Angola-Küba ilişkileri

Angola Küba ilişkileri, iki ülke arasındaki diplomatik, askeri, sosyal ve ticari ilişkileri kapsar. Angola ve Küba arasındaki ikili ilişkiler oldukça gelişkindir. Angola İç Savaşı sırasında Küba Silahlı Kuvvetleri Marksist MPLA iktidarının korunması için UNITA, FNLA ve Güney Afrika Cumhuriyeti Ordusuna karşı savaşmıştır.
Sovyetler Birliğinin dağılması ve Soğuk Savaşın sona ermesiyle iktidardaki MPLA marksizmi benimseme yolundan ayrılarak kapitalist piyasa prensiplerini benimsemiş ve çok partili seçimlerin yapılmasına izin vermiştir.
Ekonomik olarak bu dönemde Küba en önemli ticari ilişki kurulan ülke konumunu yitirmiştir. Angola yönetimi bir zamanlar ülkeden atmak için savaştığı ırkçı Güney Afrika rejiminin devrilmesnden sonra başa gelen yeni Güney Afrika yönetimiyle yoğun ticari ve ekonomik ilişkiler içindedir.
Tarihçe
1960lar
Kübanın Angola ile ilişkileri Küba Devriminden sonra başlar. Bu dönemden önce iki ülke arasında herhangi kaydedeğer ilişki olmamıştır. 1959 yılında iktidara gelen Fidel Castro ve 26 Temmuz Hareketi özellikle ABD tarafından düzenlenen Domuzlar Körfezi Çıkartmasının başarısız olmasından sonra Sovyetler Birliğine yakınlaşacaktır. Kübada gerçekleştirilmeye başlanan sosyalist dönüşümler Latin Amerika ve komşu ülkelere de ihraç edilmek istenir. Bu kapsamda Fidel Castro tarafından İkinci Devrim hareketi ilan edilir. Hareketin amacı özellikle yüzyıllardır sürmüş olan köle ticareti nedeniyle akraba olan Afrika ve Latin Amerika yerel halklarının kardeşliğinden hareket ederek sömürge konumundaki Afrika uluslarının bağımsız olması ve marksist bir iktidarla yönetilmelerinin sağlanmasıdır.
Bu açıdan bakıldığında Küba ilk denemesini Zaireda yapacak ancak bu ülkedeki gerillalara yardım etmek için gönderilen Ernesto Che Guevara dahil olmak üzere çok sayıda Kübalı üst düzey yönetici başarısız olacaktır. Zairede tecrübe edilen zorluklar bundan sonra diğer Castro yönetiminin Afrika ülkeleri ve gerilla hareketleriyle ilişkilerinde temel görevini görecektir.
Sonradan UNITA örgütünü kuracak olan Jonas Savimbi 1965 yılında bölgede bulunan Castronun silah arkadaşı Ernesto Che Guevara ile görüşür. Guevara hazırladığı raporda Savimbiye güvenilmemesi gerektiğini bildirir. Bunun sebebi Savimbinin marksist olmaması hatta sosyalizm karşıtı olmasıdır. Bölgede bulunan Kübalı temsilciler MPLA lideri Agostinho Netonun Savimbinin tersine güçlü bir marksist eğilime sahip olduğunu görürler. 1960lı yıllarda Küba, MPLAya asker destek vererek Angoladaki Portekiz yönetimine karşı verilen bağımsızlık mücadelesine yardım edecektir.
1975
Portekizde meydana gelen Karanfil Devrimi sonucu başa geçen devrimci iktidar Salazar yönetiminin uyguladığı sömürgelerdeki ulusal bağımsızlık hareketlerinin silah yoluyla bastırılması siyasetini terk edecek ve sömürgelerden çekilecektir. Bu kapsamda direniş örgütleriyle görüşmeler yapılıp yönetim bunlara bırakılacaktı.
Bu önemli gelişmeler yaşanırken Küba, Angolanın yanı sıra en güçlü Portekiz karşıtı silahlı direniş geleneğinin olduğu Gine-Bissaulu gerilla örgütü olan PAIGC ile temas sağlamıştı. Ayrıca Mozambikdeki FRELIMO ile de yakınlık sağlanmıştı. Portekiz sömürgeleri arasında en çok dikkat çekeni ise zengin yeraltı ve yerüstü kaynakları ile petrol yataklarına sahip olan Angola idi. Ülke üzerine çok sayıda farklı özne plan yapmaktaydı.
