Bektaşî inancı

Hurufi-Bektaşi inancı Hurufilik akımı İranlı bir Şii mutasavvıf olan FadlAllah Ester-Abadi tarafından kuruldu. Halep sınırlarından, Batı Anadoluya doğru hareket eden Hurufiler Seyyid Nesiminin H. 820 / M. 1417 yılında Halepte idamından sonra Iraktan Azerbaycana ve oradan da Doğu Anadoluya kadar olan bölgelerde Hurufiliği yaydılar. Nesiminin Divanı ve hayat hikayesi birçok mutasavvıf için iyi bir kaynak ve sermaye oldu. Nesimi, daha FadlAllah Yezdaninin Hurufilik mezhebinin ortaya çıkmasından beş asır önce yaşayan Hulul ve ilhada yönelik söylemleri nedeniyle de aynı sonucu paylaşmış olan Hallac-ı Mansurun yolunda olarak kabul edildi. Aslen İbahiyyun olan Hurufiler, aynı zamanda Mücessimeden olduklarından dolayı, Cenab-ı Hakkın cisim olarak, Batıniliğin esas prensibi olan hulule olan inançları nedeniyle de FadlAllah Hurufi şeklinde belirdiğine inanırlar.
Hallac-ı MansurMassignon, Louis, Hallac-ı Mansurun Kitabut-Tavasin adlı eserinin Farsçadan tercüme şerhini yapan Zuzbahan Baklinin eseriyle birlikte hazırlattığı tetebbunamesi.
Bektaşi geleneğine göre Hulul ve ilhad içeren söylemlerinden dolayı, H. 309 / M. 922 yılında zındiklikten idam edilen Hallac-ı Mansur da Seyyid Nesimi ile ortak bir inancın kurbanı olması sebebiyle, Hurufiler tarafından yüceltilmektedirler. Bu olay, bütün mutasavvıflar tarafından gerek şiir ve edebiyatta bir ıztırap ve acı konusu olarak, gerekse onun En-el Hak sözünün işaret ettiği Vahdet-i Vücud düşüncesi ile alakalı olan örnekler arasında sıklıkla bahsedilmektedir. Diğer taraftan, Rıfaiyye Tarikatı Piri Ahmed er-Rıfai ise Hallacın kötü yönlerini belirtmiş, ve Hallacın sözlerini küfür olarak nitelendirerek onun evliyalığını bile şüpheyle karşılamıştı. Ayrıca, H. 904 / M. 1499da Sultan Hüseyin Baykara tarafından vezirliğe getirilen Emir Kemaled-Din Hüseyni, hazırladığı Mecalisul-Uşşak adlı eserin bir bölümünü Hallaca ayırmıştı. Mezarı, Bağdadın batısında, Maruf Kerhinin şehitliğinin olduğunu yerin yanındadır.
Hurufi İnancı
Hurufiler, Kur'an-ı Kerim üzerinde çok zaman harcamışlardır. İslamın resmi sınırlarının dışına çıkmamış görünmek maksadıyla, muhkematı(sağlamlaştırılmış) müteşabihatın(mecazi) yerine müteşabihatı da muhkematın yerine koymak suretiyle pek çok huruf (harflerin yerlerini değiştirme, anlam verme) ve hesaplamalar yaparak çeşitli manalaştırma şekilleri oluşturmuşlardır. Huruf hakkındaki yorumlar Batıniyyeye göre:
İnsan yüzündeki hatlar ile harflerin şekli arasında bazı bağlantıların bulunduğu inancı vardır. İnsan vücudundaki her uzuv bir harfe karşılık gelmektedir. Ayrıca, her uzuv kainattaki bir tecellinin misalidir. Örneğin, Cesetsiz ruh olmadığı gibi harfsiz de anlam yoktur. Hurufat ise manaların cesedidir.
Arş, zeka ve ruhun yansıdığı cephedir. Cennet, Cehennem, Sırat, Arafat, yer gök, cin, melek ve benzeri her şey de karşılığı olan tek bir harf ile temsil edilir.
Hurufiliğin kuramına göre insan gözünün biri Cebrail diğeri de Azraildir. Cebrail Aliyi, Azrailde Muhammedi temsil etmektedir. Ademin yüzü Vechul-Lah(Allah'ın yüzü)tır. Kab-ı Kavseyn ise insanın iki kaşıdır.
