Na-Dene dilleri

Na-Dene dilleri, Kuzey Amerika'da Na-Dene Kızılderilileri tarafından, ABD (Alaska, Washington, Oregon, Kaliforniya, Utah, Kolorado, Arizona, New Mexico, Oklahoma, Teksas), Kanada (Yukon, Kuzeybatı Toprakları, Nunavut, Britanya Kolombiyası, Alberta, Saskatchewan, Manitoba) ve ufak bir kısmı da Meksikada konuşulan diller ailesidir.
Asya kökenli olduğu 2008 yılında Edward Vajda başta olmak üzere uzmanlarınca teyid edilen tek Kızılderili dilleri budur. Daha önce bu grupta yer alan Haydaca, şimdi grup dışında izole bir dil olarak sınıflandırılmaktadır. Kalan diller (Tlingitçe, Eyakça, Atabask dilleri) Sibirya'daki Yenisey dilleri ile birlikte Denesey (Dene-Yenisey) adı altında yeni bir grup oluşturur. Türkiye'de en çok tanınan ve Kızılderili dendiğinde ilk akla gelen Apaçilerin dili bu gruptandır. Na-Dene adının kaynağı halk anlamına gelen Tlingitçe na ile Atabask dillerindeki dene sözleridir.
Sınıflandırma
Na-Dene dilleri [İngilizce Na-Dene languages, Athabaskan-Eyak-Tlingit; Rusça -, -- ]
Tlingitçe [kendilerince Lingít Yoo X̲'atángi; İngilizce Tlingit; Rusça, , ]. ABD (Alaska: Yakutat'tan Dixon Entrance'a kadar) ve Kanada'da (Britanya Kolombiyası, Yukon) konuşulur. Bu dildeki Rusça alıntılar, Alaska'nın Rus döneminden kalmadır.
Kuzey Tlingitçesi [İngilizce Northern Tlingit]
Büyük Kuzey Tlingitçesi [İngilizce Greater Northern Tlingit, Northern Tlingit (sensu stricto)]
Uzak Kuzey Tlingitçesi [İngilizce Far Northern Tlingit, Gulf Coast Tlingit]. Haines, Yakutat ve Hoona yörelerinde konuşulur.
İçbölge Tlingitçesi [İngilizce Interior Tlingit, Inland Tlingit]. Kanada'da (Britanya Kolombiyası ile Yukon) konuşulur. Dakh-Ka Tlingit Nation adı altında konfederatif kabile birliği oluştururlar.
Atlin Tlingitleri [kendilerince Áa Tlein Kwáan, Tʼaaḵu Ḵwáan]. Britanya Kolombiyası bölgesindeki Atlin gölü civarında yaşarlar. Günümüzde Taku River Tlingit First Nation adı altında idari birlik oluştururlar.
Teslin Tlingitleri [kendilerince Deisleen Kwáan]. Yukon bölgesindeki Teslin gölü civarında yaşarlar. Günümüzde Teslin Tlingit Council adı altında idari birlik oluştururlar.
Carcross Tlingitleri. Yukon bölgesindeki Carcross yöresinde Tagiş Atabaskları ile birlikte Carcross/Tagish First Nation adı altında idari birlik oluştururlar.
Güney Tlingitçesi [İngilizce Southern Tlingit]
Asıl Güney Tlingitçesi [İngilizce Transitional Southern Tlingit]. Kake (Khéixh' ), Wrangell (Khaachxhana. áak'w) ve Petersburg (Gántiyaakw Séedi) yörelerinde konuşulur.
Sanya-Henya Tlingitçesi [İngilizce Sanya-Henya Tlingit, Sanya-Henya Southern Tlingit]. Ketchikan'dan Klawock'a kadar olan bölgede konuşulur.
Tongass Tlingitçesi [İngilizce Tongass Tlingit]. Cape Fox yöresinde konuşulur. Yok olmak üzeredir. Bir iki konuşanı kalmıştır.
Eyak-Atabask dilleri [İngilizce Athabaskan-Eyak languages; Rusça - ]
Eyakça [kendilerince Iyaq; İngilizce Eyak; Rusça ]. Alaska'nın Pasifik kıyılarında Eskimo dillerinden Batı Supikçesi (Chugach Alutiiq) ile Tlingit dil sahası arasında kalan bölgede konuşulmuş ve son konuşanı Marie Smith Jones'un 21 Ocak 2008'de ölmesiyle de yok olmuştur.
