TKP/ML Hareketi

TKP/ML Hareketi (Türkiye Komünist Partisi/Marksist Leninist Hareketi), 1976-1994 arasında faaliyet gösteren yasa dışı devrimci örgüt. 1972de İbrahim Kaypakkaya tarafından kurulan TKP/MLnin dışarıda faaliyeti devam ettiren Koordinasyon Komitesi tarafından; eski TKP/ML tezlerinin bir kısmının özeleştirisi yapılarak kurulmuştur.
Tarihçe
1973 yenilgisi sonrası
İbrahim Kaypakkayanın 18 Mayıs 1973te Diyarbakır Cezaevinde işkenceyle öldürülmesi ve kadroların ezici çoğunluğunun yakalanmasıyla başlayan dağınıklık süreci 1974 ve 1975te dışarıya çıkmaya başlayan bazı kadroların bir Koordinasyon Komitesi oluşturmasıyla geride bırakıldı. TKP/MLnin ilk Merkez Komitesini oluşturan İbrahim Kaypakkaya, Muzaffer Oruçoğlu, Ali Taşyapan, Arslan Kılıç, Cem Somel, Ali Mercan ve Almanyalı Kadirden (gerçek ismi herhangi bir belgede ifşa edilmemiştir) Kaypakkaya öldürülmüş, yakalanan Oruçoğlu ve Kılıç uzun cezalara çarptırılmış, Somel ise devrimci mücadeleye devam etmeyeceğini belirtmiştir. Polisin eline geçmeyen Taşyapan, Mercan ve Almanyalı Kadir ise kendileri gibi dışarıda kalan birkaç kadroyla birlikte ilişkileri sürdürmeye, potansiyeli dağıtmaya çalışır.
Grubun fiilen önderliğini yürüten Kılıç ve Oruçoğlu, polisteki tavrı görece iyi olan İrfan Çelik, Hikmet Şenses, Güner Alakoç, Ali Taşyapan gibi isimleri faaliyeti toparlamakla görevlendirir. 1975 yılı başlarında cezaevinden çıkan bu isimler, dışarıda kalan Ali Mercan ve Aziz Vatanın da katılımıyla bir Koordinasyon Komitesi oluşturur. Komitenin diğer iki üyesi cezaevindeki Oruçoğlu ve Kılıçtır.
Koordinasyon Komitesi dönemi
Giderek etkisizleşen Mercan bir süre sonra Koordinasyon Komitesinden çıkarılarak yerine Ziya Ulusoy alınır. Kısa bir örgütlenme faaliyetinin ardından kimi örgütsel ve ideolojik sorunları çözmek amacıyla İskenderunda konferans niteliğinde bir toplantı yapılır. Bu toplantıda Türkiyenin sosyoekonomik yapısının kapitalist olduğu tespit edilerek örgütün de bir parti değil partileşme yolunda bir hareket olduğu tespit edilerek TKP-ML Hareketi ismi benimsenir. Ancak bu değişikliklerin tepeden inme bir şekilde yapıldığı ve Kongre yapılmaksızın örgüt görüşlerinin değiştirildiğini öne sürerek Koordinasyon Komitesine başkaldıran genişçe bir taraftar topluluğu cezaevindeki fahri üyelerin de desteğini alarak örgütten kopar. Ahmet ve Süleyman Cihan kardeşlerin başını çektiği ayrılan grup TKP/ML adını sürdürür. Eski kadroların ezici çoğunluğu Hareket tarafında kalsa da bu bölünme birçok yerde faaliyeti zayıflatır.
1977da yayımlanmaya başlanan yasal yayın organı Halkın Birliğinin ismiyle anılmaya başlanan örgüt, Maocu bir çizgide yer alıyordu. 1977 başlarında Halkın Birliğinin (TKP/ML Hareketi) çağrısıyla Halkın Yolu (THKP-C/ML) ve Halkın Kurtuluşu (THKO)nun dahil olduğu birlik görüşmelerine bir süre sonra Halkın Yolunun ısrarıyla Halkın Sesi (TİİKP) grubu da katılır. Ancak görüşmeler kısa sürede sonuçsuz kalır.
1 Ağustos Hizbi
Yine 1977de, o sırada örgütün fiili lideri konumundaki İrfan Çelik kısa süreli bir tutukluluk sebebiyle hapisteyken Hareket bir İleri Militanlar Toplantısı düzenler. İlk kez örgütsel normların şekillenmeye başladığı bu toplantıdan bir süre sonra 1 Ağustos 1978de Üç Dünya Teorisi tartışmaları sürecinde daha sonra TKP/ML Yeniden İnşa Örgütü adını alacak olan grup hareketten kopar. Yasal yayın organının sahibi görünen Hayrabet Honcanın da (Mayıs 1980de ülkücü bir grup tarafından Kayseride öldürüldü) ayrılanlar arasında olması sebebiyle Halkın Birliği ayrılan tarafta kalır. Bunun üzerine Hareket, Devrimci Halkın Birliği adıyla yeni bir dergi yayımlamaya başlar. Bu süreçte TKP/ML Hareketinin büyük iller dışında güçlü olduğu bölgeler arasında Dersim ve Elbistan, Antep, Adana, Mersin gibi güney illeri öne çıkıyordu.
