Türkler'de batınilik tarihi

Batıniliğin Türkler arasına i'tikadi mezhep olarak yayılması, Hicri Üçüncü asırda Afrikada Fatımilerin yayılmaları da daha hızlı ilerlemekteydi. Doğudan batıya doğru durmadan akın eden Aleviler, Ehl-i Beytin maruz kaldıkları haksızlıkları en feci bir tablo şeklinde tasvir ederek Afrika halkını şiddetli bir Alevilik yandaşlığıyla Abbasiler aleyhine teşkilatlandırıyorlardı. Bu ortamda Abd Allah el-Mehdi Bil-Lah Rakkade kentinde hilafet ilan ederek Beni Merdar, Beni Rüstem ve Beni İdris hükumetlerini nihayete erdirdi. Bu yoğun çalışmalar neticesinde istila hudutları da genişleyerek Delta kıtasına kadar dayandı. Sonunda Mısırın Muized-Din Allah tarafından feth edilmesi üzerine Fatımiler, olanca güçleriyle Abbasi Halifeliğinin karşısına çok kuvvetli bir Alevi Devleti olarak dikilmeyi başardılar.
Hicri dördüncü asrın ortasında H. 358 / M. 969 tarihinde Kahire kenti inşa edilerek, sadece Şiiliğin eğitim ve öğrenimi maksadıyla meşhur Ezher Medresesi kuruldu. Sünni Ulema tedrisattan menedildiği gibi yeni şehir Kahire de Fatımi Payitahtı olarak seçildi.
Fatımilerin Mısırdan sevk ettikleri Alevi dailer
Fatımilerin Mısırda hükumet kurmaları üzerine Mısır daileri Suriye üzerinden uç Anadoluya, Horasana ve Türkistana gelmeye başladılar. Horasanda oturan büyük dai, Maveraünnehre ve oradan daha esaslı bir teşkilat oluşturabilmek amacıyla Nesef ve Buharaya geçmişti. Batıniler, artık Abbasilere karşı en önemli dailerini Kahire saraylarından ithal etmeye başlamışlardı. "EbuʿAli el-Mansur el-Hakim bi-EmrʿAllah" ve "Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lah" gibi Batıniliğin dai azamlık mertebesine ulaşmış olan halifeler, bu harekatın idaresini tüm hassasiyetleriyle ellerinde tutmakta ve en ehliyetli dailerini Türkistana tayin etmekteydiler. Deyleme Eba Hatim, Nişabura Ahmed Nesefi ve Ebu Yakub Sizci, Maveraünnehire Bendani, Hindistana Ahmed bin Keyyal (H. 270, M. 884), Endülüse İbn-i Meserret (H. 310, M. 923) gibi çok iktidarlı dailer Batınilik Teşkilatını oluşturmak üzere atanmışlardı.
Mısır Fatımileri ve Alevilerin Orta Asyada kurdukları Pamir teşkilatı
Abbasi Halifeliğine karşı şiddetli bir husumet ve muhalefet beslemekte olan Mısır Fatımi daileri Buharaya hakim olan Samanilerin en yakınları arasına nüfuz ederek Maveraünnehir ve Türkistan valilerinin saraylarına girmeyi başararak Fatımi halifeleri adına halkı Şiʿa-i Batıniyye mezhebine davet etmeğe başladılar. Maveraünnehre atanan Fatımi dailerinden Muhammed Nesefinin çabalarıyla Samanilerin ikinci hükümdarı olan Nasr bin Ahmed bin Saman Şiʿa-i Batıniyye mezhebine girdi. Alinin İlah el-Arab namı ile anılmakta olduğu bu bölgede Türkistan hükümdarı ile Ali Saffarın müessisi olan Yakub bin Leys de Batıni-Aleviliği kabul etmişlerdi. Böylece, Orta Asyada çok kuvvetli bir Batıniyye Teşkilatı vücuda getirilmiş oldu.
Orta Asya Alevileri ile Pamir Batınileri Dai-i Azam-ı: Nasır Hüsrev
Din ve felsefe ilimlerinde büyük şöhret sahibi olan Muined-Din Nasır-ı Hüsrev, Büyük Selçuklu Devleti hükumdarı Tuğrul Beynin kardeşi Çağrı Beyin Horasan valiliği döneminde önemli memuriyetlerde bulundu. H. 437, M. 1046 yılında Hicaza gitti. H. 440, M. 1049da Fatımiler halifesi Ebu Tamim Maadd el-Mustensir bil-Lahın emrine girdi. İmam-ı Zaman tarafından Horasan Dai-i A'zamlığına tayin oldu. Tehame, Yemen, Lehsa Karmatileri ile ilişkiler kurdu. Oralarda bir hayli neşriyatta bulunduktan sonra Basra ve İsfahana uğrayarak kardeşi Ebu Said ile birlikte Belhe geldi. Kendisine Hüccet-i Mustensir, Hüccet-i Horasan ve Sahib-i Cezire unvanları verildi.
Nasır Husrevin faaliyetlerinden şüphelenen devrin hükumeti onu Horasandan çıkardı. Uzun seyahatlerden sonra Belhe oradanda Mazenderana gitti. Vardığı yerlerde hep bozuk i'tikad ve melahide mensubu olmakla itham edildi. Bu nedenle de sürekli olarak yer değiştirmek ve gerçek kimliğini gizlemek zorunda kaldı. Deruhte ettiği "Orta Asya Dai-i Azamlık" görevini tehlikesiz olarak ifa edebilmek amacıyla, bazen bir tarikat üyesi gibi Ebul Hasan el-Harakani zaviyesinde gizlendi. Kimi zaman da kendisini İsfahan ve Gilan alimleriyle hikmet ve felsefeye dair münakaşalara giren bir hakim olarak tanınmaktaydı. Günümüzde Afganistan sınırları içerisinde kalan Bedehşan köylerinden Yemlekanda öldü.
