Yedicilik

Yedicilik ya da Arapça orijinal ismiyle Sebiyye/İmamet (İsmaili i'tikadı); Batıni-İsmailiyye i'tikadının İmamet kuramını tanımlamakta kullanılan bir tabir olup, İsmaililik mezhebinden olmayan diğer Şiʿi-Batıni i'tikatlar ile Hasan bin Sabbah'ın "Melahide-i Batıniyye" i'tikadı için de geçerlidir. Irak kıtasında filen Şiʿa-i Batıniyyeyi teşkilatlandıran Meymunul-Kaddahdan itibaren zamanımızdaki Hindistan Batınilerinin reisi ve Nizari İsmaililerinin mukaddes makamının Sahib-i Azamları olan Ağa Hanlara gelinceye kadar geçen on üç asırlık Batınilik tarihini topyekün mütalaa etmedikçe bu önemli harekatın ortaya çıkardığı mezhebe dair hakiki bir fikir elde etmek mümkün değildir.
Batınilik Hareketi
Batınilik Hareketi Mısırda Fatımi Halifelerinden Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lahtan, İranda Hükümet-i Melahideyi kuran meşhur Hasan bin Sabbahın Elemut Devletindan, Suriye Batıniler Reisi Raşidud-Din Sinanın ikamet ettiği Misyaf Kalesinden, Anadaoluda bütün Batınilerce üstad-ı azam mertebesine yükseltilmiş olan Hallac-ı Mansur, Ebul Vefa Harezmi, Baba İlyas Horasani, Hacı Bektaş Veli ve FadlAllah Ester-Abadiden İmadüd-Din Nesimiye kadar süregelen uzun bir yolda yürüyen şahsiyetlerden, bilumum Afrika Batıniliğini idare eden İbn-i Meserretten, Hindistan Batıniliğini meydana getiren Ahmed bin Keyyalden, ve Türkistan Batıniliğini kuran Nasır-ı Hüsrevden oluşan koca bir teşkilatlanmanın ürünü olarak vücuda gelmiştir.
Şiʿa-i Batıniyye teşkilatının kökeni
Bir taraftan eski İran ruhu ve perestişkarlığı ile Arap hariciliği, kendi siyasi ihtiraslarını tatmin amacıyla kutsi birer hakikat şeklinde sundukları masalları, uydurdukları efsane ve hurafeleri, Şiiliğin umumi çatısı altında kaynaşan tarikat ve mezhepler aracılığıyla Türk toplumlarının itikatlarının içine sokmayı başarmış, onları ruhi bünyelerinden yaralayarak yüzyıllar boyunca gelişme ve ilerlemelerine engel olmuş, ve en nihayetinde de onları İslamiyetin saf ve gerçek iman ve itikadından uzaklaştırmayı başarmışlardır. Diğer taraftan da mistik ve felsefi nazariyat vasıflarıyla bir takım tarikatlerin tanıttığı efkarın temsilcisi konumunda bulunan, ve gün geçtikçe de göçebe Türk kavimleri üzerindeki etkilerini arttıran Rind, Kalender ve Babalar, bilumum Şiʿa-i Batıniyye mezheplerinin Türkler arasında yayılmasında başrolü oynamışlardır.
İslamın hudutlarının gün geçtikçe genişlemesi neticesinde Zerdüştiler, Maniler, Harran Sabiileri, Yunan felsefe sisteminin takipçileri, Keldaniler, Irak Nebtileri, Asur dinlerinin kalıntıları ve Şamaniler hep Batıniliğin itikadi hudutları içerisine dahil edilmiş bulunuyorlardı. Türkler arasında yüzyıllarca sönmeden süregelen bu akidelerin ilk kaynakları da Alevi-Batıniliğinin yönetim merkezlerine bağlı bulunmaktaydı. Tüm Alevi-Batıni mezheplerinin temellerini oluşturan bu önemli yolun kökenin başka dinlerin şemsiyesi altında barındığı ve İslamiyetin bünyesine daha sonradan nüfuz ettiği anlaşılmaktadır. Karamita, İsmailiyye, Sebiyye, Muhammeriyye, Mübeyyeza (El-Mukannaʿiyye), Nizariyye, Sabbahiyye ve Melahide-i Batıniyye gibi daha bir takım isimler de ayni Batıni-Alevilik teşkilatının çeşitli muhitlerde aldıkları değişik namlar arasındadır. Batılılar ise doğuda Melahide-i Batıniyye olarak adlandırılan kola Haşşaşiyon / Assassins adını vermişlerdir.