Bu ilişkilerden anlam çıkarmak için bazı hesap ve manalaştırmalar yapılmaktadır. Örneğin, Kur'an-ı Kerimde ne kadar FadlAllah ve Fazıl kelimesi varsa hepsi de beklenen Mehdi olan FadlAllah Yezdaniye işarettir.
Nübüvvet(Peygamberlik) yirmi sekiz Huruf-ı Mukattaadır. Bu nedenle de ümmidir. Hurufiler bu yirmi sekiz Arap harfine Kelime-i Muhammedi adını verirler. Kur'an-ı Kerim Velayetin Dununundan olan Nübüvvete özgü olarak yirmi sekiz harf ile indirilmiştir. Fadlul-Lah Yezdaninin bu harflere eklediği dört harf g, j, ç, p ile birlikte oluşan otuz iki harfe ise Kelime-i Ademiyye adını verirler. Böylece Veli de tam otuz iki harfe ulaşmış olur.
Esrar-ı Hurufu bilenler Zümre-i Naciye olarak adlandırılan seçkinleri oluştururlar. Bu sınıfa dahil olamayanlar ise hüsranda kalmış olanlardır.
Kur'an-ı Kerim iki kısımdan oluşmuştur. Birinci kısım gizem ve anlam içeren muhkemattır. İkincisinde ise dört harften ibaret olan Velayet te onun içine dahildir. Kur'an-ı Kerim, muhkemat, ve surelerin başında anlamları bilinmeyen Elif-Lam-Mim, Elif-Lam-Mim-Sad, Elif-Lam-Ra, Elif-Lam-Mim-Ra, Kaf-Ha-Ya-Ayn-Sad, Ta-Ha, Ta-Sin-Mim, Ta-Sin Bunlar sana Kur'anın ve apaçık bir kitabın ayetleridir., Ya-Sin, Sad Bu öğütle dolu Kur'ana bak!, Ha-Mim, Ayn-Sin-Kaf, Kaf Şanlı Kur'ana andolsun!, Nun Kaleme, ve kalem ehlinin satıra dizdiklerine ve dizecekleri Hakkiy-Çün! gibi ya sadece harflerden oluşan ya da başlarında tek harf içeren müteşabih diye nitelendirilen ayetlerden oluşmaktadır. (Hurufiler bu noktada anlaşılması güç birtakım hesaplar yapmak suretiyle her şeyin anlamını değiştirerek başka bir hale getirirler).
Bu yukarıda sıralanan ve Kur'andaki yirmi dokuz surenin başında yer alan on dört soyut kelime Kelam-ı Mahfuz niteliğinde olup Hurufiliğe göre Batıni anlamlara aittir. Örneğin, Ayn-Ali/İlim, Mim-Muhammed, Nun-Nokta, Kaf-Hakk/Allah, Hı-Hızır, Sin-Arş/28, Sad-Salat, Lam-Levh demektir.
Ebced hesabından başka, bir de Hesab-ı Cümeli vardır. Bu hesapta her harf yalnız bir adede karşılık gelir. Daha ayrıntılı Hurufi hesap sistemleriyse Hesab-ı Tafsili ve Cümel-i Kebir olarak adlandırılır.
İslamın zahir hükümleri Hurufilerin gözünde hiçbir değer ifade etmez. Irak Nebti ve Kermatileri ile Suriye Nusayrileri ve İran Şiʿa-i Batıniyyesi ve bilumum Dürziler bu hususta bir benzerlik göstermektedirler.
Noktacılık
Fadlul-Lah Yezdaninin vefatından sonra müridi Ubeydul-Lah Mahmud aynen Batıniyye gibi İbahiyyun olan Nokta mezhebini ortaya çıkardı. Ubeydul-Laha göre birçok noktanın birleşmesiyle meydana gelen harfler, anlamsız birer gölge olup esas olan noktadır. İmam Zeyn el-Ab-ı Dinnin En-Noktatul-İlmun sözünün işaret ettiği varsayılan harflerin vücutları mutlaka nokta ile var olur. Hatta, Vücud-u Mutllak derecesine işaret etmek amacıyla İbranilerin Kabalasının ikinci kitabı olan Zohar da, Tevratta nakledilmek üzere İbrani alfabesinin en küçük harfi olan Yu-Jode yani Lafz ile tabir edilmektedir.
