Çerkes dilleri

Çerkes dilleri, Kuzey Kafkasyada, Rusya'ya bağlı Adigey, Karaçay-Çerkesya ve Kabartay-Balkarya cumhuriyetleri ile Krasnodar Krayı'nda yerli Çerkeslerin ve bugün Türkiye, Ürdün, Suriye ve İsrail gibi ülkelerde yaşayan diaspora Çerkeslerinin dili ya da lehçeleri ( ISO 639 kodu ady ile kbd) birliğidir. Batı (ady) ve Doğu (kbd) olmak üzere her biri resmi olarak dil kabul edilen iki formu bulunur. En yakın akrabası 1992 yılında soyu tükenen Ubıhça [uby], en uzak akrabaları ise Abazaca [abq] ile Abhazca [abk] olup hepsi de Kuzeybatı Kafkas dilleri adıyla bir grupta toplanır. 17. yüzyılda Evliya Çelebi tarafından Çerkesçenin ilk kaydı yapılmıştır. Çerkesçe eklemeli dillerden olup ergatif yapı görülür.
Şapsığ Ulusal Rayonunda 1945 yılına kadar bir yazı ve edebiyat dili olan ve Batı Çerkesçesi içinde ilk sivrilen Şapsığca 1945te, Stalin tarafından bir tehlike olarak değerlendirilip Şapsığların özerkliğine son verilmesiyle birlikte, diasporada halen yaygın olarak konuşulmasına rağmen artık bir yazı ve edebiyat dili olmaktan çıkmıştır. 1906'da İstanbul'da yayımlanan Adıgece Mevlid ( ) Şapsığ lehçesiyle kaleme alınmıştır.
Rusya'da 2010 rakamlarına göre Batı Çerkesçesini konuşanlar 117.489, Doğu Çerkesçesini konuşanlar ise 515.672 kişidir. Batı Çerkesçesi Adigey Cumhuriyetinde, Doğu Çerkesçesi ise Karaçay-Çerkesya ile Kabartay-Balkarya Cumhuriyetinde resmi dildir. Rusçada dilin resmi adı cumhuriyetlerin adlarına paralel olarak, Adigey'deki ady kodlu dil için Adigece () Karaçay-Çerkesya'daki kbd kodlu dil için Çerkesçe (), Kabartay-Balkarya'daki kbd kodlu dil için de Kabardeyce () biçimindedir. Günümüzde Kafkasya'da Çerkesçe iki ayrı dil olarak gelişim göstermektedir. Batı Çerkesçesi Temirgoy (Çemguy) ağzı, Doğu Çerkesçesi ise Baksan (Büyük Kabardey) ağzı esas alınarak düzenlenmiştir.
Küçük farklılıkları olan iki ayrı Kiril alfabesi kullanılır. Üçü işaret olmak üzere, 1938'den beri kullanılan Batı (Ç'ahe) Adığe alfabesinde 64 harf (tamığ ), 1936'dan beri kullanılan Doğu (Şhağ) Adığe alfabesinde ise 59 harf (damığe ъ) bulunur. Doğu Çerkesçesince 48 ünsüz harf bulunur. Çerkesçeyi oluşturan iki dil arasında ortak sözler bulunduğu gibi, ufak tefek ses değişimleri de bir hayli fazla olsa da karşılıklı anlaşmayı kısıtlamaz. Pratikte iki ayrı kolda ilerleyen Çerkes dillerinin tek alfabe ve tek dil olarak yapılanması tartışılmaktadır.
Türkiye Çerkeslerinin anadillerini koruma sürecinde Latin ve Kiril alfabeleri arasında seçim yapma tartışmaları sürmektedir ve 2004 yılındaki tartışma üzerine Kafkas Dernekleri Federasyonunun düzenlediği toplantıda Kiril alfabesinden yana karar çıkmıştır. Yine de farklı Latin alfabeleri kullanımı görülür.