Orta Asya Alevileri üzerinde derin izler bırakmış ve Türkistan'da İsmaili-Pamir Aleviliği i'tikadını tesis etmiş olan Nasır Husrevin mezarı bütün Rusya, İran, Hindistan, Afganistan ve Çinden akın eden ziyaretçilerle takdis edilmektedir.
Selçuklular devrinde Şiʿa-i Batıniyye tarikat ve mezheplerinin Türkler arasında yayılması
Hulefa-yı Fatımi dailerinin Abbasilerin hükümran oldukları ülkelerde kuvvetli bir propaganda teşkilatı oluşturdukları sıralarda şiiliğin korunması adına çok dikkatli davranan Selçuklu hükümdarları da Sultan Tuğrulun itikaden Mu'tezileden olan, Kerramilik mezhebine mensup veziri Amidul-Melik gibi Şiʿa-i Batıniyyenin en önemli dailerinden biri tarafından istenildiği bir şekilde yönetilmekteydi. Selçukluların Anadolunun içlerine doğru ilerlemesiyle birlikte Selçuklu ordularıyla birlikte yürüyen Şiʿa-i Batıniyye dailerinin nüfuz alanı da Anadolunun içlerine doğru yayılmaktaydı.
Selçuklular devrinde şiddetlenen mezhep mücadeleleri
Amidul-Melikün teşvikiyle bütün bidatçiler ile Eşariler aleyhinde Kerramiler ve Hanefi olan Mu'tezilenin de desteğini alarak şiddetli bir takibat başlatıldı. H. 455 / M. 1063 yılında Selçuklu Sultanı Tuğrulun ölümü üzerine Alp Arslan sultan oldu. Şiʿa-i Batıniyye daisi vezir Amidul-Mülk H. 465 / M. 1073 yılında hapsedilerek yerine Hoca Kıvamud-Din et-Tusi, Nizam-ulMülk adıyla vezir oldu. Amidul-Mülk ise bir yıl sonra idam edildi. Nizam-ulMelik çokça paralar sarf ederek Bağdatta Diclenin kenarına Şiʿa-i Batıniyye hareketlerine karşı müdafaada bulunacak muktedir kelam ve felsefeci alimler yetiştirmek amacıyla Nizamiye isminde muazzam bir Dar-ulFünun yaptırdı. Vaktiyle arkadaşı olan ve Fatımiler halifesi Mustensir bil-Lah tarafından Elamut Dai-i Azamlığına atanmış olan Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi Hasan Sabbah tarafından hançerletildi.
Salahaddin Eyyubinin Mısırı fethi ve Batınilerin etrafa yayılması
H. 553 / M. 1158 yılında İran Selçuklularının sonu olarak kabul edilen Sultan Sencerin evlat bırakmadan ölmesi üzerine Selçuklu valileri Horasan, Irak-ı Acem, Kerman, Halep, Şam, Konya Selçuk şubeleri oluşturdukları gibi Beni Artıklar, Elgarziler, Musul ve Halep Atabeylikleri isimleri altında bağımsızlıklarını ilan ettiler.
Fatımilerin son halifesi olan El-Azıd bil-Lahın H. 566 / M. 1171 tarihinde vefatı üzerine Şafii olan Salahed-Din-i Eyyubi Mısıra yerleşti. Bunun üzerine iki yüz yetmiş sekiz sene süren Mısır Şiʿasının tarihe karışması neticesi Mısır Şiʿa-i Batıniyyesi mensupları da çeşitli ülkelere dağılmak zorunda kaldılar. Böylece, Sultan Salahed-Din-i Eyyubinin baskısından bunalan Batıniyye daileri bu yeni bağımsızlığına kavuşan bölgelere göç ettiler. O sırada Bağdatta hilafet makamında oturan Ebul Muzaffer el-Müstencit bil-Lahın Elemut Şeyh-ülCebelleri tarafından suikaste kurban gittiği haberi geldi. Bunun üzerine Batıniler aleyhinde şiddetli fetvalar yayınlanmaya başlandı. İlk fetvayı da Rüstemdarı alimlerinden ve meşhur fukahadan olan imam Fahr-ulİslam Ruyani verdi. Bundan son derece müessir olan Batıniler, sonunda Fahr-ulİslamı da hançerletmeyi başardılar. Neticede, Bağdattaki hilafet makamı Batınilere karşı tavizkar davranmak zorunda kaldı. Ebul Muzaffer el-Müstencit bil-Lahın torunu olan En-Nasırud-DinAllah halife olunca Şiʿa-i Batıniyyeye karşı daha teveccühkar bir tutum izledi. Hatta bazen teşvik dahi etti.
Batınilerin Moğol ve Türk aşiretleri arasındaki faaliyetleri
Türkler Maveraünnehir ve İrana yerleşmeden önce ve sonra, Budist, Mazdek, Mani dinleriyle Zerdüşt ve Hristiyanlığın neşirleri tarafından yapılmakta olan etkin telkinler altında kaldılar.
