Mirza Küçük Han

Mirza Küçük Han (İngilizce: Mirza Koochak Khan; Gilanice: ۊ ; Farsça: ), İranlı komünist, devrimci, gerilla lideri, milliyetçi ve Gilan Hareketinin önderlerinden.
1880 yılında İranın Gilan Eyaletinin Reşt şehrinde dünyaya gelmiştir. 1921'de Cengeli'de ölmüştür. Babasının adı Mirza Bozorgtur.
İlk dönemleri
Yunes, 1800 yılında Reşt kentinin Gilan Eyaletinde orta halli bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Küçük Han; Salihabadtaki Hacı Hasan ve Cami Medreselerinde sarf, nahiv ve din ilimleri tahsil etmiştir. Okumayı ve araştırmayı çok seven Mirza Küçük Hanın ilk gençlik yıllarında, özellikle Kafkaslar üzerinden gelen fikir akımlarıyla, İran Meşrutiyet düşüncesinde yeni anlayışlar gelişmeye başlar. Bunun yanı sıra, İranlı gençlere önderlik etmeleri bakımından hayati önemi haiz olan ancak henüz klasik ulema çizgisinde yer alan Takizade, Devletabadi ve Musavat gibi bağımsızlıkçı aydınların da bu fikirlerden etkilenmesi, hürriyet düşüncesinin büyük ivme kazanmasına neden olur. Bu türden düşünce akımları, Tebriz, Tahran, Meşhed ve Gilan gibi şehirlerde özgürlükçü gruplaşmalara neden olur.
Mirza Küçük Han da bu dönemde eğitimini yarıda kesip; bir aktivist olarak özgürlükçü akımın içinde yer alır.
Meşrutiyet mücadelesi
Rus-İran Savaşlarının sonunda imzalanan Türkmençay Anlaşması ile İran topraklarının neredeyse yarısını kaybetmişti. Bu tarihten sonra İran; bölgedeki iki hakim güç olan İngiltere ve Rusya arasında siyasi ve ekonomik bir mücadele alanı haline gelmiştir. 1908 yılında İranda petrolün bulunmasıyla da, İran üzerinde, iki ülkenin mücadelesi en üst düzeye çıkmıştır.
Özgürlükçü hareketler, hem toplumun içinde bulunduğu ekonomik duruma (toprak sistemi, ticaretle uğraşan örgütlü sınıf) hem de İngiliz ve Rus emperyalizmine karşı tepki olarak gelişmişti. Burada 19. yüzyılın sonlarında; ekonomik açıdan iflas noktasında olan mutlaki yönetimin yabancılara verdiği imtiyazlar, idari alandaki suistimal ve baskılar da halk üzerinde Kaçar Hanına karşı tepkiye ve örgütlenmeye sebep olmuştur.
1906 yılında Tahranda başlayan isyan, hızla İranın diğer şehirlerine de yayılmıştır. Bu isyanı bastıramayan Muzafereddin Şah, meşrutiyeti ilan etmiştir. (5 Ağustos 1906) Fakat bu meşrutiyet çok uzun ömürlü olmamıştır. İngiltere ve Rusyanın İran üzerindeki amaçları (31 Ağustos 1907de açıkladıkları anlaşmaları ile tarihe geçmiştir.), İranı iki nüfuz bölgesine bölerek paylaşmaktı. Bu alanda sürdürdükleri faaliyetler, 1908 yılında Kaçar Han tarafından ve Rus subayların yönettiği Kazak Birliği vasıtasıyla; meşrutiyetin kanlı bir şekilde yıkılması ile amacına ulaşmıştır. Meşrutiyetçilerin büyük kısmı, idamlardan ve baskılardan kurtulmak amacıyla Kuzey İrana (Gilana) saklanmışlardır.
Mirza Küçük Han, bu dönemde Rusyaya (Tiflise) geçmiştir.
Gilan/Cengele ormanları
Gilan, Kuzey İranda, son derece sık ormanlardan oluşan, bir bölgedir. Etnik yapısı bakımından da son derece karışık olan bu bölgede; Gilekler, Talışlar, Farslar, Azeri Türkleri ile küçük grup olarak Ermeniler, Gürcüler ve Çerkesler bir arada yaşamaktadırlar. Büyük bölümü tarımla uğraşan bölge, İranın o dönemde, gelir seviyesi en düşük bölgesidir. Ancak; nüfus yoğunluğunda ve okuma-yazma oranında da en gelişmiş bölgedir. Bu da bölgenin tarihi boyunca politize olmasını sağlamıştır.
Mirza Küçük Han, 1915 yılından itibaren ikinci kez mücadeleye bu bölgede başlar. Burada örgütlediği gerilla hareketi ile kısa sürede ismini tüm dünyada tanıtacaktır. Türkiye sınırına yakın bir bölgede, dönemin İngiltere muhalifi bir milletvekili olan Demokrat Parti Başkanı İskenderinin İngiliz Kuvvetleri tarafından tutuklanması üzerine; Mirza Küçük Han bu olaya büyük tepki göstererek; Reşt şehrindeki İngiliz Konsolosuyla, İngiltere Bankası Direktörünü ve istihbarat subayı E. Noeli rehin almış ve İngiltere ile pazarlığa oturmuştur. İngiltere tutukladığı muhalifi serbest bırakmak zorunda kalmıştır.
