Alevilikte inanç

Alevilerin dini itikadı Siyaseten İslamiyetin İmamiye-i İsnaaşeriyye / Onikicilik fıkhi mezhebinden olan Aleviler, itikaden Horasan Melametiliğinden köken alan Hoca Ahmed Yeseviin kurduğu Sünniliğin TasavvufiYeseviyye Tarikatı ile Fatımiler Halifeliği devrinde Orta Asya ve Türkistanda çok önemli faaliyetlerde bulunan Muined-Din Nasır-ı Hüsrevin kurucusu olduğu Pamir Aleviliğinin de altyapısını oluşturan Şiiliğin Batıniİsmailiyye fıkhi mezhebinin şiddetli etkisi altında gelişimini tamamlayarak ortaya çıkan Tasavvufi-Batıniyye itikadi mezhebi mensuplarıdır.
Alevilik içerisinde Kızılbaş, Dazalak, Kalenderiyye, Bedriyye, Bektaşiyye, Camiyye, Şemsiyye, Edhemiyye gibi farklı birçok batıni tarikat (yol) yer almaktadır. 13. asırda Babailikten ve 14. asrın sonlarından itibaren de yoğun olarak Hurufilikten etkilenen Anadolu kaynaklı Bektaşilik Tarikatı bunların içlerinde en meşhur olanıdır. 14. ve 15. asırlarda FadlAllah Ester-Abadi tarafından Şiilikten ayrılarak zuhur eden Hurufilik mezhebinin tesirleri altında kendisini yeniden yapılandırmış olan Bektaşilik, Aleviliğin içinde yer aldığı varsayılan bir tarikat (yol) olması itibariyle Anadolu Aleviliğinin tamamını tanımlamamaktadır.
Temel inanç
Alevilik, Allah-Muhammed-Ali üçlemesiyle Ehl-i Beyt, ve Oniki İmamları önemseyen Caferiyye Şiiliği ile ortak noktalara sahip olan bir yoldur. Alevilikte incelenmesi gereken asıl inanç Vahdet-i Vücud veya Varlık birliğidir. Ayrıca, Hurufilikte de mevcut olan tanrının insan dahil evrendeki her şeyin içinde olduğu inancı da vardır. (Kamusaltanrıcılık)
Alevilik, Tanrı korkusu yerine sevgisini, Kur'an-ı Kerimin şekli yerine özünü benimseyen (Batınilik), amacı ruhsal olgunlaşma (Seyr-ü süluk) olan bir tasavvuf yoludur. Özünü insan sevgisinde bulan, Tanrının insanda tecelli ettiğine (En-el Hak), onun için de insanın ölümsüzlüğüne inanan, ibadetlerinde kadın erkek ayrımı yapmadan, öz diliyle, musikisiyle, semahıyla inancını icra etme biçimidir. Yaşamın amacını, insanın ham ruhluktan çıkarak insan-ı kamil olarak özüne dönmek şeklinde tanımlamaktadır.
Ali bin Ebu Talib betimlemesi
Alevi İslam inancında Alinin çok özel bir yeri vardır. Alevi-Şii amentüsünde bulunan imamet anlayışına göre Peygamber Muhammed öldüğünde yerine imam olması gereken kişi Alidir ve imamet Ali bin Ebu Talibin soyundan devam eder.
Dört kapı kırk makam inancı
Dört Kapı Kırk Makam şeklindeki kamil insan olma ilkelerini Hacı Bektaş-ı Velinin tespit ettiğine inanılır. Hacı Bektaş, "Kul Tanrıya kırk makamda erer, ulaşır, dost olur" demiştir.
Aleviler kendi içlerinde bir çeşit hiyerarşi oluşturmuştur. Örneğin "yol"a gönül vermiş olana "talip" denir. Kişi, yolun kurallarını yerine getirip bilgi düzeyini arttırdıkça yükselir. Alevilikte "Yol" denen deyimin temelini "Dört Kapı Kırk Makam" anlayışı oluşturmaktadır.
