Aleksandr Kolçak

Aleksandr Vasiliyeviç Kolçak (Rusçası: , 4 Kasım (Gregoryen takvimi) 1874 7 Şubat 1920), Rus deniz subayı, amiral, kutup araştırmacısı, Rusya İç Savaşı sırasında Bolşevik karşıtı Beyaz Ordu komutanı, 1918 yılında Rusya Beyaz Ordu Mareşalı Rus İç Savaşı sırasında gerçekleşen Beyaz Terör'ün en önemli komutanı.
Deniz mayınları uzmanı ve Rusya Coğrafya Derneği üyesi Port Artur Baskını sırasında gösterdiği yararlılıklardan dolayı altın kılıçla ödüllendirilir. Ayrıca Rus Coğrafya Derneğinin verdiği Büyük Altın Konstantin Madalyasına sahiptir.
Hayatı
Gençliği
Kolçak 1874 yılında Sankt-Peterburgda asker bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Soyadı Türkçe olan Kolçak'ın iddialara göre atası Kolçak Paşa, Hotin'de kale komutanı olup Gagavuz ya da o dönemlerde Osmanlı etkisiyle Türkçe soyadı alan Moldovalı etnik kökenliydi. Kolçak Paşanın torunları daha sonraları Rusya'ya göç etmişti. Ancak bu iddialara dair net kanıt yoktur. Babası Sivastopol emekli bir deniz topçu generaliydi. 1854-55 yılları arasında Kırım Savaşı'nda savaşmış daha sonra Sankt Petersburgda mühendislik yapmaya başlamıştır. Kolçak, ailesinden gelen telkine göre deniz subayı olacak şekilde eğitim alır. 1894 yılında Deniz Harp Okulundan mezun olur. Çok geçmeden Vladivostoka tayini çıkar. Burada 1895 - 1899 yılları arasında görev yapar. 1899 yılında Kronstadt Üssüne gelir.
Kuzey Kutup seferi
1900 yılında hidrolog olarak Zarya (Rusçası: , Şafak) gemisine tayin edilir ve Eduard Toll liderliğindeki Kuzey Kutup seferine katılır. Oldukça büyük sıkıntılar atlattıktan sonra Aralık 1902de Rusyaya geri dönebilir. Ancak seferin lideri ve Eduard Toll ile üç arkadaşı gemiden ayrılarak kuzeye gitmiş ve kaybolmuşlardır. Kolçak iki kez daha Kuzey Kutup seferine katılır ve bu alanda uzmanlaşır. Katıldığı bilimsel seferlerden dolayı Rus Coğrafya Derneği tarafından ödüllendirilecektir.
Port Arturda
Rus-Japon Savaşı başladığında Mart 1904'te Port Artura gönderilir. Askold isimli kruvazörde görev yapar, sonrasında ise Serdityi muhribine komuta eder. Japon gemilerine karşı mayınlama işlemini başarıyla gerçekleştirerek Japon kruvazörü Takasagonun batmasına yol açar. Bu başarısından dolayı Aziz Anna Nişanına (4. sınıf) layık görülür. Port Artur limanına Japon ablukası sıkılaşınca deniz topçu batarya komutanlığına getirilir. Muhasara sırasında yaralanır ve şehrin düşmesinden Japonlara esir düşer. Nagasakideki esir kampına götürülür, sağlık durumu kötü olduğu için savaşın bitmesinden önce Ruslara iade edilir.
Nisan 1905'te Sankt Petersburga döner. Bilimler Akademisinde kutup seferlerinde elde edilen bulgular üzerinde çalışmaya başlar. Bilimsel eseri olan Kara ve Sibirya Denizleri Buzulları makalesi Rus İmparatorluk Bilimler Akademisi yayınlarından basılır ve döneminde konuyla ilgili yazılan en yetkin eserler arasında değerlendirilir.
Bu dönemde Kolçak savaş sonrasında neredeyse tamamen tahrip edilen Rus donanmasının yeniden yapılandırılmasında görev alır. 1906 yılından itibaren Deniz Kuvvetleri Kurmay Başkanlığında görev yaptıktan sonra I. Dünya Savaşının çıkmasıyla beraber Baltık Donanması emrine girer.
