Yüeçiler

Yüeçiler (Çince: 月氏, yuèshì veya ròushì, okunuşu yüe-şı veya ro-şı; Yuezhi Çince: 月支, yuèzhī ya da ròuzhī adıyla da bilinir; Eski Çincede: Tokwar), antik bir Orta Asya halkıdır.
Köken ve dilleri
Tarihçilerin çoğu Hint-Avrupa kökenli olduklarına ve tarihi kaynaklarda adı geçen Toharistanlılarla (Τοχάριοι) akraba olabileceklerine inanmaktadır. Alman doğu dilleri konusunda uzman dilbilimci Friedrich Schrader (1865-1922), Toharcayı Hint-Avrupa dil ailesinin bir alt kolu olan İndo (Hint)-Cermen bir dil olarak belirmekte ve Toharları da İndo-İskit halklardan saymaktadır. Yine Alman tarihçi ve Çin kültürü, tarihi vb. konularda uzman olan Otto Franke (1863-1946) ise Çin kaynaklarına dayanarak Toharları Yüe-tschidir (Yüeçi) olarak tanımlamaktadır. Bu tezlere göre Yüeçilerin konuştukları dil, Toharcanın B dil koludur.
Yüeçilerin ortaya çıkmaları
Yüeh-chih, Çinlilerin tarafından verilen bir isim olup Çincede Ay Soyu anlamına gelmektedir. MÖ 3. yüzyıldan evvelki Çin kayıtlarında kendilerinden Yu-zhi/Yü-chih, Yuzhi, Niushi/Niu-shih gibi adlarla da bahsetmişlerdir.
Çince kaynaklarda bu kadar farklı şekillerde adlandırılmaları, Çindeki her hanedanlığın tarihçileri tarafından eski tarihçilerin yazımlarından farklı bir şekilde ifade etme geleneğinden kaynaklandığı düşünülmektedir. MÖ 2. ve 1. yüzyıllarda yaşamış Çinli tarihçi Sima Qianın Çin tarihini anlattığı Shiji adlı eserinde başlarda farklı bahsetse de sonrasında bu kavimden "Yüeh-chi" olarak bahsetmeye başlamış ve bundan sonra da Çin kayıtlarında Yüeh-chi ismi standart olarak kullanılmaya başlanmıştır.
MÖ 7. yüzyıl ortalarında hayatını kaybetmiş olan ünlü Çin ekonomisti Guan Zhongun adına atfedilen Guanzi metninde, Yúzhī adında bir kabilenin Çinlilere yeşim taşı temin ettikleri yazılmaktadır. MÖ 2. ve 1. yüzyıllarda yaşamış Çinli tarihçi Sima Qianda Wuzhi olarak adlandırdığı Yüeçilerden Luo adlı bir tacirin Çinlilere at sattığı, bunun karşılığında da ipek alarak bunu Orta Asyanın ileri gelenlerine sattığı belirtmektedir ki bu da Yüeçilerin o dönemde İpek Yolu ticaretinde etkin rol oynadıklarını göstermektedir.
MÖ 3. yüzyıla (MÖ 299 kadar) tarihlenen bambuya yazılı Çin metninde, Zhou Hanedanı Munun düzenlediği seferi fantastik bir şekilde anlatılırken Yüeçilerin yurdunun, Ordos (Kansu)nun doğusunda ve Zhou topraklarının da kuzeybatısında olduğu şeklinde belirtilmiştir.
Sima Qianın kayıtlarına göre Yüeçiler o dönemlerde, günümüz Kansu eyaletindeki Dunhuang şehri ile Qilian Dağları arasındaki topraklarda yaşamaktaydılar. Ancak belirtilen alanda günümüze kadar arkeolojik kalıntı bulunmaması bu ifadenin yanlış olabileceği ya da Dunhuang şehri yerine Tanrı Dağlarının bir parçası olan Dunhong Dağının belirtilmiş olabileceği de iddialar arasındadır.
Tarihçiler arasında genel kabul ise Yüeçilerin genişleyerek Huanghe (Sarı Irmak)ın kuzeyinde Tieyenşan (günümüz Sincan Uygur Özerk Bölgesi) ve Tarım Havzası topraklarında yaşadığı şeklindedir.