Portekiz yönetimiyle Angoladaki direniş örgütleri olan MPLA, UNITA ve FAPLA arasında yapılan görüşmelerde Angolanın 11 Kasım 1975 gününde bağımsızlığını ilan etmesi öngörülür. Başkent Luanda MPLA kontrolünde olsa da diğer bölgelerde UNITA ve FPLA silahlı olarak varlığını korumakta ve MPLA için ölümcül tehdit konumunda bulunmaktadır. Angolaya durumu incelemek için giden Küba heyetinden Binbaşı Raúl Diaz Arguelles Kübada bulunan Binbaşı Raúl Castroya gönderdiği 11 Ağustos 1975 tarihli raporda MPLAnın özellikle FNLA ve Zairede iktidarda bulunan Mobutu Sese Seko tarafından sıkıştırıldığını bildirir. Raporda ABD yanlısı bu güçlerin Kasım ayında planlanan Angolanın bağımsızlık törenlerinin MPLA tarafından gerçekleşmesini engellemek niyetinde oldukları belirtilir. Ayrıca raporda Netonun Sovyetler Birliği ve Doğu Bloku ülkelerinden gelen yardımın azlığından şikayetçi olduğu da vurgulanır. Arguelles Netonun Angolada yaşanan iç savaş sürecinde tarafların çok net bir şekilde ayrıldığı konusundaki fikirlerine katılır ve emperyalist güçlerin desteğindeki UNITA ve FNLA örgütlerine karşı yurtsever ve marksist MPLAnın desteklenmesi gereğini bildirir.
11 Kasım tarihi yaklaşırken her üç örgüt de yurtdışından desteklenmektedir. UNITA, ABD ve Batı Avrupa ülkelernce, FNLA Çin ve Batı Avrupa ülkelerince, MPLA ise Sovyetler Birliği, Küba ve Doğu Bloku ülkelerince desteklenmektedir. Bağımsızlıktan önce üç örgüt arasında yapılan Alvor Antlaşması da başarısız olunca ülke iç savaşa sürüklenir.
Başkente sahip olan örgütün çok büyük üstünlük sağlayacağı iç savaş çok hızlı bir şekilde yayılır. Luandayı kontrolü altında tutan MPLA, yabancı ülkelerden aldıkları destekle iki farklı yönden ilerleyen UNITA ve FNLAya karşı savunmaya çekilir.
Konunun aciliyetini gören Fidel Castro, Küba Silahlı Kuvvetlerini ve Küba Hava Kuvvetlerini alarma geçirerek MPLAnın ne pahasına olursa olsun savunulmasını sağlamak için seferberlik ilan eder. Sovyetler Birliği ise Soğuk Savaş ortamında rakibi ABDyi doğrudan bölgeye dahil etmemek kaygısıyla Castroya engel olmaya çalışsa da başarılı olamaz. Brejnev, Castronun askeri yardım planına karşı çıksa da engel olmayacak ve ileriki aşamada muharip güç desteği sağlamasa da teknik personel, silah ve teçhizat yardımı gerçekleştirecektir.
Küba, ülkedeki komutan Arguellesi Angoladaki Küba birliklerinin komutanı ilan eder ve acilen General Abelardo Colom Ibarra ve beraberindeki 480 askeri Angolaya gönderir. Kübalıların doğrudan yetkin komutan ve asker desteği ile birlikte edinilen modern teçhizat MPLAyı Angolada askeri olarak öne çıkartır. Sovyet yapımı silah ve teçhizatın Angolaya vardığını gözlemleyen UNITA lideri Savimbi, Batılı ülkelere ve ABDye çağrıda bulunup yardım ister. Durumun farkında olan CIA, yasal olarak ilan edilmemiş bir savaşı desteklemenin zorluklarıyla karşılaşsa da ABD yasalarını delerek paralı askerler sayesinde Angoladaki anti-komünist UNITAya destek vermeye başlar. Bu dönemde ırkçı rejim tarafından yönetilmekte olan Güney Afrika ile de temasa geçen CIA yetkilileri bölgedeki Küba varlığına karşı yardım talebinde bulunur. Bu dönemde Angolanın güney komşusu durumunda olan Namibya, ırkçı Güney Afrika yönetiminin sömürgesi durumundadır. Namibyanın Caluque sulama sisteminin bağlı olduğu Angoladaki nehirlerin denetimi Güney Afrika için hayati öneme sahipti.
