Mustafa Öztürk (ilahiyatçı)

Mustafa Öztürk (d. 8 Kasım 1965, Keşap, Giresun), tefsir ve Kur'an araştırmaları alanında çalışmalar yapmış, çeşitli ilmi eserler vermiş Türk ilahiyatçı ve akademisyen. Öztürk; özellikle tarihselci, modernist İslamcı, Kur'an Müslümanlığı görüşleriyle tanınır.
Bu görüş şöyle özetlenebilir: Kur'an'daki kölelik, evlilik, ganimet ve cezalar gibi konularla ilgili birçok ifade yazıldığı dönemin anlayışını yansıtır, bu ifadelerden çıkartılan ve günümüz evrensel değerlerine uymayan hükümler bağlayıcı hükümler kabul edilemez ve terk edilmelidirler.
Hayatı
1965'te Giresun'un Keşap ilçesine bağlı Kaşaltı köyünde doğdu. 1983'te Giresun İmam Hatip Lisesi'nden, 1987'de Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nden mezun oldu. 1987-1999 yılları arasında İçel/Mersin ve Giresun'da öğretmen olarak görev yaptı.
1998'de Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde temel İslam bilimleri bölümü tefsir anabilim dalında Muvaffakuddin el-Kevaşi: hayatı, eserleri ve tefsirdeki metodu başlıklı teziyle yüksek lisansını tamamladı. Ondokuz Mayıs Üniversitesi sosyal bilimler enstitüsüne araştırma görevlisi olarak 1999'da atandığı göreve 2001'de başladı. Aynı bölümde 2002'de Tefsirde Batınilik ve Batıni Te'vil Geleneği başlıklı teziyle doktor ünvanı aldı ve bu çalışması Kitabiyat Yayınları tarafından Kur'an ve Aşırı Yorum başlığıyla yayımlandı. 2003 yılında Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Tefsir anabilim dalına yardımcı doçent olarak atandı. 2005'te Kur'an'ın Mu'tezili Yorumu: Ebu Müslim el-İsfahani Örneği başlıklı teziyle doçent, 2011'de profesör oldu. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nde tefsir anabilim dalı ve temel İslam bilimleri bölümü başkanı olarak görev yaptı.
Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi akademik kadrosunda da görev alan Öztürk, 2 Aralık 2020de emekliye ayrıldı. Emekliye ayrılması bir çeşit istifa olarak nitelendiridi. Mart 2021'de Münster Wilhelm Üniversitesi'nin İslam teolojisi bölümünden davet alan Öztürk, akademik çalışmalarına devam etmek için Almanya'ya taşındı.
Star gazetesinde başladığı köşe yazarlığını halen Karar gazetesinde sürdürmektedir.
Görüşleri
Kur'an ve bilim
Öztürk, Batı taklidi olarak değerlendirdiği Kur'an'da bilimsel mucize aramaya karşıdır. Bazı ayetlerde bilimsel mucize olduğu iddialarını reddeder: Enbiya Suresi 30'uncu ayeti kuraklık, Neml Suresi 88'inci ayeti de kıyamet hakkındadır. Kur'an'ın evrenin, insanın ve diğer canlıların oluşumu hakkında bilgi vermediğini iddia etmekte, hem "Kur'an'da evrim yok", hem de "Kur'an evrimi bildirmiştir" görüşlerine karşı çıkarak ilgili ayetlerin yeniden dirilmeye işaret ettiğini belirtmektedir.
Sünnet
Öztürk, Kur'an'dan başka dini kaynak kabul etmemeyi eleştirerek, peygamberin (evden çıkmak gibi işler için) ayet gelmesini beklemeden karar verdiğini, Kur'an'ın sünnetin arkasından gelip onu onayladığını veya yanlış yere gittiğinde uyararak düzelttiğini iddia eder.
Akaidin değişmesi
Öztürk, Ahmed bin Hanbel'in "Allah her yerde diyen zındıktır, kafirdir. Tövbeye davet edilmeli, etmezse öldürülmelidir" sözlerini kanıt göstererek erken dönem İslamında Allah'ın gökte olduğuna inanıldığını belirtir. Öztürk' göre sonraki asırlarda ise Ehl-i Sünnet alimi, kelamcı-müfessir Fahreddin er-Razi'nin "Allah'a mekan izafe edilemez, O her yerde hazır ve nazırdır" ifadesinde de görülebilen, inancın zaman içerisinde değişebildiği gerçeği önümüze çıkmaktaydı.
Ahlaki görecelilik
İslam peygamberi Muhammed'in evlatlığıyla evli olan Zeynep bint Cahş ile evlenmesi konusundaki tartışmalar ona göre ahlakın göreceliliği hakkında bir örnektir.
Rivayet şöyledir: "Peygamber, Zeyneb bint Cahşı Zeyd bin Harise ile evli iken görür, hoşuna gider ve ona karşı içinde bir sevgi beslemeye başlar. Zeynebi gördüğü bir anda da Kalpleri döndüren Allah, noksan sıfatlardan münezzehtir der. Zeyneb bint Cahş bu sözü işitir ve Zeyde söyler. Bunun üzerine Zeyd de Zeynebi boşamak ister fakat Peygamber Zeyde, Eşini yanında tut, Allahtan kork, der. Neticede Zeyd hanımını boşar ve sonrasında sen öyle diyordun ama içindekini saklıyordun (Ahzab Suresi:37) ayeti gelir ve böylece Muhammed Zeynep'le evlenir. Rivayet Taberi gibi ilk dönem İslam tarihi kaynaklarında yer alır."