Atabask dilleri [İngilizce Athabaskan, Athabascan, Athapaskan, Athapascan languages; Rusça ]. Dene dilleri olarak da bilinir.
Kuzey Atabask dilleri [İngilizce Northern Athabaskan; Rusça ]
Güney Alaska Atabask dilleri [İngilizce Southern Alaskan subgroup, Tanaina-Ahtna]
Ahtnaca [kendilerince Atnahwtaene; İngilizce Ahtna, Ahtena, Atna, Copper River]. Alaska'da konuşulur. Bu dildeki Rusça alıntılar, Alaska'nın Rus döneminden kalmadır.
Aşağı Ahtnaca [kendilerince Atnahwtaene; İngilizce Lower Ahtna]. Chitina ve kısmen Copper Center yöresinde Chitina/Taral band ile Tonsina/Klutina band kabilelerince konuşulur.
Merkezi Ahtnaca [kendilerince Atnahwtaene; İngilizce Central Ahtna, Middle Ahtna]. Copper Center, Tazlina, Glennallen, Gulkona ve Gakona yörelerinde Gulkona/Gakona band kabilesince konuşulur.
Batı Ahtnacası [kendilerince Tsaay Hwtaene; İngilizce Western Ahtna]. Cantwell yöresinde Tyone/Mendeltna band ile Cantwell/Denali band kabilelerince konuşulur.
Yukarı Ahtnaca [kendilerince Tatlahwtaene; İngilizce Upper Ahtna]. Mentasta yöresinde Sanford River/Chistochina band, Slana/Batzulnetas band ile Mentasta band kabilelerince konuşulur.
Denağinaca [kendilerince Denaina Qenaga; İngilizce Denaina, Tanaina]. Alaska'da konuşulur. Bu dildeki Rusça alıntılar, Alaska'nın Rus döneminden kalmadır. Ruslaşmanın en yoğun olduğu Kızılderililerdir.
Yukarı Denağinaca [İngilizce Upper Inlet dialect]. Eklutna, Knik, Susitna ve Tyonek yörelerinde konuşulur.
Aşağı Denağinaca [kendilerince Kahtnuhtana Qenaga; İngilizce Outer Inlet dialect, Kenaitze]. Kenai, Kustatan ve Seldovia yörelerinde konuşulur.
İliamna Denağinacası [İngilizce Iliamna dialect]. Pedro Bay, Old Iliamna ve Lake Iliamna yörelerinde konuşulur.
İçbölge Denağinacası [İngilizce Inland dialect]. Nondalton ve Lime Village yörelerinde konuşulur.
Orta Alaska-Yukon Atabask dilleri [İngilizce Central AlaskaYukon subgroup]
Değinak-Koyukon dilleri [İngilizce Koyukon-Ingalik or Ingalik-Koyukon]
Değinakça [kendilerince Deg Xinag (dil), Deg Hitʼan (halk); İngilizce Deg Xinag, Deg Hitʼan, Kaiyuhkhotana, Ingalik]. Alaska'da Yukon-Koyukuk Census Area bölgesinin Shageluk ile Anvik yörelerinde konuşulur. Eskiden Eskimo Yupik komşularının verdiği İngalik adıyla anılırlardı.
Koyukon-Holikaçuk dilleri [İngilizce Koyukon-Holikachuk]
Holikaçukça [kendilerince Doogh Hit'an (halk); İngilizce Holikachuk, Innoko]. Alaska'da Dishkaket yöresinde 180 kişilik nüfustan ancak 5 tanesi dili konuşabiliyor.
Koyukonca [kendilerince Denaakkʼe (dil), Tenʼa (halk); İngilizce Koyukon, Unakhotana]. Alaska'da Koyukuk ile Yukon ırmakları yakınlarında konuşulur.
Aşağı Koyukonca [İngilizce Lower Koyukon]. Kaltag ve Nulato yörelerinde konuşulur.
Merkezi Koyukonca [İngilizce Central Koyukon]. Koyukuk, Huslia, Hughes, Allakaket, Galena ve Ruby yörelerinde konuşulur.