Şiiliğin ve Batıniliğin mahiyeti meselesi
Bu konuda ortaya atılmış birkaç kuram bulunmaktadır:
Arap ordularına karşı siyaseten başarı sağlayamayan ve ağır yenilgilere uğrayan İran, İslamın vahdetini bulandırmak ve çeşitli muhalif mezhepler icat ederek aksül-ameller ortaya çıkarmak suretiyle mukabele etmekte gecikmemiştir. Bu teze göre Şiilik ve Batınilik İslamın ruhuna muhalif olup, sırf onu içinden baltalamak için İranın yapmış olduğu bir nevi intikam hareketidir. Bu savı daha bilimsel bir platforma taşımak isteyenler ise ırkçı bir görüşe başvurarak, Sami Ruh ile Ari Ruh arasında meydana gelen bir iktidar mücadelesi neticesinde, Sami dehanın ürünü olan İslamiyetin İranda kendine özgü yorumlanarak önce Şiilik ve daha sonra da Batınilik şeklini aldığını öne sürmekteydiler. Bu ırkçı kuram, kurucusu Comte de Gobineau tarafından savunulmuştur. Şiiliğin tasavvuf maskesi altında İslamiyetin içerisine yerleştirildiği kuramı ise Frederich Delitzsche tarafından iddia edilmekteydi. Bu bilim adamlarından başka, Şiiliğin ve Batıniliğin Arap istilasına karşı ari kavimlerin, bilhassa da İranlıların ortaya çıkardığı ırki, lisani ve milli tepkiler olarak gösteren ve bu kuramın yayılmasına hizmet eden diğer batılılar arasında Ernest Renan, P. Lagarde, Reitzenstein, Edgard Blochet ve E. B. Browne isimlerini saymak mümkündür.
Yukarıda bahsedilen batıda bir hayli taraftar toplamış olan bu akım Türkiyede de uzun süre kabul görmüştür. Bir ateşkedenin duvarları dibinde zelilane beklemek, Hind ve İran gibi uyuşukluk ve hulya yağdıran çevrelerde pek olağan karşılanan şeylerdi. Türkler, Hind ve İranda olduğu gibi hulyai ve istiğraki hayattan bir şey anlamıyor, meskent telkin eden akidelere pek itibar göstermiyorlardı. İslam alemini kavuran bu elim buhranın kaynağı İran tarafları ve bilhassa da Deylem havalisiydi. Başlangıçta, Professör Fuad Köprülüde bu görüşü destekleyenler arasında yer almaktaydı.
Buna karşın Baha Said tamamıyla aksi görüşü savunmaya başlamıştı. O, Bektaşilik ve Kızılbaşlık gibi Anadoludaki tarikat ve mezhep hareketlerinin kesinlikle İran kaynaklı olmadığını, aksine bu akımların eski Türk itikatlarıyla ilişkili olduğuna inanmaktaydı. Daha sonra, Professör Fuad Köprülü de ayni fikri geliştirerek Pariste verdiği konferanslarda esas tez olarak savunmaya başladı.
