın, Ukraynaca polın, Çekçe pelyněk. Balkan İslav dillerinden Arnavutçaya (pelin), Rumenceye (pelin) ve Yunancaya (πελῖνος pelinos) da geçmiştir.
Turhan Baytop'un Türkçe Bitki Adları Sözlüğü adlı çalışmasına göre Anadolu'da yavşan'lı ve pelin'li adlandırma:
Artemisia abrotanum - erkek pelin, kara pelin
Artemisia absinthium - acı pelin, acı yavşan, ak pelin
Artemisia campestris - kara yavşan
Artemisia herba-alba - yavşan
Artemisia santonica - deniz pelini, deniz yavşanı, kokulu yavşan
Artemisia songarica - yavşan
Artemisia Latince cins adı Yunan tanrıçası Artemis'in adından çıkmıştır. Kimilerine göreyse MÖ 350 yılında ölen botanikçi ve tıbbi araştırmacı Karyalı II. Artemisia'nın adından gelir.
Tıbbi kullanımı
Halk tıbbında kullanımı
Türkiye'de 20 kadar türü yetişir ve bazı türleri iştah açıcı, kurt düşürücü, kuvvet verici ve ateş düşürücü olarak özellikle sıtmaya karşı kullanılır.
Farmakolojik kullanımı ve etkinliği
Farmakolojide yavşan yağının bakteri (Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis), maya mantarı (Candida albicans, Cryptococcus neoformans), deri mantarı (Trichophyton rubrum, Microsporum canis, Microsporum gypseum), Fonsecaea pedrosoi, Aspergillus niger üzerinde büyümeyi engelleyen inhibitör etkisi vardır.
Artemisia absinthium ekstrelerinin bazı gram-pozitif ve gram-negatif bakterilere karşı antimikrobiyal bir aktivite göstermesine rağmen kullanılan maya kültürlerine karşı antifungal bir aktiviteye sahip olmadığı saptanmıştır.
Besin olarak kullanımı
Birçok türünün aromatik yaprakları tıbbidir ve bazıları tadlandırıcı olarak kullanılır. Çoğunun acı tadı vardır. Tarhun (A. dracunculus) özellikle Fransız mutfağında önemli mutfak otudur. Almanya'da vermut şaraplarına tadını veren Artemisia absinthium türüdür. Orta Doğu Arap ülkelerinde olduça acı olan Artemisia arborescens ile nane ve çay birlikte çay olarak demlenir. Aynı zamanda yüksek alkollü bir içki olan Absinhte yapımında kullanılmaktadır. Bitkinin aroması ve halosinojen etkisi absinthe içkisinin kendine has tadının oluşmasında rol oynar.
Evcilleştirmeye etkisi
Türlerinin çoğundan elde edilen uçucu yağlarda güçlü aromalar ile terpenoid ve seskiterpen lakton bileşiklerinden kaynaklanan acı tatları vardır. Bu acılığın otobur memelilerin yemesine karşı adaptasyon olduğu düşünülüyor. Evcilleştirmenin asıl sebebi, Pleistosen (Buzul Çağı) döneminin bitişinden sonra başlayan çevresel ani iklim değişikliğinden kaynaklanmaktadır. Yakın Doğu'da Pleistosen kısa ve kuru bir periyot izlemiş ve M. Ö. 9000-7000 de sona ermiştir. O zaman, ağaçsız, yavşansız (Artemisia'sız) bir dönem yaşanmıştır.
