İsrail ekonomisi

{{Ekonomi bilgi kutusu
|ülke = İsrail
|resim = PikiWiki Israel 15638 Azrieli Towers in Tel Aviv. JPG
|resim_büyüklüğü =
|altyazı = Azrieli Merkezi, Ramat Gan, Tel Aviv
|para birimi = Yeni İsrail şekeli
|yıl = takvim yılı
|derece = 30. (nominal) / 33. (SAGP)
|örgütler = OECD, DTÖ
|GSYİH = 446,5 milyar $ (Nominal 2021) <ref name="statista.com">
İsrail ekonomisi, teknolojik açıdan oldukça gelişmiş olan bir market ekonomisidir. İleri teknoloji ve hizmet sektörleri oldukça hızlı bir şekilde gelişmektedir. 2021 yılı itibarıyla İsrail, dünyanın 30. en büyük ekonomiye sahiptir. Birleşmiş Milletler İnsani Gelişmişlik Endeksine göre İsrail, 187 dünya milleti arasında 17. sıradadır ve Çok Gelişmiş ülkeler kategorisi altındadır. En büyük endüstriyel sektörleri arasında metal üretimi, elektronik ve biyomedikal ekipman üretimi vardır. İsraildeki elmas endüstrisi dünyadaki elmas kesme ve parlatma konusundaki birkaç merkezden biridir. Doğal kaynaklarda nispeten fakir olan İsrail, petrol, kömür, yiyecek, kesilmemiş elmas ve üretim hammaddelerini ithal eder. İsrail yazılım ve telekomünikasyon alanında bir dünya lideridir. Takma ismi Silikon Vadi olan güçlü endüstri tarafından desteklenen İsrail, ileri teknoloji endüstrileri Kaliforniyadakinden sonra ikinci büyük öneme sahip girişimdir. İsrail ayrıca 2010 yılındaki 3,45 milyon yabancı turist ziyaretiyle dünya turizminde de iyi bir yerdedir. Eylül 2010da İsrail OECDye katılması için davet edildi. İsrail, Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa Serbest Ticaret Birliği, Türkiye, Meksika, Kanada, Ürdün ve Mısır ile serbest ticaret anlaşmaları imzaladı. 18 Aralık 2007de Mercosur Ticaret Bloğu ile imzaladığı anlaşmayla bu anlaşmayı imzalayan İlk Latin Amerika ülkesi olmayan ülke oldu.
Tarihi
Yahudi Rus mühendis Moshe Novomeysky tarafından 1911de Ölü Denizde yapılan ilk araştırmalar 1930da sonradan ismi Ölü Deniz Çalışmaları olarak değiştirilen Filistin Potash şirketinin kurulmasını sağladı. 1923'te, Pinhas Rutenberge yüksek elektrik üretimi ve dağıtımı için özel bir anlaşmayla imtiyaz verildi. O da önce Paletsine elektrik Şirketini kurdu, sonra İsrail Elektrik Kurumunu kurdu. İsrailde 1937de 86 tane 1500 kişiyi istihdam eden dokuma ve iplik eğirme fabrikası vardı. Sermaye ve teknik uzmanlık Avrupadaki Yahudiler tarafından sağlandı. İsrail tekstil endüstrisinin giderek ikonu olan Kirvat Atada kurulan Ata Tekstil 1934'te kuruldu. Endüstri, Avrupadaki yerel üretimcilerin savaş komisyon kesintileri yüzünden desteği kesmesiyle, ikinci dünya savaşı boyunca aşağı doğru sürüklendi. 1943e kadar fabrikaların sayısı 5630 kişilik istihdamla 250ye yükseldi ve orta çıkan üretim 10 katına yükseldi.
Ülkenin Kurulmasından Sonra
Devletin kurulmasından sonra, İsrail büyük bir krizle yüzleşti. 1948 Arap İsrail savaşının yaralarını sarmakla kalmayıp, Avrupadan ve Arap dünyasından binlerce yahudi sığınmacıya da sahip çıkmak zorunda kaldı. İsrail ekonomik olarak 1949dan 1959a kadar dar bir boğazdan geçti ve bu da kemer sıkma politikası izlemesine sebep oldu. İşsizlik çok yüksekti ve yabancı para rezervi ise çok azdı.1952de İsrail ve Batı Almanya Holokost boyunca zulme uğraya yahudiler için İsraile ödeme yapması ve Naziler tarafından çalınan yahudi mallarının telafisi için bir anlaşma imzaladı. 14 yıl boyunca Batı Almanya İsraile 3 milyon Mark ödeme yaptı. Tazminatlar 1956 da İsrail gelirinin yüzde 87sini kapsamasıyla gelirlerde belirleyici bir rol oynadı.
