Muhammed'in evlilikleri

Mü'minlerin Anneleri (Arapça: ؤ), Kuran'a göre İslam peygamberi Muhammed'in eşlerini tanımlamak için kullanılan ifadedir. İslam peygamberi Muhammed'in farklı kaynaklarda geçen değişik isimlere göre 9 ile 19 arasında kadınla evlendiği düşünülmektedir. İranlı araştırmacı Ali Deşti ise Muhammed'in evlendiği 23 kadının listesini vermiştir. Evlilik olarak kaydedilen kadınların arasında cariye ve savaş esirlerinden hediye edilen isimler de bulunmaktadır. Bunlar evlilik olarak kaydedilse bile İslam kültüründe cariyelerin statüsü ayrıdır ve bu kadınlarla cinsel beraberlik için nikah işlemi yapılmaz.

Muhammed'in hayatı geleneksel olarak Hicret öncesi (Mekke, 570-622) ve Hicret sonrası (Medine, 622-632) olmak üzere ikiye ayrılır. Muhammed evliliklerinden 2'si hariç tümünü Hicret sonrası döneminde gerçekleştirmiştir.
Medine döneminde Muhammed'in her bir eşi için Mescid-i Nebevinin duvarlarına bitişik odalar yapılmıştır. Muhammed öldüğü zaman geride 9 adet dul bırakmış ve bu kadınlar müminlerin anneleri sayıldığı için ömürleri boyunca diğer erkeklerle evlenmemişlerdir.
Evliliklerinin ana amaçları
Arap kültüründe evlilikler kabile ihtiyaçlarına göre planlanır, kabile içinde ve diğer kabileler arasında ittifaklar oluşturma amacıyla yapılırdı. Watt'a göre Muhammed'in bütün evlilikleri arkadaşlık ilişkilerini güçlendirme politikasına hizmet ediyordu ve Arap gelenekleri üzerine kurulmuştu. Esposito Muhammed'in bazı evliliklerinin dul kadınlara yeni bir yaşam şansı vermeyi amaçladığını ifade eder. Francis Edwards Peters'a göre Muhammed'in evlilikleri hakkında genellemeler yapmak zordur; onlardan bazıları politik, bazıları acıma, bazıları savaşta eşi ölen hanımların sokakta ve yaşam olarak zorluk çekmemeleri işleri ile alakalıydı. Muhittin Akgül Muhammed'in eğitim-öğretim, sosyal, dini-teşrii (şeriat ya da yasa koyma) ve siyasi sebeplerle evlilikler yaptığını ifade eder. Turan Dursun'a göre ise evliliklerinin mal, statü, cinsel arzular gibi çeşitli amaçları bulunmaktaydı.
Evlilikleri
Hatice bint Hüveylid
Mekke'nin ticaretle uğraşan en varlıklı ailelerinden birine mensup olan Hatice Muhammed'e önce iş daha sonra da evlenme teklif etti. Evlendiklerinde Muhammed'in 25, Hatice'nin ise 40 yaşlarında olduğu ifade edilir. Hatice ölünceye kadar başka biriyle evlenmedi. Muhammed'in Hatice'den, 2 oğlan ve 4 kız olmak üzere 6 çocuğu olmuştur. Hatice vefat ettikten 2,5 yıl sonra, 53 yaşından sonra Polijinik evlilikler yapmıştır.
Sevde bint Zem'a
Hatice'nin ölümünden sonra, Havla bint Hakim'in ev işlerine yardımcı olur tavsiyesiyle evlendiği dul ve yaşlı bir kadındı. Muhammed ile evlendiğinde 55 yaşlarındaydı.
Aişe bint Ebu Bekir
Sevde bint-i Zema ile evliliğinden kısa bir süre sonra da Aişe bint Ebu Bekir ile sözlenmiştir. Aişe ile sözlendikten 3 yıl sonra yani hicretten sonra evlenmiştir. Aişe'nin Muhammed'le evlendiği sırada yaşı erken dönem hadis kaynaklarında 9, sonradan yazılan hadis kaynaklarında ve savunmacı çalışma yapan kaynaklarda 17-18 veya 20 olarak geçer. Erken dönem rivayetlerinde ayrıca Muhammed'in evinde Aişe'nin oyuncaklarıyla oynadığı ayrıntıları da nakledilenler arasındadır.