Türleri
Artemisia abrotanum
Artemisia absinthium
Artemisia adamsii
Artemisia afra
Artemisia alaskana
Artemisia alcockii
Artemisia aleutica
Artemisia amoena
Artemisia annua
Artemisia araxina
Artemisia arborescens
Artemisia arbuscula
Artemisia arctica
Artemisia arctisibirica
Artemisia arenaria
Artemisia arenicola
Artemisia argentata
Artemisia argentea
Artemisia argyi
Artemisia argyrophylla
Artemisia armeniaca
Artemisia aschurbajewii
Artemisia australis
Artemisia austriaca
Artemisia avarica
Artemisia badhysi
Artemisia balchanorum
Artemisia baldshuanica
Artemisia bargusinensis
Artemisia bejdemaniae
Artemisia biennis
Artemisia bigelovii
Artemisia borealis
Artemisia borotalensis
Artemisia bottnica
Artemisia caespitosa
Artemisia californica
Artemisia camelorum
Artemisia campestris
Artemisia camphorata
Artemisia cana
Artemisia canadensis
Artemisia capillaris
Artemisia carruthii
Artemisia caruifolia
Artemisia caucasica
Artemisia chamaemelifolia
Artemisia cina
Artemisia ciniformis
Artemisia commutata
Artemisia compacta
Artemisia cuspidata
Artemisia czukavinae
Artemisia daghestanica
Artemisia demissa
Artemisia depauperata
Artemisia deserti
Artemisia desertorum
Artemisia diffusa
Artemisia dimoana
Artemisia dolosa
Artemisia douglasiana
Artemisia dracunculus
Artemisia dubia
Artemisia dubjanskyana
Artemisia dumosa
Artemisia elongata
Artemisia eremophila
Artemisia eriantha
Artemisia feddei
Artemisia fedtschenkoana
Artemisia ferganensis
Artemisia filifolia
Artemisia flava
Artemisia franserioides
Artemisia freyniana
Artemisia frigida
Artemisia fulvella
Artemisia furcata
Artemisia galinae
Artemisia genipi
Artemisia glabella
Artemisia glacialis
Artemisia glanduligera
Artemisia glauca
Artemisia glaucina
Artemisia globosa
Artemisia globularia
Artemisia glomerata
Artemisia gmelinii
Artemisia gnaphalodes
Artemisia gorjaevii
Artemisia gracilescens
Artemisia granatensis
Artemisia gurganica
Artemisia gypsacea
Artemisia halodendron
Artemisia halophila
Artemisia heptapotamica
Artemisia herba-alba
Artemisia hippolyti
Artemisia hololeuca
Artemisia hulteniana
Artemisia incana
Artemisia indica
Artemisia insulana
Artemisia insularis
Artemisia integrifolia
Artemisia issykkulensis
Artemisia jacutica
Artemisia japonica
Artemisia juncea
Artemisia karatavica
Artemisia karavajevii
Artemisia kaschgarica
Artemisia kauaiensis
Artemisia keiskeana
Artemisia kelleri
Artemisia kemrudica
Artemisia knorringiana
Artemisia kochiiformis
Artemisia koidzumii
Artemisia kopetdaghensis
Artemisia korovinii
Artemisia korshinskyi
Artemisia krushiana
Artemisia kulbadica
Artemisia kuschakewiczii
Artemisia laciniata
Artemisia laciniatiformis
Artemisia lactiflora
Artemisia lagocephala
Artemisia lagopus
Artemisia lanata
Artemisia latifolia
Artemisia ledebouriana
Artemisia lehmanniana
Artemisia leontopodioides
Artemisia lessingiana
Artemisia leucodes
Artemisia leucophylla
Artemisia leucotricha
Artemisia lindleyana
Artemisia lipskyi
Artemisia littoricola
Artemisia longifolia
Artemisia ludoviciana
Artemisia macilenta
Artemisia macrantha
Artemisia macrobotrys
Artemisia macrocephala
Artemisia macrorhiza
Artemisia maracandica
Artemisia maritima
Artemisia marschalliana
Artemisia martjanovii
Artemisia mauiensis
Artemisia maximovicziana
Artemisia medioxima
Artemisia messerschmidtiana
Artemisia michauxiana
Artemisia minor
Artemisia mogoltavica
Artemisia mongolica
Artemisia mongolorum
Artemisia montana
Artemisia mucronulata
Artemisia multisecta
Artemisia mutellina
Artemisia nachitschevanica
Artemisia nakaii
Artemisia namanganica
