Polonya Anayasası

Polonya Anayasası, 2 Nisan 1997de kabul edilmiş olup Polonyada halen yürürlükte olan anayasadır. Resmi adıyla Polonya Cumhuriyeti Anayasası (), Komünizmin etkisine son vermek için 1992de getirilen geçici değişiklikleri kaldırmış ve sosyal adalet ilkelerini uygulayan bir hukuk devleti kurmuştur. Polonya Millet Meclisi tarafından 2 Nisan 1997de kabul edilmiş, 25 Mayıs 1997de halkoylamasıyla onaylanmış ve 17 Ekim 1997de yürürlüğe girmiştir.
Polonya tarihi boyunca sayısız anayasa değişikliği gerçekleşmiştir. Bunların belki de en önemlisi Mayıs Anayasasıdır. 3 Mayıs 1791de kabul edilen bu anayasa Avrupada ilk, dünyada ABD Anayasasının ardından ikinci modern anayasadır.
Özellikleri
Halkın yeni karakterini tespit etmesi
1992den sonraki beş yıl Polonyanın yeni karakteri üzerine görüşmelerle harcandı. Polonya Halk Cumhuriyeti Anayasasının yürürlüğe girdiği 1952den bu yana halk önemli ölçüde değişmişti. Polonya tarihindeki uygunsuzlukların nasıl kabullenileceği, tek partili sistemden çok partili sisteme ve sosyalizmden serbest piyasa ekonomisine nasıl geçileceği ve Polonyanın tarihsel Katolik Roma kültürü yanında çoğulculuğun nasıl doğacağı konusunda yeni bir uzlaşmaya ihtiyaç vardı.
Eski düzeni terk etmesi
Polonya vatandaşlarının Birinci ve İkinci Cumhuriyetin en iyi yönlerini alarak, bin yılı aşkın mirasımızda değerli olan her şeyi gelecek nesillere devretmekle yükümlü, ... Yurdumuzda temel özgürlüklerin ve insan haklarının ihlal edildiği zamanlardaki acı tecrübelerin farkında, olan bir cumhuriyet ilan ettikleri giriş bölümünde geçmişe ilişkin olarak benimsenen tutum açıkça ifade edilmiştir.
Birçok madde önceki hükümetlerin yanlışlarını düzeltmek için belirgin bir açıklıkla yazıldı. Komünist dönemin ortaklaşa çiftçiliğine karşılık olarak 23. madde aile çiftçiliğini kurmuştur. 74. madde kamu görevlilerinin çevreye duyarlı bir kamu politikası sürdürmelerini gerektirir. 50. ve 59. maddeler konut dokunulmazlığını, işçi sendikaları kurma ve grev hakkını getirirken 39. ve 40. maddeler zorunlu tıbbi deneyleri, işkenceyi ve bedensel cezayı yasaklar.
Çoğulculuk anlayışını benimsemesi
Anayasa taslağını hazırlayanlar fiili olarak bir Katolik Polonya yaratmaya çalışmadılar. Kiliseye ortak değerleri korumak amacıyla destek verildi, denildi. Örneğin 18. madde ile evlilik; 53. madde ile de din, dini eğitim ve dini değerlerle çocuk yetiştirme özgürlükleri devlet koruması altına alındı.
Bir dine inanma ya da inanmama özgürlüğü giriş bölümünde şöyle vurgulanmıştır: "Biz, Polonya Milleti Cumhuriyetin tüm vatandaşları, hem doğruluk, adalet, iyilik ve güzelliğin kaynağı olarak Tanrıya inanlar ve hem de böyle bir inancı paylaşmayan; ama diğer kaynaklardan doğan evrensel değerlere saygı duyanlar. Bundan başka 25. madde, kamu görevlilerinin dini veya felsefi olsun veya hayat görüşüyle ilgili olsun kişisel görüş meselelerinde tarafsız olması ve bu görüşlerin kamusal hayatta ifade edilmesi özgürlüğünü sağlaması gerektiğini düzenleyerek daha ileri düzeyde bir koruma getirmiştir.
Bu, diğer açılardan, 32. maddedeki kadın ve erkeğin eşitliğinin ve 35. maddedeki etnik azınlıkların kültürlerini ilerletme ve geliştirme özgürlüklerinin kabulünü de içerir.
Metni
Giriş bölümü
Polonya Anayasası çok uzun iki cümleden oluşan bir giriş bölümüyle başlar.
Bölüm başlıkları
On üç bölüm ve 243 maddeden oluşan Polonya Anayasası, Avrupada Portekiz Anayasasından sonra madde sayısı bakımından en uzun ikinci anayasadır.