I. Dünya Savaşı
Almanya İmparatorluğu ile ilan edilen savaş hali Rus Baltık Donanmasını hazırlıksız yakalamaz. Donanmanın bayrak gemisi Pogranichnikde görev yapan Kolçak, özellikle Riga Körfezinin mayınlanması görevini üstlenir. Sadece savunmada kalınmasını onaylamayan Amiral Essen, Kolçakdan Alman deniz üslerine karşı bir saldırı planı hazırlamasını emreder. 1914 -15 Kış aylarında Rus muhripleri ve kruvazörleri çok tehlikeli gece operasyonlarında Kiel ve Danzig gibi önemli alman limanlarına yaklaşarak liman girişlerini mayınlamaya çalışır.
Ağustos 1916da koramiralliğe terfi edilir. Bu rütbeyi alan en genç subay unvanını alarak Oramiral Andrey Eberhardtın yerine Karadeniz Donanmasının başına geçer. Kolçakın başlıca görevi Osmanlı İmparatorluğuna karşı General Nikolay Yudeniç komutasında düzenlenen seferi desteklemekti. Aynı zamanda bölgede bulunan Alman denizaltı faaliyetine karşı da önlem alan Kolçak, Boğazların işgaliyle ilgili bir plan da hazırlamıştır. Kolçak, Karadenizde çok sayıda Osmanlı gemisi batırmış ve özellikle Zonguldak ile İstanbul arasındaki kömür ikmal seferlerine engel olarak büyük sıkıntı yaşanmasına neden olmuştur. 1916 yılındaki Trabzon harekatına destek vermiş ve şehrin alınmasında yararlılık göstermiştir.
Kolçak döneminde Karadeniz Donanmasında bir facia da yaşanmıştır. 7 ekim 1916 günü Sivastopol limanında demirli bulunan Rus dreadnoughtu İmparatoriçe Maria ( ) patlayarak batar. Patlamanın sebebi tespit edilememiştir.
1917
1917 yılındaki Şubat Devrimi ile birlikte Çarlık rejimi devrilince Karadeniz Donanması siyasi kaos ortamına düşer. Kolçak Haziran ayında donanma komutanlığından alındıktan sonra Sankt-Peterburga gider. Şehre geldiğinde Geçici Hükumet toplantısına davet edilir. Burada Rus silahlı kuvvetlerinin içinde bulunduğu durumu ve moralsizliğini anlatır. Ona göre ülkeyi kurtarmanın tek yolu yeniden disiplini tesis etmek ve orduda ölüm cezasını yeniden işler hale getirmektir. Bu dönemde çok sayıda muhafazakar yayın ve örgüt ondan gelecekteki diktatör olarak bahseden haberler yapmıştır. Bolşeviklere karşı ortaya çıkan çok sayıda irili ufaklı gizli örgüt Kolçaktan liderleri olmasını isteyecektir. Bu şekildeki haberleri kendi iktidarı için tehdit olarak algılayan Geçici Hükumet Savaş Bakanı Aleksandr Kerenski, Kolçakı uzaklaştırmak için askeri bir görevle ABDye gönderir. 19 Ağustos 1917de Kolçak ve beraberindeki subaylar Petrograddan ayrılarak önce İngiltere, sonra da ABDye gitmek üzere yola çıkarlar. ABD ziyareti verimsiz geçer çünkü Kolçak ABDye vardığında artık Boğazlar burada ilgi çekmeyen bir konu haline gelmiştir. Kolçak ABDde bazı askeri temaslardan sonra Japonya üzerinden Rusyaya dönmeye karar verir.
Rusya İç Savaşı
Kolçak, Bolşevikler Ekim Devrimi ile iktidarı aldıkları sırada Japonya ve Mançuryadadır. Geçici Hükumet taraftarı olan Vladivostoka vardığında 1918 yılına gelinmiştir. İtilaf Devletlerinin Almanya İmparatorluğuna karşı verdiği savaşın haklı bir savaş olduğunu düşünen Kolçak, Bolşeviklerin devrilerek I. Dünya Savaşına devam edilmesini savunan Geçici Hükumetin yeniden iktidara gelmesini savunur. Bu yönde İngiliz temsilcilerle ve İngiltere askeri misyon şefi General Alfred Knox ile görüşür. İngiltere, Kolçakın Bolşevikleri devirebilecek ve Rusyanın yeniden savaşa dahil olmasını sağlayabilecek bir önder olduğunu düşünerek ona destek vermeye karar verirler. Omska dönen Kolçak artık iyice şiddetlenmiş olan Rus İç Savaşındaki Beyaz Ordu saflarına katılır. Sibirya Bölgesel Hükumetine katılan Kolçak, hükumet üyeleri tarafından sadece prestijli bir isim olduğu ve İngilizlerle iyi ilişkilerinden dolayı kapsanmıştır.
