Özbek Han

Özbek Han (1282 - 1341), Altın Orda Devletinin dokuzuncu hanıdır.
Hayatı
Hayatının ilk yılları hakkında bilgi yoktur. Altın Orda Hanı Toktanın kardeşi Tuğrulca (Toğrılca) ile Gelin Bayalun (Beylun)un oğludur.
Bazı kaynaklara göre Tokta Han; Uygurlu Atalığı Bacırtık Bukanın (Bacar Tokboğa) telkiniyle, kendisinden sonra oğlu İl Basarın tahta sorunsuz şekilde geçmesini sağlamak için tüm kardeşlerini ve akrabalarını öldürtürken, Tuğrulcadan hamile olan Gelin Balayun (Beyalın) kısa süre sonra doğum yaparak Özbek adını verdiği oğlunu Kabartaydaki yakını olan İnal Beyin yanına gönderebilmişti. Tokta Hanın, oğlu İl Basarın erken ölümü ve sülalesinin sona erme durumu nedeniyle üzüntüden yatağa düştüğü sırada kendisine eş olarak aldığı Gelin Balayunun gerçeği anlatması üzerine emirleri Kıyat Astay ve Secut Alatayı Özbeki getirmeleri için görevlendirdi. Bu emirler Özbeki getirdikleri sırada Tokta Han ölmüş, Uygurlu Bacırtık Bukada tahta geçmeye çalışmaktaydı. Ancak Kıyat Astay ve Secut Alatay yaptıkları hileyle Bacırtık Bukayı öldürerek 1313 yılında Özbeki Altı Orda hanı ilan ettiler.
İlhanlı hükümdarı Olcaytunun 1316 yılında ölümünden sonra İlhanlı-Altın Orda barışı bozulmuş ve iki devlet arasında sınır çatışmaları görülmeye başlamıştı. İlhanlı sorununu sona erdirmek isteyen Özbek Han 1318 yılında ordusu ile Derbendi geçerek, Kür Irmağı yakınlarında Emir Çoban idaresindeki İlhanlı ordusuyla çarpıştıysada netice alamayarak geri döndü.
1319 yılına gelindiğinde Bizans ile ilişkilerin bozulması yüzünden Edirneye kadar Bizans topraklarını yağmalattı. Ertesi yıl emirleri idaresinde görevlendirdiği Altın Orda kuvvetleri bütün Trakyayı altüst ederek Bizans halkını korkuya boğdu. İmparator II. Andronikos önemli miktarda fidye vererek Altın Orda saldırılarını durdurabildi. 1320 yılında Özbek Han Müslümanlığı kabul ederek Muhammed adını aldı ve ülkesinde İslamın gelişmesiyle uğraştı. 1322de önemli bir liman kenti olan Sudakı savaşsız bir şekilde ele geçirdi. 1323de Galiçya-Volhinya Kralları (ikili krallar) II. Leo ve Andrewin Altın Ordalılar tarafından öldürülmesiyle bu topraklar büyük oranda Litvanya Büyük Dükalığı ve Polonya Krallığı tarafından ele geçirilmişti. Özbek Han bunun üzerine Litvanya üzerine sefer yaparak buraları büyük oranda ele geçirerek Litvanya Büyük Dükalığını vasalı konumuna getirdi. 1324 yılında Bizans- Bulgar mücadelesinde Bulgar Kralı II. Georgi Terteri destekledi. Sonraki yıllarda Bizans imparatoru III. Andronikos, Özbek Hanla ilişkilerini geliştirmek amacıyla sonradan Bayalun Hatun olarak tanınacak kızını onunla evlendirdi.