Giriş
1. Bölüm: Cumhuriyet (Madde 1-29)
2. Bölüm: Kişilerin ve Vatandaşların Özgürlükleri, Hakları ve Ödevleri (Madde 30-86)
Genel İlkeler (Madde 30-37)
Kişisel Haklar ve Özgürlükler (Madde 38-56)
Siyasi Haklar ve Özgürlükler (Madde 57-63)
Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar ve Özgürlükler (Madde 64-76)
Haklar ve Özgürlüklerin Korunması Araçları (Madde 77-81)
Ödevler (Madde 82-86)
3. Bölüm: Hukukun Kaynakları (Madde 87-94)
4. Bölüm: Sejm ve Senato (Madde 95-125)
Seçimler ve Görev Süresi (Madde 96-101)
Milletvekilleri ve Senatörler (Madde 102-108)
Örgütlenme ve İşleyiş (Madde 109-124)
Halk Oylaması (Madde 125)
5. Bölüm: Polonya Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı (Madde 126-145)
6. Bölüm: Bakanlar Kurulu ve Hükümet İdaresi (Madde 146-162)
7. Bölüm: Bölgesel Hükümet (Madde 163-172)
8. Bölüm: Mahkemeler (Madde 173-201)
Anayasa Mahkemesi (Madde 188-197)
Yüce Divan (Madde198-201)
9. Bölüm: Hakların Savunulması ve Devlet Denetleme Organları (Madde 202-215)
Yüksek Denetleme Kurulu (Madde 202-207)
Kamu Denetçisi (Madde 208-212)
Ulusal Yayıncılık Konseyi (Madde 213-215)
10. Bölüm: Kamu Maliyesi (Madde 216-227)
11. Bölüm: Olağanüstü Haller (Madde 228-234)
12. Bölüm: Anayasa Değişiklikleri (Madde 235)
13. Bölüm: Son Hükümler ve Geçiş Hükümleri (Madde 236-243).
Önceki anayasalar
Lehistan Krallığı ve Lehistan-Litvanya Birliği
İlk büyük ayrıcalık Kosicede Louis Andegavin tarafından 17 Eylül 1374te verildi. Kızı Jadwiga için Lehistan tahtını garantiye almak amacıyla soyluların (szlachta) ödemek zorunda olduğu biri hariç tüm vergileri kaldırmayı kabul etti. Koszyce Ayrıcalığı ayrıca krala resmi makamları ve Leh kalelerini yabancı şövalyelere vermeyi yasakladı ve Lehistan sınırları dışındaki bir savaşta yaralanan veya esir düşen soylulara tazminat ödeme zorunluluğu getirdi.
II. Ladislaus tarafından Brześć Kujawski (April 25, 1425), Jedlnia (March 4, 1430) ve Krakovda (January 9, 1433) verilen ayrıcalıklar, Neminem captivabimus nisi iure victum diye bilinen, bir soylunun suçlu bulunmadığı sürece tutuklanmasını önleyen kuralı getirdi veya kabul etti. Aynı kral 2 Mayıs 1447de Litvanyalı baronlara Leh szlachtanın sahip olduğu hakların aynılarını veren Wilno Ayrıcalığı'''nı ilan etti.
Eylül ve Ekim 1454te IV. Casimir, sejmiki denilen yerel meclislerin onayını almadan yeni vergi koymayı ve kanun çıkarmayı veya soyluları askere almayı krala yasaklayan Cerkwica ve Nieszawa Ayrıcalıklarını tanıdı. Bu ayrıcalıklar szlachta tarafından On Üç Yıl Savaşlarına katılmalarının tazminatı olarak talep edildi. Boğdan Prensliğine yapılan başarısız istilada ölen çok sayıdaki szlachtanın tazminatı olarak John Albert, 26 Nisan 1496da, serflere sahiperinin arazisinden ayrılmayı ve kent sakinlerine arazi satın almayı yasaklayan Piotrków Ayrıcalığını getirdi.
1505 ilkbaharında kral Alexander, Radom meclisi tarafından kabul edilen, Nihil novi nisi commune consensu ("Ortak karara dayanmayan yeni hiçbir şey olamaz.") şeklinde bilinen bir kanunu imzaladı. Nihil novi kanunu yasama yetkisini kraldan Sejm adındaki meclise, diğer bir deyişle Lehistan Parlamentosuna geçirdi. Bu tarih Birinci Cumhuriyetin, szlachta yönetimindeki bir cumhuriyetin başlangıcıdır.