Şiiliğin bir İran aksül-ameli olduğu fikri uzun zamandan beri tenkit edilmiş bulunmaktadır. Louis Massignona göre, Miladi On İkinci asırda İran nüfusunun ve kültürünün çoğunluğunun Ari olduğu şeklindeki ispatı mümkün olmayan fikirden yola çıkıldığından dolayı, bu kuram bazı hususi halleri yanlış açıklamak hatasına düşmüştü. Aslında İslam Rafıziliği gibi arzedilen Şiilik İrana saf Arab ırkından gelmiş olup, Kufeden Kumma göç eden kabileler tarafından etrafa yayılmıştır. Saf İran ırkından olan Kürtler ve Afganlar ise daima Şiiliğe muhalif kalmışlardır.
Şiʿa-i Batıniyye mezhebinin akideleri
Eshab-ı Şek adı verilen avam mezhebin siyasi kimliği ve taşıdığı dini akideler hakkında herhangi bir fikre sahip değildi. Mezhebin asıl amacı ve gayesi sadece yüksek makamları işgal etmekte olan dailer tarafından bilinmekteydi. Davetler dokuz mertebeye ayrılmış olup davetçiler de bu taksimata göre hareket etmeğe mecburlardı. Bu arada, Batıniler tarafından ortaya bir de İmam-ı Muhtafi meselesi atılmıştı. Bu kurama göre, Dünya hiçbir zaman imamsız kalamaz ve de kalmayacaktır. İmamet Aliden İsmail bin Ca'fer el-Mubareke gelinceye dek hep aşikar iken, İsmail bin Caferden sonra ise hep gizli kalacaktır. Bu yeni kuram aracılığıyla Şiʿa-i Batıniyye Mezhebi bir nevi kendi yolunu imam silsilesi açıkça belirgin olan Batıni İsmailiyye mezhebinden de ayırmış bulunmaktaydı. Aslında, bu fikirde İran kisralarının muhteşem makamları saklıydı. Alinin torunu Ali Zeyn el-Abı-Dinin annesinin soyunun İran hükümdarlarından oluşu, ondan gelen nesil vasıtasıyla İraniliğin merkezine işaret etmekteydi. Şiʿa-i Batıniyye Teşkilatının güçlenmesi üzerine ʿAbd Allah İbn-i Meymun da artık Araplara karşı olan nefretini gizlemeye gerek görmemekte ve el altından Ehl-i Beyti imha siyaseti izlemekteydi.
Yediciler ve Fatımi İsmailileri
Abbasiler devrinde (M. 750 M. 1258) çeşitli Şiʿa fırkaları tarafından yönetime karşı gizli bir muhalefet hareketi tertip edilmekteydi. Bu muhalefet gruplarının arasında Ön-İsmaili topluluklarının destekçilerinin en tanınmışlarından olan Mubarekiyye adı verilen topluluk ta yer almaktaydı. İsmaili düşünce sistemine göre, İmam Caʿfer es-Sadık (M. 702 765) ikinci oğlu olan İsmail bin Ca'fer el-Mubareki (M. 721 755) İmamete veliaht olarak tayin etmişti. Bununla beraber, İsmail babasından evvel vefat etti. Bazıları onun gizlendiğini iddia ettiyseler de, Ön-İsmaili fırkaları onun ölümünü kabul ettiler ve İsmailin en büyük oğlu olan Muhammad bin İsmaili (M. 746 809) imamları olarak tanıdılar. Muhammad bin İsmail, mensuplarının çoğu Küfede oturan Mubarekiyye Fırkası ile olan alakasını tüm yaşamı boyunca sürdürdü.