Adlandırma sorunu
ISO 639 kodu ady ve kbd olan dilleri konuşan Kafkasyalılar kendi dilleri için kullandıkları Adığece/Adıgece/Adigece/Adiğece (/a) adını Türkçe ve diğer dillerde ifade ederken de Çerkesçe/Çerkezce biçimini kullansalar da, her ikisinin yer değiştirerek kullanıldığı da olur. Karaçay-Çerkesya'dakiler kbd kodlu dilleri için Çerkesçe ( ) terimini de kullanmaktadırlar. Aynı şekilde Adığece (ve diğer türevleri) bu dil dışındaki metinlerde de kullanılmaktadır. Batı Çerkesçesi (ady) Adigey Cumhuriyeti'nde, Doğu Çerkesçesi (kbd) ise Karaçay-Çerkesya ile Kabartay-Balkarya cumhuriyetlerinde resmi dildir. Rusçada dilin resmi adı cumhuriyetlerin adlarına paralel olarak, Adigey'deki ady kodlu dil için Adigece () Karaçay-Çerkesya'daki kbd kodlu dil için Çerkesçe (), Kabartay-Balkarya'daki kbd kodlu dil için de Kabardeyce () biçimindedir. Bu üç idari birimde yaşayan Çerkesler/Adığeler üç ayrı milliyetmiş gibi (Adıgeyler, Çerkesler ve Kabardeyler) kabul edilmeye başlanmıştır. İlgili kaynakların, özellikle dille ilgili olanların çoğu Rusça olduğu için bu terminoloji Türkçeye de aktarılmıştır. Bu yapılırken bir de Adıgeyde konuşulan Batı lehçesi (Adıgey dili) Adığece olarak tercüme edilmiş ve ortaya Adığece ve Kabardeyce gibi gariplikler çıkmıştır. Türkiyede Çerkes sık sık diğer Kafkas
halklarını da kapsayacak şekilde kullanıldığından ady ve kbd kodlu dillerin ortak adı olarak Çerkesçe yerine Adığece terimini tercih edenler de bulunmaktadır.
Çerkesçe mi yoksa Çerkezce mi? Türk Dil Kurumu Çerkez yazımını tercih ederken, Kafkas Dernekleri Federasyonu (Kaffed) Çerkes yazımını kullanmaktadır. Çerkes kökenlilerin çoğu federasyonun kararları doğrultusunda Çerkes yazımını kullanırken, Çerkez yazımını daha doğru kabul edenler de bulunmaktadır.
Sınıflandırma
Kuzey Kafkas dilleri esasen iki ana kola ayrılır:
Kuzeybatı Kafkas dilleri
Abhaz-Abaza dilleri (konuşanlarına Türkiye'de ayırt etmeksizin Abaza denir)
Abhazca
Abazaca
Ubıh-Çerkes dilleri
Ubıhça
Çerkesçe (circ)
Batı Çerkesçesi ya da Yukarı Çerkesçe (ady resmi olarak: Adigece; kendilerince Adıgabze, Ӏ, ; Doğu Ӏ, Ӏ ). Adigey Cumhuriyeti ile Krasnodar Krayında konuşulur.
Kıyı lehçeleri: Karadeniz kıyısında
Şapsığca (Batı ъ, Doğu ъ): Bjeduğların batısında, Adigey'in dört köyü ile Kıyıboyu Şapsığya'da (Soçi ve Tuapse) 13 köyde konuşulur. Önceden Şapsığ Ulusal Rayonunda (1924-1945) yazı dili idi ve Adıgece Mevlid Şapsığca kaleme alınmıştır.
Kuzey Şapsığ, Büyük Şapsığ, Kuban Şapsığ şivesi (ъ )
Güney Şapsığ, Küçük Şapsığ, Kıyı Şapsığ, Karadeniz Şapsığ (ъ-II) şivesi
Temirgoy-Şapsığ, Pseuşko şivesi (I-ъ)
Kfar Kama Şapsığcası ( ъ): İsrail'de Kfar Kama kasabasında konuşulur
Hakuçça (Ӏ, ъaaa): Kıyıboyu Şapsığya'da Soçi'ye bağlı Thağapş (Kirova) köyünde ve Türkiye'de konuşulur
Natuhay/Natukuay lehçesi (ъ) tükendi
Bozkır lehçeleri: Kuban ırmağı havzasında
Bjeduğca (ъъ): Adigey Cumhuriyetinde Kuban ırmağı boyunda ve Biga'da konuşulur.
Çemguyca (Ӏ, Ӏ, I): Laba ırmağı solundaki köylerde konuşulur.
Abzehçe (): Adigeyin iki köyünde (Hakurınehab ve Mefehabl) konuşulur.