Jagiellon Hanedanından son kral Zygmunt Augustun ölümüne kadar krallar sadece kraliyet ailesinin içinden seçilebilirdi. Bununla birlikte, 1573ten başlayarak, uygulamada herhangi bir Leh soylusu ya da kraliyet soyundan bir yabancı Lehistan-Litvanya Birliği kralı olabilirdi. Yeni seçilen her kral iki belgeyi imzalamakla yükümlüydü: Pacta conventa ("uzlaşılmış anlaşmalar" - kralın seçim öncesi vaatlerinin onayı) ve serbestçe seçilen ilk kral III. Henrinin adıyla anılan Henrinin maddeleri. Bu ikinci belge Lehistanın gayriresmi anayasası işlevini gördü ve Birliğin temel hukukunun sınırlarını belirledi:
kralların serbestçe seçilmesi,
dini hoşgörü,
Meclisin iki yılda bir toplanması,
dış politikanın Meclis tarafından yürütülmesi,
Meclis tarafından bir kraliyet danışma konseyi seçilmesi,
resmi makamların Leh ve Litvanyalı soylulara ait olması,
vergi koyma ve tekel oluşturma yetkisinin sadece Meclise ait olması,
soyluların, bu kurallardan herhangi birini ihlal ederse krala itaat etmeme hakkı.
18. yüzyılda, 1768de Kardinal Kanunları'nın çıkarılması mevcut Lehistan hukukunu kanunlaştırmaya yönelik önemli bir adımdı.
Mayıs Anayasası
1791 Mayıs Anayasası () Avrupanın ilk modern ulusal anayasasıdır. Lehistan-Litvanya Birliği Parlamentosunda (Sejm) aynı gün kabul edilen bir kanunla (Ustawa rządowa) yürürlüğe girmiştir. Federal Lehistan-Litvanya Birliği ve Altın Özgürlükünün uzun süredir devam eden siyasi sorunlarını çözmesi düşünülmüştü. Anayasa, şehir halkı ile soylular (szlachta) arasında siyasi eşitlik sağlıyor ve köylüleri hükümetin koruması altına alıyor, böylece köleliğin kötüye kullanılmasını azaltıyordu. Bu Anayasa, bir keresinde Sejmi Sejm tarafından yapılan bütün yasamayı geri alma yetkisine sahip milletvekillerinin merhametine terk eden liberum veto'' gibi tehlikeli kurumları yasakladı. Mayıs Anayasası ülkenin bazı tutucu ileri gelenleri tarafından beslenen anarşiyi daha eşitlikçi ve demokratik bir anayasal monarşi ile bitirmeye çabaladı.
Mayıs Anayasasının kabulü Lehistan-Litvanya Birliğinin komşularının aktif düşmanlığına yol açtı. Anayasanın savunulduğu savaşta (1792) Lehistan, Prusyalı müttefiki II. William tarafından ihanete uğradı ve etkilerini zayıflatabilecek yeniliklere karşı çıkan bir grup komplocu Leh ileri gelenlerinden müteşekkil Targowica Konfederasyonuyla müttefik olan Büyük Katerinanın Rus İmparatorluğu tarafından yenildi. Yenilgiye ve İkinci Parçalanmaya rağmen Mayıs Anayasası dünyanın sonraki demokratik hareketlerini etkiledi. Sonunda Prusya, Avusturya ve Rusya 1795te Lehistanı parçaladılar. Lehistan Cumhuriyetinin 1795te sona ermesinden sonra Mayıs Anayasası, 123 yıllık parçalı-Lehistan dönemi boyunca Leh bağımsızlığının geri kazanılması mücadelesinde bir deniz feneri gibi durdu. Ortak yazarlarından ikisinin, Ignacy Potocki ve Hugo Kollątajın sözleriyle o son nefesini veren Anavatan'ın son dileği ve vasiyetidir.
19. yüzyıl
Varşova Düklüğü, 1806
Lehistan Krallığı Anayasası, 1815
Krakov Serbest Kenti Anayasası, 1815
Savaş dönemi
İkinci Polonya Cumhuriyetinin üç anayasası olmuştur. Sırasıyla:
Geçici 1919 Anayasası, 1919
Mart Anayasası, 1921
Nisan Anayasası, 1935
Savaştan sonra 1989a kadar süren dönem
Polonya Ulusal Bağımsızlık Komitesi Manifestosu 1935 Nisan Anayasasını "adaletsiz ve faşist" olmakla suçladı ve yenisi yazılana kadar 1921 Mart Anayasasının geçerli olacağını belirtti. Yeni anayasa, 1952de Polonya Halk Cumhuriyeti Anayasası ile değiştirilene kadar Geçici 1947 Anayasası oldu.
1989 sonrası
Şimdiki 1997 Anayasasından önce ülke, Polonya Halk Cumhuriyeti Anayasasının temel maddelerini değiştiren ve 1992-97 arası Polonya Devletinin hukuki temelini şekillendiren Geçici 1992 Anayasası ile yönetildi.