Alevilik tarihi

AleviBatıni dini itikadının tarihi gelişim süreci ve Türklerin İslamiyete girişi
Alevilik inancı, Anadolunun Müslümanlaşması sürecinde önemli izler bırakan, Hoca Ahmed Yesevi, Ebu'l Vefa, Kutbud-Din Haydar, Hacı Bektaş-ı Veli, Ahi Evran, Taptuk Emre, Yunus Emre ve Abdal Musa gibi önemli dini şahsiyetlerin fikirleriyle yapılandırılmıştır. Ayrıca Alevilik, Hallac-ı Mansur, Seyyid Nesimi, İsmail Safevi (Hatai) ve Pir Sultan Abdal ile Hubyar Sultana da ayrı bir ehemmiyet vermektedir. Şah İsmail Safevi, Alevilik inancının Anadoluda yayılmasında çok önemli ve etkin bir rol oynamıştır. Alevilik inancının, Anadoluya gelen Hacı Bektaş-ı Veli sayesinde ve ozanların nefesleriyle hayat bulduğuna inanılmaktadır.
İran ruhunun yarattığı Şiʿa-i Batıniyye
Irak kıtasında filen Şiʿa-i Batıniyyeyi teşkilatlandıran Meymunul-Kaddahdan itibaren zamanımızdaki Hindistan Batınilerinin reisi ve Nizari İsmaililerinin mukaddes makamının Sahib-i Azamları olan Ağa Hanlara gelinceye kadar geçen on üç asırlık Batınilik tarihini topyekün mütalaa etmedikçe bu önemli harekatın ortaya çıkardığı mezhebe ait hakiki bir fikir elde edilemez.
Batınilik Hareketi Mısırda Fatımi Halifelerinden Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lahtan, İranda Hükümet-i Melahideyi kuran meşhur Hasan bin Sabbahın Elemutundan, Suriye Batıniler Reisi Raşidud-Din Sinanın ikamet ettiği Misyaf Kalesinden, Anadaoluda bütün Batınilerce üstad-ı azam mertebesine yükseltilmiş olan Hallac-ı Mansur, Ebul Vefa Harezmi, Baba İlyas Horasani, Hacı Bektaş Veli ve FadlAllah Ester-Abadiden İmadüd-Din Nesimiye kadar süregelen uzun bir yolda yürüyen şahsiyetlerden, bilumum Afrika Batıniliğini idare eden İbn-i Meserretten, Hindistan Batıniliğini meydana getiren Ahmed bin Keyyalden, ve Türkistan Batıniliğini kuran Muined-Din Nasır-ı Hüsrevden oluşan koca bir teşkilatlanmanın ürünü olarak vücuda gelmiştir.
Şiʿa-i Batıniyye teşkilatının kökeni
Bir taraftan eski İran ruhu ve perestişkarlığı ile Arap hariciliği, kendi siyasi ihtiraslarını tatmin amacıyla kutsi birer hakikat şeklinde sundukları masalları, uydurdukları efsane ve hurafeleri, Şiiliğin umumi çatısı altında kaynaşan tarikat ve mezhepler aracılığıyla Türk toplumlarının itikatlarının içine sokmayı başarmış, onları ruhi bünyelerinden yaralayarak yüzyıllar boyunca gelişme ve ilerlemelerine engel olmuş, ve en nihayetinde de onları İslamiyetin saf ve gerçek iman ve itikadından uzaklaştırmayı başarmışlardır. Diğer taraftan da mistik ve felsefi nazariyat vasıflarıyla bir takım tarikatlerin tanıttığı efkarın temsilcisi konumunda bulunan, ve gün geçtikçe de göçebe Türk kavimleri üzerindeki etkilerini arttıran Rind, Kalender ve Babalar, bilumum Şiʿa-i Batıniyye mezheplerinin Türkler arasında yayılmasında başrolü oynamışlardır.
İslamın hudutlarının gün geçtikçe genişlemesi neticesinde Zerdüştiler, Maniler, Harran Sabiileri, Yunan felsefe sisteminin takipçileri, Keldaniler, Irak Nebtileri, Asur dinlerinin kalıntıları ve Şamaniler hep Batıniliğin itikadi hudutları içerisine dahil edilmiş bulunuyorlardı. Türkler arasında yüzyıllarca sönmeden süregelen bu akidelerin ilk kaynakları da Alevi-Batıniliğinin yönetim merkezlerine bağlı bulunmaktaydı. Tüm Alevi-Batıni mezheplerinin temellerini oluşturan bu önemli yolun kökenin başka dinlerin şemsiyesi altında barındığı ve İslamiyetin bünyesine daha sonradan nüfuz ettiği anlaşılmaktadır. Karamita, İsmailiyye, Sebiyye, Muhammeriyye, Mübeyyize (El-Mukannaiyye), Nezzariyye, Sabbahiyye ve Melahide-i Batıniyye gibi daha bir takım isimler de ayni Batıni-Alevilik teşkilatının çeşitli muhitlerde aldıkları değişik namlar arasındadır. Batılılar ise doğuda Melahide-i Batıniyye olarak adlandırılan kola Haşşaşiyon / Assassins adını vermişlerdir.
Şiiliğin ve Batıniliğin mahiyeti meselesi
Bu konuda ortaya atılmış birkaç kuram bulunmaktadır:
Arap ordularına karşı siyaseten başarı sağlayamayan ve ağır yenilgilere uğrayan İran, İslamın vahdetini bulandırmak ve çeşitli muhalif mezhepler icat ederek aksül-ameller ortaya çıkarmak suretiyle mukabele etmekte gecikmemiştir. Bu teze göre Şiilik ve Batınilik İslamın ruhuna muhalif olup, sırf onu içinden baltalamak için İranın yapmış olduğu bir nevi intikam hareketidir. Bu savı daha bilimsel bir platforma taşımak isteyenler ise ırkçı bir görüşe başvurarak, Sami Ruh ile Ari Ruh arasında meydana gelen bir iktidar mücadelesi neticesinde, Sami dehanın ürünü olan İslamiyetin İranda kendine özgü yorumlanarak önce Şiilik ve daha sonra da Batınilik şeklini aldığını öne sürmekteydiler. Bu ırkçı kuram, kurucusu Comte de Gobineau tarafından savunulmuştur. Şiiliğin tasavvuf maskesi altında İslamiyetin içerisine yerleştirildiği kuramı ise Frederich Delitzsche tarafından iddia edilmekteydi. Bu bilim adamlarından başka, Şiiliğin ve Batıniliğin Arap istilasına karşı ari kavimlerin, bilhassa da İranlıların ortaya çıkardığı ırki, lisani ve milli tepkiler olarak gösteren ve bu kuramın yayılmasına hizmet eden diğer batılılar arasında Ernest Renan, Paul de Lagarde, Reitzenstein, Edgard Blochet ve E. B. Browne isimlerini saymak mümkündür.
Yukarıda bahsedilen batıda bir hayli taraftar toplamış olan bu akım Türkiyede de uzun süre kabul görmüştür. Bir ateşkedenin duvarları dibinde zelilane beklemek, Hind ve İran gibi uyuşukluk ve hulya yağdıran çevrelerde pek olağan karşılanan şeylerdi. Türkler, Hind ve İranda olduğu gibi hulyai ve istiğraki hayattan bir şey anlamıyor, meskent telkin eden akidelere pek itibar göstermiyorlardı. İslam alemini kavuran bu elim buhranın kaynağı İran tarafları ve bilhassa da Deylem havalisiydi. Başlangıçta, Professör Fuad Köprülüde bu görüşü destekleyenler arasında yer almaktaydı.
Buna karşın Baha Said tamamıyla aksi görüşü savunmaya başlamıştı. O, Bektaşilik ve Kızılbaşlık gibi Anadoludaki tarikat ve mezhep hareketlerinin kesinlikle İran kaynaklı olmadığını, aksine bu akımların eski Türk itikatlarıyla ilişkili olduğuna inanmaktaydı. Daha sonra, Professör Fuad Köprülü de ayni fikri geliştirerek Pariste verdiği konferanslarda esas tez olarak savunmaya başladı.
Şiiliğin bir İran aksül-ameli olduğu fikri uzun zamandan beri tenkit edilmiş bulunmaktadır. Louis Massignona göre, Miladi On İkinci asırda İran nüfusunun ve kültürünün çoğunluğunun Ari olduğu şeklindeki ispatı mümkün olmayan fikirden yola çıkıldığından dolayı, bu kuram bazı hususi halleri yanlış açıklamak hatasına düşmüştü. Aslında İslam Rafiziliği gibi arzedilen Şiilik İrana saf Arab ırkından gelmiş olup, Kufeden Kumma göç eden kabileler tarafından etrafa yayılmıştır. Saf İran ırkından olan Kürtler ve Afganlar ise daima Şiiliğe muhalif kalmışlardır.
Şiʿa-i Batıniyye mezhebinin akideleri
Eshab-ı Şek adı verilen avam mezhebin siyasi kimliği ve taşıdığı dini akideler hakkında herhangi bir fikre sahip değildi. Mezhebin asıl amacı ve gayesi sadece yüksek makamları işgal etmekte olan dailer tarafından bilinmekteydi. Davetler dokuz mertebeye ayrılmış olup davetçiler de bu taksimata göre hareket etmeğe mecburlardı. Bu arada, Batıniler tarafından ortaya bir de İmam-ı Muhtafi meselesi atılmıştı. Bu kurama göre, Dünya hiçbir zaman imamsız kalamaz ve de kalmayacaktır. İmamet Aliden İsmail bin Cafer-es Sadıka gelinceye dek hep aşikar iken, İsmail bin Caferden sonra ise hep gizli kalacaktır. Bu yeni kuram aracılığıyla Şiʿa-i Batıniyye Mezhebi bir nevi kendi yolunu imam silsilesi açıkça belirgin olan Batıni İsmailiyye mezhebinden de ayırmış bulunmaktaydı. Aslında, bu fikirde İran kisralarının muhteşem makamları saklıydı. Alinin torunu Ali Zeyn el-Abı-Dinin annesinin soyunun İran hükümdarlarından oluşu, ondan gelen nesil vasıtasıyla İraniliğin merkezine işaret etmekteydi. Şiʿa-i Batıniyye Teşkilatının güçlenmesi üzerine ʿAbd Allah İbn-i Meymun da artık Araplara karşı olan nefretini gizlemeye gerek görmemekte ve el altından Ehl-i Beyti imha siyaseti izlemekteydi.