Mirza Küçük Han; bunun gibi eylemlerle (Hazar Denizi sahillerinde Batı ile ticaret yapan komisyoncuları ayrı bir vergiye bağlamak; büyük toprak ağalarından aldığı haraçları yoksullara dağıtmak vb.) 1917 yılına gelindiğinde Kuzey İranın en önemli gücü olmuştu. Öyle ki Mirza Küçük Hana ait birlikler, İngilizlerin gönderdiği tedip kuvvetlerini dahi püskürtebilecek kuvvete kavuşuyordu.
Dönemin bütün antiemperyalist ve milliyetçi unsurları gibi İngiltere karşıtı faaliyetler içerisinde bulunan Mirza Küçük Han; doğal olarak 1913ten itibaren Almanya ile yakınlaşmıştır. Alman Devletinden yardım alması; aynı zamanda 1917 yılına kadar olan dönemde Osmanlı İmparatorluğu ile işbirliği içinde bulunması; o dönem şartlarında olağan gelişmelerdi. Bu işbirliği, 1920li yıllara kadar sürmüştür.
Gilan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
1917 Rus Devrimi ile başlayan süreçte; büyük bir özgürlük ve devrim akımı dünyayı sarmıştı. Rus Devriminden sonra iktidara gelen Bolşevikler İranın Çarlık Rusyası ile yaptığı bütün anlaşmaları iptal ederek yeni bir anlaşma yapmak istiyordu. Fakat iktidardaki Şah Rejimi, İngiltere yanlısı bir politika izliyordu. Halk içinde de Rus Devriminin etkisiyle Rusya sempatizanı bir kamuoyu oluşmaya başlamıştı. Bu dönemde Sultan Galiyev vb. aydınların da etkisiyle, bütün Müslüman toplumlarında sömürge ve ezilenler için aslında aynı etki söz konusuydu.
Mirza Küçük Han 1920de Rusya ile işbirliği konusunda bir anlaşma yapmıştır. Bu durumu Türkiyedeki Yusuf Ziya Beye yazdığı mektupta şu şekilde anlatmıştır:
1920 yılında Mirza Küçük Han Hareketinin programı şöyledir:
İran, İranlılarındır ve toprak işleyenindir.
Dışarıda İngilizlere ölüm ve içeride yaşasın yoksullar.
İran-Türkiye yakınlaşmasını istemektedir.
Şahın değiştirilmesi ve meşrutiyete geçişi savunmaktadır. Aynı zamanda Çarlık Rusyası döneminde kurulmuş olan Şahın Kazak
Birliğinin de ilgasını istemektedirler.
Mayıs-Haziran 1920de Enzeli şehrinde Sovyet yetkililerle işbirliği anlaşması yapan Mirza Küçük Han; partisinin ismini, Adalet Partisinden İran Komünist Partisi (Fırka-i Komünist-i İran) olarak değiştiriyordu.
Parti, değişik etnik gruplardan gelen üyelerden oluşmaktaydı. Dönemin hareketlerinde görüldüğü gibi -farklı düşünce altyapılarında olsalar da- tüm anti-emperyalist görüşleri bir arada toplamıştı.
4 Haziran 1920 tarihinde merkezi Reşt şehri olmak üzere İran Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Yeni kurulan hükumetin en önemli adamı yine Mirza Küçük Handır. Fakat parti içindeki farklı fraksiyonlardan biri olan İhsanullahın yaptığı üstü örtülü darbenin ardından 28 Haziranda görevini bırakarak tekrar gerilla hareketinin başına döner. Fakat uzaktan muhalefetini sürdürür.
Ölümü
Orta Doğu ve Kafkaslardaki İngiliz-Rus nüfuz rekabeti, Mart 1921 yılında yapılan anlaşmayla sona ermiştir. Buradaki detaylar, bugünün şekillenmesinde dahi rol oynamış ve bu tarihten sonra İngiltere ve Rusya hiç karşı karşıya gelmemiştir. Özünde İngilterenin Rusyaya karşı duyduğu-hakim olduğu sömürgeler için- rejim ihracı korkusu; Rusyanın da yeni kurulan devletin geleceği endişeleri yüzünden bu anlaşmaya gidilmiştir. Rusya anlaşmadan sonraki dönemde, Gilan gibi daha önce komünizmin gelişmesi adına desteklediği hareketleri yalnız bırakmıştır.
1921 Mayıs ayı sonlarında İranda, Rıza Han başbakanlıktan düşürülür. Bu dönemde kuvvetlerini toplayan Albay Rıza birliklerini Gilana doğru mevzilendirir. Fakat yine de bölgede bulunan takviye edilmiş Kızıl Ordu birliklerinden çekinmektedir. Kızıl Ordu birlikleri, 8 Eylül 1921de Leninin emriyle çekilirler. Bu durum, Mirza Küçük Hanın başında bulunduğu gerillaların moralini bozar. Gerek güç yönünden, gerekse moral yönünden zayıflayan Mirza Küçük Han birlikleri, bölgelerini tutamazlar.
Mirza Küçük Han, Albay Rıza Han birliklerine teslim olmaz. Cengeli içlerine doğru kaçar. Onu bulduklarında, soğuktan donmuştur. Kafası kesilir ve Tahran sokaklarına götürülerek dolaştırılır.
Albay Rıza Han, 1921 sonuna gelindiğinde bölgeye ve tüm İrana hakim olurken; Haydar Han dahil, Gilan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin tüm üst düzey yöneticilerini öldürür.