Seffâh

Seffah veya Ebü'l-Abbas Seffah (), Emevi hanedanının yıkılmasına neden olup Abbasiler devletinin kurulmasıyla 750-754 döneminde ilk Abbasi halifesi olarak hüküm sürmüştür. "Seffah" kendine verilen bir lakap olup Arapça'da "kan dökücü" anlamına gelmektedir.
Halifelikten öncesi
Ebul-Abbas, Haşimoğulları kabilesinin başkanı idi. Bu kabilenin geçmişini Muhammedin dedesi Abdülmuttalib bin Haşimin babası olan Haşim bin Abdümenafa ve ondan da peygamberin amcası olan Abbas bin Abdülmuttalib'e dayanmakta idi. Haşimoğulları kabilesi dördüncü halife olan Ali bin Ebu Talibe destek sağlamışlardı. Hem Sünniler hem de Şiiler tarafından kabul edilen birçok hadise göre, Muhammedin de bağlı olduğu sülalenin mensupları arasından zaman zaman bir başka büyük yol gösterici dini lider, Mehdi olarak ortaya çıkacak idi. Büyük arazileri ele geçirip idare etmekte olan Emevi halifeleri, özellikle son halifeler, bu arazi ve ülkelerde yaşayan ve Arap asıllı olmayan ve hatta Arap asıllı ama tanınmış Arap aşiretlerine bağlı olmayan halka karşı uyguladıkları ayrım gösteren siyasetleri biraz yumuşatmayı tercih etmişlerse de Emeviler ülkesinde yaşayan ve Arap olmayan halk arasında büyük bir hoşnutsuzluk bulunmaktaydı. Emeviler ise, bu hoşnutsuzluğu ortadan kaldırıcı politikalar uygulamaya yanaşmaz bir görüntü vermekteydiler.
Bu halk hoşnutsuzluğunun çok iyi bir göstergesi güney Irak'ta bulunan Kufe'de Emevi halifesi Hişam bin Abdülmelik döneminde çıkan bir büyük ayaklanma idi. 736'da bu şehrin çok büyük çoğunlukla Şii olan halkı Banu Haşim sülalesineden olan ve Muhammed'in torunu ve Ali'nın da oğlu olan Hüseyin Seyyidus-Şuheda'nın torunu Zeyd bin Ali'nin başını çektiği bir ayaklanmaya katılmışlar ve şehri ellerine geçirerek 740'a kadar kendi idareleri altında tutmuşlardı. 740'ta büyük bir Emevi ordusu Kufe üzerine gönderilmiş; bu ordu şehri eline geçirmiş ve Emeviler'e karşı bu büyük halk ayaklanması bastırılmıştı. Bu Kufe ayaklanması İslam ülkelerinde gittikçe artan hoşnutsuzluğa gösterge olmakla beraber Emeviler'in de hala güçlü olduğunu da göstermişti.
743'te Emevi halifesi Hişam bin Abdülmelik'in ölmesi dolayısıyla yerine gelen II. Velid'in sefih hayatı, hatalı vali tayinleri ve uyguladığı politikalar dolayısıyla ülkesinde hoşnutsuzluğu artırdı. Bir iç savaşın ortaya çıkmasına neden oldu ve bu iç savaşta II. Velid halifelikden indirilip öldürüldü. Yerine geçen III. Yezid'in döneminde de iç savaş devam etti. II. Mervan'nın Emevi halifesi olmasından sonra ülkede hoşnutsuzluk o dereceye gelmişti ki her zaman Emevi halifelerine bağlı olan Arap Beni Kelb aşiretinin mensuplarıyla ve Suriye'daki askeri birlikler arasında bile fitne çıkmıştı. II. Mervan isyanları bastırmakla uğraşmaktayken efektif devlet merkezini Harran'a yerleştirdi.
