Bâtınîlik

Batınilik ya da Batıniyye ( El-Bāṭiniyyeh); İslamda Kur'an ayetlerinin görünür anlamlarının dışında, daha derinde gerçek anlamları bulunduğu inancı, ayetleri buna göre yorumlayan akıma Batınilik, bu düşünceyi benimseyen kişiye de Batıni denir. Şiilikte bu anlamları ancak Tanrı ile ilişki kurabilen ve Ali'nin soyundan gelen masum On İki İmam'ın bilebileceğine inanılır.
Batınilik kelimesi Arapça Batın'dan üretilmiştir. Batın; gizli olan, bir şeyin gerçeği, iç yüzü anlamına gelir. Aynı zamanda İslami anlayışta Allah'ın 99 adından biridir.
Terim, İranlı Gazali gibi Sünni Alimleri tarafından bu görüşleri benimseyen kişilere yönelik suçlayıcı bir anlam yüklenerek te kullanılmıştır. Tarihte en iyi bilinen örnekleri İsmaililerdir. Al kirmani ve Muined-Din Nasır-ı Hüsrev gibi Fatımi-İsmaili yazarların bunun aksini savunmalarına rağmen bir kısım Sünni alimlere göre bu gruplar dini metinlerin, ibadet ve kuralların dış anlamlarını reddetmektedirler. Selefi alimlerin başı olan İbni Teymiyye, bazı Şii grupları, İslam'ın mistik yönü olan Sufi akımlar ile İbn-i Rüşd, İbn-i Sina ve Farabi gibi filozofları Batıniyye olarak vasıflandırır. (Ayrıca bakınız:Zahirilik)
Batınilik sadece bir akım ya da grup değildir. Tarihte ve günümüzde derin etkileri olan bir düşünce sistemidir. Örneğin Kur'anda geçen salat, secde, rüku veya abdest gibi kavramlar Sünni gelenekte şekil, kapsam, miktar gibi ayrıntılı emirler gibi algılanır ve ele alınırken Aleviler'in Cem törenlerinde aynı kavramlar sembolik olarak, şekle ve miktara bağlı olmadan, manevi anlamlarıyla temsil edilirler.
Batınilikte inanç özellikleri
İsmailiye mezhebinde yedi imama inanılır ve bütün temsiliyet ve kutsiyet yedinci imam olan Muhammed bin İsmail eş-Şakir'e verilir. Kadim dinler tamamen ilga edilmiş olup ve bu yedi imamın dini yaymakla ve yüceltmekle görevlendirilmiş olan birer de yardımcısı vardır. Peygamberlere Natık/Konuşan ve yardımcılarına da Samet/Susan (Vasi/Esas) İmam unvanı verilmiştir. Her yedi Samet silsilesinin sonunda bir Natık gönderildiği ve böylece dinin sürekli olarak geliştirildiğine inanılır. Ademden ve oğlu Şitten itibaren altı NatıkSamet silsilesinden sonra (NuhSam), (İbrahimİsmail), (MusaHarun), (İsaŞemun), (Muhammed bin ʿAbdullahAli bin Ebu Talib), (Muhammed bin İsmail (Meymunul-Kaddah)ʿAbdullah İbn-i Meymun ve Oğulları) ile hitam bulan Natıklar ve Sametler silsilesi ile sürmektedir. Gözle görülen eşyanın tasavvufi manalarını kaldıran İbn-i Meymun idi ve her Batıni ona itaatle yükümlüydü. Muhammedden sonra bir peygamber daha gelecektir. Ayrıca, müntesipler bütün semavi nassların açıklamaları ile hadislerin tamamının uydurma olduğuna inanmakla yükümlüdür. Dini tekliflerin kamilen refedilmiş olmakla birlikte, sadece milletlerin ananelerine hürmeten bunlara değer verildiği, ve bu öğretilerin bütün önem ve değerlerinin aslında bir hiç olduğuna inanılırdı.
Batınilik akımı, Sünni anlayıştaki dini emirleri reddeden ve yasakları kaldıran (ibaha) itikadi fırkalar yanında, son derece gizli bir şekilde teşkilatlanmış örgütler vasıtasıyla merkezi idareye karşı girişilmiş isyan faaliyetlerinin başını çeken çeşitli siyasi gruplar için de kullanılmış bir lakaptır.
Ayrıca Batınilikte hulul ve tenasüh gibi inanışlar da görülmektedir. Batınilik, tarihin çeşitli dönemlerinde farklı isimlerle anılmıştır. Bunlar İbahiyye ve Mazdek, İsmailiyye (Sebiyye), Karmatiyye, Sabbahiyye (Haşhaşiyye), Dürziyye; ve Nusayriyye gibi isimlerle anılırlar.
Batınilik ve tasavvuf
Tasavvufun Şiilik ile alakalı olduğu ve bazı mutasavvıfların müteşeyyi oldukları bilinmekle beraber, bu olguyu bütüne yayarak tasavvuf Şiilikten doğmuştur ve her ikisinin kökeni de İrandadır demek mümkün değildir. Tasavvufun kökeni epey eski zamanlara dayanmaktadır. Yeni Eflatunculuk, Yunan felsefesi, Kabalizm ve İran etkilerinin henüz oluşmamış olduğu eski devirlerde de tasavvuf hareketlerine rastlamaktayız. Bu ilk mistiklere ait eserlerden günümüze kadar elimizde kalanları bulunmamakla beraber, sadece rivayet ve menkıbeleri hayatta kalmıştır. Tasavvufa Helenistik etkiler Hakim Tirmiziden sonra Farabinin getirdiği yenilikler sayesinde girmeye başlamıştır. Şii/Müteşeyyi Sufilerle Sünni mutasavvıfları birbirleriyle karıştırmamaya özen göstermek gerekir. Bu nedenledir ki, İslam ortadoksluğundan farklılık gösteren her fikir hareketinin Şii veyahut da Şiilik ve Batınilik ile ilgili olduğunu ileri sürmek hatalı olur. İslami felsefe akımlarından bazılarının hiç de Batıni olmamalarına rağmen kendilerini dışarıya karşı böyle göstermektedirler.
Tefsir anlayışları; Batınilerin taraftar toplama amacıyla muhkem ayetler üzerinde tevil yollarına başvurdukları ifade edilir.
Budizm, Şamanizm, Hristiyanlık, Mazdek ve ManiManichéisme: Eski Mazdeist, Babil ve Hristiyan itikatlarını birleştiren düalist bir mezhep. dinlerindeki inançların İslam toplumlarınca benimsenmeleri
Batıniler tarafından Budizmin düşünce yapısı tasavvuf yolundan ayrılan ayrı bir batıni mezhep halinde sunulurken, Mani ve Mazdek gibi dinlerin temsil ettiği itikadi manzumeler İbahiyyun tarafından özümsenmekteydi. Hristiyanlığın telkin ettiği tanrının insana benzeyişi ve İsaya hululü kuramı gibi hoşa giden ve zihinlere en uygun gelen kısımları ise Batıniliğin Alallah kulları tarafından temsil edilmesi şeklinde arz edilmekteydi. Ayrıca, Türk dininin itikadi kuramları içerisinde yer alan Gök Tanrı ile Ali bin Ebu Talibin semavi mekanları birbirleriyle tam bir uyumluluk göstermekteydi.
Tarihçe ve yayılım
Batıni şiiler
Dai azamlar tarafından yayılan bu i'tikadın en şöhretli müntesipleri arasında Fatımiler Halifeliğinden Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lah, Hükümet-i Melahidenin banisi olan Hasan bin Sabbah ve Suriye Batınilerinin Reisi Raşidud-Din Sinan, Afrika Kıtası Batınilerini yöneten İbn-i Meserret, Pamir Aleviliğinin kurucusu Muined-Din Nasır-ı Hüsrev, Hindistan Batıniliğinin yaratıcısı Ahmed bin Keyyal ve Attaş gibi Batınilik tarihinde nam kazanmış olan Alevi-İsmaililer gelmekteydi.
Şii-Batıni tarikat ve mezheplerin Türkler arasında yayılması
Tarihi olarak 9. yüzyılda oluşmaya başladığı 11. yüzyılda oluşumunu tamamladığı kabul edilmektedir. Eski Türk inanç ve geleneklerinin Batıni anlayışın Türkler tarafından benimsenmesinde katkısı olduğu düşünülür. Batıniler inanışlarını tarih boyunca dailer aracılığıyla yaymışlardır. 11. yüzyılda Hasan bin Sabbahın görüşleri etrafında oluşan akım Fatımiler tarafından desteklenmiştir. Liderleri Hasan Sabbah Kazvin bölgesindeki Alamut Kalesini kendisine merkez yapmış ve fedaileri aracılığıyla Nizamülmülk'ün de aralarında bulunduğu birçok devlet adamını suikast yaparak öldürtmüştür. Melikşah döneminde güçlenen hareket ortadan kaldırılmak istenmiş ancak Melikşahın ölümü üzerine başarılı olunamamıştır. 13. yüzyıl ortalarına kadar etkili olan bu hareket 1256 yılında Moğol hükümdarı Hülagü'nün Alamut Kalesini yıkması ile ortadan kalkmıştır.
Selçuklular devrinde batınilik hareketleri
Hulefa-yı Fatımi dailerinin Abbasilerin hükümran oldukları ülkelerde kuvvetli bir propaganda teşkilatı oluşturdukları sıralarda şiiliğin korunması adına çok dikkatli davranan Selçuklu hükümdarları da Sultan Tuğrulun itikaden Mu'tezileden olan, Kerramilik mezhebine mensup veziri Amidul-Melik gibi Şiʿa-i Batıniyyenin en önemli dailerinden biri tarafından istenildiği bir şekilde yönetilmekteydi. Selçukluların Anadolunun içlerine doğru ilerlemesiyle birlikte Selçuklu ordularıyla birlikte yürüyen Şiʿa-i Batıniyye dailerinin nüfuz alanı da Anadolunun içlerine doğru yayılmaktaydı.
Batıniliğin Kuzey Afrikaya yayılması
H. 553 / M. 1158 yılında İran Selçuklularının sonu olarak kabul edilen Sultan Sencerin evlat bırakmadan ölmesi üzerine Selçuklu valileri Horasan, Irak-ı Acem, Kerman, Halep, Şam, Konya Selçuk şubeleri oluşturdukları gibi Beni Artıklar, Elgarziler, Musul ve Halep Atabeylikleri isimleri altında bağımsızlıklarını ilan ettiler.
Fatımilerin son halifesi olan El-Azıd bil-Lahın H. 566 / M. 1171 tarihinde vefatı üzerine Şafii olan Salahed-Din-i Eyyubi Mısıra yerleşti. Bunun üzerine iki yüz yetmiş sekiz sene süren Mısır Şiʿasının tarihe karışması neticesi Mısır Şiʿa-i Batıniyyesi mensupları da çeşitli ülkelere dağılmak zorunda kaldılar. Böylece, Sultan Salahed-Din-i Eyyubinin baskısından bunalan Batıniyye daileri bu yeni bağımsızlığına kavuşan bölgelere göç ettiler. O sırada Bağdatta hilafet makamında oturan Ebul Muzaffer el-Müstencit bil-Lahın Elemut Şeyhul-Cebelleri tarafından suikaste kurban gittiği haberi geldi. Bunun üzerine Batıniler aleyhinde şiddetli fetvalar yayınlanmaya başlandı. İlk fetvayı da Rüstem darı alimlerinden ve meşhur fukahadan olan imam Fahrul-İslam Ruyani verdi. Bundan son derece müessir olan Batıniler, sonunda Fahr-ulİslamı da hançerletmeyi başardılar. Neticede, Bağdattaki hilafet makamı Batınilere karşı tavizkar davranmak zorunda kaldı. Ebul Muzaffer el-Müstencit bil-Lahın torunu olan En-Nasırud-DinAllah halife olunca Şiʿa-i Batıniyyeye karşı daha teveccühkar bir tutum izledi. Hatta bazen teşvik dahi etti.
