17. yüzyıl klasik Türk edebiyatı nesir yazarları listesi

17. yüzyıl klasik Türk edebiyatı; Nefi, Nabi ve Şeyhülislam Yahya gibi tanınmış divan şairlerinin yanında, Evliya Çelebi, Naima ve Katip Çelebi gibi önemli nesir yazarları da çıkarmıştır. Bu dönem, toplumsal ve iktisadi alanlarda büyük bir karmaşanın içine giren Osmanlı İmparatorluğu'nun Gerileme Dönemi'ne rastlar. Dönem içerisinde her ne kadar, belirli münşilerden (düz yazı yazanlardan) bahsedilse de; bu dönemdeki nesir yapıtlar klasik tarzla sınırlı değildir. 17. yüzyılda İstanbuldaki Floransa konsolosu sekreteri Filippo Argenti, İtalyan papazlarından Pietro Ferraguto (1580-1656) gibi yabancıların Türkçeyi iyice öğrenip, nesir alanında önemli Türkoloji çalışmaları yaptıkları bilinmektedir. Ayrıca Cizvitlerin misyonerlik faaliyetleri için matbaa kurdukları ve bu matbaanın 1703te kapatıldığı
söylenmektedir.
17. yüzyıl klasik Türk edebiyatında nesir geleneği, önceki yüzyıllarda ortaya çıkmış olan sade, orta ve süslü nesir üslubu kullanma alışkanlığını devam ettirmiştir. Bu yüzyılda en önemli mensur (düz yazı) yapıtlar, şair tezkireleri (biyografi), gezi yazıları ve bibliyografik eserlerdir. yüzyılın önemli mensur eserlerinden sayılan tezkireler, genellikle süslü bir dille meydana getirilmiştir.
Biyografik eserler
17. asır tezkireler bakımından zengin bir dönemdir. Bu dönemde Riyazi Mehmet Efendi, Faizi ve Rıza gibi müellifler (yazarlar) tarafından yazılan tezkirelere rastlanır. Bu tezkirelerin en önemlileri Riyazi'ye ait olan, Riyazü'ş-Şuara ve Faizi'nin Zübdetü'l-Eş'ar adlı şairler tezkiresidir. Ayrıca bu dönemde yazılmış Rıza Tezkiresi de önemli bir başvuru kaynağı olup, Fatih'ten IV. Murat'a kadar olan şair padişahlarla 1591 tarihinden tezkirenin yazarı Rıza'nın dönemine kadar yetişen şairlere yer vermiştir. Bunun yanında Güfti'nin Teşrifatü'ş-Şu'ara adlı bir tezkiresi olsa da; bu eser mensur değil; manzum bir biçimde kaleme alınmıştır.
Dönemde bir diğer söz edilmesi gereken yazın ürünleri de zeyillerdir (ekler). Zeyiller daha önce yazılmış tezkirelere yapılan eklemeler olarak tanımlanır. Dönemin önemli zeyillerini Yümni ve Seyrekzade Asım yazmıştır. Ayrıca I. Süleyman'dan 1634'e kadar olan sürede yaşayan bilgin, şeyh ve şairlerin hayatının anlatıldığı Hadaiku'l-Hakayık fi Tekmileti'ş-Şakayık adlı biyografik eser Mecdi'nin Hadaiku'ş-Şakayık'ına Nev'izade Atayi tarafından yapılan zeyildir.
Riyazi Mehmet Efendi (Riyazi)
Riyazi, 1572'de Birgili Mustafa Efendi'nin oğlu olarak Mekke'de doğmuştur. Yenişehir, Halep, Şam, Kudüs ve Kahire kadılıklarında bulunmuştur. 1644'te İstanbul'da ölmüştür. 1602 yılında doğan oğlu Riyazi-zade bir divan şairidir.
Riyazü'ş-Şuara
Riyazi, 17. yüzyılda yaşayan nesir ustalarından biridir. Bunun yanında klasik şiirle de uğraşmış, bir divan oluşturabilecek kadar şiir yazmıştır. Yazarın düz yazı konusundaki ustalık eseri Riyazü'ş-Şuara adındaki -tezkire türündeki- yapıttır. Riyazü'ş-Şuara 1609'da tamamlanıp; dönemin padişahı I. Ahmed'e sunulmuştur. Eserde 15. yüzyıldan başlanarak 17. yüzyılın ilk yarısına kadar yaşayan dört yüz dolayında şair, şiir örnekleriyle birlikte tanıtılmıştır.