Ebu Muslim Horasani'nin hizmetleri
Doğudaki eyaletlerde ve özellikle Horasan'da Peygamber'in ailesinden oldukları için halifeliğe haklı olduklarını iddia eden Haşimoğulları sülalesinden gelen Abbasiler'in propagandası yaygındı. Haşimoğulları'nin başı ve Abbasiler'in imamı olan Muhammed "İmam", Filistin'deki Al-Homeima kasabasında kardeşi İbrahim "İmam" ile oğulları Ebul-Abbas "Seffah" ve Abbasi Halifesi Ebu Caʿfer Mansur ile oturmaktaydı. Emeviler aleyhinde Abbasiler adını alan "Banu Hişam" propagandasını ülkenin özellikle doğusuna özel yetiştirilmiş müridler göndermekle başlatmıştı. Abbasi ve Haşimi propagandaları ve kışkırtmaları, özellikle doğuda, çok yayılmaya ve daha isyankar bir şekle dönmeye başladı. 749'da Muhammed "İmam" Abbasi, bir grup taraftarı ile Hac için Mekke'ye ziyaret gitti ve aynı yıl adını Ebu Muslim Horasani'e çevirdikleri 20 yaşlarında genç bir Türk asıllı köleyi satın aldı. Ebu Muslim Horasani, Abbasi müritleri arasına katılıp özellikle Horasan'a Abbasi propagandası yapanlarla karşılıklı bağlantı sağlamak Horasan'a özellikle Merv'e, gidip gelmeye başladı. O yıl Muhammed "İmam" öldü ve yerine vasiyetine uyularak kardeşi İbrahim "İmam", Abbasi imamı seçildi. Mayıs 747'de Horasan'da Merv'de bulunan Abbasi taraftarları Ebu Muslim Horasani'nin idaresi altında bir ayaklanma başlattılar ve Merv kalesini ele geçirerek orada "Siyah Abbasi Bayrağı" dalgalandırmaya başladılar. Tam bu sırada Emevi halifesi II. Mervan'ın adamları Abbasiler'in imamı İbrahim'den Ebu Muslim Horasani'ye gönderilen bir mektubu ellerine geçirdiler. Abbasiler'in başı olan İbrahim "İmam" tutuklanıp II. Mervan'ın idare merkezi olan Harran'a gönderildi ve orada idam edildi. Onun yerine imam olan kardeşi Ebul-Abbas "Seffah" ile diğer küçük kardeşi Ebu Cafer "Mansur" Irak'a Kufe'ye kaçarak saklandılar.
Merv'de Siyah Abbasi Bayrağı açan Ebu Muslim Horasani doğuda gayet başarılı oldu. Merv'de Abbasiler adına bir Onikiler Konseyi kurup eline geçirdiği toprakları, Abbas'ın adını anarak diğer müslümanları korkutmamak ve özellikle Şiileri yanına almak için, "Banu Haşim" adına idareye başladı. Emeviler'in tecrübeli Horasan valisi Nasr, Şam'dan yardım gelmeyince, güneye Sarath'a ve sonuna Nişabur'a kaçtı. 749'da Ebu Muslim Horasani'in topladığı Abbasi ordusu komutanları Tai aşirettli Bin Kahtaba altında vali Nasr'ı kovalamaya başladılar. Nasr ile Bin Kahtaba'nın Nişabur'da yaptığı çatışmada Nasr yenildi ve oğlunu kaybetti. Nasr, Horasan'da bulunan Temim, Beikir ve Keiys aşiretlerinden Araplar'la Gürgan'a çekildi. Burada yapılan bir muharebede Ebu Muslim Horasani ordusu komutanı Bin Kahtaba gene galip gelip Nasr ordusuna büyük zayiat verdi. Nasr bu sefer Rey'e çekilmek zorunda kaldı; orada hastalandı ve Hamedan'a taşınırken yolda 85 yaşında iken öldü. Ebu Muslim Horasani'nin ordusu Bin Kahtaba komutasında Kufe yönünde ilerlemeye başladı. Nihavend şehri kuşatmaya alındı. Kerman'dan gelen 100.000 kişilik büyük bir Emevi ordusu bu şehir yakınlarında 20.000 kişilik Bin Kahtaba ordusunun baskına uğradı; şiddetli çarpışmalardan sonra Bin Kahtaba ordusu galip geldi ve Emevi ordusunun tüm ağırlıklarını ve karargahını eline geçirdi. Nihavend 3 ay süren bir kuşatmadan sonra teslim oldu. Kahtaba'nın Kufe'ye yönelik yolu üzerinde Fırat geçişi olan Jalula'da Bin Hubeyra komutasında bir diğer büyük Emevi ordusu Kufe yolunun kapatmış beklemekteydi. Bin Kahtaba önce Fırat'ı kuzeye takip etti ve sonra nehri geçip Bin Hubeyra'nın ordusuna karşı geldi. Kufe'nin 3040 km uzağında Kerbela yakınlarında iki ordu yeni bir muharebeye giriştiler. Her iki tarafta büyük zayiat verdi; Bin Kahtaba bu muharebe de hayatını kaybetti ve Abbasi ordusu komutasını oğlu Hasan bin Kahtaba aldı. Ama sonunda Bin Hubeyra yenildi ve karargahı ve ağırlıklarını bırakıp Vasit'e geri çekilmek zorunda kaldı. Eylül 749 başında Abbasi ordusu Hasan bin Kathaba komutasında bazı Emevi direnişlerini de kırarak Kufe'yi eline geçirdi.
