Mustafa Satı Bey

Mustafa Satı Bey, Mustafa Satı-el Husri, Sāti` al-Husrī, Arapça: (d. 1880, San'a-ö. 1969, Bağdat), Osmanlı eğitimci, teorisyen ve siyasetçi.
II. Meşrutiyet döneminin ünlü eğitimcisi olan Satı Bey, I. Dünya Savaşı'ndan sonra Arap milliyetçiliği ideolojisini geliştiren kişidir ve bu özelliği ile 20. yy. Arap dünyasında etkili olmuş bir isimdir.
Eğitim tarihimizde genellikle Emrullah Efendinin Tuba Ağacı Nazariyesine karşı çıkmakla tanınmıştır. Darülmuallimin (Erkek Öğretmen Okulu)de öğretmenlik yaptığı yıllarda batı pedagojisine dayanan bilimsel bir eğitim anlayışının Türkiyede yerleşmesinde etkili oldu. Öğretmen yetiştirme konusundaki çabaları devrin tüm Türk aydınları tarafından takdir edildi ve kendisine pedagojide devrim yaratmış kişiliklerden Friedrich Fröbele ithafla Türk Frobeli adı takıldı.
Başlangıçta Osmanlıcılık fikrine taraftar olan Satı Bey, Osmanlı Devleti yıkılma sürecine girmesinden sonra Türkiye'den ayrıldı ve geliştirdiği tutarlı, sistematik bir teori ile Arap milliyetçiliğinin gelişmesine katkıda bulundu. I. Dünya Savaşından sonra Suriye, Irak ve Mısırda eğitim alanında önemli hizmetler verdi.
Yaşamı
1880 yılında San'ada dünyaya geldi. 15 çocuklu Halepli bir ailenin oğlu idi. Babası, Yemende mahkeme reisliği yapmaktaydı. Küçük yaşta matematiğe karşı duyduğu büyük ilgisinden dolayı kendisine Arşimet lakabı verildi.
Mülkiye Mektebinde (Siyasal Bilgiler Okulu) öğrenim gördü. 1900 yılında mezun oldu. Yanya İdadisinde Tarih-i Tabii dersleri vererek başladığı öğretmenlikten 1905 yılında ayrıldı. Yanya yıllarında Avrupada gelişmekte olan ulusalcılık akımlarına ilgi duydu. 1908e kadar kaymakamlık yaptı. Radoviş ve Florina kaymakamlıkları görevinde bulundu. 1908de istifa edip İstanbula gitti. Manastırda çıkan bir gazetenin yazarlığını yaptı ve "Envar-ı Ulum" adlı dergiyi çıkardı. Çeşitli konularda yazıları yayınlandı.
Darülmuallimin Müdürlüğü
Satı Beyin, dönemin ders programlarını eleştiren yazıları çeşitli yayın organlarında yer almıştı. Yazıları dikkat çekince Mülkiye Mektebinde öğretmeni olan Maarif Nazırı Mustafa Nail Beyin önerisiyle 1909da İstanbul Darülmuallimini (Erkek Öğretmen Okulu) Müdürü oldu. Kendisine geniş yetkiler verildi; programı istediği gibi düzenledi ve öğretmenleri istediği gibi seçti. Okulun yeni programına göre pedagojik makale ve kitalar yazdı. Türkiyedeki en eski ve en ciddi eğitim dergisi olan Tedrisat-ı İptidaiyye Mecmuası"nı (1912'den itibaren: "Tedrisat Mecmuası") 1910 yılında, Maarif Nezareti adına İstanbul Darülmuallimini öğretim görevlileri (heyet-i talimiyye) ile birlikte çıkarmaya başladı ve bütün okullara gönderilmesine gayret gösterdi.

1910 yılı başında bir eğitim araştırma gezisine çıkarak 2 ay süreyle İtalya, Fransa, İsviçre, Almanya, Belçika, İngiltere ve Romanyada bulundu. 1911de eski mezunların yaptıkları işleri ve karşılaştıkları sorunları tespit için vilayetleri gezdi; Şam, Beyrut, Adana, Konya, İzmir, Selanik, Dramada bulundu. Dönemin Maarif Nazırı (Milli Eğitim Bakanı) Emrullah Efendi ile anlaşamadığı için 1912 yılında istifa etti. Aşağı yukarı Tevfik Fikretin Mekteb-i Sultaniden istifası ile aynı günlere rastlayan bu istifa, ikinci bir Mekteb-i Sultani Meselesigibi sonuçlar doğmuş; öğrenciler protestolarda bulunmuşlardı ama olaylar Mekteb-i Sultanide olduğu kadar büyümeden yatıştırıldı.
