Timur İmparatorluğu devrinde Aleviler

Timur İmparatorluğu devrinde Aleviler
Sultan Ebu Said Bahadir Hanın iktidardaki yeteneksizliğinden kaynaklanan huzursuzluklar ve İlhanlılara tabi ülkelerde ortaya çıkan siyasi çalkantıların sebepleri arasında Şii dailerin çok önemli rolleri mevcuttu. Hükumet-i Gürganiyyenin kurucusu olan Timurun tarih sahnesinde yer alması altıncı ve sekizinci hicri asırlar arasında resmi himayeler altında rahatlıkla hareket etmekte olan Şiʿa-i Batıniyye dailerinin faaliyetlerine cok ağır bir darbe indirmiş oldu. Timurun Maveraünnehre kurduğu bu hükumet bilakis Sünnilere yardımcı oldu.
Timurda Hanedan-ı Aleviyye sevgisi
Bilumum tarikat mensuplarında mevcud olan Alevilik duygusu Timurda da tüm kuvvetiyle yaşıyordu.
Halebe geldiğinde huzuruna giren alimlere Ali ve Muaviyeden hangisinin haklı olduğuna dair bazı sorular yöneltmişti. Şamı feth ettiğinde aralarında müverrih İbni Haldunun da bulunduğu bütün alimler kendini istikbal ettiler. Timur ahaliye karşı çok haşin davranmıştı. Şamlılar, Al-i Muhammede ve Aliye zulmeden Emevi halifelerinin tarafını tuttuklarından dolayı bugün Hakk Teala onların o vakit işlemiş oldukları cinayetlerini cezalandırıyor, demişti.
Tüzükatın çok önemli bir faslında Ali bin Eba Talib Merkedinin bulunduğu havaliye çok itina ederdim. Kerbela ve Bağdat taraflarını İmam Hüseyin, Abdul-Kadir-i Geylani, İmam-ı Azam Ebu Hanife ve diğer din adamlarının hatırı için çok severdim. Sari arazisinin ve diğer bazı şehirlerin varidatı İmam Musa el-Kazım, İmam Muhammed Naki, Salman-ı Farisi mezarlarına mahsustur. Tus havalisi varidatı İmam Ali er-Rıza mezarına aitti, diyor.
Timurun tasavvufi eğilimleri
Timur hükumetinin Sünni olmasına rağmen Şiiliğin etkileri altında uzun süredir yaşamış olan bu muhitler kendilerini ayni akidelerin tezahürlerinden kurtaramamaktaydılar. Bu nedenle bizzat Timur bile tasavvufi eğilimlerle tanışmıştı. Devrin büyük sofuları arasında yer alan Semerkand şeyhlerinden Şeyh Üryan ve Şeyh Zekeriyya adındaki zatların ayaklarına kadar gidip onlardan himmet talebinde bulunmuştu. Hatta "Büyük Tataristan Hanı Toktamış" Timura saldırdığında, Timur yanında bulunan sadattan İmam Berkenin duasını aldıktan sonra hücuma geçmiş ve Tataristanı fethetmişti. Bu arada Ermenistan Kralı Gorkini de sulha bağlayarak H. 806 / M. 1404 yılında Karabağa döndü.
Timurun oğlu Mirza Mehmed Sultanın Anadoluda vefat etmesi üzerine taziyete gelen İmam Berkenin de kısa bir süre sonra irtihali üzerine Timur derin bir kedere boğuldu. İki sene sonra Çin üzerine başlattığı büyük sefere başladığı anda Seyhun nehrini geçtiği, Çin sınırına yaklaştığı ve Otrara vardığı anda H. 807 / M. 1405 yılında vefat etti. Mumyalanan cesedi Semerkandda İmam Berke için yaptırmış olduğu türbeye defnolundu.
