Kürtlerin İslam'a geçişi

Kürtlerin İslam'a geçişi veya Kürtlerin Müslüman oluşu, 7. yüzyılda Arap fetihleriyle gerçekleşmeye başlamıştır. Kürtlerin çoğunluğu İslam'dan önce Zerdüştlük dinine mensuptular. Zerdüştlük, MÖ 660-583 yılları arasında yaşamış olan Zerdüşt tarafından yayılmıştır. Medler zamanında bölgesel bir din iken Pers İmparatorluğu döneminde resmi din olmuştur ve resmiyetini Sasaniler'in yıkılmasına kadar korumuştur.
İslam dininin 7. yüzyılda ortaya çıkışında Kürtler Pers İmparatorluğu ve Bizans İmparatorluğu arasında parçalanmış durumdaydılar. Muhammed döneminde Müslüman olan Caban el-Kurdi ve oğlu Meymun el-Kurdi İslam'ı kabul eden ilk Kürtlerdir. 750 yılında ölen Şeyh Halil el-Kürdi es-Semmani ise ilk Kürt tabiinlerdendir. Ancak Kürtlerin kitleler halinde İslam dini tanışıp Müslüman olmaları İslam'ın ikinci halifesi Ömer bin Hattab döneminde 637-642 yılları arasında olmuştur. Kürtler, İslami ordularıyla ilk kez 637'de Müslümanların Mezopotamya'yı fethi sırasında karşılaştılar. Kürt aşiretleri Sasani İmparatorluğu'nda önemli bir unsurdu ve başlangıçta 639 - 644 yılları arasında Müslüman ordularına karşı koymaya çalışırken ona güçlü destek verdiler. Sasanilerin eninde sonunda düşeceği belli olunca, Kürt aşiret liderleri birer birer İslam'ı kabul etti ve onların aşiret üyeleri de onları takip ederek İslam'ı kabul etti.
Bugün Kürtlerin çoğunluğu Müslüman Sünnilerden oluşurken, Alevi ve Şii Kürtler de mevcuttur. Sünni Kürtlerin çoğunluğu Şafii olup bir kısmı da Hanefilik mezhebine tabidirler. Sünni ve Alevilerin dışında Müslüman Kürtlerin içerisinde mezhep ayrılığını reddeden ve sadece kaynak olarak Kur'an'ı kabul eden Müslümanlar da mevcuttur. Sadece Kur'an'ı tek ve ana kaynak olarak kabul ettikleri için bazen Kur'an Müslümanları olarak da adlandırılırlar. Kürtlerin içerisinde kayda değer sayıda Ezidilik ve az sayıda Yahudilik, Hristiyanlik ve Zerdüştlük dinine mensup nüfus da bulunmaktadır.
7. yüzyıldan itibaren İslam toplumu içinde Kürtlerin siyasi ve kültürel faaliyetleri artmıştır.
Kürtlerin İslam'a geçişi ile birlikte pek çok alim ve bilim insanı yetiştirip ve bilimde ilerlemeler kaydetmişlerdir. Dineveri Kürtlerin tarihi ve antropolojisi üzerinde çalışmalar yapan ilk bilim adamlarından olmuştur, bu çalışmasını Ensab el-Ekrad (Kürtlerin Kökeni) adlı eserinde toplamıştır. Bassami Kurdi (9. yüzyıl), Abdussamed Babek (972-1019) ve Ali Hariri (1009-1080) Kürtçe şiir yazan ilk şair ve edebiyatçılardır. Şemseddin Şehrezuri 13. yüzyılın önde gelen tıp bilim insanı ve İslam filozofu. Ebu'l Fida (1320-1331) döneminde Eyyubiler'in Hama Emirliğini yapmış ünlü İslam tarihçisi ve coğrafyacı, Ay üzerindeki Abulfeda krater'inin adı, O'na ithafen verilmiştir. Fahru'l-Nisa (1091-1179) İslamiyet sonrası ilk Kürt kadın hadis bilgini, hattat ve yazarı.
Bunların yanı sıra bu dönemde Kürdistan coğrafyasında çok sayıda camii, çeşme, köprü, gözlemevi, medrese ve hastaneler inşa ettiler. Günümüzde Türkiye sınırları içerisindeki ilk camii olan Ebul Manucehr Camii Şeddadiler emiri olan Manucehr ibn Şavur tarafından inşa edilmiştir.
İslam Fetihleri ve Hürmüzgan Şiiri
Yaklaşık olarak 1930'lu yıllarda Irak'ın Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin Süleymaniye şehrine bağlı Hezarmerd köyünde deri üzerine yazılı olarak bulunduğu iddia edilen hürmüzgan şiiri İslam fetihleri sırasında İslam ordusunun Zerdüştlük dinine bağlı Kürtlere karşı gerçekleştirilen bir katliamın olduğu iddia ediliyor.
