Ümmetçilik

Ümmetçilik veya Pan-İslamizm, Müslümanları tek bir İslam devleti altında veya İslami prensiplere sahip uluslararası bir örgüt altında birleştirmeyi savunan bir siyasi harekettir. Pan-İslamizm, Batılılaşma sürecine karşı mücadele etmek ve İslam'ın birleşmesini sağlamak amacıyla 19. yüzyılın sonlarında II. Abdulhamid tarafından başlatılmıştır.
Pan-İslamizm, örneğin Pan-Arabizm gibi pan-milliyetçi ideolojilerden farklılaşır; çünkü etnik köken ve ırkı birleştirici faktörler olarak görmeyerek, ummah'ı (Müslüman toplumu) bağlılık ve harekete geçme odağı olarak görür.
Pan-İslamist hareketin önde gelen liderleri, Jamal al-Din Afghani (1839-1897), Muhammed Abduh (1849-1905) ve Seyyid Raşid Rıza (1865-1935) üçlüsüydü; onlar, Avrupalıların Müslüman topraklarına yönelik penetrasyonuna karşı anti-emperyalist çabalar içinde aktif rol aldılar. Ayrıca, Müslümanların emperyalist hakimiyete karşı mobilize etmek için en güçlü kuvvetin İslami birlik olduğuna inandıkları için İslami birliği güçlendirmeye çalıştılar. İbn Suud'un Arap Yarımadası'nı fethinden sonra; pan-İslamizm İslam Dünyası genelinde güç kazandı. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında; pan-İslamistler, Nasserizm ve Baasçılık gibi Arap Dünyası'ndaki solcu milliyetçi ideolojilere karşı yarıştılar. Soğuk Savaş'ın doruk noktasında, 1960'lar ve 1970'lerde, Suudi Arabistan ve Müslüman Dünyası'ndaki müttefik ülkeler, komünist ideolojinin yayılmasına karşı mücadele etmek ve yükselen Sovyet etkisini sınırlamak için Pan-İslamist mücadeleyi önderlik ettiler.
Klasik doktrin
Kur'an ve İslam geleneğinde yer alan Arapça terim olan "Ummah", tarihsel olarak ırk, etnisite vb. faktörlere bakılmaksızın Müslümanları tümüyle ifade etmek için kullanılmıştır. Bu terim, klasik İslam alimleri tarafından siyasi anlamda da kullanılmıştır. Örneğin, al-Mawardi'nin "Ahkam al-Sultaniyyah" adlı eserinde Ummah'ın İmamet sözleşmesini tartışırken, "peygamberliği takip etmek üzere belirlenen" dini koruma ve dünya işlerini yönetme görevi olarak bahseder. Al-Ghazali de "Fadiah al-Batinyah wa Fadail al-Mustazhariyah" adlı eserinde siyasi anlamda Ummah'dan bahseder.
Aynı şekilde siyasi anlamda Ummah'dan bahseden Fakhruddin al-Razi'nin şu sözü aktarılmıştır:
Bazı bilim insanlarına göre, ideolojinin hedefleri İslam'ın erken dönemlerini - Muhammed'in saltanatı ve erken halifelik dönemini - özellikle İslam altın çağı olarak kabul edilen yılları model almaktadır. Çünkü bu yıllarda Müslüman dünya güçlü, birleşik ve yolsuzluktan uzak olarak kabul edilmektedir.
Tarihçe
Kökenler
Birçok bilim insanı, pan-İslamizm doktrinlerinin, İslam İberyası, Sicilya Emirliği, Barut İmparatorlukları (Osmanlı, Safevi ve Babür İmparatorlukları) ve birçok Müslüman sultanlık ve krallık dönemlerinde, Müslüman güçler tarafından Müslüman olmayan insanların varlığı ve istihdamıyla birlikte gözlemlenebileceğini ileri sürer. 18. yüzyılda, sıkıntısız İslami yenilenme için birden fazla hareket ortaya çıktı. Bunlar arasında Delhi'nin Shah Wali Allah'ı (1702-1763), Arap Muhammed İbn Abdülvehhab'ı (1703-1792) ve Nijeryalı Uthman dan Fodio (1755-1816) önde gelen üç dini reformcunun yeniden canlanma hareketleri, modern dönem Pan-İslamist düşüncenin öncüleri olarak geniş çapta kabul edilir. Sıkıntısız reform çağrılarına rağmen, bu hareketler Müslüman dünyanın uluslararası durumuyla politik olarak ilgilenmemişler ve Batı tehdidiyle mücadele etmek için kapsamlı pan-İslamist programlar geliştirmemişlerdir. Uluslararası bir İslam birliğinin canlanmasını talep etmedikleri için, fikirleri ve etkileri Batı Afrika, Arap Yarımadası ve Güney Asya'nın yerel bölgesel bağlamlarla sınırlı kalmıştır.