1950de İsrail hükumeti Kanadalı ve Amerikalı yahudilerin satın almaları için bono satışına başladı ve sonuçlar 52 milyon doları aştı. Buna ek olarak birçok Amerikalı yahudi İsraile 1956da 100 milyon doları aşan özel bağışlarda bulundular.1957de bono satışları İsrailin özel kalkınma bütçesinin yüzde 35i kadarını oluşturdu. Bu kaynaklar, daha sonra İsraili ekonomik olarak kendi kendine yeten bir ülkeye dönüştüren endüstriyel ve tarımsal alanlardaki projelere yatırıldı.
İsrail Ülkesi kurulduktan sonra aralarında Lachish, Aşkelon, Negev ve Galileenin bulunduğu kalkınma için planlanan endüstri alanlarına öncelik verildi. İsrailin tekstil alanında büyümesi kar edilebilir tarımsal koldaki pamuk üretimin geliştirilmesinin sonucu olarak ortaya çıktı. 60ların sonuna kadar tekstil İsrailin en büyük endüstri kollarından biriydi. Tekstil endüstriyel ihracın yüzde 12sini oluştururken, elmas parlatma endüstrisi ihracından sonra ikinciydi. 1990larda ucuz Doğu Asya işçiliği sektörün kar payını düşürdü. Birçok iş, 400 İsrail Arap dikiş mağazasına taşeronluk verilerek yaptırıldı. Bunlar kapatıldığı için, aralarında Delta, Polgat, Agreman ve Kitanın da bulunduğu İsrail firmaları kendi dikiş işlerini Ürdün ve Mısırda yaptılar. 2000lerin başında, Sears, Raulp Lauren, Calvin Klein ve Dona Karan, Marks and Spencer, The Gap, Victorias Secret, Walmart gibi firmalara üretimini gerçekleştiren İsrailin ihracatı yılda 370 milyon dolara yükseldi.
Kuruluşundan 20 yıl sonra, İsrailin gelişime önem vermesi, ekonominin büyüme oranlarını etkiledi ve yıllık 10% un üzerine çıkmasını sağladı. 1973 Yom Kippur Savaşı sonrasındaki yıllar, ekonomik olarak oldukça kötüydü. Büyüme durdu ve enflasyon arttı. 1984 yılına doğru, ekonomik durum, enflasyon oranının 450% ye vardığı bir duruma geldi. Buna rağmen, 1985 yılında yürürlüğe giren ekonomik düzenleme planı ve sonrasında market ekonomisine dayalı yapısal reformlar and the subsequent introduction of market-oriented structural reforms ekonomide düzelmeyi sağladı ve 1990lı yıllardaki hızlı büyümeyi sağladı. Bu değişim, aynı ekonomik krizleri yaşayan diğer ülkeler için büyük bir örnek teşkil etti.
İsrail ekonomisindeki, 1990lü yılların başında başlayan değişime katkı sağlayan iki önemli gelişme oldu. İlki, Çoğunun SSCB ülkelerinden gelen Yahudi göçmenlerdi. Göçler, bir milyon üzerinde, oldukça eğitimli bir nüfus getirdi. İkinci gelişme ise, 1991 Ekiminde Madrid Konferansıyla başlayan barış süreci oldu. Bu sürecin sonunda İsrail ve Ürdün 1994 yılında bir barış anlaşması imzaladı.
Geçen on yılda, İsraile olan yabancı yatırım arttı. 2006 yılında, İsrail Sanayi Birliğine göre İsraile yapılan yabancı yatırım 13 milyar dolardı Financial Timesa, Bombalar düşüyor, fakat İsrailin ekonomisi büyüyor dedi.
İsrail ekonomisi 2000 sonlarına doğru başlayan ekonomik buhranda sarsılmadı. Bunun birçok nedeni vardı. Bunlardan biri İsrailin bir borç alan değil, borç veren ülke olmasıdır. Ayrıca İsrail Bankası genel olarak muhafazakar makro-ekonomik politikalar yürütmekte.
