Fareler (oyun)

Fareler, (Almanca: Die Ratten) orijinal dili Almanca olan bu yapıt, natüralizmin öncüsü Gerhart Hauptmann tarafından yazılmış trajikomedi türünde bir tiyatro eseridir. Eserin daha sonraki yıllarda birçok film versiyonu da yapılmıştır. 1911 yılında yayımlanmış olup, ilk kez 13 Ocak 1911 tarihinde Berlin Lessing Tiyatrosu'nda sahnelenmiştir. Drama 19. Yüzyılın sonlarındaki Berlin'de geçmektedir.
Kişiler
Bay Harro Hassenreuter, eski Tiyatro müdürü
Bayan Hassenreuter (eşi)
Bayan Walburga Hassenreuter (kızı)
Bay Erich Spitta, eski teoloji üniversite öğrencisi
Papaz Spitta (Babası)
Bayan Alice Rutterbusch, oyuncu
Bay Nathanael Jettel, saray aktörü
Bay Kaeferstein, Bay Hassenreuternın öğrencisi
Bay Dr. Kegel, Bay Hassenreuternın öğrencisi
Bay John, yapı kalfası
Bayan John (eşi), Hassenreuter ailesinin temizlik yardımcısı
Bay Bruno Mechelke, Bayan Johnun erkek kardeşi
Bayan Pauline Piperkarcka, Hizmetçi
Bayan Sidonie Knobbe
Bayan Selma Knobbe (kızı)
Bay Quaquaro, apartman görevlisi
Bayan Kielbacke
Polis memuru Schierke
İki bebek
Özeti
Gerhart Hauptmann tarafından yazılan Fareler (Die Ratten) trajikomik bir eserdir. Trajikomedi hem trajik hem de komik özellikleri barındıran drama türüdür. Trajik olayları komediyle hafifleştirdiği gibi komik olayları da trajediyle yoğunlaştırıyor. (Metzler Lexikon)
Fareler 5 perdelik bir oyundur ve aşağıda kısaca özeti bulunmaktadır.
1. Perde
Askeri bir kışladan eve dönüştürülmüş bir apartmanın çatı katında, eski tiyatro müdürü Hassenreuter tiyatro malzemelerini yerleştirmiştir ve kıyafet kiralamaktadır. Otuzlu yaşlarda olan Henriette (Jette) John, bu aksesuar karmaşasının içinde düzen ve temizlikten sorumludur. Pauline Pieperkarcka isimli hizmetçi kızla bir masada oturmuş, karşılıklı konuşma yaparlar. Pauline, hamileliğinin son evresindedir. Bebeğin babası tarafından terk edilmiştir ve gayri meşru ilişkisinden dolayı ailesi tarafından dışlanma korkusuyla canına kıymak ister. Kendi bebeği Adalberti sekiz günlükken difteri hastalığından kaybeden Bayan John, Pauline e 123 Mark karşılığında bebeği yetiştirmek üzere kendisine vermesini teklif eder.
Bu esnada Bayan Johnun 19 yaşındaki erkek kardeşi Bruno Mechelke, fare kapanları yerleştirmek için çıkagelir. Ürpertici ve zorba görüntüsünden dolayı Pauline ondan korkar. Birtakım sesler duyulur ve Bayan John, Bruno ile Paulineyi çatı katında saklar. Hassenreuterin kızı olan Walburga, özel ders öğretmeni ve aynı zamanda sevgilisi olan teoloji öğrencisi Erich Spitta ile burada görüşmek üzere sözleşmiştir. Onun yerine Bayan John ile karşılaşır. Bu esnada Hassenreuter aniden gelir. Babasına gözükmemek için Walburga ve Bayan John çatı katına saklanırlar. Az sonra Hassenreuterin sevgilisi olan Alice Rütterbusch gelir. O da Spitta nın gelmesiyle yan odaya saklanır. Spitta Hassenreutere oyuncu olma isteğini açıklar ve bundan ötürü Hassenreuter tarafından alaya alınır. Walburga şaşkın bir halde çatı katını terk eder. Hem ürpertici Bruno ile karşılaşmıştır hem de Paulinenin sancılanmasına şahit olmuştur. Ayrıca artık babasının yasak ilişkisinden de haberdardır.