Batınilerin Moğol ve Türk aşiretlerine yayılması
Türkler Maveraünnehir ve İrana yerleşmeden önce ve sonra, Budist, Mazdek, Mani dinleriyle Zerdüşt ve Hristiyanlığın neşirleri tarafından yapılmakta olan etkin telkinler altında kaldılar.
Orta Asyada yaşayan ve Türklerin dini olan Şamanizm, Pamire kadar gelen Alevi-Batıni dailerinin savunduğu ilkeler ile kolayca kaynaşabilecek akideler ihtiva etmekteydi. Batıniler eski Türk dininde mevcut olan bir takım inançlar ile Şiʿa-i Batıniyye arasındaki benzerlikleri kullanarak büyük istifade köprüleri oluşturdular. Bu hususta en çok yararlandıkları fikir ise Ali bin Ebu Talibin şahsiyetinin ilahlaştırılması ve kendisine Türk ilahlarının en büyüğü olan ve göğün en üst katında oturan Gök Tanrıya eşdeğer bir makam atfedilmesi olmuştu.
Büveyhiler gibi Abbasilere düşman olan Kutbud-Din Muhammed Harzem Şahın hilafetin Ali evladına devredilmesi için girişimlerde bulunması da Türkler üzerinde Şiʿa-i Batıniyye lehine çok kuvvetli etkiler oluşturmuştu. Kutbud-Din Muhammed Harzem Şah zamanın Abbasi Halifesi En-Nasırud-DinAllahın yerine Sadattan Seyyid Abdul-Melik Tırmiziyi geçirmek üzereyken Moğolların taarruza geçtikleri haberinin etrafa yayılması üzerine kendi ülkesini savunmak için memleketine geri dönmek zorunda kalmıştı. Şeyh Şihabed-Din Ömer Sühreverdinin Havarezmşahın huzurunda Abbasi Halifeliğinin sürekliliğinin sağlanmasının gerekliliğine lehinde uzun bir nutuk attığında Kutbud-Dinin şiddetli muhalefetine maruz kalmıştı.
Anadolu Selçukluları devrinde Şiʿa-i Batıniyye hareketleri
Bu devirde Anadoluda Batıniliğin en önemli propaganda merkezini Sultan Mesud evvel tarafından yaptırılmış olan Mesudiye tekkesi temsil ediyordu. Anadolu Selçuklularının nüfuz ve hakimiyet sahaları tamamen Moğolların denetim ve müsaadesine tabi bulunuyordu. Birçok şehirlerde İlhanlıların himayesi altında Şiiliği neşreden Batınul-Mezhep Babalar tarafından açılan zaviyelerin sayıları da gün geçtikçe artmaktaydı. Moğolların nüfuzuyla Mesudiye Medresesi müderrisi Sünni alimlerden Şeyh Mecded-Din İsa azledilerek yerine Şiʿa-i Batıniyyenin en değerli dailerinden Şemsed-Din Ahmed Baba atandı.
Samaniler devrinin İrani bir sima göstermesi ve Abbasilerin de İran-perestişkarı olarak tarihin huzuruna çıkması gibi yedinci hicri asırda Konyada Mevlana Celaled-Dinin tesiri neticesinde Selçuklu saraylarında yaşayan şairler Anadoluda İraniliğe doğru şiddetli bir sevgi uyandırmışlardı. Bu tesirler altında kalan Konya Selçuk sultanları da ayni duygu ve hisler içerisinde İranın tantanalı hükümdar adları ile kendi şehzadelerini çağırmağa varacak kadar aşırı derecede ifrata kaçan birer İran hayranı ve taklitçisi olarak yetişmekteydiler. Konya Selçuklu sarayındaki şehzadeler hep Keyaniyan ve Sasaniyan hükümdarlarının isimleriyle çağrılır olmuştu. Bu kültürün etkisi altında yetişen kibar ve tahsilli sınıflar, alimler, şeyhler ve şairler olanca güçleriyle İran dil ve edebiyatının gelişmesine hizmet ederlerken, diğer taraftan da asıl itikadi unsurları bünyelerinde barındıran Batıni Babalar bütün Türk ve Türkmen boylarını bir milli birlik ruhuyla birbirlerine kaynaştırmak için yoğun gayret sarfetmekteydiler. Öte taraftan devletin resmi dili ise Farsçaydı.
Batıniliğin Türkler arasında yayılması
Horasan Erenleri namıyla Oğuz boyları arasında kendilerine yer edinen Şia-i Batıniyye daileri ve milli lisan ile konuşarak halkın ruhiyatına pek uygun telkinlerde bulunan Batıni-Babalar, iptidai bir şerait içerisinde yaşamlarını idame ettirme mücadelesi sürdüren ve şehirliğin ince yaşam tarzını bilmeyen Türk Özleri yanında kendilerini birer Veli olarak tanıtmayı başarıyla becermişlerdi. Batıniler, süslü nazım lisanından bir şey anlamayan bu aşiretler arasında düzenledikleri sazlı ve şaraplı meclislerde geçmişin tüm hurafe ve efsanelerini halka nakletmek suretiyle insanların gönüllerinde ilahi duygular uyandırmaktaydılar.
Batınilerin Moğollar arasına karışması ve Alevi-Batıniliğin Harezm Türkleri arasında yayılması
Selçuklu Hanedanı iktidara geldiklerinde Bağdat hilafetine düşmüş olan Mısır Fatımileriyle, aslında Şiʿanın Nizariyye kolu mensuplarından olan Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi ve bütün Batınilerin Sahib-i Azam-ı Hasan bin Sabbahı karşılarında buldular. Bilahare Moğol istilalarının başlamasıyla sahip oldukları karışık itikadların etkisinde kalarak vicdani oluşumlarını kaybetmiş olan önemli kütleler, Moğol ordularının arasına karıştılar. Anadolu Selçuklu sultanlarından Birinci Alaed-Din Key-Kubad zamanında Halaç ve Kapçak gibi Türkmen kabilelerinden pek yoğun kütleler de Anadoluya yerleşmekteydi. Celaled-Din Harzem Şah Menkubertinin baskıcı tutumundan rahatsızlık duyan kabileler ve Harezm Türkmenleri Selçuklu Hanedanının kendilerine duyduğu güvenle Anadolu Selçuklu Devletinin savunma kuvvetlerini teşkil etmekteydiler. İkinci Gıyased-Din devrinde Amasya Batıni merkezinin etkisiyle bu Harezm Türkleri Selçuk ülkelerinden çıkartılarak Halep, Suriye ve El-Cezire muhitlerine dağıtıldılar. Konya Selçuk Sarayının hasmane siyasetinden kuşkulanan Şiʿa-i Batıniyye dailerinden oluşan büyük bir topluluk ta bu Türkmen kabileleriyle birlikte göç ettiler. Harezm ülkesinin pek çok mezhep çatışmalarına sahne olduğunu fırsat bilen Batıni daileri, Harezmlilerin Anadolu Selçukluları tarafından kovulmaları fırsatını çok iyi değerlendirerek bütün kuvvetleriyle kendi akide ve davalarını tasavvuf kanallarından geçirerek neşretmeye başladılar.
Harezm Türkleri arasında Bektaşiler
Celaled-Din Harezmşahın harekatından memnun olmayan aşiretler ondan ayrılarak Birinci Alaed-Din Key-Kubada iltica etmişler ve Selçuklular ülkelerine gelen bu aşiretlere de Sivas, Çorum, Engürüye kadar olan yörelerde yaylak ve kışlaklar tahsis edilmişti. Bunların Celaled-Din Harezmşahın maiyetinden ayrılmalarına rastlayan zamanlar zarfında Hacı Bektaş halifelerinden bazıları da onların içlerine nüfuz etmeyi başarmışlardı. Şiʿa-i Batıniyye daileri sıfatıyla bu topluluklar üzerinde önemli bir nüfuz kazanmışlardı. Harezm ve Azerbaycandan gelen bu aşiretleri Anadolu ahalisi Tatar ve Moğol artıkları nazarıyla görüyordu. Bektaşi babalarından Ahlat, Diyar-ı Bekir vilayetlerinden önemli bir grupla beraber Harzemliler arasında da Burak Baba müridlerinden yine ayrı bir parti propagandalarda bulunuyorlardı. Bu devirde Burak Babanın Anadoluda yaygın bir şöhreti vardı.
Anadolu Selçuklu Devletinin yıkılması ve Alevi-Batıni Babaların Anadoluya yayılması
Anadolu Selçuklu Devletinin çöküşünün başlangıcı olan Gıyased-Din Key-Hüsrev-i Saninin Kösedağ yenilgisi (H. 640 / M. 1243) üzerine Anadolunun tamamı Moğolların denetim alanı içerisine girdi. Anadolunun tamamı Aksarayda ikamet eden ve barışı tesis etmek ile görevlendirilmiş bir Moğol valisi tarafından yönetilmekteydi. İşte bu fetret devrinde, Celaled-Din Harzem Şah Menkubertinin ordularıyla Orta Asyadan Anadoluya gelen Batıniye dervişleri de devletin takibatından kurtulmuş olarak faaliyetlerini serbestçe sürdürmekteydiler. Anadolunun her tarafında Şii ve Batıni-Alevi babalar tarafından art arda zaviyeler açılmaktaydı. Sultan Mesud Evvelin Amasyadaki tekkesine Baba İlyas Horasani gibi Şiʿa-i Batıniyye Mezhebinin en meşhur bir daisi postnişin olmuştu. Vaktiyle, İlhanlı saraylarında makam ve mevki sahibi olan Şii alimler Anadolu Selçuklularının Moğolların himayesi altına girmeleri fırsatından istifadeyle Anadoluya yayıldılar.
Mesudiye tekkesine karargah kuran Aleviler
Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasani
Melik Danişmendiye devrinde bütün Anadoluda meşhur olan Horasanlı Baba İlyas, İbrahim Beyin oğlu Yağ Basan Bey zamanında Kayseriye kadı tayin edilmişti. Birinci Alaed-Din Key-Kubad tahta geçtiğinde, Amasya Kadılığına Takyed-Dini, Mesudiye Müderrisliğine Taced-Din Yusuf Tebriziyi, Hankah Mesudiye Şeyhliğine de Taced-Din Ebul Vefa Harezmiyi atadı. Ebu'l Vefanın ölümü üzerine de yerine onun halifelerinden Kayseri Kadısı ve Şiʿa-i Batıniyyenin en meşhurlarından olan Babailer piri Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasaniyi tayin etti.