Jane lehçesi () tükendi
Hatukay lehçesi (ъ): Şu an Türkiye'de -özellikle Kayseri'de- konuşulur. Kafkasya'da Hatukay yoktur.
Yecerıkuay lehçesi (ъ) tükendi ve şimdi Yecerıkuaylar Kemguy lehçesiyle konuşmaktadır
Mamhığ lehçesi (ъ, ъ) tükendi ve şimdi Mamhığlar Kemguy lehçesiyle konuşmaktadır
Mahoş lehçesi (ъ)
Doğu Çerkesçesi ya da Aşağı Çerkesçe (kbd resmi olarak: Kabardeyce; kendilerince a Adıgebze, ъ, ъ-, ъ-, ъ ; Batı ъ, ъ). Kabartay-Balkarya, Karaçay-Çerkesya, Osetya ve Stavropol'da konuşulur. Konuşan boylar: Kabardeyler (ъ), Besleneyler (ъ). Yaklaşık 13-14. yüzyıllarda ortak Çerkes dilinden ayrıldığı düşünülüyor. Anadolu Kabartay lehçesi Türkçeden kelime aldığı için Kafkasya Kabartay lehçesi de Rusçadan kelime almakta ve her ikisi de farklılaşmaktadır.
Kabardeyce (ъ-): Baksan, Terek, Malka ve Kuban-Zelençuk ağızları Asıl Kabardeyce adıyla bir grup oluşturur
Batı Kabardeycesi
Kuban Kabardeycesi (): Adigey Cumhuriyetinde Laba ırmağının solundaki dört köyde konuşulur
Kuban-Zelençuk Kabardeycesi, resmi adı: Çerkesçe ( ): Karaçay-Çerkesya'da konuşulur
Merkezi Kabardeyce
Baksan Kabardeycesi, Büyük Kabardeyce (ъ, ъ): Baksan ırmağı boyunca konuşulur ve yazı dilinin temelidir
Malka Kabardeycesi (): Malka ırmağı boyunca konuşulur
Doğu Kabardeycesi
Terek Kabardeycesi, Küçük Kabardeyce ( ъ): Terek ırmağı boyunca konuşulur
Mozdok Kabardeycesi (): Kuzey Osetya-Alanya'da
Kuzey Kabardeycesi
Mulka Kabardeycesi
Zabardiqa Kabardeycesi
Besleneyce, Merkezi Çerkesçe (ъ): Karaçay-Çerkesya'daki iki köy ile Krasnodar Krayındaki iki köyde konuşulur
Diaspora Çerkesçesi
19. yüzyıldaki Çerkes Sürgünü sırasında Kafkasya'daki yurtlarından Osmanlı İmparatorluğuna sürgün edilen Çerkeslerin boy-kabile düzenleri yerle bir edildiği gibi şiveleri de bu yıkımdan etkilenmiştir. Bugün Kafkasya'da Batı Çerkesçesi konuşanlar Doğu Çerkesçesi konuşanların beşte biri kadardır. Kafkasya dışı Çerkes diasporasının yoğun olduğu Osmanlı coğrafyasında kurulan Türkiye, Ürdün, Suriye ve İsrail'de ise bunun tersidir. Sürgün öncesi Kafkasyada ve bugün diasporada konuşulan en yaygın Batı Çerkesçesi ağzı, nüfusları itibarıyla Abzehlerin konuştuğu ağızdır. Kafkasyada ise Abzeh ağzı konuşan tek köy Adigey Cumhuriyetinde bulunan Hakurine Hable (Şovgenovski)dir. Diasporada Şapsığların sayısı da Abzehlere yakındır. Hemen hemen aynı bölgelerde, birçok köyde de karışık olarak yaşamaktadırlar. Şapsığların tarihi topraklarının büyük bölümü bugünkü Adigey Cumhuriyetinin sınırları dışında kalmıştır. Adıgeydeki küçük bir grup dışında Şapsığlar bugün Krasnodar Krayının Tuapse ve Lazarevsk ilçelerine bağlı köylerde yaşıyorlar (yaklaşık 10 bin). 1924-1945 yıllarında feshedilene kadar Şapsığ Ulusal Rayonu döneminde Şapsığcanın gelişimi için adımlar atılsa da, Adigey Cumhuriyetinin dışında kaldıklarından günümüzde anadillerinde eğitim ve yayın hakkından yararlanamamaktadırlar. Bjeduğ ve Temirgoy ağızlarını konuşanların sayısı Kafkasyadaki nüfuslarıyla ters orantılı olarak Türkiyede ve diğer ülkelerde nispeten azdır; Temirgoylar (Çemguylar) diasporadaki en küçük Çerkes topluluğudur. Günümüzde Adigey Cumhuriyetindeki Çerkeslerin çoğunu Bjeduğlar ve Temirgoylar oluşturur. Kafkasyada kalmadığı için Çerkes diyalektolojisinde adları geçmeyen Hatukaylar ise birkaç köy dışında Kayseri-Pınarbaşında yaşarlar (18 köy). Diyasporada Doğu Çerkesçesi konuşanların sayısı az olup Kafkasya'dakiyle ters orantılıdır. Türkiyedeki Çerkesler içinde dillerini en iyi koruyan grup olan Kabardeylerin en yoğun yaşadığı bölge, esas olarak Kayseri ve Sivasa bağlı köylerin bulunduğu Uzunyayla ile Maraş-Göksun ilçesidir.