Süleyman Ateş, Aişe'nin yaşı ile ilgili rivayetlerin Aişenin hayatını yazan tarihçilerin verdiği bilgilerle uyuşmadığını "Tarihçilerin ve bibliyografların tespitine göre Ayşe, Peygamberimizin kızı Fatıma'dan beş yaş küçüktür. Fatıma Peygamberlikten 5 yıl önce doğmuştur. Demek ki Ayşe, Peygamberliğin başlangıç yılında doğmuştur. Muhammed Peygamber olduktan itibaren 13 yıl Mekke'de kaldı. Peygamber hicret ettiği zaman Ayşe 13 yaşında olmalıdır. Peygamber Medine'ye göçtükten iki yıl sonra Ayşe ile evlendiğine göre (el-İsabe: 4/359) demek ki evlendiği zaman Ayşe en az 15 yaşında idi. Ayrıca Ayşe, Peygamber'le nişanlanmadan önce Cübeyr ibn Mutime nişanlı veya sözlü idi. Bu da onun, Peygamber, kendisini istemeden önce evlenecek yaşta olduğunu göstermez mi? Bu yaş da her halde dokuz yaş değildir. Demek ki Peygamber istediği zaman Ayşe, en azından evlenecek çağ olan 15 yaşlarında idi. Bu yaş da Arabistan gibi sıcak ülkelerde tam evlenme çağıdır. Bizde de eskiden kız çocukları erken evlendirilirdi. "14'üne gelince kızı ya ere veya yere vermeli" cümlesi bir ata sözü gibi söylenir. Zaten evlenecek çağda olmayan birisini Peygambere önermezlerdi. Çünkü Ayşe'yi direkt olarak Peygamber istememiş, halası onu Peygamber'e önermiş, o da uygun görmüştü. Bir başka rivayete göre Ayşe Peygamberimizin kızı Fatma ile yaşıttır. Fatmanın doğumunda babası 35 yaşında idi. Bu durumda Ayşe evlendiğinde 20 yaşlarındadır." sözleriyle ifade etmektedir.
Türkiye Diyanet Vakfı tarafından çıkarılan İslam Ansiklopedisi'nde 614 yılında doğduğu ve 624 senesinde evlendiği ve on dört, on sekiz yaşlarında evlendiğini söyleyen çağdaş araştırmacıların kaynaklarının sağlam olmadığı yazar. Mustafa Öztürk tartışmalar için Aişe dışında sahabeden yaklaşık 60 kişinin erken yaş evliliği yaptığı, bunun gelenekte olduğu ve Talak Suresi'nin 4'üncü ayetindeki "henüz adet görmemiş olanların bekleme süresi üç aydır" ifadesinin modern çağa kadar "bir hastalıktan dolayı adet göremeyenler" değil, "henüz ergenliğe girmeden dul kalanlar" olarak anlaşıldığını söyler.
Aişe, Muhammed'in önceden evlilik yapmamış tek eşidir.
Zeyneb bint Cahş
Evlatlığı olan Zeyd'in ayrıldığı hanımı ve halasının kızıdır, 35 yaşında Muhammed'le evlenmiştir. Aynı zamanda Muhammed'in evlatlığı Zeyd'in eski eşidir.
Zeyneb Muhammed ile tartışmalı bir evlilik yapmıştır. Rivayet şöyledir:
"Peygamber, Zeyneb bint Cahşı Zeyd bin Harise ile evli iken görür, hoşuna gider ve ona karşı içinde bir sevgi beslemeye başlar. Zeynebi gördüğü bir anda da Kalpleri döndüren Allah, noksan sıfatlardan münezzehtir der. Zeyneb bint Cahş bu sözü işitir ve Zeyde söyler. Bunun üzerine Zeyd de Zeynebi boşamak ister fakat Peygamber Zeyde, Eşini yanında tut, Allahtan kork, der. Neticede Zeyd hanımını boşar ve sonrasında sen öyle diyordun ama içindekini saklıyordun (Ahzab Suresi:37) ayeti gelir ve böylece Muhammed Zeynep'le evlenir. Rivayet Taberi gibi ilk dönem İslam tarihi kaynaklarında yer alır."
Evliliğin Taberi tefsirinde Muhammed'in Zeynep'ten etkilenmesine bağlanmasını İmam Maturidi kınamaktaydı. Öztürk alimlerden birinin "bal gibi de olmuş", diğerinin ise "olamaz, ahlaksızlık" demesini Arap ve Türk kültürlerindeki farklılığa bağlamaktadır.
Savaş dullarıyla yapılan evlilikler
Hicret'ten sonra Muhammed, savaşlarda ölen Müslümanların dulları ile evlilikler yapmıştır. Bu durumda olan kadınlar:
Hafsa bint Ömer
Hafsa bint Ömer bin Hattab, Uhud'da ölen Huneys b. Huzafe'nin dulu ve Ömer bin Hattab'ın kızıdır, 21 yaşında Muhammed'le evlenmiştir.
