Radola Gajda

Radola Gajda veya Rudolf Geidl (14 Şubat 1892, Kotor, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu 15 Nisan 1948, Prag, Çekoslovakya) Çek komutan ve siyasetçi.
Gençliği
Gidlin babası Avusturya-Macaristan Ordusunda subaydı. Kotorda bulunan birlikte görev yapıyordy. Annesi ise Karadağlı bir yoksul asilzadeydi. Ailes Moravyadaki Kyjova yerleşince Geidl eğitimine burada devam etti. 1910 yılında Mostarda bir yıllık zorunlu askerlik eğitmini aldıktan sonra 1912-13 yılındaki Balkan Savaşlarına katıldı. I. Dünya Savaşının başında Avusturya-Macaristan Ordusuna katıldı ve Dalmaçyada, Saraybosnada görev yaptı. 1915 Eylül ayında Bosnada düşmana esir düştü.
Çekoslovak Lejyonu
Yakalanmasının ardından hemen saf değiştirir ve Karadağ Ordusuna yüzbaşı olarak atanır. 1916 yılındaki bozgundan sonra, Rusyaya kaçar ve buradaki Sırp birliğine katılır. 1916 yılının sonlarına doğru bu birliğin de yenilgisinden sonra 30 Ocak 1917 tarihinde Rusyadaki Çekoslovak Lejyonuna katılır. Burada çeşitli muharebelerde kendisini gösteren Gajda hızla rütbe alır ve yükselir. Rus İç Savaşı sırasında bölgede bulunan ve Batı Cephesindeki muharebelere katılmak için Rusyadan Avrupaya getirilmek istenen lejyonun Sibirya üzerinden Vladivostoka oradan da ABD üzerinden Avrupaya getirilmesi planlanır. Ancak Trans-Sibirya Demiryolu hattı boyunca ilerleme sırasında özellikle Bolşevik karşıtı Beyaz Ordu yanlısı Çekoslovak Lejyonu ile Bolşevikler arasında çatışmalar çıkacak ve lejyon iç savaşa dahil olacaktır. Kızıl Ordunun kurulma aşamasında olmasından istifade eden lejyon tren hattı boyunca tüm kentlerde iktidarı Bolşeviklerden alarak Beyazlar verecektir. Gajda bu şekilde Novosibirskden İrkutska kadar bölgeye hakim olacaktır. Gajda, Bolşeviklere karşı şiddetli şekilde savaşacak ve Rus İç Savaşına bu kadar dahil olması lejyonun Çekoslovakyanın bağımsızlığı için bir an önce Avrupaya dönmesini isteyen siyasetçi Tomás Garrigue Masaryk ile arasının açılmasına sebep olacaktır.
Gajdanın yürüttüğü en başarılı askeri harekat Permin 24 Aralık 1918 günü ele geçirilmesidir. Çekoslovak Lejyonu şehirde 20 bin esir, 5 bin vagon, 60 top, 1000 makineli tüfek ve donmuş Kama Nehri üzerinde küçük çaplı bir filo ele geçirir. Gajda özellikle Bolşevik karşıtı saldırıları sonucu Beyaz Ordu komutanları arasında aranır olacaktır ve general rütbesine terfi ettirilecektir. Gajda bundan sonra Amiral Aleksandr Kolçakın davetine icabet ederek Kolçak birliklerinin komutasını alır.
Sibiryadaki iktidarı çözülmekte olan Kolçak Ordusu Kızıl Ordu birlikleri karşısında yenilecek ve cephe gerisinde partizan ayaklanmalarıyla boğuşmak zorunda kalacaktır. Başarısız olan Gajda, Kolçak ile anlaşamayacak ve 5 Temmuz 1919 günü azledilecektir. Kolçaka karşı SRlar tarafından düzenlenen başarısız ayaklanmaya da katılan Gajda Sibiryadan gemiyle Avrupaya kaçar.
Çekoslovakyadaki askeri hayatı
1920 yılı başlarında Çekoslovakyaya gelen Gajdanın general rütbesi tanınsa da herhangi bir askeri birlik komuta görevi verilmez. 1920 Kasım ayında Fransadaki Ecole Supérieure de Guerre Harp Akademisine ve aynı zamanda Institute Technique de Practique Agricole Enstitüsünde ziraatçılık derslerine katılır.
9 Ekim 1922de ülkesine geri dönen Gajdaya Kösice, Slovakyadaki 11. Alayın komutası verilir. Bölge halkının gündelik hayatına dair ilgi göstermesi yöre halkı tarafından sevilmesine yol açacaktır. 1 Aralık 1924 günü Pragdaki Genelkurmay Başkanlığının Başkan Yardımcılığına atanır. Genelkurmay Başkanı olan Fransız askeri ataşesi Eugéne Mittelhauserden sonra aynı göreve gelen Maurice Pellé ile geçinemeyecektir. 1926 yılında Fransız komutanların ülkeden ayrılmasının ardından 20 Mart 1926 günü Genelkurmay Başkanı olur. Görevdeyken özellikle eski lejyon askerlerine sahip çıkacaktır.
