Dünyada laiklik

Laik devlet bir devletin dini konularda resmen tarafsızlığını (temin ettiğini) belirten, ne (herhangi bir) dini ne de dinsizliği desteklemediğini ifade eden laiklik kavramıdır. Laik bir devlet, aynı zamanda tüm yurttaşlarına dinsel inançlarına bakılmaksızın eşit uygulamada bulunmayı iddia ve taahhüt eden ve belirli bir din/dinsizliğin diğer din/dinsizlik görüşlerinden imtiyazlı bir ön tercihe göre herhangi bir muameleden kaçındığını iddia ve taahhüt eden devlettir.
Laik devletlerin resmi olarak kabul ettiği bir "devlet dini" olarak da tanımlanan herhangi bir dinsel bir inanış tercihi bulunmaz. Bununla birlikte resmi olarak kabul edilmiş bir devlet dini'nin bulunmayışı, o ülkenin tam laiklik için gerekli koşulları sağladığı anlamını da ifade etmez.
Kurulum ve Uygulama
Laik devletler, ya Amerika Birleşik Devletleri veya Hindistan örneklerinde olduğu gibi bir devletin kuruluş biçimiyle ya da Fransa ve Nepal örneklerinde olduğu gibi bir devletin laik temeller üzerinde kuruluşuyla laik/seküler devlet özelliklerini taşıyabilirler. Fransa'daki laiklik ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki devlet ve kilisenin ayrılığı hareketleri laikliğin çağdaş kavramlarını ifade etmektedir.
Tarihsel olarak, devletlerin laikleşmelerinde sağladıkları tipik özellikler:
Dinsel özgürlüklerin garanti edilmesi,
Devlet dinlerine dayanan idari mekanizmaların iptal edilmeleri,
Kamusal fonların herhangi bir din için kullanımının engellenmesi,
Yasal dizgelerin dinsel kaynaklı otoriteler tarafından belirlenmesinin önlenmesi,
Eğitim sistemi (dinsel görüşlerden bağımsız) özgürlüğünün ilerletilmesi,
Yurttaşların din değiştirme veya dinden kaçınmalarına hoşgörü gösterilmesi,
Politik önderlerin dinsel inanışlarına dikkat edilmeksizin iktidara gelişlerinin temin edilmesi.
Yasal altyapı bakımından laik olarak tanımlanan devletlerin uygulamalarındaki detaylar göz önüne alındığında farklı yorumlara yol açan, eleştirilere konu olan uygulamalar da görülebilmektedir:
Ana Madde: Fransa'da Laiklik
Örneğin Fransa'da Hristiyan dinsel bayram veya tatil günlerinden birçoğu devletçe resmi tatil olarak kabul edilmiş olup ayrıca Katolik Okulların öğretmenlerinin maaşları da devlet tarafından yani kamusal fonlardan ödenmektedir.
Bazı Avrupa ülkelerinde laiklik hareketi; tek kültürün savunusunu yapan (örneğin) bir Hristiyan mezhebine bağlı yardımseverlik hareketlerinin devlete dayanmasına; devlete ait veya diğer kamusal fonlardan yardım almalarına karşı durmaktadır. İşbirliği ve Yardımseverlik Yasalarında bunların, ayrı bir tapınma yerinin tesis edilmesi veya dinsel dönüştürme amaçlı faaliyetleri için bu fonlardan faydalanmaları yasaklanmış; dinsel bir oluşumun kendi dinsel kaynağını sağlamasını, eğitimle din adamı (ruhban) olmuş veya bunun dışında kalan kişilerin kendi uygulamalarını icra etmeleri ve kendilerine özgü oluşturdukları hayır kurumları için kendi kendilerini finanse edebilmeyi seçmelerini zorunlu kılmıştır.
Bu yasal yürürlülük nedeniyle, yardımseverlik kuruluşlarından bazıları bağlı bulundukları dinlerden sağladıkları yardım gelirlerinin tümünü veya bir kısmını sarf ettikleri biçimleriyle karakterize olan seküler oluşumlarını teşkil etmişlerdir. Dinsel, din dışı veya dinsiz teşkilatlanmalar hükumetten eşdeğer derecede yardım talebi için başvurabilirler ve hem de toplumsal sonuçlara göre değer biçilen tabanda dolaysız devlet dinsel fonu içinden (eşdeğer derecede) finansal destek alabilmektedirler. Bu bahsedilen durum, Birleşik Devletler'deki 'Yardımseverlik Seçimi' uygulamasıyla benzerlik göstermektedir. Dinsel organizasyonlara tahsis edilen doğrudan devlet fonu uygulaması Avrupa İnsan Hakları Konvensiyonu'na uygunluk yönünden şüphe içermektedir.