TRT-3 kanalında devletçe yayın yapılan ilk Çerkes dili Türkiye'de sayıları en az olan Kabardeylerin konuştuğu Doğu Çerkesçesidir.
Alfabeler
Çerkesçe için ilk alfabe denemeleri 1800lerin başlarında Rusya'da yapılmaya başlanmıştır. 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başlarında yazı, dar bir aydın çevresinde sınırlı kalmıştır. İlk önce Arap harflerini esas alan alfabeler kullanıldı. Batı lehçesi için 1918den 1927 yılına kadar Arap alfabesi, 1927den 1938e kadar Latin alfabesi kullanıldıktan sonra 1938den itibaren de Kiril alfabesine geçilmiştir. Doğu lehçesi için Latin alfabesi 1923te yapılmış, 1924te N. F. Yakovlev tarafından geliştirilip 1936ya kadar kullanılmıştır. 1936dan itibaren Rus harfleri esas alınarak hazırlanan Kiril alfabesine geçilmiştir.
Evliya Çelebi 1660lı yıllarda gezip gördüğü Çerkes topraklarında konuşulan çerkesçeyi "yüz kırk yedi lisanın hepsini gayet güzel yazdım ama bu Çerkes lisanı gibi saksağan sadalı lisanı yazamadım" demiştir.
Osmanlı Devleti'nde ilk alfabe denemesi 1897 yılında Tharhet Ahmet Cavit Paşa tarafından Osmanlı alfabesi temel alınarak yapılmıştır. Ahmet Cavit Paşanın başkanı olduğu Çerkes İttihad ve Teavün Cemiyeti (1908-1923) tarafından İstanbulda çıkarılan Ğuaze (ъ / Rehber») adlı gazetede bu alfabeyle yazılar yayımlanmıştır.
Batı Çerkes alfabesi (Batı Adığe alfabesi ady) ve kendi dilinde harflerin okunuşu
Doğu Çerkes alfabesi (Doğu Adığe alfabesi kbd) ve kendi dilinde harflerin okunuşu
Ortak sözler
Her iki Çerkesçede de ortak olan sözler bulunur: (kim); (ben); (adet); (aile); (ev); Ӏ (adam; koca); (gelin; yenge); ъ (kız kardeş); ъъ (soy); ъъ (komşu); (tanrı); (zalim, hain); Ӏ (ad); (bir); (üç); Ӏ (dört); (altı); (sekiz); (su); ъ (kan); (et); (saç); (göz); Ӏ (el); (kalp); (burun); (dil, organ); (dil, lisan); ъ (kӀtap); ъ (yağ); (ay); (din); (arı); Ӏ (bit); (yılan); (örümcek); (köpek); (at); ъ (deve); Ӏ (koç); (fil); ъ (kaz); (tütün); (yün); ъ (ilkbahar); ъ (yıl); (iğne); ъ (odun); (sabun); (eskӀ; yaşlı); (kötülük); (iyi); (güzel); ъ (temiz); (derin); (dolu); ъ (yüksek); ъъ (bakır); ъ (şehir, kasaba; kale); ъӀ (mavi); ъӀ (yeşil); Ӏ (okul); (çok); Ӏ (ayıp, uygunsuz); Ӏ (ölmek); ъ (kazan); ӀӀ (küçük); Ӏъ (tutmak); Ӏ (toprak); (kül); ъ (ağ); ъӀ (pahalı; değerli); Ӏ (yatak); Ӏъ (süre); ӀӀ (biraz); (deniz) ...