Yediciler ve Fatımi İsmailileri
Abbasiler devrinde (M. 750 M. 1258) çeşitli Şiʿa fırkaları tarafından yönetime karşı gizli bir muhalefet hareketi tertip edilmekteydi. Bu muhalefet gruplarının arasında Ön-İsmaili topluluklarının destekçilerinin en tanınmışlarından olan Mubarekiyye adı verilen topluluk ta yer almaktaydı. İsmaili düşünce sistemine göre, İmam Caʿfer es-Sadık (M. 702 765) ikinci oğlu olan İsmail bin Cafer el-Mubareki (M. 721 755) İmamete veliaht olarak tayin etmişti. Bununla beraber, İsmail babasından evvel vefat etti. Bazıları onun gizlendiğini iddia ettiyseler de, Ön-İsmaili fırkaları onun ölümünü kabul ettiler ve İsmailin en büyük oğlu olan Muhammad bin İsmaili (M. 746 809) imamları olarak tanıdılar. Muhammad bin İsmail, mensuplarının çoğu Küfede oturan Mubarekiyye Fırkası ile olan alakasını tüm yaşamı boyunca sürdürdü.
İsmail bin Cafer el-Mubarekin yedinci ve sonuncu imam olduğuna inananlar Yediciler veya Yedici İsmaililer olarak tanımlandılar. M. 813 yılında Muhammed bin İsmailin vefatı üzerine Mubarekiyye Fırkası da ikiye ayrıldı. En önemli ve faal kolunu Karmatilerin oluşturduğu Yediciler, İsmail bin Cafer el-Mubarekin oğlu olan Muhammed bin İsmailin gizlenen Mehdi olduğuna ve bir gün adalet dağıtmak üzere tekrar ortaya çıkacağına inandılar. Muhammed bin İsmailin öldüğünü kabul eden ve daha sonraki yıllarda Fatımi İsmailileri olarak ortaya çıkan küçük fırka ise günümüzde mevcut olan çağdaş İsmaili mezheplerinin oluşumuna öncülük ettiler. Böylece, gizlendikleri yerleri ve isimleri bilinmeyen imamların yönetimi altına giren İsmailiyye mezhebi, kendi itikatlarını Dailer Davetçiler aracılığıyla ana karargahları olan Suriyeden etrafa yaymağa başladılar. Bu hadise, daha sonraları Mustalilik kolunun yayılmasında etkin bir araç haline dönüşecek olan Davah hareketinin ruhani başlangıcına işaret etmekteydi.
İlmu-Cifrin icadı
Arap ruhunu kendi içinden ağır bir şekilde yaralamağa yönelik çok önemli bir projenin uygulanmasında rol üstlenen Ebul-Hattab Mehmed bin Zeyneb adında çok zeki bir köle, gelecekte vuku bulacak hadiseleri önceden kestirebilmeye olanak sağlayan bir ilmin esrarına vakıf olduğu iddiasıyla, müphem ve esrarlı fikirler üzerinde merak uyandırmağa pek müsait bir muhitte, Beni Esed" havalisinde ortaya çıktı. Ebul-Hattab Mehmed bin Zeyneb elinde bulundurduğu bir kuzu derisinin üzerinde yazılı birtakım işaret ve harfler vasıtasıyla gizemli bir ilmin keşf ve istihracından yararlandığını anlatmakta ve bu ilmin kendisine İmam Caʿfer-i Sadık tarafından öğretildiğini de eklemekteydi. İşte doğuda huruf ilminin temelleri arasında yer alan esrarlı bilgilerin başında gelen Cifr İlmi esasta bu kuzu derisine yazılı olan şeylerden meydana gelmekteydi. Bu karmakarışık ilimden hiç kimse bir şey anlamadığı gibi İmam Caʿfer-i Sadık ta hadiseden bihaberdi. Durum berraklığa kavuşur kavuşmaz Ehl-i Beytin riyasetini temsil eden Caʿfer derhal Ebul-Hattab ile hiçbir alakası bulunmadığını ilan etti.
Ebul-Hattab el-Esedinin kurduğu Hattabiyye Mezhebi
Ebul-Hattab el-Esedi tarafından tüm haramların helal olarak kabul edilmesi fikri olan İbahiyye itikadının yayılmasına hizmet etmek amacıyla, ilk defa ʿAbd Allah İbn-i Sebenin ortaya atmış olduğu Alinin uluhuyeti ilkesi ile Allahın Aliin zatında tecelli ettiği hululiyye itikadı üzerine inşa edilen, ve daha sonraları Bezigıyye, Muammeriyye, Umeyriyye, Mufaddaliyye, Muhammise mezheblerinin de itikadi alt yapılarını oluşturan Hattabiyye Mezhebine göre Allah önce İslam peygamberi Muhammed Mustafanın zatında tecelli etmiş olup, daha sonra da sırasıyla altı büyük imam olan Ali el-Murteza, Hasan el-Mucteba, Hüseyin Seyyid eş-Şüheda, Ali Zeyn el-Ab-ı Din, Muhammed el-Bakır, Caʿfer es-Sadıka ve en son olarak da Ebul-Hattab el-Esedinin vücutlarına hulul etmiştir. Bu mezhebin fikirleri daha sonra ortaya çıkan Batıniyye ve İsmailiyye mezheplerinin itikatları üzerine de kuvvetle tesir etmiştir. Ebul-Hattab el-Esedinin son peygamber olduğuna inanan takipçilerinin kurduğu Hattabiyyet-ul Mutlaka mezhebi ne göre ise, Ebul-Hattab el-Esedi en son imam olup kendisinden sonra başka bir peygamber ya da imam gelmeyecektir. Hululiyye itikadı ve Alinin uluhuyyeti tüm Ghulat-i Şiʿa mezheplerinde, İbahiyye itikadı ise Haricilik ve Şiʿa-i Batıniyye mezheplerinin çoğu kollarında mevcuttur.
Şiʿa-i Batıniyye teşkilatındaki gizlilik derece ve mertebeleri
Birinci mertebede bulunan bir adam tam zahid ve muttaki rolünü alırdı. Kendini tecessüsle izleyenlere karşı onların meraklarını daha da tahrik ederek ve kendisinin de ibadette aşırı derecede yüksek bir makama erişmiş olduğunu ispatlamak maksadıyla hep gözleri yaşlarla dolu olarak ve şüpheyi davet edecek cevaplarla karşılık verirdi. Bireylere anlatılan hikaye her seferinde İslamın sahip olduğu ruhu anlamanın ve dinin esaslarına vakıf olmanın hiç de zannedildiği kadar kolay olmadığı ve bu sırrın ancak halis Müminlere keşfolunabileceği anlatılmaktaydı. Muhatap alınan kişi önce kendisine yöneltilen şüphe uyandıran suallerle şaşırtılmakta ve hayatı müddetince aklından bu tip suallerden bir tanesini bile geçirmemiş olan kişi heyecanlı bir şekilde kendisine yöneltilen bu suallerin yanıtlarını, mana, ve sebeplerini anlama arzusunu göstermesi halinde, bunun evvela verilecek bir ahid ile misaktan sonra mümkün olabileceği kendisine bildirilmekteydi. Kabul edilmesi halinde derhal mezhebin kaideleri anlatılmakla beraber yeni salikten bir miktar da para talep olunmaktaydı. Dainin muhatabındaki alaka ve duyguları zayıf görmesi halinde ise aşıladığı şüpheli fikirler arasında soru soran şahsı dehal terk etmektedir.
İkinci mertebede bulunanlara ise daha değişik bir yönden hitap edilmekteydi. Burada şahsa eski alimlerin akidelerini kabullenmekle insanlığın büyük bir delalet içerisine düşeceği ve ilahi hakikatin sırrının ancak imamlara bahşedilmiş bir ayrıcalık olduğu söylenmektedir.
Üçüncü derecede bulunanlara Şiʿanın diğer fırkalarında olduğu gibi imamların adedinin on iki olmayıp yedi olduğu, yedi adedinin kudsiyeti ile bütün temsiliyetin Batınilik dininin kurucusu olan yedinci imama ait olduğu bildirilir.
Dördüncü mertebeye erişebilenlere ise kadim dinlerin kamilen ilga edildiği ve bu yedi imamın birer de yardımcısı olduğu ve bunların dini yaymakla ve yüceltmekle görevlendirildikleri anlatılır. Peygamberlere Natık ("konuşan") ve yardımcılarına da Samit ("susan") İmam unvanı verildiği söylenir. Her yedi Samit silsilesinin sonunda bir Natık gönderildiği ve böylece dinin sürekli olarak geliştirildiği söylenir. Ademden ve oğlu Şitten itibaren altı NatıkSamit silsilesinden sonra (NuhSam), (İbrahimİsmail), (MusaHarun), (İsaŞemun), (Muhammed bin ʿAbd AllahAli bin Eba Talib), (Muhammed bin İsmail (Meymunul-Kaddah)ʿAbd Allah İbn-i Meymun ve Oğulları) ile hitam bulan Natıklar ve Samitler silsilesi ile sürmektedir. Gözle görülen eşyanın tasavvufi manalarını kaldıran İbn-i Meymundur ve herkes ona itaatle yükümlüdür. Muhammedden sonra bir peygamber daha gelecektir. Bu itikatları tamamıyle kabullenmiş olan bir Batıni artık İslamiyetle olan alakasını tamamen koparmış durumdadır.
Beşinci mertebede bulunanlar, Semavi nassların açıklamaları ile hadislerin tamamının uydurma olduğuna inanmakla yükümlüdürler. Müntesibin buradaki ruh hali milliyetine göre de değişmektedir. İranlı ise ona Arabın çok cahil bir çöllü olduğu fikri, yok eğer müntesip ırken bir Arap ise ona karşı da Arap milletinin mağrur damarlarını tahrik etmek suretiyle başka bir cepheden yaklaşılarak kendisinin diğer bütün kavimlerin hepsinden üstün bir efendi konumunda olduğu söylenmektedir.
Altıncı dereceliler dini tekliflerin kamilen refedilmiş olmakla birlikte, sadece milletlerin ananelerine hürmeten bunlara değer verildiği, yoksa aklı belirli ve sınırlı gayelere ulaştırmak amacıyla anlatılan bu öğretilerin bütün önem ve değerlerinin aslında bir hiç olduğu açıklanır.
Arda kalan üç mertebenin mensupları ise pek azdır. Hele dokuzuncu mertebede bulunanlar sadece dai azamlardır. Bu makam Fatımilerden Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lah, Hükümet-i Melahidenin banisi olan Hassan bin Sabbah ve Suriye Batınilerinin Reisi Raşidud-Din Sinan, Afrika Kıtası Batınilerini yöneten İbn-i Meserret, Pamir Aleviliğinin kurucusu Nasır-ı Hüsrev, Hindistan Batıniliğinin yaratıcısı Ahmed bin Keyyal, ve Attaş gibi Alevi-Batınilik tarihinde nam kazanmış olanlara mahsustur. Hatta Batıni-İsmaililer arasında çok meşhur olanlar dahi daha aşağı derecelerde kalmıştır.
