Hakasça

Hakasça veya Hakas Türkçesi ( Hakas tili, / Tadar tili) Hakas Türklerinin dili. çağdaş Türk yazı dillerinden Sibirya kesiminde konuşulup yazılan kollarından biridir. Hakas eski Kırgız devletinin ismidir. Hakas Türkleri tarafından konuşulmaktadır. Hakaslar Hakasya adı verilen ülkede yaşamakta olup, Güney Sibirya bölgesindedir. Hakas Cumhuriyeti veya Hakasya, Rusya'da yer alır. Hakasların nüfusu 78,500 olup, bunun 60,168 kadarı Hakasça konuşmayı bilmektedir.
Hakasların ilk ve milli alfabeleri Türk (Göktürk, Köktürk, Turan) Alfabesidir.
1924 yılında Kiril Alfabesine, 1929 yılında Latin alfabesine, sonra 1939 yılında tekrar Kiril alfabesine geçilmiştir.
Hakas dili yakın bölgedeki Türk dillerine de yakındır. Bunlar Şor, Çulım, Tuva, Tofa, Sakha (Yakut) ve Dolgan dilleridir.
Konuşulan yerler
Hakasça, Rusya Federasyonu içinde Hakasyada, Krasnoyarsk Krayının bir ilçesi olan Şarıpovskiy rayonda ve çok az olarak Tıva Cumhuriyetinde Hakaslar tarafından konuşulmaktadır.
Konuşan kişi sayısı
Hakas nüfusu 1939 sayımına göre 52.000'dir. 1959'da ise 56.600 olan nüfusun 40.000'ini Hakaslar oluşturmaktadır. Ülkede Hakasların dışında Ruslar, Ukraynalılar ve Tatarlar yaşar. Tabii Hakas özerk bölgesi dışında, Krasnoyarsk ve Tuvada'da Hakasların yaşadığını belirtmek gerekir. 1989'da ise Hakasça konuşanların toplamı 81,428'dir.
Rusya Federasyonu'nda Hakasça'yı konuşan kişi sayısı 2010 yılı Rusya verilerine göre 42 604 kişidir.
Hakasça'nın ağızları
Hakasça Türk dilleri'nin doğu grubunda Hakas-Altay bölüğünde yer alır.
Diyalektleri
Sagay diyalekti (Piltir, Töö, Ashıs
Haas diyalekti (Ağban, Uybat, Ah Üüs, Hara Üüs)
Hızıl diyalekti
Şor diyalekti
Alfabe ve yazım
Latin alfabesi:
Kiril alfabesi:
Tablo: Hakas alfabesini gösterir
Türkiye Türkçesi-Tuvaca-Hakasça karşılaştırmaları
Hakas Türkçesinde, Türkiye Türkçesinde y harfi ile başlayan kelimeler yerine ç gelmektedir. Bu yönü ile Tuva Türkçesi gibidir. Kazak Türkçesinde j, Kırgız Türkçesinde c, Saka Türkçesi ve Çuvaş Türkçelerinde s gelmektedir.
Hakasça basın-yayın
Hakas dilinde önemli bir gazete Habar gazetesidir ( ()).
Hakasça Yazı diliyle yazanlar
Hakas Türkçesi XX. asırla birlikte yazı diline dönüşmüştür. Hakasça yazmış önemli yazar ve şairler şöyledir :
Ahpaşeva, Natalya Markovna (1960)
Bainov, Moisey Romanoviç (1937)
Domojakov, Nikolay Georgieviç (19161976)
Kazaçinova, Galina Grigorevna (1941)
Kilçiçakov, Mihail Eremeeviç (19191990)
Kobyakov, Vasiliy Andreeviç (19061937)
Kokov, Mihail Semyonoviç (19141941)
Kostyakov, İvan Martınoviç (19161983)
Kotyuşev, İvan Grigoreviç (19191979)
Maynaşev, Valeriy Gavriloviç (19481992)
Nerbışev, Karkey Trofimoviç (1936)
Tatarova, Valentina Kirillovna (1952)
Tinikov, Nikolay Egoroviç (19261995)
Topanov, Aleksandr Mihayloviç (19031959)
Topoev, İlya Prokopeviç (1954)
Turan, Mithas (Çerpakov, Aleksandr Yakovleviç) (19291993)
Hallarov (Kızıçakov, Andrey Andreeviç) (1942)
Çapray, Aleksandr (Kotojekov, Aleksandr İvanoviç) (1948)
Çebodaev, Mihail Nikolaeviç (19311995)
Şulbaeva, Valentina Gavrilovna (1939)
Literatür
Dırenkova N. P. Grammatika hakasskogo yazıka: Fonetika i morfologiya. Abakan, 1948.
Nominhanov Ts. D. Russko-hakasskiy slovar / Pod red. N. G. Domojakova. Abakan: Hakasskoe oblastnoe nats. izd-vo, 1948.
Baskakov N. ., İnkijekova-Grekul. İ. Hakassko-russkiy slovar. M.: Gos. izd-vo inostrannıh i natsionalnıh slovarey, 1953. (v per.)
Russko-hakasskiy slovar: 30 000 slov / Sost.: N. G. Domojakov, V. G. Karpov, N. İ. Kopkoeva, . P. Bıtotova, D. F. Pataçakova, İ. P. Çebodaev, M. N. Çebodaev; Pod red. D. İ. Çankova; Hakasskiy nauçno-issledovatelskiy institut yazıka, literaturı i istorii (HakNİİYaLİ). M.: Gos. izd-vo inostrannıh i natsionalnıh slovarey, 1961. 968 s. 6000 ekz. (v per.)
Grammatika hakasskogo yazıka. M.: Nauka, 1976. 417 s.
Sravnitelno-istoriçeskaya grammatika tyurkskih yazıkov: Regionalnıe rekonstruktsii. M.: Nauka, 2002.
Castrén, M. A. (1857). Versuch einer koibalischen und karagassischen Sprachlehre nebst Wörterverzeichnissen aus den tatarischen mundarten des minussinschen Kreises. St. Petersburg.
Radloff, W. (18931911). Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialecte I-IV. St. Petersburg.
Radloff, W. (1867). Proben der Volkslitteratur der türkischen Stämme Süd-Sibiriens. II. Theil: die Abakan-Dialecte (der Sagaische, Koibalische, Katschinzische), der Kysyl-Dialect und der Tscholym-Dialect (Küerik). St. Petersburg.
Katanov, N. F. (1907). Proben der Volkslitteratur der türkischen Stämme. IX. Theil: Mundarten der Urianchaier (Sojonen), Abakan-Tataren und Karagassen. St. Petersburg.
Anderson, G. D. (1998). Xakas. Languages of the world: Materials: 251. München.