Mürşid, Pir ve Rehber huzurunda ikrar verilerek Dört Kapı Kırk Makam aşamasından geçilir. Bu makamlar sırasıyla Şeriat, Tarikat, Hakikat ve Marifet kapılarıdır. Bu kapıların hepsinin "alt bölüm" olarak nitelenebilecek onar tane makamı vardır. Bütün kapı ve makamların kendi içinde bir anlamı bulunmaktadır. Şeriat kapısı, özetle doğru inanç ve doğru yaşam tarzıdır ve toplumdaki her bireyin inanç ve yaşam kurallarını düzenler. Tarikat Kapısı ise tarikata hizmet etmek, Aleviliğin kurallarına özen göstermektir. Hakikat Kapısı ise bir nevi kendisi için kuralları aşıp başkaları için de bir şeyler yapabilmek, fedakar olabilmektir. Marifet Kapısı ise kişinin bütün dünyevi kaygıları aşıp Tanrı ile arasındaki sırra nail olması demektir.
Dört Kapı ve Mertebeleri şunlardır:
Şeriat (Bel Kapısı / Müminlik Mertebesi),
Tarikat Kapısı (Yol Kapısı / Zahidlik Mertebesi),
Hakikat Kapısı (İl Kapısı / Ariflik Mertebesi),
Marifet Kapısı (Gök Aman Yer Ana / Muhiplik Mertebesi).
Her kapının on makamı vardır.
Dini ayinler
Aleviler, Muhammedin son Peygamber olduğuna, Ali bin Ebu Talibnin ise Veliliğine (ya da İmamlığına) inanırlar. Aleviler, ibadetlerini Cemevinde yaparlar. Kadir Gecesiyle bağlantılı olarak üç gün ve Muharrem ayında ise on iki gün oruç tutarlar. Muharremden sonra da üç gün Hızır Orucu tutarlar. Muharrem orucundan evvel üç gün Masumu Paklar orucunu tutarlar.
Cem
Cem, Alevilerin toplu halde ettikleri ibadetin adıdır. Kavram olarak "Cem" Arapça bir kelime olup toplanma, birikme, bir araya gelme manasına gelmektedir. Alevilikte, Cemde bulunan bir kişi başka bir kişiye dargınsa, bu iki kişinin dargınlıkları giderilmeden, barışmaları sağlanmadan Ceme başlanmaz. Alevilerin toplu anlamda temel ibadeti olan Cem, bir Dedenin gözetiminde ve önderliğinde yerine getirilir.
Ayin-i Cemde görev alan hizmetliler
1. Faraşçı: Cem'in başlangıcından sonuna kadar Duaz İmam söylendiğinde ve her bölüm sonunda Faraşçı süpürgesini çalar ve Faraşçı duasını okur.
2. Gözcü: Gözcü Baba Dar esnalarında müminler dua aldıklarında, lokma dualattıklarında daima Pirin veya Mürşidin karşısında Dara duranların, dua alanların sağ tarafında yer alır. Müminlere bilmedikleri usul ve kaideleri tarif eder ve Cemin asayişini Gözcü sağlar. Müminlerin isteklerini ilgili Dedeye, Dedelerin buyruklarını müminlere iletir.
3. Kapıcı: Kapıcılar 2 candır. Birisi kapıdan dışarıya bakar. Diğeri de kapıdan içeriye bakar. Dışarıdan gelen olur ya da bir müşkülü olan olur ise Kapıcılar Gözcüye, Gözcü de Mürşide kavuşturur.
4. İznikçi: Ayakkabıları düzenler. Müminlere tarikat abdesti aldırır. Abdest suyu hazırlar. Bunlar bir Bacı, bir Candır. Meydan hizmetinde de bulunurlar.
5. Peyik: Peyik, Cemin gün ve tarihini Rehberin talimatına göre duyurur. Cemevi dışında bir yere haber gidecekse bu haberi götürür, haber getirir. Gerekirse Cemin acemisi olan misafirleri misafir evine götürür.
