Harezm Türkçesi

Harezm Türkçesi, Türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olup Karahanlı Türkçesi sonrasında gelen tarihi dönemlerinden biridir.
Tarih
Dönem
Ceyhunun Aral Gölüne döküldüğü bölgede yer alan Harezm, 11. yüzyıl başlarında Gaznelilere bağlı bir vilayet idi. Buraya tayin edilen valilere Harezmşah deniliyordu. Harezmşahlar sülalesi, Oğuzların Beydili boyundan Anuş Tigin ile başlar. Anuş Tiginin oğlu Kutbüddin Muhammed 1097-1127; onun oğlu Atsız 1127-1156; onun oğlu İl Arslan 1156-1172 yılları arasında Harezmi idare etti. İl Arslan 1157den itibaren bağımsız Harezmşah Devletinin yöneticisi idi. 1172-1200 arasında İl Arslanın oğlu Sultan Tekiş, 1200-1220 arasında da onun oğlu Harezmşah Alaeddin Muhammed ülkeyi yönetti. Harezmşahlar Devletine Çengizliler son verdiler.
İslamiyet'in ilk zamanlarında Harezm'de konuşulan dil, aslında İrani olmakla birlikte diğer İran lehçelerinden çok farklı olan Harezm lehçesi idi.. XI.. yüzyılda başlayan Harezm'in Türkleşmesi hadisesi, XIII. yüzyıla kadar devam etmiş ve Harezm ile ona bağlı bölgelerde yeni bir yazı dilinin kuruluşu, bu Türkleşmesinden sonra gerçekleşebilmiştir.. Harezm'in Türkleşmesinde özellikle Oğuzlar ve Kıpçaklar çok önemli bir rol oynamışlardır. Ayrıca Kalaçlar, Kimekler, Bayavutlar, Kangılar ve birtakım göçebe Türk aşiretleri de bu hususta etkili olmuşlardır.. Bölgenin Türkleşmesinde rol oynayan bu unsurlar, bölgenin kendine has lehçesini de oluşturmuşlardır.. Bu lehçe, Karahanlı yazı dili ile bağlantılı ve Oğuz, Kıpçak, Kanglı ve diğer boyların lehçelerinin karışımı ile oluşmuş Harezm Türkçesi'dir.
Bu siyasi oluşumların sonucunda Harezm, Türkleşti ve 12. yüzyılda bir kültür merkezi olarak sivrildi. Çengizliler ve Altın Ordu çağında da bu durum devam etti. Altın Ordu çağında (1241-1502) Harezm, Aşağı Seyhun boyları, İdilin Hazara döküldüğü yerde bulunan başkent Saray başlıca kültür merkezleriydi. Harezm Türkçesine ait eserler işte bu kültür muhitinde yazıldı.
Alfabe
Eserler
Döneme dair eserler şu şekilde sayılabilir:
Taŋsukname-i İlhani
Harezm Türkçesi Fal Kitabı
Mukaddimetü'l-Edeb
Nasihatüs-Salihin
Kısasu'l-Enbiya
Muinü'l-Mürid
Hüsrev ü Şirin
Nehcü'l-Feradis
Sıfatül-Kıyamet
Cevahirü'l Esrar
Satır-Altı Kur'an Tercümeleri
Altın Ordu yarlık ve bitikleri
Hilyetü'l-Lisan ve Hulbetü'l-Beyan
Hazreti Muhammed Menkıbeleri
Siracü'l-Kulüb
Dini Risale
12 Hayvanlı Türk Takvimi (Salname)
Tıbyanu Lugatit-Türki Ala Lisani Kanglı
Ses Bilgisi
Dönemin ayırt edici özellikleri şu şekildedir:
1- İlk hecedeki kapalı /ė/ ünlüsünün korunması: bėr-, ėkki, kėçe, vb. Eckmann, Harezm Türkçesindeki /ė/ ve /i/ nin durmadan değişip durduğunu belirtir ve sadece Nehcül Feradiste /ė/ ünlüsünün hakim olduğunu aktarır. Togan bu duruma sebep olarak /ė/ nin edebi lehçede ile yazılmasına mahalli ağızda ise üstün ile gösterilmesine bağlar (Togan, 1928: 344) Bazı araştırmacılar /ė/ ünlüsünün Eski Türkçeden beri var olduğu görüşündedir.
2- Çift dudak /w/ foneminin korunması: yawlak kötü, fena, yawız kötü, tewe deve, suw su vb.
3- /ḏ/ foneminin korunması: aḏak ayak, aḏır- ayır-, eḏgü iyi vb.
4-Yuvarlaklaşmalar: a) Sözcük tabanında: soğık>soğuk, yavız>yavuz b) iyelik eklerinde: evüm evim, nefsümüz nefsimiz c) İlgi durum ekinde: İslamnun İslamın, d) Zarf-fiil eki pden önce: tapup bulup, evüp acele edip. e)Yapım eklerinde: edepsüz, edepsiz, hisabsuz sayısız, sevüg sevi, sevgi vb.
5-Çıkma durum ekinin korunması: börüdin kurttan, saçındın saçından, yüzindin yüzünden
6- Harezm Türkçesinde büyük ünlü uyumu korunmuştur.