Ses değişimleri
Batı (Adıgabze aa) ve Doğu (Adıgebze a) Çerkes dilleri arasındaki ses değişimleri:
Batı a ↔ Doğu: ↔ a (Çerkesçe, Adığece); ↔ (zengin); ↔ (saat); ъ ↔ ъ (aslan); ъъ ↔ ъъ (kaplan); ↔ (at); ↔ (dünya); Ӏ ↔ Ӏ (kulak); ↔ (harf); ъ ↔ ъ (güvercin); ↔ ӀӀ (patates); Ӏ ↔ Ӏ (çirkin); ↔ (solucan, kurt); ↔ (hayır)
Batı ↔ Doğu: ↔ (anne)
Batı ↔ Doğu: ъ ↔ ъ (bez)
Batı ↔ Doğu: Ӏ ↔ Ӏ (akraba)
Batı ↔ Doğu: ↔ (sen); ↔ ; ↔ ; ъ ↔ ъ; ↔ (yağmur); ↔ (balta); ↔ (kar); ↔ (şarkı); ↔ ; Ӏ ↔ Ӏ; ъӀ ↔ ъӀ (gelmek); Ӏ ↔ Ӏ; ъ ↔ ъ (yol); ъ ↔ ъ (sarı); ↔ ; ъ ↔ ъ; ъ ↔ ъ (oğul); ↔ (kalça, but); ↔ (buğday); ъ ↔ ъ (domuz); Ӏ ↔ Ӏ; Ӏъ ↔ Ӏъ; ъъ ↔ ъъ (ayak, bacak); Ӏъ ↔ Ӏъ; Ӏ ↔ Ӏ; Ӏ ↔ Ӏ; ↔ ; ↔ (savaş); ъ ↔ ъ (yalnız); ъ ↔ ъ (kum); ↔ (kar); Ӏ ↔ Ӏ (damla)
Batı ↔ Doğu: Ӏ ↔ Ӏ (yaşlı, eski);
Batı ↔ Doğu: ↔ (kuş); ↔ (mevsim)
Batı ↔ Doğu: Ӏ ↔ Ӏ (melek)
Batı ↔ Doğu: ↔ (çocuk, sabi)
Batı ↔ Doğu: ъъ ↔ (böbrek); ъ ↔ (fındık)
Batı ↔ Doğu: ↔ (diş); ъ ↔ ъ (fare); ъ ↔ (balık)
Batı ↔ Doğu: ↔ (inek); ъ ↔ (ağaç); ↔ (gece); ↔ (köy)
Batı ↔ Doğu: ↔ (kedi); ↔ (tavuk); ↔ (cam)
Batı ↔ Doğu: ъ ↔ (kral, padişah); ъӀ ↔ ъӀ (demir); Ӏ ↔ Ӏ (soru); Ӏ ↔ ӀӀ (düğme)
Batı ↔ Doğu: ъ ↔ ъ (karpuz)
Batı ↔ Doğu: ↔ (tilki); ъ ↔ ъ (kemik); ↔ (ecel); ъ ↔ ъ (un); ъ ↔ ъ (dӀz); ъ ↔ ъ (köy)
Batı ↔ Doğu: ↔ (kendisi)
Batı ъ ↔ Doğu: ъ ↔ ; ъ ↔ ; ъ ↔
Batı ↔ Doğu: ↔ (sonbahar); Ӏ ↔ Ӏ (sakal); ↔ (pire); ↔ (ağız)
Batı ↔ Doğu: ъ ↔ (altın); ъ ↔ (baş, kafa); ъӀ ↔ ъӀ (hayat); ↔ (kavun; hıyar)
Batı ↔ Doğu: ↔ (süt); ↔ (çay); ъ ↔ ъ (tuz); ъ ↔ ъ (akçe, para); ↔ (ok); ↔ (eşek); ъ ↔ ъ (korku); ↔ (karabiber)
Batı ъ ↔ Doğu: ъ ↔ ; ъ ↔ ; ъ ↔ (lamba); ъ ↔ ; ъъ ↔ ; ъ ↔ (ayı); ъ ↔ (hayvan); ъ ↔ (çatı)
Batı ъ ↔ Doğu: ъ ↔