Kasım 1918de Bolşevik karşıtları arasındaki çelişkiler su yüzüne çıkmaya başlamış ve Komuch yönetimi devrilmiştir. Kolçak Omskdan 16 Kasım günü döner. Darbeyi yapan askeri personel Kolçakdan iktidarı almasını isterlerse de Kolçak onları reddeder. 18 Kasım günü Komuchun SR üyesi bileşenleri Ataman Krasilnikov komutasındaki Kazaklar tarafından tutuklanır. Komuchun SR üyesi olmayan üyeleri oybirliğiyle Kolçakın diktatörlük yetkileriyle başa geçmesini isterler. Kolçak Yüksek Yönetici (Rusçası: Verkhovnyi Pravitel) olarak başa geçer ve kendisini oramiralliğe terfi ettirir. Tutuklanan SR yöneticiler Sibiryadan ülke dışına atılır ve sonunda Avrupaya giderler. İktidarı alan Kolçak, Bolşevizmi yenmenin esas amacı olduğunu ve Rus halkının istediği yönetimi seçmeye karar verebilmesi için öncelikle Bolşeviklerin yenilmesi gerektiğini açıklar. Rusyada bulunan SR liderleri Kolçak darbesini kınarlar ve Kolçakın öldürülmesi gerektiğini belirten açıklamalar yayınlayarak halkı ayaklanmaya teşvik ederler. Omskda 22 Aralık 1918 günü SR üyelerinin öncülüğünde başlayan ayaklanma Kazaklar ve bölgedeki Çekoslovak Lejyonu tarafından kolaylıkla bastırılacak ve 500e yakın SR üye ve sempatizanı derhal öldürülecektir. Bundan sonra Ocak 1919da SR Merkez Komitesi Bolşevik iktidarını tanıyacak ve üyelerine Kızılorduya katılma çağrısı yapacaktır. VtsIK da Bolşevik karşıtı eylemlerde bulunmamış SR üyelerine yasal haklarını iade edecektir.
Kolçak iktidarında sert diktatörce kararlar alacaktır. Siyasi rakiplerini hapse attıracak, Şubat Devriminden sonra çalıştıkları fabrikaların yönetimini alan işçileri uzaklaştıracaktır. Fabrikaları eski patronlarına geri verecek, sendikaları kapatacak ve Sovyet organlarını tasfiye edecek, komünistleri tutuklayacaktır. Rusyanın dış borçlarını kabul etmekte ve bu şekilde İtilaf Devletlerinin desteğini sağlama alacağını düşünmektedir. Güçlü bir orduya ihtiyacı olduğunun bilincindedir. Israrla siyasi bir yöneliminin olmadığını ve tek amacının Bolşevikleri yenmek olduğunu açıklasa da icraatları patron tarafında ve monarşiye dönüş yanlısı olarak değerlendirilebilmektedir. Monarşiye özlemi uyguladığı tarımsal yasalarla açıkça görülebilmektedir. Kolçak Çarlık rejimindeki toprak kanunlarını geri getirmiş ve büyük toprak sahiplerinin haklarını yeniden tesis etmiştir. 1917 yılındaki Şubat Devriminden beri büyük bir siyasi gelişkinlik ve örgütlülük içinde Rus işçileri ve yoksul köylüleri bu uygulamalara karşı ayaklanmıştır. Kolçak bu ayaklanmaları büyük bir şiddetle bastırmış ve sadece Ekaterinburgda 25 bin kişi öldürülmüştür. Mart 1916da Kolçak bir generaline yerel ayaklanmaların bastırılması için Japonların Amur bölgesinde uyguladığı sistematik katliam taktiğini önermiş ve Japonları övmüştür. Bu dönemde Kolçak askerlerinin top ateşiyle köyleri haritadan sildiği, kitlesel kırbaç uygulamasıyla halka işkence ettiği ve sayısız isyancının kurşuna dizildiği Menşevik gazetesi Vsegda Vperiedde iddia edilir. Kolçakın karşı-devrimci uygulamaları daha Kızılordu birlikleri bölgeye gelmeden kırsalda askerlerinin yenilgi alarak iktidarının sarsılmasına yol açar. 1919 yaz aylarında Altay ve Yenisey bölgesinde 25 bin kişilik Sibirya Köylü Kızılordusu ve partizan birlikleri toplamı 100 bin kişiye ulaşacak ve Kolçak egemenliğini sarsacaktır. Şubat 1920ye gelindiğinde amur bölgesinde 20 bin partizan Bolşevik iktidarını yeniden tesis etmiştir. İngiliz tarihçi Edward Halett Carr ise Kolçak, Yudeniç, Denikin ve Wrangelin askeri harekatlarının muazzam büyüklükte trajik hatalar olarak tanımlar.