Metenin Yüeçiler üzerine MÖ 203 yılında yaptığı sefer bilgilerine göre Yüeçilerin doğu sınırı o dönem, Sarı Irmakın Langchouda yaptığı kıvrımın batısında kalmaktaydı. Çin kayıtlarında bazen Yüeçiler ve diğer halkların bulundukları yerler belki de yanlış anlama ya da tercüme hataları gibi nedenlerle iç içe gibi görülebilmektedir. Burada unutulmaması gereken, antik dönemlerde Orta Asya halklarının çoğunlukla konar-göçer olmaları ve yoğun sınır çatışmaları nedeniyle sınırların oldukça değişken bir yapıya sahip olduğudur.
Hunlarla savaş 1. Büyük göçleri sonucunda bölünmeleri
Oldukça geniş bir coğrafyada hüküm süren ve güçlü bir konfederasyon şeklinde örgütlenen Yüeçiler bir süre sonra Çinlilerin Hiung-nu olarak adlandıkları Büyük Hun İmparatorluğu ile güç mücadelesine başladılar. Çin kayıtlarına göre Yüeçiler önceki dönemlerde Hiung-nulardan daha güçlü durumda olup hatta Teoman oğlu Meteyi onlara rehin olarak vermek zorunda kalmıştı. Büyük Hun İmparatoru Mete doğudaki Donghu tehdidini ortadan kaldırdıktan sonra gözünü güney-güneybatı komşusu olan Yüeçiler üzerine dikmiştir.
Yüeçiler MÖ 203 yılında Hunlara yenildikten sonra kuzey ve doğu hattındaki topraklarından tedrici olarak batıya doğru çekilmek zorunda kaldılar. Bu çekilme nedeniyle Yüeçiler de İskitleri daha batıya ve güneye doğru çekilmeye zorlamıştır. MÖ 177/176 gibi Metenin Sağ Bilge Beyinin Yüeçileri ağır bir yenilgiye uğrattığı bilinmektedir. Metenin oğlu Lao Şang döneminde (MÖ 174-161) Yüeçilere en öldürücü saldırı gerçekleştirilmiştir. Yapılan savaşlarda Yüeçiler en ağır yenilgilerini alarak kralları öldürülmüş ve bunun sonucunda da Kansu ve Tarım Havzasını içeren yurtlarından ayrılarak büyük grup (Dà /Büyük Yüeçiler) kuzey batıdaki Tanrı Dağlarının ve Issık Gölü kuzeyinde bulunan İli Nehri havzasına, daha küçük grup (Xiǎo/Küçük Yüeçiler) ise Tibet Platosuna göç etmek zorunda kaldılar. Tarihi kayıtlarda bu yenilginin büyüklüğünü ifade etmek için, Hun liderinin öldürülen Yüeçi liderinin kafatasından şarap kadehi yaptırdığı anekdotu da bulunmaktadır.
Usunlara yenilmeleri ve 2. Büyük göçleri sonucunda Baktriya bölgesine yerleşmeleri
Büyük Yüeçiler MÖ 165 ya da 162 gibi İli havzasına geldiklerinde buradaki Sakaları yenerek onları Parthia, Soğdiana ve Baktriyaya doğru güneye kaçmaya zorladılar. Ancak Yüeçiler de MÖ 132 yılında Hunlarla müttefik olan ve babasının intikamını almak isteyen Kunmo önderliğindeki Usunlar tarafından yenilgiye uğratılarak güneybatılarındaki Seyhunun kuzeyinde yer alan Fergana bölgesine kaçmak zorunda kaldılar. Birkaç yıl sonra Fergana Vadisi boyunca Sakaları bir daha sürerek Soğdianayı ele geçirmişler ve Baktriya topraklarına da yerleşmeye başlamışlardı. Karşılarında küçük şehir krallıkları gibi dağınık güçler bulunduğundan birkaç yıl içerisinde ana merkezleri Ceyhunnun kuzeyi olmakla beraber Baktriyanın tamamını ele geçirdiler. Çin elçisinin Yüeçileri Soğdianada MÖ 128 yılında ziyaret ettiği düşünüldüğünde, Baktriya topraklarına gelişlerinin 126 yılında olduğu kabul edilmektedir. Çin elçisi onları Hunlara karşı sefer düzenlemeye ikna etmeye çalışsa da bu isteğe riayet etmemişlerdir. Aynı Çin elçisi Yüeçilerin yaşadıkları ülkeyi tanımlarken, kuzeyinde K'ang-chü (Kangju) ülkesi, batılarında Parthia ve güneylerinde de Baktriya toprakları olduğunu belirtmektedir ki bu da Yüeçilerin göç halinde olduğu zamandaki durumu ortaya koymaktadır.