Emeviler devrinde Aleviler
Muaviyenin Ali bin Eba Talib Murtezaya karşı husumetinin nedenleri
Muhammedin komutasındaki Müslüman kuvvetlerin Bedir Savaşında bin kişilik Mekke paganları ordusunun başkumandanı olan Muaviyenin babası Ebu Süfyana karşı kazanmış oldukları zafer büyük itibar kaybına uğrayan Emevi soyunun hem Süfyani hem de Mervani kollarını son derece rahatsız etmişti. Ebu Süfyannın oğlu Muaviyenin kardeşi Hanzala da bu savaşta Ali bin Eba Talib tarafından öldürülenler arasındaydı. Ayrıca, öldürülen yetmişi aşkın Mekkeli içerisinde yirmi tanesini Ali öldürmüştü. Bedirde kin ve nefretleri üzerine çeken diğer iki önemli şahsiyet Hamza ile Ammar bin Yasir idi. Bu üç kıymetli şahsiyet daha sonra Bedir pagan ordusu başkumandanı Ebu Süfyanın karısı Hint ve oğlu Muaviye tarafından öldürülmüşlerdir.
Araplar tarafından uygulanan şiddetli baskılar ve İslamlaştırma siyaseti
Soğud hükümdarı olan Gorek ile akit edilen antlaşmada Zerdüşt mabedlerinde ne kadar mukaddes eşya varsa teslim edilmesi şartı konulmuştu. Bu maddeye dayanarak Buhara ve Semerkand mabedlerindeki eşyaların tamamı Araplara teslim edildi. İslamiyetin talimatı aleyhine olan ve mukaddes tanınan her şey Araplar tarafından ateşe atılarak imha edildi. Hiçbir Mecusinin silah taşıma yetkisi bulunmamaktaydı. Uygulanmakta olan bu gibi baskılar nedeniyle Maveraünnehir ve Türkistan şehirleri Emevi hükumetine karşı sonsuz kin ve husumet duyguları ile dolup taşmaktaydı. Nihayetinde, bu zulme dayanamayan yerli halk Maveraünnehir ve Türkistan şehirlerinde ihtilaller çıkardılar. Bunu duyan Horasan naibi Kuteybe bin Müslim isyanı bastırma ve asayişin sağlanması adına şiddetli tedbirler aldı ve kardeşini bu işe memur tayin etti. Buhara ve Semerkandlıların ellerindeki bütün silahları toplatarak İslamı kabul etmeyenleri cizyeye bağladı. Ayrıca Kuteybe Arap ordularında bulunan Suriye Nusayrilerini yeni zapt edilen şehirlerdeki evlere yerleştirmeğe başladı. Diğer taraftan da, Emevi valilerinin uyguladığı mezalimler gün geçtikçe artmaktaydı. Bunun üzerine dehşetli ıstıraba düşen Türkler, Arapların ileri sürdüğü ağır şartları kabullenerek antlaşmak zorunda kaldılar. Böylece, zaten Haccac bin Yusufun uyguladığı mezalim karşısında sabırları tükenenmiş olan Türkler de İslamiyeti kabullenmeğe başladılar.
Araplar yeni feth edilen topraklar üzerinde yaşayan halkın arasından eski dinlerini terk ederek İslama yeni girenleri ibadete teşvik etmek amacıyla içlerinden Cuma Namazlarına katılanlara Beytul-Mal-i Müsliminden 2şer dirhem ödeme yapmaktaydılar. Ayrıca ibadetin Farsça ifa edilmesine müsaade edildiği gibi, namazda da tercümesine sadık kalınması şartıyla Kur'an-ı Kerimin herhangi bir lisanla okunmasına Ulema da fetva vermişti.
Abbasiler devrinde Aleviler
İran ve Irak ihtilallerinde Bermeki Hanedanının oynadığı rollerden dolayı Süffahi Abbasinin nazarında İranlılar, sanki bir halaskar olarak algılandılar. Bütün devlet memuriyetleri birer birer onlara tahsis edildi. Halbuki, bütün inkılabı filen yürüten ve sonra da kılıçla müdafaa eden Türkler bu gösterdikleri çaba ve hizmetlerine karşılık hiçbir mevki elde edemediler. Fergana ve Şaş Türklerinden oluşan Alevi daileri aldıkları tesirlerin etkisi altında kalarak farkına varmadan Fars milli kültürünün nüfuz alanının içine düştüler. İranlılarla Türklerin karşılıklı uygar ilişkilerinin başlangıcı hakkında verilen bilgilere göre İskender ve Selefkiyan devirleri kadar geçmişe uzanan birtakım hadiselerin arasında Türk kamları ile İran mübidleri Maveraünnehir topraklarında İslamiyetin bir hayli ilerlediği zamanlarda dahi aynı kudsiyyet ile karşılanmaktaydılar. Diğer taraftan ise, Türkler ve İranlılar Arap mezalimi karşısında ortak Alevi propagandalarına ihtiyaç gerektiren ihtilal fikirleri ile meşgul olmaktaydılar. Yüzyıldan fazla bir süredir devam eden muharebelerin uyandırdığı kin ve husumet, Emevilere karşı her iki mağlup olmuş olan Fars ve Turan akvamını çok haklı bir davanın kazanılması uğrunda birleştirmişti.
Alevi Dailerin önemli faaliyetleri ve Alevilerin Türkistana yayılmaları
Emeviler tarafından Hanedan-ı Aleviyye mensuplarına karşı uygulanan takibat ve gerçekleştirilen mezalimden kaçmağa muvaffak olabilenler Irak kıtasıyla, Türkistan ve İran yaylalarına iskan edildiler. Neticede Taberistan, Azerbaycan ve Hazar Denizi kıyılarındaki ülkelerde yaşayan Alevi nüfus hızla artmağa başlamıştı.
Hanedan-ı Ehl-i Beyt namına Hilafet makamının ele geçirilmesine yönelik başlatılan ihtilaller, neticede bir sülalenin başarısıyla sonuçlanır sonuçlanmaz asıl olan umumi gaye ve hedefler hemen unutularak hakimiyet bu yeni ailenin tasarrufuna teslim ediliyordu. Hükumet kurmaya muvaffak olan Alevi zümreler içerisinde en uzun ömre nail olan Bavendiler (Karahanlılar) 372 sene süren saltanatları zarfında tam 25 tane hükumdar tarafından yönetilmişlerdi. Aleviler içerisinde başta en güçlüleri olan Mısır Fatımileri olmak üzere Bavendiler kadar dört asra yakın bir müddet istiklallerini sürdürmeğe muvaffak olabilenlere pek nadiren rastlanmaktadır. Batı Aksada kurulan ve bir buçuk asır süren Beni İdris Alevi Hanedanlığı ile daha kısa yaşayan Alevi Devletleri de burada bahsedilmeğe değerdir.
Aleviler tarafından iskan edilen ülkeler
Aleviler kendi güvenliklerini teminat altına alma açısından Deylem, Mazenderan, Taberistan ve İranda askeri harekata uygun olmayan sarp dağlar üzerinde yer alan yüksek yaylalardaki nehirlerin kıyılarında ikamet etmekteydiler. Bağdattaki hilafet merkezinden çok uzakta bulunan bu muhitlerde Alevilerin mevkileri halifelerin nüfuzundan çok daha fazla etkili olmaktaydı. Dai-i Kebir ve Dai-i Sagir namı altında bağımsızlıklarını ilan eden Sahib-i Zuhurlar hep bu çevrelerden yetişiyordu.
Abbasi Halifesi Müstain bil-Lah devrinde Duatu-Aleviyye mensubu Yahya bin Ömer Kufi huruç hareketi başlattığında Irakta Ehl-i Beyte bağlı ne kadar Alevi varsa hepsi onun önderliği altında birleşerek Abbasi Ordularıyla kanlı bir muharebeye giriştiler. Bu şiddetli harpte katledilen Yahyanın başının Bağdatta teşhir edilmesinden son derece müteessir olan Aleviler uzak ülkelere yerleştiler.
Alevilerin Türkistana doğru yayılmaları
Hicri 98 / M. 717 yılında Yezid bin Mühelleb Taberistan, Cürcan ve etrafındaki şehirleri fethettikten sonra bu muhitlerde Abbasilerden El-Mansur devrine kadar sürekli olarak kırk sene boyunca Alevilik propagandaları yürütüldü. Hicri 138 / M. 756 yılında ise Sünbad (Sonpath) adındaki bir Mecusi İslam akideleri üzerinde bozguncu etkiler yaratan ve pek çok kişiyi peşinden sürükleyen yeni bir mezhep ortaya attı.
Hasan bin Zeydul-Alevi ve Taberistan İsyanı
Bu hadiseden otuz yıl sonra M. 785 yılında Ali Zeyn el-Abı-Dinin torunu Hasan bin Zeydul-Alevi Taberistanda Hanedan-ı Ehl-i Beyt namına davetlerine başladı. Hatta Beni Badüsiyan namıyla meşhur Rüstemdad hükümdarı Abdul-Lah da Hasan bin Zeydul-Aleviye tabi olanlar arasındaydı. Deylem, Amül ve bütün Taberistan şehirlerinde Alevilik propagandalarının şiddetli bir şekilde devam ettiği bu devirde Rüstemdarlardan Feridunun oğlu Badüsyan hükümdarlık makamına geçince Abbasilerin aleyhine faaaliyetler sürdürmekte olan ihtilalcilerin önderi Hasan bin Zeyd bin Aliul-Aleviye de büyük ihsanlarda bulunmuştu.
El-DaiKebir Halife İmam BilHakk Hasan bin Zeyyid İsyanı
O sıralarda Abdul-Lah bin Tahirin Oğlu Muhammedin dirliği olan Deylem-Taberistan kıtası, onun namına Cabir bin Harun adındaki Hristiyan katibi tarafından yönetilmekteydi. Bu adamın yaptığı mezalime tahammül edemeyen Taberistanlılar, Alevilerden bir önderin etrafında teşkilatlandılar. Bu yeni önderin daha deneyimli olan ve Cürcanda yaşayan Hasan bin Zeyyidi tavsiye etmesi üzerine ise, harekatı yönetmek için Hasan bin Zeyyidi Taberistana davet ederek Hicri 250 / M. 864 yılının Ramazan ayında kendisine El-DaiKebir Halife ve İmam BilHakk ünvanı vererek biat ettiler. Bu gelişmeler neticesinde Abbasilerin Taberistan valisi olan Süleyman bin Tahir firar etmek zorunda kaldı. Etrafa mektuplar yollayan Hasan bin Zeyyid bu muhitlerdeki halkı kendisine biat etmeğe davet etti. Müluk Bavendiyyeden Şehriyar bu davete icabet edenlerin başında gelmekteydi.
Hasan bin Ali El-Utrus ve Alevilerin Taberistandaki faaliyetleri
Hicri 250 / M. 864 yılında yine Taberistanda Nasırul-Hak Alevi yeni bir huruç hareketi başlattı. Bunu müteakiben Dai Hayfer Hasan Kasım Alevi, Seyyid Cafer, Seyyid Geylan gibi çok önemli hadiseler başlatan dailerin propagandaları neticesinde bu bölgelerde Abbasiler büyük ölçüde itibar kaybına uğrayarak her türlü nüfuzlarını da yitirmiş oldular. Arada geçen zaman zarfı içerisinde ufak tefek birtakım hükumetlerin kurulmasına rağmen, bu hükumetleri kuran sülaleler süreklilik ve istikrar sağlamayı başaramadıklarından birbirlerini takiben tarihin sahnesinden silinip yok oldular. Neticede Bağdat Hilafet makamının hakimiyeti bu bölgede kuvvetli bir şekilde hissedilmeye başlamış oldu.