Sovyetler Birliği Angolaya Güney Afrika müdahalesinin istihbaratını aldıktan sonra MPLAya verdiği desteği artıracak ancak Küba yönetiminden kesinlikle Angola İç Savaşına dahil olmamasını bütün müdahalesini Güney Afrika yayılmacılığının önünü kesmek için kullanmasını ister. Sovyet talimatlarına kulak asmayan Küba yönetimi Angola İç Savaşına doğrudan dahil olacak ve asker seviyesi en yoğun dönemde 35 bin civarında olacaktır.
1975 ve 1976 yıllarında Küba dışında çok az yabancı kuvvet Angolada kalır. Portekiz Ordusunun son kalıntıları da ülkeyi terk edecektir. ABD, özellikle ülke içi siyasi durum nedeniyle doğrudan dahil olamadığı Angoladan Güney Afrika kuvvetlerinin çıkmasını telkin eder. Kübanın Angoladaki asker sayısı ise giderek artar; Aralık 1975'te 5 bin olan sayı Şubat 1976da 11 bine çıkar. FNLA örgütü MPLA-Küba ortak harekatıyla 30 Ocak 1976 itibarıyla tamamen ezilir.
1977
Angola hükumeti ve Küba birlikleri 1977 yılına gelindiğinde ülkenin çoğunluğunda denetimi sağlamış durumdadır ancak özellikle güney bölgesinde UNITA yollarda sürekli saldırılar düzenlemektedir. Savimbi MPLA ile uzlaşmaya istekli görünse de olası bir birlik hükumetinin kurulabilmesi için Küba birliklerinin ülkeden çekilmesini şart koşar. Savimbi Küba sömürgeciliği olarak tanımladığı Küba askeri varlığının sona ermesini talep eder. Güney Angolada UNITAnın hakim olduğu bölgede yaşanan çatışmalardan kaçan binlerce Angolalı güneydeki Namibyaya veya doğudaki Zambiyaya kaçarak büyük bir mülteci sorununu beraberlerinde getirirler.
Shaba seferleri
Angolanın komşusu Zaire ile olan sıkıntılı ilişkileri 1977 yılında patlak verecektir. Kongo Ulusal Kurtuluş Cephesi (FNLC) adlı örgüt 7 Mart 10977 1500 askerle Angolanın doğusundan girerek Zairenin Shaba bölgesini işgal eder. FNLC örgütünün amacı Zairedeki Mobutu yönetimini devirmektir. Angola İç Savaşı sırasında uzun süre Zaire desteğindeki FNLA ile mücadele etmek zorunda kalan MPLA yönetimi sınırlarından Zaireye geçen bu örgüte destek vermese de engel de olmaz. FNLC Zairenin ekonomik kalbi olan Kolweziyi alamasa da Kasaji ve Mutshatsha kentlerini alır. FNLC, Zaire Ordusunu rahatlıkla yenerek ilerlemektedir. Bu durumda Mobutu Afrika Birliği Örgütüne başvurarak yardım talebinde bulunur. Fransa hükumeti Mobutunun yardım çağrılarına cevap verir ve 1500 Fas askerini Kinşasaya indirir. Zaire Ordusuyle beraber savaşan bu birliğe Angoladaki FNLA örgütü ve Fransız Mirage savaş uçaklarını kullanan Mısırlı pilotlar da destek verince FNLC püskürtülür. Geri çekilen FNLC askerleri ve çatışmadan uzaklaşmaya çalışan bölge halkı Angola ve Zambiyaya kaçarlar.
Mobutu, ülkesine yapılan saldırıdan sorumlu olarak Angola, Küba ve Sovyetler Birliğini sorumlu tutsa da kendisi Angoladaki anti-komünistlere yoğun şekilde yardım yapan Mobutunun bu iddiaları etkili olmadı. Kübanın doğrudan Zaireye müdahale etmediğini bilen ABDdeki Carter yönetimi Mobutuyu dikkate almayacak ve Zairenin askeri yardım için Fransaya yakınlaşmasına sebep olacaktı. Krizin aşılmasından sonra Angola ile Zaire 22 Temmuz 1977 günü sınır antlaşması imzalarlar.
