Raoul Wallenberg

Raoul Wallenberg (4 Ağustos 1912 17 Temmuz 1947) İsveçli bir mimar, iş insanı, diplomat ve yardımseverdi. İkinci Dünya Savaşı sonlarına doğru, Alman işgali altında bulunan Macaristanda, Macar faşistleri ve Nazilerden, 100.000i aşkın Yahudinin hayatını kurtarmasından dolayı oldukça saygı ve övgü duyulan biridir. Budapeştede, İsveç Özel Elçiliği görevini sürdürürken (Temmuz-Aralık 1944), Wallenberg, Yahudilere dokunulmazlık sağlayabilen pasaportlar verip, İsveç sınırları olarak sayılan, resmi olarak dokunulmaz binalarda binlerce Yahudinin hayatını kurtardı. 17 Ocak 1945te Budapeştenin Kızıl Ordu tarafından işgali esnasında, Sovyet otoriteler tarafından, casus olduğu şüphesiyle göz altına alındı ve sonra ortadan kayboldu. Daha sonra edinilen bilgilere göre, 17 Temmuz 1947de Moskovadaki KGB ana üssü ve KGS hapishanesinin bulunduğu Lubyanka binasında öldüğü iddia edildi. Wallenbergün KGB Sovyet Hükumeti tarafından yakalanması, casus olduğu şüpheleri, ölümü ve Amerikan istihbaratıyla olan bağları tamamen sır olarak kaldı ve sürekli farklı spekülasyonlarla dile getirildi
Macar Yahudilere karşı gösterdiği cesur iyiliklerinden dolayı, Wallenberg, öldüğü iddia edilen 1947den beri birçok yardımseverlik ödülüne layık görüldü. 1981de, Wallenberg tarafından hayatı kurtarılan insanlardan biri olan meclis üyesi Tom Lantos, Wallenberge fahri vatandaşlık verilmesi için kanun tasarladı. Wallenberg ayrıca, Kanada, Macaristan ve İsrailde de fahri vatandaşlığa layık görüldü. Wallenberg, İsrailde, Türk Diplomat Selahattin Ülkümen gibi Uluslararası Dürüstler arasına girdi ve dünyanın birçok yerinde sokaklar Wallenbergün adını aldı. 1981de Wallenbergün insani ideallerini ölümsüzleştirmeyi amaçlayan, Birleşik Devletler Wallenberg Komitesi kuruldu. Bu Komite her yıl, bu amaç uğruna çabalayan kişilere Raoul Wallenberg ödülü vermektedir.
Hayatı
Wallenberg 1912de Stokholm yakınlarında bulunan Kappsta, Lidingöde, büyükbabası Per Johan Wising ve anneannesi Sophie Wisingin 1882de inşa ettikleri yazlıklarında dünyaya geldi. Diğer büyük babası Gustaf Wallenberg, Tokyo, İstanbul ve Sofyada elçiydi.
Ailesi 1911de evlenen Wallenbergün babası Raoul Oscar Wallenberg (1888-1912), İsveçli bir deniz subayıydı ve Raoul Wallenberg doğmadan üç ay önce kanserden öldü. Annesi Maria Sofia Wising (1891-1979) idi. 1918de annesi, Frederik von Dardel ile evlendi ve Guy von Dardel adında bir oğulları ve Nina Lagergren adlı bir kız çocukları oldu.
1931de Wallenberg, Mimarlık okumak için Amerikadaki Michingan Üniversitesine gitti. Üniversitede İngilizce, Almanca ve Fransızca öğrendi. Amerikayı tanımak için bütün tatillerde Amerikayı dolaştı.
İsveçe döndüğünde, Amerikada aldığı diplomayla, ülkesinde mimar olamayacağı haberini aldı. Büyük babası Güney Afrikanın Cape Town şehrinde, İnşaat malzemeleri satan bir İsveç şirketinin ofisinde iş buldu (11). 1935-1936 arasında, Hayfada, bir Hollanda Bankasının küçük birimlerinde çalıştı. 1936da İsveçe döndü ve Orta Avrupa Ticaret Şirketinde, ailesinin yardımıyla iş buldu. Şirketin sahibi Kalman Lauer adında bir Macar Yahudiydi.