Daha sonra gelen devirlerde ise Ahmed Hücistani adında bir sahib-i huruç Curcan ve Taberistanda ihtilal çıkardı. Öte yandan da Hicri 301 / M. 914 yılında Sare ve Amül şehirlerini fetheden meşhur Hasan bin Ali el-Utrus on yedi yıl süren ayaklanması neticesinde Abbasilerin isimlerini bölgeden tamamıyla silmeyi başardı. Bir yandan Bağdad halifelerine karşı sonsuz kin ve husumet propagandaları yürüten dailerin tesirleri nedeniyle, diğer taraftan da Iraktaki hükumet tarafından Alevilik yanlılığıyla itham edilmeleri sebebiyle, binlerce insan Taberistan ve Gürgan yöresine göç etmek zorunda kalmışlardı. Hasan bin Ali En-Nasır Li-Din-ilLahın ölümü üzerine Leyla bin Numan, En-Nasırud-Din Allah unvanıyla yeni bir huruç hareketi başlattı. Nişabur ve Tus şehirlerini işgal ederek Alevilerin mevkiilerini bir hayli kuvvetlendirdi.
Taberistan Alevilerinin Bağdattaki taraftarlarına yolladıkları mali yardımlar
Bu hadiseler cereyan ederken Taberistan Alavileri de el altından Bağdattaki Alevileri desteklemek maksadıyla mali yardımlarda bulunuyorlardı. Muhammed bin Zeyyid el-Alevinin tahsilatından otuz bin altının Irakta mukim sadata dağıtılmak üzere Muhammed bin Verd Attara gönderildiği haberi Bağdattaki halife El-Mutezid bil-Laha ihbar edilmiş fakat halife bu yardımların sahiplerine ulaşmalarına engel olmak istememişti. Bağdatın Büveyhiler tarafından fethine kadar Şii ve Sünni mücadeleleri en hararetli şekliyle devam etti.
Fatımiler devrinde Aleviler
Fatımilerin Mısırdan sevk ettikleri Alevi dailer
Fatımilerin Mısırda hükumet kurmaları üzerine Mısır daileri Suriye üzerinden uç Anadoluya, Horasana ve Türkistana gelmeye başladılar. Horasanda oturan büyük dai, Maveraünnehre ve oradan daha esaslı bir teşkilat oluşturabilmek amacıyla Nesef ve Buharaya geçmişti. Batıniler, artık Abbasilere karşı en önemli dailerini Kahire saraylarından ithal etmeye başlamışlardı. "EbuʿAli el-Mansur el-Hakim bi-EmrʿAllah" ve "Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lah" gibi Batıniliğin dai azamlık mertebesine ulaşmış olan halifeler, bu harekatın idaresini tüm hassasiyetleriyle ellerinde tutmakta ve en ehliyetli dailerini Türkistana tayin etmekteydiler. Deyleme Eba Hatim, Nişabura Ahmed Nesefi ve Ebu Yakub Sizci, Maveraünnehire Bendani, Hindistana Ahmed bin Keyyal (H. 270, M. 884), Endülüse İbn-i Meserret (H. 310, M. 923) gibi çok iktidarlı dailer Batınilik Teşkilatını oluşturmak üzere atanmışlardı.
Şiʿa-i Batıniyye tarikat ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması
Tarihi olarak 9. yüzyılda oluşmaya başladığı 11. yüzyılda oluşumunu tamamladığı kabul edilmektedir. Batıniler inanışlarını tarih boyunca dailer aracılığıyla yaymaya çalışmışlardır. 11. yüzyılda Hasan Sabbahın görüşleri etrafında oluşan akım Fatımiler tarafından desteklenmiştir. Liderleri Hasan Sabbah Kazvin bölgesindeki Alamut Kalesini kendisine merkez yapmış ve fedaileri aracılığıyla Nizamülmülk'ün de aralarında bulunduğu birçok devlet adamını gizlice suikast sonucu öldürtmüştür. Melikşah döneminde güçlenen hareket ortadan kaldırılmak istenmiş ancak Melikşahın ölümü üzerine başarılı olunamamıştır. 13. yüzyıl ortalarına kadar etkili olan bu hareket 1256da Moğol hükümdarı Hülagü'nün Alamut Kalesini yıkması ile ortadan kalkmıştır.
Selçuklular Devrinde Batınilik hareketleri
Selçuklular devrinde şiddetlenen mezhep mücadeleleri
Amidul-Mülkün teşvikiyle bütün bidatçiler ile Eşariler aleyhinde Kerramiler ve Hanefi olan Mu'tezilenin de desteğini alarak şiddetli bir takibat başlatıldı. H. 455 / M. 1063 yılında Sultan Tuğrulun ölümü üzerine Alp Arslan sultan oldu. Şiʿa-i Batıniyye daisi vezir Amidul-Mülk H. 465 / M. 1073 yılında hapsedilerek yerine Hoca Nizamud-Din Tusi Nizam-ulMülk adıyla vezir oldu. Amidul-Mülk ise bir yıl sonra idam edildi. Nizam-ulMelik çokça paralar sarf ederek Bağdatta Diclenin kenarına Şiʿa-i Batıniyye hareketlerine karşı müdafaada bulunacak muktedir kelam ve felsefeci alimler yetiştirmek amacıyla Nizamiye isminde muazzam bir Dar-ulFünun yaptırdı. Vaktiyle arkadaşı olan ve Fatımiler halifesi Mustensir bil-Lah tarafından Elamut Dai-i Azamlığına atanmış olan Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi Hasan Sabbah tarafından hançerletildi.
Salahaddin Eyyubinin Mısırı fethi ve Batınilerin etrafa yayılması
Fatımilerin son halifesi olan El-Azıd bil-Lahın H. 566 / M. 1171 tarihinde vefatı üzerine Şafii olan Salahed-Din-i Eyyubi Mısıra yerleşti. Bunun üzerine iki yüz yetmiş sekiz sene süren Mısır Şiʿasının tarihe karışması neticesi Mısır Şiʿa-i Batıniyyesi mensupları da çeşitli ülkelere dağılmak zorunda kaldılar. Böylece, Sultan Salahed-Din-i Eyyubinin baskısından bunalan Batıniyye daileri bu yeni bağımsızlığına kavuşan bölgelere göç ettiler. O sırada Bağdatta hilafet makamında oturan Ebul Muzaffer el-Müstencit bil-Lahın Elemut Şeyh-ülCebelleri tarafından suikaste kurban gittiği haberi geldi. Bunun üzerine Batıniler aleyhinde şiddetli fetvalar yayınlanmaya başlandı. İlk fetvayı da Rüstemdarı alimlerinden ve meşhur fukahadan olan imam Fahr-ulİslam Ruyani verdi. Bundan son derece müessir olan Batıniler, sonunda Fahr-ulİslamı da hançerletmeyi başardılar. Neticede, Bağdattaki hilafet makamı Batınilere karşı tavizkar davranmak zorunda kaldı. Ebul Muzaffer el-Müstencit bil-Lahın torunu olan En-Nasırud-DinAllah halife olunca Şiʿa-i Batıniyyeye karşı daha teveccühkar bir tutum izledi. Hatta bazen teşvik dahi etti.
Budizm, Şamanizm, Hristiyanlık, Mazdek ve ManiManichéisme: Eski Mazdeist, Babil ve Hristiyan itikatlarını birleştiren düalist bir mezhep. dinlerindeki akidelerin İslama hululleri
Batıniler tarafından Budizmin düşünce yapısı tasavvuf yolundan ayrılan ayrı bir batıni mezhep halinde sunulurken, Mani ve Mazdek gibi dinlerin temsil ettiği itikadi manzumeler İbahiyyun tarafından özümsenmekteydi. Hristiyanlığın telkin ettiği tanrının insana benzeyişi ve İsaya hululü kuramı gibi hoşa giden ve zihinlere en uygun gelen kısımları ise Batıniliğin Alallah kulları tarafından temsil edilmesi şeklinde arz edilmekteydi. Ayrıca, Türk dininin itikadi kuramları içerisinde yer alan Gök Tanrı ile Ali bin Ebu Talibin semavi mekanları birbirleriyle tam bir uyumluluk göstermekteydi.
Batınilerin taraftar toplama amacıyla tevil yollarına başvurması
Batıniyye tarafından yayılmakta olan inançlar en fazla Türkmen boyları arasında rağbet görmekteydi. Sünni din adamları ve fakihlerinin dini hükümlerde çok ağır ve cezalı bazı sonuçlar ile tabilerini sorumlu tutmaları, medresenin haşin ve asık suratlı bir çehre ile sürekli olarak Cehennem azabından bahsetmesi, Batınilerin faaliyetlerini son derece kolaylaştırıcı ve taraftar toplamalarına yardımcı olacak ortamı hazırlamaktaydı. Dinin zahiriyle onun tevil ve tefsirini izah eden hükümlerinde derin ayrılıklar oluşmuştu. Onun için İslamiyetin bağrında yer almak isteyen çeşitli din ve akideler, hep bu tevil yolunu kullanarak İslamiyetin içerisine girdiler. Kur'an-ı Kerimdeki bazı surelerin başında bulunan tek harflerin ve bir takım tevilatı davet eden ayetlerin bulunması bu konuyla ilgili çok geniş bir alanın oluşmasına sebebiyet verdi.
Türkleri elde etme ve Batıniliği Türkler arasında yayma siyaseti
Orta Asyada yaşayan ve Türklerin dini olan Şamanizm, Pamire kadar gelen Alevi-Batıni dailerinin savunduğu ilkeler ile kolayca kaynaşabilecek akideler ihtiva etmekteydi. Batıniler eski Türk dininde mevcut olan bir takım inançlar ile Şiʿa-i Batıniyye arasındaki benzerlikleri kullanarak büyük istifade köprüleri oluşturdular. Bu hususta en çok yararlandıkları fikir ise Ali bin Ebu Talibin şahsiyetinin ilahlaştırılması ve kendisine Türk ilahlarının en büyüğü olan ve göğün en üst katında oturan Gök Tanrıya eşdeğer bir makam atfedilmesi olmuştu.
Büveyhiler gibi Abbasilere düşman olan Kutbud-Din Muhammed Harzem Şahın hilafetin Ali evladına devredilmesi için girişimlerde bulunması da Türkler üzerinde Şiʿa-i Batıniyye lehine çok kuvvetli etkiler oluşturmuştu. Kutbud-Din Muhammed Harzem Şah zamanın Abbasi Halifesi En-Nasırul-Lahın yerine Sadattan Seyyid Abdul-Melik Tırmiziyi geçirmek üzereyken Moğolların taarruza geçtikleri haberinin etrafa yayılması üzerine kendi ülkesini savunmak için memleketine geri dönmek zorunda kalmıştı. Şeyh Şihabed-Din Ömer Sühreverdinin Havarezmşahın huzurunda Abbasi Halifeliğinin sürekliliğinin sağlanmasının gerekliliğine lehinde uzun bir nutuk attığında Kutbud-Dinin şiddetli muhalefetine maruz kalmıştı.
