Mehmed Esad Efendi

Mehmed Esad Efendi, (d. 1847, İstanbul - ö. 1931, İstanbul) Osmanlı Devleti şeyhülislamı, kazasker, müderris, Lehcetü'l-Lügat adlı sözlüğün yazarı.
İstanbul Şehzadebaşı'nda Emin Nureddin mahallesinde doğdu. Huzur dersleri mukarrirlerinden Ahıskalı Numan Efendi'nin oğludur. Şehzade Camii Birinci imamı Hafız Emin Efendi'den Kur'an-ı Kerim okuyarak 1856'da hafız oldu. Yazı dersi yanında Arapça ve Farsça öğrenmeye başladı. 1862'de Süleymaniye Camii'nde eski fetva emini Hacı Mehmed Nuri Efendi'nin derslerine devam etti. 1863'te ibtida-i hariç, 1869'da hareket-i hariç, iki yıl sonra ibtida-i dahil. 1872'de hareket-i dahil derecelerine ulaştı. Mayıs 1873'te icazet aldı. Ruusu 1874'te musıle-i Sahn derecesine yükseltildi. Aynı yıl Süleymaniye Camii'nde ders okutmaya başladı, ilk icazeti 1890 yılında verdi.
1865'te 50 kuruş müderrislik maaşı alan Mehmed Esad Efendi 1876'da fetvahaneye girdi. Bir yıl sonra Sahn-i, 879'da ibtida-i altmışlı, aynı yıl içinde musıle-i Sü-leymaniyye derecelerine ulaştı; 1880'de İ'lamat-i Şer'iyye mümeyyizliği ikinci muavinliğine getirildi. Bu yılın ramazan ayında huzur dersleri muhataplığı ile ödüllendirildi. 1881'de ruusu hamise-i Süley-maniyye derecesine yükseltildi. 1885'te birinci muavinliğe terfi etti. 189i'de İ'la-mat-ı Şer'iyye mümeyyizi oldu. Bir süre 3895 kuruş maaşla Trabzon mevleviyeti-ne nail olduysa da 1894'te tekrar "tarik" maaşına döndü. 1891 'de mahreç payesini aldı. 1892'de hamat-ı Şer'iyye mümeyyizliğine ilaveten Meclis-i İntihab-ı Hükka-mü'ş-şer' üyeliğine getirildi ve bu görevde on yedi yıl kaldı. 1893'te bilad-ı hamse, 1895'te Haremeyn ve 1896'da İstanbul payesiyle taltif edildi. 1898'de Anadolu kazaskerliği payelerine ulaştı. 1896 yılında Defter-i Hakani Nezareti şer'iyye memurluğuna nakledilen Mehmed Esad Efendi dört ay sonra İ'lamat-ı Şer'iyye mümeyyizi i ğiyl e görevlendirildi. 1908'-de Meclis-i Tetkikat-ı Şer'iyye reisi, bir yıl sonra 10.000 kuruş maaşla fetva emini oldu. Yaş haddini doldurduğu halde Meclis-i Vükela kararıyla vazifeye devamı sağlandı.
24 Ocak 1913'te Mahmud Şevket Paşa kabinesinde şeyhülislamlığa getirildi. Mahmud Şevket Paşa'nın suikasta uğraması ve kabinenin düşmesi üzerine 11 Haziran 1913 tarihinde görevinden ayrıldı. Hemen ardından kurulan Said Halim Paşa hükumetinde de yine şeyhülislam olarak kabineye girdi (12 Haziran 1913). 15 Mart 1914'te istifa ederek ayrıldı. Şeyhülislamlığı toplam bir yıl iki ay kadar sürmüştür.
1880-1891 yılları arasında bulunduğu huzur dersleri muhataplığı esnasında kendisine dördüncü rütbeden Mecidi nişanı verildi. 1895'te üçüncü ve 1897'de birinci rütbeden Mecidi nişanı aldı, 1895'te gümüş imtiyaz madalyası ile taltif edildi. Arapça ve Farsça bilen Mehmed Esad Efendi İstanbul'da öldü.
O dönemde İttihatçılar, özellikle eğitim alanında yapılacak ıslahat çalışmalarında komisyon üyesi olan Zahid el-Kevseri'nin (ö.1952) büyük çabaları sonucu çıkan kanun sonrasında büyük hayal kırıklığına uğramışlardır. Onun İstanbul'dan uzaklaştırılması ve ona sahip çıkan, aynı görüşte olan Şeyhülislam Mehmed Esad Efendi'nin görevden azli, yerine İttihatçı Ürgüplü Hayri Efendi'nin getirilmesi için büyük çaba sarf ettiyseler de en azından o an için başarılı olamamışlardır. Ancak daha sonra türlü desiselerle Zahid Efendi'yi Kastamonu'ya tayin, Mehmed Esad Efendi'yi istifa, Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi'yi Şeyhülislamlığa tayin ettirmişlerdir. (Naci Yalçınkaya, bkz. Ahmed Hayri, el-İmam el-Kevseri, s.7)