Çeşitliliklerine rağmen, 18. yüzyıl Müslüman reformcuları, ahlaki çöküşü kınayan ve kutsal metinlere dayalı dindarlığın canlandırılmasını talep eden ortak bir duruş sergilediler. Bu hareketlerden ilham alan 19. yüzyıl başındaki İslami reformcular, dönemin hızla değişen koşullarına uyum sağlamak için yeni stratejiler benimsediler. Önerdikleri yaklaşımlar, teknoloji aracılığıyla sağlanan Batı ideolojisinin toplumsal ilerleme açısından açık bir hayranlığıyla birlikte, idealize edilmiş İslam kültürünün ilahi kökenli üstünlüğü temelinde reddini de içeriyordu. Erken dönem sömürgeci Mısır'ın iki önemli bilgini olan 'Abd al-Rahman al-Jabarti (ö. 1825) ve Rifa'a al-Tahtawi (ö. 1872), bu entelektüel eğilimleri temsil ettiler. Rifa'a al-Tahtawi, birinciye örnek olarak gösterilirken, 'Abd al-Rahman al-Jabarti, ikinci, kutsal metinlere dayanan yaklaşımı temsil etti.
Yakın dönem
19. Yüzyılın sonları
Modern dönemde, Pan-İslamizm, Müslüman topraklarının sömürge işgaline karşı direnmek için Müslümanlar arasında birlik arayan Cemalüddin el-Efgani tarafından savunuldu. Efgani, ulusçuluğun Müslüman dünyasını böleceğinden endişe duyuyordu ve Müslüman birliğinin etnik kimlikten daha önemli olduğuna inanıyordu. Bazıları tarafından "liberal" olarak nitelendirilse de, Efgani anayasal bir yönetimi savunmamış, sadece "yabancılara karşı gevşek veya bağlı olan bireysel hükümdarların devrilmesini ve onların yerine güçlü ve vatansever insanların gelmesini" hayal etmiştir. Biyografisine göre, Paris merkezli gazetesinin teorik makalelerinin incelenmesinde "siyasi demokrasi veya parlamentarizmi destekleyen bir şey olmadığı" belirtilmiştir.
Afghani, yukarıdan devrimi savunan biri olarak tanınırken, öğrencisi olan Abduh (aynı zamanda bir Mason olan), dini ve eğitim reformları aracılığıyla aşağıdan devrimi desteklemeyi tercih etti. Abduh, al-Afghani'nin büyük etkisine rağmen, sonunda siyasi yoldan uzaklaşacaktı. Bunun yerine, daha etkili reform araçları olarak gördüğü eğitim alanında kademeli çabalara odaklandı. Afghani'yi ve pan-İslamist entelektüelleri politik faaliyetleri nedeniyle eleştirdi. Afghani, Abduh ile acı tartışmalar yaşadı ve onu sürekli olarak çekingenlikle suçladı.