Ana Madde: Hindistan'da Laiklik
Hindistan'da, hükumet devlet kaynakları içinden Hacca gitmek isteyen Müslümanlara uçak bileti ücretini ödemektedir. Hindistan bu nedenle 2007'de, yolcu başına 47,454 Rupi harcama yaptı. Hindistan bu uygulamaya Müslüman grupların ve Azınlıklar Bakanlığının Ulusal Kongreye bu yönde 1993'ten başlayarak Hac yardımı talepleri için yoğun biçimde baskı uygulamasından sonra başladı. Hindistan Merkezi Hac Komitesi; Harici İlişkiler Bakanlığı ile birlikte yolcu ücretlerinin sağlanmasını gerçekleştirecek ve zengin hac yolculuğu isteklileri daha fakir olanların yol masrafı için miktar ödeme yapacaklardı. Bu yönde sürdürülmekte olan yapılanmanın tam olarak 2017 yılına kadar tamamlanması beklenmektedir. Hindistan, aynı zamanda Müslüman veya Hristiyan olmayan en yüksek miktarda nüfusa sahip bulunup Müslüman ve Hristiyanlara ayrı yasaların uygulanmakta olduğu tek ülke olma özelliğini taşımaktadır.
Günümüzde eskiden kurulmuş bir devlet dini'nin geçmişte kalan izlerini taşımakta olan birçok ülke uygulamada laik özelliklere sahip bulunmaktadır. Sekülerizm, bazı resmi sofuluk dereceleriyle birlikte çelişkili değişik kisvelerde görülebilmektedir. Buna örnek olarak, Milletler Topluluğu ülkelerinde, devletin başına geçecek kral/kraliçenin tacı Birleşik Krallık parlamentosu tarafından 1688'de uygulamaya konulan Taç Giyme Yasa'sına göre Anglikan Kilisesi inancını savunmaya yemin ederek giymesi gerekmektedir.
Ana Madde: Birleşik Krallık'ta Laiklik
Birleşik Krallık ayrıca; İngiltere Kilisesi'nden gelen, ruhani vaizler veya piskoposlar olan, 'Ruhani Lordlar' olarak bilinen, 26 kıdemli ruhbanın içinde tutulduğu Lordlar Kamarası yapısını da sürdürmektedir.
İskoçya, Birleşik Krallık'ın bir parçası olmakla beraber, Reformasyon'dan bu yana kurulmuş kilise ve dinsel elemente sahip olmayan parlamentonun tasarımıyla (İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda'ya kıyasla) din ve politika bakımından ayrılmış durumdadır.
Ana Madde: İran'da Laiklik
Ters yöne doğru bir ilerleyiş de olabilmekte, laik yapıya sahip bir devlet durumundan din devletine geçiş de görülebilmektedir ki bu anlamda bir örnek; İran'da son 250 yıl boyunca laikliğe doğru bir yönelim görülmüşken ve Pehlevi Hanedanı döneminde kazandığı laik bir yapıdan 1979 Humeyni Devrimi sonrasında bir din devletine dönüşmesidir.
Laikliğin Anayasada Belirtilmişlik Durumuna Göre Laik Devletler
Anayasasında Laikliği Kabul Eden Bazı DevletlerNot 1
Fransa (1958 Anayasası'nın 1. Maddesi)
Japonya (1946 Anayasası'nın 20. Maddesi)
Meksika (1917 Anayasası'nın 3. Maddesi)
Portekiz (1976 Anayasası'nın 41. Maddesi)
Türkiye (1924 Anayasası'nın 2. Maddesi) (5/2/1937 - 3115 S. Kanun/md.1)
Anayasasında "Laiktir" İbaresi Olmayan Ancak Laik Hukuka Göre İdare Olunan DevletlerNot 1
Amerika Birleşik Devletleri
Hindistan
Küba
İrlanda
Avustralya
Endonezya
Senegal
Mali
Tunus
Not 1: Bu başlıkta yer almayan devletler de vardır.
