Artuk Bey

Artuk Bey (d. ? - ö. 1091), Artuklu Beyliği'nin kurucusu olan Türk komutandır.
Yaşamı
Oğuzların Döğer boyuna mensup olup, 1063 yılında kendisine bağlı Türkmenlerle Selçuklu Sultanı Alparslanın hizmetine girdi. Bazı yabancı kaynaklarda telaffuzdan kaynaklı sebeplerle kendisinden Urtuk, Ortok, Ortuk ve Artak şeklinde bahsedilmiştir. Babası Eksük (Eksik) Bey, Selçuklular döneminde alt rütbede askeri komutan anlamına gelen salar unvanına sahipti.
1071de yaşanan Malazgirt Meydan Muharebesinde görev alan Artuk Bey, Romen Diyojen ile Alp Arslan arasında imzalanan barış antlaşmasının VII. Mihail tarafından kabul edilmemesi üzerine diğer Selçuklu emirleriyle birlikte Kızılırmakı geçerek Orta Anadoluya akınlarda bulundu. 1072de İmparator VII. Mihail, Norman ve Frank paralı askerlerinde bulunduğu Bizans güçlerini Anadoluya göndermişti. Ancak bir süre sonra Bizans komutanları ile Avrupalı paralı askerler arasında anlaşmazlık sonucu Norman-Frank paralı askerlerin komutanı Urselin (Roussel de Bailleul) isyanını bastırmakla Mihailin amcası İoannis Dukas (Sezar) ile general III. Nikiforos görevlendirildi. İoannis Dukas 1073 yılında Sakarya Irmağı dolaylarında Ursele yenilerek esir düştü. Ursel esir aldığı Dukası imparator ilan ederek İstanbulu ele geçirmek amacıyla Sapanca Dağlarında üs kurdu. Durumun vahametini anlayan III. Nikiforos bu isyanı bastırmak için, o sıralarda İzmit dolaylarından akınlarda bulunan Artuk Bey ile iletişim kurarak onu Ursel üzerine saldırmaya ikna etti. 1074de Artuk Beyin yaptığı saldırıda gafil avlanan Ursel ve İoannis Dukas (Sezar) esir alınarak büyük bir bedelle Bizansa teslim edildi.
Artuk Bey tüm bu başarılı seferlerini sürdürürken, büyük olasılıkla Anadoludaki fethi yöneten Kutalmışoğlu Süleyman ile arasının açılması nedeniyle Sultan Melikşah tarafından görevinden alınarak 1076da Luristan valiliğine atandı. Bu görevdeyken Lahsa ve Basrada Karmatilerin, Bağdattaki Halifeye ve Selçuklulara karşı başlattıkları isyanı bastırmakla görevlendirildi. Basraya gelen Artuk Bey şehre sokulmasa da ihtiyacı olan yiyecek ve diğer ekipmanı tedarik edebildi. 1077 yılı Ocak ayında Katif şehrine harekete geçerek burayı dirençle karşılaşmadan ele geçirdi. Ahsaya gelerek müttefik emirlerden Abdullah bin Ali ile birlikte Karmatileri kuşattıktan bir süre sonra Karmatiler teslim olmayı kabul etti. Bu esnada Bayreyne geçerek buradaki Karmatileri de itaat altına aldı. Diğer taraftan teslim şartlarını kabul eden Ahsadaki Karmatiler şehri teslim etmeyerek yeniden savunmaya geçtiler. Artuk bey burayı yeniden kuşatsa da havaların sıcaklığı nedeniyle bir kısım askerini, Abdullah bin Aliye destek için kardeşi Alpkuş emrinde bırakarak Bağdata gitti. Burada Halife tarafından karşılanarak başarılı seferine istinaden kendisine Rükniddin ve Zahirüddin unvanları verildi.
