Karaağaç, Edirne

Karaağaç, Edirne ilinin Merkez ilçesine bağlı bir mahalle. Karaağaç, Meriç nehrinin 2 km batısında, Yunanistan sınırına 4 km uzaklıktadır.
Tarihçe
16. yüzyıldan önceki kaynaklarda adına rastlanmayan Karaağaç, topografik konumu itibarıyla Edirne'ye oranla yüksek bir mevkide bulunması, orman ve nehirlerle çevrilmiş olması sebebiyle Edirne merkeze oranla özellikle yaz aylarının daha serin geçmesi ve şehre yakın olması nedeniyle bir sayfiye yeri olmuştur. Kaynaklarda Karaağaç'ın bir Rum köyü olduğu, Edirnelilerin yazlık evlerinin bu köyde bulunduğu ve köyün o zaman için, çevre halkı tarafından mesirelik ve eğlence bölgesi özelliğini taşıdığı anlatılmaktadır.
19. yüzyıldan itibaren İstanbul'u Avrupa'ya bağlayan tren yolu için Edirne Garı'nın Karaağaç'a yapılmasından sonra köy gelişmeye başlamıştır. Bu yıllarda ticaret artmış, geniş bir alana yayılan dutluklar ile ipekböceği üretimi yapılarak koza fabrikaları açılmıştır. 20. yüzyılın başlarında da devam eden gelişme, artan nüfusuyla birlikte köy konumundan kaza konumuna gelmiş; oteller, lokantalar, kafeler, sinemalar dans salonları, birahaneler gibi gösteri ve eğlence yerleri ile çeşitli spor etkinliklerinin yapıldığı Karaağaç Küçük Paris" lakabını almıştır. Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı sırasında zaman zaman el değiştiren Karaağaç, artan nüfusu ve tren yolunun buradan geçmesiyle Fransız askeri makamlarının idaresinde kurulan, Müttefikler Arası Trakya Hükumeti'ne 7 ay boyunca Gümülcine ve İskeçe ile birlikte merkezlik yaptı.
Sanıldığının aksine Karaağaç Mudanya Ateşkes Antlaşmasında Türkiye'ye bırakılmamıştır. Mudanya Ateşkes Antlaşması'nda Karaaağaç konusu hiç geçmemiştir. Antlaşmaya göre Yunanistan'ın Meriç Nehrinin doğusuna çekilmesi kararlaştırılmıştır. Karaağaç ise nehrin doğusunda yer aldığı için doğal olarak Yunanistan'a bırakılmıştır. Fakat Edirne-Sofya arası tren yolu Karaağaç'tan geçtiği için Türkiye için çok stratejik bir öneme sahipti. Edirne'den Sofya'ya giden tren Karağaç'a uğrayarak Yunanistan sınırına girmekteydi.
Lozan görüşmelerinde İsmet Paşa, kurnazlık yaparak, General Harington'un, Mudanya görüşmeleri sırasında, Karaağaç'ın Türkiye'ce işgalini ya da Türklere geri verilmesini sözde kabul etmiş bulunduğunu öne sürmüştür.
Lord CURZON, bu konuda bir yanlış anlama olduğundan ve General Harington'un böyle bir şey söylemediğinden şüphe etmediğini, çünkü bu yoldaki sözlerin, Majestelerinin Hükümetince verilmiş yönergelere [talimata] doğrudan doğruya aykırı düşeceğini belirtti.
Lord Curzon ise Mudanya'da Karaağaç'ın istenilmediğini ise şu sözlerle ifade etmiştir:
"Türk Hükümeti, o zaman (Mudanya Ateşkes Antlaşması zamanı), bir boşaltmadan başka bir şey düşünmediğini iddia etmekteydi; fakat, Batı Trakya'nın boşaltılmasını istediği zaman, bu boşaltmanın neden Türkiye'nin meşru saydığı çizgiye kadar olmasını istememiştir? Türk Hükümeti hiç bir zaman böyle davranmamıştır; 29 Eylül tarihli notasında Edirne'den söz ederken de, şimdi Edirne ile Karaağaç arasında var olduğunu iddia ettiği sıkı bağlılığa küçük bir değinişte bile bulunmamıştır. O zaman Türk Hükümetinin bütün istediği, "Meriç'in batı sınırına kadar" Doğu Trakya idi; küçük demiryolu istasyonu bile belirtilmemiştir. Mudanya'da, Türk Temsilcileri, Karaağaç'tan hiç söz etmemişlerdir; Meriç'in sağ kıyısına ilişkin bir söz bile fısıldamadılar; yalnız Meriç'in sol kıyısını istediler."