Budizm, Şamanizm, Hristiyanlık, Mazdek ve ManiManichéisme: Eski Mazdeist, Babil ve Hristiyan itikatlarını birleştiren düalist bir mezhep. dinlerindeki akidelerin İslama hululleri
Batıniler tarafından Budizmin düşünce yapısı tasavvuf yolundan ayrılan ayrı bir batıni mezhep halinde sunulurken, Mani ve Mazdek gibi dinlerin temsil ettiği itikadi manzumeler İbahiyyun tarafından özümsenmekteydi. Hristiyanlığın telkin ettiği tanrının insana benzeyişi ve İsaya hululü kuramı gibi hoşa giden ve zihinlere en uygun gelen kısımları ise Batıniliğin Alallah kulları tarafından temsil edilmesi şeklinde arz edilmekteydi. Ayrıca, Türk dininin itikadi kuramları içerisinde yer alan Gök Tanrı ile Ali bin Ebu Talibin semavi mekanları birbirleriyle tam bir uyumluluk göstermekteydi.
Batınilerin taraftar toplama amacıyla tevil yollarına başvurması
Batıniyye tarafından yayılmakta olan inançlar en fazla Türkmen boyları arasında rağbet görmekteydi. Sünni din adamları ve fakihlerinin dini hükümlerde çok ağır ve cezalı bazı sonuçlar ile tabilerini sorumlu tutmaları, medresenin haşin ve asık suratlı bir çehre ile sürekli olarak Cehennem azabından bahsetmesi, Batınilerin faaliyetlerini son derece kolaylaştırıcı ve taraftar toplamalarına yardımcı olacak ortamı hazırlamaktaydı. Dinin zahiriyle onun tevil ve tefsirini izah eden hükümlerinde derin ayrılıklar oluşmuştu. Onun için İslamiyetin bağrında yer almak isteyen çeşitli din ve akideler, hep bu tevil yolunu kullanarak İslamiyetin içerisine girdiler. Kur'an-ı Kerimdeki bazı surelerin başında bulunan tek harflerin ve bir takım tevilatı davet eden ayetlerin bulunması bu konuyla ilgili çok geniş bir alanın oluşmasına sebebiyet verdi.
Türkleri elde etme ve Batıniliği Türkler arasında yayma siyaseti
Orta Asyada yaşayan ve Türklerin dini olan Şamanizm, Pamire kadar gelen Alevi-Batıni dailerinin savunduğu ilkeler ile kolayca kaynaşabilecek akideler ihtiva etmekteydi. Batıniler eski Türk dininde mevcut olan bir takım inançlar ile Şiʿa-i Batıniyye arasındaki benzerlikleri kullanarak büyük istifade köprüleri oluşturdular. Bu hususta en çok yararlandıkları fikir ise Ali bin Ebu Talibin şahsiyetinin ilahlaştırılması ve kendisine Türk ilahlarının en büyüğü olan ve göğün en üst katında oturan Gök Tanrıya eşdeğer bir makam atfedilmesi olmuştu.
Büveyhiler gibi Abbasilere düşman olan Kutbud-Din Muhammed Harzem Şahın hilafetin Ali evladına devredilmesi için girişimlerde bulunması da Türkler üzerinde Şiʿa-i Batıniyye lehine çok kuvvetli etkiler oluşturmuştu. Kutbud-Din Muhammed Harzem Şah zamanın Abbasi Halifesi En-Nasırul-Lahın yerine Sadattan Seyyid Abdul-Melik Tırmiziyi geçirmek üzereyken Moğolların taarruza geçtikleri haberinin etrafa yayılması üzerine kendi ülkesini savunmak için memleketine geri dönmek zorunda kalmıştı. Şeyh Şihabed-Din Ömer Sühreverdinin Havarezmşahın huzurunda Abbasi Halifeliğinin sürekliliğinin sağlanmasının gerekliliğine lehinde uzun bir nutuk attığında Kutbud-Dinin şiddetli muhalefetine maruz kalmıştı.
İslami ibadetlerin göçebe Türkler tarafından ifasında karşılaşılan zorluklar
Bu devirde Bedevi hayatın gerektirdiği yaşam tarzlarıyla Sünni Fukahanın dini öğretileri arasında sağlanamıyordu. Sünni alimlerin İslam akidelerini Ghulat Şiʿanın etkilerinden korumak için sarfettikleri gayretler karşısında, Rafizi Neşirleri ve Batınul-Mezhep Babalar henüz kentleşme sürecini tamamlayamamış olan Türk kabileleri arasında Şiʿa-i Batıniyye telkinatının yayılmasında bir hayli üstünlük sağlamışlardı. İslamın şeri hükümleri arasında yer almakta olan namaz, oruç ve bunlara benzer ibadet şekillerinin henüz İslamiyete yeni girmiş olan göçebe Türk kabileleri tarafından ifası ve Müslümanların itikadla yükümlü kılındıkları diğer bazı meselelerin Türkmen toplulukları tarafından idraki hemen hemen imkansız gözüküyordu. Onlar, eski dinleri olan Şamaniliğin akideleriyle Kam Ozanların etkisi altında yaşamlarını sürdürmekteydiler.