6. Zakir: Pirden ve Rehberden sonra gelen bir hizmet sahibi olarak sazını çalar. Deyiş ve Duaz İmamı Zakir okur. Cemde önemli bir yeri vardır.
7. Kurbancı: Kurbanı alması, kurbanı dualatıp kesmesi, doğraması ve her türlü malzemelerin hazırlanması, aynı zamanda muhafaza edilmesi ve organizasyonu Kurbancıya aittir. Lokmacı da bu Cemde Kurbancıya yardım eder.
8. Rehber: 12 Hizmet sahiplerine önderlik eden, genel organizasyonları yapan, hizmet sahiplerine talimat veren bir görev sahibidir. Musahiplerin hazırlığını yapar. Onları Mürşidin ve cemaatin huzuruna götürür, getirir, aynı zamanda Cem olayının kültürel ve tarihi olayını Rehber gündeme getirir. İlgililere gerektiği zamanlarda bilgi verir.
9. Pir: Mürşidden sonra gelen Cemin ikinci yetkilisidir. Duaları okur.
10. Mürşid: Tarikat Ceminin hakimidir. Son söz onda biter ve genel duaları o okur. Okuyacağı dualar Dua bölümünde belirtilmiştir. Cemde sorgulama, yargılama, cezalandırma, cezalı durumları aklama ve karar verme durumu 3 Dedenin onayı ile olur. Zira 3 Dede Mürşid, Pir, Rehber bir cürih heyetidir. Bu cürih heyetinin ağırlıklı olarak rolü Görgü Ceminde görülür.
11. Delilci: Delil malzemelerini hazırlar. Varsa demirbaş malzemelerine sahip olur. Delilci, Delil yakmasını Delil dualarını bilir. Bu vazifeyi erkan-ı usulüne göre hizmetini takip eder ve yapar.
12. Lokmacı: Vazifesi sürekli Cemin içinde olmasına rağmen Lokma dağıldığı ve de yenildiği esnalarda Cem erenlerinden veya müminlerden olup Ceme gelememiş olan var ise o mümine Dedeler tarafından lokma gönderilirse o lokmayı götürüp o mümine sunmak vazifesi Lokmacının görevidir. Lokmacı lokma dağıtmalarında, lokma alamayanlara ve izinsiz lokma yiyenlere dikkat eder. Lokmaları eşit olarak dağıtmaya özen gösterir.
Burada eksik kalan hizmet sahibi Tarıkçıdır. Bu hizmetli ise Görgü Ceminde hizmet yapar. Bu durumda 12 Hizmet sahibi tamam olur. Tarık Çalma hizmeti Rehberindir.
Cemevi
Alevi ibadetinin uygulandığı mekan Cemevi/Pirevidir. Alevilerin ibadet ettiği yere toplanma anlamında Cemevi denir; bir olma, bütünleşme yeri, Yaratanla bir olma, bütünleşme anlamındadır. Cem herhangi bir yerde yapılabilir. Evde ya da temiz olan her yerde yapılabilir. Önemli olan Hakk Tealaya sığınmak ve ibadet etmektir. Alevi geleneğinde Cemevleri, salt tapınma (ibadet) maksadı ile kullanılmamış ve kullanılmamaktadır. Topluluğunun dini gereksinimi yanında toplumsal, bireysel sorunların çözüme kavuşturulduğu bir meclis işlevi de görmüş ve görmektedir.
Bütün tarikatlarda en son merhale Marifetullah makamıdır ve oraya ulaşmak için de Marifet Kapısından geçmek gerekir.