Artemisia nana
Artemisia negrei
Artemisia nesiotica
Artemisia nigricans
Artemisia niitakayamensis
Artemisia nilagirica
Artemisia nitida
Artemisia nortonii
Artemisia norvegica
Artemisia nova
Artemisia nuristanica
Artemisia obscura
Artemisia obtusa
Artemisia obtusiloba
Artemisia occidentalisichuanensis
Artemisia occidentalisinensis
Artemisia oelandica
Artemisia olchonensis
Artemisia oliveriana
Artemisia ordosica
Artemisia orientalixizangensis
Artemisia orientaliyunnanensis
Artemisia orthobotrys
Artemisia packardiae
Artemisia pallasiana
Artemisia palmeri
Artemisia palustris
Artemisia pannosa
Artemisia papposa
Artemisia parryi
Artemisia pattersonii
Artemisia pectinata
Artemisia pedatifida
Artemisia pedemontana
Artemisia persica
Artemisia pewzowii
Artemisia phaeolepis
Artemisia polysticha
Artemisia pontica
Artemisia porrecta
Artemisia porteri
Artemisia prasina
Artemisia princeps
Artemisia proceriformis
Artemisia prolixa
Artemisia punctigera
Artemisia purshiana
Artemisia pycnocephala
Artemisia pycnorhiza
Artemisia pygmaea
Artemisia quinqueloba
Artemisia remotiloba
Artemisia rhodantha
Artemisia rigida
Artemisia rothrockii
Artemisia roxburghiana
Artemisia rubripes
Artemisia rupestris
Artemisia rutifolia
Artemisia sacrorum
Artemisia saissanica
Artemisia saitoana
Artemisia salsoloides
Artemisia samoiedorum
Artemisia santolina
Artemisia santolinifolia
Artemisia santonica
Artemisia saposhnikovii
Artemisia schischkinii
Artemisia schmidtiana
Artemisia schrenkiana
Artemisia scoparia
Artemisia scopiformis
Artemisia scopulorum
Artemisia scotina
Artemisia senjavinensis
Artemisia semiarida
Artemisia senjavinensis
Artemisia sericea
Artemisia serotina
Artemisia serrata
Artemisia sieversiana
Artemisia skorniakowii
Artemisia sogdiana
Artemisia songarica
Artemisia spicigera
Artemisia spinescens
Artemisia splendens
Artemisia stelleriana
Artemisia stenocephala
Artemisia stenophylla
Artemisia stolonifera
Artemisia subarctica
Artemisia subchrysolepis
Artemisia sublessingiana
Artemisia subsalsa
Artemisia subviscosa
Artemisia succulenta
Artemisia suksdorfii
Artemisia sylvatica
Artemisia szowitziana
Artemisia tanacetifolia
Artemisia taurica
Artemisia tenuisecta
Artemisia terrae-albae
Artemisia tianschanica
Artemisia tilesii
Artemisia tomentella
Artemisia tournefortiana
Artemisia transbaicalensis
Artemisia transiliensis
Artemisia trautvetteriana
Artemisia tridentata
Artemisia triniana
Artemisia tripartita
Artemisia turanica
Artemisia turcomanica
Artemisia umbelliformis
Artemisia unalaskensis
Artemisia underwoodii
Artemisia uralensis
Artemisia uraorum
Artemisia uzbekistanica
Artemisia vachanica
Artemisia valida
Artemisia verlotiorum
Artemisia viridis
Artemisia vulgaris
Artemisia wallichiana
Artemisia waltonii
Artemisia wudanica
Artemisia wulingshanensis
Artemisia wurzellii
Artemisia xerophila
Artemisia xerophytica
Artemisia xylorhiza
Artemisia yadongensis
Artemisia yongii
Artemisia younghusbandii
Artemisia zayuensis
Artemisia zhaodongensis
Artemisia zhongdianensis
Artemisia zollingeriana
Kültür
Acı tadından dolayı yenmeyen yavşanın tereyağı ile her şeyin yenilebileceğini vurgulamak için Türkçede yağ ile yavşan, sirke ile tavşan atasözü söylenir ve bu atasözü, Kayseri'de yağ ile yavşan yenir, yağsız tavşan yenmez, Nevşehir'de yağ ile (=yağınan) yavşan yenir kaldı ki davşan, Yozgat'ta yağınan yavşan yenir biçimini alır. Irak Türkmenlerinde ise yağdan yavşan yilini biçimindedir.
Türkiye'de Yavşan, Yavşancık, Yavşan Tuzlası, Yavşanlı Yaylası yer adları ile Yavşanlı soyadında geçer.