Nusayrilik

Nusayri inancı ya da Nusayri Tarikatı i'tikadı; Nusayri i'tikadının asıl kurucusu "Şeyh Bayrak" namıyla ün salan ve Nusayri mezhebinin ulusu olarak addedilen, yaklaşık olarak 957/968 yılları arasında Halep'te vefat eden "Hüseyin bin Hamdan-ı Hasibi" () adındaki şahıstır. Ghulat-i Şiʿa/İmamiye'den olduğu varsayılan Nusayriyye i'tikadında İsmailiyye, Dürzilik, Hristiyanlık ve Suriye'nin yerel inançlarının birleştiği düşünülmektedir. Nusayriler'e göre sadece kendileri gerçek Ehl-i Beyt inancına sahiptir. On İki İmamlar'ın sonuncusu olan Muhammed Mehdi'nin bu tarikatın i'tikadındaki yeri belirsizdir. Bu nedenledir ki, Anadolu Aleviliği ile Caferiyye Şiiliği'nden i'tikadi yönden ayrılmaktadırlar.
Tarihçe
Nusayri Tarikatı / i'tikadının asıl kurucusu, Irak'ta Kufe ile Vasit arasında bir yerde bulunan Canbela Köyü doğumlu, Hasan el-Askeri ile yakın ilişkileri bulunan okumuş bir aileye mensup, "Şeyh Bayrak" namıyla tanınan ve 957 / 968 yılında Halep'te ölen Galiyye fukahasından "Ebu Abd-Allah el-Huseyin ibn Hemdanul-Canbulani El-Hasibi () ismindeki zattır.
Tarikatın batıni i'tikadı, Şeyh Bayrak'ın Antakya köylüklerindeki halife ve müridlerinden olan "Muhammed bin Aliyyul Cilli" ile "Meymun bin Kaasımıt Tabarani" tarafından çevreye yayılmıştır. (Nusayriyye Tarikatı şeceresi.) "Muhammed ibn-i Cündeb" ve "Muhammedul Cennanil Cünbulani" adındaki kişiler de Nusayriyye tarikatı batıni-i'tikadının neşriyatına büyük ölçüde katkıda bulunmuşlardır.
İşte bu yukarıda zikredilen maddelerde anılan şahısların isimlerden dolayıdır ki, Ghulat-i Şiʿa/Ghulat-i İmamiye'den olan Nusayriyye tarikatının öğretisinde "Hasibi akidesi", "Cilli i'tikadı-Meymuni fıkhı" ve "Cündebi fikiri-Cünbulani tarikatı" gibi ibarelere sıklıkla rastlanılmaktadır.
Nusayri itikadı
Günümüzde, Nusayri Tarikatı'nın müntesipleri Nusayri itikadına bağlı olan Nusayriler'den müteşekkil olmakla beraber, her Nusayri'nin bu tarikata mensup olduğunu kesin olarak söylemek ise pek mübalağalı bir iddia olur. Nusayriler'in aralarında değişik mezheplerden olanlara da sıklıkla rastlamak mümkündür.
Nusayriyye Tarikatı'nın temel i'tikadi ilkeleri
İsmailiyye, Dürzilik, Hristiyanlık ve Suriye'nin yerel inançlarının bu inançta birleştirildiği düşünülmektedir.
Ehl-i Beyt inancındadırlar. Anadolu Aleviliği ve Caferiyye Şiiliğine i'tikadi yönden kesinlikle benzememektedir.
Kadın Nusayriler için çok kıymetlidir doğurgandır, anadır. Örneğin, Nusayriler inek eti yemezler, bunun nedeni de dişinin kutsal olduğuna inanmalarıdır. Çünkü kadın anadır, doğurur vb..
Bu sebeple de Nusayri i'tikadı ve inanışları erkeklerden oluşan bir topluluk içindeki sırlardan ibarettir.
Nusayriyye i'tikadına göre Kur'an'ın iki manası bulunmaktadır. Gizliliği anlayamayanlar için zahiri, (yani yüzünden okunan mana) geçerlidir. Ancak Nusayriler, İsmailiyye öğretisi gereği batıni te'villere göre hareket ederler. Dolayısıyla bazen Kur'an'a bir Sünni ya da Şii din adamının hiçbir zaman yükleyemeyeceği manaları da verebilirler.