OECD Üyeliği
Mayıs 2007de İsrail, OECD için kabul konuşmalarına davet edildi. Mayıs 2012da OECD oy birliğiyle İsraile daveti onayladı. İsrail, 7 Eylül 2010 yılında tam üye oldu. OECD, İsrailin bilimsel ve teknolojik gelişimini övgüyle karşıladı.
Zorluklar
İsrail ekonomisi için geleceğe dönük büyük problemler arasında, artan, Ultra-Ortodoks Yahudiler var. Bu kişiler diğer kişilere göre oldukça çalışmaktan uzaklar ve bu, gelecek için çalışan nüfusun az olup, devlete olan ihtiyacın fazla olması olasılığını ortaya koyuyor. İsrail Bankası yöneticisi, Stanley Fischer, artan Ultra-Ortodoks Yahudilerin, İsrail ekonomisine zarar verdiğini belirtti.
İan Fursmanın yayınladığı verilere göre, fakir nüfusun 60% ını Haredi Yahudiler ve İsrailli Araplar oluşturuyor ve bu gruplar İsrail nüfusunun 25-28% ini temsil ediyor.
Sektörler
Ülkenin gayri safi yurt içi hasılasının 2.8% i tarımdan gelir. 2.7 milyonluk iş gücünün 2.6% sı tarımsal üretimde, 6.3%ü tarım hizmetinde çalışmaktadır. İsrail tahıl üretiminin büyük bir kısmını (Lokal tüketimin aşağı yukarı 80% i ) ithal etse de, diğer tarım ürünleri ve yiyecek üretiminde kendi kendine yetmektedir. Yüzyıllar boyunca, İsraildeki çiftçiler, birçok turunçgil çeşidi yetiştirdi. Turunçgiller İsrailin en önemli tarımsal ihracatıdır. Buna ek olarak, İsrail dünyanın lider sera ürünleri ihracatçısıdır.
Finans Sektörü
İsrailin risk-sermayesi endüstrisi, 1990lu yılların başından itibaren, hızlıca gelişti ve 14ü uluslararası firmaların İsrail branşları olmak üzere, 70 aktif risk kapital fonuna sahip. İsrailin güçlü risk sermayesi endüstrisi ve iş geliştirme endüstrisi, ileri teknoloji sektörünün patlamasında yardımcı oldu. 2008 yılında risk sermaye yatırımı 19% ında artarak 1.9 milyar dolara ulaştı.
Teknoloji Sektörü
İsrailde Teknoloji
Bilim ve teknoloji, İsrailin en gelişmiş sektörleridir. İsrailin teknoloji ve bilime dair yaptığı araştırmaların yüzdesi, araştırmalar için harcanan miktar ve brüt yurt içi imalatla alakalı büyümede dünyanın en iyileri arasındadır. Bilimsel yayımlar nüfusa göre hesaplandığında İsrail, bilimle alakalı bu yayımlarda dünyada dördüncüdür. İsrailin tüm dünyada bilimle ilgili yayımladığı makale sayısı dünya nüfusu ortalamasının hemen hemen on katıdır.
İsrailli bilim adamları tarım, bilgisayar bilimleri, elektronik, genetik, tıp, optik, güneş enerjisi ve birçok mühendislik alanının gelişimine katkıda bulunmuşlardır. İsrail ileri teknoloji endüstrisine ve teknolojiyle en içli dışlı nüfusuna ev sahipliği yapmaktadır. 1998de Tel Aviv Newsweek dergisi tarafında teknolojik olarak en etkileyici 10 şehirden biri olarak isimlendirilmiştir.
Enerji
2009 verilerine göre, İsrail enerji ihtiyacını karşılamak amacıyla ithal enerji ürünlerine toplam yurt içi üretimin yüzde beşini harcamaktadır. Elektrik üretimi ithal kömürle sağlanırken, ulaşım sektörü temel olarak gaz ve mazota bağlıdır. Ülke çok az miktara petrol rezervine sahip ama yıllarca süren başarısız keşfin ardından bol miktarda bulunan yerel doğal gaz kaynaklarına sahiptir.
