Nunivak Çupikçesi

Nunivak Çupikçesi (kendilerince Cugtun ; İngilizce Cup'ig ya da Nunivak Cup'ig, Nunivak Cux), Alaska'da, Nunivak Adasında Nunivak Çupiklerinin konuştuğu Yupik dilleri kolundan bir Eskimo dili olan Yupikçenin bir şivesi.
Nunivak adasında konuşulan Nunivak Çupikçesi, ada izolasyonu sonucu Yupikçenin en farklı lehçesi olup ayrı bir dil gibi nitelendirilir ve Nunivak'taki okulda öğretilir ve yazıya geçirilir. Nunivak adasında Mekoryuk kasabasında yaşlılarca konuşulmaktadır.
Eskimo dilleri içindeki yeri
Eskimo - Aleut dilleri
Aleut dilleri
Eskimo dilleri
Yupik dilleri
Sirenik Yupikçesi
Öz Yupik dilleri
Sibirya Yupikçesi
Naukan Yupikçesi
Alaska Yupikçesi
Unaliq-Pastuliq Yupikçesi : Norton Sound yöresinde
Yupikçe : Yukon ve Kuskokwin yörelerinde
Egegik Yupikçesi : Bristol Koyu yöresinde
Çupikçe : Hooper Bay ve Chevak yörelerinde
Nunivak Çupikçesi
Supikçe
İnuit dilleri
İnyupikçe
Batı Kanada İnuitçesi
Doğu Kanada İnuitçesi
Grönland İnuitçesi
Eğitim ve Öğrenim
Dünyada yalnızca tek bir okulda, Aşağı Kuskokwim Okul Bölgesine (LKSD Lower Kuskokwim School District) bağlı olan Mekoryuk'taki okulda (Nuniwarmiut School PK-12) Nunivak Çupikçesi "yabancı dil" gibi öğretilmektedir. Çocuklar anadillerini bilmedikleri için evde konuşamıyorlar, okulda sonradan öğreniyorlar. Okulun 32 öğrencisi var. Alaska Yerli Dil Merkezi tarafından Yupikçeden (Yup'ik) ayrı olarak Nunivak Çupikçesi (Cup'ig) ile de ders kitabı yayımlanmaktadır.
Tükenme tehlikesi
Nunivak Çupikçesinin tehdit altındaki dillerden olduğu Alaska Yerli Dil Merkezi (ANLC) tarafından da belgelenmiştir. Michael Krauss tarafından 1975 yılında yapılan tespite göre "bazı çocuklar Çupikçeyi konuşabiliyor" denilirken, 1982 yılında ise "çocukların hiçbiri Çupikçeyi konuşamıyor" olmuştur.
Bazı gramer özellikleri
Nunivak Çupikçesi, Eskimo - Aleut dillerinin tipik görünümünü sergiler:
Kelimelerde üç sayı vardır: tekil, ikil, çoğul
Kelimeler yalın halde çoğu zaman nominatif eki alırlar : daha çok -r ya da -g
Kelimeler (ya da cümleler) 4 bölümden oluşur: kök (stem), yapım eki (postbase), çekim eki (ending), bağlaç (enclitic)
Tamlama (isim ya da sıfat) bulunmaz
Türkçede iyelik tamlaması (genitive + possessive) ile ifade edilen (örn: adamın evi) yapılar, Nunivak Çupikçesinde iyelik tamlaması olmadığı için ona yakın başka bir yapıyla kurulur: relative + absolutive:
Örnek cümleler
Cangacit? - Nasılsın (İyi misin) ?
Canritua - İyiyim
Unuakukegci - Günaydın
Agayunerpakegcikici - Mutlu Noeller
Allrakularakegciluci-llu - Ve de Yeniyılın kutlu olsun
Quyana - Teşekkürler
Taqukat, maklit neqkanka - Foklar, sakallı foklar benim yiyeceğimdir
Quyana niicugnillua - Beni dinlediğiniz için teşekkür ederim
Quyana naqluki allnganka - Ne yazdığımı okuduğunuz için teşekkür ederim
Örnek metin:
NUNİVAK ÇUPİKÇESİ : Tamakut cuut pilliaraat ciuliaratuut nallumteni. Cugtun ayuqellernek caumallret amllertut, culliarit. Aukwallaat kwa-i curpailemta piqullrungataat apertusciigatki-llu kwaten tauggaam tangrrumaaqluki kwangkuta pitungamta avani cuut, cullret augkut. Atamta-llu [?] piliqucullrulliningateki tamaakut ak'allaulrit nalluaput qangvaq pillrit. Tava tayim' cami pillrit niicuitaput.
İNGİLİZCE ÇEVİRİSİ : Our ancestors made those before we were even born. There are many of those people-faced figures, the ones they made. Those are very ancient and were carved way before we were born and people in the time we were young could not talk about them because they did not know of them. But they were made and how old exactly they are is not known about. We never hear when they have made those or what year.
Alıntılar
Rus Alaskası döneminde (1733 - 1867) 1821 yılında ilk kez Ruslarla ve Rusçayla karşılaşan Yupiklerin dillerinde Rusça alıntılar günümüzde de canlılığını sürdürür:
caarralar (< Rus. ) 'şeker'
caayu (< Rus. ) 'çay'
cainig (< Rus. ) 'çaydanlık'
cap'akir (< Rus. ) 'bot, potin'
cass'ar (< Rus. ) 'saat'
culunar (< Rus. ?) 'tuzlama balık'
kelipar (< Rus. ) 'ekmek'
maslar (< Rus. ) 'tereyağı'
miss'ug (< Rus. ) 'çanta; çuval'
mulut'ug (< Rus. ) 'çekiç'
paltug (< Rus. ) 'palto'
pelatekar (< Rus. ) 'çadır'
putuskar (< Rus. ) 'yastık'
tiisiss'ar (< Rus. ) 'bin'
yaassig : (< Rus. ) 'kutu'
Dipnotlar