Heşt Behişt

Heşt Bihişt, İdris-i Bitlisi tarafından II. Bayezidin isteği üzerine yazılan ve Osmanlı Devletinin II. Bayezid dahil sekiz padişah dönemini anlatan Farsça tarihi kitabıdır.
Eser, ilk sekiz padişah dönemini içine aldığı için Farsçada Sekiz Cennet anlamına gelen Heşt Bihişt adıyla tanınır; Arapça adı Kitabüs Sıfatis-Semaniyye fi Ahbaril Kayasıretil Osmaniyyedir.
İdris-i Bitlisi, İlhanlı devri tarihçisi Vassafın, Moğol tarihçisi Cüveyninin, Yezdinin meşhur tarihlerini örnek alarak yazmaya başladığı eseri 30 aylık bir çalışma sonunda 1506da tamamlamıştır.
8000 satırı bulan mısra, beyit, kaside ve rubailerle süslü olan eserde edebi yön ağır basar ve belagat ön planda tutulur. Bu özellikler daha sonraki dönemlerin tarih yazıcılığında bir tarz olarak benimsenmiştir.
Eserin önemi ilk olarak I. Mahmud zamanında anlaşılmış ve bu dönemde padişahın teşvikleriyle eser, Abdülbaki Sadi Efendi tarafından Türkçeye çevrilmiştir.
Türkiyede ve Türkiye dışındaki kütüphanelerde pek çok yazma nüshası bulunur. Günümüz ulaşan müellif hattı dört nüshası mevcuttur.
Müellifin oğlu Ebülfazl Mehmed Efendi, Yavuz Sultan Selim devri olaylarını babasının müsveddelerine dayanarak Źeyl-i Heşt Bihişt adıyla kaleme almıştır.
Yazılışı
II. Bayezid, Safevi saltanatının İranda hakim olmasından sonra Akkoyunlu sarayından ayrılıp Osmanlı Devletine iltica eden İdrisi özel nişancısı olarak hizmetine almıştı. Onu devletin kuruluşundan 1502/1503 yılına kadar olan Osmanlı hanedanının tarihini Farsça olarak, belagatli bir dille, Cüveyni, Vassaf, Yezdi ve Timurinin üslubuna benzer şekilde yazmakla görevlendirdi. Her cüzü yazdıkça padişahın huzurunda eserini harfi harfine okuyan İdris, eseri iki yıl altı ay gibi kısa bir sürede tamamladı. 1506/1507de eseri padişaha takdim edip karşılığında elli bin akçe aldı.
Kitabı görenler eserde bazı noksanlıklar ve hatalar olduğunu, İran hükümdarlarına çok fazla yer verilip bunların övüldüğünü, sekizinci bölümün dibace kısmının eksik olduğu, belagata fazla önem verilip gereksiz yere sözün uzatıldığını belirtmişlerdi. İdris, bu eleştirilerden etkilenen padişahın vaadini yerine getirmeyip küçük bir tahsisat vermekle yetinmesinden şikayetçi olmuştur. Padişaha gücenen İdris hac iznini aldıktan sonra Mekkeye gitti. Bir daha dönmemeye karar vermişti.
Kendisine verilen vaatlerin yerine getirilmediği gerekçesiyle sekizinci bölümün dibacesini yazmadığını belirten İdris, Yavuz Sultan Selimin tahta çıkmasından sonra İstanbula dönmüş; eserin başına mensur bir dibace ve sonuna manzum bir hatime ekleyip şikayetname ile birlikte padişaha sunmuştur.
İçeriği
Kitap bir mukaddime, sekiz ketibe veya bihişt ve bir de hatimeden oluşur. Her bir ketibe ayrı bir padişahın dönemini anlatır. Her ketibenin girişinde 50100 beyit arasında mesnevi vardır. Yazarın kendi döneminde bizzat şahit olduğu olayları anlatan bölüm, en kıymetli bölüm kabul edilir.
Mukaddime, esere sonradan eklenen bir bölümdür. Başlangıç bölümünde yazar, eserini II. Bayezide sunduktan sonra uğradığı haksızlıkları anlatır ve aleyhindeki iddiaları çürütür. Mukaddime-i suğra denen bölümde tarih ilminin incelikleri, padişahların tarihi bilme zorunlulukları, tarihi bilmemenin yaratacağı sonuçları işlenir. Mukaddime-i kübra denen bölümde ise Osmanlı sultanlarının diğer ülkelerin sultanlarına nazaran üstün olduğu ve Heşt Behiştin de diğer tarih kitaplarına göre ayrıntılı oluşu anlatılır.