İngilizler Karaağaç'ı vermemek için çok direndi çünkü Conk Bayırı gibi stratejik bir nokta ve Meriç'in ötesindedir. Curzon, ateşkeste Karaağaç'ın olmadığını ispat için oturuma Harington'un bu telgrafını sundu.
'Müttefik Devletler size sunmağa hazır oldukları cömert şartlar üzerinde görüş birliğine varmışlardır. Bu şartları hazırlamış olduğumuz sözleşmeye koymuş bulunuyoruz. Müttefik Hükümetler size, 23 Eylül tarihli notalarındaki şartları sunmaktadırlar; böylece, Müttefiklerin size geri verdikleri bütün Doğu Trakya'yı elde etmektesiniz. Müttefik Hükümetler, Meriç nehrinin batısında, Müttefiklerce bir tıkaç [tampon] yaratılmasını düşünmeğe kadar, ileri gitmektedirler; Karaağaç ile Edirne istihkamlarına ilişkin olarak istediğiniz korumayı da size sağlamaktadır. İsmet Paşa'nın değinmiş bulunduğu, Edirne dışındaki istihkamlar çizgisi sorununun bir ilke sorunu olduğunu, Müttefik Generallerin, Yunanlılara, Meriç çizgisinin öte yanına çekilmelerinden başka bir şey salık vermeğe kalkışmakla yetkilerinin sınırını aşmış olacaklarını, 4 Ekimde söyledim. Bununla birlikte Generaller, Karaağaç'a Müttefik kuvvetlerinden birlik- ler gönderilmesini salık verme teklifinde bulundular."
Mudanya Ateşkes Antlaşmasını öne sürerek Karaağaç'ı alamayacaklarının farkına varan Lozan Heyeti taktik değiştirerek Mudanya'yı savaş tazminatı olarak almaya karar verdi ve bunda da başarılı oldular. Yunanistan'a Lozan Md. 59 ile tüm savaş suçu kabul ettirdiler. Böylece Milli Mücadelenin ne kadar haklı ve meşru bir direniş olduğu tüm dünyaya göstermiş ve kabul ettirmiş oldular. Bu her türlü maddi kazancın üstünde bir kazanımdır.
İtilaf devletleri, Lozan'da tazminat konusunda Türkiye'den hiçbir şey koparamadığı halde, Türkiye Lozan'da Karaagaç'ı geri aldı. Türkiye sadece Karaagaç'ı değil, savaş sırasında Yunanların el koydukları gemi ve silahları da geri almayı başardı. Ayrıca savaş sırasında Türkiye'nin el koyduğu Yunan gemilerinin de Türkiye'de kalması sağlandı.
Mudanya Ateşkes Antlaşması ile -Büyük Zafer sonrası ayrıca tek kurşun atmadan- Doğu Trakya'yı geri alan Türkiye, Lozan'da da masada Karaağaç'ı geri almayı başararak Trakya sınırını en uygun noktadan geçirmeyi başardı.

Nüfus Mübadelesi ile de Karaağaç'taki Hristiyan Nüfusu Yunanistan'a göç ettirilmiş ve Yunanistan'daki "Nea Orestiada" isimli şehri kurmuşlardır. Aynı şekilde Yunanistan'daki Türkler ve Müslümanlar da Türkiye'ye göç ettirildiğinde, bir kısmı Karaağaç'a yerleştirilmiştir. Bu yüzden Karaağaç'ta yaşayan insanların hepsi (Edirne'den sonradan gelenler hariç) mübadildir.