Fatih ve Yavuzdaki benzer tasavvufi itikatlar
Sadatta, manevi mevkilerinin yüksek olduğuna inanılan şöhret sahibi zevata saygı gösterilmesi ve hayır dualarının alınması o devirlerde yaşayan hükümdarların çoğunda hakim bir itikaddı. Fatihin İstanbul seferinde Hacı Bayram Veli halifelerinden Ak Şemsed-Dine gösterdiği hürmet ve iltifat tüm ayrıntılarıyla tarih kitaplarında bahsedilmektedir. Hatta Yavuz Sultan Selim, Mısır seferine giderken Şamda Camii Emevide inziva yaşantısı sürdüren Şeyh Muhammed Bedahsiyi Kadıasker Cafer Çelebi ile birlikte ziyaret ederek himmet dualarını niyaz etmişlerdi.
Timurun Batıniliğe karşı hasmiyane tavrı ve Batıniler aleyhine uyguladığı sert önlemler
Timurun Hanedan-ı Ehl-i Beyte karşı beslediği derin muhabbetlerini ifade eden hareketleri yine de Sünniliğin sınırlarının dışına çıkmıyordu. Bunun bir neticesi olarak, Mazenderan vilayetindeki Şiʿa-i Batıniyye hareketlerini sevk ve idare eden Seyyid Kıvamed-Din Meraşinin Oğulları H. 794 / M. 1392 yılında Timur tarafından tardedildiler. Şiʿa-i Batıniyye mensuplarının sığındıkları tüm kaleler tahrip edilerek bilumum dervişleri Harezm ve Taşkente sürüldüler. Mahan, Amül ve Sari yörelerinde ele geçirilen Batıniler de idam edildiler. Bir sene sonra da İsfahan civarındaki Şiʿa-i Batıniyye taraftarları ayni cezalara çarptırıldılar.
Timurun Anadoludaki Şii Türk aşiretlerini Turana tehciri
Timurun Ankara Savaşında Osmanlı Ordusunu mağlup etmesi neticesi buralara iskan edilmiş olanTürk aşiretleri Timurun oğlu Mirza Cihan Muhammed ve ümeradan Şeyh Nured-Din tarafından kuşatıldılar. Timur, Sizi asıl vatanınız olan Turana geri götüreceğim, dedi. Mihan Hicreti esnasında Caber Kalesinde Kayı Han'lılarla beraber Yurger, Koson, Kış Timur, Varsak, Kara İsa, Arez, Gündüz adındaki Ertuğrul Beyden ayrılmış olan aşiret beyleri Çukurovada yurt edinmişlerdi. Selçukluların ilk Anadolu istilalarıyla yürüyen ve iki yüz seneden daha uzun bir süredir buralarda yaşamakta olan Varsak, Ulus, İbramyialı, Kılaz ve Kubaş gibi daha birçok kabileler büyük telaşa kapıldılar. İçlerinde Timurun bu önerisini kabul etmeyen aşiretler, cebren Turana göç etmeye zorlandılar. Bu tehcirden kaçmaya muvaffak olanalar ise Uç Anadoluya doğru ilerlediler. Timur Kütahyadan otağını Gürcistana taşıyana dek de yerlerini hiç değiştirmediler.
Timurun tehcire tabi tuttuğu Alevi aşiretlerin yurtlarına geri dönmeleri
H. 807 / M. 1405 yılında Timurun vefat etmesi üzerine Türkistana nakledilmiş olan Aleviler de Harezme geldiler. İki yıldan daha uzun bir süre bu muhitlerde kaldıktan sonra ise döne dolaşa Osmanlı topraklarına geri geldiler. Oralarda konup göçleri enasında binbir türlü değişik akidelerin etkisi altında kaldılar. Selçuklular devrinden beri süregelen Şiilik telkinlerinin tesirleriyle pürüzleşmiş olan akideleri Harezm ülkesinde kaldıkları zaman zarfı içinde tamamıyla bu mezhebin nüfuzu altına girmeleriyle en son halini aldı. Dokuzuncu Hicri asırda, Harezmden Anadoluya geri dönen bu aşiretlerin yerleştikleri muhitlerde Şiʿa-i Batıniyye Babaları bir hayli nüfuza sahip bulunuyorlardı.
