Arık Böke

Arık Böke ya da Arık Buka (Moğolca: , , 1219-1266) Moğol İmparatoru Cengiz Hanın oğullarından Tuluy Hanın oğlu. Büyük Han Möngkenin ölümünün ardından kardeşleri Kubilay ve Hülagu seferde oldukları için kısa bir süre tahta çıkmıştır. Tahta kimin çıkacağının belirlenmesi için toplanan kurultayda 1260 yılında yapılan görüşmelerde rakip gruplar uzlaşmaya varamaz ve hem Kubilay, hem Arık Böke tahta geçer. Moğol İmparatorluğu, bu çekişme içinde üç yıl boyunca iç savaş yaşayacaktır. Savaşta Arık Böke gelenekçi Moğol prensleri tarafından desteklenirken Kubilay Kuzey Çin ve Mançurya prensleri tarafından desteklenir.
Gençliği
Cengiz Hanın en genç oğlu olan Toluy Han ve eşi Sorghaghtani Bekinin en genç oğluydu. Cengiz Han 1227 yılında öldüğünde Moğol İmparatorluğu Cengiz Hanın oğlu ve Arık Bökenin amcası Ögeday Han tahta geçer. Toluy 1232 yılında ölür. Ögedaydan sonra sırasıyla Güyük Han ve Möngke Han tahta çıkar. Bu dönemde Moğolistanda bulunan Fransız kralı IX. Louisnin temsilcisi Rubrucklu Williamın anlatımına göre Arık Böke Hristiyanlığa karşı adil davranmıştır.
Taht kavgası
Büyük Han
Ögeday Han öldüğünde ortaya çıkan taht kavgası sonunda iktidara Ögedayın oğlu Güyük geçse de iki yıl sonra 1248 yılında ölünce yeni bir taht kavgası başlar. İktidarı Toluyun oğlu olan Möngke alır. Kubilay ile birlikte Güney Çin bölgesini ele geçirmeye ve Song Hanedanına boyun eğdirmeye çalışır. Diğer kardeş olan Hülagu ise batıya doğru sefere çıkmış, Bağdatı ele geçirerek Suriye ve Filistine doğru ilerlemiştir. Bu dönemde merkezdeki işlerden Arık Böke sorumlu olmuş, Möngke 1259 yılında ölünce de kardeşlerinin olmadığı bir ortamda Büyük Han olmuştur. İmparatorluğun başkenti olan Karakurumdaki güçlü ailelerin, Altın Orda prenslerinin, Torgut imparatorluk muhafızlarının, Ak Orda asillerinin ve Oyrat kabilesinin desteğine sahipti.
Ancak Kubilay ve Hülagu, Möngkenin ölüm haberini alır almaz askeri seferleri durdurarak başkente yetişmek üzere yola çıkarlar. 1260 yılı Nisan ayında Kubilay kendi destekçileri tarafından Büyük Han ilan edilir. Bunun üzerine iki kardeş arasında iç savaş başlar. İkili iktidar dönemi tüm Moğol seferlerini ve bağlı devletlerini derinden etkileyecektir. Çağatay Hanlığına lider olarak Kubilay kendisine sadık olan Abishqayı atarsa da Arık Böke onu yakalatıp öldürterek yerine kendi müttefiki olan Alguyu geçirir. Arık Böke Algudan bölgeyi diğer kardeşi Hülaguden ve Altın Orda lideri Berkeden korumasını ister. Ancak Algu saf değiştirerek Arık Bökeyi desteklemekten vazgeçer. Kaydu Han bölgede Arık Bökeye sadık kalmış, ordusuyla bölgeye gelen Arık Böke, Algu ile önce yenişemese de sonunda batıya doğru geri çekilmesini sağlamıştır.
Mağlubiyet
Arık Böke ile Kubilay arasında savaş sürerken Arık Böke kuvvetleri giderek zayıflamaya başlar. Kubilay ordusunda Moğol süvarileri, Alan ve çeşitli Türk boylarından savaşçılar ve çok sayıda Çinli ve Goryeo piyadesi bulunuyordu.
Kubilayı destekleyen ve Ögedayın oğlu olan, aynı zamanda da başarılı Avrupa seferleriyle bilinen Kadan Alandar komutasındaki Arık Böke kuvvetlerini yenerek başkenti alacak ve iç savaşı sona erdirmek için önemli bir adım atacaktır. Geri çekilen Arık Böke 21 Ağustos 1264 tarihinde yazlık sarayın bulunduğu Xanaduda teslim olur. Kubilay kardeşinin hayatını bağışlasa da tüm komutanlarını ve destekçilerini idam eder.
Geleneği
Tarihçi David Morgan, Arık Bökenin Moğollar arasında önemli fikirlerin sahibi olarak önemli bir yeri olduğunu belirtir. Bu fikirler, Kubilay iktidarında reddedilmiş ve tersine icraatlarda bulunulmuştur. Moğol asilleri, gelişkin Çin kültürüne tabi olarak yerleşik uygarlığın benimsenmesi olarak değerlendirilen Kubilay iktidarına karşı Moğol İmparatorluğunun merkezinin Moğolistanda olması gereği, Moğol göçebe hayatının devam ettirilmesi ve Çinin de diğer ülkeler gibi sadece sömürge olarak sömürülmesini savunmuşlardır. Arık Böke bu gelenekçi düşünüş tarzının fikir babalarından olarak kabul edilir. Muhalif fikirleri Kubilaya karşı uzun yıllar başkaldıran Kaydu Han tarafından devam ettirilmiştir. Arık Böke iktidardan tasfiye edilse de İlhanlı sarayında ve Yuan Hanedanının kuzey bölgelerinde etkisi hissedilmiştir. 1206-1635 yılları arasında var olmuş olan Börçigin hanedanına mensuptur.