Mustafa Fazıl Paşa

Mustafa Fazıl Paşa (1829, Kahire-1875, İstanbul), Mısırlı prens ve Türk siyaset adamıdır.
Kavalalı Mehmet Ali Paşanın torunudur. Osmanlı Devletinde Maliye Nazırlığı, Maarif Nazırlığı yapmış bir devlet adamıdır. Ağabeyi İsmail Paşanın çalışmaları sonucu Osmanlı Sultanı Abdülazizin bir fermanı ile Mısır yönetimindeki haklarından mahrum edildi. Ülke dışına sürgün edilip yaşamını bir süre Pariste sürdüren Mustafa Fazıl Paşa, bu dönemde Jön Türklerin hamiliğini ve başkanlığını yaptı; Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi gibi aydınların Avrupaya gelip yayın yaparak düşüncelerini yaymasına öncülük etti. Hayatı boyunca çeşitli bilimsel ve kültürel faaliyetlere destek oldu. 1867'de Abdülazize yazdığı Padişahların sarayına en güç giren şey doğruluktur. diye başlayan mektubu çok ünlüdür.
Yaşamı
1829 yılında Kahirede Mısırın ikinci hidivi Kavalalı İbrahim Paşanın oğlu olarak dünyaya geldi. Devrinin ünlü alimlerinden dersler alarak yetişti 1846da İstanbula gitti; Osmanlı Devletinde çeşitli hizmetlerde bulundu; 28 yaşında iken vezir rütbesini aldı. Tanzimat Meclisi üyeliği (1857), Maarif Nazırlığı (1861), Maliye Nazırlığı (1862) yaptı. Sadrazam Fuad Paşa ile ters düştüğü için üç ay sonra görevinden alındı; Mecalis-i Aliye (Danıştay)de görevlendirildi. Ne var ki maliye nazırlığı sırasındaki başarısı göz önüne alınarak 1866da, Meclis-i Ali-i Hazain adlı kurulun başkanlığına getirildi. Devletin mali işlerini yeniden düzenlemek amacıyla kurulmuş bu kurulun başkanlığını sadece 3 ay sürdürebildi. Sadrazam Fuad Paşa'nın mali politikasını eleştirmesi ve Sultan'a hükümetin mali konulardaki beceriksizliği üzerine tezkere sunması üzerine sadrazam, onu derhal görevinden azletti. 4 Nisan 1866'da kendisine 24 saat içinde başkenti terketmesi bildirildi. Mısıra gitmesine ağabeyi İsmail Paşanın izin vermemesi üzerine Nisan 1866da Napoliye doğru yola çıktı; bir süre sonra Parise gitti.
İstanbul'dan böylece uzaklaştırılan Mustafa Fazıl Paşa, görevden azlinin hemen ardından Mısır yönetimindeki veraset hakkını da yitirdi. Ağabeyi İsmail Paşa, Mısır yönetiminde veraset usulünün değiştirilmesi, kendisinden sonra oğullarından birisinin yerine hidiv olarak geçmesini istiyordu fakat bu isteği daha önce Sadrazam Fuad Paşa tarafından reddedilmişti. 27 Mayıs 1866'da yayınlanan bir fermanla veraset usulü değiştirildi; hidivliğin ailenin en büyüğüne değil; babadan oğula geçmesi kabul edildi. Hidiv İsmail Paşa, buna karşılık kardeşi Mustafa Fazıl Paşa'ya 4,5 milyon İngiliz Sterlini nakdi tazminat ödedi..
Paris'teki Faaliyetleri ve Jön Türkler
Sürgün edilmesinden ve Mısır'daki veraset hakkını yitirmesinden ötürü intikam duygusuyla dolan Mustafa Fazıl Paşa, hükümete karşı şiddetli bir mücadele kararı aldı ve İstanbuldaki Yeni Osmanlılar Cemiyeti ile temas kurdu. Yeni Osmanlılar, İstanbulda hükümete muhalif bir gizli örgüttü.
Mustafa Fazıl Paşa, Paristen Sultan Abdülazize bir mektup yazdı. Padişahların saraylarına en zor giren şey doğruluktur ibaresiyle başlayan, 18 sayfalık mektup, Paşaya göre Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu durumu ve yapılması gereken reformları açıklıyor ve laik bir idare kurulması öneriliyordu. Paşanın mektubu 7 Mart 1867de La Liberte gazetesinde yayımladı; daha sonra İstanbulda tercüme edilip kitapçık halinde çoğaltılarak dağıtıldı; birçok Avrupa gazetesinde yer aldı ve büyük yankı uyandırdı. İlk defa bu mektupta Jön Türkler ifadesi kullanılmıştı ve Fazıl Paşa, kendisinin bu grubun başkanı olduğunu ifade etmişti.
Paşa, Nisan 1867de özel temsilcisi Sakakini Efendiyi İstanbula gönderip Yeni Osmanlılar Cemiyeti üyelerini Osmanlı Devletine karşı faaliyetler için Avrupaya davet etti. Onlara maaş tahsis etti ve bir gazete çıkarmaları için fon sağladı. Kastamonuda sürgünde bulunan Ali Suavi, Erzuruma sürgün kararı çıkmış olan Namık Kemal, Kıbrısa sürgün kararı çıkan Ziya Paşa davetine uyarak ülkeden kaçtılar 30 Mayıs 1867de Parise ulaştılar. Ayrıca Kani Paşazade Rıfat, Agah Efendi, Şinasi, Sağır Ahmet Beyzade Mehmet, Nuri Beyler Fazıl Paşanın himayesindeki Jön Türkler arasında yer aldı. Sağlanan fon ile ilk önce Muhbir, ardından Hürriyet, Ulum, Fecr gibi gazeteler yayımlandı.
İstanbul'a dönüşü
Padişah Abdülazizin Haziran 1867de başlayan Avrupa seyahati üzerine Jön Türkler, Fransız hükümetinin baskısıyla ülkeden ayrılmış; bir kısmı Londraya giderek Muhbir Gazetesini Ali Suavi yönetiminde Muhbir, doğru söylemenin yasak olmadığı bir memleket bulur, yine çıkar sloganıyla 31 Ağustos 1867de yayımlamaya başlamışlardı. Fazıl Paşa ise padişahı Haziran 1867de Toulon limanında karşıladı, ona kendisini affettirip İstanbula dönmesi için izin verilmesini sağladı. Eylül 1867de İstanbula doğru yola çıktı. 1869da ikinci kez Mecalis-i Aliyede görevlendirildi; 1870'te ikinci kez Maliye Nazırı oldu. Hükumette görevler almasına karşın Avrupadaki Jön Türkleri desteklemeye devam etti.
1874te sadrazamlığa getirilen Hüseyin Avni Paşa ile anlaşmazlığa düşen Mustafa Fazıl Paşa, siyasi yaşamdan çekildi. 1875 yılında Beyazıttaki konağında hayatını kaybetti. Vasiyeti üzerine Eyüpte, Mihrişah Valide Sultan İmareti bahçesine defnedildi.
Bilim ve müziğe destekleri
1863 yılında Naima Tarihini altı cilt halinde bastırması, Şinasi'nin ölümünden sonra (1871) Tasvir-i Efkar matbaasını satın alıp Namık Kemal ve Ebüzziya Tevfike hediye etmesi, Klasik Türk müziğinin son büyük temsilcisi Zekai Dede Efendiye yaşamı boyunca destek olması Mustafa Fazıl Paşanın bilim ve müzik alanında sağladığı desteklerdendir.