Yüeçilerin her göç hareketi özellikle Sakalar olmak üzere çeşitli kavimlerinde etkilemekte, bunun sonucunda da Orta Asya, Batı Türkistan, Hindistan ve Afganistanın kuzeyinde büyük bir kavimler göçü yaşanmıştır. Göçe zorlanan Sakaların saldırıları sonucunda Greko-Baktriya Krallığı yıkılırken, Sistan ve Kandeharın da içerisinde yer aldığı toprakları Sakaların eline geçirerek yerleşilmesiyle de bu coğrafyada Sakaların Memleketi anlamına gelen Sakastan Bölgesi ortaya çıkmıştır. Part İmparatorluğunun Parthia Bölgesi de Sakalar ile Yüeçilerle mi yoksa Sakalarla mı irtibatlı olduğu tartışmalı olan Toharlar tarafından yakılıp yıkılmıştır.
Kuşan İmparatorluğunu kurmaları
Yüeçiler Baktriya bölgesine geldikten sonra yavaş yavaş yerleşik düzene geçmeye başlamışlar ve burada İskender tarafından kurulmuş olan Helenistik yapıdan etkilenmeye başlamışlardır. Yüeçiler hakkında bir süre yeterli bilgi bulunmamakta olup Hou Hanshu adlı Çin kaynağına göre Baktriyadaki Yüeçiler beş ana kabile ya da yabguluk (eyalet) altında bölünmüştü. Yaklaşık 100 yıl sonra, bu beş kabileden biri olan ve daha sonraları Kuşan İmparatorluğunu kuracak olan Bedehşan hakimi Kouei-çouang (Guìshuāng ) kabilesi diğer dört kabileye üstünlük sağlayarak onları kontrol altına aldıktan sonra Parthia, Kabil, Kafiristan ve doğusunu ele geçirerek Hint-Yunan Krallığına da büyük oranda egemen oldular.
M. S. 30 yılında Yüeçi prensi Kujula Kadphises tarafından Kuşan İmparatorluğu kurulmuş, oğlu Vima Takto (Yen-Kao-tçen) zamanında da Pencapında içinde kaldığı Tianzhu olarak bilinen Kuzey-Kuzeybatı Hindistan topraklarına egemen olmuşlardır. Bu dönemden itibaren civar devletler tarafından Kuşanlar adıyla adlandırılan bu topluluk, Çinliler tarafından ise Büyük Yüeçiler olarak adlandırılmaya devam edilmiştir. Kuşanlar döneminde Yüeçilerin İpek Yolunun büyük bölümünü kontrol ettiği görülmektedir. Kuşhan Krallığı döneminde Yüeçiler; İran, Hellen, Hint kültürleri ile Budizmin inanç felsefesinden yoğun olarak etkilenmiş ve bunların karışımından oluşan bir kültür oluşturmuşlardır.
Kuşanlar, 2. yüzyıl ortalarında Orta Asyaya egemen olmuş Çinlilere saldırsalar da General Ban Chaoya yenilmişlerdir. Daha sonrasında ise yaşanan Hun isyanı neticesinde Çinin Orta Asyadaki etkisi azalınca Kuşanlar da Yarkent, Kaşgar ve Hotanı ele geçirdiler.
Sasaniler tarafından zayıflatılan Kuşhanlar, Ak Hun İmparatorluğu tarafından 375 yılında tarih sahnesinden silinmiştir. Uzun yıllardır İran, Hellen, Hint etkisinde kalan Büyük Yüeçilerde asimile olarak tarih sahnesinden silinmişlerdir.
