Tevârîh-i Âl-i Osman (Âşıkpaşazâde)

Aşıkpaşazade Tarihi ya da Tevarih-i Al-i Osman, 1400 ila 1484 yılları arasında yaşamış bir Vefai dervişi olan Aşıkpaşazadenin yazdığı Osmanlı tarihi kitabıdır.
Osmanlı Devletinin kuruluşundan 1478 yılına kadarki süreci sade bir Türkçe ile anlatan bu eser; "Tevarih-i Al-i Osman" adıyla yazılmış eserlerin en önemlisidir. Türkçe olarak kaleme alınan ilk kronolojik eser özelliğini taşır. Aynı zamanda, tamamen Osmanlılar'ı konu almış ilk Türkçe eserdir. Toplam 183 babdan (bölüm) oluşan eserin ek olarak verilen son bölümlerinin Aşık Paşazade değil, bir başkası tarafından eklendiği sanılmaktadır
Çelebi Mehmet, II. Murad ve Fatih Sultan Mehmet dönemlerini yaşamış olan Aşıkpaşazade, II. Murad devrinde Macaristan (1438/39) ve II. Kosova seferlerinde (1448), Fatih döneminde İstanbul'un fethinde bulunmuştu. Ömrünün son yıllarında görüp duyduğu ve tanığı olduğu olayları zaman sırasıyla içine alan bir Osmanlı tarihi yazmaya başladı. 1476 yılında yazmaya başladığı bu eserin Ankara Savaşına kadar olan bölümünü, bilinen ilk Osmanlı tarih kitabı olduğu söylenen ancak günümüze kadar ulaşmayan Yahşi Fakih Menkıbenamesinden aktardı. Daha sonraki olayları ise kendi duyduğu ve gördüğü şekilde aktardığı anlaşılmaktadır. Bizzat şahit olduğu olayları daha ayrıntılı anlatmıştır.
Aşıkpaşazade eserini Fatih'in 1478 yılında İşkodrayı fethedişini anlatarak bitirmiştir. Eseri 1480'de tamamladığı sanılır. 1481de II. Mehmet öldüğünde biyografilerle ilgili bölüm; 1502de Şah İsmail'in Tebriz'i almasından sonra Erdebil Sufilerinin kökeni ile ilgili bölüm ve çeşitli olayların meydana geliş tarihine ilişkin son bölüm eklenmiştir. Eserin günümüze ulaşan yazma nüshalarında son bölümlerinde birbirinden farklılıklar görülmektedir.
Eser, bir halk destanı niteliğindedir. Orta tabaka halk arasında okunmak üzere yazılmıştır. Osmanlı hanedanının şeceresini, Anadolu'ya gelmeden önceki yaşamlarını, Anadolu'ya gelişlerini, Anadoluda kalan Osmanlı sülalesinin Türk tarihinde oynadıkları rolleri, Süleyman Şahtan itibaren Ertuğrul Gazi, Osman Gazi, Orhan Gazi, I. Murat, I. Bayezid, I. Mehmet, II. Murat, II. Mehmet dönemi olaylarını canlı bir dille anlatmaktadır. Diyaloglar ve kullanılan kısa cümlelerle canlı kılınmıştır ve XV. yüzyıl Anadolu Türkçesinin en güzel örneklerinden biri sayılır. Eserde her babın sonunda manzumelere yer verilmiştir. Bu manzumelerin çoğu Ahmedinin İskendername adlı eserinden alınmıştır. Eserde yer alan şiirler hemen öncesinde anlatılan olaydan alınması gereken derse işaret eder.
Eser ilk defa 1914 yılında İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde bulunan nüsha göz önüne alınarak İstanbulda kütüphanenin hafız-ı kütübü Ali Bey tarafından yayınlandı. Daha sonra tenkitli ve on bir nüshası karşılaştırılarak Friedrich Giese tarafından Leipzigde Die Altosmanishe Chronik des Aşıkpaşazade adıyla 1928-1929da tekrar neşredildi. Eser, 1949da Nihal Atsız tarafından yayımlandı. 1970'te günümüz Türkçesiyle tekrar Nihal Atsız tarafından yayına hazırlanarak Milli Eğitim Bakanlığının 1000 Temel Eser arasında Aşıkpaşaoğlu Tarihi adıyla yayımlandı.
Diğer Tevarih-i Al-i Osman'lar
16. yy. da "Tevarih-i Al-i Osman" adıyla eser yazmak, adeta moda haline gelmiş; edebiyat, İslami ilimler, hatta tıp bilimleriyle uğraşanlar bile bu isimde eserler yazmışlardır.<ref>Başar, Fahameddin, "İlk Osmanlı Tarihçileri" adlı makale; [Türkler, nşr. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, c.11, s.412]</ref>"Tevarih-i Al-i Osman" adıyla yazılmış eserlerden Oruç bin Adil'e ait olanı; Osmanlı Devletinin kuruluşundan 1484'e kadarki olayları sade bir Türkçe ile ele alır. Kemalpaşazade, Hacı Halil Konevi, Bihişti Sinan Çelebi, Edirneli Ruhi'nin de bu isimde eserleri vardır.
Müellifi bilinenlerin yanı sıra anonim Tevarih-i Al-i Osman'lar da yazılmıştır. Bu eserler orta sınıf halkın ve askeri zümrelerin tarih öğrenme ihtiyacını gidermek için halk dili ile yazılmışlardır.
Aşıkpaşazade'nin Tevarih-i Al-i Osman'ının anonim olanlardan farkı Osmanlı padişahlarını birer "mücahid gazi''" olarak görmesi, devletin kuruluşunda gazi, ahi, derviş ve bacıların rollerini önemle belirtmesidir.
Aşıkpaşazade Tarihi Mehmed Neşri'nin Kitab-ı Cihannüma'sına ve Avusturyalı tarihçi Hammerin çalışmalarına da kaynaklık etmiş bir eserdir.