Cabbalisme
Yahudi Cabbalismei Mukaddes Kitapın biri zahiri ve öteki batıni iki ayrı manasının bulunduğu esasından yola çıkar. Batıni manası kelimeler ve harflerin derin manasıdır ki, bunun herkes tarafından anlaşılması mümkün değildir. Hurufilikte kullanılan Kelam-ı Mahfuz (logos endiathetos) ve Kelam-ı Melfuz (logos prophorikos) ayrımı bu yöntemden gelmektedir. Kabalizm etkileri tasavvufa ilk defa Hakim Tırmızi aracılığıyla girdi. Sabii Akımları ve Harraf Mektebi aracılığıyla Farabinin de haberdar olduğu bu Kabalizm akımı İhvanus-Safa Risaleleri üzerinde bir hayli etkili olmuştur. Fakat Batıniler, Hurufiler, Noktaviler ve bu vesileyle de Bektaşiler üzerindeki tesirleri çok daha fazla olmuştur.
Yahudilik ve Hurufilik
Hurufilik mesleği, Yahudilerin Kabal ve Neveflatuni inançlarıyla, yorumlama ve üstü kapalı şekilde belirtme temeli üzerine inşa edilmiş bir karışım demekti. Yahudilerin Kabala Mezhebi ile ortaklık arzeden Hurufi talimatının en önemli ana kaynağı İbrahim peygambere ait bir konuşmada aşağıda ana hatları verildiği şekliyle şöyle açıklanmaktadır:
Sifrin nakline göre bütün kainat Kelamul-Lahın suret ve timsalidir. Kelam ise İbrani alfebesinde mevcut olan yirmi iki harften müteşekkildir.
Munzam olan On kadar Aded-i Asliye ile birlikte toplamı otuz iki eder. Allah bütün alemleri bu otuz iki harf ve adetten yaratmıştır.
Dolayısıyla yaratılışın sırrını anlayabilmek için bu yirmi iki harf ile on kadar adedin Esrar ve Havassına dikkat etmek gereklidir. Bu harflerin içerdiği önem ise aşağıdaki şu sözlere dikkat etmek suretiyle anlaşılabilir:
Cenab-ı Hak, Cenab-ı Rabbul-Cüyuş, İbranilerin Tanrısı Hayyu-Kayyum ve Sultan-ı Cihan Allahur-Rahmanur-Rahiym.
Allahu-Tealalem-Yezel, Yahudilerin Kabala Mezhebinin ana akidesinine göre Allahu-Celle-Celalehu nam-ı ibtisamını yukarıda sıralanan bu harfler ve adetler aracılığıyla teşkil buyurmuştur.
Sufilik ve Hurufilik
Çoğu sufilerin, harflerin çeşitli şekillerine ilişkilendirilen sırlarla ilgili tefsirleri Hurufilik gibi karıncalı inançların ortaya çıkmasına yönelik teşvikçi yollar açmıştır. Hurufi Mezhebi ile ilgili olan bazı herkesin anlayamayacağı sözlerin, kendisini mutasavvıf olarak tanıtan şairlerin, hemen hemen büyük bir kısmı tarafından kabul gördüğünden yazmış oldukları eserler, hurufata dair pek çok işaretle doludur. Sufi Edebiyatının meşhur şairlerinden olan ve Hurufiliğe bağlanmayanların bile harflerin ve kelimelerin işaretlerinin anlamlarına değinen birçok şiirleri mevcuttur. Hatta Muhyid-Din İbn Arabinin Şecere-i Numaniyyesi, Şerafed-Din Ahmed Buninin Esrar-ı Hurufu ve bu konuda daha birçok alimlerin sınıflandırmalarından anlaşıldığına göre, inanç yönünden kendilerinden asla şüphe edilmesi mümkün bile olmayan bazı meşhur mutasavvıfların bile eserlerinde harflerle ilgili gizemli ifadeler kullanmaktan kendilerini alamadıkları görülmektedir.