Diktatör
Kolçak komutasındaki Beyaz Ordular ilk başlarda başarı kazanacaktır. Kolçak kara savaşında tecrübesiz olduğu için komutayı D. A. Lebedev, Paul J. Bubnar ve kurmay ekibine bırakmıştır. Anatoly Pepelyayev komutasındaki Beyaz Ordu ve Radola Gajda komutasındaki Çekoslovak Lejyonu Aralık 1918de Permi ele geçirir. Plana göre Gajda Arhangelski alacak ve Ufa ele geçirilecek, Ataman Dutov komutasındaki Kazaklar Samara ve Saratovu alacaktı. Kolçak 95 bin Kızılordu askerine karşı 100 bin askerle savaşacaktır. Ayrıca İngiliz General Knox da Kolçak ordusuna silah ve mühimmat desteği sağlar. Beyaz Ordu Mart 1919da Ufayı alacak ve İdil Nehri üzerindeki Kazan ve Samaraya doğru ilerleyecektir. Yeni oluşturulan ve deneyimsiz Kızılordu geri çekilecek ve zaman kazanacaktır. Nisan ayıyla beraber çok geniş arazileri alan Beyaz Ordu hatları arasında iaşe ve mühimmat sıkıntısı baş gösterecek, yorgun askerler karşılarında sayıları artmış ve deneyimli Kızılorduyu bulacaklardır.
Kolçak olası müttefikleriyle de sorunlar yaşar. Çekoslovak Lejyonu bölgede bulunsa da yeni komutanları Maurice Janin SR yanlısıdır ve Kolçakı İngilizlerin elinde bir kukla olarak görerek destek vermez. Kendi planlarını yürürlüğe koyarak bölgede işgal hayalleri kuran Japonlarla da arası iyi değildir. Japonlar bölgede Rusyadan koparacakları ve bağımsızlığını ilan edecekleri bir sömürge hayallerine Kolçakın onay vermeyeceğinden hareketle Kazaklarla işbirliği yapmaktadırlar. Bölgede bulunan Bolşevik karşıtlarından 7 bin askere sahip ABD ordusu komutanı General William Graves ise Kolçakı monarşi yanlısı bir otokrat olarak gördüğü için sevmemekte ve desteklememektedir.
Yenilgi ve ölüm
Kızılordu yeniden örgütlenip saldırıya geçtiğinde Kolçakın elindeki topraklar hızla erir. 1919 yılından itibaren gerilemeye başlar ve egemenliği altındaki bölgelerde isyanlar patlak verir. Kızılordu saldırıları Nisan 1919da şiddetlenecek ve çok kanlı çarpışmalar yaşanacaktır. Ufa 9 Haziran günü Kızılordunun eline geçer ve Mihail Tuhaçevski komutasındaki Bolşevik kuvvetler Beyaz Ordu hatlarını yarar. Ural Dağlarını aşan Kızılordu hızla ilerler ve Beyaz Ordu çember içine alınmamak için geri çekilir. Çelyabinsk 25 Temmuzda düşer. Beyaz Ordu Tobol ve Ishim Nehri kıyılarında Bolşevikleri durdurmayı başarırlar. Burada Ekim ayına kadar cephe değişmez ancak Beyaz Ordu sürekli kan kaybetmekte ve yedekler gelmemektedir. Sürekli sayısı artan Kızılordu ise Beyaz Ordu saflarını dövmektedir. Hat Kasım ayında yeniden yarılır ve Beyaz Ordu Omska düzensiz bir şekilde geri çekilir. Kızılordu yeniden toplanıp güney cephesindeki Denikine saldırmak için hazırlıklara başlar.