Bağdat'tan Basraya geçen Artuk Bey burada bulunurken kardeşi Alpkuşun, bölgede kendi hakimiyetini kurmak isteyen Abdullah bin Ali tarafından öldürüldüğünü haber aldı. Hızlıca hareket edip Ahsayı kuşatsa da uzun süre geçmesi nedeniyle Abdullahın oğlu Aliyi kardeşinin kanının diyeti olarak alarak Luristana geri çekildi. Selçuklu vasalı olarak Güney-Güneydoğu Anadoludaki bazı yerleşimler Mervaniler emirlerin yönetimi altında bulunmaktaydı. 1080de emir Nizamüddin Nasrın ölümünden sonra yerine geçen Nasruddevle Mansurun yaptığı bazı icraatları, topraklarında yaşayan halkı rahatsız etmesinin yanı sıra Selçuklular içinde tehdit oluşturmaya başlamıştı. Bu esnada halifenin vezirliğinden azledilen Cuheyroğlu Fahruddevle Selçuklu Sultanı Melikşahın huzuruna çıkarak onu Mervaniler üzerine bir sefere çıkmaya onu ikna etti. Melikşah tarafından yarı bağımsız hükümdar anlamına gelen melik unvanı verilerek Diyarbakır bölgesinin hakimi olarak atandı (Temmuz 1083). Artuk Beyde diğer birçok Selçuklu emirleriyle birlikte Fahruddevleye yardım için görevlendirildi. Sıkışık bir durumda kalan Nizamüddin Nasr, kendisine yardım karşılığında Diyarbakır, Cizre ve bazı kaleleri kendisine vereceğini belirterek Musul, El-Cezire ve Halep hakimi olan Şerefüddevle Müslimin desteğini aldı. Şerefüddevle Müslimin Diyarbakır önlerine gelip burada ordugahını kurduğu bilgisini haber alan Selçuklu kuvvetleri Fahruddevle, Artuk Bey ile Çubuk Bey önderliğinde Diyarbakıra doğru harekete geçti. Şerefüddevle Müslim kuşatıldığını anlayınca akrabalık bağı bulunan Fahruddevle ile barış yapmaya çalıştı. Esasen Fahruddevle onunla barış yapıp zarar görmeden çekilmesi için Selçuklu kuvvetlerini geri çekmeye karar verse de Artuk ve diğer Türkmenler buna razı olmadı. Bu esnada büyük ihtimalle Artuk Beyin iznini alan Çubuk Bey ani bir baskınla Şerefüddevle Müslimin ordusunu dağıtırken, Şerefüddevlede kaçarak Diyarbakır kalesine sığındı. Fahrüddevle bu olayı haber alınca tüm ganimetin İsfahanda bulunan sultana gönderilmesini istemişse de Artuk Bey bunu kabul etmemiştir. Bunun yanı sıra Artuk Bey, kendisine haraç vermeyi öneren Şerefüddevle Müslimin emniyetli bir şekilde topraklarına çekilmesini de sağladı (Ağustos 1084). Bu yaşananlardan sonra Selçuklu ordusundan ayrılan Artuk Bey, Fahrüddevlenin şikayeti üzerine Melikşahın huzuruna çıkmak için İsfahana geçti.
Melikşah tarafından hoş karşılanmayan Artuk Bey, bunun üzerine Suriye Selçukluları yöneticisi Tutuşun hizmetine girdi. Tutuş tarafından kendisine Kudüs ve yöreleri ikta olarak verildi. Bu sırada Musul ve Halep bölgesi emiri Şerefüddevle Müslim ile Anadolu Selçuklu Devleti hükümdarı I. Süleyman Şah arasında sınır çatışmaları yaşanmaktaydı. Süleyman Şah 1084de Antakyayı ele geçirdikten sonra Halepi de topraklarına katmak istiyordu. Müslim bu durum karşısında Artuk Beyden yardım istedi. Artuk Bey, Anadoludaki görevlerinden alınmasında rolü olan Süleyman Şaha karşı Müslim ile ittifak yapmayı kabul etti. Ancak tam olarak ittifak gerçekleşmeden Süleyman Şah ile savaşa giren Müslim yenilerek öldürülmüştü. Artuk bey bundan sonra güçlerini toparlayarak Diyarbakır üzerine sefer hazırlıklarına başladı. Bu sırada Sultan Melikşah kendisini yeniden bağlamak amacıyla ona değerli hediyeler yollamıştı. Ancak Artuk Bey bunları kabul etmeyerek bir nevi sultana karşı isyanını göstermişti. Bunun üzerine Melikşah bölgedeki emirlerine Artuk Beyi kontrol altına alma talimatı gönderdi. Bu emirler Artuk Bey tarafındaki Türkmen beylerine elçiler yollayarak onların sultana isyan içinde bulunmamalarını istediler. Türkmen beylerinin büyük bölümünün kendisinin hizmetinden ayrılması üzerine El-Cezire topraklarına çekildi.
Süleyman Şah 1085de gönderdiği ulaklarla Halep kumandanına şehrin kendisine teslimini istedi. Kale kumandanı İbnülhuteyti ise Melikşaha haber göndererek gelecek cevaba göre hareket etmek istiyordu. Sultandan cevabın gelmemesi üzerine kale komutanı bu sırada Dımaşkta bulunan Tutuşa haber göndererek şehri teslim almasını istedi. Artuk Beyin de desteğini alan Tutuş harekete geçerek şehre yürüyünce Süleyman Şahta karşı harekete geçti. 4 Haziran 1086da meydana gelen ve Artuk Beyin önemli rol oynadığı Ayn Seylem Muharebesinde Süleyman Şah öldükten sonra Tutuş şehrin kendisine teslimini istedi. Kale kumandanı İbnülhuteyti bu seferde şehri ona teslim etmeyerek sultan Melikşaha teslim edeceğini bildirdi. Bunun üzerine Tutuş ile birlikte Halepin kuşatılması ve sonrasında da şehrin büyük bölümünün ele geçirilmesinde bulundu. Ancak şehri tam ele geçiremeden Sultan Melikşahın Halepe yaklaştığı haberi üzerine Tutuş Dımaşka, kendisi de Kudüse çekildi. Bundan sonraki süreçte faaliyetleri hakkında pek bir bilgi bulunmayan Artuk Bey, 1091 yılında Kudüste ölmüştür. Ölümünden sonra oğlu İlgazi Bey tarafından babasının adıyla bilinen Artuklu Beyliği kurulmuştur. Diğer oğlu Sökmen Beyde bu beyliğin Sökmenoğlu kolunu yönetmiştir.
Popüler kültürdeki yeri
Alparslan: Büyük Selçuklu dizisinde Onur Ayçelik tarafından canlandırılmaktadır.