Baba İshak Kefersudinin Anadoludaki faaliyetleri
Birinci Alaed-Din Key-Kubad iktidara geldiğinde Muhyid-Din Muhammed bin Ali bin Ahmed Tahimi adında İrandan göç etmiş bir Şiiyi Sivasa kadı olarak atadı. Vaktiyle Şirazda önemli bir mevki sahibi, felsefe ve batıni ilimlerde bir hayli meşhur, belagatlı söz söyleme üstadı ve yüksek iktidar sahibi olan bu alim adamdan Baba İshak Kefersudi namında Binaz hanedanına mensup bir Rum asıllı dersler görmekteydi. Baba İshak Şirazda Muhyid-Dinin derslerine devam ederken, Şiʿa-i Batıniyyenin Elemuttaki Dai Azamı Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi II. Muhammed tarafından Anadolu Dailiğine atandı. Bu sırada Hocası Muhyid-Din Tahiminin Sivas Kadılığına tayin edilmesi fırsatını çok iyi değerlendiren Baba İshak, hocasının himayesi altında Anadolu Selçuklu Hükümetinin de güven ve teveccühünü arkasına alarak Şimşat yakınlarında Kefersud nahiyesinde Elemut merkezli Şiilik propagandasını ve Melahide-i Batıniyye itikadını neşriyata başladı. H. 621 / M. 1225 yılında Muhyid-Din-i Ahmed Tahiminin vefatından sonra hükumet aleyhinde yaptığı tahrikatın duyulması üzerine Baba İshak bir süre gizlenmek zorunda kaldı. Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas Horasaninin Amasya Mesudiye tekkesine şeyh olduğunu öğrenince hemen oraya giderek kendisine mürid oldu. Baba İlyas Tekkesinde Amasya Valisi Toğrak Bey ile olan pirdaşlığı sayesinde halkın gözünde itibarını gün geçtikçe artırmaktaydı.
Baba İshak Kefersudinin çıkardığı Babai İsyanı
Vefaiyye takipçilerinden Ebul Beka Baba İlyas bin Ali el-Horasani ve müridi Baba İshak Kefersudinin çıkardığı Babai ayaklanması, bugünkü Alevi-Batıni yerleşim yerlerini belirleyen isyandır. Anadoluda Alevi nüfusun yoğun olduğu bölgelerde etkili olmuştur.
Selçuklu Sarayında bir Baba İshak müridi: Saded-Din Köpek
Saded-Din Köpek Baba İshak Kefersudinin Selçuklu sarayına memur olarak gönderdiği bir müridiydi. Birinci Alaed-Din Key-Kubad ile şehzadesi İkinci Gıyased-Din Key-Hüsrev devirlerinde Konya sarayına hulul etmeyi ve Şiʿa-i Batıniyye nüfuzunu oraya sokmayı başaran bu batıni dervişi kendisine sarayda bazı taraftarlar edinmeyi de başarmıştı. Bu devirde Moğol istilaları nedeniyle Orta Asya ve Maveraünnehirden ayrılan ve Suriye yolundan geçen Şiilerin en tercih ettikleri vatan Selçukluların hükümran oldukları ülkelerdi. Sahib olduğu sahte vatanperverlik duygularıyle çevresinin etkisi altında kalan Şehzade Gıyased-Din Moğollarla itaatinden dolayı babası Alaed-Din Key-Kubadı H. 634 / M. 1237 yılında zehirleyerek tahta çıktı. Böylece Köpek te Emir Saded-Din unvanıyla vezir-i azamlığa atandı. Müridi Saded-Din Köpekin elde ettiği bu başarılar sayesinde itibarını artıran Baba İshak Kefersudi idare etmekte olduğu Anadoludaki Batınilik Teşkilatını daha da büyütme fırsatını yakaladı. Tokat, Canik, Çorum, Sivas, Karahisar vilayetlerinde Ebul Beka Baba İlyas Horasani adına yaptığı davetlerine daha da önem verdi. Onun bu faaliyetleri neticesinde binlerce insan Selçuklu düşmanı olarak Batıni oluyorlardı.
Baba İshak Halifeliğinin ilanı
Müridi Saded-Din Köpekin Anadolu Selçuklu vezir-i azamlığına yükseltilmesi ve kazandığı başarılardan son derece memnuniyet duyan Baba İshak Kefersudi, o zamana kadar Baba İlyas Horasani namına yaptığı davetlerden vazgeçerek kendisini ön plana çıkarmağa başladı. Yirmi bin ihtilalciden oluşan bir kuvvet ile H. 632 / M. 1235 yılında huruç hareketi başlattı. Emirul-Müminin Sadrud-Dünya ved-Din ve Resulul-Lah Baba İshak ünvanıyla halifeliğini ilan etti. El-Mukannaʿ benzeri bir şekilde Muhammedin ruhunun Aliye, Aliden de kendisine hulul ettiğini iddia ediyordu. Şimşat, Urfa, Kefersud, Maraş, Ayintabdan gelen ve Suriye kıtasındaki Halep Batıni merkezinden takviye edilen binlerce fedainin katılmasıyla birdenbire elli bin kişilik büyük bir ordu haline dönüşen Şiʿa-i Batıniyye Fırkaları Amasya, Tokat, Sivas, Çorumdan batıya doğru ilerlemeye ve civar şehirlere saldırmağa başlamışlardı. Batıni Babai Ordusu önlerine gelen bütün engelleri yıkıp hızla Konyaya doğru ilerliyorlardı. Babailerin bu huruç hareketi karşısında tecavüze uğrayan memleketlerin seçkinleri, ulema ve eşrafı Mısıra, Payitaht Konyaya ve Anadolunun diğer hücra köşelerine doğru kaçışmaktaydılar. Sonunda durumun vahameti ve ihtilalin ne kadar geniş bir alana yayıldığı hükümdara anlatıldı. İhtilalin müsebbipleri arasında olduğu anlaşılan Baba İshak Kefersudinin müridi Vezir Saded-Din Köpek derhal idam edildi.
Babailer İsyanının bastırılması ve Batıni Babaların Anadoluya yayılması
Birçok cephede Babailer ile çarpışan Selçuklular, nihayetinde Baba İshak Kefersudi ve tabilerini H. 637 / M. 1240 yılında Amasya Kalesinde ele geçirerek idam ettiler. Anadoluda çıkan bu kanlı ihtilalden son derece memnuniyet duyan Şiʿa-i Batıniyye Daileri Olcaytunun sarayından Anadolunun dört bir yanına yayılmağa başladılar. Cereyan eden bu elim hadiselerden yeise kapılan ve İlhanlıların baskılarından usanan Sünni alimler de Uç Beylerine sığnmak zorunda kaldılar. Sabık Mesudiye müderrisi Şeyh Mecded-Din İsa Ertuğrul Gaziye, Cemaled-Din Aksarayi de Mısıra iltica etmişlerdi. Şiiliğin uğradığı bu büyük faciayı istismar eden bazı Acem fırsatçıları Şiʿa-i Batıniyye daisi sıfatıyla Batı Anadoluya kadar nüfuz etmekteydiler. Bu Batıni Babalar Anadoluda Türkmen aşiretleri arasında tam teşekküllü bir Alevilik Cereyanı oluşturmağa muvaffak oldular.
Batıni Babaların halk üzerindeki etkileri ve devrin meşhur mutasavvıfları
O yüzyıllarda, Selçuklular zamanında faaliyet gösteren en etkin Tasavvufi-Batıni-Tarikat mensupları Melameti, Kalenderi ve Haydarilerden oluşmaktaydı. Bu Batıni-Tarikat temsilcileri daha ziyade göçebeler arasında barınan ve halka hitap etmekle görevli olan Babalar idi. Eğitimli çevrelerden uzakta yaşayan bu Batıni-Babalar yüzyıllar boyunca beri kulaktan kulağa yayılan hurafelerle yıpranmış olan nakilleri bir veli tipi kanalıyla tasvir etmek suretiyle, ve bu efsaneleri bir takım harikalar ve kerametler ile süsleyerek bedevi ruhunun hoşlanacağı koşmalar, rubailer, destanlar şeklinde halka anlatıyorlardı. Batıni-Türkmen Babaları Oğuz boylarının anlayacakları bir dilde, efsane ve masalları ilahi bir hava ile içerisine İslami bir boyutu da ilave etmek suretiyle halka sunmak hususunda çok başarılı oluyorlardı.
On ikinci yüzyılda Bağdatta Abdülkadir Geylani ve Şihabed-Din Ömer Sühreverdi, Konyada ise Mevlana Celaleddin Rumi, Endülüslü Muhyid-Din-i Arabi, Lemat yazarı Fahreddin Iraki ve Sadred-Din Kunevi gibi farklı geleneklere mensup tarikat pirlerinin yayınlarla meşgul oldukları görülmektedir. İslami çevreler içinde tasavvufun pek revaçta olduğunu anlamamıza yardımcı olan bunca meşhur şahsiyetlerin arasında özellikle de Savedeki Kutbud-Din Haydar tekkesi bu yüzyıldaki en tanınmış zaviyelerin başında gelmekteydi.
Hacı Bektaş Veli
Meşhur Velayet-Name onu Şiiliğin unvan mezhebini taşıyan Cafer-i Sadıktan Beyazid Bistaminin getirdiği hırkayı giymiş olan Lokman Perende vasıtasıyla Hoca Ahmed Yeseviye bağlar. Velayet-Name üzerinde uzmanlaşmış yazarların nakletiklerine göre Hacı Bektaşın tarikat silsilesi önce Kutbud-Din Haydara, ondan da Lokman Serhasiye, ve oradan da Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas el-Horasani vasıtasıyla Hoca Ahmed Yeseviye bağlanmaktadır. Aşık Paşa tarihinde ise Hacı Bektaş Horasandan Menteş adındaki kardeşiyle beraber Sivasa gelerek Baba İlyas Horasaniye mürid oldular. Bu intisaptan sonra Hacı Bektaş önce Kayseriye oradan da Kırşehrine geldi, sonra da Karacahöyüğe yerleşti. Buna göre Hoca Ahmed Yesevi müridlerinden olduğuna dair rivayetin doğru olmadığı anlaşılıyor.
Hacı Bektaşın yaşadığı dönem ve kişiliği
Tezkire-i Eflakiye göre Hacı Bektaş Rumda Baba Resul derler bir Erin halifesiydi. Bektaş o yüzyılda mesnevileri ve gazelleriyle bütün tasavvuf aleminde saygıyla anılan Mevlana Celaled-Din-i Rumiye bazı sualler sormak için müridi Baba İshak Kefersudiyi Konyaya gönderdi. Şeyh İshak Konyada Mevlananın yanına vardığında onu zikrüs-semayla meşgul buldu. Mevlana ise keşf ve keramet yoluyla sorulara önceden vakıf olduğundan daha Şeyh İshakın sorularını sormasına fırsat tanımadan bir dörtlük şeklinde başka sorular yöneltmek suretiyle yanıt verdi. Şeyh İshak kendisini, sualin ve mısraların zamirinde yatan amacın yanıtını almış addetmek suretiyle geri dönerek keyfiyeti Hacı Bektaşa nakletti. Sultan Alaed-Din Key-Kubad-ı Evvelın oğlu Gıyased-Din Key-Hüsrev-i Sani devrinde yaşadığı anlaşılan Hacı Bektaşın Anadoluda nüfuz sahibi Şii dailerden birisi olduğu anlaşılmaktadır. Selçuklu Sultanları arasındaysa Süleymandan başka Şii olan bilinmemektedir. Bir başka rivayete göre ise bu Şiilik Hareketleri Hacı Bektaşın şahsiyetinde değil de ona tabi olanlara mahsustu. Şekayıka göre Hacı Bektaşın Şeyh İshak gibi diğer müridleri arasında da Melahide-i Batıniyye itikadını paylaşan pek çok dervişler mevcuttu.