Nitista ayaklanması
Netonun içişleri bakanı olan Nito Alves, Angola Bağımsızlık Savaşı sırasında çeşitli ayaklanmaları bastırmıştı. MPLA içindeki hizipler 1975 yılında Netonun iktidarını tehdit eder hale gelince Alves yeniden göreve çağrılır. Alves MPLAdaki konumunu da kullanarak ülkenin gazetelerini ve ulusal televizyonu kontrol etmeye başlar. Alves Sovyetler Birliğini Ekim 1976da ziyaret eder. Döndüğünde Netonun kendisinin etki alanını daraltıcı müdahalelerde bulunduğunu görür.
FAPLA 8. Tugayına bağlı on adet zırhlı araç São Paulo Hapishanesine 27 Mayıs sabahı saat 04 sularında saldırarak 150ye yakın Nito taraftarını serbest bırakır. Askeri birlik daha sonra saat 07de Luandadaki radyo istasyonuna el koyar. Grup kendisini MPLA Eylem Komitesi olarak tanıtarak darbeyi duyurur. Birlik mensupları yaptıkları yayında halktan destek isteyerek halkı devlet başkanlığı sarayının önünde gösteri yapmaya davet eder. Darbeciler Neto yandaşı generaller Bula ve Dangereauxu tutuklarlar. Neto bunu öngörerek kendi komuta merkezini Savunma Bakanlığına taşımıştır.
Artık iyice Angola içişlerine müdahil olmuş olan Küba birlikleri Netonun isteği üzerine başkanlık sarayını ele geçirip radyo istasyonuna doğru ilerlerler. Bir saatlik çatışmanın ardından radyo istasyonu ele geçirilir. Küba birlikleri daha sonra isyancıların askeri birliklerine doğru ilerler ve burayı da 13.30da ele geçirirler. Ayaklanmacılar ise bu sırada hükumette yer alan yedi lideri kaçırmış ve altısını öldürmüştür.
Ayaklanmanın iki ucunda olan Alves de Neto da Sovyetler Birliğinin Neto değil Alvesden yana olduğunu tahmin etmektedir. Ancak Küba Ordu komutanı Raúl Castro yolladığı ek 4 bin askerle birlikte MPLA safları içindeki ayaklanma olasılığını bastırır ve sonrasında ülkeye yaptığı ziyaretle Netoya olan güveni tazeler. Buna karşılık Netonun Sovyetler Birliğine olan güvensizliği artacaktır.
Cabinda
Angola topraklarından ayrı olan Cabinda, ayrı bir Portekiz sömürgesiyken bağımsızlık görüşmeleri sırasında Angola tarafından kapsanmıştır. Cabindanın zengin petrol kaynaklarının bölge için kullanılmasını savunan bazı Cabindalılar ayrılıkçı bir gerilla hareketi başlatarak buradaki Küba askeri üssüne saldırır. Küba birlikleri bu ayaklanmayı bastıracak ve petrol üretiminin aksamaması için bölgeye 2 bin asker göndereceklerdir.
1980ler
Bu dönemde Kübanın Angola ile ilişkileri değişecek, askeri komuta çoğunlukla Sovyet komutanlara devredilecek ve yoğunluklu olarak insani yardım ve altyapı çalışmalarına ağırlık verlecektir. Bu süre zarfında Küba, Angoladaki MPLA iktidarının gerçek bir sosyalist devlet olabilmesi için özveriyle yardım edecektir. Küba, çok sayıda doktor, öğretmen, mühendis ve uzman getirecektir. Kübanın tıp alanındaki yardımı o kadar büyük boyuttadır ki Angolada tıp dili İspanyolca olmuştur. Sağlık alanında iki ülke arasında kurulan bağ bugün hala geçerliliğini korumaktadır. Küba Angolaya eknik personel sağlamanın yanı sıra çok sayıda Angolalı gençe burs vererek eğitimlerini Kübada sürdürme imkanı tanımıştır.
Ancak iki ülke halkları arasında meydana gelen ufak çaplı hadiseler bazı huzursuzluklara da yol açmıştır. Angolalılar kendi ülkelerinde Kübalıların birinci sınıf kendilerinin ise ikinci sınıf muamele gördüklerini ileri sürmüştür.