Yukarı Koyukonca [İngilizce Upper Koyukon]. Rampart, Stevens Village ve Manley Hot Springs yörelerinde konuşulur.
Tanana-Tuçon dilleri [İngilizce Tanana-Tutchone]
Tanana-Kuskokvim dilleri [İngilizce Tanana-Upper Kuskokwim]
Kuskokvimce [kendilerince Dinakʼi; İngilizce Upper Kuskokwim, Kolchan, Goltsan, Tundra Kolosh, McGrath Ingalik].
Tanana dilleri [İngilizce Tanana]
Aşağı Tananaca [kendilerince Menhti Kenaga; İngilizce Lower Tanana, Tanana, Minto]. Alaska'da konuşulur.
Minto-Nenana şivesi [İngilizce Minto Flats-Nenana River dialect]
Chena şivesi [İngilizce Chena River dialect]
Salcha şivesi [İngilizce Salcha River dialect]
Tanakrosça [kendilerince Neeʼaanděg; İngilizce Tanacross]. Alaska'da konuşulur
Mansfield-Kechumstuk şivesi [İngilizce Mansfield-Kechumstuk dialect]. Konuşanı 32 kişidir.
Healy gölü şivesi [İngilizce Healy Lake dialect]. Konuşanı 3 kişidir.
Yukarı Tananaca [kendilerince Neeʼaaneegn; İngilizce Upper Tanana, Nabesna]. Alaska'da ve Kanada'nın Yukon bölgesinde konuşulur. Kanada'da White River First Nations adıyla idari birlik oluştururlar.
Tuçon dilleri [İngilizce Tutchone, Tuchone, Tutchonekutchin]. Kanada'da Yukon bölgesinde konuşulur.
Kuzey Tuçoncası [İngilizce Northern Tutchone]. Mayo, Pelly Crossing ve Carmacks yörelerinde konuşulur. Selkirk First Nation, Little Salmon Carmacks First Nation ve Na-Cho Nya'k Dun First Nation adlarıyla idari birlik oluştururlar.
Güney Tuçoncası [İngilizce Southern Tutchone]. Kwanlin Dun First Nation, Champagne Aishihik First Nation, Taan Kwach'an Council ve Kluane Tribal Council adlarıyla idari birlik oluştururlar.
Han-Guçin dilleri [İngilizce Gwichin-Hän]
Guçince [İngilizce Gwichin, Kutchin]. Alaska ve Kanada'da Kuzeybatı Toprakları ile Yukon bölgelerinde konuşulur.
Neetsʼaii Gwichin. Alaska'da Arctic Village yöresinde yaşarlar.
Dendu Gwichin. Alaska'da Birch Creek yöresinde yaşarlar.
Draanjik Gwichin. Alaska'da Chalkyitinsk yöresinde yaşarlar.
Danzhit Hanlaik Gwichin. Alaska'da Circle yöresinde yaşarlar.
Gwichyaa Gwichin. Alaska'da Fort Yukon yöresinde yaşarlar.
Vuntut Gwichin. Kanada'da Yukon bölgesinin Old Crow yöresinde yaşarlar.
Teetlit Gwichin. Kanada'da Kuzeybatı Toprakları bölgesinin Fort McPherson yöresinde yaşarlar.
Gwichya Gwichin. Kanada'da Kuzeybatı Toprakları bölgesinin Arctic red River yöresinde yaşarlar.
Edhiitat Gwichin. Kanada'da Kuzeybatı Toprakları bölgesinin Aklavik yöresinde yaşarlar.
Nihtat Gwichin. Kanada'da Kuzeybatı Toprakları bölgesinin İnuvik yöresinde yaşarlar.
Hanca [İngilizce Hän]
Alaska Hancası [kendilerince Hän Hwëchin; İngilizce Eagle dialect]. Alaska'da Eagle yöresinde konuşulur.
Kanada Hancası [kendilerince Trondëk Hwëchin; İngilizce Dawson dialect, Mooseheide dialect]. Kanada'da Dawson yöresinde konuşulur.