2. Perde
Hamburgun Altona kentinde evinden uzakta bir inşatta çalışan Bay John, aynı apartmanda bulunan ikinci kattaki gösterişten uzak ama temiz evine geri dönmüştür. Bayan John evlerinde bulunan bebeği, eşine kendi çocukları olarak göstermiştir. Bunun üzerine Bay John, Nüfus Müdürlüğüne gider ve bebeğin kaydı esnasında doğum tarihini bilemediği için eşine sormak üzere eve geri gönderilir. Bundan dolayı Bay ve Bayan John tartışırlar. Komşularının kızı olan Selma Knobbe hasta kardeşi ile John ailesini ziyaret etmek istediğinde, Bayan John tarafından bebeğine hastalık bulaşmaması için reddedilir. Bay ve Bayan Hassenreuter, kızları Walburga ile odaya girerler ve John çiftine anne sütünü sterilize eden bir alet getirirler. Peşlerinden Hassenreuter in öğrencileri Kaeferstein ve Dr. Kegel gelir. Onlar da bebeğe kumbara hediye ederler. Hep birlikte bebeğin doğumunu kutlarlar.
Spitta da geldikten sonra Dr. Kegel ve Kaeferstein Bay Hassenreuter ile birlikte oyunculuk dersine giderler. Spitta, Walburga' ya kendini oyunculuğa adayacağını ve babası gibi bir din görevlisi olarak hayatını sürdürmek istemediğini söyler. Protestan Papaz olan babasına aldığı kararı bildirmek için uzunca bir mektup göndermiştir. Walburga da babasının yasak aşkını öğrendiğini Spitta ile paylaşır. Bay John Altonadaki şefine artık evinin yakınında çalışmak istediğini iletmek üzere ayrılmıştır. Herkes Johnların evinden çıktıktan sonra Pauline geliverir. Bayan John a bebeğini görmek istediğini söyler. Pauline ayrıca kendisinden aldığı parayı iade eder. Bayan John, Paulineyi yaptıkları anlaşmayı hatırlatarak tersler ve ona bir tokat atar. Sonra da hemen özür diler. Pauline bebeğini Nüfus Müdürlüğüne kayıt ettirdiğini ve ertesi gün bir memurun bebeği görmeye geleceğini açıklar. Bayan John bu durumdan iyice tedirgin olur.
3. Perde
Hassenreuter öğrencileriyle prova yapmaktadır. Onların oyunculuğundan hiç memnun kalmaz. Bu sırada Spitta ile tartışmaya girerler. Natüralizmi savunan Spitta, Alman Klasik Tiyatrosu'nu eleştirmektedir. Hassenreuter ise Klasik Tiyatroyu över ve Spittayı Alman İmparatorluğunu kemiren fare olarak adlandırır. Orada bulunan bina görevlisi Quaquaro ve Bayan Hassenreuterin tiyatro malzemelerinin bulunduğu çatı katında olduğu tahmin edilen bir hırsızlığın izini sürmek üzere görevlendirilir. Ayrıca kan izine bile rastlanmıştır. Bundan sonra Bayan John birkaç günlüğüne akrabasına gitmek üzere oradan ayrılır. Spittanın babası gelir. Hassenreutere oğlunun oyuncu olmak istediğini, onu desteklememesini söyler ve oğlunun odasında bulduğu Walburganın resmini hakaret ederek gösterir. Artık Hassenreuter, Erich Spitta ve kızı arasındaki aşk ilişkisini öğrenmiş olur. Pauline ve Bayan Kielbacke odaya kucaklarında bir bebekle girerler ve Hassenreutere Paulinenin çocuğunu Bayan Johnun evlatlık aldığını anlatırlar. Bu esnada polis memuru Schierke Bayan Knobbe' nin kaybolan bebeğini aramaktadır. Hem Bayan Kielbacke hem de Pauline çocuğa sahip çıkarlar. Bebeğin öldüğünü ilk fark eden Walburga olur.
4. Perde
Bay John, Altona dan geri döner ve Quaquaro yokluğunda olan hadiseleri ona aktarır. Bayan Knobbenin bebeğini sahiplenmek isteyen kız kaybolmuştur ve bu bağlamda da Bruno aranmaktadır. Bay John Selma Knobbeyi sorgular ama hiçbir şey öğrenemez. Walburga, Spittayı Johnların evine çağırır. Her ikisi de ailelerinin ilişkilerine direnişlerine rağmen aşklarına sahip çıkarlar. Bayan John da çıktığı akraba ziyaretinden geri döner. Eşinin bütün gerçekleri öğrenmiş olmasından korkar. Konuşmaları karışıktır. Bruno gizlice Bayan Johnun evine gelir. Bay John onu silah ile tehdit eder. Eşi kardeşine sahip çıkınca evden ayrılır. Bruno ablasından yurt dışına kaçabilmek için para ister. Çünkü Pauline yi korkutmak yerine öldürmüştür.