Siyasi olaylarda aldığı tavırlar ve bu dönemde yükselişte olan İtalyan faşizmini açıkça desteklemesinden dolayı Çekoslovakya Cumhurbaşkanı Tomás Garrigue Masaryk tarafından zorla emekli edilir. Masarykin Gajdanın Benito Mussolini benzeri bir faşist darbe yapmasından korktuğu düşünülmektedir.
Siyasetçi hayatı
34 yaşında emekli olan Gajda siyasete atılır. 1926 yılı sonunda Ulusal Faşist Birliği (Çekçesi: Národní Obec Fasistická, NOF) partisine katılır. Parti Mussolininin Ulusal Faşist Partisi örnek alınarak oluşturulmuştur. Gajda 2 Ocak 1927de bu partinin lideri olur. 1929 seçimlerinde parti parlamentoya girecektir.
Darbe girişimine destek
21-22 Ocak 1933 gecesi Brnoda Židenice Ayaklanması patlak verir. 70-80 yerel faşist hükumeti devirmek için bir askeri darbe girişiminde bulunur. Ayaklanma derhal bastırılacak ve Gajda ertesi gün ayaklanmayı teşvik etmekten dolayı tutuklanacaktır. İlk başta darbeyle bir bağlantısı bulunamayan Gajdanın suçsuz bulunması kamuoyundan büyük tepki görünce altı aya mahkum edilecek ve rütbeleri sökülerek emekli maaşı kesilecektir.
Nazi işgali
Gajdanın faşist partisi 1935 yılındaki seçimlerinde başarılı olacak ve Gajda parlamentoya seçilecektir. Faşist partisi etkilendiği İtalyan faşizminin etkisiyle Almanyadaki Nazilerin karşısındadır. Bu dönemde Adolf Hitler tarafından Çekoslovakyadan talep edilen Sudetenland bölgesinin verilmemesini savunan parti Nazi Almanyası ile savaşı savunmaktadır. Savaşın yaklaşmakta olduğu 1939 yılında hakları iade edilerek general rütbesi iade edilir. Bu dönemde yeni kurulan Ulusal Birlik Partisine (Çekçesi: Strana Národní Jednoty) katılır. Nazi işgalinde olan ülke siyasi olarak da kaos içindedir. Çok sayıda darbe girişimi olsa da hepsi bastırılacak ve kalan Çek toprakları da Nazi işgali altına girecektir. İşgal döneminde Gajda siyasi hayattan uzaklaşacaktır. Çek direnişçilerine ve Çek askerlerinin Polonyaya geçmesine yardımcı olacaktır. Oğlunun da direniş üyesi olduğu bilinmektedir. Bu faaliyetlerinden dolayı Gestapo tarafından soruşturulsa da faşist geçmişinden ötürü tutuklanmayacaktır.
Sonu
II. Dünya Savaşının sonuna doğru Kızıl Ordu tarafından Nazi işgalinden kurtarılan Çekoslovakyada bulunan Gajda NKVD tarafından 12 Mayıs 1945 günü tutuklanır. Çok ağır koşullarda sorgulanacak ve tutuklu kalacaktır. Nisan 1947de faşizm ve Nazizm propagandası suçlamasından dolayı mahkemeye çıkacak ve savcılık tarafından hakkında ömür boyu hapis cezası istenecektir. Gajdanın hapiste yattığı iki yıl göz önüne alınarak serbest bırakılmasına karar verilir. Parasız ve unutulmuş bir şekilde birkaç ay sonra ölür.
Konuyla ilgili yazılan eserler
The Czech Fascist Movement: 1922-1942 by David Kelly (Columbia University Press, 1995, ISBN 0-88033-327-8)
Biographical Dictionary of the Extreme Right Since 1890 edited by Philip Rees (1991, ISBN 0-13-089301-3)
"Radola Gajda of Czechoslovakia" by Joseph F. Zacek in East Central European War Leaders: Civilian and Military edited by Bela K. Kiraly (Columbia University Press, 1988, ISBN 0-88033-140-2)
Antonín Klimek and Petr Hofman: "Generál Radola Gajda, vítěz, který prohrál" (General Radola Gajda, the winner who lost), 1995, ISBN 80-7185-033-0, excerpts.
"The Would-Be Führer: General Radola Gajda of Czechoslovakia" by David Kelly in Issue 12.3 of The Journal of Slavic Military Studies
Jiří Fidler: "Generálové legionáři" (Generals of the legion), 2001, ISBN 80-7242-043-7
Milan Nakonečný: Zneuctěný a zapomenutý hrdina