Gezegenler arası ortam

Gezegenler arası ortam, Güneş Sistemini dolduran, gezegenler, asteroidler ve kuyrukluyıldızlar gibi Güneş Sistemi cisimleri içerisinden geçen materyaldir.
Bileşimi ve fiziksel özellikleri
Gezegenler arası ortam, Güneş Rüzgarlarından gelen gezegenler arası toz, kozmik ışınlar ve sıcak plazma içerir. Gezegenler arası ortamın sıcaklığı değişir. Asteroid kemeri içerisindeki toz parçacıklarının tipik sıcaklıkları, 2.2 AUda 200 Kdan (−73 C) 3.2 AUda 165 Kya (−108 C) kadar inebilir. Gezegenler arası ortamın yoğunluğu çok düşük ve Dünyanın etrafında yaklaşık olarak kübik santimetreye 5 parçacık kadardır; Güneşten uzaklaştıkça mesafenin karesi ile ters orantılı olarak azalır. Değişkendir, ve manyetik alanlar ve koronal kütle ejeksiyonları gibi olaylardan etkilenebilir. 100 parçacık/cm3e yükseğe kadar artabilir. Gezegenler arası ortam plazma olduğu için, basit bir gazdan ziyade plazmanın özelliklerini taşır; örneğin, elektriksel olarak iletken (Heliyosferik akım sarımından kaynaklanan) olan Güneşin manyetik alanı ile beraber taşınır, heliyopozda veya gezegensel manyetosfer ile temasa geçerek plazma çift katmanları oluşturur, ve alevlenme (auroralar gibi) gösterir. Gezegenler arası ortamdaki plazma aynı zamanda Güneşin manyetik alanının Dünyanın yörüngesi etrafında düşünülenden 100 kat daha fazla olmasına sebep olur. Eğer uzay bir vakum olsaydı, o zaman Güneşin 10−4 lük tesla manyetik dipeketininol alanı, mesafenin kübü oranında yaklaşık 10−11 tesla azalırdı. Fakat uydu gözlemleri bunun 10−9 tesla civarlarında kat daha fazla olduğunu göstermektedir. Manyetohidrodinamik (MHD) teorisi, iletken bir sıvının (ör: gezegenler arası medyum) bir manyetik alan içerisindeki hareketinin, manyetik alanları meydana getiren elektrik alanlarını tetiklediklerini, ve bu bakıma bir MHD dinamosu gibi davrandıklarını öngörür.
Gezegenler arası boşluğun içeriği
Güneş Sisteminin dış kenarı, solar rüzgar akışının ve yıldızlararası ortamın arasındaki huduttur. Bu hudut aynı zamanda heliyopoz olarak da bilinir ve Güneşten 110-160 astronomik birim katları olan keskince geçişleri vardır. Bu sebeple gezegenler arası ortam heliyopozda duran kabaca küresel hacmi doldurur.
Gezegenlerle etkileşimi
Gezegenler arası ortamın gezegenlerle nasıl etkileşime girdiği, bu gezegenlerin manyetik alanlar olup olmadığına bağlıdır. Ay gibi cisimlerin manyetik alanları yoktur ve güneş rüzgarı yüzeylerine direkt olarak hasar verir. Milyarlarca yıl önce aysal regolit, solar rüzgar parçacıklarının toplayıcısı olarak davrandı, ve sonuç olarak Ayın yüzeyinden olan taşlarla ilgili çalışmalar, solar rüzgar çalışmaları için değerli olabilir. Ayın yüzeyine hasar veren ve solar rüzgardan gelen yüksek enerjili parçacıklar, X-ışını dalgaboylarında hafifçe dalgalar yaymasına neden olur. Dünya ve Jüpiter gibi kendi manyetik alanları olan gezegenler, kendi manyetik alanlarının Güneşinkine daha üstün geldiği bir manyetosfere sahiptir. Bu, manyetosfer etrafında oluklanan solar rüzgarın akışını etkiler. Solar rüzgardan gelen materyaller manyetosfer içerisine sızabilir, bu da auroraya ve iyonize materyalle Van Allen Kemerlerinin yoğunluk kazanmasına sebep olur.
Gezegenler arası ortamın gözlemlenebilir fenomeni
Gezegenler arası ortam, Dünyadan gözlemlenebilen bazı etkilerden sorumludur. Zodiyaksal ışık, tutulum boyunca uzanan ve ufuğun yanında en parlak halini alan, bazen günbatımından sonra ve gün doğumundan önce ortaya çıkan hafif ışıkların oluşturduğu geniş bir banttır. Güneş ışığının, Güneş ve Dünya arasındaki gezegenler arası ortamda bulunan toz parçacıklarından sapmasından dolayı oluşur. Benzer bir etki de, Güneşin gökyüzündeki pozisyonunun tam zıddı olan yerde gözüken Gegenscheindır. Zodikyaksal ışıktan çok daha zayıftır ve Dünyanın yörüngesi etrafında bulunan toz parçacıklarının Güneş ışığını saptırmalarıyla oluşur.
Tarihçe
Gezegenler arası terimi ilk olarak 1691de bilim insanı Robert Boyleın baskısında kullanılmıştır: Hava, gezegenler arası boşluktaki ætherden ( veya vakum ) farklıdır Boyle Hist. Air. Uzayın, "aether" ile dolu olan bir vakum olduğu, veya sadece soğuk, karanlık bir vakum düşüncesi, 1950lere kadar devam etmiştir (aşağıya bakınız). 1898de, Amerikan astronom Charles Augustus Youngun yazısında: Gezegenler-arası uzay, bizim yapay olarak yapabileceğimiz her şeyden çok daha mükemmel solan bir vakumdur. (The Elements of Astronomy, Charles Augustus Young, 1898). Ve Akasofu: Güneşin intermittent bir şekilde parçacıksal dalgaları yaydığı gezegenler arası uzayın bir vakum olduğu düşüncesi, kuyruklu yılız kuyruklarının temeli hakkında (Güneş bütün atmosferini süpersonik hızda tüm yönlere doğru üfler) atıfta bulunan Ludwig Biermann (1951, 1953) tarafından radikal bir şekilde değiştirilmiştir. (Syun-Ichi Akasofu, Exploring the Secrets of the Aurora, 2002). Tufts Üniversitesi astronomi profesörü Kenneth R. Lang, 2000deki yazısında Yarım yüzyıl önce, birçok insan gezegenimizi, Güneşin etrafındaki soğuk, karanlık vakumda dönen yalnız bir küre olarak gözlerinde canlandırıyorlardı..