Türklerin eski dini inancı
Alaed-Din Cüveyninin ifadesine göre eski Türkler kendi dini reislerine Tuyuk, dinlerine ise Arapçada kullanılan Namus ve En-Nevamis-i İlahiye kelimesinin ilk kökü olan Nom ismini vermişlerdi. Yunancaya Numus Havus şeklinde geçen bu kelime ezeli irade ve mukaddesat manasında, Sanskrit dilinde ise Tanrı kelimesinin karşılığı olarak kullanılıyordu. Türkler kendi ruhanilerine Tüyun/Tuyon, kahin ve sihirbazlarına ise Kam adını veriyorlardı. Ayrıca Türkler, dini kitaplarına da Nom, Tüyunlara da Nomiler derlerdi. İslamiyetten sonra ise Oğuzlar Kamlarına Ozan adını verdiler. Şaman kelimesi ise bunun Avrupalılar tarafından bozulmuş haliydi. Şamanlar, toplumda doktorluk, sihirbazlık ve kahinlik olmak üzere üç ayrı mesleği birlikte icra etmekteydiler. Büyük Türk düşünürü Ziya Gök Alpe göre Avrupalılar tarafından yanlış olarak Şamanilik olarak adlandırılan Türklerin eski dinlerinin asıl doğru isminin Tuyonizm olması gerekir. Yine Ziya Gök Alpin savunduğu fikirlere göre, Türklerin dini bidayette her ne kadar Naturizm olarak algılanmaktaysa da gerçekte bu bazı rumuzlardan ibaret olan ve birtakım timsallere tapınılan Sembolizm anlamına gelir. Farklı şartlar altında yaşayan toplumlar arasına yayılmış olan bu i'tikad sisteminde din ile sihri birbirinden ayıracak olursak, bir tarafta bir nevi Animizmden ibaret bir Şamanilik, öte tarafta da mabudlar ve kainat sistemine malik olan bir Tuyonizm görülür.
Sünaiyet itikadı
Gökyüzünün en yüksek katında mukadderat-ı alemi yöneten ve güneşi temsil eden en yüce tanrı Kara Han ile yeraltındaki Cehennem Mabudları yönetcisi olan Yağzız Han Oğuzlarda ise Krayir adındaki iki büyük tanrıya inanılıyordu. Yeryüzü düzenini sağlayan ve bütün Türk aşiretlerinin idaresine bakan Yer Su İlahları adı verilen daha birtakım mabudlara da inanılmaktaydı.
Türk kozmogonisi

Altay Türkleri semanın on yedi tabakadan oluştuğuna ve en üst katın bütün mabutların babası sayılan Tanrı Han tarafından mesken tutulduğuna i'tikad ederlerdi. Bu mabuttan tecelli etmek suretiyle üç mabut daha ortaya çıkmıştı. Bu mabutların birincisi göğün altıncı tabakasında altın bir taht üzerinde oturan Bay Ülken idi. İkincisi dokuzuncu katta ikamet eden Kızagan ve üçüncüsü de yedinci katı kendine yurt edinmiş olan Elvanire adındaki Mergen Tanrı idi. Ayrıca bu tabakada yeri ve göğü aydınlatan Gün Ana adındaki Ay Tanrıçası da ikamet etmekteydi. Beşinci tabakada ise Yaradanlar Yaradanı olarak adlandırılan Koday Yayuci (Katay Yayguçı) sakindi. Türk kozmogonisine göre, Kayra Han kendisine atfedilen bazı yaradılış güçlerini kullanarak gökyüzünü var ettikten sonra, göğün on yedinci katını da bizzat mesken edinmişti. İşte bu Türk dininin i'tikadındaki Gök Tanrı olan Kayra Han ile Ali bin Eba Talibin ilahi mekan-ı semavisi daha sonraları birbirleriyle özdeşleştirilmişti.
Güneşe tapınma ve Turani akideler
Yakutlarda ise Art Tuyon Ağa adı verilen, yıldırım sesiyle konuşan, güneşi temsil eden, hayatın kaynağı ve varlığın tek mutlak sahibi olan bir mabudun mevcudiyetine innılmaktaydı. Türk ve Moğolların da güneşe taptıkları ve çadır kapılarının hep güneşe doğru açıldıkları Çinli yazarlar tarafından tespit edilmişti. Zamanla Şamanizm Avrupa ve Asyadaki dini inaçlardan bir ruh-u ulvi tasavvuru gibi gelişmiş devirlerde ortaya çıkan birçok akideleri de ihtiva etmeğe başladı. Bu ulvi ruhun sesi gök gürültüleri, ayaklarından çıkan alevler ise şimşekler olarak algılanmaktaydı.
Türk mistisizmi
Kökleri Orta Asya Şamanlığına kadar dayanmaktadır. Şamanilik Grönlanddan Doğu Sibiryaya kadar yayılan geniş bir alan üzerinde yaşayan birçok Türk-Moğol kavimleri, hatta Laponlar ve Eskimolar arasında yaygın olan ortak bir sihri din sistemidir. İslamiyet ve Hristiyanlığın tam olarak nüfuz etmeyi başaramadığı yörelerde hala hakim olan bu din, onların sonradan girdiği bölgelerde bile ikinci planda yaşamaktadır.
Miladi Sekizinci yüzyıldan beri Türkler arasında yayılmağa başlayan Budizm, Manichéisme, İslam ve Hristiyanlık etkilerine rağmen Şamanizm, bütün bir dini Panthéona sahip olan dinler gibi yabancı itikatları bünyesine toplayan geniş bir kayıtsızlık hali göstermesi nedeniyle, kuvvetinden pek bir şey kaybetmemiştir. Bu nedenle de Şamanizme Türk paganizmi adını vermek hiç de mübağalalı olmaz. Onda en belirgin surette görünen nitelik gök tabakaları, Ahiret ve mabudlar alemi ile zenginleştirilen bir Çok Tanrıcılık yanında, yine aynı zenginliğe haiz olan bir Natürizmin süregelmesidir.
Gerek sihir gerekse din şeklinde Türk mistisizminin izlerinine aşağıda yeniden gözden geçirilen Türk i'tikadlarında da rastlamak mümkündür:
Yakutlar insanın ölümünden sonraki kaderi hakkında pek müphem bir fikre sahiptir. Böyle bir soru onları kesinlikle alakadar etmez. Cennet ve cehennem hakkında herhangi bir fikre sahip değildir. Öte alem ile alakalı görüşleri Yunan veya Arap mitolojisindeki gibi réel şeni ve mahsus unsurlardan oluşmaktadır. Aralarından çoğu Ahiret hayatını bile düşünmezler.
