Müstansır (Abbâsî halifesi)

Mustansır veya El-Mansur el-Mustensir Billah (Tam adı:Ebu Caʿfer el-Mustensir bil-Lah el-Mansur bin Muhammed ez-Zahir) (Arapça: ); (d. 1192 - ö. 5 Aralık 1242, Bağdad), 1226-1242 döneminde Bağdat'ta hükümdarlık yapan Abbasi halifesi.
Yaşamı
Safer 588de (Şubat-Mart 1192) Zahir-Biemrillahın Türk asıllı bir cariyesinden doğdu. Çocukluk ve gençlik yıllarını kendisiyle yakından ilgilenen, zekası, dindarlığı ve kötülüklerden uzak durması dolayısıyla ona kadı diyen dedesi Nasır-Lidinillahın gözetiminde geçirdi. Babası Zahir-Biemrillahın ölümü üzerine büyük oğlu ve veliahdı olarak Müstansır-Billah lakabıyla halife ilan edildi (13 Receb 623 / 10 Temmuz 1226).
Moğollar, kendilerine karşı savaşı göze alabilen tek müslüman hükümdar olan Celaleddin Harizmşahı mağlup ederek Azerbaycanı ele geçirdiler ve Harizmşahlar Devletini ortadan kaldırdılar (1231). Böylece Irak sınırına kadar İran topraklarının tamamını ele geçirmiş oldular. Abbasi halifeliğine ait merkezlere saldırılar düzenleyen Moğollar 628de (1231) Erbil, Amid, Mardin ve Nusaybin gibi şehirlerde büyük yağma ve katliam yaptılar. Bunun üzerine Müstansır-Billah, Erbil Hükümdarı Muzafferüddin Kökböriyi onlara karşı savaşla görevlendirdi ve kendisine yardımcı birlikler gönderdi. Ancak Moğollar onun yaklaştığını öğrenince geri çekildiler. Bu arada yerine geçecek erkek evladı olmayan ve ölümünden sonra ülkesinin Abbasi halifeliği topraklarına katılmasını vasiyet eden Kökböri 630 (1233) yılında hastalanınca Müstansır-Billah, İkbal eş-Şerabiyi bir ordunun başında Erbile gönderdi. Halkın direnişiyle karşılaştığı için şehri savaş yoluyla ele geçiren kumandanını şehrin valiliğine tayin etti.
633te (1236) Moğollar Musul istikametinde ilerlediler. İyice yaklaşan bu tehlike karşısında Müstansır-Billah seferberlik ilan ederek bütün halk kesimlerinden asker toplamaya çalıştı. Toplanan gönüllülere silah ve para dağıttı, hazırladığı orduyu Moğollar üzerine gönderdi. Ancak yolda Moğol ordusunun bölgeyi terkedip Azerbaycandaki karargahına çekildiği öğrenilince ordu Bağdata geri döndü. Müstansır nizami askerin mevcudunu 100.000e kadar çıkardı. 634te (1237) tekrar saldırıya geçen Moğollar Erbili aldılar ve şehirde büyük katliam yaptılar. Müstansırın gönderdiği hilafet ordusunun yaklaştığını duyunca yine geri çekildiler. Abbasi ordusunun dönüşünü takip eden Moğollar Erbile tekrar saldırdı. Bu sırada Bağdat surlarını tahkim ettirip savunma tertibatı aldıran Müstansır tabi müslüman hükümdarlardan askeri yardım istedi. Suriye Eyyubi hükümdarı ve Şehrizor hakiminin gönderdiği birliklerin de katıldığı Abbasi ordusu, Bağdata yaklaşık 40 km. uzaklıkta Hanikīnde Moğollar karşısında ağır bir yenilgiye uğradı (636/1238-39). Müstansır, doğrudan başşehrini tehdit eden Moğol tehlikesinden büyük ihtimalle bölgeden sorumlu Moğol kumandanıyla yapmayı başardığı ateşkes antlaşmasıyla kurtulabildi.
Doğu İslam dünyasının Moğol tehdidine maruz kaldığı bir dönemde halifelik yapan Müstansır kendisine tabi müslüman hükümdarlarla iyi ilişkiler kurdu. Birbirine düşen Mısır ve Suriye Eyyubi meliklerini barıştırmaya çalıştı. 628 (1231) yılında Mısır Eyyubi Sultanı el-Melikül-Kamil Muhammedin elçisini ve Erbil Hükümdarı Kökböriyi ağırladı. Müstansır, 629da (1232) Mısır Hükümdarı el-Melikül-Kamilden korkup Bağdata iltica eden yeğeni Kerek Eyyubi Emiri el-Melikün-Nasır Davuda da ilgi gösterdi. Ebu Muhammed İbnül-Cevziyi onların arasını bulmakla görevlendirdi. Neticede bunu başardı ve el-Melikün-Nasır Davudun Kereke dönmesini sağladı. Onun bu elçisi diğer müslüman hükümdarları da ziyaret ederek aradaki ihtilafların kaldırılması için çalıştı.
Müstansır, 10 Cemaziyelahir 640 (5 Aralık 1242) tarihinde öldü ve Rusafe Mezarlığına defnedildi. Yerine oğlu Müstasım-Billah geçti. Tarihçilerin övgüyle andıkları Müstansır babası Zahir gibi cömert, adil, mütevazı, dindar ve halka yakın bir halife idi. Fakirlere, dul ve yetimlere yardımcı olmak için gayret gösterirdi. İlim adamlarına iltifat ederdi. Ali ve Hüseyinin mezarlarını ziyaret eder, Ali evladına büyük değer verirdi. Yangın geçiren Ali el-Hadi ve Hasan el-Askeri türbelerinin yeniden yapılmasını emretti. Vezirlik dahil önemli devlet görevlerine Şiileri tayin ettiği bilinmektedir. Vezirlik görevini dedesi Nasır zamanından beri yürüten Muhammed el-Kummi, onu azlettikten sonra yerine getirdiği Ali neslinden İbnün-Nakid ve medresesinin inşaat işini yürüten Üstadüddar İbnül-Alkami bu görevlilerin başında gelmektedir.
İmar faaliyetlerine de büyük önem veren Müstansır Bağdatta camiler, medreseler, ribatlar, hanlar ve köprüler inşa ettirdi. Halife Muktefi-Liemrillah tarafından yaptırılmış olan Camiul-Kasrı onarttı. Bağdatın her mahallesinde fakirler için aşevleri kurdu. Onun inşa ettirdiği eserlerin başında, tarihçilerin daha önce benzeri görülmemiş bir sanat eseri olarak tanıttıkları Müstansıriyye Medresesi gelmektedir. 625te (1228) Üstadüddar İbnül-Alkami yönetiminde başlatılan inşaat 630 (1233) yılında tamamlandı. Açılışa bizzat katılan halife verilen ilk dersi dinledi. Daha sonraları da bazı dersleri kendisine ait bölümden takip ederdi. Dört mezhepten her birine bir eyvanın tahsis edildiği ve her mezhepten altmış iki fakihin görevlendirildiği medresede ayrıca darül-hadis, hamam, hastahane, yetimler okulu, imaret ve çok zengin bir kütüphane bulunuyordu. Müstansır-Billah, dört mezhep fıkhının bir arada okutulduğu ilk medrese olması yanında Kuran ilimleri, hadis, fıkıh, Arapça, riyazi ilimler ve tıp ilimlerinin okutulduğu ilk üniversite olarak kabul edilen bu müessese için zengin vakıflar tahsis etmişti. Ayrıca hac yollarını tamir ettirmiş ve Haremeynde sağlık ocakları açtırmıştı.