Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alanı'ndaki şehitlikler ve eserler listesi

Gelibolu Yarımadası'ndaki anıt ve düzenlemelerin bugünkü görünümünü alması 1970 yılında Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nın kurulması ve devamında 19.06.2014 yılında Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı'nın faaliyete geçmesiyle oluşmuştur. Öncesinde,1916 Şevki Paşa haritasının hazırlanması ve Muharebeler sırasında ve hemen sonra yapılmış birkaç mütevazı anıt ve tekil şehitlikler dışında, 1940'lara varıncaya kadar Gelibolu Tarihi alanında önemli bir faaliyet olmadı. 1940'larda Nuri Yamut Anıtı (1943), Çanakkale Şehitler Abidesi proje yarışması (1944) ve başka girişimlerle başlayan ilgi 1970'lere kadar yavaş bir tempoyla sürdü. 1973 yılında Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı ilanı anıtlarla ilgili faaliyetlerde gelişmeler yaşanmasına olanak sağladı.
1980'lere gelene kadar "TMP" (Türkiye Milli Parklar Genel Müdürlüğü) yönetimi birkaç anıt yarışması düzenledi. Bu kapsamda önemli miktarda anıtı da hayata geçirdi. Ancak, 1980'lerde Kültür Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü devreye girdi ve "Sembolik Şehitlikler, Kahramanlık Anıtları" akımı başlatarak, Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nın sınırları içinde yirminin üzerinde eser ortaya çıkardı. 2005 yılında ise Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nın içerisinde önemli faaliyetler gerçekleştirilerek, Tarihi Milli Park içerisinde yeni şehitlik yapıldı. Şehitlik ve eserlerle ilgili köklü bakım ve renovatif çalışmalar yapıldı. Tarihi Alan içerisindeki yolların bakım ve asfaltlanması gerçekleştirildi.
Çatab logosu
Çevre ve Orman Bakanlığı'nın Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nın tanıtımında etkinlik sağlamak için düzenlenen 'Logo Yarışması'nda 416 eser arasından birinciliği Ayşen Tuğba Doruk'un eseri kazandı. (Yarışmada ikincilik ödülünü Murat Bektaş, üçüncülüğü ise Barış Atiker kazandı.) Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürü Prof. Dr. Mustafa Kemal Yalınkılıç, tasarımın teknik özelliklerinin yanı sıra tarihi yarımadanın niteliklerini veren detayları da içermesinin jüri tarafından dikkate alındığını söyledi.
Açıklamada şöyle denildi: "Logoda yer alan renklerin bayrak kırmızısı ve beyaz olması bayrağımıza çağrışım yapmaktadır. Asker figürü, 1. Dünya Savaşında Çannakkale cephesinde Türk askerinin kıyafeti ile verilerek tarihi olaya gönderme yapılmaktadır. Boğazda kararlılıkla duran Türk askeri illüstrasyonu Çanakkalenin geçilmediğini ve geçilemeyeceğini vurgulamaktadır. Gelibolu Yarımadası aynı zamanda askerin arkasına açılan bir melek kanadı gibi yerleştirilerek şehitlerimizin ruhaniyetine gönderme yapılmaktadır."
Türk şehitlik ve anıtları envanteri
Gelibolu Yarımadası Barış Parkı Uluslararası Fikir ve Tasarım Yarışması hazırlıkları bağlamında, TMP içindeki Türk şehitlik ve anıtları teker teker tespit edilmiş ve bir katalog çalışmasındaa ayrıntılı olarak verilmişti.