Moğol istilasında Batınilerin rolleri
Moğol istilası esnasında Şiʿa-i Batıniyyenin tahrikatı sebebiyle Moğol mezaliminin sahası epey genişlemişti. Save ve Nişapur şehirlerinin tahrip edilmesinden sonra Mazenderan ülkesini istila eden Moğollar Batınilerin kışkırtması neticesinde önce bütün Sünnileri öldürdüler, daha sonra da bu harekatın ne kadar ahlaki olduğunu bilumum Şiileri katletmek suretiyle kanıtladılar.
Bu devirde Şiʿa-i Batıniyyenin Dai Azamlık makamında Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi Nured-Din Muhammed Sani oturmaktaydı. Elemutun propagandaları neticesinde Bağdattaki çok önemli Şii teşkilatı, bütün Batıni alemini yönetmekte olan Hükümet-i Melahide-i Batıniyye merkezine bağlandı.
Şiiliği benimseyen Türk daileri
Cengiz ve Hulagu ordularının takibatından kaçan Şii fırkalar, Mısır, Şam, Irak, İran, Azerbaycan, Faris ve Horasan kıtalarına yayıldılar. İrandaki İsmaili kaleleri işgal edilmesi sürecinde Hulagu ile birlikte meşhur müverrih Alaed-Din Cüveyni de yanında bulundu. Bu alim Elemut kütüphanesinini tetkik etmek için Hulagudan müsade almıştı. Bu olayların vuku bulması esnasında Şiiliğe giren pek çok Türkmen daileri Oğuz aşiretleriyle birlikte batıya doğru ilerlemekteydiler. Bu Türkmenler Selçuklulara karşı hudut muhafaza bekçiliği yapmaları maksadıyla İlhanlılar tarafından vazifelendirilmişlerdi. Mengü Kaan tarafından Anadolu genel valiliğine atanan Samuk Noyin atandığı bu yeni görevine başlamak üzere gelirken yanında Şihabed-Din Ömer Sühreverdi halifelerinden Şeyh Takyed-Din Esen bin Satuk Şirvaniyi de beraberinde getirmişti.
Şiʿa-i Batıniyyenin çıkardığı yeni tarikat ve mezhepler
Batı İran ile Anadoluda yedinci hicri asırdan itibaren dört yüzyıl süresince aralıksız süregelen dini karışıklıklardan dolayı ortaya birçok tarikat ve zümreler çıkmıştı. Horasan Melametiliğinin kurulduğu yer olan, ve üçüncü hicri asırdan itibaren birçok mutasavvıfın vatanı olarak bilinen Nişaburda Hamdunel-Kassardan sonra daha birçok hulul inancı ihtiva eden ve dinin zahiri ahkamına muhalefet eden İbahiyye mensubu Şiʿa-i Batıniyye toplulukları çoğunlukla Melamiyyenin içerisine dahil oldular.
Şeyh Cemaled-Din Sadiden itibaren Suriye, Mısır, Irak, Hindistan, Orta Asya sınırlarına kadar genişleyen ve İbaha itikadı gereği birçok tavır, tutum ve ibadetin zahiri hükümlerinin yerine getirilmesi mevzuunda göstermiş oldukları kayıtsızlıklarıyla daima şiddetli kınanma ve eleştirilere maruz kalan Kalenderiler ile eski yazarlar tarafından Taife-i Abdalan ve Cevalika olarak isimlendirilen çeşitli tarikat mensuplarının, Osmanlı yazarlarınca abdal, aşık, torlak, şeyyad, Haydari, Edhemi, Cami, Şemsi gibi aynı manaları taşıyan ifadelerle anıldıkları görülmektedir. Bunların hepsi de ortak kanallardan süzülenen benzer itikatların çeşitli parçalarını barındırmaktaydılar.
Kalenderilerin Anadoluda Batınilik hareketlerine yaptıkları katkılar
Kalenderiler en koyu Aleviler olmaları nedeniyle Suriye, Halep Batıni merkezinden aldıkları kuvvetlerle, Anadoluda bulunan ve diğer Batıni merkezlerinden ayrı ve bağımsız yaşamakta olan Batınileri takviye ettiler. Kalenderi Haydari unvanı taşıyan ve dış görünüşleri itibarıyla tasavvuf kisvesi altında Türkmen boyları arasına yerleşen babalar Anadoludaki Batınilik hareketlerine olanca güçleriyle destek oldular.
Haydarilerin Şiʿa-i Batıniyye mezhebini takviyesi
Haydariler, Kutbed-Din Haydara mensup oldukları gibi Haydarname adıyla şeyhinin namına bir de eseri bulunan meşhur Pendname yazarı Feridüddin-i Attar da onun başlıca halifelerindendi. Altıncı hicri asrın sonlarında büyük şöhreti sayesinde pek çok Türkü kendi intisabına almaya muvaffak olan Kutbud-Din Haydarın bizatihi kendisi de aslen Türk ırkındandı. Konyada Mevlana Celaled-Dinin şöhretinin afakı tuttuğu bir devirde bile Kutbud-Din Haydarın halifeleri bağımsız zaviyelere sahiptiler. Mevlana Celaled-Dinin yanında Hacı Mubarek Haydari adında bir Haydari halifesinin de pek büyük bir haysiyet ve itibar sahibi olduğunu Eflaki kaydetmektedir.
Anadolu Selçukluları devrinde Şiʿa-i Batıniyye hareketleri
Bu devirde Anadoluda Batıniliğin en önemli propaganda merkezini Sultan Mesud evvel tarafından yaptırılmış olan Mesudiye tekkesi temsil ediyordu. Anadolu Selçuklularının nüfuz ve hakimiyet sahaları tamamen Moğolların denetim ve müsaadesine tabi bulunuyordu. Birçok şehirlerde İlhanlıların himayesi altında Şiiliği neşreden Batınul-Mezhep Babalar tarafından açılan zaviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. Moğolların nüfuzuyla Mesudiye Medresesi müderrisi Sünni alimlerden Şeyh Mecded-Din İsa azledilerek yerine Şiʿa-i Batıniyyenin en değerli dailerinden Şemsed-Din Ahmed Baba atandı.
Selçukluların Anadoluda İran medeniyetinin yayılmasındaki hizmetleri
Samaniler devrinin İrani bir sima göstermesi ve Abbasilerin de İran-perestişkarı olarak tarihin huzuruna çıkması gibi yedinci hicri asırda Konyada Mevlana Celaled-Dinin tesiri neticesinde Selçuklu saraylarında yaşayan şairler Anadoluda İraniliğe doğru şiddetli bir sevgi uyandırmışlardı. Bu tesirler altında kalan Konya Selçuk sultanları da ayni duygu ve hisler içerisinde İranın tantanalı hükümdar adları ile kendi şehzadelerini çağırmağa varacak kadar aşırı derecede ifrata kaçan birer İran hayranı ve taklitçisi olarak yetişmekteydiler. Konya Selçuklu sarayındaki şehzadeler hep Keyaniyan ve Sasaniyan hükümdarlarının isimleriyle çağrılır olmuştu. Bu kültürün etkisi altında yetişen kibar ve tahsilli sınıflar, alimler, şeyhler ve şairler olanca güçleriyle İran dil ve edebiyatının gelişmesine hizmet ederlerken, diğer taraftan da asıl itikadi unsurları bünyelerinde barındıran Batıni Babalar bütün Türk ve Türkmen boylarını bir milli birlik ruhuyla birbirlerine kaynaştırmak için yoğun gayret sarfetmekteydiler. Öte taraftan devletin resmi dili ise Farsçaydı.
Batıniliğin Türkler arasında yayılması
Horasan Erenleri namıyla Oğuz boyları arasında kendilerine yer edinen Şia-i Batıniyye daileri ve milli lisan ile konuşarak halkın ruhiyatına pek uygun telkinlerde bulunan Batıni-Babalar, iptidai bir şerait içerisinde yaşamlarını idame ettirme mücadelesi sürdüren, ve şehirliğin ince yaşam tarzını bilmeyen Türk Özleri yanında kendilerini birer Veli olarak tanıtmayı başarıyla becermişlerdi. Batıniler, süslü nazım lisanından bir şey anlamayan bu aşiretler arasında düzenledikleri sazlı ve şaraplı meclislerde geçmişin tüm hurafe ve efsanelerini halka nakletmek suretiyle insanların gönüllerinde ilahi duygular uyandırmaktaydılar.
Batınilerin Moğollar arasına karışması ve Alevi-Batıniliğin Harezm Türkleri arasında yayılması
Selçuklu Hanedanı iktidara geldiklerinde Bağdat hilafetine düşmüş olan Mısır Fatımileriyle, aslında Şiʿanın Nizariyye kolu mensuplarından olan Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi ve bütün Batınilerin Sahib-i Azam-ı Hasan Sabbahı karşılarında buldular. Bilahare Moğol istilalarının başlamasıyla sahip oldukları karışık itikadların etkisinde kalarak vicdani oluşumlarını kaybetmiş olan önemli kütleler, Moğol ordularının arasına karıştılar. Anadolu Selçuklu sultanlarından Birinci Alaed-Din Key-Kubad zamanında Halaç ve Kapçak gibi Türkmen kabilelerinden pek yoğun kütleler de Anadoluya yerleşmekteydi. Celaled-Din Harezmşahın baskıcı tutumundan rahatsızlık duyan kabileler ve Harezm Türkmenleri Selçuklu Hanedanının kendilerine duyduğu güvenle Anadolu Selçuklu Devletinin savunma kuvvetlerini teşkil etmekteydiler. İkinci Gıyased-Din devrinde Amasya Batıni merkezinin etkisiyle bu Harezm Türkleri Selçuk ülkelerinden çıkartılarak Halep, Suriye ve El-Cezire muhitlerine dağıtıldılar. Konya Selçuk Sarayının hasmane siyasetinden kuşkulanan Şiʿa-i Batıniyye dailerinden oluşan büyük bir topluluk ta bu Türkmen kabileleriyle birlikte göç ettiler. Harezm ülkesinin pek çok mezhep çatışmalarına sahne olduğunu fırsat bilen Batıni daileri, Harezmlilerin Anadolu Selçukluları tarafından kovulmaları fırsatını çok iyi değerlendirerek bütün kuvvetleriyle kendi akide ve davalarını tasavvuf kanallarından geçirerek neşretmeye başladılar.