Lozan Anıtı, Meydanı ve Müzesi
Edirne'nin Karaağaç semtinde yer alan ve 1972 yılına kadar da tren istasyonu olarak kullanılan bina, bu tarihten itibaren Trakya Üniversitesi'ne devredilerek Trakya Üniversitesinin çeşitli birimlerini barındırmış ve sosyal tesis olarak kullanılmıştır. Bina günümüzde Trakya Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi olarak kullanılmaktadır. Burada yer alan "Lozan Anıtı, Meydanı ve Müzesi"'nin 19 Temmuz 1998 günü açılışı yapılmıştır. Tren istasyonunun çevresinde, bölgede eskiden faaliyet gösteren yapılar bulunmakta olup bu yapıların çoğu restore edilmiş durumdadır.
Eski Karaağaç Evleri
Karaağaçta bulunan evlerin bazıları hala ayakta kalmış olan tarihi evlerden oluşmaktadır. Zamanında bu evlerde oturan kişiler Yahudiler, Ermeniler ve Rumlardan oluşmaktaydı. Evlerin mimari görünümleri ve işlevleri incelendiğinde bu evlerin Türk mimari anlayışına uygun olmadığı, 1700'lü ve 1900'lü yıllar arasında inşa edilen evler oldukları anlaşılmaktadır. Bu tarihi evlerin bazıları restore edilmiş olup içinde yaşayanlar olsa da bazı evler sahipsiz veya bakımsız kaldığı için yıkık ve terk edilmiş durumdadır. Bu evlerin birçoğu Anıtlar Kurulu tarafından kayıt altına alınmıştır. Bu evlere en çok rastlanılabilecek caddeler şunlardır: Karaağaç Cd., Arifiye Cd., Fevziye Sk. Buraların dışında da pek çok Eski Karağaç Evi görülebilir ancak buradakiler biraz daha öbekleşmiş biçimde bulunmaktadır.
Karaağaç'ın Fiziksel Görünümü
Karaağaç Mahallesi, Edirne'deki Mahalle ve semtlerden Kaleiçi'ne benzemektedir. Kaleiçi gibi Karaağaç da ızgaralı bir sokak yapısına sahiptir yani sokaklar birbirini sürekli dik keser ve Kaleiçi'nde olduğu gibi Karaağaç'ta da Yahudi ve Hristiyan evleri bulunmaktadır. Bahsedilen ızgaralı sokak yapısı, Karaağaç'a tren istasyonunun gelmesinden sonra yani 19. yüzyılda kazandırılmıştır. Karaağaç'taki yeni inşa edilen evlerin çoğu bahçeli ve müstakil evlerden oluşmakta olup diğer evler de iki katlı aile apartmanı ya da villadır. Bu yapılanması ve şehir merkezinden uzakta olması sebebiyle sosyete bir banliyö kasabasına benzetilebilir.
Son 15 yılda olmak üzere, Karaağaç bir turist ağırlama noktasına dönüşmüştür. Bölgede çok sayıda kafe ve az sayıda meyhane tipi restoran bulunmaktadır. Pazarkule Sınır Kapısı'na sadece 3 kilometre uzakta olması sebebiyle yurt dışından Türkiye'ye giren kişilerin de uğrak noktası olmuştur.
100 yıl öncesinde tamamıyla bir Hristiyan semti olan Karaağaç'ta hiçbir Kilise ayakta kalamamıştır ve bu Kiliselerin bir zamanlar nerede olduğu da bilinmemektedir. Karaağaç'ta bulunan Cami sayısı ikidir. Bunlarda Eski Cami isimli Cami aslında bir cami olmayıp, buraya mübadele ile göç ettirilmiş olan insanlar tarafından Camiye çevrilmiş bir yapı olup bu Caminin minaresi bile çok sonradan bir hayırsever tarafından yaptırılmıştır. Diğer Caminin adı da Yeni Cami olup Cumhuriyet döneminde Karaağaç'ta inşa edilen ilk gerçek Camidir.