Kuzeybatı Kanada Atabask dilleri [İngilizce Northwestern Canada subgroup]
Tahltan-Kaska dilleri [İngilizce Tahltan-Kaska, Tahltan-Tagish-Kaska, Central Cordillera]
Tagişçe [kendilerince Tāgish; İngilizce Tagish]. Konuşanı 2 kişidir. Tagişler, Yukon bölgesindeki Carcross yöresinde Tlingitler ile birlikte Carcross/Tagish First Nation adı altında idari birlik oluştururlar.
Tahltanca [İngilizce Tahltan, Nahanni]. Kanada'da Britanya Kolombiyası bölgesinde Telegraph Creek, Dease Lake ve İskut yörelerinde 35 kişi tarafından konuşulur.
Kaskaca [kendilerince Dene Kéh, Dene Zágé; İngilizce Kaska, Nahanni, Eastern Nahane]. Kanada'da Yukon bölgesinde Liard First Nation ve Ross River-Dena Council adları altında idari birlik oluştururlar.
Liard şivesi [İngilizce Liard dialect]
Pelly Banks şivesi [İngilizce Pelly Banks dialect]
Ross River şivesi [İngilizce Ross River dialect]
Daneza-Sekani dilleri [İngilizce Beaver-Sekani, Southeastern Cordillera]
Danezaca [kendilerince Dane-ẕaa Ẕáágé ᑕᓀᖚ; İngilizce Dunneza, Beaver]. Kanada'da Britanya kolombiyası bölgesinde konuşulur.
Sekanice [kendilerince Tsekʼehne; İngilizce Sekani]. Kanada'da Britanya kolombiyası bölgesinde konuşulur. Carrier Sekani Tribal Council adı altında idari birlik oluştururlar.
Sustutenne
Saschojan
Tsay Keh Dene
McLeod Lake Dene
Kwada Hi (Fort Ware) Slavey dilleri [İngilizce Slavey, Slave, Slavi, Slavey-Hare or Hare-Slavey, Mackenzian]. İngilizce adları köle (slave) kelimesinden çıkmışdır ve bu anlamı "bertaraf " etmek için y harfi eklenmiştir.
Denetaca ya da Güney Slaveycesi [kendilerince Dene Dháh (dil), ᑌᓀ ᒐ Dene Tha (halk); İngilizce South Slavey, Etchaottine]. Kanada'da Kuzeybatı Toprakları, Alberta ve Britanya Kolombiyası bölgelerinde konuşulur.
Bistcho şivesi [kendilerince Kegúnhtu; İngilizce Bistcho Lake dialect]
Assumption/Habay şivesi [kendilerince Xewónhte; İngilizce Assumption/Habay dialect]
Fort Vermilion/Eleshe şivesi [kendilerince Xewónste; İngilizce Fort Vermilion/Eleshe dialect]
Satuca ya da Kuzey Slaveycesi [kendilerince Sahtúot'ı̨nę Yatı̨ ᓴᑋᕲᖌᑎᑊᐠᓀᐠ ᔭᕱ; İngilizce North Slavey]. Kanada'da Kuzeybatı Toprakları bölgesinde konuşulur.
Kaşogotinece [kendilerince Káshogotine ᑲᑊᗱᑯᑎᑊᓀ; İngilizce Hare, Kawchodinne]. Ft. Goud Hope ve Colville Lake yörelerinde konuşulur.
Satugotinece [kendilerince Sahtúgotine ᓴᑋᕲᒼᑯᑎᑊᓀ; İngilizce Bear Lake or Bearlake, Satudene]. Ft. Franklin yöresinde konuşulur.
Şigotinece [kendilerince Shihgotine ᗰᑋᑯᑎᑊᓀ; İngilizce Mountain]. Ft. Norman ve Norman Wells (Tlegǫhlı̨) yörelerinde konuşulur.
Tlınçonca [kendilerince Tlı̨chǫ Yatiì; İngilizce Dogrib]. Kanada'da Kuzeybatı toprakları bölgesinde konuşulur.
Asıl Tlınçonca [İngilizce Dogrib proper]. Rae (Behchoko), Detah, Rae Lakes (Gameti), Lac la Martre (Whati) ve Snare Lake (Wekweeti) yörelerinde konuşulur.