Bütün Animistler gibi ruhların tekrar yaşadıkları eski topraklar etrafında dolaştığına ve insanları rahatsız edeceğine inanırlar. Ruh hakkındaki tasavvurları tamamıyla maddi ve mahsus eşya tasavvuruna bağlıdır. Ruh, insandan ayrı olup ağırlığa ve mekana sahip olan bir mevcudattır. Bu ferdi ruhların üstünde yukarı ve aşağı göklerde büyük cetlerin mabutlaşmış olan ruhları vardır. Onlar da her şeyden önce maddi bir varlığa sahiptir. Yerler, içerler, kızarlar ve tüm beşeri ihriraslara sahiptirler. Onlarla insanlar arasında bazen dostça bazen de düşmanca ilişkiler mevcuttur.
Şamanlar
Şamanlar hayatlarını mağara ve gizli hücrelerde münzevi bir şekilde geçiren, "Sihri Tıbbi" niteliklere sahip olan ve toplumda "Büyücülük Doktorluk" görevlerini üstlenen din adamlarıdır. Bu zühd yaşantısı içerisinde devam eden vecd ve istiğrak temrinleriyle kendindeki extatique aşk ile kendinden geçerek mest olma hassaları kuvvetlendirirler. Görünmez alemle teması sağlayabilecek vaziyeti kabullenen Şamanlar, titreme, bayılma, kendinden geçme şekillerinde kendini dışa vuran bu hypérmotivité yetenekleri sayesinde sihri ve sırri güçlerini kazanmaktadırlar. Şamanlar bu niteliklerini çok yorucu ve uzun süren bir dini minsek sayesinde vecd ayinleri aracılığıyla edinmişlerdir. Bu ayinler esnasında bir nevi istiğrak haline giren, ihtilaç halinde köpürerek suratı kararan ve bitap düşünceye kadar dönen, nihayetinde de kendinden geçen Şamanın eşya ve mahsus alemle olan tüm teması kaybolmaktadır.
Samoyetler ve Ostyaklarda ırsi hususi bir yeteneğe bağlı olan bu görev Tunguzlar, Yakutlar ve Altaylarda yarı ırsi, yarı kazanılmış bir niteliktir. Tıpkı Eski Yunan ve Eski Romada olduğu gibi aşağı ve yukarı alemler arasında elçilik görevi üstlenen illuminé adamlar yani kahinler için kullanılan Şaman tabiri çeşitli yörelerde değişik adlar almaktadır. Görevleri hemem hemen birbirinin ayni olan bu Şamanlara, Sibir Türklerinde Soyok, Eskimolarda Angakok, Laponlarda Noide, Samoyetlerde Tadibca, diğer bazı Türk kavimleri arasındaysa Kam ismi verilir. Oğuzlar ise İslamiyetin kabulünden sonra kendi Kamlarına Ozan adını vermişlerdir. Tabii alemle olan temasları sayesinde diğer insanlardan farklılaşan, yüksek bir ruh haline sahip olmaları nedeniyle de son derece kuvvetli ve diğer insanlar arasında hakimiyet elde etmiş olan Şamanlar, umumi ve adak kurban törenlerinde hazır bulunmakla yükümlüdürler.
Şamani ayinler
Bazen ırsi ve bazen de kisbi olarak sürdürülen Şamanlık müessesesinin yürüttüğü ayinler ise açıklanması gayet karmaşık olan bazı kaideler içermekteydi. Şamaniler, sihirbaz ve kahin oldukları gibi aynı zamanda hastalıkları tedavi eden doktorlardı. Bunlardan başka Türkler arasında Otacı ve Atasagon adı verilen, maddi tedavi yöntemleriyle hastalıkları iyleştiren bir sınıf ta mevcuttu. Şaman şiir ve musiki eşliğinde raksetmekte, kendi özel merasim elbisesini giymekte ve birtakım çıngırdaklar takınmaktaydı. Kadınların katılmadığı bu ayinler genellikle Hoş Ağacı ile dolu olan bir ormanlıkta kurulan yurtlarda yapılmaktaydı. Üveysi adı verilen tarikat şeyhlerine çok benzeyen ve aslen sinir hastalıklarına yakalanmış nevrozlu adamlar vehbi Şamanlık için en yetenekli şahıslardı. Günümüzde halen Uçak olarak adlandırılan bazı ailelerin bütün aile üyelerinin tedavi etme yeteneklerine ait itikatlar ile vehbi Şamanilik arasında tam bir benzerlik vardır. Ayinlerde istiğrak halinde yapılan duaları ise Kamlardan başka kimsenin anlaması mümkün değildir.
Şamanlar için birer Miraç manasına gelen vecd ayinleri esnasında tam bir ulvi sarhoşluk içine düşen Şamanların, bazen bu ayinler esnasında oluşan aşırı taşkınlıklar sonucu öldükleri bile olmuştur. Şamanların vecd ve istiğrak halinde yukarı alemlerle kurdukları iletişim Eski Yunandaki Eleusis Misterlerini anımsatmaktadır.
Akdeniz mistisizminin temeli olarak gösterilen bu "Eski Yunan Misterleri" gibi Şamanların Miraç Ayinleri de Orta Asya Mistisizminin gelişimindeki temel yapı taşını oluşturmuştur. Ayin esnasında taşkınlığı arttıran en önemli araç davuldur. Davulların üzerine Şamanları gökyüzüne çıkaran hayvanların ve sandalların resimleri ile mabudların timsalleri yapılmıştır. Şamanların Barak adını verdiği hayvan ile İslamiyetteki Miraç hayvanı olan Burak arasındaki benzerlik kayda değerdir. İslamiyetin kabulünden sonra da Türkler Miraç hadisesi ile alakalı yaptıkları minyatürlerde benzer resimleri çizmeğe devam ettiler.