Allah-u Teala'nın bazen insan sıfatıyla ortaya çıktığına ve onun en son Dünya'ya geldiği zamanki sıfatının İmam Ali olduğuna inanırlar.
Yani Nusayriler'in inancına göre Alinin vücudunda Hakk Tealanın ruhaniyeti vardır. Allahur-Rahmanur-Rahiym ile özdeştirilen Ali'nin yerlerin ve göklerin yaratılmasından önce de var olduğuna inanılır. Ali el-Murteza her ne kadar görünüşte bir imam ise de aslen bu bir mana olup batıni anlamda Cenab-ı Hakkın yeryüzündeki tecellisidir.
Nusayrilik'te Allahu-Celle-Celalehu'nun nurunun Ali bin Eba Talib Merkedi'nin bedeniyle özdeşleşmiş olduğu inancı hakimdir. Onların nurlarından da Peygamber Muhammed'in yaratıldığına inanılır. Bu inançlarından dolayıdır ki, Nusayriler İslamiyet içerisinde i'tikaden Müşebbihe/Mücessime'den, siyaseten ise Galiyye'den olarak sınıflandırılmaktadırlar.
Ali manadır, Muhammed ise isimdir. Muhammed de kendi nurundan Selman-ı Farisiyi yaratmıştır. Bu sır, Nusayriler tarafından Hristiyanlıktaki Baba-Oğul-Kutsal Ruh sistemiyle açıklanır. Bu inancın, Nusayriler'in yaşadıkları yörelerdeki eski Hristiyan inançlarının bir kalıntısı olduğu tahmin edilmektedir.
Nusayriler, İmamet (İsmaili i'tikadı)'nda mevcut inanca göre, insanlık tarihinin yedi kademesini gerçekleştirdiğine inanılan "Samet" (susan)'ı "Natık" (konuşan)'ın üstünde tutarak Halife Ali'yi "Samet", Muhammed'i "Natık" ve sahabelerden Selman-ı Farisi'yi "bab" (büyük kapı) olarak tanırlar. Bunların baş harfleri Ayn, Mim ve Sin 'i önemserler. Ayrıca bu üçlü Ay, Güneş ve gökyüzü olarak da bilinir.
Ayrıca Babdan, yani Selmandan sonra beş eytam daha vardır. Bunlar, Babın manevi çocukları olup, Bab tarafından yaratılmışlardır. Bunlar, tabiat olayları ve zelzeleyi yürüten Mikdad bin el-Esved, yıldızların hareketini idare eden Ebu Zer-el Gifari, canlıların hayatlarıyla ilgilenen Abdullah bin Revaha, rızık ve hastalıklarla ilgilenen Osman bin Maz'un ve ruhları bedenlere gönderen Kanber bin Kadan ed-Devri'dir. Bu beş eytam, aynı zamanda beş büyük yıldızdır.
Nusayri inancına göre, ilk üç halife ile birlikte bir kısım sahabe (Ayşe, Talha, Zübeyr vb.), Muaviye, Yezid ve Haccac da İblis'in sembolleridir ve lanetlidirler.
Tenasüh inancı
Sadece erkekler için söz konusu olan tenasüh inancı dinin temel inancını oluşturur. Önceki hayatta sevap kazananların insan olarak ve kötülükleri işleyenlerin ise hayvan olarak tekrar Dünya'ya geleceğine inanırlar. Nusayriler'e göre Cennet ve Cehennem bu Dünya'dadır.
Yedi defa Nusayri inancıyla Dünya'ya gelen inançlı bir Nusayri gökyüzünde yıldız olarak mutlak iyiliğe (rahmete) kavuşacaktır.
Nusayriler'e göre kendileri, Ali bin Eba Talib Merkedinin uluhiyetine inanmak ve onun yüceliğinin nimetine ermek şerefine ulaşan kişilerdir. Aliye inanan ukkaller, yani Nusayri ulularının ruhları, öldükten sonra hareket yoluyla yıldızlar haline dönüşerek nurlar alemine yükselirken cuhhal (sıradan) Nusayriler'inki ise Güneşin etrafında dönen gezegenlere intikal eder. Nusayri olmayanların ruhları ise hayvan bedenlerine girer.