Sarıbıçak Tlınçoncası [İngilizce Yellowknife dialect]. Yellowknife (Ndilo, Dettah) yöresinde konuşulur.
Denesulinece [kendilerince Dëne Sųliné; İngilizce Dene, Denesuline, Chipewyan]. Kanada'da Kuzeybatı Toprakları, Nunavut, Alberta ve Saskatchewan bölgelerinde konuşulur.
Tsetsautça [kendilerince Wetal·; İngilizce Tsetsaut, Wetalh]. Alaska ve Britanya Kolombiyası bölgelerinde konuşulurdu.
Tsutinaca [kendilerince Tsuutina; İngilizce Sarcee, Sarsi]. Kanada'da Alberta bölgesinde konuşulur.
Merkezi Britanya Kolombiyası Atabask dilleri [İngilizce Central British Columbia, Carrier-Chilkotin)
Dakel dilleri ya da lehçeleri [İngilizce Babine-Witsuwiten-Carrier, Dakelh (sensu lato)]. Kanada'da Britanya Kolombiyası bölgesinde konuşulur. Sekani Atabaskları ile birlikte Carrier Sekani Tribal Council idari birliğini oluştururlar.
Nadoten-Vetsuvetence [İngilizce Babine-Witsuwiten, Northern Carrier]
Nadotence [kendilerince Nadoten; İngilizce Babine]
Babine gölü şivesi [İngilizce Lake Babine]
Takla gölü şivesi [İngilizce Takla Lake]. Takla Lake First Nation kabilesi olarak Carrier Sekani Tribal Council idari birliğine bağlıdırlar.
Vetsuvetence [kendilerice Wetsuweten; İngilizce Witsuwiten, Wetsuweten). Wetsuweten First Nation adı altında Carrier Sekani Tribal Council idari birliğine bağlıdırlar.
Moricetown Hagwilget Wetsuweten Skin-Tayi Nee-Tahl-Buhn Dakelce ya da Asıl Dakel dilleri [kendilerince Dakelh, Yinka Déné, Yinka Whuten; İngilizce Dakelh dialects or languages]
Dakelce [kendilerince Dakelhghuni; İngilizce Dakelh, Carrier, Central Carrier, Nakalbun/Dzinghubun dialect, Stuart/Trembleur dialect, Stuart-Trembleur Lake dialect]. Tlazten Band, Nakaẕdli Band ve Yekooche Band kabilelerince konuşulur.
Güney Dakelcesi [kendilerince Dakelhghunek; İngilizce Southern Carrier]
Neçako Dakelcesi [İngilizce Nechakoh dialect, Fraser/Nechako dialect]
Lheidli şivesi [İngilizce Lheidli dialect]. Lheidli Tenneh kabilesince konuşulur.
S̠aikuẕ şivesi [İngilizce Saikuz or Stoney Creek dialect]. S̠aikuẕ First Nation (ya da eski adıyla Stoney Creek Band) kabilesince konuşulur.
Nadleh şivesi [İngilizce Nadleh dialect]. Nadleh Whuten Band kabilesince konuşulur.
Stelakoh şivesi [İngilizce Stelakoh dialect]. Stelakoh Band kabilesince konuşulur.
Tesetladak şivesi [İngilizce Tesetladak or Cheslatta dialect]. Cheslatta Band kabilesince konuşulur.
Blackwater Dakelcesi [İngilizce Blackwater dialect]
Lhtakoh şivesi [İngilizce Lhtakoh dialect]. Red Bluff Band kabilesince konuşulur.
Ndazko şivesi [İngilizce Ndazko or Nazko dialect]. Nazkoh Band kabilesince konuşulur.
Lhooskus şivesi [İngilizce Lhooskus or Kluskus dialect]. Kluskus Band kabilesince konuşulur.
Lhkacho şivesi [İngilizce Lhkacho or Ulkatcho dialect]. Ulkatcho Band kabilesince konuşulur.
Çilkotince [kendilerince Tsilhqoxtin; İngilizce Tsilhqotin, Chilkotin]. Kanada'da Britanya Kolombiyası bölgesinde konuşulur.
Nikolaca [kendilerince Stuwix, Similkameen, Stuichamukh; İngilizce Nicola]. Kanada'da Britanya Kolombiyası bölgesinde konuşulurdu. Şimdi ölü bir dildir.