Doğu kaynaklarına göre Şamanizm
İslam kaynaklarında Şamanizm Dini Şemeniyye (Semenniye) şeklinde geçmektedir. İbn-i Nedim Fihristinde Maveraünnehir ahalisinin çoğunluğunun Semeniyye dininde olduğunu kaydediyor. Daha ayrıntılı malumat ise El-Biruninin Kitab-ı MalilHind adlı eserinde verilmektedir. El-Biruniye göre bu kitabında Budasef olarak zikrettiği Budizm Hindistandan çıkma olup, ondan önceki din ise Şemanilik idi. Horasanlılarda kendi dinlerine Şemenan adını vermekteydiler. Budizmin kabulünden önce ise Cengiz Sarayının resmi dini de Şamanilik idi. Orada Kamlar büyük bir nüfuz sahibiydiler.
Kazviniye göre Cem ayininin kaynağı ilkel Şamanlık ve Kam merasimidir. Şamanlıkta görülen ilkel mistisizm ile Anadolu tarikat ve mezheplerindeki ilkel mistisizm arasında bazı benzerlikler mevcuttur. Örneğin, Kızılbaşlardaki Sahip ve Musahip Ayini ilkel topluluklardaki Dühul merasiminin devamıdır. İmam Cafer Menakıbine göre: Eğer talip günahını saklarsa, Tarikat-ı Aliyyede kezzaptır. Yol haini ve iman uğrusu olur. Aman kardeş gühahını saklamayıp derdini söyle. Karanlık kabre koma, burada söyle.
Alevilerin kendilerinde bulunduğunu kabul ettikleri üç çeşit ruh, Yakutların İşşi, Çor ve Kut adını verdikleri ruhları çağrıştırmaktadır. Alevilere göre yatırların bulunduğu dağ, tepe ve ormanlar kutsaldır. Eski Başkırtlarda Rüzgar, ağaç, dağ, nehir gibi şeyler birer tanrı olarak addedilirdi. Başkırtların bir kısmı balıklara, turna kuşlarına, bir kısmı da odun parçalarına taparlardı. Günümüzde Sibirya Şamanizminde ayı kutsal bir hayvan olarak kabul edilmektedir. Aynı şekilde, Anadolu Aleviliğinde de ağaç ve ayı mukaddes addedilmektedir. Anadolu Aleviliği eski Anadolu akvamı, İslam ve Antik İran kaynaklı çeşitli tesirler altında kalmıştır. Pir Divanı, Cem Ayini ve Erenler Meydanı bu mistik tesirlerin sonucu olup, doğrudan doğruya Şamanizm ile mukayese edilmesi mümkün değildir. Bütün bu karşılaştırmalar, eski Türk dininde mevcut olan ilkel mistisizmin İslam sonrasında da gizli tarikat ve mezhepler halinde yaşamakta olduğunu göstermektedir. Bedred-Din Mahmud Ayni, Kamlar ile Aybek Baba, Burak Baba ve Geyikli Baba gibi bazı Alevi babaları hakkında karşılaştırmalar yapılmasına yardımcı olacak ayrıntılı malumat vermektedir.
Moğol istilasında Batınilerin rolleri
Moğol istilası esnasında Şiʿa-i Batıniyyenin tahrikatı sebebiyle Moğol mezaliminin sahası epey genişlemişti. Save ve Nişapur şehirlerinin tahrip edilmesinden sonra Mazenderan ülkesini istila eden Moğollar Batınilerin kışkırtması neticesinde önce bütün Sünnileri öldürdüler, daha sonra da bu harekatın ne kadar ahlaki olduğunu bilumum Şiileri katletmek suretiyle kanıtladılar.
Bu devirde Şiʿa-i Batıniyye'nin Dai Azamlık makamında Hükümet-i Melahide-i Batıniyye Reisi II. Muhammed oturmaktaydı. Elemutun propagandaları neticesinde Bağdattaki çok önemli Şii teşkilatı, bütün Batıni alemini yönetmekte olan Hükümet-i Melahide-i Batıniyye merkezine bağlandı.
Batınilerin sünni tarikat ve mutasavvıflar ile olan etkileşimi
On ikinci yüzyılın sonlarında Yusuf Hemedani halifeleri İslam dünyasının çeşitli sahalarında birer mübeşşir sıfatıyla faaliyete geçmeğe başladılar. Yusuf Hemedaninin öğretilerinin tesiriyle, Ehl-i Beyte muhabbet ve Hanedan-ı Aleviyeye taraftarlık hususunda diğer Şiʿa-i Batıniyye şubelerinden hiçbir farklı yanı bulunmayan, fakat bütün itikad ve inanç yollarında İslamiyetin resmi akidelerinin asla ihlal etmemeğe özen gösteren, iki büyük tarikat ortaya çıkmıştı. Yusuf Hemedaninin halifelerin en tanınmışı olan Hoca Ahmed Yesevi Türkistannın birçok şehirlerinde zaviyeler açmak suretiyle kendi adıyla anılan tarikatı kurdu. On üçüncü yüzyıl başlarında Yesevilik Siriderya, Suğud ve Maveraünnehir hudutlarına yerleşmişti. Tarikat kurucusu Hoca Ahmed Yesevinin şiirlerinden oluşan Divan-ı Hikmet bir kutsal kitap gibi saygı ile elden ele dolaşmaktaydı. Yeseviler Eski Türk Şamanilerini taklit ettikleri gibi, aslen İran kökenli tarikat ve inançlar da Acem ayinlerini ihya etmekteydiler. Bu tasavvufi akımlar, gerek İslamın dini ruhundan doğan tarikat ve gerekse kökleri Hindistana dayanan Panteizmin bir uzantısı olarak İranın siyasi ideallerinden ortaya çıkan birer uyuşturucu öğretiler olarak algılansın, temelde hepsi tasavvufu doğuran yabancı unsurlara bağlı Arap olmayan İslami inanç sistemleriydi.