Harezm Türkleri arasında Bektaşiler
Celaled-Din Harezmşahın harekatından memnun olmayan aşiretler ondan ayrılarak Birinci Alaed-Din Key-Kubada iltica etmişler ve Selçuklular ülkelerine gelen bu aşiretlere de Sivas, Çorum, Engürüye kadar olan yörelerde yaylak ve kışlaklar tahsis edilmişti. Bunların Celaled-Din Harezmşahın maiyetinden ayrılmalarına rastlayan zamanlar zarfında Hacı Bektaş halifelerinden bazıları da onların içlerine nüfuz etmeyi başarmışlardı. Şiʿa-i Batıniyye daileri sıfatıyla bu topluluklar üzerinde önemli bir nüfuz kazanmışlardı. Harezm ve Azerbaycandan gelen bu aşiretleri Anadolu ahalisi Tatar ve Moğol artıkları nazarıyla görüyordu. Bektaşi babalarından Ahlat, Diyar-ı Bekir vilayetlerinden önemli bir grupla beraber Harzemliler arasında da Burak Baba müridlerinden yine ayrı bir parti propagandalarda bulunuyorlardı. Bu devirde Burak Babanın Anadoluda yaygın bir şöhreti vardı.
Anadolu Selçuklu Devletinin yıkılması ve Alevi-Batıni Babaların Anadoluya yayılması
Anadolu Selçuklu Devletinin çöküşünün başlangıcı olan Gıyased-Din-i Key-Hüsrev-i Saninin Kösedağ yenilgisi ( H. 640 / M. 1243 ) üzerine Anadolunun tamamı Moğolların denetim alanı içerisine girdi. Anadolunun tamamı Aksarayda ikamet eden ve barışı tesis etmek ile görevlendirilmiş bir Moğol valisi tarafından yönetilmekteydi. İşte bu fetret devrinde, Celaled-Din Harzem Şah Menkübertinin ordularıyla Orta Asyadan Anadoluya gelen Batıniye dervişleri de devletin takibatından kurtulmuş olarak faaliyetlerini serbestçe sürdürmekteydiler. Anadolunun her tarafında Şii ve Batıni-Alevi babalar tarafından art arda zaviyeler açılmaktaydı. Sultan Mesud Evvelin Amasyadaki tekkesine Baba İlyas Horasani gibi Şiʿa-i Batıniyye Mezhebinin en meşhur bir daisi postnişin olmuştu. Vaktiyle, İlhanlı saraylarında makam ve mevki sahibi olan Şii alimler Anadolu Selçuklularının Moğolların himayesi altına girmeleri fırsatından istifadeyle Anadoluya yayıldılar.
Mesudiye tekkesine karargah kuran Aleviler
Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasani
Melik Danişmendiye devrinde bütün Anadoluda meşhur olan Horasanlı Baba İlyas, İbrahim Beyin oğlu Yağ Basan Bey zamanında Kayseriye kadı tayin edilmişti. Birinci Alaed-Din Key-Kubad tahta geçtiğinde, Amasya Kadılığına Takyed-Dini, Mesudiye Müderrisliğine Taced-Din Yusuf Tebriziyi, Hankah Mesudiye Şeyhliğine de Taced-Din Ebul Vefa Harezmiyi atadı. Ebu'l Vefanın ölümü üzerine de yerine onun halifelerinden Kayseri Kadısı ve Şiʿa-i Batıniyyenin en meşhurlarından olan Babailer piri Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasaniyi tayin etti.
Baba İshak Kefersudinin Anadoludaki faaliyetleri
Birinci Alaed-Din Key-Kubad iktidara geldiğinde Muhyid-Din Muhammed bin Ali bin Ahmed Tahimi adında İrandan göç etmiş bir Şiiyi Sivasa kadı olarak atadı. Vaktiyle Şirazda önemli bir mevki sahibi, felsefe ve batıni ilimlerde bir hayli meşhur, belagatlı söz söyleme üstadı ve yüksek iktidar sahibi olan bu alim adamdan Baba İshak Kefersudi namında Binaz hanedanına mensup bir Rum asıllı dersler görmekteydi. Baba İshak Şirazda Muhyid-Dinin derslerine devam ederken, Şiʿa-i Batıniyyenin Elemuttaki Dai Azamı Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi Alaed-Din bin Muhammed bin Hasan-ı Sani tarafından Anadolu Dailiğine atandı. Bu sırada Hocası Muhyid-Din Tahiminin Sivas Kadılığına tayin edilmesi fırsatını çok iyi değerlendiren Baba İshak, hocasının himayesi altında Anadolu Selçuklu Hükumetinin de güven ve teveccühünü arkasına alarak Şimşat yakınlarında Kefersud nahiyesinde Elemut merkezli Şiilik propagandasını ve Melahide-i Batıniyye itikadını neşriyata başladı. H. 621 / M. 1225 yılında Muhyid-Din-i Ahmed Tahiminin vefatından sonra hükumet aleyhinde yaptığı tahrikatın duyulması üzerine Baba İshak bir süre gizlenmek zorunda kaldı. Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasaninin Amasya Mesudiye tekkesine şeyh olduğunu öğrenince hemen oraya giderek kendisine mürid oldu. Baba İlyas Tekkesinde Amasya Valisi Toğrak Bey ile olan pirdaşlığı sayesinde halkın gözünde itibarını gün geçtikçe artırmaktaydı.
Baba İshak Kefersudinin çıkardığı Babai İsyanı
Vefaiyye takipçilerinden Ebul Beka Baba İlyas bin Ali el-Horasani ve müridi Baba İshak Kefersudinin çıkardığı Babai ayaklanması, bugünkü Alevi-Batıni yerleşim yerlerini belirleyen isyandır. Anadoluda Alevi nüfusun yoğun olduğu bölgelerde etkili olmuştur.
Selçuklu Sarayında bir Baba İshak müridi: Saded-Din Köpek
Saded-Din Köpek Baba İshak Kefersudinin Selçuklu sarayına memur olarak gönderdiği bir müridiydi. Birinci Alaed-Din Key-Kubad ile şehzadesi İkinci Gıyased-Din Key-Hüsrev devirlerinde Konya sarayına hulul etmeyi ve Şiʿa-i Batıniyye nüfuzunu oraya sokmayı başaran bu batıni dervişi kendisine sarayda bazı taraftarlar edinmeyi de başarmıştı. Bu devirde Moğol istilaları nedeniyle Orta Asya ve Maveraünnehirden ayrılan ve Suriye yolundan geçen Şiilerin en tercih ettikleri vatan Selçukluların hükümran oldukları ülkelerdi. Sahib olduğu sahte vatanperverlik duygularıyle çevresinin etkisi altında kalan Şehzade Gıyased-Din Moğollarla itaatinden dolayı babası Alaed-Din Key-Kubadı H. 634 / M. 1237 yılında zehirleyerek tahta çıktı. Böylece Köpek te Emir Saded-Din unvanıyla vezir-i azamlığa atandı. Müridi Saded-Din Köpekin elde ettiği bu başarılar sayesinde itibarını artıran Baba İshak Kefersudi idare etmekte olduğu Anadoludaki Batınilik Teşkilatını daha da büyütme fırsatını yakaladı. Tokat, Canik, Çorum, Sivas, Karahisar vilayetlerinde Ebul Beka Baba İlyas Horasani adına yaptığı davetlerine daha da önem verdi. Onun bu faaliyetleri neticesinde binlerce insan Selçuklu düşmanı olarak Batıni oluyorlardı.
Baba İshak Halifeliğinin ilanı
Müridi Saded-Din Köpekin Anadolu Selçuklu vezir-i azamlığına yükseltilmesi ve kazandığı başarılardan son derece memnuniyet duyan Baba İshak Kefersudi, o zamana kadar Baba İlyas Horasani namına yaptığı davetlerden vazgeçerek kendisini ön plana çıkarmağa başladı. Yirmi bin ihtilalciden oluşan bir kuvvet ile H. 632 / M. 1235 yılında huruç hareketi başlattı. Emirul-Müminin Sadrud-Dünya ved-Din ve Resulul-Lah Baba İshak ünvanıyla halifeliğini ilan etti. El-Mukannaʿ benzeri bir şekilde Muhammedin ruhunun Aliye, Aliden de kendisine hulul ettiğini iddia ediyordu.
Şimşat, Urfa, Kefersud, Maraş, Ayintabdan gelen ve Suriye kıtasındaki Halep Batıni merkezinden takviye edilen binlerce fedainin katılmasıyla birdenbire elli bin kişilik büyük bir ordu haline dönüşen Şiʿa-i Batıniyye Fırkaları Amasya, Tokat, Sivas, Çorumdan batıya doğru ilerlemeye ve civar şehirlere saldırmağa başlamışlardı. Batıni Babai Ordusu önlerine gelen bütün engelleri yıkıp hızla Konyaya doğru ilerliyorlardı. Babailerin bu huruç hareketi karşısında tecavüze uğrayan memleketlerin seçkinleri, ulema ve eşrafı Mısıra, Payitaht Konyaya ve Anadolunun diğer hücra köşelerine doğru kaçışmaktaydılar. Sonunda durumun vahameti ve ihtilalin ne kadar geniş bir alana yayıldığı hükümdara anlatıldı. İhtilalin müsebbipleri arasında olduğu anlaşılan Baba İshak Kefersudinin müridi Vezir Saded-Din Köpek derhal idam edildi.
Babailer İsyanının bastırılması ve Batıni Babaların Anadoluya yayılması
Birçok cephede Babailer ile çarpışan Selçuklular, nihayetinde Baba İshak Kefersudi ve tabilerini H. 637 / M. 1240 yılında Amasya Kalesinde ele geçirerek idam ettiler. Anadoluda çıkan bu kanlı ihtilalden son derece memnuniyet duyan Şiʿa-i Batıniyye Daileri Olcaytunun sarayından Anadolunun dört bir yanına yayılmağa başladılar. Cereyan eden bu elim hadiselerden yeise kapılan ve İlhanlıların baskılarından usanan Sünni alimler de Uç Beylerine sığnmak zorunda kaldılar. Sabık Mesudiye müderrisi Şeyh Mecded-Din İsa Ertuğrul Gaziye, Cemaled-Din Aksarayi de Mısıra iltica etmişlerdi. Şiiliğin uğradığı bu büyük faciayı istismar eden bazı Acem fırsatçıları Şiʿa-i Batıniyye daisi sıfatıyla Batı Anadoluya kadar nüfuz etmekteydiler. Bu Batıni Babalar Anadoluda Türkmen aşiretleri arasında tam teşekküllü bir Alevilik Cereyanı oluşturmağa muvaffak oldular.
Batıni Babaların halk üzerindeki etkileri ve devrin meşhur mutasavvıfları
O yüzyıllarda, Selçuklular zamanında faaliyet gösteren en etkin Tasavvufi-Batıni-Tarikat mensupları Melameti, Kalenderi ve Haydarilerden oluşmaktaydı. Bu Batıni-Tarikat temsilcileri daha ziyade göçebeler arasında barınan ve halka hitap etmekle görevli olan Babalar idi. Eğitimli çevrelerden uzakta yaşayan bu Batıni-Babalar yüzyıllar boyunca beri kulaktan kulağa yayılan hurafelerle yıpranmış olan nakilleri bir veli tipi kanalıyla tasvir etmek suretiyle, ve bu efsaneleri bir takım harikalar ve kerametler ile süsleyerek bedevi ruhunun hoşlanacağı koşmalar, rubailer, destanlar şeklinde halka anlatıyorlardı. Batıni-Türkmen Babaları Oğuz boylarının anlayacakları bir dilde, efsane ve masalları ilahi bir hava ile içerisine İslami bir boyutu da ilave etmek suretiyle halka sunmak hususunda çok başarılı oluyorlardı.
