Veli Kayyum Han

Veli Kayum Han (1904, Taşkent - 1993 Düsseldorf), Türkistan Milli Birlik Komitesi lideri.
15 Temmuz 1904 tarihinde Taşkentte doğdu. Kayum Alim Han ile Abide Alim Hanın çocukları olarak dünyaya geldi.
Türkistan tarihinin en dramatik dönemlerine tanık olmuş Sovyet Devrimini, Basmacı İsyanlarını, II. Dünya Savaşını, Hitler Diktatörlüğünü, Soğuk Savaşı Türkistandan, Avrupaya kadar yaşamış bir isim olarak bilinir.
Taşkentte liseyi bitirdikten sonra, 1917 Sovyet ihtilalinin meydana gelmesinin ardından, Türkistanda iç karışıklıklar ortaya çıktı. Türkistanın önemli bir bölümünde bölgesel Milli Hükümetler kuruldu. Bu milli hükumetlerden bir tanesi de Buhara Milli Devletiydi.
Almanya'daki yaşamı
1921 yılında Buhara Milli Devleti Başbakanı Feyzullah Hocanın Almanyaya yaptığı ziyaret vesilesiyle Berline öğrenci olarak geldi. Türkistan Milli Hükumeti 1921/1922 yılları arasında 70 orta öğrenim ve üniversite öğrencisini Almanyaya gönderdi. Bu öğrencilerden bir tanesi de Veli Kayum Handı. Bu dönemden hayatta kalanların önemli bir bölümü II. Dünya Savaşı öncesi ve sonrasında Türkiyeye gittiler ve Türkiyede profesör, doktor, hukukçu ve mimar olarak yaşamlarını sürdürdüler.
1924 yılında büyük bir bölümü Sovyetler birliğinin kontrolüne geçen Türkistandaki milli hükümetler ortadan kaldırıldı ve yönetsinin önemli bir bölümü de bu dönemde katledildi ve Berlinde yaşayan Veli Kayum Han gıyabında 1926 yılında ölüme mahkum edildi.
Berlinde kalarak, Berlin Yüksek Ziraat Mektebinin yanı sıra Berlin Yüksek Siyaset Mektebine devam etti ve Berlin Üniversitesi Dış Siyaset Fakültesinden mezun oldu. 1941-1942 yılında Berlin Üniversitesinde doktora yaptı.
II. Dünya Savaşındaki faaliyetleri
Türkistan Lejyonlarının Komutanı ve Hitler Almanyası tarafından tanınan Sürgündeki Türkistan Hükümetinin Reisi olarak bilinen Veli Kayum Han II. Dünya Savaşında Alman Dışişleri Bakanlığı, Alman Doğu İşleri Bakanlığı ve Alman Kara Kuvvetleri Komutanlığının koordinesinde oluşturulan Türkistan Lejyonlarının Türkistan Milli Kuvvetler Komutanı olarak savaşa katıldı. Hitlerin Rusya harekatından, Fransa, Belçika, İtalya kadar geniş bir cephede Türkistan birliklerini koordine etti. Türkistan Lejyonları sadece Ruslara karşı değil, Normandiyadan, Alp Dağlarına kadar geniş bir bölgede Amerikan ve İngiliz birlikleriyle de çarpışmalara katıldı.
Savaş sonrası yaşamı
8 Mayıs 1945 günü savaşın bitimi ile birlikte Amerikalılara esir düşerek Nazi liderlerinin yargılandığı Nürnberg Uluslararası Mahkemelerinde Müttefik Kuvvetler ve Sovyetler tarafından savaş suçlusu isnadı ile mahkeme edildi. Ancak, ancak çalışmaları Milli Mücadele olarak kabul edilerek, berat etti. İki yıllık bir mahkumiyet döneminden sonra itibarı iade edildi. Tüm ömrü Türkistanın bağımsızlığı tanıtılması için harcadı. 1950li yıllarda Münihte Eva Kayum ile evlendi. Bu evliliğinden bir kız oldu. Ancak, öldüğü 18 Ağustos 1993 gününe kadar kamuoyu tarafından Savaşta Kaybolduğu sanıldı. Zira, en az iki kez KGB tarafından Almanyada kendisine suikast düzenlendi. Zanlılar Alman makamları tarafından tutuklandı. Yayıncı, yazar ve Türkistan Milli Birlik Komitesi Başkanı olarak öldüğü güne kadar 72 yıl, Stalin tarafından ortadan kaldırılmış Türkistan yurttaşı olarak kaldı, yaşamı boyu vatansız kimliği taşıdı.
Savaş yıllarında Alman esir kamplarından kurtardığı Türkistanlılar tarafından Ata olarak adlandırılan Veli Kayum Han 13 Ağustos 1993 tarihinde Düsseldorfta 89 yaşındayken hayata gözlerini yumdu.