Batı Ӏ ↔ Ӏ Doğu: Ӏ ↔ Ӏ; Ӏ ↔ Ӏ; ъӀ ↔ ъӀ
Batı Ӏ ↔ Ӏ Doğu: Ӏ ↔ Ӏ (yeni); Ӏ ↔ Ӏ; ӀӀ ↔ ӀӀ; ӀӀ ↔ ӀӀ; Ӏ ↔ Ӏ (az); Ӏ ↔ Ӏ (misafir)
Batı ↔ Doğu: ъ ↔ (bal); ъ ↔ (kadın); ъ ↔ (içmek); ъ ↔ (gök); ъ ↔ (yeşil); ъъ ↔ ъ (dans); ӀӀ ↔ ӀӀ (elçi, aracı); Ӏ ↔ Ӏ (ateş); ӀӀ ↔ ӀӀ (siyah); ӀӀ ↔ ӀӀ (kömür); Ӏ ↔ Ӏ (hava durumu)
Batı ↔ Doğu: ↔ (beyaz); Ӏ ↔ Ӏ (iş); ↔ (gün); ъ ↔ ъ (yaz); Ӏ ↔ Ӏ (insan)
Batı ъ ↔ ъ Doğu: ъ ↔ ъ (peynir); ъъ ↔ ъ (armut); ъ ↔ ъ (gemi)
Batı ↔ Doğu: ↔ (biz); ↔ (kanat); ↔ ъ (damga; harf); ъъ ↔ ъ (kurt); ъ ↔ ъ (dün); ↔ (baba); ↔ (gümüş); ''ъъ ↔ ъъ (dakika); ъ ↔ ъ (horoz); ↔ (bahçe); ↔ ; ↔ (yaşlı, başkan, aksakal)
Batı ↔ Doğu: ↔ (diken); ↔ ; ↔ (keçi); ↔ (düşman); ъ ↔ ъ (peygamber)
Batı ↔ Doğu: ↔ (maymun)
Batı ↔ Ø Doğu: ъ ↔ ъ (ayna)
Batı -Ø ↔ - Doğu: ↔ ; ↔ ; ↔ (gömlek); Ӏъ ↔ Ӏъ; ъ ↔ ъ (ses); Ӏ ↔ Ӏ (elma); ↔ (makas); Ӏъ ↔ Ӏъ (ölüm); ъ ↔ ъ (ağıt); ↔ (fakat); ↔ (müzik); Ӏ ↔ Ӏ (iplik); ↔ (hasta);
Batı -Ø ↔ - Doğu: Ӏ ↔ Ӏ; Ӏ ↔ Ӏ; Ӏ ↔ Ӏ
Batı -Ø ↔ - Doğu: Ӏъ ↔ Ӏъ
Batı - ↔ -Ø Doğu: ↔ (barut); ↔ (büyük); ↔ ; ↔ (ağrı, acı, sızı); ↔ (acı); ↔ (buz); ↔ (koyun); ↔ (orman); ↔ (soğan); ъ ↔ ъ (kırmızı)
Batı Ø- ↔ - Doğu: ↔ (henüz)
Çerkes diyalektlerinin en belirgin farkları
Günümüz Çerkes diyalektlerinin en belirgin farkları aşağıdaki gibidir:
1. Şapsığ diyalektinde yumuşak sessiz harfler görülür, onlar Bjeduğ ve Çemguy diyalektlerinde patlamalı birleşik sessiz ses (affrikat) olarak görülmüşlerdir: Şaps. , Bjed.-Çemg. ; Şaps. , Bjed.-Çemg. ; Şaps. II, Bjed.-Çemg. II. Görülen o ki Şapsığ diyalektinde ikinci affrikat bulunmuyor.
2. Bjeduğ ve Çemguy diyalektlerinde birinci ve ikinci affrikatlar belirgindir. , , I şeklindeki yumuşak sessizler, , I olarak sert sessizlere dönüşüyor.