Suvla : Anafartalar cephesi - 05 adet
Conkbayırı : Kabatepe-Arıburnu (Anzak) cephesi - 16 adet
Seddülbahir : Alçıtepe cephesi - 15 adet
Kilitbahir-Eceabat yöresi - 08 adet
GYTMP Sınırları dışında - 11 adet
Toplam Şehitlik ve Anıtlar - 55 adet
Toplam ellibeş (55) adet Türk şehitlik ve anıtı hakkında Katalog çalışmalarındaki bilgilerin izleyen bölümde tekrar ayrıntılı sunulmasında yarar görülmektedir. Çünkü, bu şehitlik ve anıt stoğu TMPın temel kaynak değeri olup, bu bilgi ve veri tabanının TMP UDGP çalışması bağlamında "TMP Türk Şehitlik ve Anıtlar Envanteri" olarak derlenmesi ve zaman içinde güncelleştirilip, zenginleştirilerek kullanılması gerekmektedir. Bu, TMP yönetimine düşen önemli bir görevdir. (kaynaklar daha sonra eklenecektir)
Tanıtım Merkezleri

Milli Park idare ve ziyaretçi merkezi - (Kilitbahir bölgesi)
Kilye Koyu ana tanıtım merkezi - (Kilitbahir bölgesi)
Kabatepe tanıtım merkezi - (Conkbayırı bölgesi)
Alçıtepe tanıtım merkezi - (Seddülbahir bölgesi)
Seddülbahir tanıtım merkezi - (Seddülbahir bölgesi)
Dinlenme Noktaları
Kabatepe Kamp ve Günübirlik Kullanım Alanı ve Tesisleri
Jandarma İskelesi Ziyaretçi Dinlenme Noktası
Mortokoyu Ziyaretçi Dinlenme Noktası
Anıtlar
Şehitlikler ve anıtlar
Şehitlikler
Diğer eserler ve alanlar
Mezarlar ve mezarlıklar
Yabancı mezarlık ve anıtlar
Gelibolu Yarımadası üzerinde toplam 36 adet yabancı anıt ve mezarlık bulunmaktadır. Bunlardan 34 adedi Anzak'lara ait olurken, bir adedi Fransa'ya ve bir adedi de İngilizlere ait. Son olarak Yeni Zelanda'ya ait bir adet Ulusal Şehtilik Anıtı mevcut. Bu anıt ve mezarlıklar, Lozan Antlaşması'nın 124-136 nolu maddeler arasındaki anlaşma hükümleri ile koruma altına alınmış ve bakım-onarımını merkezi Londrada bulunan İngiliz Milletler Topluluğu Harp Mezarlıkları Komisyonu'na bağlı Çanakkaledeki İngiliz Milletler Topluluğu Harp Mezarlıkları Müdürlüğü tarafından yapılmaktadır. Yabancı anıt ve mezarlıkların bulunduğu topraklar hiçbir şekilde yabancılara ait değildir, sadece onlara tahsisli topraklardır. Anlaşma hükümleri gereği anıt ve mezarlıkların olduğu yerlerde bayrak ve asker bulunduramazlar. Yabancı anıt ve mezarlıklar Çanakkale Savaşı sonucu düşmanın ulaşabildiği en son hat üzerine inşa edilmişlerdir.
Avustralya Hükumetine bağlı olan "Departement of Veterans' Affairs" , yani 'Şehitlikler Departmanı İlişkileri'nin resmi internet sitesinde burada yayımlanan bilgiye göre alttaki liste şekillendirilmiştir. Anzaklar kendi mezarlıklarının bulunduğu yerleri 2 isimledirmeyle adlandırıyorlar; North Graves, yani 'Kuzey mezarlıklar' ve South Graves, yani 'Güney mezarlıklar'. Gelibolu Yarımadası'nda bulunan bütün bu yabancı mezarlıklar "Anzak Mezarlıkları" olarak isimlendiriliyor Avustralya Şehitlikler Departmanı tarafından.
Kuzey cephesi mezarlık ve eserleri
Güney cephesi mezarlık ve eserleri
Anadolu yakası şehitlikleri
Tabyalar
Tarihi ve turistik açıdan önemli bir yere sahip olan Çanakkale'de il genelinde 19 tabyanın bulunduğu bildirildi. Çanakkale'de 3 yıl önce vefat eden araştırmacı-yazar Ramazan Eren tarafından derlenen Çanakkale ve yöresindeki Türk devri eserlerinin anlatıldığı kitapta, il genelinde 19 tabyanın bulunduğu ifade ediliyor. Tabyaların büyük kısmı çetin muharebelere sahne olan Çanakkale il merkeziyle Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkı'nda bulunuyor. Bu Tabyalarının büyük kısmının halen ayakta olduğu belirtiliyor.