Kafzade Faizi
Faizi veya Kafzade Abdülhay Çelebi; 1590 veya 1592 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelmiştir. Müderrislik gibi yönetimsel görevlerde bulunan Faizi, Selanik kadılığı sırasında görevinden alınmıştır. Bu sırada başkent İstanbul'da çıkan ayaklanma ile Genç Osman öldürülmüştür. Bu olayın şairde derin izler bıraktığı ve şairin 32 yaşında ölümesinin sebebinin bu olaya karşı hissettiği acının olduğu iddia edilmiştir. Şair öldüğünde o dönem yazmakta olduğu Leyla vü Mecnun adlı mesnevisi de yarım kalmıştır. Döneminin usta şairlerinden biri olarak gösterilen şairin, Nefi ile karşılıklı hicivleri vardır. Şair şiir alanındaki başarısının yanında önemli bir nesir yazarı olarak da tanınmıştır.
Zübdetü'l-Eş'ar
Zübdetü'l-Eş'ar, Faizi'nin antoloji nitelikli bir tezkiresidir. 15. yüzyılın ikinci yarısından, kendi zamanına kadar yaşamış 500 şair ve 14 kadın şairi alfabetik sıra ile ele almıştır. Bu esere ek olarak (zeyl) yazılmış Yümni ve Asım'ın tezkireleri vardır. Asım'ın zeylinde 123 adet daha şair tanıtılır. Bir diğer ek olan Yümni'nin zeyli ise şairin 1622'de vefatıyla birlikte tamamlanamamıştır. Bu ek daha sonra Ali Emiri Efendi tarafından tamamlanmıştır. Eser üzerindeki en önemli çalışma Yrd. Doç. Dr. Bekir Kayabaşı tarafından yapılan doktora tezi çalışmasıdır.
Diğer eserleri: Faizi Divanı, Leyla vü Mecnun, Sakiname.
Gezi yazıları
Evliya Çelebi
Evliya Çelebi, 25 Mart 1611'de Unkapanı, İstanbul'da doğmuştur. Aslen Kütahyalı olup, ailesi İstanbul'un Fethi'nden sonra İstanbul'a taşınmıştır. Ayrıca kendisi aile soyunun Hoca Ahmet Yesevi'ye dayandığını söyler. Evliya Çelebi'nin babası Mehmet Zilli Efendi, sarayda kuyumcubaşılık yapmıştır.
Evliya Çelebi, sarayda iyi bir eğitim almış, Kur'an'ı ezberleyerek hafız olmuştur. Sarayda önemli bir mevkiye getirileceği bir sırada, kendi deyimiyle: 1630 yılının 10. Muharrem günü beyne'n-nevm ve'l-yakaza (uyku ve uyanıklık arasındaki bir rüyada) Muhammed Peygamber tarafından kendisine seyahat müjdelenmiş ve 50 yıllık seyahatine İstanbul'dan başlamıştır.
Seyahatname
Seyahatname, 10 ciltlik bir yapıttır. Eser dil, coğrafya, sosyoloji, folklor ve edebiyat yönünden bolca malzeme içerir.
Evliya Çelebi, seyahatine İstanbul'dan başladığı için Seyahatnamenin birinci cildinde İstanbulu anlatır. İstanbulun kuruluşundan Evliya Çelebinin yaşadığı zamana kadar olan dönem; tasvirler ve hikayelerle anlatılmaktadır. Çelebi gezisi boyunca; Rumeli ve Anadolu'yu gezmiş, birçok savaşa katılmıştır. Gezdiği yerler arasında Teselya, Selanik ve Arnavutluk gibi Osmanlı İmparatorluğu'nun o dönemki sınırları içerisinde olan yerler de vardır.
Seyahatname gezi içerikli bir kitap değildir, yer yer toplumsal eleştiriye de yer vermiştir. Örneğin kitapta yer yer: Yeniçeri ağası gece gündüz sarhoş bir haldeydi. Askerleri de onu örnek alıyorlardı. Kale sahipsiz kalmıştı. Osmanlı Devleti'nde iç karışıklıklar oluyordu.
Bibliyografik eserler
Tarih eserleri