Sır inancı
Dinin şekillendiricisi olarak ashabdan Selman-ı Farısi kabul edilir. Din, temelinin ne zaman ortaya çıktığı belli olmayan bir sır üzerine şekillenir. Arap alfabesindeki üç harfle simgelenen sır, genel halk tarafından dahi bilinmez. Bu sırrı bilmek için ermek, "eve giden yola" gitmek gerekir. Bu sırrın yanı sıra, ibadetde gizlilik içinde yapılır. Hatay bölgesinde eski çağda yaygın bir "sır dini" olan Mithras öğretisinden günümüze ulaştığı düşünülebilecek bir saklı öğreti üzerine inanç biçimlenmiştir.
Nusayri mezhepleri
Diğer birçok i'tikadi fırkada olduğu gibi Nusayrilik de kendi arasında çeşitli fırkalara ayrılmıştır. Bunlar genel olarak dört kola ayrılmışlardır ki, bunlar; Haydariyye, Şimaliyye (veya Şemsiyye) Kilaziyye (veya Kameriyye) ve Gaybiyye'dir. Ancak bunlar, esas itibarıyla, Şimaliyye ve Kilaziyye olmak üzere iki ana kol halinde yaygınlık kazanmışlardır.
Ali'nin bulunduğu yer konusunda üç gruba ayrılırlar. Haydariler'e göre "Ali bin Eba Talib Merkedi'nin makamı ulviyyesi" göktedir. Güneş Muhammed Mustafa'yı, Ay da Selman-ı Farisi'yi temsil eder. Şimaliler'e göre iser Ali el-Murteza, Güneşte mukimdir. Bu yüzden de bunlara "Şemsiler" de denilmektedir. Semadaki büyük yıldızlar da Nusayriler'in ukkalinin ruhlarıdır. Bu nedenle Nusayriler, Güneşin doğuşu ve batışı zamanında Güneşe ve yıldızlara hürmet gösterirler. Dualarında ihtiyaçlarını, görünen yıldızlar hürmetine en iyisinden isterler. İkinci kol olan Kilazilere göre ise Ali'nin yeri Ay'dır. Bu yüzden bunlara da "Kameriler" ismi verilmektedir.
Nusayrilikte İbadet
Nusayri Tarikatı'nın görüşleri incelendiğinde, inançlarının İslamdan kaynaklanmakla beraber tamamen batıni yorumlara dayandığı görülmektedir. Hatta görüşlerinde zaman zaman Hristiyan kültürünün izleri görülebilir. Bu sebeple ibadet anlayışları bakımından fırka temel İslami ibadetleri, genel kabulden farklı olarak, kendi batıni anlayışlarına paralel biçimde tevil eder.
Nusayri namazı
Nusayriler, namazlarını kılmak için bir camide toplanırlar. Burası, günümüz anlamıyla bir cami de olabilir, bir türbe de, hatta birinin evi dahi olabilir. "Namaz" Sünni ya da Şia anlayışındaki namazla ilgisizdir. Soyla babadan oğula geçen "şeyh"lerin önderliğinde erkeklerin toplanıp dua ettikleri bir törendir. Secde ve rüku gibi durumların da bulunduğu "Nusayri Namazı" abdestsiz olarak icra edilmez. Tören şeklindeki cemaat halinde kılınacak namazlar için oldukça kapsamlı şehadet'le duş alarak hazırlanırlar. Kabe'ye dönmek gibi bir şart da bulunmaz. Cemaat halinde kılınan namazlarda ise herkesin yüzü imama (şeyhe) doğrudur. "Namaz" için camide toplanma şartı da yoktur. Namaz kılınacak yer bir ev ya da temiz olan herhangi bir yer olabilir. Namaz şekillerle değil, sadece dua ile kılınır.