20. Yüzyıl
İslam hukukçusu Muhammed Raşid Rida aynı zamanda açık bir anti-emperyalist ve İslam'ın erken dönemlerine duyduğu özlemle ilham alan bir radikal bir aşırıcıydı. Rida'ya göre, devlet destekli alimler, Müslüman Ümmetinde erken İslam geleneğinin canlanmasını ihmal etmişti. İslam topluluğunun birleşmesinin sadece İslam hukukunu uygulayan bir İslam hilafetinin geri getirilmesiyle mümkün olacağına inanıyordu. Etkili İslami dergisi El-Manar, anti-Britanya isyanını teşvik etmenin yanı sıra Selefi'nin ilkelerine dayanan İslami canlanmayı destekledi. Kendini Afghani ve 'Abduh'un pan-İslamist faaliyetinin halefi olarak konumlandıran Rida, Araplar tarafından yönetilen İslam hilafetinin yeniden kurulmasına ve Müslümanların reforme edilmesine dayalı bir pan-İslam projesi çağrısında bulundu. 1920'lerde Rida, ünlü eseri el-Hilafa av al-İmama al-'Uzma ("Hilafet veya Yüce İmamet") adlı kapsamlı İslami devlet doktrinini formüle etti ve Müslümanları, ulusçuluk yerine imana dayalı bir siyasi sistem inşa etmeye çağırdı. Rida, Müslümanlar arasında yükselen Batı fikirlerine karşı çıktı ve sadece İslam'a dönüşün modern çağda Müslümanların hak ettiği yeri geri getireceğini savundu. Rashid Rida ve ortakları tarafından yönetilen pan-İslamcı ağlar, sonraki İslamcı hareketlerin gelişiminde merkezi bir rol oynadı. Rida'nın Salafiyya hareketi, İslami yasaların kurulmasını içeren sosyo-politik bir kampanya yürütmek için pan-İslamist dayanışma savundu. Birinci Dünya Savaşı'nı takiben, Rida ve öğrencileri seküleristler ve ulusalcıların en büyük rakipleri haline geldi ve demokratik fikirlerin tüm biçimlerini şiddetle eleştirdi. Pan-İslamist vizyonunu ifade ederken, Rashid Rida 1902'de El-Manar'da şunları yazdı:"Özetle, İslami birlik olarak kastettiğim şey, alimler ve önde gelen kişiler arasındaki liderlerin (ahl al-Hal wal-'aqd) bir araya gelerek, köklü İlahi Kanun temellerine dayanan, zamanın ihtiyaçlarıyla uyumlu, kullanımı kolay ve anlaşmazlık içermeyen bir hüküm kitabı derlemeleridir. Ardından, Yüce İmam, Müslüman yöneticilere onu uygulamalarını emreder (al-'amal bihi)."Pan-İslamist hareketin yükselişinin önemini değerlendirmek amacıyla Lothrop Stoddard, 1921 tarihli "İslam'ın Yeni Dünyası" adlı kitabında Pan-İslamik basının büyümesini inceledi ve "1900 yılında tüm İslam dünyasında 200'den fazla propagandist dergi olmadığını" belirtirken, "1906 yılında 500'e, 1914 yılında ise 1000'den fazla dergi olduğunu" ifade etti.
Osmanlı İmparatorluğu'ndan sonraki dönem
1924'te Hilafetin kaldırılmasından sonra, Pan-İslamcılık, Rashid Rida'nın fikirlerinden ilham alan gelenekçi ve reformist İslam hareketlerinin Müslüman kitlelerini harekete geçirdi. Rida'nın önderlik ettiği Reformist hareketler, daha da köktenci ve kelamcı hale gelerek, Salaf döneminin idealize edilen dönemine bağlılığı vurguladı ve kaybolmuş gelenekleri canlandırmaya çalıştı. Rashid Rida'nın sosyo-politik görüşleri, reformist, Selafi ve Pan-İslamist hareketlerin doktrinlerinin birleşimini simgeliyordu. 1920'lerde Rida ve onun Selefi müridleri Genç Müslüman Erkekler Derneği (YMMA) adlı etkili bir İslamcı gençlik örgütü kurmuşlardır; bu örgüt, liberal eğilimlere ve Batı kültürüne karşı saldırıları öncülük etmiştir. Bu, çeşitli İslamcı devrimci hareketlerin büyümesi için uygun koşullar sağlamıştır.
Post-koloni dünyada erken dönem Pan-İslamcı hareketin evrimi İslamcılıkla güçlü bir şekilde ilişkilendirilmiştir. Sayyid Kutub, Abul Ala Maududi ve Ayetullah Humeyni gibi önde gelen İslamcılar, İslam'ın yeniden birleşip güçlü olması için geleneksel Şeriat hukukuna dönülmesinin gerekliliğini vurgulamışlardır. Radikal İslamcılık, 7. yüzyıla, Hariciler'e kadar uzanır. Temelde politik bir konumdan hareket ederek, onları ana kol Sünni ve Şii Müslümanlardan ayıran aşırı doktrinler geliştirdiler. Hariciler, diğer Müslümanları kafir ilan ederek onları ölümle cezalandırma yolunda radikal bir yaklaşım benimsemeleriyle özellikle dikkat çekmişlerdir.
II. Dünya Savaşı'nı takip eden sömürgecilik karşıtı dönemde, İslamcılığı ulusçuluğun gölgesinde kalmış ve ulusçuluğu İslam'a aykırı olarak nitelendirmiştir. Arap dünyasında seküler pan-Arap partiler - Baas ve Nasserist partiler - neredeyse her Arap ülkesinde kollar açmış ve Mısır, Libya, Irak ve Suriye'de iktidara gelmiştir. İslamcılar ciddi bir baskıyla karşı karşıya kalmış; önde gelen düşünürü Sayyid Kutub hapsedilmiş, işkenceye tabi tutulmuş ve daha sonra idam edilmiştir. Mısır Devlet Başkanı Nasser, Müslüman birliği fikrini Arap milliyetçiliğine bir tehdit olarak görmüştür.