Kıtalara Göre Laik Devletlerin Listesi
Afrika
Angola
Benin
Botsvana
Burkina Faso
Burundi
Kamerun
Yeşil Burun Adaları
Çad
Kongo Demokratik Cumhuriyeti
Kongo Cumhuriyeti
Etiyopya
Gabon
Gambiya
Gine
Gine-Bissau
Liberya
Mali
Namibya
Senegal
Sudan (2020'den beri)
Ruanda
Güney Afrika
Asya
Azerbaycan
Çin
Timor
Gürcistan
Hindistan
Japonya
Kazakistan
Kuzey Kore
Güney Kore
Kırgızistan
Laos
Nepal
Filipinler
Singapur
Tayvan
Lübnan
Suriye
Tacikistan
Türkmenistan
Vietnam
Avrupa
Avusturya
Arnavutluk
Belarus
Belçika - Anayasanın 20. maddesi şunu temin eder: Hiç kimse herhangi bir biçimde bir dinin seremonilerine katılmaya zorlanamayacağı gibi (dinsel) tatil günlerine de uymaya zorlanamaz.
Bosna-Hersek
Bulgaristan
Çek Cumhuriyeti
Estonya
Fransa
Macaristan
İrlanda
İtalya
Letonya
Kuzey Makedonya
Hollanda
Polonya
Portekiz
Romanya
Rusya
Sırbistan
Slovakya
Slovenya
İspanya
Türkiye
İsveç
Ukrayna
Kuzey Amerika
Kanada
Küba
Honduras - Anayasanın 77. Maddesi şunu temin etmektedir: Bütün din ve kültlerin, bir üstünlük (veya öncelik) bulunmaksızın özgürce uygulanmasını, yasalar ve kamu düzeniyle çelişmemelerini garanti eder. Farklı dinlerin din adamları bir kamusal görevde bulunamazlar veya din tabanında veya netice itibarıyla halkın dinsel inanışlarını kasteden bir netice anlamına gelen herhangi bir politik propaganda biçimini icra edemezler.
Meksika
Amerika Birleşik Devletleri - Birleşik Devletler'in, federal veya devlet düzeyinde bir resmi dini bulunmamaktadır. Mahkemelerde veya başkanın and içme töreninde Kutsal Kitap'ın kullanıldığı bazı gelenek ve alışkanlıklar bulunmaktaysa da bu yasal biçimde öngörülmüş bir koşul değildir. ABD Anayasası, I. Değişiklik'te şu ibare yer almıştır: "Kongre, dini bir kuruma ilişkin veya serbest ibadeti yasaklayan; ya da ifade özgürlüğünü, basın özgürlüğünü kısıtlayan; ya da halkın sükunet içinde toplanma ve şikayete neden olan bir halin düzeltilmesi için hükümetten talepte bulunma hakkını kısıtlayan herhangi bir yasa yapmayacaktır." Daha ötesinde, Birleşik Devletler Anayasasının 6. Maddesine göre; "... Birleşik Devletlerde herhangi bir görev veya kamu hizmeti için liyakat unsuru olarak bir din sınavı gerekmeyecektir."
Okyanusya
Avustralya - Anayasanın 116. bölümü şunu temin etmektedir: Milletler Topluluğu herhangi bir dinin kurulumu için, herhangi bir dinsel uygulamanın empozesi için veya herhangi bir dininin özgürce uygulanmasını yasaklamak için bir yasa yapmayacak ve Milletler Topluluğu'nda bulunan herhangi bir resmi kurum veya kamu kuruluşu için yapılan bir yetenek sınavında dinsel bir test yapmayacaktır.
Mikronezya - Anayasanın IV. Maddesinin 2. bendi şunu temin etmektedir: Bir dinin kurulumunu gözeten veya bir dinin özgürce uygulanması konusu ile örtüşen bir yasa çıkarılamaz, bölge kilisesine bağlı olup dinsel amaçlar dışında bulunan okullar bundan istisnadır.