Hacı Bektaşın yetiştirdiği halifeler
Hacı Bektaş Horasandan Anadoluya göç ettikten sonra Suluca Karahüyükte otuz altı sene Horasan Melametiliği kökenli On İki İmamcı TasavvufiBatıni İslam itikadını neşriyat ile meşgul oldu ve bu süre zarfında aralarında Cemal Seyyid, Sarı İsmail, Kolu açık Hacim Sultan, Baba Resul, Birap Sultan, Recep Seyyid Sarı Kadı, Ali Baba, Barak Baba, Yahya Paşa, Sultan Bahaed-Din, Atlaspuş, ve Dost Hüda Hazreti Samet gibi meşhurların da bulunduğu tam otuz altı bin halife yetiştirdi. Ölümünün yaklaştığını hisseder hissetmez her birini bir memlekete yolladı. Bunların bazılarının hallerini Velayet-Name anlatmaktadır. Hacı Bektaşın Horasan Melametiliği kökenli Batıniliğin Anadoludaki neşri faaliyetleri tartışmasız hayrete şayan olmakla beraber bu meyandaki teşkilatlanmanın ana merkezinde Şücaed-Din Ebul Beka Baba İlyas el-Horasani bulunmaktaydı. Eflakinin Baba Resulü Hacı Bektaşın şeyhi olarak göstermesine karşın Velayet-Name tersini iddia etmektedir. Burak Babanın da Tokatlı olduğuna dair söylenti ile Hoylu olduğuna dair ihtilaf da aynen buna benzemektedir. Velayet-Namenin nakilleri, Miladi 1271 tarininde vefat ettiği bilinen Hacı Bektaşı Orhan Gazi devrinde sağ olarak göstermek gibi daha birçok yönden tenkit edilmeye açık kalan çelişkileri ihtiva etmektedir.
Anadoluda faaliyet gösteren Batıniler
Anadoluda Alevi, Bektaşi, Kızılbaş, Dazalak, Hurufi, Rum abdalları, Kalenderiler, Melamiye, Haydariye, Camiye, Şemsiye, Edhemiye gibi Batıni kolları birbirleri ardından ortaya çıktıkları gibi bütün bu çeşitli yolların dini hükümlerdeki ihtilaflarına rağmen kendi aralarında Batınilik konusunda ortak bir zeminde birleşmekteydiler. Taşıdıkları Batıni akideler ise hep Mısır Fatımi daileri ile Suriye Batınilerinin telkinlerini ihtiva etmekteydi.
Anadoluda Bektaşi nüfuzu
Çeşitli Türk kabileleri Anadoluya göç etmeğe başladıklarında özellikle de Anadolu Selçuklularının en debdebeli devri olan Büyük Alaed-Din Key-Kubadın iktidarına rast gelen zaman dilimi içerisinde Anadoluda Şiilik bir hayli ilerlemiş, ve İkinci Gıyased-Din Key-Hüsrevin saltanatının başlangıcında Babailer İhtilali patlak vermiş ve Hacı Bektaş da bu arada çok kuvvetli nüfuz sahibi bir şahsiyet olarak ortaya çıkmıştı. Vilayetnameye göre Sultan Alaed-Din bile, Şaman Türklerin İslamiyete girmelerine bir vesile olan Hacı Bektaşın halifesi Kara Donlu Can Baba dolayısıyla hünkara karşı derin bir hürmet beslemekteydi. Hacı Bektaşın yurt edindiği Kırşehir yolu Dulgadır Türkmenlerinin arasından geçmekteydi. Bu nedenle Halep, Adana ve havalisinde yaşayan Türkmenler arasında hünkarın adı saygıyla anılmaktaydı. Akşehirdeki Mahmud Hayrani ile Sivrihisarda yaşayan Yunus Emre de hünkara ahid verenler arasındaydı. Ahlatda da meşhur Hoylu Burak Babanın müridlerinden Baba Emirci bulunuyordu. O devirlerde Anadoludaki Bektaşi nüfuzunun en hakim bulunduğu yerler arasında Ankara, Sivas, Konya, Kayseri, Kırşehir ve güneye doğru yayılmış olan Türkmen Aşiretlerinin yerleşmiş oldukları vilayetlerdi.
Ahilik ve Alevilik
Anadolu Selçukluları dönemi ile Osmanlı Devletinin kuruluşu sürecinde Ahilik Anadoludaki sosyal yaşantının gelişmesine çok önemli katkılarda bulunmuştur. Kendi kural ve kurullarına sahip, günümüz esnaf odalarına benzer bir işlevi olan Ahilik Teşkilatı iyi ahlakın, doğruluğun, kardeşliğin, yardım severliğin kısacası bütün güzel meziyetlerin birleştiği bir sosyo-ekonomik düzendir. Ahilerin reisi olan ve Kırşehirde yaşayan Ahi Evrannın Hacı Bektaş Veli ile de dostlukları vardı. Sivastaki Ahiler çok geniş bir teşkilata sahip oldukları gibi Babailer ile de sıkı münasebetlerde bulunuyorlardı. Bayburttaki Ahilerin başkanlığına ise Ahi Emir Ahmed Bayburdi getirilmişti.
Karamanlılar devrinde Anadoluda Bektaşi faaliyetleri
Anadolu Selçuklularının yıkılmasından sonra ise Karaman Oğlu Mahmud Beyin Konyaya hakim olması üzerine, o devre kadar devletin resmi dili olan Farsçayı yasaklayarak Türkçenin konuşulmasını emretti. Bu karar en fazla Batıni-Şii babaların amaçlarına yardımcı oldu. Oba ve yaylalarda yaşayan ve kentleşememiş olan Türk aşiretleri ve bütün Türkmenler kendilerine öz dilleriyle hitap eden bu Şiʿa-i Batıniyye Babalarına candan gönül vererek kuvvetle bağlandılar.
Germiyanlılar devrinde Batı Anadoluda Bektaşi faaliyetleri
Bu bölgede Bektaşiliğin yayılması maksadiyle Hacı Bektaşın halifelerinin üçüncüsü olan Hacim Sultan memur tayin edilmişti. Kermeyan Beyi Uşak civarında Susuz Köyü yurt olarak Hacim Sultana vermişti. Daha Hacı Bektaş hayattayken Bektaşilik Batı Anadoluya yayılmıştı. Hatta onun manevi himmetiyle Batı Anadolu fethedilmişti. Germeyan Beyin yönetimi altındaki ordu Kütahya, Tavşanlı, Altuntaş, Kermeyan Kalesi diye meşhur olan kaleyi, Denizli, Uşak, Sandıklı ve Işıklıyı aldı. Kermeyan Vilayetinde kışlak ve yaylak tutan Akkoyunlu Aşireti baştanbaşa Hacı Bektaşın halifesi olan Hacim Sultana intisap etmişlerdi. Germeyan Bey fethettiği memleketlere Bey oldu. Akdeniz sahillerine de önemli bir askeri kıta sevk etti. Ayrıca, Balıkesir, Edremit ve çevresini fethetti.
İlhanlılar devrinde Şiʿa-i Batıniyye hareketleri
Moğolların en güçlü devirlerinde Kara-Kurum saraylarında itibar sahibi olan Budist ve Hristiyan din adamlarıyla karşı karşıya gelen İslamiyet mensupları çok büyük tehlikelere maruz kalmışlardı. İlhanlıların henüz kudret sahibi olmadıkları devirlerde Cengizin kurduğu büyük imparatorluk henüz parçalanmamıştı. Onun yerine geçen Oktay Han ise Cengizin koyduğu yasaları taviz vermeden uygulamaktaydı. Bilhassa Kayuk Han devrinde (M. 1247 / H. 645) Moğol adetlerinden kaynaklanan yasaların hakimiyeti altında yaşayan Müslümanlar büyük işkencelere maruz kalarak ezilmekteydiler. Argon Han (M. 1291 / H. 690) devrinde ise Müslümanlar çok şiddetli bir mezalime maruz kaldılar.
H. 656 / M. 1258 yılında Bağdad Abbasilerinin çökmesi sonucu Mısıra kaçmayı başaran ayni aileden Mustensir bil-Lah Ahmed bin Zahir Mısır hükümdarı Melik Zahir (Baybars) tarafından M. 1261 tarihinde hilafete geçirildi. Bu durum Aleviler tarafından eskiden kendilerine ait olan Fatımi hilafet makamının gasp edilmesi olarak algılandı. Fatımi halifelerinin yeniden canlandırılması ve Mısırın gelecekteki siyasi güvenliğinin teminat altına alınmasına yönelik bir tedbir mahiyetinde olan bu hareket, yeni Mısır Abbasi halifesinin konumunu da Mısır hükümdarının yanında bir tekke şeyhinden fazla bir nüfuza sahip olamayan bir kukla durumuna indirgiyordu. Durumun kendi aleyhlerine vahim bir şekilde geliştiğini çabuk kavrayan Aleviler olanca güçlerini Moğol Kaanlarının teveccühünü kazanmak için sarfetmeğe başladılar. Büyük Moğol istilasının başladığı devirlerde Batıniyye, Zeydiyye, İmamiyye, İsnaʿAşeriyye ve Ghulat-i Şiʿadan müteşekkil fırkalar Mısır, Şam, Irak, Arap ve Acem, Azerbaycan, Faris ve Horasan ülkelerine yayılmışlardı. Cengiz Ordularının Harezm ülkelerine doğru hareket etmeğe başladıklarındaysa bu mezheplerin mensupları da Cengiz Ordularının önünden kaçarak Orta Asyadan batıya doğru göç etmek zorunda kalmışlardı.
Mahmud Gazan Han ve Moğolların İslamiyeti kabulü
İlhanlıların dördüncü sultanı olan Mahmud Gazan M. 1295 / H. 693 tarihinde İlhanlılar tahtına oturdu. Önceleri Hulagunun yolunda yürüyen bu sultan Emir Nevruzun sayesinde Müslüman oldu. Hakanın İslamiyeti kabulünde en önemli etkiyi Kutb-ud-Din Şirazi ile kardeşi Kemaled-Din Şirazi yapmışlardı. Mahmud Gazanın dokuz yıl süren saltanatı süresince İrandaki bütün Moğollar İslam dinine girdi.
Mahmud Gazan Hanın İslam'ın yayılmasındaki rolü ve hizmetleri
Mahmud Gazan hayatında Tebrizin batısında kendisi için bir türbe, fukaha için medreseler, sufilere ait medreseler yaptırdı ve bunların imarı için vakıflar bağladı. Meşhur Kutbud-Din Şirazi, Numam Tebrizi, Vezir Hoca Reşided-Din, Burak Baba Mevlana Celaleddin Ruminin torunu Ulu Arif Çelebi gibi büyük alim ve mutasavvıflara pek çok ihsanlarda bulunmuştu. H. 701 / M. 1302 yılında öldü.