5. Perde
Johnların oturdukları apartman, Brunonun orada bulunduğu düşüncesiyle polis tarafından kuşatılmıştır. Bayan Hassenreuter Johnların evine gelir ve Walburga ile Spittaya eşinin onlara bir şans vermek istediğini söyler. Ayrıca Hassenreuter Strassburgda Tiyatro Müdürlüğüne tayin edildiğini bildirir. Bu arada koltukta uyuyan Bayan John uyanır. Hassenreuter ve Bay John gelirler ve Bayan John kendini aklayabilmek için uğraşır. Fakat söylediği yalanların içinden çıkamaz. Gözü dönmüş olan Bay John, bebeğin kendisinin olmadığını öğrenir. Selma Knobbe tüm gerçeği ortaya çıkarır; Pauline bebeği çatı katında dünyaya getirmiştir ve Selma onu Bayan Johnun dairesine indirmiştir. Bay John eşine bu duyduklarından sonra sırtını döner. Bu esnada polis memuru Schierke ve Bay Quaquaro gelirler ve Schierke bebeği kimsesizler yurduna teslim etmek üzere oradan götürmek ister. Bayan John bebeği alarak kaçma teşebbüsünde bulunur ancak başaramaz. Bunu kaldıramayan Bayan John odayı terk eder ve camdan atlayarak hayatına son verir.
Fareler ve natüralizm
Dramada bahsi geçen kişiler köken ve muhitlerinden dolayı sınırlanmıştır. Bunu özellikle eserdeki dil kullanımında görebiliriz. Bir taraftan Johnun kullandığı şive, Brunonun argo dili ve Hassenreuter ile Spitta da görülen Yüksek Almanca bunu destekleyen bir örnek iken, diğer taraftan da Hassenreuternın kelime hazinesinde bulunan Latince ifadeler kişilerin eğitim düzeyini belirginleştirir. Daha önce de belirtilen natüralizm edebiyatının konuları bu eserde de yer almaktadır. Örneğin Büyük kent yaşantısı (Berlin), Spittanın yoksullukla özel ders vererek mücadele etmesi, Bayan Johnun kendi çocuğunu hastalıktan dolayı kaybetmesi gibi. Ayrıca Brunonun işlemiş olduğu cinayet ve son olarak Piperkarckanın yaşam koşulları ve de muhit hayatından dolayı çocuğunu vermek zorunda kalması tipik natüralizm konularını temsil eder.
Ancak katman ayırmaksızın her kesimden çıkabilen problemleri sahneye taşımanın önemini savunan eserdeki natüralizm temilsici olan Spitta hemen yanıbaşında gelişen trajediyi görmemektedir.
Fareler eserinin drama formu
Bu eserin açık veya kapalı drama formu olduğuna dair net bir cevap bulunmamaktadır. Her iki kalıbın unsurlarını da barındırmaktadır.
Eserin açık drama formunu destekleyen unsurları
Kişiler mekan yardımıyla karakterize ediliyor (insan tipi, sınıf, muhit, dil)
Belirsiz tarih
Birden fazla olay ziniciri (John/Hassenreuter)
Olayların parça parça aktarımı
Çeşitli sosyal katmanlar
Farklı dil kullanımları
Eserin kapalı drama formunu destekleyen unsurları
Nadir değişen mekan
Kronolojik anlatım
Eşzamanlı
5 perdelik tiyatro yapıtı
3. Perde dönüm ve doruk noktasını içerir
Sahnelemeler
Almanya'da önemli sahnemeler
1932: Münchner Kammerspiele, Reji: Otto Falckenberg
1976: Freie Volksbühne Berlin, Reji: Rudolf Noelte
2007: Deutsches Theater Berlin, Reji: Michael Thalheimer
2013: Residenztheater München, Reji: Jannis Houvardas
Filmler
1921, 1955, 1959, 1962, 1964, 1969 ve 1978 yıllarında çeşitli yönetmenler tarafından uyarlanmıştır.
Eserin Türkçe çevirisi
Behçet Necatigil'in 1962 yılında çevirmiş olduğu Fareler eseri Varlık Yayınevi tarafından yayımlanmıştır. Eserin başka çevirisi bulunmamaktadır. Bu çeviriyi Kütüphane Ve Müzeler Müdürlüğüne bağlı Atatürk Kitaplığında (Taksim/İstanbul) bulmak mümkündür. Behçet Necatigil çevirisinde orijinal metindeki şiveleri dikkate almayarak gündelik konuşma dilini kullanmıştır (Bayan John, Piperkarcka ve Bruno). Böylelikle natüralizmin tipik bir özelliği kaybolmuş ve eserin vermek istediği mesaj eksik kalmıştır. Çünkü natüralizmin ana fikri tabii gerçeği olduğu gibi edebiyatta yansıtmaktır.
Dış okumalar
Gerhart Hauptmann, "Die Ratten... verstehen", Schöningh Verlag, ISBN 978-3-14-022537-3
Gerhart Hauptmann, "Fareler", Varlık Yayınevi, Çeviren: Behçet Necatigil