On ikinci yüzyılda Bağdatta Abdülkadir Geylani ve Şihabed-Din Ömer Sühreverdi, Konyada ise Mevlana Celaleddin Rumi, Endülüslü Muhyid-Din-i Arabi, Lemat yazarı Fahreddin Iraki ve Sadred-Din Kunevi gibi farklı geleneklere mensup tarikat pirlerinin yayınlarla meşgul oldukları görülmektedir. İslami çevreler içinde tasavvufun pek revaçta olduğunu anlamamıza yardımcı olan bunca meşhur şahsiyetlerin arasında özellikle de Savedeki Kutbud-Din Haydar tekkesi bu yüzyıldaki en tanınmış zaviyelerin başında gelmekteydi.
Hacı Bektaş Veli
Meşhur Velayet-Name onu Şiiliğin unvan mezhebini taşıyan Cafer-i Sadıktan Beyazid Bistaminin getirdiği hırkayı giymiş olan Lokman Perende vasıtasıyla Hoca Ahmed Yeseviye bağlar. Velayet-Name üzerinde uzmanlaşmış yazarların nakletiklerine göre Hacı Bektaşın tarikat silsilesi önce Kutbud-Din Haydara, ondan da Lokman Serhasiye, ve oradan da Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas el-Horasani vasıtasıyla Hoca Ahmed Yeseviye bağlanmaktadır. Aşık Paşa tarihinde ise Hacı Bektaş Horasandan Menteş adındaki kardeşiyle beraber Sivasa gelerek Baba İlyas Horasaniye mürid oldular. Bu intisaptan sonra Hacı Bektaş önce Kayseriye oradan da Kırşehrine geldi, sonra da Karacahöyüğe yerleşti. Buna göre Hoca Ahmed Yesevi müridlerinden olduğuna dair rivayetin doğru olmadığı anlaşılıyor.
Hacı Bektaşın yaşadığı devir ve şahsiyeti
Tezkire-i Eflakiye göre Hacı Bektaş Rumda Baba Resul derler bir Erin halifesiydi. Bektaş o yüzyılda mesnevileri ve gazelleriyle bütün tasavvuf aleminde saygıyla anılan Mevlana Celaled-Din-i Rumiye bazı sualler sormak için müridi Baba İshak Kefersudiyi Konyaya gönderdi. Şeyh İshak Konyada Mevlananın yanına vardığında onu zikrüs-semayla meşgul buldu. Mevlana ise keşf ve keramet yoluyla sorulara önceden vakıf olduğundan daha Şeyh İshakın sorularını sormasına fırsat tanımadan bir dörtlük şeklinde başka sorular yöneltmek suretiyle yanıt verdi. Şeyh İshak kendisini, sualin ve mısraların zamirinde yatan amacın yanıtını almış addetmek suretiyle geri dönerek keyfiyeti Hacı Bektaşa nakletti. Sultan Alaed-Din Key-Kubad-ı Evvelın oğlu Gıyased-Din Key-Hüsrev-i Sani devrinde yaşadığı anlaşılan Hacı Bektaşın Anadoluda nüfuz sahibi Şii dailerden birisi olduğu anlaşılmaktadır. Selçuklu Sultanları arasındaysa Süleymandan başka Şii olan bilinmemektedir. Bir başka rivayete göre ise bu Şiilik Hareketleri Hacı Bektaşın şahsiyetinde değil de ona tabi olanlara mahsustu. Şekayıka göre Hacı Bektaşın Şeyh İshak gibi diğer müridleri arasında da Melahide-i Batıniyye itikadını paylaşan pek çok dervişler mevcuttu.
Hacı Bektaşın yetiştirdiği halifeler
Hacı Bektaş Horasandan Anadoluya göç ettikten sonra Suluca Karahüyükte otuz altı sene Horasan Melametiliği kökenli On İki İmamcı TasavvufiBatıni İslam itikadını neşriyat ile meşgul oldu ve bu süre zarfında aralarında Cemal Seyyid, Sarı İsmail, Kolu açık Hacim Sultan, Baba Resul, Birap Sultan, Recep Seyyid Sarı Kadı, Ali Baba, Burak Baba, Yahya Paşa, Sultan Bahaed-Din, Atlaspuş ve Dost Hüda Hazreti Samet gibi meşhurların da bulunduğu tam otuz altı bin halife yetiştirdi. Ölümünün yaklaştığını hisseder hissetmez her birini bir memlekete yolladı. Bunların bazılarının hallerini Velayet-Name anlatmaktadır.
Hacı Bektaşın Horasan Melametiliği kökenli Batıniliğin Anadoludaki neşri faaliyetleri tartışmasız hayrete şayan olmakla beraber bu meyandaki teşkilatlanmanın ana merkezinde Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas el-Horasani bulunmaktaydı. Eflakinin Baba Resulü Hacı Bektaşın şeyhi olarak göstermesine karşın Velayet-Name tersini iddia etmektedir. Burak Babanın da Tokatlı olduğuna dair söylenti ile Hoylu olduğuna dair ihtilaf da aynen buna benzemektedir. Velayet-Namenin nakilleri, Miladi 1271 tarininde vefat ettiği bilinen Hacı Bektaşı Orhan Gazi devrinde sağ olarak göstermek gibi daha birçok yönden tenkit edilmeye açık kalan çelişkileri ihtiva etmektedir.
Anadoluda faaliyet gösteren Batıniler
Anadoluda Alevi, Bektaşi, Kızılbaş, Dazalak, Hurufi, Rum abdalları, Kalenderiler, Melamiye, Haydariye, Camiye, Şemsiye, Edhemiye gibi Batıni kolları birbirleri ardından ortaya çıktıkları gibi bütün bu çeşitli yolların dini hükümlerdeki ihtilaflarına rağmen kendi aralarında Batınilik konusunda ortak bir zeminde birleşmekteydiler. Taşıdıkları Batıni akideler ise hep Mısır Fatımi daileri ile Suriye Batınilerinin telkinlerini ihtiva etmekteydi.
Anadoluda Bektaşi nüfuzu
Çeşitli Türk kabileleri Anadoluya göç etmeğe başladıklarında özellikle de Anadolu Selçuklularının en debdebeli devri olan Büyük Alaed-Din Key-Kubadın iktidarına rast gelen zaman dilimi içerisinde Anadoluda Şiilik bir hayli ilerlemiş, ve İkinci Gıyased-Din Key-Hüsrevin saltanatının başlangıcında Babailer İhtilali patlak vermiş ve Hacı Bektaş da bu arada çok kuvvetli nüfuz sahibi bir şahsiyet olarak ortaya çıkmıştı. Vilayetnameye göre Sultan Alaed-Din bile, Şamani Türklerin İslamiyete girmelerine bir vesile olan Hacı Bektaşın halifesi Kara Donlu Can Baba dolayısıyla hünkara karşı derin bir hürmet beslemekteydi. Hacı Bektaşın yurt edindiği Kırşehir yolu Dulgadır Türkmenlerinin arasından geçmekteydi. Bu nedenle Halep, Adana ve havalisinde yaşayan Türkmenler arasında hünkarın adı saygıyla anılmaktaydı. Akşehirdeki Mahmud Hayrani ile Sivrihisarda yaşayan Yunus Emre de hünkara ahid verenler arasındaydı. Ahlat'ta da Hoylu Burak Babanın müridlerinden Baba Emirci bulunuyordu. O devirlerde Anadoludaki Bektaşi nüfuzunun en hakim bulunduğu yerler arasında Ankara, Sivas, Konya, Kayseri, Kırşehir ve güneye doğru yayılmış olan Türkmen Aşiretlerinin yerleşmiş oldukları vilayetlerdi.
Ahilik ve Alevilik
Anadolu Selçukluları dönemi ile Osmanlı Devletinin kuruluşu sürecinde Ahilik Anadoludaki sosyal yaşantının gelişmesine çok önemli katkılarda bulunmuştur. Kendi kural ve kurullarına sahip, günümüz esnaf odalarına benzer bir işlevi olan Ahilik Teşkilatı iyi ahlakın, doğruluğun, kardeşliğin, yardım severliğin kısacası bütün güzel meziyetlerin birleştiği bir sosyo-ekonomik düzendir.
Ahilerin reisi olan ve Kırşehirde yaşayan Ahi Evrannın Hacı Bektaş Veli ile de dostlukları vardı. Sivastaki Ahiler çok geniş bir teşkilata sahip oldukları gibi Babailer ile de sıkı münasebetlerde bulunuyorlardı. Bayburttaki Ahilerin başkanlığına ise Ahi Emir Ahmed Bayburdi getirilmişti.
Karamanlılar devrinde Anadoluda Bektaşi faaliyetleri
Anadolu Selçuklularının yıkılmasından sonra ise Karaman Oğlu Mahmud Beyin Konyaya hakim olması üzerine, o devre kadar devletin resmi dili olan Farsçayı yasaklayarak Türkçenin konuşulmasını emretti. Bu karar en fazla Batıni-Şii babaların amaçlarına yardımcı oldu. Oba ve yaylalarda yaşayan ve kentleşememiş olan Türk aşiretleri ve bütün Türkmenler kendilerine öz dilleriyle hitap eden bu Şiʿa-i Batıniyye Babalarına candan gönül vererek kuvvetle bağlandılar.
Germiyanlılar devrinde Batı Anadoluda Bektaşi faaliyetleri
Bu bölgede Bektaşiliğin yayılması maksadıyla Hacı Bektaşın halifelerinin üçüncüsü olan Hacim Sultan memur tayin edilmişti. Kermeyan Beyi Uşak civarında Susuz Köyü yurt olarak Hacim Sultana vermişti. Daha Hacı Bektaş hayattayken Bektaşilik Batı Anadoluya yayılmıştı. Hatta onun manevi himmetiyle Batı Anadolu fethedilmişti. Germeyan Beyin yönetimi altındaki ordu Kütahya, Tavşanlı, Altuntaş, Kermeyan Kalesi diye meşhur olan kaleyi, Denizli, Uşak, Sandıklı ve Işıklıyı aldı. Kermeyan Vilayetinde kışlak ve yaylak tutan Akkoyunlu Aşireti baştanbaşa Hacı Bektaşın halifesi olan Hacim Sultana intisap etmişlerdi. Germeyan Bey fethettiği memleketlere Bey oldu. Akdeniz sahillerine de önemli bir askeri kıta sevk etti. Ayrıca, Balıkesir, Edremit ve çevresini fethetti.