II. Dünya Savaşı
1938 yılıyla birlikte, Miklos Horthy vekilharçlığı tarafından, Macaristan Krallığında bir seri Yahudi karşıtı önlemler alındı. Bu önlemler, Naziler tarafından 1935te yürürlüğe giren Nürnberg Irk Kanunlarını model almıştı. Alman emsalindeki gibi, bu kanunlar, Yahudileri iş sahibi olmaktan men eden, devlet için çalışan Yahudilerin sayısını oldukça azaltan ve Yahudilerle, yahudi olmayanlar arasındaki evlilikleri yasaklayan türde kanunlardı. Bu kanunlardan dolayı, Wallenbergin iş arkadaşı Kalman Lauer, anavatanını ziyaret etmekte zorlanıyordu.
Macaristan giderek Almanyanın yörüngesine hızlıca girerek, 1940'ta İtilaf güçleri arasına ve 1941de Almanya liderliğinde, Sovyet Birliğinin işgaline katıldı. İhtiyaçtan dolayı, Wallenberg Lauerin kişisel temsilcisi oldu ve Lauerin yerine iş için ve Lauerin ailesinden kimsenin kalıp kalmadığını öğrenmek için, Budapeşteye gitti. Zamanla Macarca öğrendi. Ve 1941den itibaren, Budapeşteyi düzenli olarak ziyaret etti. Bir yıl içinde, Wallenberg, Şirketin eş sahiplerinden biri ve uluslararası yöneticisi oldu. Bu kapasiteyle, Wallenberg, savaşın ilk yıllarında Almanyaya ve İşgal altındaki Fransaya iş ziyaretlerinde bulundu. Bu iş ziyaretleriyle birlikte, Wallenberg, Nazilerin bürokratik ve idari metotlarını yakından gözleyebildi ve bu inceleme ona sonradan çok yarayacaktı.
Bu arada, Macaristandaki durum giderek kötüleşiyordu, çünkü savaşın gidişatı Almanyanın ve müttefiklerinin aleyhine bir sonuca doğru ilerliyordu. Stanlingrad Savaşındaki felaket itilaf yenilgisinden sonra (ki bu savaşta Macarların kayıpları %84 oranında olmuştur) Miklos Horty Hükumeti gizlice Birleşik Devletler ve Birleşik Krallık ile barış görüşmelerine başladı. Hortynin bu ikili tutumunu öğrenen Hitler, 1944te Macaristanın işgal edilmesi emrini verdi.
Alman silahlı kuvvetleri Wehrmacht, Hortynin yerini alarak, kontrolü ele geçirdi. Budapeştede Almanya yanlısı piyon bir hükumet kuruldu, ama gerçek güç Alman askeri yöneticisi Edmund Veesenmayerin elinde kaldı. Nazilerin kontrolüyle birlikte, Holokosttan o ana kadar kurtulmuş olan Yahudilerin hayatları tehlikeye girdi. 1944 Nisanıyla birlikte Macar Yahudiler Polonyadaki toplama kamplarına gönderilmeye başlandı. Nazilerin nihai çözüm olarak adlandırdıkları fikrin bürokratik yaratıcı olan Adolf Eichmannın liderliğinde, günde 12.000 Macar Yahudisi, toplama kamplarına gönderildi.
Savaş Mültecileri Kurulu tarafından görevlendirilmesi
Macaristandaki Yahudilerin başlarına gelenler, Holokostun büyüklüğünün aksine çabucak yayıldı. 1944 baharında, George Mantello, Auschwitz-Bikenau toplama kampının nasıl işlediğini anlatan, şimdilerde Wetzler-Vrba Raporu olarak bilinen raporu halka yaydı. Rapor kamptan kaçan iki kişi tarafından hazırlanmıştı (16). Raporun yayınlanmasından sonra, Amerikan başkanı Franklin D. Roosevelt idaresi; yeni olarak kurulan Savaş Mültecileri Kuruluna daha fazla ilgi gösterdi. Kurul, Hillel Kook başkanlığındaki aktivist Bergson Grubu, Hazine sekreteri Henry Morgenthau Jr ve Macaristandaki insanlık krizine çare aramakta olan bir grup tarafından kuruldu. Başkan Roosevelt, ABD hazine departmanı görevlisi Iver C. Olseni Stokholme Savaş Mültecileri Kurulunu temsil etmesi amacıyla gönderdi. Olsen özellikle Macar Yahudilerine yardım etmek için görevlendirilmişti. Bu Olsenin tek görevi değildi çünkü Olsen ayrıca Stratejik Hizmetler Ofisinde operasyon bölümünde görevlendirilmişti, bu ofis, savaş zamanında ABDnin casusluk servisini gerçekleştiren kurumdu.