Angola Küba ikili ilişkilerinin önemli ticari boyutu olan bir yanı da Angolanın ihraç ettiği petroldü. Özellikle Sovyetler Birliği ve Angoladan petrol ihtiyacını sağlayan Küba 1980li yıllarda petrol fiyatlarının düşmesiyle birlikte Angolada bulunan askeri ve diğer personelinin giderlerini karşılayamaz olacaktır. Angola ise düşen petrol fiyatlarından ötürü neredeyse iflas etmek üzeredir.
Angola İç Savaşı bu dönemde sürmekte ve UNITA ile Güney Afrika Ordusu MPLA iktidarını zorlamaktadır. Güney Angolaya 1987 yılında yapılan FAPLA seferi sonucu Cuito Cuanavale Muharebesi yaşanacak ve Güney Afrika Ordusuna önemli bir darbe indirilecektir. Kübanın Angoladaki yoğun askeri varlığına onurlu bir şekilde son verilmesi için beliren bu fırsat kaçırılmayacak ve New York Antlaşması sonucunda hem Güney Afrika hem de Küba Ordularının Angoladan çıkması karar altına alınacak, Güney Afrikanın sömürgesi olmuş olan Namibyanın da bağımsızlığı kazanılacaktır.
Soğuk Savaşın sona ermesi ve Sovyetler Birliğinin dağılmasıyla beraber Küba, sosyalist blokun dağılmasıyla en önemli ticari ortaklarını kaybedecek ve çok zorlu bir döneme girecektir.
Antlaşmadan sonra ilişkiler
Antlaşmadan sonra Güney Afrika ve Küba birliklerinin boşalttığı Angolada UNITA ABD tarafından desteklenmeye devam edecektir. Güney Afrika o döneme kadar yenilmez olan ordusunun aldığı mağlubiyet ve elinden çıkan Namibyadan sonra ırkçı rejimin yaşadığı çelişkiler keskinleşecek ve birkaç yıl sonra bu rejim devrilecektir. Küba ise Sovyetler Birliği ve sosyalist blokun dağılmasından sonra yalnız başına ayakta kalmaya çalışacağı Özel Döneme girer.
Angoladaki MPLA yönetimi sosyalist blokun yenilmesinden sonra kapitalist ekonomiler arasında ayakta kalabilmek için yeni bir siyasi ve ekonomik bir hat belirler. Partinin marksist-leninist hattı tek edilerek kapitalist ekonomi ve çok partili demokrasi rejimi benimsenir. UNITA ile masaya oturma ve seçimlerin yapılması kararı başarılı olamayacak, UNITAnın silahlı mücadeleden vazgeçmemesi iç savaşın düşük şiddetle de olsa sürmesine sebep olacaktı.
Uluslararası kamuoyu ve ABD tarafından tanınan Angola yönetimi UNITAyı yalnızlaştıracak ve en sonunda 2002 yılında Jonas Savimbinin öldürülmesiyle UNITA silah bırakacaktır.
Günümüzde ilişkilerin durumu
İç savaşın sona ermesinden sonra Angola barışçıl bir kalkınma içine girmiştir. Kübanın günümüzde Angola ile ilişkileri daha çok Kübanın Angola halkına yaptığı tarihi yardımın hatırlanmasına indirgenmiştir. Kübanın Angolaya tıp, tarım ve inşaat alanında uzman personel yardımı sürmekteyse de Angolanın kıtadaki en önemli ticari ortağı yeni Güney Afrika Cumhuriyetidir. Angola ve Namibyanın bağımsızlığının kazanılmasında özellikle ırkçı Güney Afrika yönetimine karşı verdiği savaşla destek veren Güney Afrika Komünist Partisi ve Mandelanın Afrika Ulusal Kongresi ANC günümüzde Angola ve Güney Afrika ilişkilerinin gelişmesini sağlamıştır.
Küba, Angolanın kurtuluşu için tarihte pek az görülür bir özveriyle mücadele etmiş ve zafer kazanılmasına katkıda bulunmuş da olsa 1970'li yıllarda öngörülen ve Afrika kıtasına sosyalizmin taşınması mümkün olamamıştır. Bugün iki ülke arasındaki ilişkiler yeniden gelişmekte ve dostluğa dayanan bir arka planda ilerlemektedir.