Pasifik Atabask dilleri [İngilizce Pacific Coast Athabaskan; Rusça ]
Kwalhioqua-Tlatskanie [İngilizce Kwalhioqua-Clatskanie]. Kimileri Kuzey Atabask dillerinde sınıflandırır.
Kwalhioqua [İngilizce Kwalhioqua]. ABD'da Washington eyaletinde konuşulmuş.
Willapa Suwal Tlatskanie [İngilizce Clatskanie, Tlatskanie]. ABD'da Oregon eyaletinde konuşulmuş.
Oregon Atabask dilleri [İngilizce Oregon Athabaskan]
Umpqua Upper Umpqua Cow Creek Coquille-Tolowa (Tolowa-Galice) Tolowa-Chetco Tolowa (Smith River) Chetco Tututni-Coquille Tututni (Rogue River) Coquille (Upper Coquille, Mishikhwutmetunee) Galice-Applegate or Applegate-Galice
Dakubetede (Applegate) Taltushtuntede (Galice) Kwatami Kaliforniya Atabask dilleri [İngilizce California Athabaskan]
Hupa-Chilula Chilula-Whilkut Chilula Whilkut Hupa-Tsnungxwe Hupaca [kendilerince Na:tinixwe, Diningxine:wh; İngilizce Hupa, Hoopa]. ABD'nin Kaliforniya eyaletinde konuşulur.
Tsnungxwe Mattole-Wailaki Mattole (Mattole-Bear River) Mattole Bear River (Nekanni) Eel River dilleri
Kato (Cahto) Lassik Nongatl Sinkyone Northern Sinkyone (Lholankok Sinkyone) Southern Sinkyone (Shelter Cove Sinkyone) Wailaki Eel Wailaki
North Fork Wailaki
Pitch Wailaki
Güney Atabask dilleri [İngilizce Southern Athabaskan, Apachean; Rusça ]. Apaçi dilleri olarak da bilinir.
Ova Apaçi dilleri [İngilizce Plains Apachean]
Ova Apaçicesi [kendilerince Náʼįįsha; İngilizce Plains Apache, Kiowa Apache, Oklahoma Apache]. Konuşanı bir iki kişi olup Oklahoma'da Na-Dene olmayan Kiowa'lar arasında yaşarlar.
Navaho-Apaçi dilleri [İngilizce Navajo-Apache, Southwestern Apachean]
Doğu Apaçi dilleri [İngilizce Eastern Apachean]
Hikarilaca [kendilerince Abáachi mizaa; İngilizce Jicarilla, Jicarilla Apache]. New Mexico'nun kuzeyi ile Kolorado'nun güneyinde konuşulur.
Llanero Hoyero Lipanca [İngilizce Lipan, Lipan Apache]. New Mexico'nun doğusu ile Teksas'ın batısında konuşulur.
Batı Apaçi dilleri [İngilizce Western Apachean]
Meskalero-Çirikavaca [İngilizce Mescalero-Chiricahua]
Çirikavaca [İngilizce Chiricahua, Chiricahua Apache]. Arizona'nın güneyi ile New Mexico'nun güneybatısında konuşulur. Ünlü Apaçi kahramanı Geronimo'nun anadilidir.
Chiricahua Mimbreño Mogollon Meskaleroca [İngilizce Mescalero, Mescalero Apache]. New Mexico'nun orta bölgelerinde konuşulur.
Batı Apaçicesi [kendilerince Ndee biyatiʼ / Nnee biyatiʼ; İngilizce Western Apache, Coyotero]. Arizona'nın orta bölgelerinde konuşulur. Günümüzde Apaçi adı daha çok bu dili konuşanlar için kullanılmaktadır.
Cibecue Kuzey Tontocası [İngilizce Northern Tonto]
Güney Tontocası [İngilizce Southern Tonto]
San Carlos Tsézhiné (Arivaipa)
Pinal
Apache Peaks San Carlos proper White Mountain Navahoca [kendilerince Diné bizaad; İngilizce Navajo, Navaho'']. Arizona, New Mexico, Utah ve Kolorado eyaletlerinde konuşulur. Konuşanı en kalabalık Na-Dene dilidir.