Bu tabyalardan en eskilerinden birinin de 1839 ile 1861 yılları arasında Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılan Anadolu Mecidiye tabyası olduğunun belirtildiği kitapta, tabyanın 1882 yılında Sultan II. Abdülhamid tarafından onarılarak yeni surlar ilave edildiği anlatılıyor. Bunun dışında en eski tabyalardan birisinin de 1853-1856 yılları arasında Osmanlı ile Rusya arasındaki Kırım Savaşı sırasında boğaz trafiğinin güvenliğini sağlamak için yaptırılan Bolayır tabyalarının olduğunun ifade edildiği kitapta, Çanakkalenin adeta bir tabya zengini il olduğu dile getiriliyor. Bu arada, Gelibolu Yarımadası Tarihi Milli Parkında uzun devreli gelişim planı çerçevesinde yeniden restore edilen tabyaların pırıl pırıl hali takdir topluyor.
Avrupa Yakası
Domuzdere Tabyası - (Alçıtepe bölgesi)
Değirmenburnu Tabyası - (Kilitbahir bölgesi)
Ertuğrul Tabyası - (Seddülbahir bölgesi)
Kayalık Tepe Tabyası - (Conkbayırı bölgesi)
Namazgah Tabyası - (Kilitbahir bölgesi)
Rumeli Hamidiye Tabyası - (Kilitbahir bölgesi)
Rumeli Mecidiye Tabyası ve Şehitliği - (Kilitbahir bölgesi)
Yıldız Tabyası - (Kilitbahir bölgesi)
Anadolu Yakası
Anadolu Hamidiye Tabyası
Anadolu Mecidiye Tabyası
Çataltepe Tabyası
Çimenlik Tabyası
Dardanos Tabyası
İntepe Tabyası
Karanlık Liman Tabyası
Mesudiye Tabyası
Orhaniye Tabyası
Topçular Tabyası
Turgut Reis Tabyası
Kaleler
Akbaş Kalesi - (Kilitbahir bölgesi)
Bigalı Kalesi - (Kilitbahir bölgesi)
Çamburnu Kalesi - (Kilitbahir bölgesi)
Çimenlik Kalesi - (Çanakkale merkez, anadolu yakası)
Çimpe Kalesi - (Gelibolu bölgesi)
Harapkale - (Seddülbahir bölgesi)
Kilitbahir Kalesi ve Sarıkule - (Kilitbahir bölgesi)
Kilye Kalesi - (Kilitbahir bölgesi)
Seddülbahir Kalesi - (Seddülbahir bölgesi)
Müzeler
10 Ağustos 1915 Anafartalar Savaş Koleksiyonu - (Özel)
Anafartalar Harp Hatıraları Müzesi - (Özel)
Büyük Anafarta Köyü Barış Müzesi - (Özel)
1915 Seddülbahir Savaş Malzemeleri Galerisi - (Özel)
Alçıtepe Çanakkale Savaşları Galeriyesi - (Özel)
Bigalı Köyü Atatürk Evi Müzesi - (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Çamburnu Ziyaretçi Merkezi Milli Parklar Müzesi - (Orman Bakanlığı)
Çanakkale Askeri Deniz Müzesi ve Parkı - (Resmi)
Çanakkale Şehitleri Anıtı Harp Müzesi - (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Gelibolu Savaş Müzesi - (Resmi)
Gelibolu Panorama Müzesi - (Resmi)
Kabatepe Tanıtım Merkezi Müzesi - (Orman Bakanlığı)
Kilitbahir Namazgah Tabyaları Müzesi - (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Kilitbahir Kalesi Sarıkule Müzesi - (Kültür ve Turizm Bakanlığı)
Kilitbahir Kültür Evi - (Kilitbahir Muhtarlığı)
Kilye Koyu Ana Tanıtım Merkezi Müzesi - (Osman Bakanlığı)
Salim Mutlu Savaş Hatıraları Müzesi - (Özel)
Şehitlik Abidesi Savaş Eserleri Müzesi - (Resmi)