Bazı tarihçiler Çin kaynaklarındaki bir takım ifadelere dayanarak Akhunları Yüeçi ırkından kabul etmektedir. Ancak Britanyalı arkeolog Aurel Steinin White Huns and kindred tribes in the history of the Indian north-west frontier adlı makalesinde Ak Hunları Türk olarak kabul etmekte bunu ispat eden tezler öne sürmektedir. Akhunların etnisitesi ne olursa olsun bunların Yüeçilerin oluşturduğu Kuşan topluluğu içerisinde yer aldığı ve dillerinde Toharcadan etkileşim olduğu genel olarak kabul edilmektedir.
Küçük Yüeçilerin durumu
Hiung-nu (Büyük Hun İmparatorluğu) hükümdarı Lao Şang döneminde (M. Ö. 174-161) yapılan savaşlarda Yüeçiler en ağır yenilgilerini alarak kralları öldürülmüş ve bunun sonucunda da küçük grup (Küçük Yüeçiler) ise Tibet Platosuna göç etmek zorunda kalmıştı. Burada tarihi Qiang halkıyla iletişime geçerek ya onlara sığınmışlar ya da Paul Pelliota göre onları yenerek egemenlikleri altına almışlardı. Bu küçük kolun yaşadıkları yer tam olarak Tibet Platosunda, Altun Dağlarının doğusundan Qilian Dağları civarındaki Kokonor (Qinghai ) Gölü çevresini kapsamaktadır ki söz konusu bölge günümüzün Çinghay eyaletinin büyük bölümüne tekabül etmektedir.
Han Hanedanının ünlü generali Huo Qubingin batıya doğru MÖ 121 gibi başladığı seferde, Gasun Nor (Juyan) adlı tuz gölünü geçildikten sonra Qilian Dağlarından itibaren Kanchouya kadar Küçük Yüeçi topraklarından geçtiği belirtilmektedir. Bu sefer esnasında K. Yüeçilerin belkide bir bölümünün Huangzhonga göç ettiği görülmektedir. Yüeçilerin bu dönemde büyük ihtimalle Hiung-nulara (Büyük Hun İmparatorluğu) tabi olarak yaşamaktaydılar. Sonraki yıllarda Küçük Yüeçilerin Huangzhong dolaylarına gittikleri görülmektedir. Sonuç olarak Küçük Yüeçiler bağımsız bir devlet kuramamış olup Hiung-nular (Büyük Hun İmparatorluğu) ile sonrasında da Çinlilere tabi olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir.
MS 60 ile 62 yıllarındaki Çin seferindeki kayıtlarda Küçük Yüeçilerin, Dunhuang güneybatısındaki Yangguan Dağ geçidinin batısında bulunduğu belirtilmiştir. Yaşadıkları yerler hakkında Çin kaynaklarında farklı yerlerin belirtiliyor olması bunların genel olarak dağınık küçük topluluklar şeklinde yaşadıklarını ortaya koymaktadır.
K. Yüeçiler, Hunlar üzerine MS. 89daki düzenlenen seferde Çinlilerin yanında yer almışlardır. Çinlilerin 159 da Batı Tibetlilere, 168/69 da da Şensi ve Kansu'daki Doğu Tibetlilere düzenledikleri seferde yanlarında yer aldılar. 184 yılında günümüzde Wuwei olarak adlandırılan Kansuya bağlı Liang Eyaletinde çıkan Liangzhou İsyanı ve devamında da Sarı Sarıklılar İsyanında Çin kralının karşısında yer aldılar. Bu dönemlerde günümüz Kumul(Hami) ve çevresinde küçük bir devlet kurdukları bilinmektedir. Ancak 214 yılı gibi bu bölge yeniden Çin denetimine geçti. Bundan sonra Çin kayıtlarında Küçük Yüeçilerden çeşitli şekillerde bahsedilmiştir. Ancak bunlar büyük oranda Çin ve Tibet halkıyla karışarak asimile olmaya başlamışlar ve kayıtlarda ara sıra adları geçmekle birlikte kültürleri son bulmuştur.