Batıni ferdi namaz
Bu fırkaya göre ibadetleri başında "batıni namaz" yahut kısaca "namaz" adı verilen ibadet gelmektedir. Bu da ferdi ve kolektif olarak iki şekilde yerine getirilir. Namaz; Ali'ye açılan bir kapı ve kalbin niyazı anlamında anlaşıldığından, özel bir mekana, camiye ihtiyaç duyulmadığı gibi, herhangi bir tarafa yönelme yahut özel bir duruş da söz konusu değildir. Namaz sesle yapılan bir ibadet olup, sadece duadır. Namazın başında "Ali, Muhammed ve Selman'ı yüceltiriz." demek, namazı eda etmek olarak anlaşılır. Ayrıca Ali, Hasan, Hüseyin bin Ali ve Fatır (Fatıma) isimlerini anmak da beş vakit namaz sayılır. Namazın temel şartları beş seçkini (Muhammed, Fatır (Fatıma), Hasan, Hüseyin ve Muhassin) bilmek, dua esnasında gülmemek ve konuşmamak, Abbasi rengi olduğu için siyah takke giymemek, gizliliğe riayet etmek ve namazı "Ey yüce, büyük ve arıların efendisi Ali, bize merhamet et." diyerek bitirmektir. Namazın sayısı yine beştir ve beş masuma tahsis edilmiştir. Namazda Mekke'ye dönmek şart değildir. Öğleye kadar Güneşin doğuş yönüne, öğleden sonra ise batıya doğru yönelinir. Bu namazın kılınması, mahiyet itibarıyla, Kur'an'dan Fatiha ve İhlas sureleri ile öteki bazı kısa sureler, Kitab el-Mecmu'daki sureler ve kuddas adı verilen özel bazı duaları okumaktan ibarettir.
Batıni Cemaat namazı
Toplu olarak kılınan namaz ise büyük bir şeyhin ziyareti, bayramlar ve fırkaya giriş merasimleri gibi vesilelerle yerine getirilir. Kadınların ve topluma kabul edilmemişlerin alınmadığı bu ibadette, ferdi yapılandan farklı olarak ezan okunur, kutsallığına inanılarak şeyhlerden başlanarak cemaat kadehten birer yudum alır, bazı surelerin okunması sırasında secde edilir. Merasimin belirli yerlerinde kuddasu'l-buhur, kuddasü't-tib, kuddasü't-teberri ve kuddasu's-sin gibi dualar okunur ve selam verilerek ibadet tamamlanır. Keser,2002
Nusayri Orucu
Namaz gibi İslam'ın diğer temel ibadetlerini de te'vil eden Nusayrilik'te, Ramazan ayı'nda yapılan oruç ibadeti ile birebir aynıdır. Oruç 30 gün aralıksızdır. İslam peygamberi Muhammed Mustafa'nın babası Abdullah'ın sessizliğini temsil eder ve fırkaca kutsal sayılan sırları başkalarından gizlemek anlamına gelir. Ramazan ayında tutulan oruç ibadetini de hicri takvime uyarak yerine getirirler.
Zekat
Zekat, Selman-ı Farisi'yi temsil eder ve dini öğrenip aktarma anlamına gelir. Bununla birlikte fırkanın iç işleyişinde zekat çeşitli vesilelerle merasim sonrası şeyhe verilen paradır.
Zekat, genel islami anlayışla uyumludur, ancak 1/40 (%2,5) ile sınırlı değildir. Ayrıca din adamlarına verilen hımız zekatı adı verilen bir bağış şekli de vardır.
Nusayri anlayışına göre zekat, dine bağlılık, Allahı, peygamberini ve Ehl-i beyti sevmeyi sürdürmektir. Selman-ı Farisiyi temsil eder ve dini öğrenip başkalarına nakletme manasındadır.
Nusayrilik'te hac
Hac ibadetinden kasıt ise, fırkaca kutsal sayılan kişi ve yerleri ziyaret etmeyi sembolize eder ve Kabe-i Muazzama'nın tevaf edilmesiyle bir ilgisi yoktur. Ayrıca, Nusayrilik'te ziyaret yerleri çok önemlidir. Buralar beyaza boyanır ve aynı zamanda ibadet yerleridir. Ziyaret yerleri ya su kenarlarında ya da ağaçlık yerlerdedir. Bu anlayışları eski Fenikeliler'den kalan bir inançtır.