7- İkizleşme olayı vardır: iki > ėkki, tokuz > tokkuz, sekiz > sekkiz
8- /ġ/ sesi boğaz /h/sine dönüşür: oġşa > ohşa, yaġşı > yahşı
9- Ön seste /y/ korunmuştur: yıraḳ uzak, yıgaç ağaç.
Biçim Bilgisi
İsim Çekimleri
İyelik Çekimleri
İsmin Halleri
İlgi durum eki, +ng, +nIng, +nUng
sözüm+nüng, köngli-ning, atalar+ı+ng dini.
Yükleme hali, +n, +nI ekleriyle oluşturulur. altun+nı, bahadurluk kılıçı-n, birinin boynı+nı, can+ın yulandı.
Yönelme hali, gA, kA, A biçiminde görülmektedir. Özellikle üçüncü tekil kişi ve üçüncü çoğul kişiden sonra -ngA şeklinde geldiği de görülür. aklım+ka sordum, bakıp dervişleri+n+e, ev+i+nge, yanıng+ga, ol öz+i+n+e kıldı efgan, öngi+nge.
Bulunma Hali
Kalın sıradaki sözcüklerde +da, ince sıradaki sözcüklerde +de ile sağlanır. Birkaç örnekte +tA görülür.
alnı+n+da bir arık akar, hak taala katı+n+da, kızlar arası+n+da şirin, kim devlet+te bolgay.
Ayrılma Hali
+dIn şekli daha sık görülmekle birlikte +dAn şekli de vardır.
atıng+dın, felek+din bu ameler, kılıç+ı+n+dın, ivüm+din kopt, yalını+dın yarattı, yavuz yoldın.
Eşitlik Hali
Kalın sırada +ça, ince sırada +çe ekiyle oluşturulur. Sözcüğü bazen sıfat bazen de zarf yapar.
şirin+çe şirin, songung+ça, sözüngüz mikdarı+n+ça turur, tag+ça esir tig şahzade song+ça barırdı.
Vasıta Hali
+lA ve +n ekiyle oluşturulur. Eklendikleri isimleri zarf yaparlar. Kalıplaştığı örnekler de mevcuttur.
taat bir+le keçürür, taat kılır tün kündüz+ü+n, bu mang+la kayu bir yirde kilürler, biri toklukda ölmiş biri açı+n.
Yön Gösterme Hali
+gAr, +gArU, +rA, +aru, +karu biçimlerinde görülür. gül öz+re müşk saçmakıldı adet, nökerler il+gerü tırtıp, toldı bu uçmak iç+re hur, bahadırlar bakıp baylar sın+garu.
Soru Hali
+mU ile yapılır. hak mini taşdın mu yarattı, hayal mu irdi yoksa tüş mü yordum.
Eylem Çekimleri
Basit Kipler
Anlatılan Geçmiş Zaman Çekimi
Eylemin yaptığı işin geçmişte yaşanmış başkasından naklen bildirir, -mIş isi-m-fiil eki ile çekimlenir.
otur-mış sen, otur-mış, tök-miş, yitür-mişyıgıl-mışlar, turuk-muşlar
Dilek Kipleri:
Dilek - İstek Çekimi
Şart Çekimi
Birleşik Kipler
Birleşik çekimler er-/ir- ve i- ile yapılsa da sıklıkla ir- tercih edilir.
-aydım ekiyle birinci tekil kişide istek kipi çekimlenir: uy-aydım
{| class="wikitable"
|+ Birleşik Şart Çekimi
! colspan="6"| <center><big>Geniş Zamanın Şartı''</big></center>
|-
!
! colspan="2"|İkinci Tekil Kişi
! Üçüncü Tekil Kişi
|-
|colspan="2"| Ek
| -Ur irseng, -r irseng, -Ar irseng
| -Ar irse, -r irse
|-
|colspan="2"| Örnek
| işit-ür irseng, izde-r irseng, tile-r irseng| kökür-er irse, iski-r se, işit-ür erse|}
Bildirme Çekimleri
Olumlu Bildirmeler
ir- fiiliyle yapılanlar: az irür, ehl irürler, tangırkar irdiler, çırag irdim, ot irseng,
i- fiiliyle yapılanlar: bar irdi, bar irse, şakird idük, bar irse, bar irdi,(bardı), şah iseng tur- fiiliyle yapılanlar, şimdiki zamanı anlatırlar ve tur- fiilinin geniş zamanı alınarak yapılır: bu turur, telim artuk turur, nidin turur, köp-tür, bar-dur, tanuk-tur,
Şahıs zamirleriyle yapılanlar: men ol kuş men, aşık-men, azad biz, yırak biz, ay ol Fiilsiz yapılanlar:
bar: çiçekler bar, ni bar, ragbetim barkerek: başlıg kerek, idimke bütse kerekyig: ölmek yig, cihandın yig, almasang yigZarf fiil halleri:
-ken: çiçek ir-ken, devleti bar ir-ken, işret içre ir-ken Olumsuz Bildirmeler ir- fiiliyle: yüreklig irmez, kişilik irmez, konak irmez sen, i- Fiiliyle: ferhad imez sen, toprak imez, kuş imez men yok ile yapılanlar: bir şeki yok, yol yok, hiç yok'''