Kolçak başka cephelerden de sıkıştırılmaktadır. Yerel muhalifler ona cephe alırken, İtilaf Devletleri verdikleri desteği geri çekmektedir. Kolçakı destekleyen İngilizler bile artık diğer Beyaz Ordu komutanı Denikinden medet ummaktadır. Çekoslovak Lejyonunun eski komutanı Gajda, Kolçaka başkaldırsa da isyanı bastırılır. Omsk 14 Kasımda direniş göstermeden Kızılordu tarafından alınır. Şehirde büyük miktarda cephanenin yanı sıra 50 bin Beyaz Ordu askeri ve 10 general ele geçirilir. Kolçak Omskdan 13 Kasımda kaçarak Irkutska doğru yola çıkmıştır. Çekoslovak Lejyonunun kontrolündeki Sibirya tren hattında ilerlerken treni lejyon tarafından durdurulur. Bu sırada Irkutskun artık Bolşeviklerin müttefiki olan SRların da aralarında bulunduğu sosyalistlerin eline geçtiğin ve ilerlemesine izin verilmediğini öğrenince 4 Ocak 1920 günü görevlerinden istifa ettiğini açıklar. Görevi Denikine, kendisine bağlı olan ve Irkutskda bulunan silahlı kuvvetlerinin komutasını da Ataman Semyonova bıraktığını ilan eder.
Çekoslovak Lejyonu, Kolçakın Irkutskdaki İngiliz askeri temsilciliğinin korumasına güvenli bir şekilde geçmesi yönünde pazarlık ettiği bilinmektedir. Ancak Çekoslovak Lejyonu Bolşeviklerle temas halindedir. Vladivostokdan ayrılarak artık yeni bağımsızlığını ilan etmiş anavatanlarına geri dönmek için pazarlıklarda Kolçak ve Çarlık altınlarına karşı Bolşeviklerden ülkeden ayrılma izni alırlar. Kolçak 14 Ocak 1920 günü Irkutskdaki solcu yönetime verilecek, yönetim de iktidarı Bolşeviklere devredince Kolçak azılı düşmanlarının eline geçecektir. Kolçak 21 Ocak 6 Şubat 1920 tarihleri arasında sorgulanacak ve Moskovadan gelen emirlerin aksine derhal kurşuna dizilecektir. Beyaz Ordu birlikleri Kolçakın idamını haber alınca geriye çekilmeye başlayacak ve Büyük Sibirya Buz Yürüyüşü olarak adlandırılacak kaçış başlayacaktır. Kızılordu Irkutska resmen 7 Mart 1920de girecek ve ancak o tarihte Kolçakın resmi ölüm haberi yayınlanacaktır.
Geleneği
Amiral Kolçak, iktidarı aldığı süreden ölümüne kadar geçen süre içinde başarılı bir yönetici olamamıştır. Askeri komutan olarak başarılı olamamış, diğer Beyaz Ordu komutanları olan Yudeniç veya Denikin ile koordine halinde olamamıştır. Bolşevik karşıtı ülkeler olan Finlandiya veya Polonya gibi ülkelerle ortak harekat için çabalarda bulunsa da Bolşeviklerle son derece kanlı savaşlarda bulunmuş bu ülkeleri yeniden savaşa ikna edememiştir. İngiltereden olağanüstü bir destek alsa da hiçbir İtilaf Devleti ülkesi tarafından resmen tanınmamıştır. Bölgedeki Bolşevik karşıtı en disiplinli ve en güçlü silahlı birlik olan Çekoslovak Lejyonu ile ilişkileri sürekli gergin olmuş, bu kuvvetten faydalanamamıştır. Kendisini monarşi yanlısı gördüğü için desteklemeyen ABD askeri birliklerinin komutanı General Gravesden de askeri yardım görmemiştir.
Sovyet iktidarı döneminde vatan haini konumunda olan Kolçak, Sovyetler Birliğinin dağılmasından sonra yeniden keşfedilmiştir. Kendisini vatanını kurtarmaya çalışan bir lider olarak gören çevreler Kolçakın itibarının iade edilmesi için açılan davalar 1999 yılında Bölge Askeri Mahkemesi ve 2001 yılında Rusya Federasyonu Yüksek Mahkemesi tarafından reddedilmiştir. Buna rağmen Kolçakı anmak için yapılan heykeller Sovyet gazileri ve komünistlerin muhalefetine rağmen 2002 yılında Sankt Petersburgda, 2004 yılında da Irkutskda inşa edilmiştir. Ayrıca adının verildiği bir ada da bulunmaktadır.
Popüler kültüre etkileri
Amiral Kolçakın hayatının anlatıldığı Amiral (ъ) isimli Rus yapımı film 9 Ekim 2008de yayınlanmıştır. Yönetmenliğini Andrey Kravçuk'un yaptığı filmde Amirali aktör Konstantin Habenski canlandırmaktadır.