Halifelik dönemi
Abbasi Devleti'nin Kufe'de kurulması
Hasan bin Kathaba'nın ordusu Kufe'yi ele geçirdiğinde Horasan'a gönderilmiş Banu Abbas müridlerinin başında bulunan ve bunlarin başında iyi bir idareci olan Ebu Salama Kufe önüne geldi ve şehrin idaresini eline aldı. Ebu Salama bundan sonra "Muhammed Evinin Veziri" unvanını aldı ve eski Kufe valisi olan ve Abbasiler'e geçmiş bulunan Halid'in oğlu Muhammed "Emir" olarak görev aldı. Ebu Saffah ve kardeşleri Kufe'de gizlenmekteydiler ve Ebu Salama'nın tavsiyelerine uyarak birkaç hafta daha gizlendikleri yerden çıkmadılar. Ebu Salama bunu hala Wasıt'te kuşatma altında bulunan Bin Hubeyra'nın Abbasiler'e karşı tehlike yarattığı nedeni ile aldığını bildirmişti, ama bazı kişiler bunun Ebu Salama'nin yeni devletin Şii hükümdarları olmasını tercih etmesinden doğduğunu iddia etmişlerdir.
Son Abbasi imamı İbrahim'in 2-3 yıl önce annesi bir soylu olan genç Ebul-Abbas Abdullah'ı, annesi köle olan ağabeyi Ebu Caʿfer "Mansur"'a tercih ederek Abbasi imamı tayin ettiği anlaşılınca, Ebul-Abbas'ın ortalığa çıkması kararlaştırıldı. Kufe'nin Abbasiler eline geçmesinden 3 ay sonra, Ekim 749'da vezir Ebu Salama'nın da kabul etmesinden sonra Ebul-Abbas Abdullah bir ata bindirilerek Büyük Kufe Camii'ne götürüldü. Orada Ebul-Abbas Abdullah mimbere çıkarak halife olarak ilk vaizini verdi. Bu vaazı içinde kendisini "Saffah (Kan Dökücü)" olarak isimlendirdiği bildirilmektedir.
Ebu'l Abbas Abdullah Saffan bundan sonra Ebu Salama'nin askeri ordugahına katılmış ve birkaç ay bu ordugahta kalmıştır. Fakat bu dönemde yavaş yavaş Ebu Salama ile arası açılmış olduğu bildirilmektedir.
Emevi Halifesi II. Mervan'ın ve Emevilerin sonu
Kufe'de bu olaylar olurken Hasan bin Kahtaba komutasındaki Abbasi ordusu Vasit'daki Bin Hubeyra ve Emevi ordusunu kuşatmaya almıştı. Kuzey Mezopotemya'yi ele geçirmek için Abbasi ordusu ikiye bölündü. Bir kısmı Vasit kuşatmasına devam ettiler.
Abbasi ordusunun diğer kısmi ise Nihavend'de orduya katılmış olan yetenekli Ebu Aun komutasında Kuzey Mezopotamya'yı tümüyle ele geçirmeye görevlendirildi. Ebu Aun ordusu kuzeyde Şehrizor bölgesine geldiğinde Küçük Zap Irmağı doğusunda Halife II. Mervan'ın oğlu Abdullah bin Mervan komutasındaki büyük bir Emevi ordusu ile çarpışmaya girişti. Bu muharebede de Abbasiler yine galip geldi ve Ebu Aun ordusu Musul'un doğusunu ele geçirdi.
Bunun üzerine Harran'da bulunan II. Mervan yeni bir Emevi ordusunun başına geçerek sefere çıkmaya zorlandı. Yemenli Araplar ve hatta Hariciler'den oluşan (bu nedenle pek çatışma niyeti olmayan) 120.000 kişilik bir ordu ile II. Mervan Büyük Zap boyunda ilerlemeye başladı. Vasit'te kuşatmayı yapan Abbasi birliklerinin büyük kısmı da büyük hızla kuzeyde bulunan Ebu Aun'un ordusunu takviyeye yollandı.