Nusayrilik'te Şeyhler
Nusayriler'de, şeyhler tabir edilen din işlerini organize eden dört ayrı sınıf vardır ki, bunlar onlara göre büyük önem arz etmektedir. Bunları da sırasıyla şöyle sıralayabiliriz:
Büyük Şeyh
Ali'nin yeryüzündeki gölgesi durumunda olup, geniş ve büyük bir otoritesi vardır. Vazifesi, şeyh ve imam adaylarını seçmektir. Her bölgede ancak bir büyük şeyh bulunur.
Şeyh (İmam - İmem)
Cemaatin manevi önderleri durumunda bulunan şeyhlerin sayıları çoktur ve atalarının melekler olduğuna inanılır. Melekler onlara hülul etmiştir. Ahiret aleminde şefaat hakkına sahiptirler. Merasim ve ziyaretleri idare edip, hastalara dua eder, muhtaçlara yardım eder. Evleri herkese açıktır. Şeyh olabilmek için şeyh ailesinden gelmek şart olduğu gibi geniş bir kültüre de sahip olmak zorunludur.
Nüvvab
Bir nevi şeyh yardımcısı durumundadırlar. Şeyh olabilmeleri büyük şeyhin kararına bağlıdır. Bunun için geniş bir tecrübeden geçmesi gereklidir, şeyh olabileceği kanaati oluşuğunda bir başka bölgeye şeyh olarak atanır.
Nusayriliğe intisab merhaleleri
Nusayriliğe Giriş Şartları
Erkekler ise mezhebe girmekle yükümlüdürler. Erkeklere bu inançlar, en geç 16 yaşında öğretilir. Bundan sonra öldürülseler bile bu sırrı kimseye söylemeyeceklerine yemin ederler. Giriş için, esas şart babanın Nusayri olmasıdır. Erkek, sağlığı yerinde, en az 8-10 yaşından büyük olmak ve ölümle karşı karşıya kalsa bile sır saklayabilecek kabiliyet ve olgunlukta olmak da Nusayriliğe giriş için gerekli şartlardandır. Nusayriliğe girmenin şartlarına haiz olup, Nusayri inanç ve sırlarını öğrenen ve Nusayri ibadetlerini yerine getiren Nusayrilere "ukkal" (akıllı) Nusayriler denir. Nusayrilik'te Nusayri soyundan gelip de Nusayri inanç ve sırlarını öğrenmeye haiz olmayan veya haiz olup da bu sırlar kendisine öğretilmeyen ya da bu inanç ve sırları bilmeyen Nusayrilere ise "cuhhal" (cahil) Nusayriler denir.
Nusayriliğe Girişte Şehadet Kelimesi
Nusayrilik'e girişte şehadet kelimesi; Ben Nusayri dininden, Cündübi itikadından, Cünbülani tarikatından, Hasibi mezhebinden, Cilli görüşünden, Meymuni fıkhından olduğuma şehadet ederim. Aynı surede geçen Ben şehadet ederim ki Ali bin Ebu Talibden başka ilah, Muhammed Mahmuddan başka hicab, Selman-ı Farisiden başka bab yoktur. şeklinde söz söylenerek yerine getirilir. Böylelikle kişi Nusayrilik'e girmiş olur. Ardından da törene geçilir.
Nusayriliğe Giriş Töreni
Nusayriliğe giriş birkaç merhaleden oluşmaktadır.
Nusayriliğe giriş töreni genel olarak aşağıda sıralanan dört merhaleden oluşmaktadır.
Ön Merhale
Mezhebe girecek yaşa gelen çocuğu babası, güvendiği bir Nusayriye götürür ve ona tavassut etmesini ister. O şahıs onun manevi babası haline gelerek onu iyice tanır. Çocuğun durumu hakkında şahitler ve şeyhin huzurunda teminat alınır. Daha sonra o kişi çocuğun eğitimini sağlar. Namaz kılıp, oruç tutmasına özen göstermesi istenir. Zira bu safhada o çocuk bir nevi ilk imtihandan geçmektedir.