Ümmü Seleme
Uhud'da ölen Abdullah bin Abdilesed'in duludur. 44 yaşında Muhammed'le evlenmiştir.
Reyhane bint Zeyd
Beni Kureyza Gazvesinde esir düşmüş, sonradan Müslüman olmuştur. İslam Peygamberi Muhammed ile evliliği Müslümanlığı kabul etmesinden sonradır. 44 yaşında Muhammed'le evlenmiştir.
Zeyneb bint Huzeyme
Bedir'de ölen Ubeyde b. el-Haris'in duludur. 60 yaşında iken Muhammed'le evlenmiştir.
Esire veya cariye evlilikleri
Cüveyriye bint Haris
Mustalik oğullarının reisi el-Harisin kızıdır. 20 yaşında iken müslümanlara esir düşmüş peygamber kendisiyle evlenmesi şartıyla fidyesini ödeyeceğini bildirince kendisi bunu kabul etmiş ve 20 yaşında Muhammed'le evlenmiştir.
Safiyye bint Huyey
Medine Yahudilerinden Nadiroğulları kabilesi reisi Huyey bin Ahtabın kızıdır. 18 yaşında iken Ahzab savaşından sonra müslümanlara esir düşmüş peygamberle bir konuşmasından sonra peygamberin teklifiyle 18 yaşında evlenmiştir.
Ümmü Habibe
Kureyş lideri Ebu Süfyan'ın kızıdır. 30 küsur yaşlarında Muhammed'le evlenmiştir.
Mariye el-Kıbtiyye
Bizans'ın Mısır valisi Mukavkıs'ın hediyesi olarak gelmiş) ve Medinede İslam Peygamberinin tebliği üzerine İslamı kabul etmiş müslüman ve daha sonra Peygamber ile nikahlanıp, evlenmiş bir yıl sonra da Muhammed'in erkek çocuklarından İbrahim'i dünyaya getirmiştir. Mısırda kız kardeşi ile beraber hediye cariye olarak geldiği için yaşı tam olarak bilinmemektedir.
Maymunah bint al-Harith
Amir b. Sasaa kabilesindendir. Tahminen 20 ila 30 yaşları arasında Muhammed'le evlenmiştir.
Evliliklerinin zaman çizelgesi
Aile hayatı
Muhammed ve ailesi Medine'deki Mescid-i Nebeviye bitişik küçük odalarda yaşadı. Bunların her birinin genişliği 1,70 metre, uzunluğu 2.30 metre ve tavan yüksekliği ortalama bir adam ayakta durabileceği kadardı. Kapı olarak battaniye gibi bir perde kullanılırdı. Enes bin Malik'in rivayetine göre, "Peygamber her gündüz ve gece boyunca, bütün eşlerini ziyaret ederdi ve mescide bitişik oda sayısı on bir idi." (Buhari,1,5,268)
Müslümanlar, Muhammed'in eşlerini bir saygı ifadesi olarak "Mü'minlerin anneleri" sıfatıyla ifade ederler. Bunun sebebi Ahzab Suresi'nin 6. ayetinde geçen "Peygamber, müminlere kendi nefislerinden önce gelir. Onun hanımları da onların analarıdır." ifadesidir. Muhammed'in eşleri "Mü'minlerin Anneleri" gibi özel bir statüye sahip olsa da, Muhammed, onların hiçbirine bu statüyü kullanarak özel muameleye tabi tutulmalarına izin vermedi.
Tartışmalı konular
Muhammed'in evlilikleri ile ilgili bilgilerin bir bölümü Kur'an'a dayanır. Bunun dışında Hadis, siyer ve tefsir gibi kaynaklardan derlenen bilgiler, bu evliliklerle ilgili bilgi kaynaklarını oluşturmaktadır. Bazı araştırmacılar bu kaynaklarda verilen bir takım bilgilerin doğruluk derecesini sorgulanabilir nitelikte bulmaktadırlar.
Muhammed'in kesin sayısı bilinmeyen, çok sayıda evlilik, esire veya cariye edindiği değişik kaynaklarda bulunur. Buna göre Muhammed 9, 11, 11 ya da 13, 12, 13, 12 evlilik ve iki cariye 15, 19, 16 evlilik ve 6 cariye, 10 evlilik, 10-15 cariye, kadın ile evlilik yapmıştır.