Ebul-Abbas Abdullah Seffah bu orduya bir Abbasi şekli vermek için amcası Abdullah bin Ali'yi da Başkomutan olarak kuzeye gönderdi. II. Mervan 120,000 kişilik ordusu ile Büyük Zap'ın sağ kıyısında ve Ebu Aun da 20.000 kişilik Abbasi ordusuyla nehrin sol kıyısında bulunmaktaydı. İlk gün büyük bir Abbasi birliği nehri geçti ise de Mervan'ın oğlu Abdullah onları geri püskürttü. Ertesi gün 25 Ocak 750'de "Mervan" Dicle üzerinde bir köprü kurup nehri geçmeyi planladı. Önce ordusundan hiçbir Arap asker bu köprüyü geçmeye girişmiyordu. Bunun üzerine askerlerini şevke getirmek için karagahında büyük miktarda altın bulunduğunu ve karşıya geçenleri altınla mükafatlandıracağını ilan etti. Ordusu köprüden geçmeye ve karşı kıyıda Abbasi ordusu ile çatışmaya başladı. Fakat Mervan birden kendi askerlerinin geri dönüp kendi karargahına da hücum edebileceğini düşünüp oğlunu karargahın savunması ile görevlendirdi. Ama oğlu bayrakları ile kendi birliği ile geri dönme manevrası yapmakta iken köprüyü geçen Emevi ordusu bunu bir ricat hareketi zannederek gerçekten geri çekilmeye başladılar. Bunun üzerine Mervan köprüyü yıktırdı. Böylece, köprü üstünde ve karşı kıyıda bulunan askerleri de tümüyle zayi oldular. Neticede, Emeviler ve II. Mervan Zab Muharebesi'ni büyük zayiat vererek kaybettiler. Bu muharebeden sonra II. Mervan da Musul'a giderek Dicle'yi geçti ve geriye kaçmaya başladı.
Seffah'in amvcasi olan ve Abbasi ordusu başkomutanı tayin edilen Abdullah bin Ali, "Ebu Aun" komutası altındaki Abbasi ordusu ile Büyük Zap'dan Musul'a geçti. Bu şehir halkı kendilerini Abbasiler rengi olan siyah giysiler içinde karşıladılar. Oradan Abbasi ordusu Mervan'in merkezi olan Harran'a geçti. Harran'da şehrin valisi olan Mervan'ın kuzeni de dahil olarak aynı giysiler ile Abbasiler'e biat ettiler. Bu orduya başkomutan olan Abdullah ibn-i Ali burada yeğeni olan İbrahim İmam'ın tutuklu kaldığı evi yıktırdı. Sonra ordu Suriye'ye Emeviler başkenti olan Şam'a yürüdü. Şehir yakınlarında, halifenin kardeşi Salih komutasında Kufe'den yeni bir ordu gelip onlara katıldı ve Abbasi gücü 80.000'e çıktı. Şam kapılarını Abbasi ordusuna kapatmıştı, ama kısa bir kuşatma ve bir hücumdan sonra Emeviler'in baş şehri Şam, 26 Nisan 750 tarihinde Abbasiler'in eline geçti..
"Abdullah bin Ali" bundan sonra Mervan'ı kovalamak amacı ile Filistin'e geçti; ama Mervan'ın Mısır'a kaçtığını öğrendi. Halife Ebul-Abbas Abdullah Seffah emirleri ile ordunun komutası Salih ile Ebu Aun'a verildi. Abdullah bin 'Ali ise Kufe'ye geri döndü. Salih ve Ebu Aun komutasındaki Abbasi ordusu, Emeviler'in ordunun asker ve atlarının yolda iaşelerini önlemek için yol etrafını tahrip etmelerine rağmen, Mısır'a girdiler. Fustat'ta Mervan'ın süvari güçlerine yetiştiler. Onlardan II. Mervan'ın Buşir'de bir kilisede saklandığını öğrendiler. Buraya gönderilen küçük bir birlik II. Mervan'ı buldu ve 5 Ağustos 750 günü II. Mervan'ı öldürüp Emeviler'in iktidarlarına son verdiler. Mervan'ın kesilmiş kellesi ise Salih'e getirildi; Salih ise Mervan'ın dilini kestirip bir kediye verdikten sonra kellesinden kalanı Kufe'deki ağabeyi Halife Ebul-Abbas Abdullah Seffah'a gönderdiği iddia edilir.
