Atatürk Evi Müzesi (Selanik)

Atatürk Evi Müzesi, Türkiye'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün 1881 yılında dünyaya geldiği yer olan ve bugün müze olarak kullanılan Selanik'teki evidir. Selanik Belediyesi, Türkiyenin kuruluş yıldönümü vesilesiyle 1933te evi satın alıp Mustafa Kemal Paşaya hediye etmeye karar vermiş; satın alma işlemleri tamamlanıp hediye edilmesi 1937de gerçekleşebilen ev 1953te müze olarak açılmıştır.
Müze-evin yılda 50 binden fazla ziyaretçisi vardır. Evin bahçesindeki Atatürkün babası Ali Rıza Efendi tarafından dikildiği rivayet olunan tarihi nar ağacı, tarihi ve kültürel değeri nedeniyle müzenin en çok ilgi çeken noktalarındandır.
Ev, 2011de Yunanistan Kültür Bakanlığı tarafından modern anıt olarak tescil edilmiştir.
Adresi
Günümüzde Agiu Dimitriu Caddesi, Apostolu Pavlu Sokağı No:17 adresinde bulunan evin Osmanlı dönemindeki adresi Koca Kasım Paşa Mahallesi, Islahane Caddesi veya Numan Paşa Caddesi şeklindedir.
Evin tarihçesi
1870 yılından önce Rodoslu Müderris Hacı Mehmet Vakfınca yaptırılan ev önce İbrahim Zühdü Efendinin, daha sonra Selanikli Abdullah Ağa ve eşi Ümmü Gülsümün mülkiyetine geçmiştir. Ali Rıza Efendi, bu evi 1878de kiraladı. Yaygın görüşe göre Mustafa Kemal, evin ikinci katında, güney taraftaki odada dünyaya geldi. Mustafa Kemalin bu evde değil, ailenin daha önce oturduğu Ahmet Subaşı Mahallesindeki ahşap evde doğduğu; Ali Rıza Beyin Islahane semtinde satın aldığı evde doğduğu ve hatta Selanikte değil de Ali Rıza Beyin bir süre görev yaptığı Manastır Vilayeti Tırhala Sancağı Tırnova kasabasında doğduğuna dair farklı görüşler de vardır. Ancak çoğunluk, Ali Rıza Beyin Islahane Mahallesinde kiraladığı üç katlı pembe evin Mustafa Kemalin doğduğu ev olduğu görüşünü kabul etmiştir. Aile, Ali Rıza Efendinin 1888de vefatına dek bu evde yaşamıştır.
Zübeyde Hanım eşinin ölümünden sonra bitişikteki daha küçük bir eve taşındı. Günümüze gelememiş olan o evde aile uzun süre yaşamış; Mustafa Kemal, 1893te Selanik Askeri Rüşdiyesine kaydolarak evden ayrılmıştır.
II. Meşrutiyetin ilanından önce Selanikte görevlendirilen Mustafa Kemal, ailenin daha önce oturduğu pembe boyalı geniş evi satın aldı; annesi ve kız kardeşiyle birlikte burada ikamet etti. Mustafa Kemalin Selanikte ayrılmasından sonra da bu evde oturan Zübeyde Hanım, Balkan Harbinden sonra Selanikin işgale uğraması üzerine evden ayrılıp İstanbula gitmiştir. Evin bundan sonraki akıbeti bilinmez.
1923te Lozan Anlaşmasının Türk ve Rum Nüfus Mübadelesine İlişkin Sözleşme ve Protokolü gereği Mustafa Kemal Paşanın ailesine Yunanistandaki mülklerine karşılık İstanbulun Bebek semtinde bir yalı verildi. Bu yalıda 1930lu yıllardan sonra Mustafa Kemalin kızkardeşi Makbule Hanım yaşamıştır.
Selanikteki ev, mübadele protokolü gereği Yunanistan Milli Bankasına intikal etmiştir. 1930lu yıllarda Şarabini isimli Türkiyeden mübadil bir Rum kadın tarafından Milli Bankadan 200.000 drahmiye satın alınan eve Trabzondan mübadil dört aile yerleşti.