Alevi nüfuzu altına giren Moğollara Mısırın Türk asıllı Kölemen (Memlük) hükümdarının harb ilanı
Gazan Hanın sarayına sızan Şiilerin hilafet makamına tekrar Alevileri getirme teşebbüslerini öğrenen Mısır hükümdarı Melikun-Nasır Sultan Muhammed bin Kalavun H. 699 / M. 1300 tarihinde Moğollar ile kanlı bir harbe girişti. Halbuki Mısır, Fatımi halifelerinin yüzyıllar boyu ektikleri Şiilik tohumlarıyla ünlenmiş bir ülkeydi ve bütün bu muhitler mezheben hep Alevi taraftarlarından oluşmaktaydılar.
Mahmud Gazan Hanın kardeşi Olcaytunun İsnaaşeriyye mezhebine girişi
Gazan Han vezir Emir Nevruzun ölümünden sonra fazla yaşamadı. Henüz İslamiyetin nüfuzu layikiyle Moğol saraylarına yerleşemeden Olcaytu İlhanlı tahtına oturdu. Orta Asyadan batıya doğru durmadan akın eden İbahiyye, Hululiyye ve Tenasüh akideleri taşıyan bazı garip kıyafetli Batıni dervişlerinin faaliyetlerinin çok arttığı bu devirde, vezir Saded-Din Kazvini Alevinin himayesinde bulunan Seyyid Taced-Din Savecinin yoğun çabaları sonucunda birçok Şii alimi de Moğol hükümdarı Olcaytunun sarayına gelmişlerdi. Kelam ve felsefe konularına derin ilgi duyan bu hükümdar, Horasandan gelen Hanefi Kelamcıları, Vezir Hoca Reşided-Dinnin ekibinde yer alan Şafii Eşarileri ve daha birçok çeşitli değişik mezheplere mensup olan Şiʿa-i Batıniyye alimleri mevcuttu. Kadıul-Kudat Hoca Abdul-Melik Şafii ile Hanefiyyenin meşhurlarından Sadri Cihan arasında geçen çok şiddetli bir Kelam tartışması üzerine Gazan'ın kardeşi Olcaytu meşhur alimlerden İbn-i Mutahhar el-Hillinin tesirleri ve Seyyid Taced-Din Savecinin de telkinleriyle, Şianın İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebini kabul etti. (H. 707 / M. 1307) Vezir Hoca Reşided-Din ile Taced-Din Şah arasında vuku bulan siyasi çekişmeler neticesinde Olcaytunun sarayı zamanla nezahetini yitirmiş olmakla beraber, burada ilmen ve ahlaken çok bilgili ve kıymetli şahsiyetler de bulunmaktaydı.
Olcaytunun Onikiciler mezhebinin yayılmasındaki hizmetleri
Seyyid Taced-Din Savecinin tavsiyesiyle Olcaytunun sarayında iltifatlara boğulan meşhur alimlerden Cemaled-Din-i İbn-i Mutahharul-Hillinin Şiʿanın İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebinin akidelerini savunma amacıyla yazdığı kitaplar, o devirde yayınlanmış olan en etkili dini eserler olarak kabul görmekteydi. Olcaytunun İbn-i Mutahharul-Hillinin tesirleri altında kalması neticesinde Şiiliğin İmamiye-i İsnaaşeriyye mezhebi de İlhanlıların hakimiyetlerindeki ülkelerde bir hayli güç kazanmıştı.
Olcaytuun Şiiliğe karşı beslediği muhabbet, bastırmış olduğu sikkelerin bir yüzüne La İlaheill-Allah Muhammed Resulul-Lah, Ali Veliyul-Lah diye yazdırmağa, diğer tarafına da İmam-ı Masumanın isimlerini hakkettirmeğe varacak kadar ileri safhalara ulaşmıştı.
Olcaytu Muhammed Hüdabendenin sarayındaki Batıniler: Burak Baba
Olcaytu Muhammed Hüdabendenin sarayındaki Batıniler arasında çok önemli bir şahsiyet, mezheben Hulmaniyye ve itikaden İbahiyye ile Hululiyyeden olan Burak Baba, Suriye kıtasında ve Halep civarında oturan Türkmen aşiretlerinin arasında dolaşarak halkı Şiʿa-i Batıniyye mezhebine katılmağa davet etmekteydi. Aslen Baba İlyasın halifelerinden Aybek Babanın müridi olan Burak Baba ve mensupları Elemuttaki Hükümet-i Melahide-i Batıniyye daileriydiler. Hulmaniyye mezhebi gereği güzel çocuklara Tanrı diye secde eden Burak Baba İlhanlı saraylarındaki evliyalar içinde en kibarı olarak nam salmıştı. H. 705 / M. 1306 yılında Şama gelen bu batıni-babası burada meşhur şair Siraced-Din Haccarın şiddetli hicviyeleriyle büyük itibar kaybına uğradı ve nihayetinde kendisine H. 706 / M. 1307 yılında uygulanan Hadd-i Şerri cezasının etkisiyle öldü.
Moğolların hezimete uğramaları ve Olcaytunun Sünniliği kabulü
İmamiye Şiasıın başına getirilen Cemaled-Din İbn-i Mutahharın Nehcul-Hak ve Minhacul-İstikame fi İsbatul-İmamiyye gibi eserleri İlhanlı saraylarında ve bilhassa da Olcaytunun üzerinde çok derin tesirler oluşturmuştu. Şiʿanın İlhanlıların himayesinde kuvvetle Sünniliğe yüklendiği bu devirde, Birleşik Moğol-Haçlı ordularını Suriyede dağıtan Mısırın Türk asıllı Kölemen (Memlük) Sultanı Kalavunun oğlu Emir Nasrud-Dinin yanında savaşlara katılan, ve itibarını bir hayli arttıran zamanın en büyük müçtehidi Selefi Şeyhul-İslam Takiyud-Din İbn-i Teymiyyetul-Harrani de yayınlamış olduğu eseri Minhacus-Sünne ile Şiilerin hamlelerine karşı bir mukabelede bulunmaktaydı. Moğolların sürekli tecavüzleriyle itibar kaybına uğrayan ve Şiilik karşısında çok güç bir duruma düşen Anadolu Sünniliği, bu durumdan endişe duyan uç beylerinden Karamanlı Nured-Din Muhammed Bey, Tekeli Türkmenleri Reisi ve Antalya Emiri Seyfed-Din Mahmud bin Sarimed-Din Teke, ve Kosan Oğlu Nured-Din Altun Bey gibi uç beylerinin gayretleriyle oluşturulan büyük bir ordu ile Konya ve havalisindeki Moğolların tamamını hezimete uğratmağa ve buradan sürmeğe muvaffak oldu. Bu büyük yenilgi karşısında son derece sarsılan vezir Saded-Din Alevi Kazvinide kaderinden öldü. Cereyan eden bu hadiseler üzerine Olcaytu da Şiiliği terk ederek Sünniliği kabul etmek zorunda kaldı. Moğolların uğradıkları bu ağır mağlubiyetten sonra bütün rafizi alimleri de birer birer İlhanlı saraylarından ayrılmağa başladılar. İmamiye Şiasıın Reisi Cemaled-Din İbn-i Mutahhar da Hilleye çekildi.
Alevi tekkelerin hükumetler üzerindeki itibarları
İmamiyyenin ulularından addedilen Seyyid Kıvamed-Din Meraşi, Şiiliğin en kuvvetli cazibe merkezi olarak hizmet veren ve Horasan kıtasının merkezi konumunda bulunan Amul kentindeki tekkesinden, bütün Şiʿa-i Batıniyye hareketlerini denetim altında tutmaktaydı. Bu devirde Horasan Valisi olan Efrasiyab da derviş elbisesi giyerek Seyyid Kıvamed-Din Meraşiye intisap edenler arasında yer almıştı. Fakat daha sonra Seyyid Kıvamed-Dinin yükselen şöhreti karşısında kaygılanan öteki Amul alimleriyle ittifak kurarak neyfedilmek üzere Kıvamed-Dini hapsettirdi. O gece Efrasiyabın veliahtı Seyfed-Dinin aniden vefat etmesi halkın Seyyid hakkındaki itikatlarının daha da kuvvetlenmesine sebep oldu. Halk zindana hücum ederek Seyyid Kıvamed-Dini oradan kurtarıp başlar üzerinde taşıyarak Rabo köyündeki tekkesine getirdiler. H. 730 / M. 1330 tarihinde ise Kıvamed-Dinnin üzerine Efrasiyab komutasında hücuma kalkan kuvayi tedibiye de ağır bir yenilgiye uğradı. Bu müsademede Efrasiyab ile birlikte bulunan üç oğlu da Seyyidin müridleri tarafından öldürüldü. Üç yüz dervişiyle birlikte Mazenderan dağlarının en sarp yerlerine çekilen Seyyid Kıvamed-Din Meraşi o yörelerin mutlak hakimi oldu.
Olcaytudan sonraki dönemde Batınılik hareketleri
Nezari ve Kuhistani gibi Şiʿa-i Batıniye daileri ise Moğolların aldıkları bu ağır yenilgiden hiç de müteessir olmayıp, bilakis olanca güçleriyle Kuhistan ve Kom gibi koyu Batıni merkezlerinde faaliyet ve neşriyatlarına olanca güçleriyle devam ettiler.
Şirazlı Kadıul-Kazat Muhabbed-Din Ebu İbrahim Temiminin sarfettiği tüm çabalara rağmen Faris vilayeti ahalisi Şiʿa-i Batıniye mezhebine girmişlerdi. Olcaytunun vefatından sonra tahta oturan İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadir Hanın sünnileri himaye etmesi neticesi devrin meşhur sufilerinden Alaed-Devle Semnani ile Abdur-Razzak Kaşinin zaviyeleri epey alaka ve ehemmiyet görmeğe başlamıştı. Maveraünnehirde bir yüzyıldan daha uzun süren buhranların sebepleri arasında Sultan Ebu Said Bahadir iktidarının yetersizliği ve Şii dailerle girişmiş olduğu mücadeleler başta gelmekteydi. Ebu Said Bahadir Hanın H. 736 / M. 1336 tarinde vefatı üzerine Hulagunun erkek evladından gelen soyu da böylece tamamen kurumuş oldu. Ebu Saidin vefatını müteakip ortaya bazı küçük devletçikler ortaya çıktı. Bu yeni Emaretler arasında en fazla göze çarpan iki hükumetten birisi Emir Çoban diğeri ise İlkaniyan adını alan Celayiroğullarından Emir Hasan sülalesiydi. Muzafferiler de, Serbedarlar da siyasi birer oluşum yarattıktan sonra Timurun ortaya çıkmasıyla yok olup gittiler.
Serbedarlar devrinde Alevi-Batınılik hareketleri
Serbedarlar tarafından sürekli olarak desteklenen ve himaye edilen Şia-i Batıniye mezhebi bu sayede yaptığı hamlelerle yeniden hayat bulmağa uğraşmaktaydı. Serbedarlar hükumeti Horasanda meşhur Ebu Bekir Beyhakinin de memleketi olan Beyhak kasabasına bağlı Şiʿa-i Batıniye mezhebinin en yaygın olduğu Paştin köyünde doğan Abdur-Razzak adında bir kişi tarafından kurulmuştu. Şeyh Cevrinin halifesi Emir Seyyid İzzed-Din Suğundinin nakibi olan Seyyid Kıvamed-Din daha İlhanlılar devrinde Mazenderan ve Sari yörelerinde şiddetli Şii propagandalarını başlatmış bulunmaktaydı. Bu devirde Horasanda hiç eksik olmayan isyanların başında mutlaka bir şeyh ya da Şia-i Batıniye tarafından idare edilmekte olan bir zaviye bulunmaktaydı. H. 737 / M. 1337 yılında Serbedarlar Hükumetinin kurucusu olan Abdur-Razzakın kardeşi Vecded-Dinin de aralarında yer aldığı çok mühim kuvvetlerle Tus şehrinin üzerine yürüyen Hasan Cevri müridlerinden Derviş Aziz tarafından Horasanda büyük bir ihtilal çıkartıldı. Türkistan, Belh, Tirmiz, Herat, Haf, Khuhistan, Kerman, Meşhed, Nişapur gibi büyük şehirlerin tamamı Hasan Cevri müridlerinin denetimi altına alındı.