İtikad ve İslamın resmi akideler nizamnamesinin dışına çıkmamaya özen gösterme hususunda Şiʿa-i Batıniyyeden ayrılan ikinci önemli tarikat ise on üçüncü yüzyıl ortalarında Yesevilikten ayrılarak Maveraünnehir ve Suğud ülkelerine nüfuz etmeğe uğraşan Nakşbendiyye idi. Bu tarikat mensupları Şiʿa-i Batıniyye Dailerinin peşinden adım adım batıya doğru ilerlemekteydi. Medresenin husumetinden kendilerini koruyabilmiş olan bu iki tarikatın hudutları İç Anadoluyu içerisine alacak kadar genişlemişti. Yesevi ve Nakşi dervişleri Maveraünnehirden Anadolu Selçuklularının hakim oldukları ülkelere kadar yayılmışlardı. Aslında, Semerkantın Moğol kuvvetlerinin istilasına uğramasına rastgelen zaman dilimleri içerisinde meşhur Necmüddin Kübra halifeleri batıya göç etmişlerdi. Kutbud-Din Muhammed Harzem Şahın memleketinden hicret etmek zorunda kalan Sultanul-Ulema Behaed-Din-i Veledin Bağdad üzerinden Malatyaya gelmesi bu göç hareketlerinin sürekliliğine delalet etmekteydi. Anadolu ise Konya Selçuk Sultanı Büyük Alaed-Din-i Key-Kubadın Moğol hakanından Ahtacı unvanını almasıyla Moğol istilalarından kurtulmayı başarmıştı.
Şiiliği benimseyen Türk daileri
Cengiz ve Hulagu ordularının takibatından kaçan Şii fırkalar, Mısır, Şam, Irak, İran, Azerbaycan, Faris ve Horasan kıtalarına yayıldılar. İrandaki İsmaili kaleleri işgal edilmesi sürecinde Hulagu ile birlikte meşhur müverrih Alaed-Din Cüveyni de yanında bulundu. Bu alim Elemut kütüphanesinini tetkik etmek için Hulagudan müsade almıştı. Bu olayların vuku bulması esnasında Şiiliğe giren pek çok Türkmen daileri Oğuz aşiretleriyle birlikte batıya doğru ilerlemekteydiler. Bu Türkmenler Selçuklulara karşı hudut muhafaza bekçiliği yapmaları maksadıyla İlhanlılar tarafından vazifelendirilmişlerdi. Mengü Kaan tarafından Anadolu genel valiliğine atanan Samuk Noyin atandığı bu yeni görevine başlamak üzere gelirken yanında Şeyh Şihabed-Din Ömer Sühreverdi halifelerinden Şeyh Takyed-Din Esen bin Satuk Şirvaniyi de beraberinde getirmişti.
Batınilik ve tasavvuf
Tasavvufun Şiilik ile alakalı olduğu ve bazı mutasavvıfların müteşeyyi oldukları bilinmekle beraber, bu olguyu bütüne yayarak tasavvuf Şiilikten doğmuştur ve her ikisinin kökeni de İrandadır demek mümkün değildir. Tasavvufun kökeni epey eski zamanlara dayanmaktadır. Yeni Eflatunculuk, Yunan felsefesi, Kabalizm ve İran etkilerinin henüz oluşmamış olduğu eski devirlerde de tasavvuf hareketlerine rastlamaktayız. Bu ilk mistiklere ait eserlerden günümüze kadar elimizde kalanları bulunmamakla beraber, sadece rivayet ve menkıbeleri hayatta kalmıştır.
Tasavvufa Helenistik etkiler Hakim Tirmiziden sonra Farabinin getirdiği yenilikler sayesinde girmeye başlamıştır. Şii/Müteşeyyi Sufilerle Sünni mutasavvıfları birbirleriyle karıştırmamağa özen göstermek gerekir. Bu nedenledir ki, İslam ortadoksluğundan farklılık gösteren her fikir hareketinin Şii veyahut da Şiilik ve Batınilik ile ilgili olduğunu ileri sürmek hatalı olur. İslami felsefe akımlarından bazılarının hiç de Batıni olmamalarına rağmen kendilerini dışarıya karşı böyle göstermektedirler.
Hanedan-ı Aleviyye sevgisi ve Ali bin Eba Talibe bağlanan Sünni tarikat silsileleri
Ali bin Eba Talib ve Ehl-i Beyte karşı olan muhabbet duyguları sebebiyle Mevlevilik ve Kadirilik gibi aslen Sünni kimlik gösteren batıni-tarikat te kendi silsilelerini Cüneyd Bağdadi, Seri-i Sekati, Ma'ruf-u Kerhiden sonra sırasıyla ya Davud-u Tai, Habib-i Acemi, Hasan-ı Basri ya da Şiiliğin resmen İmam olarak tanıdığı On İki İmamdan sekizi olarak bilinen İmam Ali er-Rıza, İmam Musa el-Kazım, İmam Caʿfer-i Sadık, Muhammed el-Bakır, Ali Zeyn el-Ab-ı Din, Hüseyin bin Ali, ve Hasan el-Mucteba aracılığıyla Ali bin Eba Talib ile Muhammed Mustafaya bağlanmaktaydılar.