İsmail bin Cafer el-Mubarekin yedinci ve sonuncu imam olduğuna inananlar Yediciler veya Yedici İsmaililer olarak tanımlandılar. M. 809 yılında Muhammad bin İsmailin vefatı üzerine Mubarekiyye Fırkası da ikiye ayrıldı. En önemli ve faal kolunu Karmatilerin oluşturduğu Yediciler, İsmail bin Cafer el-Mubarekin oğlu olan Muhammad bin İsmailin gizlenen Mehdi olduğuna ve bir gün adalet dağıtmak üzere tekrar ortaya çıkacağına inandılar. Muhammad bin İsmailin öldüğünü kabul eden ve daha sonraki yıllarda Fatımi İsmailileri olarak ortaya çıkan küçük fırka ise günümüzde mevcut olan çağdaş İsmaili mezheplerinin oluşumuna öncülük ettiler. Böylece, gizlendikleri yerleri ve isimleri bilinmeyen imamların yönetimi altına giren İsmailiyye mezhebi, kendi i'tikatlarını Dailer Davetçiler aracılığıyla ana karargahları olan Suriyeden etrafa yaymağa başladılar. Bu hadise, daha sonraları Mustalilik kolunun yayılmasında etkin bir araç haline dönüşecek olan Davah hareketinin ruhani başlangıcına işaret etmekteydi.
İlmu-Cifrin icadı
Arap ruhunu kendi içinden ağır bir şekilde yaralamağa yönelik çok önemli bir projenin uygulanmasında rol üstlenen Ebul-Hattab Mehmed bin Zeyneb adında çok zeki bir köle, gelecekte vuku bulacak hadiseleri önceden kestirebilmeye olanak sağlayan bir ilmin esrarına vakıf olduğu iddiasıyla, müphem ve esrarlı fikirler üzerinde merak uyandırmağa pek müsait bir muhitte, Beni Esed" havalisinde ortaya çıktı. Ebul-Hattab Mehmed bin Zeyneb elinde bulundurduğu bir kuzu derisinin üzerinde yazılı birtakım işaret ve harfler vasıtasıyla gizemli bir ilmin keşf ve istihracından yararlandığını anlatmakta ve bu ilmin kendisine İmam Caʿfer-i Sadık tarafından öğretildiğini de eklemekteydi. İşte doğuda huruf ilminin temelleri arasında yer alan esrarlı bilgilerin başında gelen Cifr İlmi esasta bu kuzu derisine yazılı olan şeylerden meydana gelmekteydi. Bu karmakarışık ilimden hiç kimse bir şey anlamadığı gibi İmam Caʿfer-i Sadık ta hadiseden bihaberdi. Durum berraklığa kavuşur kavuşmaz Ehl-i Beytin riyasetini temsil eden Caʿfer derhal Ebul-Hattab ile hiçbir alakası bulunmadığını ilan etti.
Şiʿa-i Batıniyye teşkilatındaki gizlilik derece ve mertebeleri
Birinci mertebede bulunan bir adam tam zahid ve muttaki rolünü alırdı. Kendini tecessüsle izleyenlere karşı onların meraklarını daha da tahrik ederek ve kendisinin de ibadette aşırı derecede yüksek bir makama erişmiş olduğunu ispatlamak maksadıyla hep gözleri yaşlarla dolu olarak ve şüpheyi davet edecek cevaplarla karşılık verirdi. Bireylere anlatılan hikaye her seferinde İslamın sahip olduğu ruhu anlamanın ve dinin esaslarına vakıf olmanın hiç de zannedildiği kadar kolay olmadığı ve bu sırrın ancak halis Müminlere keşfolunabileceği anlatılmaktaydı. Muhatap alınan kişi önce kendisine yöneltilen şüphe uyandıran suallerle şaşırtılmakta ve hayatı müddetince aklından bu tip suallerden bir tanesini bile geçirmemiş olan kişi heyecanlı bir şekilde kendisine yöneltilen bu suallerin yanıtlarını, mana, ve sebeplerini anlama arzusunu göstermesi halinde, bunun evvela verilecek bir ahid ile misaktan sonra mümkün olabileceği kendisine bildirilmekteydi. Kabul edilmesi halinde derhal mezhebin kaideleri anlatılmakla beraber yeni salikten bir miktar da para talep olunmaktaydı. Dainin muhatabındaki alaka ve duyguları zayıf görmesi halinde ise aşıladığı şüpheli fikirler arasında soru soran şahsı dehal terk etmektedir.