Duaz ve deyiş
Duaz, Duazdehin kısaltılmış halidir. Duazdeh Farsça olup oniki (12) anlamına gelmektedir. Duaz, Cem ayinlerinde söylenen ve Oniki İmamların adlarının geçtiği deyişlerdir. Bazen dua olarak da nitelendirilirler. Bu deyişlerde ayrıca Oniki İmamların yanı sıra başta Muhammed ve Hacı Bektaş Veli olmak üzere Alevi ulularının adları geçmektedir. Alevilikte duazın, nefesin, türkünün, deyişin farklı anlamları bulunmaktadır. Fakat günümüzde genellikle Deyiş Aleviliği çağrıştıran her melodinin adı olarak benimsenir. Türkü, nefes, duaz da bunların alt adlardır. Alevilikte duaz ve deyişlerde kullanılan dil Türkçedir.
Mersiye
Mersiye, bir edebiyat terimidir. Divan Edebiyatında ölen bir kimsenin yiğitliğini, cömertliğini, iyiliğini, yaptıklarını övmek ve ölümünden duyulan acıyı dile getirmek için yazılan şiir türüne mersiye adı verilir. Kutsal günlerde, ölüm törenlerinde mersiye okuyan kişiye de mersiyehan denir. Mersiyeler genellikle mesnevi ve terkib-i bent nazım biçimlerinde yazılmıştır. Ünlü divan şairi Bakinin Kanuni Sultan Süleymanın ölümü üstüne yazdığı Kanuni Mersiyesi, bu türün önde gelen örneklerindendir. Sekiz beyitten oluşur. Arapça ve Farsça kelimeler çok olduğundan dili ağırdır. Aruz vezniyle yazılmıştır.
Semah
Semah, Cemlerde deyişler eşliğinde yapılan dinsel törenin adıdır. Ulu Hünkar Hacı Bektaş-ı Veli bu konuda şöyle söyler: "Semah, ariflerin aleti, muhiplerin ibadeti, taliplerin maksududur. Bizim Semahımız oyuncak değil, ilahi bir sırdır. Bir kimse ki semahı oyuncak sayar, o cahildir". Semahın kaynağı "Kırklar Meclisi"ne dayanır. İnanca göre bu meclise gelen İslam peygamberi Muhammede Salman-ı Farisi tarafından bir üzüm tanesi verilir ve Salman-ı Farisi kendisinden bunu paylaştırmasını ister. Muhammed, Cebrailin getirdiği tabakta bu üzüm tanesini sıkar. Bunu içen Kırklar "Ya Allah" deyip Semah dönmeye başlarlar.
Geçmişte sadece Cemlerde dönülen semahlar, özüne aykırı düşmedikçe izleyiciler önünde de icra edilmektedir. Günümüzde en özgün semah ayini Hubyarlılar tarafından icra edilmektedir.
Kutsal Günler ve Anma Günleri
Kutsal Günler
5 - 6 Mayıs: Hıdırellez
Ocak - Şubat (yöre farkları): Hızır Orucu
11 /12 - 16 / 17 Rebiülevvel: Mevlut Kandili
Recep Ayının İlk Perşembe / Cuma Gecesi: Regaip Kandili
26 / 27 Recep Gecesi: Miraç Kandili
14 / 15 Şaban Gecesi: Berat Kandili
26 - 28 Ramazan: Kadir Orucu
1 - 3 Şevval: Ramazan Bayramı
10 - 14 Zilhicce: Kurban Bayramı
28 - 30 Zilhicce: Masum-u Pak Orucu
1 - 12 Muharrem: Muharrem Orucu / Matem Orucu
Anma günleri
Hicri 21 Ramazan: İmam Alinin "Abdel-Rahman bin Mulcem" adında bir Harici tarafından Kufe'de namaz kılarken zehirli bir kılıç ile yaralandıktan birkaç gün sonra vefat ettiği gün.
Hicri 10 Muharrem: Aşure Günü - Hüseyin bin Aliin katledilmesi. (Kerbela Olayı)
21 Mart: Nevruz / Nevruz-i Sultan: Ali bin Ebu Talibin doğum günü ve İmametin ilanı (Gadir-i Hum)
6 - 7 Haziran: Abdal Musa anma törenleri
16 - 18 Ağustos: Hacı Bektaş-ı Veli Anma Törenleri