Şiirin İslam saldırıları ve katliamlarına bir ağıt olarak yazıldığı iddia edilir.
Şiirde Zerdüşt inancında olan insanların Arapların saldırısına uğradığı, erkeklerin katledildiği, kadınların ve kızların ise esir alıp götürüldüğü belirtiliyor.
Bu şiir aynı zamanda Kürtlerin 'Kılıç zoruyla" Müslümanlaştırıldığının kanıtı olarak ileri sürülür.
Mehrdad Izady bu konu hakkında şöyle der;Bu parşömendeki şiir, ateş tapınaklarını yıkıp eski erdemlen ortadan kaldıran işgalci Arap Müslümanlar tarafından Zerdüşt Kürtlerine baskı yapıldığını anlatmaktadır. Tarih olarak 7. yy'daki ilk İslam işgaline dek uzandığı savunulduğu için, bu parşömen oldukça önemli bir kaynak olarak değerlendirilmiştir. Ancak hiç şüphesiz ki, söz konusu parşömen bir sahtekarlıktan ibarettir, çünkü 1) gelişimi için 1000 yılın daha geçmesi gereken Sorani lehçesinde yazılmıştır (eğer parşömen gerçek olsaydı, mantıken Gorani lehçesi ile yazılması gerekirdi). 2) parşömenin bulunduğu iddia edilen Orta Kürdistan Kürtleri İslam akınları esnasında ağırlıklı olarak Hristiyan'dı. Geriye kalanların çoğu ise Yarisani idi (Zerdüştler ve Yahudiler marjinal bir kesimi oluşturuyordu); 3) söz konusu parşömen hakkında hiçbir zaman bilimsel bir tarihlendirme ve özgünlük incelemesi sunulmamıştır ve üzerindeki yazıda kullanılan alfabenin teşhis edilmesini sağlayacak hiçbir fotoğraf mevcut değildir. Zaho Üniversitesinde tarih profesörü Ferset Merei, konuyla ilgili yazdığı makalede Bağdat Üniversitesinde Kamil Hasan el-Basir'in şiirin içeriği üzerine yaptığı çalışmada, dilinin modern döneme ait olduğunu, metnin belli amaçlar için sonradan oluşturduğunu belirtmektedir.
Tarihçe
Müslüman Kürtler arasında en büyük din olan ve yüzyıllardır var olan İslam'ı takip eden Kürtlerdir. Kürtler büyük ölçüde 7. yüzyılda Müslüman oldular. İslam'dan önce Kürtlerin çoğunluğu Hint-İran geleneğinden gelen bir pagan inancını takip ediyordu. Kürtler İslam'la ilk temaslarını 7. yüzyılda Müslüman fetihleri sırasında kurdular. Kürtler, İslam ilk ortaya çıktığında Bizans ve Pers İmparatorlukları arasında bölünmüş bir milletti. Caban el-Kurdi ve oğlu Meymun el-Kurdi, İslam'a giren ilk Kürtlerdi ve aynı zamanda Müslüman misyonerlerdi. Halil el-Kurdi el-Semmani, ilk Kürt tabiinlarından biriydi. Kürtlerin İslam'a kitlesel dönüşümü, 634 ile 644 yılları arasında Rashidun Halifeliği'nin ikinci halifesi olan Umar ibn Al-Hattab'ın saltanatına kadar gerçekleşmedi. Kürtler, Müslüman ordularıyla ilk kez 637'de Mezopotamya'nın Müslüman fethi sırasında tanıştılar. Kürt aşiretleri, Sasani İmparatorluğu'nun önemli bir unsuruydu ve başlangıçta Sasanilere Müslüman ordularıyla savaşmaya çalışırken güçlü bir destek verdiler. 639 ve 644. Sasaniler'in yakında düşeceği belliyken, Kürt reisleri birer birer Müslüman ordularına boyun eğdiler ve İslam'ı kabul ettiler. Bugün Kürtlerin çoğunluğu Sünni Müslümanlar ve Şii, Sufi ve Alevi azınlıklar var. Sünni Müslüman Kürtler çoğunlukla Şafiidir. Sünni Müslüman olan Kürtlerin yüzdesi tüm Kürtlerin yaklaşık %75'i ve Şii Müslüman olan Kürtlerin yüzdesi yaklaşık %15'tir.
Çağdaş Kürt Müslümanları
Modern laik eğitimin gelişmesi (ve Türkiye'de medreselerin Atatürk döneminde kapatılması) akıl medreselerini bir ölçüde kurutmuştur. Ancak buna rağmen Kürdistan'ın gizli medreseleri, Türkiye'de yüksek Kemalizm döneminde gelenekçi Müslüman öğreniminin devam ettiği tek yerdi ve ülkenin her yerinden öğrenciler kapsamlı bir geleneksel eğitim için Kürt bölgesine gitmek zorunda kaldı.