Evliliğin Taberi tefsirinde Muhammed'in Zeynep'ten etkilenmesine bağlanmasını İmam Maturidi kınamaktaydı. Öztürk alimlerden birinin "bal gibi de olmuş", diğerinin ise "olamaz, ahlaksızlık" demesini Arap ve Türk kültürlerindeki farklılığa bağlamaktadır.
Çocuk yaşta evlenme
Öztürk, çocuk yaşta evlenmeye karşı Aişe'nin ve sahabilerden yaklaşık 60 kişinin erken yaşta evlenmesi gibi örneklerle bunun gelenekte olduğunu söyler. Talak Suresi'nin 4'üncü ayetindeki "henüz adet görmemiş olanların bekleme süresi üç aydır" ifadesinin modern çağa kadar "bir hastalıktan dolayı adet göremeyenler" değil, "henüz ergenliğe girmeden dul kalanlar" olarak anlaşıldığını söyler. Ona göre çocuk yaşta evlenmeyi onu evrensel yasa olarak değil, dönemin Arap örfü olarak görmek önleyecektir.
Cemaatler
Köşe yazarlığı da yapan Öztürk, masum imam olarak görüldüğü eleştirisini getirdiği Fethullah Gülen'in lideri olduğu cemaat için haşhaşi benzetmesini yapan ilk kişi olmuş ve ilahiyat fakültelerinde başta Gülen Cemaati olmak üzere dini referanslı cemaatlerin etkinliğini eleştirmiştir. IŞİD gibi İslam referanslı terörün arkasındaki ideolojiyi de eleştirmiştir. FETÖ araştırması yapan TBMM Darbe Komisyonu'na bilgi verirken diğer cemaatlerin oluşturabileceği tehlikeye dikkat çekmiştir.
Diğer görüşleri ve eleştiriler
Mustafa Öztürk, Kur'an'ın evrenselliği / tarihselliği konusunu tartışmaya açarak tarihselci bakış açısını gündeme getirmiştir. Tarihselci görüşü savunan Fazlur Rahman Malik ve onun öğrencisi Ömer Özsoy'a benzer bir yaklaşımı vardır. Kur'an'da yer alan hükümlerin yer, zaman ve muhataplarından bağımsız olarak değerlendirilmesine karşı çıkmaktadır. Kur'an'da yaratılışı anlatan ayetlerin 'bilgilendirici' değil, Allah'ın kudretini vurgulayıcı nitelikte olduğunu söyler. Görüşleri Türkiye dışında da ilgi çekmiş, bilimsel tezler, çeşitli yayınlar ve ilahiyat dergilerinde tartışılmıştır.
Kur'an'dan başka dini kaynak kabul etmemeye karşıdır.
Kurtuluş inancı gelenekselin dışında ve kapsayıcı, yani doğru inanç olarak görülen inanca bağlı olmayanların da kurtuluşa erebileceği çerçevesindedir.
Sahip olduğu bazı görüşleri tenkitler aldı: Öztürk iman sarsıcı olmak, ikinci bir Yaşar Nuri Öztürk olmak, Kur'an'ı tahrif etmek ve Kur'an'a saldırmakla suçlandı. Piyasadaki meallerde hatalı kısımlar olduğunu savunan Öztürk kendi bağımsız Kur'an meali çalışmasını da yapmış, bu çalışması da eleştirilmiştir. Görüşlerini Kanal 24'te Mustafa Öztürk'le Sözden Öte programında açıklamıştır.
Kitapları
Kuran Dili ve Retoriği, Kitabiyat Yay., Ankara 2002.
Kuran ve Aşırı Yorum, (Doktora Tezi), Kitabiyat Yayınları, Ankara 2003.
Kuranı Kendi Tarihinde Okumak, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2004.
Kuranın Mutezili Yorumu, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2004.
Tefsir Tarihi Araştırmaları, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2005.
Kıssaların Dili, Kitabiyat Yayınları, Ankara 2006.
Kuran ve Tefsir Kültürümüz, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2008.
Meal Kültürümüz, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2008.
Tefsirde Ehl-i Sünnet & Şia Polemikleri, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2009.
Kur'an, Tefsir ve Usul üzerine -Problemler, Tespitler, Teklifler-, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2011.
Kuran-ı Kerim Meali, Düşün Yayınları, İstanbul 2011.
Cumhuriyet Türkiyesinde Meal ve Tefsirin Serencamı, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2012.
Cahiliyeden İslamiyete Kadın, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2012.
Osmanlı Tefsir Mirası, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2012.
Çağdaş İslam Düşüncesi ve Kur'ancılık, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2013.
Tefsirin Halleri, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2013.
Söyleşiler, Polemikler, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2014.
Kur'an ve Yaratılış, Kuramer / Kur'an Araştırmaları Merkezi Yayınları, İstanbul 2015.
Kur'an, Vahiy, Nüzul, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2016.
Kur'an Kıssalarının Mahiyeti, Kuramer / Kur'an Araştırmaları Merkezi Yayınları, İstanbul 2016.
Kur'an Tarihi (Hadiye Ünsal ile birlikte), Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2016.
Din Sermayesinden İktidar Devşirmek: FETÖ, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2017.
Kur'an ve Tarihsellik Üzerine, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2018.
İlahi Hitabın Tefsiri 1, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2018.
Siyaset, İtikad, Din, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2019.
Kur'an'a Çağdaş Yaklaşımlar, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2019.
İlahi Hitabın Tefsiri 2, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2020.
Riba ve Faiz Nedir, Ne Değildir?, Ankara Okulu Yayınları, Ankara 2021.
Karar Yazıları 1, 2, 3; Ankara Okulu Yayınları
Geleneksel İslamın Kritiği Kırmızı Kitap Yayın evi