İlhanlılar devrinde Aleviler
H. 656 / M. 1258 yılında Bağdad Abbasilerinin çökmesi sonucu Mısıra kaçmayı başaran ayni aileden Mustensir bil-Lah Ahmed bin Zahir Mısır hükümdarı Melik Zahir (Baybars) tarafından M. 1261 tarihinde hilafete geçirildi. Bu durum Aleviler tarafından eskiden kendilerine ait olan Fatımi hilafet makamının gasp edilmesi olarak algılandı. Fatımi halifelerinin yeniden canlandırılması ve Mısırın gelecekteki siyasi güvenliğinin teminat altına alınmasına yönelik bir tedbir mahiyetinde olan bu hareket, yeni Mısır Abbasi halifesinin konumunu da Mısır hükümdarının yanında bir tekke şeyhinden fazla bir nüfuza sahip olamayan bir kukla durumuna indirgiyordu. Durumun kendi aleyhlerine vahim bir şekilde geliştiğini çabuk kavrayan Aleviler olanca güçlerini Moğol Kaanlarının teveccühünü kazanmak için sarfetmeğe başladılar.
Büyük Moğol istilasının başladığı devirlerde Batıniyye, Zeydiyye, İmamiyye, İsnaʿAşeriyye ve Ghulat-i Şiʿadan müteşekkil fırkalar Mısır, Şam, Irak, Arap ve Acem, Azerbaycan, Faris ve Horasan ülkelerine yayılmışlardı. Cengiz Ordularının Harezm ülkelerine doğru hareket etmeğe başladıklarındaysa bu mezheplerin mensupları da Cengiz Ordularının önünden kaçarak Orta Asyadan batıya doğru göç etmek zorunda kalmışlardı.
Alevi tekkelerin hükumetler üzerindeki itibarları
İmamiyyenin ulularından addedilen Seyyid Kıvamed-Din Meraşi, Şiiliğin en kuvvetli cazibe merkezi olarak hizmet veren ve Horasan kıtasının merkezi konumunda bulunan Amul kentindeki tekkesinden, bütün Şiʿa-i Batıniyye hareketlerini denetim altında tutmaktaydı. Bu devirde Horasan Valisi olan Efrasiyab da derviş elbisesi giyerek Seyyid Kıvamed-Din Meraşiye intisap edenler arasında yer almıştı. Fakat daha sonra Seyyid Kıvamed-Dinin yükselen şöhreti karşısında kaygılanan öteki Amul alimleriyle ittifak kurarak neyfedilmek üzere Kıvamed-Dini hapsettirdi. O gece Efrasiyabın veliahtı Seyfed-Dinin aniden vefat etmesi halkın Seyyid hakkındaki itikatlarının daha da kuvvetlenmesine sebep oldu. Halk zindana hücum ederek Seyyid Kıvamed-Dini oradan kurtarıp başlar üzerinde taşıyarak Rabo köyündeki tekkesine getirdiler. H. 730 / M. 1330 tarihinde ise Kıvamed-Dinnin üzerine Efrasiyab komutasında hücuma kalkan kuvayi tedibiye de ağır bir yenilgiye uğradı. Bu müsademede Efrasiyab ile birlikte bulunan üç oğlu da Seyyidin müridleri tarafından öldürüldü. Üç yüz dervişiyle birlikte Mazenderan dağlarının en sarp yerlerine çekilen Seyyid Kıvamed-Din Meraşi o yörelerin mutlak hakimi oldu.
Olcaytudan sonraki dönemde Alevilik
Nezari ve Kuhistani gibi Şiʿa-i Batıniye daileri ise Moğolların aldıkları bu ağır yenilgiden hiç de müteessir olmayıp, bilakis olanca güçleriyle Kuhistan ve Kom gibi koyu Batıni merkezlerinde faaliyet ve neşriyatlarına olanca güçleriyle devam ettiler.
Şirazlı Kadıul-Kazat Muhabbed-Din Ebu İbrahim Temiminin sarfettiği tüm çabalara rağmen Faris vilayeti ahalisi Şiʿa-i Batıniye mezhebine girmişlerdi.
Olcaytunun vefatından sonra tahta oturan İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadir Hanın sünnileri himaye etmesi neticesi devrin meşhur sufilerinden Alaed-Devle Semnani ile Abdur-Razzak Kaşinin zaviyeleri epey alaka ve ehemmiyet görmeğe başlamıştı.
Maveraünnehirde bir yüzyıldan daha uzun süren buhranların sebepleri arasında Sultan Ebu Said Bahadir iktidarının yetersizliği ve Şii dailerle girişmiş olduğu mücadeleler başta gelmekteydi.
Ebu Said Bahadir Hanın H. 736 / M. 1336 tarihinde vefatı üzerine Hulagunun erkek evladından gelen soyu da böylece tamamen kurumuş oldu. Ebu Saidin vefatını müteakip ortaya bazı küçük devletçikler ortaya çıktı. Bu yeni Emaretler arasında en fazla göze çarpan iki hükumetten birisi Emir Çoban diğeri ise İlkaniyan adını alan Celayiroğullarından Emir Hasan sülalesiydi. Muzafferiler de, Serbedarlar da siyasi birer oluşum yarattıktan sonra Timurun ortaya çıkmasıyla yok olup gittiler.
Serbedarlar devrinde Alevilik
Serbedarlar tarafından sürekli olarak desteklenen ve himaye edilen Şia-i Batıniye mezhebi bu sayede yaptığı hamlelerle yeniden hayat bulmağa uğraşmaktaydı. Serbedarlar hükumeti Horasanda meşhur Ebu Bekir Beyhakinin de memleketi olan Beyhak kasabasına bağlı Şiʿa-i Batıniye mezhebinin en yaygın olduğu Paştin köyünde doğan Abdur-Razzak adında bir kişi tarafından kurulmuştu. Şeyh Cevrinin halifesi Emir Seyyid İzzed-Din Suğundinin nakibi olan Seyyid Kıvamed-Din daha İlhanlılar devrinde Mazenderan ve Sari yörelerinde şiddetli Şii propagandalarını başlatmış bulunmaktaydı. Bu devirde Horasanda hiç eksik olmayan isyanların başında mutlaka bir şeyh ya da Şia-i Batıniye tarafından idare edilmekte olan bir zaviye bulunmaktaydı. H. 737 / M. 1337 yılında Serbedarlar Hükumetinin kurucusu olan Abdur-Razzakın kardeşi Vecded-Dinin de aralarında yer aldığı çok mühim kuvvetlerle Tus şehrinin üzerine yürüyen Hasan Cevri müridlerinden Derviş Aziz tarafından Horasanda büyük bir ihtilal çıkartıldı. Türkistan, Belh, Tirmiz, Herat, Haf, Khuhistan, Kerman, Meşhed, Nişapur gibi büyük şehirlerin tamamı Hasan Cevri müridlerinin denetimi altına alındı.
Osmanlı Devletinin kuruluş devrinde Aleviler
Osmanlı Devletinin kuruluş devrinde Osman Gazinin kayınpederi Şeyh Edebali ile Yıldırım Bayezidin eniştesi Emir Şemsed-Din-i Buhari tarafından, Kirmastıda meşhur Geyikli Baba, Antalya Elmalıda Abdal Musa ve Eskişehir Karacahisarda Kumral Baba gibi daha birçok Şia-i Batıniyye daileri adına zaviyeler yaptırılarak bunlara büyük vakıflar bağlanmıştı. Kazdağı yamaçlarında yaşayan Yürüklerin haraç rüsumları Emir-i Buhari Zaviyesine tahsis edilmişti.
İkinci Muradın ise her şehirde muakkak bir tekke yaptırdığı ve Üçüncü Murad Hanın ise tasavvufi şiirleriyle Osmanlı Padişahları arasında ayrıcalıklı bir mevkiye sahib olduğu bilinmektedir. Fatihin ulema ve şeyhlere verdiği önemi ise Mevlana Camiye gönderdiği paralardan ve Maveraünnehre bulunduğu ihsanlardan anlaşılmaktadır. Fatih, Hoca UbeydʿAllah-ı Ahrarın halifelerinden Şeyhul-İlahi Semaviyi de Edremitten alıp İstanbula getirtmişti. Ayrıca, Sadred-Din Kunevinin Cemul-Gayb isimli meşhur eserini şerhettirmiş ve İstanbul Zeyrek yokuşunda adına bir de zaviyye inşa ettirmişti. Vilayetname-i Hacı Bektaş-ı Veliyyul Horasaniye göre Batı Anadolunun fütuhatı Hacı Bektaşın halifeleri sayesinde gerçekleştirimiş olup, Osman Gazide Hünkardan nasip alanlar arasındandır.
Timur'un Anadolu'yu istila ettiği dönemde Aleviler
Timurun Anadoludaki Şii-Alevi Türk aşiretlerini Turana tehciri
Timurun Ankara Savaşında Osmanlı Ordusunu mağlup etmesi neticesi buralara iskan edilmiş olanTürk aşiretleri Timurun oğlu Mirza Cihan Muhammed ve ümeradan Şeyh Nured-Din tarafından kuşatıldılar. Timur, Sizi asıl vatanınız olan Turana geri götüreceğim, dedi. Mihan Hicreti esnasında Caber Kalesinde Kayı Han'lılarla beraber Yurger, Koson, Kış Timur, Varsak, Kara İsa, Arez, Gündüz adındaki Ertuğrul Beyden ayrılmış olan aşiret beyleri Çukurovada yurt edinmişlerdi. Selçukluların ilk Anadolu istilalarıyla yürüyen ve iki yüz seneden daha uzun bir süredir buralarda yaşamakta olan Varsak, Ulus, İbramyialı, Kılaz ve Kubaş gibi daha birçok kabileler büyük telaşa kapıldılar. İçlerinde Timurun bu önerisini kabul etmeyen aşiretler, cebren Turana göç etmeye zorlandılar. Bu tehcirden kaçmaya muvaffak olanalar ise Uç Anadoluya doğru ilerlediler. Timur Kütahyadan otağını Gürcistana taşıyana dek de yerlerini hiç değiştirmediler.
Timurun tehcire tabi tuttuğu Alevi aşiretlerin yurtlarına geri dönmeleri
H. 807 / M. 1405 yılında Timurun vefat etmesi üzerine Türkistana nakledilmiş olan Aleviler de Harezme geldiler. İki yıldan daha uzun bir süre bu muhitlerde kaldıktan sonra ise döne dolaşa Osmanlı topraklarına geri geldiler. Oralarda konup göçleri enasında binbir türlü değişik akidelerin etkisi altında kaldılar. Selçuklular devrinden beri süregelen Şiilik telkinlerinin tesirleriyle pürüzleşmiş olan akideleri Harezm ülkesinde kaldıkları zaman zarfı içinde tamamıyla bu mezhebin nüfuzu altına girmeleriyle en son halini aldı. Dokuzuncu Hicri asırda, Harezmden Anadoluya geri dönen bu aşiretlerin yerleştikleri muhitlerde Şiʿa-i Batıniyye Babaları bir hayli nüfuza sahip bulunuyorlardı.