Yeni Zelanda
Güney Amerika
Brezilya
Şili
Kolombiya
Ekvator
Peru
Uruguay
Venezuela
Önceden Laik Yapıya Sahip Olan Devletler
Ana Madde: Pakistan'da Laiklik
Bangladeş (1971-1977) - Bangladeş, 1757'den itibaren İngilizlerin idaresinde bulundu. İngilizlerin idaresinde bulunduğu dönemde Müslüman ve Hindular arasında İngilizlerin kışkırttığı öne sürülen anlaşmazlıklar görüldü. 1905'te, Hindistan yarımadasında bulunan İngilizler tarafından bölgeyi Hindu ve Müslüman tabanında ayrıştıran bir hareketle Doğu Bengal idari yapısı oluşturuldu. Yarımadada bulunan İngiliz Kumpanyası güçlerinin bölgeyi 1947'de terk etmelerinin ardından Hindistan ve Pakistan olmak üzere iki ayrı devlet farklı (Hindu ve Müslüman) dinsel taban özelliklerinde kurulurken Müslüman nüfus çoğunluğuna sahip bulunan; daha sonraki bir dönemde Bangladeş adını alacak olan Doğu Bengal idari bölgesi 'Doğu Pakistan' adı ile Pakistan'ın sınırları dışındaki toprak parçası olarak Pakistan'a bağlandı. 1971'de sona eren Hindistan-Pakistan savaşı sonrasında Doğu Pakistan'ın büyük bir bölümü Hindistan kontrolüne geçmişken Mucibur Rahman'ın Bangladeş Müslüman Halk Cumhuriyeti'nin kurduğunu ilan etmesinin ardından 'Doğu Pakistan', Hindistan güçleri tarafından terk edildi. Sekülerizm, Bengal ulusal hareketi ve ardılı olan Bangladeşin demokratik, laik bir ulus devleti olarak kuruluşu ile sonuçlanan savaşın taşıdığı temel politik ilkelerinden birisi olmuştu. 1972 Bangladeş Anayasası'nda sekülerizm; demokrasi, nasyonalizm ve sosyalizm ile birlikte ilke olarak sunulmuştur. 1975'te ülkenin kurucusu başkan Şeyh Mucib-ür-Rahman'ın uğradığı dramatik suikast sonrasında oluşturulan askeri hükumet sekülerizmi kınamış ve nihayet 1977'de başkan Ziaur Rahman tarafından sekülerizm sözcüğü "Allah'a inanç ve güven bütün edimlerin temeli olacaktır." ibaresi ile değiştirilerek anayasadan çıkarılmıştır.
Ana Madde: İran'da Laiklik
İran Şahlığı, Pehlevi Hanedanı döneminde (1925-1979) - İran, 1925'te Şah Rıza Pehlevi'nin tahta çıkmasının ardından laik bir devlet haline geldi. Ancak, 1979 tarihli (yalnız Humeyni taraftarlarının katılımıyla değil diğer birçok Şahlık rejimine muhalif grupların katılımıyla gerçekleşen) 1979 Devrimi'nin ardından kısa bir süre sonra Aralık 1979'da din devleti yeniden kuruldu ve yeni anayasa oluşturuldu.
Madagaskar (19602007)
Irak Krallığı (19321968) - Irak'ta, 1932'deki bağımsızlık sonrasında laik bir devlet kuruldu. 1968'de anayasaya din devleti uyarlamasıyla bu durumu sona erdi.
Ana Madde: Pakistan'da laiklik
Pakistan - İki-Ulus Teorisi, Pakistanın daha çoğunlukla Müslüman olan nüfus ağırlıklı olarak üzerine teşkilatlanarak kurulduğu kavramdır. 1947'de kurulan Pakistan'da milli kimliğin ana belirleyicisi İslam'dır. Bununla birlikte, kuruluşta ülke İslami bir çizgiye sahip olmaktan uzaktı. Nitekim 1956 Anayasası İslami devlet tanımlamasını içermiyordu. Ancak ülkenin adı yine de "Pakistan İslam Cumhuriyeti" olarak belirtilmişti. 1980'lerdeki askeri diktatör Ziya ül Hak'ın İslamileştirme yönündeki politik duruşuyla Pakistan'da laiklik yasal bir uygulama olmaktan çıkarıldı.
Laiklik yönünden belirsizlik taşıyan devletler
Arjantin - Arjantin Anayasası'nın 1. kısmının 2. maddesine göre; federal hükumet Roma Katolik Apostolik dinini destekler. Arjantin Anayasası'nda din ve devlet kurumlarının ve ilişkilerinin ayrı tutulduğuna dair bir ibare bulunmamaktadır. Ancak pratikte, ülke çoğunlukla sekülerdir ve diğer dinlere mensup insanlara karşı hiçbir zulüm yoktur; faaliyetlerinde tamamen kabul edilirler ve hatta teşvik edilirler.