3. Bjeduğ ve Şağsığ diyalektlerinde eskiden kalma sessizler hala bulunur:
4. Abdzeh diyalektinde patlamalı birleşik sessizler (afrikat) bulunmaz. Onun yerine sürtünmeli ünsüzler görülür:
5. Araç durumundan sonraki ekler de diyalektlere göre değişir:
6. Bjeduğ ve Şağsığ diyalektlerinde yalın halinden sonra eki öncesinde harfi yerine Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde harfi görülür:
7. Bjeduğ ve Şağsığ diyalektlerinde, I sessizlerinin öncesinde a harfi yerine Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde harfi görülür:
8. İşaret zamirleri olarak Bjeduğ ve Şapsığ diyalektlerinde, yerine Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde, , kelimeleri kullanılır:
9. Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde -, ъ-, I-, -, I-, -, - fiil ön eklerinin yerine Bjeduğ ve Şapsığ diyalektlerinde -, ъ-, I-, -, I-, -, - ekleri kullanılır:
10. Bjeduğ diyalektinde kullanılan birleşik sessiz harfler olan yerine Abdzeh ve Çemguy diyalektlerinde ünsüzleri kullanılır:
11. Bjeduğ diyalektinde kullanılan gelecek zaman eki olan yerine diğer Batı Çerkesçe diyalektlerinde (veya ağızlarında) kullanılır:
Alıntılar
Dil biliminde bir dilde başka dillerden geçen kelimelere alıntı adı verilir. Biçimbirim seviyesinde katı kelime oluşum kuralları yüzünden ikinci dil parçacıklarının (alıntı) girmesine izin vermez, düzenek kaydırımı söz konusu olduğunda Çerkesçeye girmesi ancak söz dizimi seviyesinde mümkündür.
Kafkasya Çerkesçesindeki Türkçe kökenli alıntıların büyük çoğunluğu Karaçay-Malkar dilinden geçen kelimelerdir. Bunun dışında az sayıda Kırım-Nogay dilinden ve Osmanlıcadan geçen kelimeler de Çerkes dilinde yer almaktadır.
Karaçay-Çerkesya'da konuşulan Doğu Çerkesçesinde Türk dillerinden geçen alıntılardan bazıları (Arapça-Farsça kökenli olup da Türkçenin aracılığıyla geçenler dahil):
< ata, baba; ъ < akıl; < ana, anne; ъ < arkan, kement; < arşın; ъ < aslan; ъ < atalık; ъ < akçe, para; ъ < akşam namazı; , ъ < batur, bahadır, kahraman; < pazar; ъ < peygamber; < bey; < belgi, özel, açık; < boran, tipi; < burgu; ъ < gönçek, pantolon; < deli; < yatsı (jası) namazı; ъ < kadı; ъ < kaz; ъ < kama; ъ < kanlı; ъъ < kaplan; ъ < kara; ъъ, ъъ < kırgı, atmaca; ъ < kat; ъъ < karçıga, çakırkuşu; ъ < kazan; ъ < kaftan; ъ < katır; ъ < kum, çöl; ъ < kunduz, su samuru; ъ < kuru; ъ < lokum; ъъ < mıknatıs; ъ < miskal; ъ < maskara; < mahkeme; ъ < mühür; < sabun; < sabır; ъ < sağır; ъъ < sağadak, sadak, ok kabı; cъ < sak, saklı, dikkatli; < satır; ъ < sağlık; ъ < sakat; < saman; < saray; < som, ruble; < tabun, sürü; ъ < damak; < toy, düğün; < top; < tümen, para; ъ < tutmak, hapishane; < tütün; < ökül, avukat; ъ < han; ъ < hurcun, heybe; ъ < aşık; ъ < çağır, fermente olmamış şarap; ъ < çardak; ъ < çanak...
Ogur grubundan Ön Bulgarların Kuzey Kafkasya'da bulunduğu çağlardaki dili olan Kuban Bulgar Türkçesinden Çerkesçeye geçtiği düşünülen alıntılar:
ӀӀ [çaku] (Batı) ~ ӀӀ [şaku] (Doğu) yamçı, yağmurluk» < Bulgar Türkçesi caku < Genel Türkçe yaku
ъ [dağ] yağ» < Bulgar Türkçesi dağ < Genel Türkçe yağ
ъ [kamıl] kamış» < Bulgar Türkçesi kamıl < Genel Türkçe kamış
[bec] örümcek» < Bulgar Türkçesi bog/bag < Genel Türkçe bög