Moğollar devrinde çeşitli bölgelerde hakim olan mezhepler
Bu devrin mezhebi coğrafyası hakkında Hamdul-Lah Mustefinin verdiği malumata göre Rey, Rabin, Eşk, Deyleman, Tavaş, Harfan, Hasan Can, Eve, Rudbad, Peşgel, Dere, Kum, Kaşan, Tefris, Zevare, Frahan, Nihavend, Cürcan şehirleri hep Şiiydiler. Diğer taraftan Sühreverd, Merağa, Huzistan, Han kentleri Hanefi oldukları gibi, Kazvin, Ebher, Zencan, Save, Tarin, Günan, Mezdekan, Tebrük, Ohan, Erdebil, Ehregilinir, Dahharkan, Nahçıvan, Küştapf, Şiraz, Küvar, Pişaver, Cebeli Ceylule, Dilbend, Hoşah, Errukarzi, İsfraz kentleri ahalisi ise mezheben Şafii idiler. Elemut Batınilerinin en fazla taraftarları ise Rudbar, Save, Talkan kasabalarındaydı. Hemedan Mu'tezile ve özellikle de Mücessimeden oluşmakta, Şiraz, Tebriz ve Olcaytu tarafından yeni kurulan Sultaniye şehrinde ise mezheben her türlü insan bulunmaktaydı.
Türklerde aşiret teşkilatı
Türkler bidayette yirmi dört boya ayrılmışlardı. Oğuzlar hesapsız aşiretlerle, Uygurlar yüz yirmi boya, Orta Asyadan göç etmeğe başladıklarında ise Türkler dört bin boya bölünmüşlerdi. Oğuzların bu yirmi dört boy teşkilatı bütün Türk devletlerinin esasları arasında daima görülmektedir. Selçuklu Hanedanı, Eyyubiler, Kölemenler, Akkoyunlular, Harezmşahlar, ve Anadolu Türkmenleri de hep ayni teşkilatı sürdürmüşlerdir.
Oğuzlarda aşiret teşkilatı
Oğuzlar kendi aşiretlerine Öz adını verirlerdi. Her aşiret bir İl ile birleşmiş ve o ilin bir parçası olarak kendine yer ayırmış olup, aşiretin bağımsız hayatı yoktu. İl ise tam teşekkül demekti. Tatarlarda ise aşiret tamamen bağımsızdı. Tatar kavmi birçok şubelerden oluşmaktadır. Her aşiret kendisine mahsus hususi bir alana sahiptir. Çerkeslerdeki aşiret yapısı da Evliya Çelebi tarafından nakledilmektedir.
Anadoludaki Türk aşiretlerinin Şiileşmesi
Sultan Ebu Said Bahadir Hanın H. 736 / M. 1336 tarinde vefatından sonra bu Türkler elli iki aşirete ayrıldılar. Her yüz haneye bir bey seçilerek Anadolu Selçukluları tarafından Bizans sınırlarına yerleştirildiler. Malatya, Kayseri, Sivas, Amasya taraflarında yurt edinen bu kabileler Selçukluların yıkılmasını müteakip ait oldukları mezhepleri sebebi ile, ve Şiʿa-i Batıniyye babalarının da teşvikleri neticesinde daima İrana tabi olmuşlardı. Anadolu Selçukluları ile mezhebi ihtilaf halinde bulunan bu aşiretler, Alaed-Din-i Key-Kubad-ı Evvel ve Gıyased-Din-i Key-Hüsrev-i Sani gibi hükümdarların mutasavvıflara karşı göstermiş oldukları samimi alakaları gördükçe, devletle aralarında olan ihtilafı unutuyorlardı. Gelgelelim, Babailer İsyanı neticesinde devletin şüphe ve tereddütlerinden kurtulamayan bu aşiretler, Uç Beyleri tarafından yönetilmekte olan vilayetlere dağıldılar.
Şii Türk aşiretlerinin Osmanlılara bağlanması
Selçukluların yıkılmasından sonra Uç Beyleri ile birlikte bağımsızlıklarını ilan eden Osmanlıların denetimi altındaki bölgelere Şiʿa-i Batıniyye Daileri de yerleşmişlerdi. Ayni zamanda İrana tabi olan ve kendilerine tarhedilen vergi yükümlülüklerinin altında şiddetle ezilen aşiretler Yıldırım Bayezid tarafından taltif edildiler. Kadı Burhaned-Dinin hakim olduğu memleketleri Yıldırımın zaptetmesiyle buralarda yurt edinmiş olan bütün aşiretler de Osmanlı Devletinin yönetimini tanıdılar.
Osmanlı Devletinin kuruluş devrinde Şii Batıniliği hareketleri
Osmanlı Devletinin kuruluş devrinde Osman Gazinin kayınpederi Şeyh Edebali ile Yıldırım Bayezidin eniştesi Emir Şemsed-Din-i Buhari tarafından, Kirmastıda meşhur Geyikli Baba, Antalya Elmalıda Abdal Musa ve Eskişehir Karacahisarda Kumral Baba gibi daha birçok Şia-i Batıniyye daileri adına zaviyeler yaptırılarak bunlara büyük vakıflar bağlanmıştı. Kazdağı yamaçlarında yaşayan Yürüklerin haraç rüsumları Emir-i Buhari zaviyesine tahsis edilmişti. İkinci Muradın ise her şehirde muakkak bir tekke yaptırdığı ve Üçüncü Murad Hanın ise tasavvufi şiirleriyle Osmanlı Padişahları arasında ayrıcalıklı bir mevkiye sahib olduğu bilinmektedir. Fatihin ulema ve şeyhlere verdiği önemi ise Mevlana Camiye gönderdiği paralardan ve Maveraünnehre bulunduğu ihsanlardan anlaşılmaktadır. Fatih, Hoca UbeydʿAllah-ı Ahrarın halifelerinden Şeyhul-İlahi Semaviyi de Edremitten alıp İstanbula getirtmişti. Ayrıca, Sadred-Din Kunevinin Cemul-Gayb isimli meşhur eserini şerhettirmiş ve İstanbul Zeyrek yokuşunda adına bir de zaviyye inşa ettirmişti. Vilayetname-i Hacı Bektaş-ı Veliyyul Horasaniye göre Batı Anadolunun fütuhatı Hacı Bektaşın halifeleri sayesinde gerçekleştirimiş olup, Osman Gazide Hünkardan nasip alanlar arasındandır.
Bektaşiliğin Osmanlı Ordusuna girişi
Vilayetnameye göre bunun başlangıcı Osman Gaziye elif tacının bizzat Hünkar tarafından giydirilmesiyle başlamaktadır. H. 687 / M.1288 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı Üçüncü Alaed-Din-i Key-Kubad Osman Gaziye Altunbaşlı Sancak ve tabel gönderdi. Osman Gazinin beline kendi belindeki kılıcı bizzat Hacı Bektaş Veli taktı. Ve önünden sonun görmeğe: Ugınden Sugm Gurgele! diye dua etti. Halbuki Hacı Bektaşın M. 1271 tarihinde vefat ettiği göz önüne alınacak olursa bu rivayetin doğruluğu pek zayıftır. Bir başka rivayete göre ise, Orhan Gazi Yeniçeriyi kurduktan sonra Hünkarın Amasya taraflarındaki Suluca Karahöyüğü adındaki ikametgahına giderek bütün asker hakkında onun hayır duasını almıştı. O da elinin birini bu askerlerden birinin başına koyarak: Bunların ismi yeniçeri olsun. Cenab-ı Hakk yüzlerini ak, bazularını kuvvetli, kılınçlarını keskin, oklarını mühlik, kendilerini daima galip etsin, diyerek dua buyurmuşlardı. Vilayetnameye güvenildiği takdirde Hünkarın çok daha evvel göçtüğü ve bu rivayetin de gerçek olmadığı anlaşılıyor.
O devirlerin fikri ürünler açısından en geniş alanını Babai ve Kalenderi zaviyeleriyle birlikte daha birtakım tarikat pirlerinin yuvaları teşkil etmekteydi. Rum abdalları, Horasan pirleri ve Gaziyan-ı Rum gibi tabirlerin pek sıklıkla kullanılmakta olduğu eserlerden anlaşıldığına göre Şiʿa-i Batıniye hareketlerinin yoğunlaştığı merkezin başında muhakkak cenkçi ve silahşör kuvvetlerin hazır bulundurulmasıyla ikinci bir Babai katliamına mani olma gayesinin güdüldüğü anlaşılmaktadır. İslami çevrelerde Batıni harekatını düşmanca karşılayan bir devlet siyasetinin ihtilalleri en çok ordu kuvvetiyle ezdirdiğini art arda tecrübelerle öğrenen Şiʿa-i Batıniye daileri, Selçuklu Hanedanının çöküşünden sonra, hükumetlerin oluşturacağı bütün ordu kuvvetlerinde yer almayı kararlaştırmıştı. Osmanlı Devletinin kuruluş aşamasında da Batıniler, öncelikle askeri kuvvetlerin içerisinde yer almayı ihmal etmediler. Orhan Gazi devrinde tekke zihniyeti ile yoğurulmuş olan Sünni alimlerin içlerinde mutasavvıfa nazariyelerini kabul edenler de mevcuttu. H. 731 / M. 1331 tarihinde İznik fethedildiğinde oradaki kiliselerden birkaçı cami ve medreseye dönüştürülerek başlarına meşhur Kadı Ürmevi tilmizlerinden ve Şeyh Sadred-Din Konevi müntesiplerinden şeyhi gibi zahir ve batın ilimlerinde birinci olan Davud-u Kayseri müderris olarak atandı. Halk kendisine batın ilimlerindeki ihtisasından dolayı büyük saygı ve sevgi beslemekteydi.
Erenler
Alevilik tarihinde yer edinmiş, üstün vasıflara sahip efsanevi özelliklere haiz bilgelerin, evliya ve uluların tamamını tanımlamak maksadıyla kullanılan isimdir. Osmanlı Türklerinin başlattığı fetihlerin en ön saflarında giden, geyiklere binerek düşmanı ürküten, bazen yeşil elbiselere bürünerek beyaz atlara binen, doğaüstü güçlere sahip olduklarına inanılan bu efsanevi erenlerin aniden düşmanın gözlerine görünmeleri ve birdenbire hasımlarının karşılarına dikilmeleri şeklinde hikaye edilen ve Batınul-Mezhep Babalar tarafından sürekli olarak anlatılan bu masallar o devrin ilkel zihinlerine birer keramet olarak sunulmaktaydı. Bunları nakleden Batıni-Babaların sayıları ise gün geçtikçe artmaktaydı.