Birleşik Krallık - İngiltere Kilisesi, İngiltere'de kurulmuş bir devlet dinidir ancak Kuzey İrlanda, İskoçya ve Galler'de kurulmuş bir devlet kilisesi yoktur. İki başpiskopos ve 24 kıdemli diyakoz; İngiltere Kilisesi Piskoposları Ruhani Lordlar olarak da bilinir ve Lordlar Kamarası'nda sandalye sahibi olup tartışmalara katılabilmekte ve tüm Birleşik Krallık'ı etkileyen kararlar için ihtilaflarda oy kullanabilmektedirler. Parlamento dualarla açılır, genellikle Lordlar Kamarası'nda ruhani lordlardan birisi; Avam Kamarası'nda (Anglikan Kilisesinden) bir papaz tarafından açılış yapılır. Taç'ın egemenliğinin yasama yoluyla ifadesi için tam terim, Tanrı'nın Altındaki Parlamentodaki Taç'tır. Taç giyme töreninde, kral veya kraliçe Westminster Abbey'de hizmet eden Canterbury Başpiskoposu tarafından kutsanmış yağ ile mesh edilir ve Tanrı'nın yasalarını ve Kutsal Kitap'ın doğru açıklamasını devam ettireceğine, Birleşik Krallık'ta İngiliz Protestanlığı reforme ettiği dini sürdüreceğine ve İngiltere Kilisesinin ve (İngiliz reformasyonunun getirdiği) doktrin, tapınma, disiplin ve hükumetin yerleşmişliğinin bozulamaz oluşunu sürdürme ve korumaya yemin etmek zorundadır. İrlanda Kilisesi bir devlet kilisesi değildir, İngiltere Kilisesi ise Galler'de kurulu bir kilise değildir. Buna rağmen, kral veya kraliçe; Taç Giyme Yemini (Coronation Oath) ve Haklar Bildirisi (Bill of Right) uyarınca protestanlığı ve 1707 tarihli Birlik Yasası (Act of Union) uyarınca; Kalvinist ve Protestan İskoçya Kilisesi'ni bütün bir Birleşik Krallık'ta korumaya mecburdur. Parlamento üyelerinin her biri oturma haklarını elde edebilmek için kraliçeye bağlılıklarını bildirmek zorundadırlar. Bununla birlikte, parlamento üyeleri dinsel bir yeminle veya resmi bir beyanla bağlılıklarını bildirebilirler.
Finlandiya - Finlandiya Anayasası, Bölüm 2, Kısım 6ya göre; Herkesin yasa önünde eşit olduğu ve kabul edilebilir bir neden olmaksızın hiç kimsenin cinsiyet, yaş, etnik köken, dil, din gibi nedenlerle farklı bir uygulamaya tabi tutulamayacağı, herkesin din ve vicdan özgürlüğüne sahip olduğu belirtilmiştir. Finlandiya halkının %80,7 ye ulaşan büyük bir miktarı 2008 yılı itibarıyla Evanjelik Lutheran Kiliseye bağlıdır. Konu din ve devlet ilişkileri araştırmaları olduğunda, Finlandiya hakkında belirtilmesi gereken konulardan birisi; Finlandiya Meclisinin 1970lerin başlarından bu yana din ve devlet ilişkilerinde kilise politikası başlatmış olduğudur. Kilise hukukçuları, üniversite teologları ve hukuk teorisi araştırmacıları parlamentoya uzman kişiler vasfı ile alınmıştır. Böylece, Finlandiya din devlet ilişkileri bakımından laiklik dönemi sonrası (laikliğin sona ermesi) olarak tanımlanan bir manzara değişimi göstermiştir. Evanjelik Lutheran Kilisesi ve Ortodoks Kilisesi üyelerinden hükumet gelir vergisi sistemiyle bağlantılı olarak kilise vergisi toplama hakkına sahiptir. Vergi üyeliğine ek olarak, işletmeler de bir biçimde kiliseye finansal destek sağlamaktadır.
Endonezya - Pancasila'nın birinci ilkesi bir ve tek olan Tanrı'ya inançtır. Ülkede bir miktar farklı din kabul görmekte ve bunların kolektif etkisi ülkenin politik, ekonomik ve kültürel yaşamına belirgin biçimde etki etmektedir. Endonezya Anayasası, Endonezyalıların dinsel özgürlüklerini garanti etmektedir. Bununla birlikte, anayasasında sadece 6 dinin ismi sayılmış olup bunlar İslam, Protestanlık, Katoliklik, Hinduizm, Budizm ve Konfüçyüsçülüktur. Laik bir devlet herhangi bir dini veya dinsizliği desteklemeyen bir devlet olarak tanımlanırsa Endonezya laik bir devlet değildir. Endonezya, %87 Müslüman nüfus ile dünyanın geniş Müslüman nüfusa sahip ülkesi olmakla birlikte bir zamanlar ılımlı Müslümanların yaşadığı bir ülke olarak değerlendirilirdi. Ancak günden güne daha tutucu bir İslama ve Şeriat yasalarına doğru yönelim görülmektedir.