Özbek Han önceki Altın Orda hanları gibi Rus Knezlikleri üzerindeki otoriteyi devam ettirdi. İlk yıllarında Tver Prensi Mihail aynı zamanda Vladimir Büyük Knezi (Vladimir-Suzdal Knezi) olarak hüküm sürüyordu. Ancak Novgorodluların Moskova Prensi Yuri Daniloviçi Büyük Knez olarak istemesi üzerine çıkan çatışma Özbek Hanın müdahalesine yol açtı. Saray şehrine çağırdığı Yuri, burada Özbek Hanı ikna ederek Vladimir Büyük Knezi olduğu gibi hanın kız kardeşi Konçaka ile de evlendi. Yuri, Konçaka ve Altın Orda emiri birlikte Vladimire giderken Mihail onları esir almış, bu sırada Konçakada hayatını kaybetmişti. İki knezi de huzuruna çağıran Özbek Han, Yurinin suçlamaları sonucu 1319 yılında Mihaili idam ettirdi. 1322 yılına gelindiğinde görevden alınan Yurinin yerine Vladimir Knezliğine Tverlerden Mihailin oğlu Korkunç Gözlü Dimitri getirildi. 1325 yılında Yuri yeniden Saray şehrine giderek Özbek Hanı iknaya çalıştı. Bu sırada Dimitride Saray şehrine gitmiş, babasının ölümüne sebep olan Yuriyi Hanın huzurunda görünce öfkelenerek Yuriyi öldürmüştür. Özbek Han huzurunda yapılan bu davranışa hiddetlenerek Dimitriyi öldürttü yerine de kardeşi Aleksandrı Vladimir Büyük Knezi ilan etti. 1327 yılında Tver şehrindeki akrabası Çolkan (Şafkal)ın maiyetiyle birlikte öldürülmesi hatta şehirdeki Müslümanların da katliama maruz kalması üzerine Tver Prensi Aleksandr Mihayloviçi cezalandırmak üzere Suzdal Knezi Aleksandr Vasiloviç komutasında büyük bir ordu yolladı. Aleksandr Mihayloviç kaçarken Tver halkı da şiddetli bir şekilde cezalandırıldı. 1328 yılında Suzdal Knezi Aleksandr Vasiloviçi, onun ölümünden sonra da 1332 yılında Moskova Knezi I. İvanı, Vladimir Büyük Knezi ilan ederek onun bütün Rus toprakları üzerinde vergi toplama ve yönetim hakkını tanıdı. Bu durum Moskova şehrinin gelişmesine ve Rus Knezliklerinin merkezi konumuna gelmesini sağladı. Moskova Knezliğinin diğer Rus Knezlikleri karşısında güçlenmesiyle de ileriki yıllarda tüm Ruslara hakim olan Moskova Knezliğinin ortaya çıkmasının temelleri atılmış oldu.
Özbek Han, 1327-1329 yıllarında ikili idare sistemi kapsamında Deşt-i Kıpçakta hüküm süren Gök Orda Hanı Mübarek Hoca isyanıyla uğraştı. Cuci ulusu o tarihe kadar doğuda Gök Orda (sol kol), batıda ise Ak Orda (sağ kol) şeklinde yönetilirken, Gök Orda yöneticileri Altın Orda Hanının yarlığı (fermanı) ile han ilan edilmekteydi. Özbek Han, isyanı şiddetli bir şekilde bastırdıktan sonra Gök Orda sülalesini ortadan kaldırdığı gibi Gök Orda Hanlığını oğlu Tinibegin idaresine bırakarak Ak Orda ve Gök Orda hanlıklarını merkezi bir idare altında topladı.
1332 yılında Venedikli tüccarlara Kırımda ticaret yapma hakkı tanıdı. 1333da Kırımdaki sağ kol emirine verdiği emirle Podolya topraklarına akınlar düzenlense de bu birliklerLitvanya Büyük Dükalığı tarafından geri püskürtüldü. 1335 yılı Kasım'ında Ebu Said Bahadırın ölümünü fırsat bilerek önemli bir düşmanı olan İlhanlılar üzerinde Aralık 1335de sefer düzenledi. Kış mevsimine rağmen Derbendi geçerek Kür Irmağı boyuna ulaştı. Irmağın karşı kıyısında yeni İlhanlı hükümdarı Arpa Han kumandasında savaş için beklerken bazı kaynaklara göre Harizmde oturan sol kol emiri Kutluğ Timurun ölüm haberinin gelmesi, bazı kaynaklarda da ordusundaki atların zehirli otları yiyerek ölmesi üzerine ordunun zayıf duruma düşmesiyle geri çekilmek zorunda kaldı.
1337de önce büyük bir orduyla Trakya'yı yağmaladı. 1337de Altın Orda ve Ruslar ortak bir hareketle Polonya Krallığı üzerine yürüyerek Lubline girdi. Smolensk halkının Litvanya Büyük Dükalığının hakimiyetini kabul etmesi üzerine 1339 yılında vasalı Rus Knezleri liderliğinde düzenlettiği seferde başarı ede edemedi. 1340da Galiçya Knezi Yurinin ölümüyle çıkan karışıklıkta Litvanya Büyük Dükü Gediminasın oğlu Liubartasın Volhinya Knezi olmasını onayladığı gibi ona Leh ve Macar saldırılarına karşı askeri destekte sağladı.
Altın Orda Devletini toparlayarak eski ihtişamlı günlerine kavuşmasını sağlayan Özbek Han, 1340 yılında Saray şehrinde hayatını kaybetti.
Şeybani soyunun tebaası, her taraftan toplanan oymaklar ve oymak parçalarından mürekkepti. Daha sonra Özbek Hana nispetle, bu Türk toplulukları Özbek adıyla anılacaklardır. İslamiyet Özbek Hanın zamanında Kıpçak ülkesinin batısında tam olarak yerleşmiştir.