İkinci mertebede bulunanlara ise daha değişik bir yönden hitap edilmekteydi. Burada şahsa eski alimlerin akidelerini kabullenmekle insanlığın büyük bir delalet içerisine düşeceği ve ilahi hakikatin sırrının ancak imamlara bahşedilmiş bir ayrıcalık olduğu söylenmektedir.
Üçüncü derecede bulunanlara Şiʿanın diğer fırkalarında olduğu gibi imamların adedinin on iki olmayıp yedi olduğu, yedi adedinin kudsiyeti ile bütün temsiliyetin Batınilik dininin kurucusu olan yedinci imama ait olduğu bildirilir.
Dördüncü mertebeye erişebilenlere ise kadim dinlerin kamilen ilga edildiği ve bu yedi imamın birer de yardımcısı olduğu ve bunların dini yaymakla ve yüceltmekle görevlendirildikleri anlatılır. Peygamberlere Natık ve yardımcılarına da Samet İmam unvanı verildiği söylenir. Her yedi Samet silsilesinin sonunda bir Natık gönderildiği ve böylece dinin sürekli olarak geliştirildiği söylenir. Ademden ve oğlu Şitten itibaren altı NatıkSamet silsilesinden sonra (NuhSam), (İbrahimİsmail), (MusaHarun), (İsaŞemun), (Muhammed bin ʿAbd AllahAli bin Eba Talib), (Muhammed bin İsmail (Meymunul-Kaddah)ʿAbd Allah İbn-i Meymun ve Oğulları) ile hitam bulan Natıklar ve Sametler silsilesi ile sürmektedir. Gözle görülen eşyanın tasavvufi manalarını kaldıran İbn-i Meymundur ve herkes ona itaatle yükümlüdür. Muhammedden sonra bir peygamber daha gelecektir. Bu itikatları tamamıyle kabullenmiş olan bir Batıni artık İslamiyetle olan alakasını tamamen koparmış durumdadır.
Beşinci mertebede bulunanlar, Semavi nassların açıklamaları ile hadislerin tamamının uydurma olduğuna inanmakla yükümlüdürler. Müntesibin buradaki ruh hali milliyetine göre de değişmektedir. İranlı ise ona Arabın çok cahil bir çöllü olduğu fikri, yok eğer müntesip ırken bir Arap ise ona karşı da Arap milletinin mağrur damarlarını tahrik etmek suretiyle başka bir cepheden yaklaşılarak kendisinin diğer bütün kavimlerin hepsinden üstün bir efendi konumunda olduğu söylenmektedir.
Altıncı dereceliler dini tekliflerin kamilen refedilmiş olmakla birlikte, sadece milletlerin ananelerine hürmeten bunlara değer verildiği, yoksa aklı belirli ve sınırlı gayelere ulaştırmak amacıyla anlatılan bu öğretilerin bütün önem ve değerlerinin aslında bir hiç olduğu açıklanır.
Arda kalan üç mertebenin mensupları ise pek azdır. Hele dokuzuncu mertebede bulunanlar sadece dai azamlardır. Bu makam Fatımilerden Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lah, Hükümet-i Melahidenin banisi olan Hasan bin Sabbah ve Suriye Batınilerinin Reisi Raşidud-Din Sinan, Afrika Kıtası Batınilerini yöneten İbn-i Meserret, Pamir Aleviliğinin kurucusu Muined-Din Nasır-ı Hüsrev, Hindistan Batıniliğinin yaratıcısı Ahmed bin Keyyal ve Attaş gibi Alevi-Batınilik tarihinde nam kazanmış olanlara mahsustur. Hatta Batıni-İsmaililer arasında çok meşhur olanlar dahi daha aşağı derecelerde kalmıştır.