Bektaşiliği Rumelide neşredenler
Rumelide Bektaşiliğin neşri, Şiʿa-i Batıniyye hareketlerinin merkezinde yer alan Baba İlyas Horasaninin Çehariyar adı verilen dört halifesinden biri olan Sarı Saltık Baba öncülüğünde gerçekleşmiştir.
Bektaşi Babası Sarı Saltık
Evliya Çelebiye göre Ahmed Yesevi müridlerinden olan Sarı Saltık, H. 662 / M. 1264 yılında birçok müridleriyle birlikte Rumeliye geçti. Dobrıca, Kırım, Moskova, Lehistan kıtalarını dolaştıktan ve oralarda İslamiyetin uzun süre yayılmasına hizmet ettikten sonra Karesi Oğullarından İsa Bey zamanında Geliboludan Çardaka döndüler. Kazdağı üzerinde Edremit Körfezinin doğu ve kuzeydoğusuna doğru uzanan silsilesini izleyerek orada oturmakta oal Türkmenlerin arasında uzun yıllar ikamet ettiler. Vilayetname bu dönüşün Hacı Bektaşı ziyaret amacıyla gerçekleştirilmiş olduğunu nakletmektedir. Oysa o tarihte Hacı Bektaş çoktan vefat etmiş bulunmaktaydı. Rumeli kıtasında Sarı Saltıka ait pek çok ziyaretgah bulunmaktadır. Bektaşi ananesinde mühim bir yeri olan bu Şii babanın, Babaeskide de yaşamış olduğu ve türbesinin Aya Nikola Kilisesinin yerinde bulunduğu Hristiyanlarca da kabul edilmektedir. Hacı Bektaşın hakkındaki küfr ve ilhada ait çıkarılan söylentiler ile, onun adını taşıyan Bektaşilik Tarikatıın itikadları arasında hiçbir alakanın bulunmadığını, fakat kendisine intisap etmiş olan bazı melahidenin yapmış olduğu neşriyatın Hacı Bektaşın kendisini bizzat töhmet altında bıraktığını Şekayık müellifi İbn-i Hallikan Kenarı nakletmektedir.
Kazdağının Tahtacı alemindeki kudsiyeti
Kazdağının bütün Alevi-Tahtacı aleminde yaşatılan kudsiyeti ile onun Sarı Kızı ile Sarı Saltık Babanın sarılığı arasındaki benzetmeler göz önüne alındığında, ve özellikle de bütün Tahtacı aleminde aynen bir Kabe gibi takdis edilmesi hatırlanacak olunduğunda, Batı Anadolunun en mutena köşesinde yer alan Edremit havzasının bütün Şiʿa-i Batıniyye mensuplarınca ne kadar yüksek bir öneme haiz olduğu da anlaşılmış olur.
Bektaşiliğin Anadoluda yayılması
Hacı Bektaş halifelerinden Tavvas, Uşak, Söğüd, Balıkesir, Edremite kadar uzanan ve Akdeniz ile bağlantı kuran yörelerde, güneyde ise Burak Baba gibi daha birçok dailerle birlikte Osman Gazinin yurdunda Söğüt ile Sakarya Nehri kıyılarında, ve yükseklerdeki Türkmen ve Yörük yaylalarında dolaşan Kumral Baba benzeri birçok Şiʿa-i Batıniyye daileri Kocaeli bölgesine yerleşen Türkler arasında Batıniliği yaymaktaydılar.
Bektaşilerin Türk diliyle neşriyatı
Orhan Gazi devrinde Rumeli feth edilince devletin resmi dilinin Türkçe olduğu fermanlarla her tarafa ilan edilmişti. Türkçenin açık ve selis ifade şekliyle rubai, nefes, destan gibi şiirlerin çeşitli ölçülerine tevdi edilerek; özellikle koşma, deyiş, semai usulünde söylenen şiirlerin, bağlama, saz, bozuk ve kopuzlarla terennüm edilen şekilleri Türk ruhunun milli benliğine o kadar uyum sağladı ki, şehir ulemasının ağdalı dilinden hiçbir şey anlamayan Türkmenler bunlara karşı hiç ilgi duymamaktaydılar. Bu fırsatı iyi değerlendiren, Keyalu Baba, Abdal Musa, Tuğlu Baba, Baba İlyas Horasani, Baba İshak Kefersudi ve Ebul Vefa-i Harezmi gibi tekkelere mensup olan karışık akide sahibi Batınul-Mezhep Babalar ve Şiʿa-i Batıniyye Daileri Anadolunun dört bir tarafına Batıniyye Mezhebi ilkeleri doğrultusunda faaliyet gösteren zaviyeler açmağa başlamışlardı.
Osmanlılar üzerindeki Bektaşi etkisi
Orhan Gazinin cülusuna kadar geçen süre zarfında kendilerini mutasavvıf olarak tanıtmış olan bazı babaların nüfuzları, bunların Osmanlı Devleti tarafından rehberlikleri kabul edilecek derecede artmıştı. Osman Gaziye elifli taç giydirdiği rivayet edilen Hacı Bektaş ile Orhan Gazinin kardeşi Alaed-Din Paşanın Şeyh Edebali hankahına mensup birer derviş olmaları bu etkinin ne kadar kuvvetli olduğunun bir delilidir. Bu şiddetli tesirler neticesinde Osmanlı ülkelerinde Bektaşilik, Melamilik, Hurufilik gibi Şiʿa-i Batıniyye şubeleri kolayca yayılmaktaydı. Orhan Gazi tarafından bir veli olarak benimsenen Keyalu Baba Bursanın fethinde bulundu. Halbuki, Osmanlı Devleti kurulduğu ilk günden itibaren Sünni bir devlet yapısına sahipti. Buna rağmen Hoylu / Tokatlı Burak Babanın Osmanlılardaki benzeri olan bu Şii dervişin Keremyan Emiri ile Turgut Alpın şeyhi olduğu bilinmektedir. Orhan Gazinin İnegöl ilçesini Keyalu Babaya dirlik olarak tahsis ettiği ve vefatından sonra da mezarının üzerine büyük bir türbe inşa ettirdiğini Şekayık kaydetmektedir.
Şiʿa-i Batıniyye tekkelerinin teftişi
Selçukluların sarayında mevki sahibi olan Baba Merendi adındaki Azeri bir Şii dervişi Sultan Alaed-Dini kendine bağlamış ve daha sonra da Sulucahöyüke yerleşerek Kırşehir hakimi Nured-Din Beyi kendi nüfuzu altına almayı başarmıştı. Bu devirde Hacı Bektaş Veli hankahının kurulduğu yerde daha birçok Şiʿa-i Batıniyye akideleri yaymakta olan ve Türk aşiretleri arasında faaliyetlerde bulunan dailerin sayısı da epeyce artmıştı. Bunun üzerine Baba İlyas bendeganından olan Hind ve Çinden gelmiş bazı arif geçinen Şiʿa-i Batıniyye Babalarının hallerini denetlemek üzere memurlar atanmıştı. Kendilerine kisvetlerinin aslı ve bidatlerinin faslı sual edildikten sonra cevap vermekten aciz olan torlakların çırağları söndürülmüştü. Baba İlyas Horasani hulefasından Geyikli Babaya İnegöl mirlivası ve tımar sahiplerinden Turgut Alp mürid olduğundan dolayı lehine vermiş olduğu şehadeti neticesinde Geyikli Baba Sultan Orhanın iltifatlarına mazhar olmuştu. Sultan Höyüğü Vakfına ait olan bir cüzün kenarında, Geyikli Babaya vakfedilen emlak arazisine padişahın gönderdiği hediyeler arasında iki küp rakı bulunduğu da tespit edilmişti.
Anadoludaki Türkmen aşiretlerinin Rumeliye nakledilmeleri
Orhan Gazi ve Murad Hüdavendigar Han devirlerinde, Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yurt tutan ve Moğol istilalarına rast gelen zamanlarda dahi Osmanlı ülkesindeki varlıklarından şüphe edilmeyen Keremyanlı, Afşarlı, Çavdırlı, Samagarlı, Varsak, Ulus, Beremyalı aşiretlerinin Osmanlı Hükumeti kararlarına sıkça muhalefet etme, boyun eğmeme, kendi başlarına buyruk yaşam tarzlarıyla bazı gaileler çıkarmakta oldukları ve tam bir bağımsızlık havasıyla hareket etme alışkanlıklarının arttığı bir devirde, Sultan Çelebi Mehmed Hanın Kilis civarından geçerken rastladığı, çoğunluğu Salur ve Çavdır aşiretleri mensuplarından müteşekkil ve kendilerine Moğol Bekayası adı da verilen yirmi bin çadır ahalisinden oluşan konar göçer bir topluluk Rumeliye geçirilerek Filibe yakınlarında Tatar Pazarcığı havalisinde iskan edilmişlerdi. İkinci Murad Han devrinde de Ragusa Cumhuriyeti ile varılan uzlaşma üzerine Sadrazam Halil Paşanın aldığı altmış bin esir de Anadoluya nakledilmek suretiyle bu Türkmen aşiretleriyle mübadeleye tabi tutulmuşlardı. Batıni babalarının telkinleriyle aşılanmış olan bu kabileler ileride Rumeli Şiʿa-i Batıniyyesi tarafından temsil edilecek olan birçok tarikatın oluşumuna vesile oldular.
Timur İmparatorluğunda Şii Batıni hareketleri
Sultan Ebu Said Bahadir Hanın iktidardaki yeteneksizliğinden kaynaklanan huzursuzluklar ve İlhanlılara tabi ülkelerde ortaya çıkan siyasi çalkantıların sebepleri arasında Şii dailerin çok önemli rolleri mevcuttu.
Sünni Timur hükumetinin oluşumu
Hükumet-i Gürganiyyenin kurucusu olan Timurun tarih sahnesinde yer almasıyla Maveraünnehre kurduğu bu hükumet altıncı ve sekizinci hicri asırlar arasında resmi himayeler altında rahatlıkla hareket etmekte olan Şiʿa-i Batıniyye dailerinin faaliyetlerine çok ağır bir darbe indirmiş ve sünniliği desteklemiştir.
Timurun tasavvufi eğilimleri
Timur hükumetinin Sünni olmasına rağmen imparatorluk coğrafyası uzun yıllar Şiiliğin etki alanında kalmıştır. Timur'un kendisi de tasavvufi eğilimlere ilgi duymaktaydı; Semerkant şeyhlerinden Şeyh Üryan ve Şeyh Zekeriyya adındaki zatların ayaklarına kadar gidip onlardan himmet talebinde bulunmuştu. Hatta büyük Tataristan hanı Toktamış Timura saldırdığında, Timur yanında bulunan sadattan İmam Berkenin duasını aldıktan sonra hücuma geçmiş ve Tataristanı fethetmişti. Bu arada Ermenistan Kralı Gorkini de sulha bağlayarak H. 806 / M. 1404 yılında Karabağa döndü.
Timurun oğlu Mirza Mehmed Sultanın Anadoluda vefat etmesi üzerine taziyete gelen İmam Berkenin de kısa bir süre sonra ölümü üzerine Timur derin bir kedere boğuldu. İki sene sonra Çin üzerine başlattığı büyük seferde Seyhun nehrini geçerek Çin sınırına yaklaştığı ve Otrara vardığı anda H. 807 / M. 1405 yılında öldü. Mumyalanan cesedi Semerkandda İmam Berke için yaptırmış olduğu türbeye defnolundu.
