Bosna Sancağı

Bosna Sancağı (), Osmanlı İmparatorluğu'nun bir sancağı. 1463 yılında Rumeli Eyaleti'ne bağlı olarak kurulan sancak, 1580 yılında Bosna Eyaleti'ne bağlandı ve bu eyaletin merkez sancağı oldu. 1864 yılında eyaletlerin kaldırılmasının ardından oluşturulan Bosna Vilayeti'nin bir sancağı oldu. 1908 yılında ise vilayetin Osmanlı yönetiminden çıkıp, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu yönetimine girmesiyle birlikte sancak da ortadan kalktı.
Tarihi
Osmanlı Padişahı II. Mehmed'in 1463 yılının mayıs ile temmuz ayları arasında yaptığı sefer sonrasında Bosna, Osmanlı topraklarına katıldı. Bu fethin hemen sonrasında, Rumeli Eyaleti'ne bağlı Bosna Sancağı kuruldu. Derviş Ahmet Aşıki ve Neşri'ye göre ilk Bosna sancak beyi, bundan önce Semendire Sancak Beyi olan Minnetoğlu Mehmed Bey idi. Sancak beyinin ilk ikamet yeri 1463 sonbaharına kadar Yayçe iken, bu tarihten sonra Saraybosna oldu. 1554 yılından sonra ve 1563 yılından önceki bir zamanda ise merkez Banya Luka'ya taşındı.
Bosna Sancağı, 5 Eylül 1580 tarihli bir beratla kurulan Bosna Eyaleti'ne bağlandı ve eyaletin merkez sancağı oldu. 1864 yılında kabul edilen Teşkil-i Vilayet Nizamnamesi ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nda eyaletler kaldırılıp, vilayet sistemine geçilince oluşturulan Bosna Vilayeti'nin bir sancağı oldu. 1908 yılında ise vilayetin Osmanlı yönetiminden çıkıp, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu yönetimine girmesiyle birlikte sancak da ortadan kalktı.
İdari yapılanması
1468-1469 yılları arasında tutulan icmal tahrir defterine göre sancağın en büyük idari birimi; Osmanlı egemenliği öncesinde Bosna'daki idari dağılımla ilgili olan ve bu tarihten sonra da kullanımı devam eden vilayetti. Tarihçi Dursun Bey'in Tarih-i Ebu'l-feth isimli eserindeki Bosna'nın fethinin anlatıldığı kısımda fetihten önce Bosna'nın; Bosna Kralı toprakları, Pavlioğulları toprakları, Kovaçoğulları toprakları ve Hersek (Stjepan Kosaça) toprakları olmak üzere dört vilayetten oluştuğu belirtilmektedir. Fetihten sonra da bu bölünmeye sadık kalındı. Bu dört vilayete ek olarak Bosna Sancağı'na 1455 yılında; İshakoğlu İsa Bey'in yönetiminde bulunan, Üsküp ucuna bağlı Yeleç ve Saray vilayetleri de dahil edildi. 1563 yazında Osmanlı'nın yönetiminden çıkan Hersek topraklarının büyük bir kısmı 1565 ile 1566 yıllarında geri alındı ve Hersek vilayeti olarak Bosna Sancağı'na bağlandı. 1468-1469 tarihli deftere göre Bosna Sancağı, kurulduğu yıllarda 6 büyük vilayet ve 7 kadılıktan oluşmaktaydı. Bu vilayet ve kadılıklar aşağıdaki gibidir:
Yeleç Vilayeti ve Yeleç Kadılığı
Saray Vilayeti ve Saray Kadılığı
Kral Vilayeti ve Bobovats ve Neretva kadılıkları
Pavli Vilayeti ve Vişegrad Kadılığı
Kovaç Vilayeti (Pavli vilayetiyle birlikte Vişegrad Kadılığı)
Hersek Vilayeti ve Drina ve Blagay kadılıkları
1470 yılında Hersek Sancağı'nın kurulmasıyla vilayet, Bosna Sancağı'ndan ayrıldı. 1485 tarihli deftere göre Bobovats Kadılığı'nın adı Brod Kadılığı olarak değiştirilmiş, Yeleç Vilayeti'nde bulunan Yeleç Kadılığı'nın merkezi Yeni Bazar'a taşınmış ve adı Yeni Bazar olarak değiştirilmişti. Yeleç Vilayeti'i yerine Yeni Bazar Vilayeti kullanımı ise 1477 yılına rastlamaktadır. 1485'teki defterde Brod ve Yeni Bazar kadılıklarının yanında Saray, Neretva ve Vişegrad kadılıklarının ismi yer almıştı. 1489 tarihinde ise Neretva ve Brod kadılıklarının aynı kadı yetkisi altında toplandığı belirtilmişti.
Sancak beyleri
Minnetoğlu Mehmed Bey, 1463-7 Şubat 1464
İshakoğlu İsa Bey, 7 Şubat 1464-1470
Ayaz Bey, 1470-1474
Sinan Bey, 1474
Koca Davud Paşa, 1474-1475
Malkoçoğlu Bali Bey, 1475-1477
İskender Paşa, 1477-1479
Koca Davud Paşa, 1479-1480
İskender Paşa, 14801482
Yahya Bey, 1482-1483
Ayaz Paşa, 1483-1484
İshakoğlu Mehmed Bey, 1484-1485
Sinan Bey, 1485-1490
Yakup Paşa, 1490-1493
Yahya Paşa, 1493-1496
Firuz Bey, 1496-1498
İskender Paşa, 1498-1505
Firuz Bey, 1505-1512
Hadım Sinan Paşa, 1512-1513
Yunus Bey, 1513-14 Nisan 1515
İskenderpaşazade Mustafa Paşa, 14 Ekim 1515-17 Nisan 1516
Gazi Hasan Bey, 17 Nisan 1516-1517
Mihaloğlu Gazi Mehmed Bey, 1517-1519
Yahyapaşazade Gazi Bali Bey, 1519-15 Eylül 1521
Gazi Hüsrev Bey, 15 Eylül 1521-1525
Gazi Hasan Bey, 1525-1526
Gazi Hüsrev Bey, 1526-1534
Ulama Han, 1534-1536
Gazi Hüsrev Bey, 1536-18 Haziran 1541
Ulama Han, 18 Haziran 1541-1547
Sofu Ali Bey, 1547-1549
Zülkadiroğlu Mehmed Paşa, 1549-1550
Hadim Ali Bey 1550-1551
Sofu Mehmed Paşa, 1551-1553
Hadım Gazi Ali Paşa, 1553
Dugalı Malkoç Bey, 1553-1554
Kara Osman Han, 1554-1555
Sokollu Kara Mustafa Bey, 155-1557
Biharoğlu Hamza Bey, 1557-1561
Sokollu Hasan Bey, 1561-1562
Bolyanoğlu Sinan Bey, 1562-1564
Sokollu Mustafa Bey, 1564-1566
Sokollu Mehmed Bey, 1566-1568
Ferhad Bey, 1568-25 Haziran 1568
Sokollu Mehmed Bey, 25 Haziran 1568-1574
Sokollu Ferhad Paşa, 1574-1580