Nazır Emrullah Bey'le Satı Bey arasındaki anlaşmazlıkların başında, Satı Bey'in eğitimin tabandan başlaması gerektiği konusundaki görüşü gelmekteydi. Emrullah Efendi'nin geliştirdiği "Tuba Ağacı Nazariyesi" ise tersine, eğitimin öğretmen yetiştirmekten başlaması gerektiğini savunuyordu. Genelde Emrullah Efendi ve Satı Bey arasında olan bu tartışmalara daha sonra Ziya Gökalp, Prens Sabahattin, İsmail Hakkı, Halide Edip gibi düşünürler da katılmıştır
Darüşşafaka Müdürlüğü
Satı Bey, Darülmuallimin Müdürlüğünden istifasının ardından kısa bir süre Darüşşafaka müdürlüğü yaptı. Çok geniş yetkililerle bu göreve getirilmişti ancak harcamalar konusunda uygulamalar yüzünden dernek ile anlaşamayınca görevi bıraktı.
Darüşşafakadan ayrıldıktan sonra bir Avrupa gezisine çıktı. Dört ay süren bu gezi, ertesi yıl kuracağı Yeni Mektepin esaslarını belirlemede ona yardımcı oldu.
Yeni Mektep
Tevfik Fikretin yeni okul kurma hayallerinden etkilenen Satı Bey, 1915te Şişli'de Yeni Mektep adlı özel bir anaokulu ve ilkokul açtı. Fikretten bu anaokulu için şiir yazmasını istedi. Edebiyatımızın ilk eğitsel çocuk kitabı Şermin, bu okul aracılığıyla yayınlanmış oldu.. Anaokulu öğretmenleri yetiştirmek içinse Da-rülmürebbiyat adlı bir okul açtı.
Arap Ulusalcılığı
1919da kendisine müsteşarlık teklif edildiyse de teklifi reddederek Türkiyeyi terk etti, Suriyeye gitti. Eskiden taraftar olduğu Osmanlıcılık fikrini Osmanlı Devleti yıkılma sürecine girmesinden sonra terk etmişti; hayatının geri kalanında mezhepsel ve dinsel farkları dışlayacak bir Arap ulusçuluğunun gelişmesine katkıda bulunacaktır. Suriyede Faysal bin Hüseyin önderliğinde kurulan bağımsız Arap Devletinde Milli Eğitim Bakanı olarak görev yaptı. Ülke Fransız işgaline uğrayınca İtalyaya geçti, Faysalın Irak Kralı ilan edilmesi üzerine Iraka gitti. Irakta milli eğitimin kurucularından oldu. Arap milliyetçiliğinin eğitim sistemi yoluyla yaygınlaşması için çalıştı. Onun görüşlerinin etkisindeki askerlerden oluşan ordu, 1941de mandacı İngilizleri destekleyen kraliyet ailesine karşı bir darbe yapıp Raşid Ali Geylaniyi başa geçirdi. Ne var ki İngilizler kısa süre sonra kontrolü yeniden sağladığnda Satı Bey ve onun diğer Arap ülkelerinden getirdiği öğretmenler Iraktan kovuldu.
Satı Bey, 1943te Suriye Cumhurbaşkanı seçilen Şükrü el Kuvvetlinin daveti üzerine Suriyeye gidip Maarif Müsteşarı oldu. Halen Fransız mandası altında olan ülkenin ortaöğrenim müfredatını Fransız etkisinden kurtaracak şekilde yeniden düzenlendiyse de 1944 sonunda uygulamaya konan müfredat kabul görmedi. Ani değişikliğin yarattığı karışıklılar ve yeni okul kitaplarının yetersizlikleri yüzünden ertesi yıl eski siteme dönüldü.
1946da Kahireye giderek Eğitim Enstitüsünde pedagoji ve sosyoloji okuttu. Arap Kültür Dairesine bilim danışmanı oldu. 1957de inzivaya çekildi. 18 yıl Kahirede yaşadıktan sonra 1965te Bağdata gitti ve 1969da bu şehirde hayatını kaybetti.
Bazı Eserleri
Fenn-i Terbiye. İstanbul 1325;
Layihalarım. İstanbul 1326;
Ümit ve Azim. İstanbul 1329;
Vatan İçin. İstanbul 1329;
Ara wa ahadis fi at-tarbiya wat-talim. Kahire 1944;
Ara wa ahadis fi al-vataniya wal-kavmiya. Kahire 1944;
Yewm Maysalun. Beyrut 1947;
Havliyat as-sakafah al-arabiya. Kahire 1949;
Al-muhadaratı al iftitahiya. Kahire 1954; Aluruba bayn duatiba wa muaidiha. Bağdad 1954;
Al-urubah awwalan. Beyrut 1955; Muhadarat fi nushü al- fıtırah al-kavmiya. Beyrut 1956;
Al-bilad al-arabiya wad-dawla al-osmaniya. Kahire 1957;