Budapeşteye gidip, Macar Yahudilerini kurtarma projesini diplomatik görev adı altında yürütebilecek birini bulma çabaları arasında Olsen, İsveçli seçkin Yahudilerden bir komite kurdu. Bu uygun kişi Savaş Mültecileri Kurulunun kurtarma operasyonunu gerçekleştirecekti. Bu komitenin üyelerinden biri, Wallenberg ün iş arkadaşı Kalman Lauerdi. Lauer, Wallenbergü bu görev için tavsiye etti ve 1944 Haziranında Olsen, Wallenberg ile tanıştı. Toplantıdan kısa bir süre sonra Olsen, Wallenbergü bu göreve liderlik etmesi için atadı. Wallenbergün seçimi ABD tarafından, ailesinin Almanlarla olan iş bağlantılarından dolayı hemen kabul edilmedi. Bu tür farklılıklar bir süre sonra çözüldü ve İsveç Dış İlişkiler Bakanlığı tarafından, Wallenbergün elçiliğe kabul edilmesini onayladı. Karşılığında Amerikanın, Almanya ile olan serbest ticaret anlaşmalarından dolayı İsveç üzerine yaptığı baskıları azaltması istendi.
Budapeştedeki misyonu
Wallenberg, 1944te Budapeşteye ulaştığında, Yahudi karşıtı girişimler birkaç aydır etkisini göstermişti. 1944 Mayıs ve Temmuz ayları arasında, Eichmann ve görev arkadaşları, 400.000 yahudiyi, Polonyanın güneyinde bulunan Auschwitz-Birkenau toplama kamplarına trenle göndermişti. Wallenberg Budapeşteye vardığında, Macaristanda sadece 230.000 Yahudi kalmıştı. Wallenberg, diğer diplomat arkadaşı Per Anger ile koruyucu pasaport (Alm: Schutz-Pass) lar hazırladı.
Bu pasaportlar, taşıyıcılarına, vatandaş olma aşamasında olan İsveçli statüsü verdi. Taşıyıcılar İsveç vatandaşı olduğundan, Yahudi olsalar bile toplama kamplarına gönderilmediler. Yasal olmasalar bile, Alman ve Macar yetkililer, bu dokümanı kabul ettiler. Bazen rüşvet aldılar. İsveç elçiliği, Alman otoritelerle anlaşarak, koruyucu pasaport taşıyıcılarının, İsveç vatandaşı gibi muamele görmelerini ve yahudi olduklarını belirten sarı armaları giymemelerini sağladı.
Savaş Mültecileri Kurulunun topladığı paralarla, Wallenberg 32 ev kiraladı ve onları İsveçin ülke dışı dokunulmaz sınırları olduğunu deklare etti ve bu binalara diplomatik dokunulmazlık verdi. Binaların kapısına; İsveç Kütüphanesi, İsveç Araştırma Enstitüsü gibi isimler verdi ve binaların önüne büyük İsveç bayrakları koyarak, binaların dokunulmazlığını vurguladı. Bu binalarda neredeyse 10.000 yahudi yaşadı. Wallenberg, toplama kamplarına gönderilecek Yahudileri trenlerden, koruyucu pasaport vererek kurtarma girişimi gibi hayatını tehlikeye atma noktasına kadar geldiği girişimlerde bulundu..
Macar Yahudilerini kurtarma projesi en üst seviyeye ulaştığında, proje için yaklaşık 350 kişi çalışıyordu. Sahte pasaport düzenleyerek, casusluk yaparak ve yahudilere barınak sağlayarak, birçok milletten insan, bu projeye destek verdi.
Wallenberg, yakalanmamak ve öldürülmemek için her gece farklı bir evde uyumaya başladı. Sovyetler Birliği Budapeşteyi işgal etmeden iki gün önce, Wallenberg; Eichmann ve diğer arkadaşlarıyla, 70.000 Yahudinin yaşadığı Budapeşte Gettosunu patlatma planlarından vazgeçmeleri için rüşvet vererek anlaştı..
Kayboluşu
29 Ekim 1944te 2. Ukrayna Cephesi, Mareşal Rodion Malinovsky liderliğinde Budapeşteye saldırdı ve Aralığın sonlarına doğru şehir Sovyet güçleri tarafından sarıldı. Çarpışmaların en ısındığı dönemde, 17 Ocak 1944 günü General Malinovsky, Wallenbergü Debrecendeki karargaha çağırdı. Bunun nedeni, Wallenberg ve Savaş mültecileri kurulunun ABD casusu olma şüpheleriydi.
