I. Tuthaliya

I. Tuthaliya MÖ 14. yüzyıl başlarında hüküm sürmüş Hitit kralıdır. MÖ 15. yüzyıl boyunca bir gerileme dönemi geçiren Hitit devletini yeniden çıkışa geçiren kral olarak kabul edilir.
Kimliği
Tuthaliya isimli Hitit kralları üzerindeki belirsizliklerden dolayı bu kralların numaralandırılmasında çelişkiler doğmuştur. Eski Hitit döneminde hüküm sürmüş olduğu düşünülen ancak sonradan mevcut olmadığı anlaşılan başka bir Tuthaliya yüzünden, 14. yüzyıl başında hüküm sürmüş olan Tuthaliya eski kaynaklarda II. Tuthaliya diye geçer. Kimi yeni kaynaklarda da karışıklığa mahal vermemek için Tuthaliya I/II diye belirtilir.
Ayrıca, II. Hattuşili diye bir Hitit kralının var olduğunu savunan bazı tarihçiler MÖ 14. yüzyılda iki değil üç adet Tuthaliya isimli Hitit kralı olduğunu ve II. Hattuşili'nin, I. Tuthaliya'dan sonra ama ilave edilen bir II. Tuthaliya'dan önce hüküm sürdüğünü öne sürerler. Bu görüşe göre normalde I. Tuthaliya'ya ait olan belgelerin bir kısmı bu ilave Tuthaliya'ya atfedilir.
Hükümdarlığı
I. Tuthaliya tahta halefi I. Muvatallinin ölümüyle çıkmıştır. I. Muvatalli, Kantuzzili ve Himuili isimli iki yüksek mevkili görevlinin karıştığı bir saray komplosu sonucu öldürülmüştür. Muvatalli taraftarları mücadeleye bir süre daha devam etmiş fakat Kantuzzili tarafından desteklenen Tuthaliya sonuçta galip gelerek kral olmuştur. Kantuzzili muhtemelen I. Tuthaliyanın babasıdır. Ayrıca Kantuzzili'nin daha önceki Hitit kralı II. Huzziya'nın oğlu olduğu ve I. Muvatalli'yi babasının intikamını almak ve kendi ailesini tekrar Hitit tahtına taşımak için öldürdüğü önerisi kabul edilirse, Tuthaliya'nın da II. Huzziya'nın torunu olduğu sonucu çıkar ki bu da Orta Hitit devri kralları ile Yeni Krallık arasında bir devamlılık oluşturması açısından önemlidir. Tuthaliyanın hükümdarlığı ile ilgili bilgi veren en önemli dokümanlar I. Tuthaliyanın yıllıkları ve I. Arnuvandanın yıllıkları olarak bilinen belgelerdir.
Assuva seferleri
Tuthaliyanın ilk büyük seferi Assuvaya karşı olmuştur. Assuva ülkesi Batı Anadoludaki 22 krallığın oluşturduğu konfederasyona verilen addır ve Arzava, Seha Nehri Ülkesi, Hapalla, Vilusa gibi ülkeleri içerir. Tuthaliya yıllıklarında bölgeye arka arkaya yaptığı seferlerde başarılı olduğunu ve hatta bir seferinde esir edilen 10000 düşman askerini ve 600 adet atlı savaş arabasını Hattuşaya getirdiğini söyler. Boğazköyde bulunan üzeri yazılı bir kılıç da Büyük Kral Tuthaliyanın başarılı Assuva seferinden bahseder ve bu seferlerden elde edilmiş bir ganimet olabilir. Bu başarılara rağmen Hititler bölgede güçlü hakimiyet kurmaya calışmamış, sadece Madduvatta isimli bir Arzava prensini tampon bölgede oluşturulan yeni bir krallığın başına getirmekle yetinmiştir. Ancak Arnuvanda dönemine ait, "Madduvatta'nın Günahları" diye adlandırılan bir dokümandan Madduvattanın pek de sadık kalmadığı ve çeşitli kereler Hititler için problem yarattığı anlaşılmaktadır.
Kaşkalar'la mücadele
Tuthaliya, batıdaki Assuva seferleri sırasında doğuda Kaşkaların kendi yokluğunu fırsat bilerek Hitit topraklarına saldırdıklarını ve çeşitli şehirleri yağmaladıklarını söyler. Dönüşünde Kaşkalara karşı savaşlarında başarılı olduğunu yazar ancak Kaşka toplulukları ne Tuthaliya ne de daha sonraki krallar zamanında hiçbir zaman tamamen kontrol altına alınamamış ve Hitit devletinin yıkılışına kadar problem yaratmaya devam etmişlerdir.
Kizzuvatna ve Suriye
Güneyde Hurriler tarafından kurulan Mitanniye karşı da başarılı olmuştur. Tuthaliya ile Kizzuvatna kralı Şunaşşura arasında yapılan antlaşma daha önce Hitit dominyonundan koparak Mittani safına katılmış olan Kizzuvatna krallığının, Tuthaliya döneminde tekrar Hitit himayesine girdiğini gösterir. Aynı belgeden Mitanni ile olan çatışmanın güneydoğuda İsuva bölgesinde de devam ettiği anlaşılmaktadır. Kizzuvatnanın yani Çukurova bölgesinin Hitit nüfuzuna girmesi Tuthaliyaya Suriye kapısını da açmış, burada da Mitanni ve vassallarına karşı savaşarak Halep şehrini ele geçirmiştir:
{{Alıntı|Büyük Kral Tuthaliya tahta çıktığı zaman, Halep kralı onunla barış yaptı. Ama sonra Halep kralı dönüp Hanigalbat kralı ile anlaştı. İşte bu yüzden (Tuthaliya) onları mahvetti [ülkeleriyle birlikte] Hanigalbat kralını ve Halep kralını. Ve Halep şehrini yıktı.}}
Bilgiler kısıtlı olmakla birlikte Suriyedeki Tunip ve Aştata krallıkları ile yapılan antlaşmalara ait tabletlerin de I. Tuthaliya dönemine ait olduğu düşünülmektedir. Bu da Kuzey Suriyede Hitit nüfuzunun bu dönemde oldukça arttığını ifade eder. Bu dönemde Mısır ile de bir antlaşma yapılmış olabilir. Bütün bu başarılara rağmen ne Batı Anadolu'da ne de Kuzey Suriye'de kalıcı bir Hitit hakimiyeti kurulduğu söylenemez. I. Tuthaliya'nın ölümünden sonra, I. Arnuvanda kuzey ve kuzeydoğuda Kaşkalara karşı yoğun bir mücadeleye girişmiş ve diğer bölgelerde bir etkinlik göstermemiştir.
Ailesi
I. Tuthaliyanın eşi Nikkalmati, Hurrice bir isim taşıyan ilk Hitit kraliçesidir. Bu çiftin kızı Aşmunikal bilinen tek çocuklarıdır ve I. Tuthaliyadan sonra başa geçen I. Arnuvanda ile evlenmiştir. Arnuvanda yıllıklarında kendinden Tuthaliyanın oğlu diye bahseder, ancak evlilik yoluyla aileye girdiği ve Tuthaliya tarafından evlat edinildiği kabul edilmektedir.. Arnuvanda yıllıklarda hem Tuthaliya hem de kendisi için aynı zamanda Büyük Kral unvanını kullanır. Bu da ikilinin bir süre ortak krallık yaptıkları şeklinde yorumlanabilir.