Dogal gaz
2000li yılların başlarına kadar İsraildeki doğal gaz kullanımı minimum düzeydeydi. 90lı yılların sonunda İsrail hükumeti çevresel faktörler, masraf, kaynaklar ve çeşitli nedenlerden ötürü doğalgaz kullanımını destekleme kararı aldı. Ama o zaman, yerel doğalgaz kaynakları yoktu. Beklenti Mısırdan boru hattıyla dışarıdan gelen doğalgazla sağlanmasıydı ama bu girişim başarısız oldu. Bunun üzerine İsrail Elektrik İdaresinin doğalgaz dağıtım şebekesi ve sıvılaştırılmış doğalgaz aktarımı için bir terminal inşa etmesi kararlaştırıldı. O sırada İsrailde az miktarlarda doğalgaz çıkarılmaya başlandı, on yıl sonra ise İsrail Deniz sahasının derinlerinde bol miktarda doğalgaz bulundu. Bu keşif İsrail endüstrisini ve ekonomisini olumlu yönde etkiledi.
Elektrik
2010 yılına kadar bir devlet kurumu olan İsrail Elektrik Kurumu İsrailde kullanılan neredeyse bütün elektriği üretmiştir. İsrail Elektrik Kurumu tümünü fosil yakıtlardan ürettiği 11.690 MWlık bir kapasiteye sahiptir. Kurum 2010da 52.037 GWh elektrik satışı yapmıştır. Elektrik sektöründe rekabet yaratmak için İsrail hükumeti 11 bölgede 3640 MW elektrik üretimi yapmak isteyen şirketlerin tekliflerini desteklemektedir.
Güneş Enerjisi
İsraildeki güneş enerjisi endüstrisinin başlangıcı ülkenin kurulduğu zamana kadar uzanmaktadır. 1950lerde Levi Yissar yeni kurulan ülkedeki enerji kıtlığı sebebiyle güneş enerjisi su ısıtıcısını geliştirmiştir. (61) 1967 yılına kadar her 20 evden birinde su güneş enerjisiyle ısıtıldı ve 50000 güneş enerji sistemi satıldı. 1970'lerdeki petrol kriziyle, İsrail güneş enerjisi endüstrisinin babası Harry Zvi Tabor şu anda ülkenin yüzde doksanında kullanılan güneş enerjisi sistemini geliştirdi.
Endüstri Sektörü
İsrail dünya ihracat pazarındaki birçok ürünüyle iyi gelişme göstermiş bir kimya endüstrisine sahiptir. Kimyasal tesislerin birçoğu Ramat Hovavi, Hayfa Körfezi ve Ölü Deniz bölgesinde yer almaktadır. Sadomdaki Ölü Deniz Çalışmaları potasyum hidrat ürünlerinin üretiminde ve sağlanmasında dünyanın dördüncüsüdür. Ülkenin en büyük işverenlerinden biri de uçak ve savunma ürünleri üreten İsrail Uzay Endüstrisidir. Bir başka büyük işveren ise dünyanın en büyük ilaç üreticilerinden Teva Eczacılık Endüstrisidir.
Dış Ticaret
2006 için, İsrail ticareti yüzde 11 büyüyerek 29 milyar dolara yükseldi, ileri teknoloji sektörü 14 milyar olarak hesaplandı ve bir önceki yıla göre yüzde 20 arttı.
ABD İsrailin en büyük ticaret ortağıdır, karşılıklı ticaret 1997de 12.7 milyar dolar iken 2010da 24.5 milyar dolara yükseldi. ABDnin İsraile ihraç ettiği ürünler içerisinde bilgisayarlar, uçak parçaları, savunma ekipmanları, buğday ve otomobiller bulunmaktadır. İsrail ise ABDye kesilmiş elmas, mücevherat, yazıcılar ve telekomünikasyon ekipmanları ihraç etmektedir. İki ülke 1985 yılında gelecekteki on yıl içinde ihraç edilen birçok mal üzerindeki gümrük vergilerini bitirmek için serbest ticaret anlaşması imzaladı.
Bölgesel olarak Avrupa birliği İsrailin ihracat yaptıkları arasında başı çekmektedir. Ekim 2011 ve Ocak 2012 arasındaki 4 ayda İsrail toplam ihracatının yüzde otuz beşi olan 5 milyar dolarlık ihracat yapmıştır. Aynı dönemde uzak doğuya yapılan ihracat ise 3.1 milyar dolara ulaşmıştır. İsrail 2007 yılında dünyada yüzde 10 ile savunma ekipmanlarındaki ihracatıyla en büyükler arasındadır. 2010 yılında Stockholm Uluslararası Barış Araştırma Enstitüsü ündeksindeki cephane silah üretimi yapan 100 şirket içinde 3 tane de İsrail şirketi bulunmaktadır, bunlar: Elbit Sistemleri, İsrail Hava ve Uzay Endüstrileri ve RAFAELdi.