Hristiyan okullarının neredeyse hepsi yıkılmış ve yerine başka yapılar inşa edilmiştir. Mustafa Necati İ. Ö günümüzde ayakta kalmış bu Hristiyan okullarından biridir. Günümüzde Süleyman Demirel Fen Lisesi isimli lisenin bulunduğu alanda zamanında bir Fransız Katolik Okulunun bulunduğu bilinmektedir. Bu okul Cumhuriyetin ilk yıllarında da faaliyetine devam etmiş ancak mübadele ile gelen Müslüman halk tarafından bu okul hoş karşılanmamış ve okul 1930'lu yıllara gelinmeden kapanmıştır. Daha sonra bakımsızlıktan çökmüş ve bir de yangın geçirmiştir.
Karaağaç'ta Gezilebilecek Yerler
Karaağaç Mahallesi'nde gezilebilecek ve görülebilecek yerler şu biçimde sıralanabilir:
Karaağaç'ın tarihi evleri ve konakları
Lozan Anıtı ve kompleks içindeki yapılar
Kafeler
Buzhane
Osman İnci Müzesi
Karaağaç'taki bazı özel yapılar
Buzhane
Karaağaç'ta bazı özel yapılar bulunmakta olup bu yapılar Karaağaç Mahallesini simgeleyen birer imza niteliğindedir. Bunlardan ilki Buzhane olup Karaağaç köprüsünün hemen bitiminde bulunmaktadır. Zamanında buz üretmek ve depolamak için Kullanılan bu tesis günümüzde kafe ve düğün salonu hizmeti veren bir komplekstir.
Laleli Konak
Bu yapı Karaağaç mimarisinin en eski ve önemli yapılarından birisi olarak düşünülmektedir. Şu anda kullanılmaz durumda olan bu yapı fiziki olarak ayakta durmaktadır ancak içine girilemez. Edirne'nin Yunan işgalinde bulunduğu yıllarda burası, dönemin Yunanistan Kralı'nın konakladığı yer olarak bilinmektedir ve burasının o zamanki sahibi aynı zamanda Buzhane'nin de sahibi olan Petro Altınalmazı'dır.
İstiklal Cd. Evleri
Bu cadde ve bu caddeyi Karaağaç caddesine bağlayan kesişimde birden fazla Eski Karaağaç Evi bulunmakta olup bu evlerin bazıları zamanında Osmanlı Devleti'nde Konsolos olarak çalışan kişilere ait Konsolosluk binalarıdır.
Dr. Bahattin Öğütmen Konağı
Günümüzde Tülipa isimli bir restoran kompleksi olan bu yapı Ortaköy Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Yapı, Eski Karaağaç Evleri'nin en önemli örneklerinden biridir. İç ve dış tasarımı Hristiyan mimarisinin bakımlı örneklerindendir. Yapının çaprazında bir tarlada bulunan Baca ise, eskiden aynı Rum kişinin sahibi olduğu Karaağaç İpek Fabrikası'nın ayakta kalan tek parçası olan bacasıdır.
Mustafa Necati İlköğretim Okulu
Bu okul eskiden Karaağaç Tren Garı'nda hizmet veren Alman ve Avusturyalı kişilerin çocuklarını eğitim için gönderdikleri bir Yatılı Alman Okulu olarak hizmet vermekteydi. Günümüzde restore edilmiş olup aktif olarak çalışmaktadır. Yapı, özü itibariyle dikkat çekici bir Hristiyan okuludur.
Korgeneral Celalettin Alkoç Kışlası
Çok büyük bir askeri tesis olan bu yapı içinde Tarihi Demirtaş Hastanesi'ni barındırır. Askeri alan olduğu için giriş yasak olsa da tesisin içindeki bu tarihi yapılar dışarıdan da görülebilmektedir.
Demirtaş Cami
Bu cami günümüzde yaşam alanı olmayan ancak eskiden Demirtaş Köyü olarak bilinen bir bölgede inşa edilmiştir. Karaağaç'tan yaklaşık 1,5 Km uzaktadır. İnşa tarihi 15. yüzyılın ilk çeyreği olup Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 2008 yılında restore edilmiştir. Bu cami eskiden burada yaşayan kişilerin Müslüman Osmanlı halkı olduğunu göstermektedir.
Kaynak
Erdoğu Emekligil R. (2013), Geçmişin İzinde Karaağaç, Edirne Valiliği Kültür Yayınları.