Wallenbergün son kaydedilen sözleri; Malinovskynin yanına gidiyorum. Misafir olarak mı? Mahkum olarak mı bilmiyorum oldu 1993te, gizli Sovyet Askeri arşivlerinden çıkan raporlara göre, Wallenbergün tutuklama emri Komiser Nikolai Bulganin tarafından verildi ve Wallenbergün kaybolduğu gün ise Malinovskynin karargahına gönderildi. 2003te savaş dönemindeki yazışmalar kontrol edildiğinde, yazışmalar Wallenbergü, casus olabilir diye Sovyet güçlerine bildiren kişinin, Sovyet ajanı, Macar politikacı Vilmos Böhm olduğunu gösterdi.
Wallenberge tutuklandığından sonra ne olduğu spekülasyonlara açık kaldı. Birçok tanık, Wallenberg tutukluyken onunla karşılaştıklarını iddia etti. Wallenberg trenle Debrecenden Romanya üzerinden Moskovaya gönderildi. 16 Ocak 1945 tarihinde Vladimir Dekanosov, İsveç hükümetine Wallenbergün, Sovyet otoritesinin koruması altında olduğunu iletti. 21 Ocak 1945te Wallenberg, Lubyanka hapishanesine transfer edildi.
Ölümü
6 Şubat 1957de Sovyet hükümetinin yayınladığı, 17 Temmuz 1947 tarihli bir dokümanda şu sözler yer alıyordu; Wallenberg adlı bir mahkumun dün gece bir kalp probleminden dolayı hücresinde öldüğünü rapor ediyorum. Bana verdiğiniz talimatlara uygun olarak, benim bakımımdadır ve otopsi yapabilmek için izninizi istiyorum Bakanı kişisel olarak ben bilgilendirdim ve bana otopsi yapmadan yakılması emredildi. " Doküman Smoltsov adlı bir kişi tarafından ve Lubyanka hapishanesi doktoru tarafından imzalanıp, Sovyet Güvenlik Bakanı Viktor Semyonovich Abakumova adres edilmişti.
1989da Wallenbergün eşyaları ailesine gönderildi. 1991de Rus hükumeti tarafından, Wallenbergün kaderini incelemek için Alexander Nikoleviç Yakovlev görevlendirildi.
Yakovlevin araştırmaları sonucu, Wallenbergün 1947de Lubyankada idam edildiği ortaya çıktı. Bu bilgilerden sonra bile Wallenbergün ölümü üzerindeki sis perdesi kalkmadı. Öldüğü rapor edilen tarihten sonra onu gördüğünü iddia eden mahkumlar, konuşmalar esnasında, mahkum İsveçli diplomat diye isminin geçmesi ve benzeri iddialar Wallenbergün belirtilen tarihte ölmüş olmayabileceğini ortaya koydu.
Onurlar
Wallenberg iki defa Nobel ödülü için aday gösterildi. (1948-1949)
Arjantin
Buenos Aireste bir parkta Wallenberg Heykeli var. Heykel İngilterede bulunan Philip Jackson tarafından yapılan heykelin replikasıdır.
Avustralya
Melbörndeki Yahudi Müzesi Holokost ve Araştırma Merkezinde Wallenbergün onuruna küçük bir anıt bulunmaktadır. Sidneyde Wallenberg Bahçesi ve Heykeli vardır.
Avusturya
Viyanadaki 22. cadde; Raoul Wallenberg olarak adlandırıldı.
Kanada
1985te Wallenberg, fahri vatandaş oldu. 17 Ocak (Wallenbergün kaybolduğu gün) Raoul Wallenberg günü olarak kabul edilir.
Almanya
Batı ve Doğu Berlinde iki Sokağa Wallenberg adı verildi.
Macaristan
2003te fahri vatandaşlık verildi ve birçok sokak Wallenbergün adını aldı. Ayrıca Wallenberg Anıt Parkı da açıldı.
İsrail
1986da Wallenberge fahri vatandaşlık verildi. Wallenberg Uluslararası Dürüstler arasına girdi. 5 sokak Wallenbergün adını aldı ve Tel Avivde bir heykel yapıldı.
Rusya
St. Petersburgda heykeli var.
İsveç
Kofi Annanın açılışına katıldığı bir büyük anıt yapıldı.
ABD
Wallenberge fahri vatandaşlık verildi. 1981 ve birçok eyalette Wallenbergün anıtı mevcut.
Wallenberg adına verilen ödüller
ABD Raoul Wallenberg Komitesi, her yıl, Raoul Wallenbergün yardımseverliği ve cesurluğuna uygun davranışlarda bulunan kişiler, topluluklar ve organizasyonlara Raoul Wallenberg ödülü vermekte. Michingan Üniversitesi, her yıl, üstün yardımseverlik nişanesi olarak Wallenberg madalyası vermekte.