1950'lerde, Pakistan hükümeti diğer birçok Müslüman ülke gibi Müslüman işbirliğini destekledi, ancak Pakistan'ın çabaları, Bağdat Paktı'na katılımı ve Filistin-İsrail çatışması bağlamında pro-batı dış politikasıyla karmaşık hale geldi, ancak daha sonra ilişkiler çok daha iyi hale gelecekti. Birçok Müslüman ülke, Pakistan'ın diğer Müslüman devletlerle ilişkilerde batılı güçlere yardım etmek amacıyla Müslüman dünyasının liderliğini arzuladığından şüpheleniyordu.
Altı gün savaşı
Altı Gün Savaşı'nda Arap devletlerin ordularının yenilgisinden sonra, İslamcılık ve Pan-İslamizm, milliyetçilik ve pan-Arabizmle olan göreceli popülerlik konumlarını tersine çevirmeye başladı. 1960'lı yıllarda Müslüman dünyasındaki siyasi olaylar, birçok Müslüman devletin önceki fikirlerini değiştirmesini ve Pakistan'ın Müslüman birliği hedefine olumlu yanıt vermesini sağladı. Nasser, pan-İslamcı bir platforma karşı olan tutumunu terk etti ve bu gelişmeler, 1969'da Rabat'ta Müslüman devlet başkanlarının ilk zirve konferansını kolaylaştırdı. Bu konferans daha sonra İslam İşbirliği Teşkilatı adıyla kalıcı bir kuruma dönüştü.
1979 sonrası: İran İslam Devrimi ve Afgan cihadı
1979'da İran Devrimi, Şah Muhammed Rıza Pehlevi'yi iktidardan düşürdü. On yıl sonra, 1989'da; Afgan mücahitler, Amerika Birleşik Devletleri'nin desteğiyle, Sovyetler Birliği'nin desteklediği sosyalist iktidarı Afganistan'dan başarılı bir şekilde çıkardı. Maududi ve Müslüman Kardeşler gibi Pan-İslamist Sünni Müslümanlar, en azından uzun vadeli bir proje olarak yeni bir hilafetin kurulmasını benimsedi. Şii lider Ruhullah Humeyni de birleşik İslam üst-devleti fikrini benimsedi, ancak devleti (Şii) bir fıkıh alimi tarafından yönetilen bir liderin önderliğinde görmeyi arzuladı.
Bu olaylar, İslamcıları dünya genelinde harekete geçirdi ve Müslüman halkın desteğini artırdı. Orta Doğu genelinde ve özellikle Mısır'da, Müslüman Kardeşler'in farklı kolları, seküler milliyetçi veya monarşik Müslüman hükümetlere büyük ölçüde meydan okudu. Pakistan'da Jamaat-e-Islami, popüler destek gördü, Cezayir'de FIS partisinin ise 1992'de iptal edilen seçimleri kazanması bekleniyordu. Sovyetler Birliği'nin çöküşünden bu yana, Hizb-ut-Tahrir Orta Asya'da Pan-İslamist bir örgüt olarak ortaya çıktı ve son beş yılda Arap dünyasından bir takım destekler elde etti.
Eski Türkiye başbakanı ve Milli Görüş hareketinin kurucusu Necmettin Erbakan, Pan-İslamizm'e son zamanlarda destek veren bir isimdi. İslam Birliği fikrini savundu ve hükümeti döneminde Türkiye, Mısır, İran, Pakistan, Endonezya, Malezya, Nijerya ve Bangladeş ile birlikte 1996 yılında G8'e karşı D-8'i kurarak bu hedefe doğru adımlar attı. İddia edilene göre Erbakan'ın amacı, tek bir para birimi (İslam Dinarı) ile benzer şekilde ekonomik ve teknolojik işbirliği aracılığıyla Müslüman ülkelerin aşamalı birliğiydi. Ortak havacılık ve savunma projeleri, petrokimya teknolojisi gelişimi, bölgesel sivil havacılık ağı ve demokratik değerlere aşamalı bir anlaşma gibi unsurları içeriyordu. Örgüt, cumhurbaşkanı ve bakanlar düzeyinde toplantılar yapmasına rağmen ve orta düzeyde işbirliği projeleri günümüzde de devam etse de, örgütün aktifliği 28 Şubat sürecinin sonrasında Erbakan hükümetinin istifa etmesiyle sona erdi.