Birinci Merhale
Bu ön hazırlık safhasından sonra çocuk, "Meşveret Cemiyeti" adı verilen bir toplantıya alınır ki, bu toplantı şeyhin veya ileri gelen bir Nusayrinin evinde yapılır. Çocuk içeri alınır ve nefsini alçaltma, itaatkar olmanın bir nişanesi olarak, şeyhin ve orada bulunan büyüklerin ellerini öpüp başına koyar. Ortamda mevcut olanların birer yudum aldıkları, Uluhiyet sembolü olan üzüm suyundan o da bir yudum içtikten sonra (aynı kadehten içmek kardeşliği simgeler), o, "Abdu'n-Nur" (Nurun kulu) adını alır. Bu arada (ayn), (mim), (sin) harfleri, manaları anlatılmadan bir mühür şeklinde tekrar ettirilir, tekrar el öpülür. Sonunda da bu merasimin ay, gün ve senesi kaydedilir.
İkinci Merhale
İlk merhaleden kırk gün sonra yapılan bu toplantının adı "Melik Cemiyeti"dir. Çok zengin ve görkemli bir toplantıdır. Nakip, çocuğa tekrar herkesin içmiş olduğu bir kadehten üzüm suyunu sunar ve (ayn), (mim), (sin) harflerinin sırrını öğreterek bunları her gün 500 defa tekrar etmesini emreder. Bu arada "Kitab el-Mecmu"dan da bazı bölümler kendisine öğretilir.
Üçüncü Merhale
Bu ikinciden daha görkemlidir. Nusayriliğe giren çocuk ailesinin maddi durumuna bağlı olarak yedi ay ile dokuz ay arasında icra edilir. Geniş bir salonda yapılan bu merasim bir hayli kurallara bağlıdır. Salonda ortada büyük şeyhi temsilen bir imam oturur, sağında nakip, solunda ise necip vardır. Bu şekil aynı zamanda (ayn), (mim), (sin) harflerini yani Ali, Muhammed ve Selman üçlüsünü temsil etmektedir. Ayrıca Salman-ı Farisi'den sonra beş tane de eytam vardır ki, bunlar; "Mikdad bin el-Esved" (tabiat olayları ve zelzeleyi yürütür), "Ebu Zerr'il-Gifar'il-Gifari" (yıldızların hareketini idare eder), "Abdullah bin Revaha" (canlıların hayatlarıyla uğraşır), "Osman bin Maz'un" (rızık ve hastalıklarla uğraşır) ve "Kanber bin Kadan ed-Devri" (ruhları cesetlere gönderir).'' Bu beş eytam, aynı zamanda beş büyük yıldızdır.
Nakibin sağında da havarileri temsilen on iki kişi bulunur. Necibin solunda ise yirmi dört kişi yer almaktadır. Bu kişiler Kitab el-Mecmu'nun beş defa tekrar edildiğine şahitlik ederler. Merasimin başında imam tekrar, sır saklayacağına dair söz ister, havariler de onun sözüne şahitlik ederler. Bu sırada on iki havari önlerindeki bardaktan birer yudum üzüm suyu alırlar, aday da alır ve böylece uluhiyete erilmiş olur. Nusayriliğe göre, gök gürültüsü ve şimşek çakması Alinin adının anılmasıdır.
Nusayrilik'te kutsal kabul edilen bayram ve merasimler (gün ve geceler)
Fıtr (Ramazan)
Adha (Kurban)
Gadir (18 Zilhicce; Muhammed'in Ali'yi imam tayin ettiğine inanılan gün)
Mubahale (21 Zilhicce, Necranlı Hristiyanlarla Muhammed arasındaki lanetleşme olayı)
Firaş (29 Zilhicce; Muhammed'in Medine'ye hicret ettiği gece Ali'nin O'nun yatağına yatması)
Aşure (10 Muharrem; Nusayrilere göre Hüseyin, Kerbela'da ölmemiş, İsa gibi göğe çekilmiştir)
9 Rebiulevvel (Halife Ömer'in öldürüldüğü gün)
15 Şaban (Selman'ın ölümü)
Nevruz ve İran'da İslamiyet öncesi dinlerden kalan ve halen yaşamakta olan bayramlar
24/25 Aralık gecesi İsa'nın doğumu ve "son yemek" ayini.
Ayrıca Nusayriler, Hristiyanların bayramlarında (Noel, Paskalya vb...) da bayram yaparlar.