Yahya Naci Efendi

Bulgarzade Yahya Naci Efendi (ö. 10 Temmuz 1824), Osmanlı tercüman.
1821'de ilk Müslüman Divan-ı Hümayun tercümanı olarak görevlendirilmiş; seçilmiş memurlara Fransızca ve Rumca öğreterek Tercüme Odasını kurmuştur.
Tanınmış Osmanlı devlet adamı Ahmet Vefik Paşa'nın dedesidir.
Yaşamı
Yahya Naci Efendi'nin ne zaman ve nerede doğduğu, ailesi, gençliği ve öğrenimi hakkında bilgi yoktur. Kaynakların çoğunda Rum asıllı olduğu, sonradan Müslümanlığı kabul ettiği; kimlerinde Rum ve Yahudi olduğu kimilerinde ise Rum, Yahudi ve Bulgar asıllı olduğu belirtilirken kimi kaynaklarda özbeöz Türk olduğu ifade edilir..
1809'da yayımlanan Risale-i Hikmet-i Tabiiye adlı eserinin ön sözünde belirtildiğine göre Avrupada fen bilimleri ve kuramsal bilimler öğrenimi aldı.
1804'ten itibaren Mühendishane'de Fransızca ve fen dersleri verdi; bu okulda okutulacak dersler için Fransızca ders kitaplarından çeviriler ve derlemeler yaptı. Mathurin Jacques Brissonun Fransız okullarında okutulan Traité Elémentarie de Physique adlı kitabının elektrik ile ilgili bölümüne dayanan Risale-i Seyyale-i Berkiyye (1812) adlı risalesi, Türkiyede kullanılan bilim dilinin oluşum tarihi bakımından önemlidir. Çünkü Yahya Naci, bu risalede Avrupada doğup gelişen elektrik araştırmalarında kullanılan terimler için Osmanlıca karşılıklar türetmiştir
1821'de ilk Müslüman Divan-ı Hümayun tercümanı olarak görevlendirildi. Onun bu göreve getirilmesi ile Büyük Rüm Tercümanlar Çağı diye anılan devir kapandı; hiçbir Rum divan tercümanı olarak görev yapamadı. Devletin tercüman ihtiyacını karşılamak üzere Yahya Naci Efendinin seçilen memurlara ders vermeye başlaması ile Tercüme Odasının temelini atıldı.
Yahya Naci Efendi, 10 Temmuz 1824'te hayatını kaybetti.
Hasenatullah adında bir kızı (ünlü şair Abdülhak Hamit Tarhan'ın babaannesi), Ruhiddin Efendi (ünlü Osmanlı devlet adamı Ahmet Vefik Paşa'nın babası) adında bir oğlu vardı.
Divan Tercümanlığına getirilişi hakkında
Divan tercümanlığı görevi, Osmanlı İmparatorluğunun yükselme döneminde Yahudiler tarafından yürütülürken gerileme döneminde Fenerli Rumlara geçmişti. 1821 yılındaki Yunan İsyanı sırasında isyancılarla işbirliği yaptığı ortaya çıkarılan Divan-ı Hümayun tercümanı Kostaki Morozi'nin idam edilmesinden sonra Osmanlı Devleti, devlet hizmetinde Rumların kullanılmamasına karar verdi. Fransızca bilgisi çok iyi düzeyde olan Osmanlı alimi Şanizade Ataullah Efendinin Divan-ı Hümayun Tercümanlığına getirilmesi düşünüldüyse de ulemadan olması nedeniyle bu göreve atanmadı. Mühendishane-i Hümayun hocası Yahya Naci Efendi, oğlu Ruhiddin Efendi ile birlikte Rumca ve Fransızca kağıtların tercümesi ile görevlendirildiler, ancak diplomatik yazışma diline hakim olmadıkları için kısa süren bu deneme başarılı olmadı. Bunun üzerine Yahya Naci Efendi divan ve kethüda kalemlerinden seçilen memurlara Fransızca ve Rumca dersler vermekle görevlendirildi. Onun ders vermeye başladığı 23 Nisan 1821 tarihi, Tercüme Odasının kuruluş günü kabul edilir.
Kostaki'nin idamından sonra boşta kalan tercümanlık görevine ise tarafsız Rumlardan İstavraki vekalten getirilmişti. Bir yıl sonra Rum isyanının genel havası nedeniyle İstavraki görevden alınıp Bolu'ya sürüldü ve yerine Yahya Naci Efendi atandı.