Ayrıca, yine Sünni-Batıni Tarikatı olan Halvetiyye ve Bayramiyye de kendi silsilelerini Cüneyd Bağdadi, Seri-i Sekati, Ma'ruf-u Kerhi, Davud-u Tai, Habib-i Acemi, Hasan-ı Basri aracılığıyla, Rufailik ise İmam Musa el-Kazım, İmam Caʿfer-i Sadık, Muhammed el-Bakır, Ali Zeyn el-Ab-ı Din, Hüseyin Seyyid eş-Şüheda aracılığıyla Ali ile Muhammede bağlanmaktaydılar. Bunlardan başka Sühreverdiyye ile Üveysiyye silsileleriyse Ali el-Murteza ve Ömer ibn Hattab aracılığıyla Muhammed Mustafaya bağlanmaktaydılar.
Şiʿa-i Batıniyyenin çıkardığı yeni tarikat ve mezhepler
Batı İran ile Anadoluda yedinci hicri asırdan itibaren dört yüzyıl süresince aralıksız süregelen dini karışıklıklardan dolayı ortaya birçok tarikat ve zümreler çıkmıştı. Horasan Melametiliğinin kurulduğu yer olan, ve üçüncü hicri asırdan itibaren birçok mutasavvıfın vatanı olarak bilinen Nişaburda Hamdunel-Kassardan sonra daha birçok hulul inancı ihtiva eden ve dinin zahiri ahkamına muhalefet eden İbahiyye mensubu Şiʿa-i Batıniyye toplulukları çoğunlukla Melamiyyenin içerisine dahil oldular.
Şeyh Cemaled-Din Sadiden itibaren Suriye, Mısır, Irak, Hindistan, Orta Asya sınırlarına kadar genişleyen ve İbaha itikadı gereği birçok tavır, tutum ve ibadetin zahiri hükümlerinin yerine getirilmesi mevzuunda göstermiş oldukları kayıtsızlıklarıyla daima şiddetli kınanma ve eleştirilere maruz kalan Kalenderiler ile eski yazarlar tarafından Taife-i Abdalan ve Cevalika olarak isimlendirilen çeşitli tarikat mensuplarının, Osmanlı yazarlarınca abdal, aşık, torlak, şeyyad, Haydari, Edhemi, Cami, Şemsi gibi aynı manaları taşıyan ifadelerle anıldıkları görülmektedir. Bunların hepsi de ortak kanallardan süzülenen benzer itikatların çeşitli parçalarını barındırmaktaydılar.
Kalenderilerin Anadoluda Batınilik hareketlerine yaptıkları katkılar
Kalenderiler en koyu Aleviler olmaları nedeniyle Suriye, Halep Batıni merkezinden aldıkları kuvvetlerle, Anadoluda bulunan ve diğer Batıni merkezlerinden ayrı ve bağımsız yaşamakta olan Batınileri takviye ettiler. Kalenderi Haydari unvanı taşıyan ve dış görünüşleri itibarıyla tasavvuf kisvesi altında Türkmen boyları arasına yerleşen babalar Anadoludaki Batınilik hareketlerine olanca güçleriyle destek oldular.
Haydarilerin Şiʿa-i Batıniyye mezhebini takviyesi
Haydariler, Kutbed-Din Haydara mensup oldukları gibi Haydarname adıyla şeyhinin namına bir de eseri bulunan meşhur Pendname yazarı Feridüddin-i Attar da onun başlıca halifelerindendi. Altıncı hicri asrın sonlarında büyük şöhreti sayesinde pek çok Türkü kendi intisabına almaya muvaffak olan Kutbud-Din Haydarın bizatihi kendisi de aslen Türk ırkındandı. Konyada Mevlana Celaled-Dinin şöhretinin afakı tuttuğu bir devirde bile Kutbud-Din Haydarın halifeleri bağımsız zaviyelere sahiptiler. Mevlana Celaled-Dinin yanında Hacı Mubarek Haydari adında bir Haydari halifesinin de pek büyük bir haysiyet ve itibar sahibi olduğunu Eflaki kaydetmektedir.
Göçebe Türk kabilelerinin dini inanç ve akidelerinin kaynakları
Maveraünnehir ve Suğud ülkelerine dolaşan göçebe Türkler, Arap hariciliğinden tutun da Manichéisme ve Mazdek gibi eski İran kökenli dinlerin etki alanlarına girmiş oldular. Kufeden nakledilen elli bin hane Irak Nebtileri ve Suriye Nusayrileri gibi çeşitli toplulukların inançlarının kalıntılarıyla, eski Nesturi ve Yakubi Hristiyanları ile Şamanilerin akideleri de hep bu Turanilerin manevi dünyalarının havasını etkilemekteydi. Bu nedenledir ki, göçebe Oğuz Türklerinin itikadları arasında birbirleriyle tezat teşkil eden pek çok inanışlar mevcuttu. Bu çeşitli itikadlar Samaniler ve Gaznelilerin hakim oldukları çevrelerde İran Selçuklu Devletinin kuruluşu esnasında Türk kabileleri arasında tüm canlılığıyla yaşamağa devam etmekteydi. Bu inançların kaynakları hakkındaki bilgilere ise ancak Sultan Gazneli Mahmudun Hindistan seferi esnasında Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Biruni gibi senelerce Budist tapınaklarında yaşamış ve araştırmalar yapmış olan alimlerin eserleri sayesinde erişilebilmişti.