Fatih ve Yavuzdaki benzer tasavvufi itikatlar
Sadatta, manevi mevkilerinin yüksek olduğuna inanılan şöhret sahibi zevata saygı gösterilmesi ve hayır dualarının alınması o devirlerde yaşayan hükümdarların çoğunda hakim bir itikaddı. Fatihin İstanbul seferinde Hacı Bayram Veli halifelerinden Ak Şemsed-Dine gösterdiği hürmet ve iltifat tüm ayrıntılarıyla tarih kitaplarında bahsedilmektedir. Hatta Yavuz Sultan Selim, Mısır seferine giderken Şamda Camii Emevide inziva yaşantısı sürdüren Şeyh Muhammed Bedahsiyi Kadıasker Cafer Çelebi ile birlikte ziyaret ederek himmet dualarını niyaz etmişlerdi.
Timurda Hanedan-ı Aleviyye sevgisi
Bilumum tarikat mensuplarında mevcud olan Alevilik duygusu Timurda da tüm kuvvetiyle yaşıyordu. Halebe geldiğinde huzuruna giren alimlere Ali ve Muaviyeden hangisinin haklı olduğuna dair bazı sorular yöneltmişti. Şamı fethettiğinde aralarında müverrih İbni Haldunun da bulunduğu bütün alimler kendini istikbal ettiler. Timur ahaliye karşı çok haşin davranmıştı. Şamlılar, Al-i Muhammede ve Aliye zulmeden Emevi halifelerinin tarafını tuttuklarından dolayı bugün Hakk Teala onların o vakit işlemiş oldukları cinayetlerini cezalandırıyor, demişti. Tüzükatın çok önemli bir faslında Ali bin Eba Talib Merkedinin bulunduğu havaliye çok itina ederdim. Kerbela ve Bağdat taraflarını İmam Hüseyin, Abdul-Kadir-i Geylani, İmam-ı Azam Ebu Hanife ve diğer din adamlarının hatırı için çok severdim. Sari arazisinin ve diğer bazı şehirlerin varidatı İmam Musa el-Kazım, İmam Muhammed Naki, Salman-ı Farisi mezarlarına mahsustur. Tus havalisi varidatı İmam Ali er-Rıza mezarına aitti, diyor.
Timurun Batıniliğe karşı hasmiyane tavrı ve Batıniler aleyhine uyguladığı sert önlemler
Timurun Hanedan-ı Ehl-i Beyte karşı beslediği derin muhabbetlerini ifade eden hareketleri yine de Sünniliğin sınırlarının dışına çıkmıyordu. Bunun bir neticesi olarak, Mazenderan vilayetindeki Şiʿa-i Batıniyye hareketlerini sevk ve idare eden Seyyid Kıvamed-Din Meraşinin Oğulları H. 794 / M. 1392 yılında Timur tarafından tardedildiler. Şiʿa-i Batıniyye mensuplarının sığındıkları tüm kaleler tahrip edilerek bilumum dervişleri Harezm ve Taşkente sürüldüler. Mahan, Amül ve Sari yörelerinde ele geçirilen Batıniler de idam edildiler. Bir sene sonra da İsfahan civarındaki Şiʿa-i Batıniyye taraftarları ayni cezalara çarptırıldılar.
Timurun Anadoludaki Şii Türk aşiretlerini Turana tehciri
Timurun Ankara Savaşında Osmanlı Ordusunu mağlup etmesi neticesi buralara iskan edilmiş olanTürk aşiretleri Timurun oğlu Mirza Cihan Muhammed ve ümeradan Şeyh Nured-Din tarafından kuşatıldılar. Timur, Sizi asıl vatanınız olan Turana geri götüreceğim, dedi. Mihan Hicreti esnasında Caber Kalesinde Kayı Han'lılarla beraber Yurger, Koson, Kış Timur, Varsak, Kara İsa, Arez, Gündüz adındaki Ertuğrul Beyden ayrılmış olan aşiret beyleri Çukurovada yurt edinmişlerdi. Selçukluların ilk Anadolu istilalarıyla yürüyen ve iki yüz seneden daha uzun bir süredir buralarda yaşamakta olan Varsak, Ulus, İbramyialı, Kılaz, ve Kubaş gibi daha birçok kabileler büyük telaşa kapıldılar. İçlerinde Timurun bu önerisini kabul etmeyen aşiretler, cebren Turana göç etmeye zorlandılar. Bu tehcirden kaçmaya muvaffak olanalar ise Uç Anadoluya doğru ilerlediler. Timur Kütahyadan otağını Gürcistana taşıyana dek de yerlerini hiç değiştirmediler.
Timurun tehcire tabi tuttuğu Alevi aşiretlerin yurtlarına geri dönmeleri
H. 807 / M. 1405 yılında Timurun vefat etmesi üzerine Türkistana nakledilmiş olan Aleviler de Harezme geldiler. İki yıldan daha uzun bir süre bu muhitlerde kaldıktan sonra ise döne dolaşa Osmanlı topraklarına geri geldiler. Oralarda konup göçleri enasında binbir türlü değişik akidelerin etkisi altında kaldılar. Selçuklular devrinden beri süregelen Şiilik telkinlerinin tesirleriyle pürüzleşmiş olan akideleri Harezm ülkesinde kaldıkları zaman zarfı içinde tamamıyla bu mezhebin nüfuzu altına girmeleriyle en son halini aldı. Dokuzuncu Hicri asırda, Harezmden Anadoluya geri dönen bu aşiretlerin yerleştikleri muhitlerde Şiʿa-i Batıniyye Babaları bir hayli nüfuza sahip bulunuyorlardı.
Timurun irtihalinden sonraki dönemde Şiʿa-i Batıniyye hareketleri
Dokuzuncu hicri asırda birçok Şiʿa-i Batıniyye mensupları İsfahan ve havalisinde olanca güçleriyle faaliyetlerini sürdürmektelerdi. Anadolunun aldığı siyasi manzaralar nedeniyle Şiiler en ziyade mesailerini Anadoludaki Türk aşiretlerinin arasında devam ettirmekteydiler. Bazı Babai Dervişleri bu akideleri yaymak maksadıyla Türk boyları arasında dolaşmağa devam etmektelerdi. Bilhassa halkın sade şiirler karşısında gösterdiği heyecanlı eğilimlerden güç alan Babailer, bu cephenin geliştirilmesine titizlikle özen gösterdiler. Şeyh Kuceci Tebrizi gibi tasavvufa bürünen şairler ve Baba Kemal Hucendinin manevi destekleriyle güçlenen Şiiler, Şeyh Safiud-Din-i Erdebilinin de büyük nüfuzunu arkalarına alarak Anadolunun dört bir yanını kuşatmayı başardılar.
Şiiliğin resmi devlet mezhebi haline dönüşmesi
On dördüncü asırda, Ali bin Şehabed-Din-i Hemdani ve Lutful-Lah Nişaburi ile Hurufiliğin kurucusu olan Fadlul-Lah Ester-Abadi Anadoluda Rafiziliğin yayılmasında en etkin rolü oynayan şahsiyetlerin başında gelmektelerdi. Sünni Timur Hükumetinin varisi olan Şahruh uygulamaya koyduğu en şiddetli tedbirlere rağmen bu cereyanın önünü almakta bir başarı sağlayamıyordu. Sonunda, H. 857 / M. 1453 yılında İrandaki dini hakimiyet bilumum Şiʿa mezheplerinin üstünlüğü altına girdi. Safeviyye Tarikatı piri ve ayni zamanda Şeyh Hamid Hamidud-Din-i Aksarayinin de mürşidi olan Hoca Alaed-Din-i Alinin devrinde Batınilik Safeviyye tarikatının bünyesine girdi. Bunun oğlu olan Şeyh Şah namıyla ünlenen Şeyh İbrahim zamanında ise Safevi Tarikatının mali yapısı epey güçlenmişti. Şii Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şahın tehditleri neticesinde İbrahimin oğlu Şeyh Cüneyd devrinde Karakoyunluların himayesi altına giren tarikat, bu yönetimin idaresi altında iken Şiʿanın İmamiye-i İsnaaşeriyye/Onikicilik mezhebini resmen kabul etmek zorunda kaldı. Bilhassa Keyumersin girişimleri neticesinde Rüstemvarların hakimiyetleri altında bulunan bölgelerde Şiilik tam manasıyla resmiyyet kazandı.
Şiilik propagandasının Anadoluda Alevilik üzerinde yarattığı etkiler
Seyyid Kasım Envarin neşriyat alanında yürüttüğü kuvvetli Şiilik propagandaları ve bütün müridleri aracılığıyla gerçekleştirdiği şiddetli etkiler, Sünni Hükumet-i Gürganiyeyi çok güç durumlara düşürmüştü. Şahruha süikasd tertiplemiş olan Ahmed Lur ile Fadlul-Lah Ester-Abadinin hemşirezadesi olan Hoca Aduded-Din de Seyyid Kasım Envarin müridlerindendi. Şiilikten ortaya çıkan yeni mezhepler arasında bulunan Hurufilik te yine bu ekibin yoğun gayretleri sayesinde zuhur etmişti. Seyyid Ni'metul-Lah Gürgani (Şah Ni'metul-Lah-i Veli ) ile Seyyid Ali Hemedani müridleri bilhassa İran ve Azerbaycan yolu üzerinden bu akideleri etrafa yayarak Anadoluya gelmekteydiler. Seyyid Ali Hemedaninin Kutbud-Din Haydar hakkındaki medhiyelerinin dillerde dolaştığı bu devirde Anadoluya göç eden Seyyid Kasım Envarin müridleri Anadoluda halktan hem rağbet görmekte, hem de teveccüh ve iltifatlara mazhar olmaktaydılar.
Şii Batıniliği'nin günümüzde faaliyetlerini sürdürdüğü yerler
İlk defa Şiʿiliğin içerisinden birer birer ortaya çıkan onca değişik itikadların siyasi birtakım eğilimlerle beslenerek barındırdıkları birçok özellikleri nedeniyle de biribirlerinden farklılaşmış gibi görünen bu mezheplerin sonunda dönüp dolaşarak çeşitli veçheler göstermek suretiyle ayni amaç ve fikirler şemsiyesi altında birleştikleri anlaşılmaktadır. Bu mezhepler içerisinde ilim ve fikir sahasına ait olanları Kelam Tarihi tarafından kayıt altına alınmış bulunmaktadır. Günümüzde, Fatımilerin zuhurundan hemen sonra hem İslam hem de ecnebi ülkelere yayılarak her tarafa kol budak salan ayni Batınilik Teşkilatının parçalarını oluşturan, gizli bir cephe taşıyarak İslam itikatları arasında yaşamlarını hala çeşitli yörelerde farklı isimler altında idame ettiren, ve Batıniler (Şiʿa-i Batıniyye) adı altında sınıflandırılan bilumum mezhepler, Hindistan, Afganistan, İran, Türkistan, Arabistan, Yemen, Irak, Suriye ve Anadoluda yaşamaktadırlar. Bugün, Türkiye Cumhuriyeti hudutlarından sürülerek dışarıya çıkarılmış olan gizli tarikat ve mezheplerin üyeleri diğer ülkelere yerleşmişlerdir. Örneğin, Hacı Bektaş Ocağı Canları Arnavutluğa göç ettikleri gibi diğer gizli cemiyetlerin tamamı da lağv edilmiş ve faaliyetten men edilmişlerdir.