Mezhep yönünden Hurufi olan mutasavvıfanın divanları titizlikle incelenirse bunların içeriklerinde hurufa sırlar gösteren birçok şiirleri de kapsadıkları anlaşılır. Gerek İranda ve gerekse Anadoluda yaşayan Hurufiler arasında Üsküdarlı Haşım Baba gibi şairler ortaya koydukları eserler aracılığıyla bu mezhebin etrafa yayılması ve yüceltilmesi için bir hayli hizmet etmişlerdir. Hatta Noktacılığın etkisi altında kaldığı anlaşılan meşhur sufilerden Seyyid Aliul-Hemedani bile, Vücud-u Mutllakı nokta deyimiyle anılmaktadır.
Hurufiliğin Bektaşilik üzerindeki etkileri
Anadoluda 13. Asıra damgasını vuran Babailik hareketinin devamı niteliğinde olan ve İran Rafiziliğinin yayılmasına hizmet eden en büyük tarikat, 14. Asrın sonlarında ortaya çıkan Şiiliğin Hurufilik mezhebinin şiddetli etkileri altında faaliyetlerini sürdüren Bektaşi Tarikatı olmuştu.
Hurufilerin Hacı Bektaş dervişleri arasına sızması
H. 796 / M. 1394 yılında Hurufilik akımının kurucusu FadlAllah Yezdani idam edilince başta damadı Aliul-Ala olmak üzere Hurufilerin çoğu Kırşehirdeki Hacı Bektaş Dergahına sığındılar. Böylece Hurufiliği Kırşehirde Hacı Bektaş Tekkesinin yoldaşları arasında Hünkarın talimatı diyerek yaymaya başladılar. H. 822 / M. 1419 yılında vefat eden ve kendisini Hacı Bektaşın halifesi olarak tanıtan Aliul-Ala adındaki bu Hurufi-Babasının bütün talimatı günümüzdeki Bektaşi inanışlarıyle tam bir birleşme göstermektedir. Aynı zamanda bu tarikata, Aşık adı verilen, ellerinde saz ve koltuklarında şarap tulumbaları taşıyan kişileri getirenler de Hurufilerdir.
Hurufi Bektaşiliğin imani kimliği
Bütün Şiʿa-i Batıniyye kollarında olduğu gibi Bektaşiler de kendi içlerinde mürid, baba, dede baba gibi ayrı ayrı rütbelere haiz bazı basamak ve makamlara bölünmüşlerdir. Çeşitli din ve inanışların serpilmiş tohumlarından pek çok örnekler içerdiği gibi, bir ucu Hint felsefesine dayanan tenasüh ve hulule inanmak ve tüm canlı mahlukata karşı aşırı saygı duyguları beslemek Bektaşiliğin ana ilkeleri arasında yer alır. Bektaşi İlahiyatı Vahdet-i Vücudun neff-i vücuda kadar vardığı gibi Hristiyanlık ile de ortak tarafları mevcuttur. İslamiyetin ruhbaniyet ve keşişliğe şiddetle karşı çıkmasına karşın Bektaşiler de tam aksine evlenmenin aleyhine tavır alır ve alameti tecrit olarak da Balım Sultan türbesinin eşiğinde, kulakları doldurarak küpe takmak en yüksek Tevella ve Teberrayı ifade eder.
Balkan ve Arnavut Bektaşiliği
Osmanlı İmparatorluğu devrinde Yanyaya, daha sonradan Manastır Vilayetine bağlı olan Avlonya kasabası Anadoludaki Hacı Bektaş Ocağının Dedebabalarının çoğunu yetiştirmekteydi. Bütün din ve mezheplere kendi kapısını açmış olan Bektaşilik, İslamiyetin resmi inancını tanımayan çeşitli din ve inanç mensuplarını da kendi sınırları içerisine almakta hiçbir sakınca görmemiştir. Geçmişte Türkiye Bektaşileri arasında Katolik ve Ortadoksluk gibi Hristiyan dininin mezheplerinden olan Rum ve Ermenilere mensup Canlar, Babalar, Dedebabalar ve hatta zaviye yöneten Hristiyan Bektaşilere sıkça rastlanmaktaydı. Anadolunun vaktiyle İslam dinine girmemiş olan Türk Hristiyanları arasında da pek çok Bektaşi vardı. Avrupadaki Bektaşiliğin en çok geliştiği bu çevrelerde İslamiyet duyguları pek zayıf ve gevşek olduğu gibi, yaşamış oldukları Hristiyan bölgelerinde de mevcut olan İslam dışı batıl inançların çoğunu paylaşmaktadırlar. Toska Arnavutlarının önemli bir kesimi mezheben Caferiyye Şiiliğinden olup tarikaten ise Bektaşidirler.