Emeviler'in tekrar devleti ellerine geçirmesini önlemek için Halife Ebul-Abbas Abdullah Şeffah yeni bir plan uygulamaya başvurdu. Emeviler sülalesinden geride kalanların hepsini bir gece ziyafetine çağırdı. Daha birinci öğün yemek sofraya gelmeden halifenin adamları misafir olan Emevilere saldırdılar. Ziyafete iştirak eden Emeviler üstüne üşüşerek sopa, kılıç ve kama gibi her türlü el silahı ile hepsini birer birer öldürdüler. Bu katliamdan tek kaçabilen Emevi Mervan'ın kuzeni olan I. Abdurrahman oldu ve o zaman 16 yaşında olan bu kişi etrafta saklandıktan sonra en sonunda İspanya'ya geçebildi ve orada İspanya Emevileri devletinin başlangıcı olan Córdoba Emirliği'ni kurmaya başladı.
Bu gayet gaddar şekilde düşmanı olan Emevileri öldürüp elini kana buladığı için ilk Abbasi halifesi Ebu'l Abbas Abdullah bundan sonra "Saffah" yani "kan dökücü" olarak anılmaya başlandı.
Ebul-'Abbas Seffah'ın getirdiği yenilikler
Emeviler'i mağlup edip halifelik makamından uzaklaştırdıktan kısa süre sonra, Ebul Abbas Seffah halifelik kurumunu yenilemek ve pekiştirmek için uğraşlarla girişti.
Kendisine destek verenler yeni kurulan devlet sistemi içinde önemli mevkilere geçmişlerdi. Emevi sülalesinden gelenlere gösterdiği zalim siyaset dışında, muzaffer olan Seffah'ın devlet idaresinde çok ılımlı politikalar uyguladığına tarihçiler hemfikirlerdir. Ebul-Abbas Abdullah Seffah'ın yeni devlet idaresinde ve devlet bürokrasisi içinde, sadece Arap asıllılar değil, İranlılar, Yahudiler ve Nasturiler yerlerini almışlardı.
Örneğin Abbasilerin ilk kuruluş döneminde İranlı asıllı Bermekiler ailesi Abbasi devlet idaresinde önemli rol oynamaya başlamışlardır. Ebu Salama ve Abdulcahm'in ölümünden sonra Halife Seffah "Halid Barmaki"'yi vezir tayin etmiştir. Vezir Halid Barmaki Seffah ile öyle yakin ilişkide olmuştur ki Halid'in yeni doğan kızının süt annesinin Seffah'ın bir eşi olduğu belirtilmektektedir. Halid Barmaki vezirlik görevine Seffah'ın ölümünden sonra onun yerine halife olan kardeşi Cafer Mansur döneminde de devam etmiştir.
Eğitime ve okuma-yazmaya çok önem verilmeye başlandı. Özellikle İslam dünyasında ilk defa olarak Talas Muharebesi sonunda alınan Çinli esirler tarafından Semerkand'da bir kağıt imalathanesi kuruldu. Bu dünya medeniyeti için büyük bir çığır açmış ve İslam dünyasında ve sonradan batı Avrupa'da kağıt kullanılması başlangıcı bu olaya bağlı olmuştur.
Ebul-Abbas Seffah'ın kurduğu yeni Abbasi ordusu da İslam dünyası için büyük bir yenilik getirmiştir. Daha önce Emevi hanedanı ve Emeviler Arap olmayanların ve İslam dininde olmayanların ordularına alınmasına katiyetle aleyhtardılar. Buna karşıt olarak Ebul-Abbas Seffah döneminde 755 yılına kadar Abbasi ordularının komutanlığını Arap asıllı olmayan Ebu Muslim Horasani yapmıştı.
Şiilik taraftarlarında yarattığı hayal kırıklığı
Diğer taraftan Ebul-'Abbas Seffah'ın Şiilik camiasının beklediklerini vermedi. Şiiler kendi imamlarının halife olarak hükumete geleceğini ve bunun bir barış ve refah çağı açacağını büyük bir inanışla beklemekteydiler. Ebul Abbas Seffah'ın halifeliğe gelmesi Şiiler'i büyük bir hayal kırıklığına uğrattı ve bunu Abbasiler'e destek vermiş olan Şiilere büyük bir ihanet olarak görmeye başladılar.
Ölümü
Ebu'l Abbas Seffah 19 Haziran 754'te Emevi Devleti'ni yıktıktan dört yıl sonra çiçek hastalığından hayata gözlerini yumdu. Ölmeden önce kendisinden sonra halifelik görevi için önce ağabeyi Ebu Cafer Mansur ve sonra da İsa bin Musa'nın gelmesini vasiyet etmişti. Bu vasiyetine uyularak ağabeyi Ebu Cafer "Mansur" kendisinin yerine halife oldu.