Timurun irtihalinden sonraki dönemde Şiʿa-i Batıniyye hareketleri
Dokuzuncu hicri asırda birçok Şiʿa-i Batıniyye mensupları İsfahan ve havalisinde olanca güçleriyle faaliyetlerini sürdürmektelerdi. Anadolunun aldığı siyasi manzaralar nedeniyle Şiiler en ziyade mesailerini Anadoludaki Türk aşiretlerinin arasında devam ettirmekteydiler. Bazı Babai Dervişleri bu akideleri yaymak maksadıyla Türk boyları arasında dolaşmağa devam etmektelerdi. Bilhassa halkın sade şiirler karşısında gösterdiği heyecanlı eğilimlerden güç alan Babailer, bu cephenin geliştirilmesine titizlikle özen gösterdiler. Şeyh Kuceci Tebrizi gibi tasavvufa bürünen şairler ve Baba Kemal Hucendinin manevi destekleriyle güçlenen Şiiler, Şeyh Safiud-Din-i Erdebilinin de büyük nüfuzunu arkalarına alarak Anadolunun dört bir yanını kuşatmayı başardılar.
İran'da Şiʿanın resmi devlet mezhebi haline dönüşmesi
On dördüncü asırda, Ali bin Şehabed-Din-i Hemdani ve Lutful-Lah Nişaburi ile Hurufiliğin kurucusu olan Fadlul-Lah Ester-Abadi Anadoluda Rafiziliğin yayılmasında en etkin rolü oynayan şahsiyetlerin başında gelmektelerdi. Sünni Timur Hükumetinin varisi olan Şahruh uygulamaya koyduğu en şiddetli tedbirlere rağmen bu cereyanın önünü almakta bir başarı sağlayamıyordu. Sonunda, H. 857 / M. 1453 yılında İrandaki dini hakimiyet bilumum Şiʿa mezheplerinin üstünlüğü altına girdi. Safeviyye Tarikatı piri ve ayni zamanda Şeyh Hamid Hamidud-Din-i Aksarayinin de mürşidi olan Hoca Alaed-Din-i Alinin devrinde Batınilik Safeviyye tarikatının bünyesine girdi. Bunun oğlu olan Şeyh Şah namıyla ünlenen Şeyh İbrahim zamanında ise Safevi Tarikatının mali yapısı epey güçlenmişti. Şii Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şahın tehditleri neticesinde İbrahimin oğlu Şeyh Cüneyd devrinde Karakoyunluların himayesi altına giren tarikat, bu yönetimin idaresi altında iken Şiʿanın İmamiye-i İsnaaşeriyye/Onikicilik mezhebini resmen kabul etmek zorunda kaldı. Bilhassa Keyumersin girişimleri neticesinde Rüstemvarların hakimiyetleri altında bulunan bölgelerde Şiilik tam manasıyla resmiyyet kazandı.
Şiilik propagandasının Anadoluda Alevilik üzerinde yarattığı etkiler
Seyyid Kasım Envarin neşriyat alanında yürüttüğü kuvvetli Şiilik propagandaları ve bütün müridleri aracılığıyla gerçekleştirdiği şiddetli etkiler, Sünni Hükumet-i Gürganiyeyi çok güç durumlara düşürmüştü. Şahruha süikasd tertiplemiş olan Ahmed Lur ile Fadlul-Lah Ester-Abadinin hemşirezadesi olan Hoca Aduded-Din de Seyyid Kasım Envarin müridlerindendi. Şiilikten ortaya çıkan yeni mezhepler arasında bulunan Hurufilik te yine bu ekibin yoğun gayretleri sayesinde zuhur etmişti.
Seyyid Ni'metul-Lah Gürgani (Şah Ni'metul-Lah-i Veli ) ile Seyyid Ali Hemedani müridleri bilhassa İran ve Azerbaycan yolu üzerinden bu akideleri etrafa yayarak Anadoluya gelmekteydiler. Seyyid Ali Hemedaninin Kutbud-Din Haydar hakkındaki medhiyelerinin dillerde dolaştığı bu devirde Anadoluya göç eden Seyyid Kasım Envarin müridleri Anadoluda halktan hem rağbet görmekte, hem de teveccüh ve iltifatlara mazhar olmaktaydılar.