Atatürke hediye edilmesi
Selanik Belediyesi, Türkiye Cumhuriyetinin kuruluş yıldönümü olan 29 Ekim 1933te yaptığı özel bir toplantıda, Cumhuriyetin 10. Yılı sebebiyle, Atatürkün Selanikte doğduğu evin duvarına bir hatıra plakası takılması ve evin hali hazırdaki sahiplerinden satın alınarak, Mustafa Kemal Paşaya hediye edilmesini kararlaştırdı. Atatürkün Selanik Evine plaka çakılması töreni, Balkan Antantı Delegasyonunun gelmesi ile 4 Kasım 1933te gerçekleşti.
Selanik Belediyesi, aynı yıl evi sahiplerinden satın almayı kararlaştırdı ancak ev sahibi Şarabini ile ücret konusunda pazarlık sürüncemede kaldığından 1935e kadar bir gelişme olmadı. Mustafa Kemal Atatürkün Dışişleri Bakanlığını uyararak sürecin hızlandırılmasını istemesi üzerine belediye ile temasa geçildi ve Selanik Belediye Meclisi, 19 Ekim 1935te evi istimlak kararı verdi. Gerekli hukuki işlemler tamamlanıp ev istimlak edilse de ev sahipleri ile anlaşmazlık sürdü; 1936 yılının sonunda satın alma sözleşmesi imzalanabildi.19 Şubat 1937de tahliye edilerek anahtarları Selanik Başkonsolosluğuna teslim olundu.
Restorasyonu
Henüz evin satın alınma işlemlerinin devam ettiği bir dönemde restorasyon konusunda bazı hazırlıklar yapılması için, Mustafa Kemal Atatürk, Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Ruşen Eşref Bey ve Afet Hanım Selanike göndermiştir. Evi gezme imkanı bulan Ruşen Eşref Bey ile Afet Hanım, içinde mübadil ailelerin yaşaması nedeniyle fazla inceleme fırsatı bulamadı.
Satın alınma işlemi tamamlandıktan sonra evin restoresi amacıyla değişik zamanlarda üç ayrı plan çizildi. Tamirat başladıktan kısa süre sonra II. Dünya Savaşının başlaması ve Yunanistanın Alman işgaline girmesi işlerin yarım kalmasına yol açtı. Restorasyon 1950de tamamlanabildi.
Evin tefrişi
Evin tefrişi için Milli Eğitim Bakanlığı Makbule Atadan, Afet İnan, Hayrettin Örs ve Bakanlıktan seçilecek bir yetkiliden oluşan bir komisyon kurdu. Makbule Hanım, heyete katılmadı. Diğer üyeler eve konulacak eşyaları ve yerlerini tespit amacıyla Selanike gittiler ve dönüşte bakanlığa bir rapor sundular. 1953e kadar evin tefrişi konusunda gelişme sağlanamayınca Cumhurbaşkanı Celal Bayar meseleye el koydu. 28 Ocak 1953te bu konuda bir toplantı düzenledi. Toplantıya Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi Tevfik Koraltan, Milli Eğitim Bakanı Tevfik İleri, Milletvekilleri Keçecizade Salih, Zuhuri Danışman Beyler ve Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Başkanı Enver Ziya Karal katıldı. Alınan karar gereği Karal, Şubat 1953te Selanike giderek çalışmalara başladı; gerekli bilgileri toplayarak Ankaraya bir rapor sundu. Bu rapor ve daha sonra hazırlanan raporlar doğrultusunda 1953 teşrifatı tamamlandı. 10 Kasım 1953te müze haline getirildi.
Ev, 1966da araştırmacı Mehmet Önder tarafından yeniden düzenlenmiştir. 1970te bir depremden hasar gören ev 1980de Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı tarafından tamir edildi. Modern müzecilik anlayışına göre yeniden tefriş edilerek 1981de yeniden ziyarete açıldı.
Müze-ev, 2010-2013 arasında yeniden restore edildi. Bu restorasyon sırasında Atatürkün kişisel eşyaları ve mobilyaları ile Atatürk büstü ve anı defteri kaldırılıp Türkiyedeki başka müzelere gönderilmiştir.
Son düzenlemeye göre ilk katta; Selanik Odası, Manastır Odası, ikinci katta İstanbul Odası ve Ankara Odası olarak isimlendirilen bölümler yer alır.
Ankaradaki kopyası
Selanik Atatürk Evinin aynı ölçüler içinde bir modeli Atatürkün doğumunun 100. Yılı nedeniyle girişilen kutlamalar doğrultusuna Ankara Ticaret Odası tarafından Ankarada Atatürk Orman Çiftliği içinde yaptırılmıştır.
Galeri