1979da Maoculuğu reddederek AEP çizgisine yakınlaşan Hareket aynı yılın Nisan ayında ilk konferansını toplar. Bu süreçte MK düzeyindeki isimlerden Aziz Vatan ve yine Hareketin önde gelen isimlerinden Feryal Sarıoğulları çeşitli nedenlerle Hareketten ayrılır. Konferansta MKya seçilen Münir Dışkaya ise Adanada yüzerken boğularak ölür. Daha önce MK dışına çıkarılmış olanlardan Ali Taşyapan 1981de, örgütün 1976 sonrası çizgisini belirleyenlerden Hikmet Şenses de cezaevinden çıktığı 1983te Hareketten ayrılır. 12 Eylüle yaklaşırken ciddi bir tedbir alamayan Hareket Temmuz 1980de eşi Mukaddes Erdoğduyla birlikte yakalanan Genel Sekreteri İrfan Çelikin darbeden iki gün sonra Davutpaşa Askeri Cezaevinde kendini asmasıyla sarsılır.
12 Eylül sonrası faaliyet
Darbe sonrası peşpeşe gelen operasyonlarla faaliyeti ciddi bir darbe alan Hareket militanlarından Yücel Hazar 2 Kasım 1980de Antep'te polis tarafından öldürüldü. Yine Hareket taraftarı Cennet Değirmenci 22 Mayıs 1982de Gaziantep Emniyet Müdürlüğünde işkence sonucu öldü. İskenderun bölgesinden Ali Aktaş da 23 Ocak 1983te idam edildi.
1986da 2. Konferansını düzenleyerek faaliyetlerine hız verdi. 1988de yasal yayın organı Emeğin Bayrağı yayımlanmaya başladı, onu 1989da teorik yayın organı Doğru Seçenek izledi.
1989da 3. Konferansını yapan Hareket kendisi dışında da TKİH, TİKB, TDKP ve o süreçte henüz örgütlenmekte olan TDKİHi komünist olarak gördüğünü açıkladı ve söz konusu örgütlere birlik çağrısı yaptı. Çağrı TİKB ve TDKP tarafından olumsuz yanıtlanırken TKİH ve TDKİH ile görüşmeler başladı. Kurulan KBEK (Komünist Birlik Eşgüdüm Komitesi) yönlendirmesiyle sürdürülen süreçte bazı ilerlemeler ve eylem birlikleri sağlansa da 1991in yaz aylarında Hareketin 1972-79 dönemini komünist olarak nitelemekte ısrar etmesi nedeniyle tıkandı ve aynı süreçte TKİH ile TDKİH birleşti. TKP/ML Hareketi de aynı süreçte 4. Konferansını düzenledi.
Kayıplar
Bu süreçte bir cenazeye gitmek üzere aynı araçta bulunan beş Hareket taraftarı (Elif Tuncer, Hasan Üzüm, Celal Ölçmez, İmam Turan, Yusuf Üzüm) 10 Temmuz 1991de bir trafik kazasında öldü. Hareketin gençlik içindeki önde gelen isimlerinden Hüseyin Toraman 27 Ekim 1991de evinin önünden kaçırıldı ve gözaltında kaybedildi. Gerilla mücadelesi yürütmek üzere Kilisten ülkeye giren Hareket militanları Erdoğan Tatar, Ertan Uzunyayla, Hasan Çiçek, Mehmet Beşgen, Müslüm Akyol ve Saim Bozkurt da 27 Ekim 1992 tarihinde devlet güçleri tarafından öldürüldü.
Kasım 1992de Hareket ciddi bir polis operasyonuna maruz kaldı. MK üyesi oldukları iddia edilen Ziya Ulusoy, Celal Meral ve Mehmet Üstündağ ile Hareketin gençlik örgütü GKHın (Genç Komünistler Hareketi) MK üyesi oldukları iddia edilen Mustafa Peköz, Ahmet Erkan, Hasan Polat, Zeki Gürbüz ve Ufuk Tan yakalandılar.
TKİHle birlik
İlk görüşme sürecinin olumsuz sonuçlanmasına ve iki Hareket arasındaki güvensizlikleri artıran bazı yayınlara rağmen 1993te birlik görüşmeleri yeniden başladı ve her iki örgütün Kongre ve Konferanslarını yapmalarının ardından süreç hızlandı. Birlik İradesi adlı iç yayın organında sürdürülen tartışmalar Ağustos 1994te MLKP-Knın (Marksist Leninist Komünist Parti-Kuruluş) kurulmasıyla tamamlandı ve TKP/ML Hareketinin örgütsel varlığı sona erdi.
Türkiye siyasi tarihi
Türkiye'deki komünist partiler
1976'da kurulan siyasi partiler
1994'te kapatılan siyasi partiler
Yasa dışı komünist partiler
Türkiye'deki milis gruplar
Türkiye tarafından terör örgütü olarak tanımlanmış örgütler