Hurufi Bektaşiliğin Batıniler ile ortak yanları
Bektaşiliğin bütün silsilesi Bedriyye, Kalenderiyye, ve diğer Şiʿa-i Batıniyye mezhepleriyle ortak bir cephe arz etmektedir. FadlAllah Hurufinin Bektaşi öğretisi içine yerleştirmeyi başardığı kuralların hakim olduğu yörelerde, zamanında Şeyh Halife ve Hasan Cevrinin müridleriyle diğer Şii-Babalar tarafından serpiştirilmiş birçok itikatler mevcuttu. Bektaşilik Tarikatı Hurufi etkilerine maruz kaldıktan sonra, Hurufiliğin inanış ve kuramları hakkındaki esasları içeren FadlAllah Yezdaninin Cavidannamesi, Şeyh Safinin Hakikatnamesi, Aliul-Alanın Mahşernamesi, Emir Gıyased-Dinin İstivanamesi, Frişte Oğlunun Ahiretnamesi ve yine bu konuda yazılmış olan Aşıkname, Hidayetname, Mukaddemet-ul-Hakayık, Muharremname-i Seyyid İshak, Nihayetname, Turabname, Miftahul-Gayb, Tuhfetul-Uşşak, Risale-i Nokta, Risale-i Huruf, Risale-i Fazlul-Lah, ve Viran Abdal risalesi gibi eserler Bektaşi canlarının üstatları tarafından saygı ile eller üstünde tutulmaktadır.
Ala Zikrihis-Selam Hasan Sani ve Elemut Batınileri tarafından İslami ibadetlerin ortadan kaldırılması
Hicri 559 yılının Ramazan Ayının On Yedinci günü 8 Ağustos 1164 tarihinde Kıyam-ı Kıyamet adıyla anılan günde Ala Zikrihis-Selam Hasan Sani Elemut Kalesinde yapılan büyük toplantıda bütün dini tekliflerin tamamiyle ortadan kaldırdığını ilan etti. Verdiği demeçte: Ben İmam-ı Zamanım, emir ve neyhe ait ne kadar tekalif mevcutsa hepsini lağvettim. Halk Batınen hüdaya merbut kalmalı, Zahirde ise tamamen hürdür.
Kur'an-ı Kerimde anlaşılan mana zahiri değil batınidir. Böylece, Batıniler bütün dini yol gösterimleri ve hatta toplumsal yükümlülükleri bile istinasız kaldırıp atmışlardır. Bu konudaki Melahide-i Batıniyye inancı, bütün HurufiBektaşiler tarafından da aynen paylaşılmaktadır. Hurufilikte ise sadece haftada iki rekat Cuma Namazı farzı kabul edildikten sonra, geri kalan diğer ibadet hükümlerinin tamamı ve bütün İslami mevzuatlar geçersiz kılınmıştır.
Fahred-Din-i Acemi ve Hurufi-Batınilerin Edirnede ateşe atılmaları
Hurufiler, 9. Hicri / 15. Miladi yüzyılda çok sıkı bir kovuşturmaya maruz kaldılar. Osmanlı sınırları içerisine İrandan, Hindistandan ve Türkistandan bazı tuhaf dinsel inanç taşıyan dervişlerin girmesi üzerine, hükümet bu garip kılıklı yabancılar aleyhinde soruşturma başlatmak zorunda kalmıştı. Çelebi Mehmed ve Sultan Koca Murad Sani devirlerinde süregelen batıni aşılamanın tortuları, bu yüzyılda tekrar hareketlenmeye başlamışlardı. Şekayık yazarı İbn-i Hallikannın aktardığına göre Fahred-Din-i Acemi küfür ve Kur'an'ın koyduğu kurallara karşı gelme suçlamasıyla Edirnede canlı canlı yakılarak ölüme mahkum olan Hurufilerin ateşlerini tutuşturmaya çalışırken bu arada kendi sakalını da dağlamıştı.
Bektaşi inancının oluşum sürecinde geçirdiği evreler