Günümüz Türkiye'sindeki ilk cami, 1072 yılında Kürt Müslüman hanedanı Şeddadiler tarafından yaptırılan Menuçihr Camii idi.
1980'lerde Kürt İslamcılığının (Kürt milliyetçisi ve İslamcı ideolojisi) yükselişinden sonra, Kürt İslamcılar Kürt kimliklerini ve İslam'ı ana düşmanları Irak, İran, Türkiye ve Suriye'ye karşı savunmak için kullandılar.
Kürt medreseleri
İslam'ın Kürt coğrafyasına yayılmaya başlaması ile Kürdistan da yeni bir medeniyetin kaynağı konumuna geldi. Bu uygarlığın önemli bir dayanağını medreseler oluşturmaktadır. Müslüman olan her bir millet ve topluluk kendi realitelerine göre kendi eğitim kurumlarını oluşturdular. İlk Kürt medresesi de 10. yüzyıl'da 950 yılında Doğu Kürdistan'da kurulduğu tahmin ediliyor. Bu medrese Kürtlerin, İslam dini konusunda eğitilmeleri amacıyla Hamedan bölgesinde açılmıştır. Fakat Selahaddin Eyyubi içinde sadece İslami ilimlerin okutulduğu medreselerin eğitim durumunu değiştirerek birçok bilim dalını da burada okutmaya başlamış ve Kürtçe'ye ağırlık vererek medreseye iyice yerleşmesini sağlamıştır. Kürtçenin ağırlıklı olarak eğitim ve öğretim dili olması da bu döneme denk gelir.
Kürt medreselerde okutulan derslerin bazıları şunlardı; Kur'an tefsir'i, hadis, fıkıh, mantık, kanun, miras hukuku, adet ilmi, astronomi, matematik, felsefe ve tıp ilimleri idi. Kürt medreselerinde ders kitabı olarak okutulan ve Arapça yazılmış kitapların çoğu eğitmenler tarafından Kürtçe'ye çevirisi yapılarak talebelere aktarılmaktaydı.
Bu yöntem aynı zamanda Kürtçenin gelişmesini ve güçlenmesini sağlıyordu. Kürtler arasında her evden bir ya da iki çocuğun medresede okuma gerekliliği vardı. Kürt medreselerinde okuyan talebelerin % 80'i erkek ve % 20'si kız talebeler oluşturmaktaydı.
Kürt medresesi aynı zamanda Kürtlüğün sürdürüldüğü, geleneğinin yaşandığı, ulusal kişiliğin korunduğu ve bazen de mahkeme görevinin icra edildiği bir alandı.
Önemli Kürt medreseleri
Kızıl Medrese (Medreseya Sor), Diyarbakır Sitrabas ve Aktepe medreseleri, Findika Botan medresesi, Medreseya Bedare, Norşin Medresesi, Mir Hesene Weli medresesi, Van'daki Şikal ve Said Nursi medresesi, Hizan'daki Xeyda Medresesi, Doğubeyazıt'taki Ahmed-i Hani medresesi, Muş, Silvan, Tillo, Musul ve Zaho medreseleri önemli medreselerdir. Kızıl Medrese (Medreseya Sor) 16. yüzyılın başlarında Cizre'li Mir Şerefhan tarafından Cizrede kurulmuştur.
Kürt medreselerinde yetişen önemli kişiler
Ali Hariri, Cezeri, Hasan Ertuşi, Molla Ahmed-i Ceziri, Ahmed-i Hani, İsmail Beyazidi, Şeyh Şemseddin Ahlati, Ali Teremahi, Mahmud Beyazidi, Halid Bağdadi, Molla Yunus Helkatini, Muradhan Beyazidi, Feqiye Teyran, Nali, Hana Kubadi, Melaye Erwasi, Molla Halil Siirdi, Mesture Erdelan ve Abdurrahman Aktepe'dir. Bu bilginlerin çoğu eserlerini Kürtçe yazmışlar.
İslam sonrası Kürt devletleri ve hanedanlıkları
Sadakiler (770-827)
Şeddadiler (951 - 1174)
Hezbaniler (906 - 1080)
Revvadiler (955-1071)
Hasanveyhiler (959 - 1095)
Annaziler (991 - 1117)
Mervaniler (990 - 1096)
Hezarhespiler (1155 - 1424)
Eyyubiler (1171 - 1250)
Küçük Luristan Atabeyliği (1184 - 1597)
Erdelan Prensliği (1169 - 1867)
Badinan Beyliği (1376 - 1843)
Soran Emirliği (16. yüzyıl)
Baban Prensliği (1649 - 1851)
Badinan Beyliği (13761843)
Bitlis Prensliği (11821847)
Botan Emirliği (1330 - 1855)
Hoy Hanlığı (1747-1813)
Serab Hanlığı (1747 1822)
Tebriz Hanlığı (1747-1802)
Zend Hanedanı (1750 - 1794)