Ana Madde: Hindistan'da laiklik
Hindistan - Hindistan'da laiklik veya sekülerizm; Hindistan'da, devletin bütün dinlere eşit yaklaşması anlamında kullanılmaktadır. Laiklik veya sekülerizmin batıda içerdiği din ve devletin ayrılığına yakın biçimde tanımlanan kavramsal ifadenin dışında yer alan bir anlam içererek, Hindistan'da dinsel hukuk; devlet yasal yapısına bütün dinler için eşit katılımlı olmak üzere eklemlendirilmiştir.
Hindistan Anayasası'nın 1976'da yürürlüğe konulan 42. Değişikliği ile Anayasa Önsözünde Hindistan laik/seküler bir toplum olarak sunulmuştur. Bununla birlikte veya buna rağmen, ne Hindistan Anayasası ne de yasaları din ve devlet ilişkileri bakımından bir belirleme içermemektedir. Zımni yani yazılı veya sözlü olarak belirtilmeksizin Hindistan yasalarından anlaşılması beklenen; devlet ve tüm devlet kurumlarının parlamenter yasalar yerine dinsel kaynaklı yasaları uygulaması ve çoğunluğa itibar etmesidir. Bununla birlikte Hindistan'da resmi bir devlet dini bulunmamaktadır. Hindistan halkı dinsel özgürlüğe sahiptir ve devlet tüm yurttaşlarına bireysel dinsel seçimlerine bakmaksızın eşit yurttaşlar olarak davranmaktadır.
Günümüz Hindistan'ında yasaların işleyişi bakımından uygulanmakta olan yasal mevzuat her yurttaş için eşit değildir ve Hindistan'da yasalar kişilerin dinlerine göre uygulanmaktadır. Şöyle ki, Hint müslümanlarına dinsel kaynaklı şeriat yasalarını içeren, 'Kişisel Müslüman Yasası' adı verilen hukuk sistemi evlenme, boşanma, nafaka gibi konularda uygulanmaktayken Hindu, Hristiyan, Sih ve diğer inanışlardaki Hindistan vatandaşları için 'Hindistan Ortak Yasası' adı verilen hukuk mevzuatı uygulanmaktadır. Hindistan vatandaşları arasında bu farklı hukuk sisteminin varlığı çocuk evlilikleri, çok eşlilik, eşit olmayan miras paylaşımı, erkeklere tek taraflı boşa(n)ma hakkı tanıyan ve dinsel açıklama kitaplarında belirtilen mevzuatların uygulanmasını sağlamak üzere ortaya çıkarılmıştır.
Hindistan'da uygulanmakta olan mevzuatın laik bir yapı olmasının da ihtilaflı bir konu olmasıyla nedeniyle laikliğin Hindistan'daki varlığı tartışmalı bir konudur. Hindistan'da uygulanmakta olan bu çok hukuklu yapıyı savunmakta olan kişilere göre Hint müslümanları diğerlerine göre farklı bir kültürel yapıya sahiptir ve bu uygulama onların istediği hukuk yapısına uymaktadır. Bu yapının laik/seküler bir yapı olduğunu iddia edenlere göre her bir Hindistan vatandaşına aynı yasaların uygulanması onların dinsel istemlerine riayetsizlik ve Hindu çoğunluğun kendi yasal yapılarını onlara dayatması sonucunu getirebilecektir. Bu çoklu hukuksal yapıya karşı olanlara göre şeriat hukuku ve dinsel kaynaklı yasalar Hint vatandaşlarının yasa önünde eşit olması ilkesini ihlal etmekte ve müslüman kadınlarının bir ayrımcılığa maruz kalmasına neden olmaktadır ve bu nedenle Hindistan devlet ve din işlerinin ayrılmasına yönelmelidir.
İsviçre - İsviçre kantonlardan oluşan federal bir devlet olduğundan federal düzeyde laik bir devlet olup, 26 kantonun 24 tanesi Katolik Kilisesini veya İsviçre Reform Kilisesini desteklemektedir.