Merneptah Steli

Merneptah Dikilitaşı (veya İsrail Dikilitaşı, Merneptah Zafer Dikilitaşı), Antik Mısır kralı Merneptah (iktidar: MÖ 1213 - MÖ 1203) tarafından yazdırılan ve arka yüzündeki granit dikilitaşın Kral III. Amenhotep tarafından diktirildiği dikilitaştır. 1896'da, Mısır'ın Teb şehrinde Flinders Petrie tarafından keşfedilmiştir.
Bu dikilitaş, "İsrir"den (yani "İsrail") bahseden tek antik Mısır belgesi olması sebebiyle ün kazandı. Bu ayrıca, İsrailoğullarının varlığından bahseden en eski 2. bulgudur. Bu sebeple, çoğu uzman bu stel için "İsrail steli" de demektedir.
İsrail ve Kenan'dan bahsedilen yerler az olmakla birlikte genelde Merneptah'nın Libyalılara karşı yaptığı seferden söz edilir.
İçerik
Libu ve Meşveş Libyalıların ve onların Deniz Kavimlerinden olan müttefiklerine karşı kazanılan zaferin anısına yapılan siyah granit stelin son iki satırında, önceden Kenan'da aralarında Aşkelon, Gezer, Yanoam ve İsrail halklarının da bulunduğu birçok halka karşı kazanılan zafer aktarılmıştır.
Keşif
Dikilitaş, 1896'da, Flinders Petrie tarafından, Merneptah'ın Teb'deki ölüler tapınağının birinci avlusunda bulundu. Bu koleksiyon Kahire Mısır Müzesinde yer almakta olup kopya parçaları Karnak'ta bulunmuştur. Bu yeni bulunan stelin tercümesinde yardımcı olmak için Flinders Petrie, Alman filolog Wilhelm Spiegelberg'e danıştı. Metinin sonlarına doğru, Spegielbeg, Merenptah'ın zafere ulaştığı halkın adını bir sembol yüzünden çıkarmakta zorluk çekti -- "I. si. ri. ar?" Petrie anında fikir yürüttü: "İsrail!" Spiegelberg, bu tercümenin doğru olduğuna kanaat getirdi. Petrie, "din adamlarının nasıl hoşuna gitmez?" dedi. Aynı günün akşamında, akşam yemeğinde, buluşunun önemini farkına varan Petrie şunu söyledi:
Antik Mısır belgelerinde ilk defa "İsrail" adı geçmesi İngiltere gazetelerine manşet oldu.
Dikilitaşın yüksekliği 3.18 m, eni 1.63 m'dir. Metin genelde düzyazı olup, Mısır Yeni Krallığındaki diğer steller gibi şiirsel bitmektedir. Dikilitaştaki tarih "Yıl 5, Şemu'nun (yaz mevsimi) 3. ayı, gün 3'ü" (~MÖ 1209-1208) gösterip Merneptah'ın savaş zaferinin methedilmesiyle başlamaktadır.
İsrail'den söz ediliş
"İsrail Dikilitaşı" ismi yanıltıcı olabilmektedir çünkü İsrail ve Kenanla ilgili kısa bir bilgi mevcuttur. "İsrail"in bir sonraki doğrulanmış kanıtı MÖ 9. yüzyıla ait Meşa Dikilitaşı'nda bulunmaktadır.
İsrail'in diğer Kenan devletleriyle (Gezer, Yanoam ve Aşkelon) savaşı kaybetmesi sadece tek bir kıtada bahsedilirken Libya'ya karşı elde edilen zafer birden fazla kıtada yer almaktadır.
Merneptah'nın Kenan'a karşı yaptığı seferi anlatan satır şöyledir:
"Çöpleşip tohumsuzlaşmak", yenilmiş uluslar için kullanılan kalıplaşmış bir deyimdir. Buğday depolarının yok edildiği, ertesi yıl kıtlık çekileceği, dolayısıyla [düşman] ordularının Mısır'a karşı bir tehdit oluşturmayacağı anlamına gelmektedir.
Dikilitaştan anlaşıldığına göre, "İsrail" bu aşamada halk veya kavimler topluluğu olup bir krallık veya şehir devleti değildir çünkü hiyeroglifte "ülke" yerine "yabancı halk" kullanılmaktadır.
İsrail'in yanı sıra yenilen halklar olan Aşkelon, Gezer ve Yanoam için yabancıları simgeleyen "değnek" ve ülkeyi simgeleyen "üç tepeli dağ" hiyeroglifi kullanılmıştır yani bu üç ulus birer şehir devletiydi; İsrail için ise yabancıları simgeleyen "değnek"in yanında halkı simgeleyen üç çubuk üzerinde bir erkek ve bir kadın hiyeroglifi kullanılmıştır. Bu simgeler topluluğu Mısırlılar tarafından bir devlete bağlı olmayan göçebe kavimler için kullanılır, bu da, İsrail'in zamanında bir devlete bağlı olmayan yarı göçebe veya kırsal kesim halkı olduğunu göstermektedir.
Diğer tercümeler
"I. si. ri. ar"ın anlamının çoğu uzmanca "İsrail" olduğu düşünülmekle birlikte buna alternatif görüşler de mevcuttur. "İsrail" dışındaki görüşler içinde en sık tabir gören Yizreil veya Yizreil Vadisi'dir, bu, bazı tarihçiler arasında, Stel 1896'da bulunduğundan beri tartışma konusudur. Bazı uzmanlar ise bahsi geçen şeyin bir yer olmayıp Mısır içindeki zülüflü Libyalılar olduğunu savunur.
Tarihçi Philip R. Davies'in 2008'de dediğine göre: "Merneptah'ın tarihleri olan MÖ 1213-1203'ün ve MÖ 13. yüzyılda Filistin topraklarındaki "İsrail" tercümesinin doğru olduğunu farzedelim. (Muhtemelen doğru olan) İsrail kelimesi bir yerden ziyade bir halkı temsil etmektedir. Bu durum, tercümenin "Yizreil" olma ihtimalini aza indirgiyor - hem İbranice "s" ve "z" harflerinin Mısır harflerinde aynı harfle gösterilmesi sebebiyle, hem de "Yizreil" kelimesinin içinde "tohum" anlamı olduğundan, bu yazı Semitik dilli bir halka cinas ediyor. Bu ayrıca, Merneptah'ın, yüksek tepelerden ziyade Yizreil düzlüklerinde savaşmayı tercih etmesinden kaynaklanıyor olabilir."
Merneptah'ın seferi
Merneptah'ın Kenan'a sefer düzenleyip düzenlemediği konusunda anlaşmazlık söz konusudur. Fazla detay verilmediğinden, sonradan Asurlular'ın belgelerinde de görüldüğü gibi yenilgilerden bahsedilmemiş olabilir. Bu görüşün belli bir oranda ağırlığı vardır; şöyle ki, Merneptah'tan önce gelen II. Ramses, Kadeş Savaşıyla Levant bölgesini kati bir şekilde kontrolü altına almıştı, bu durum, Merneptah'ın bölgeyi tekrar fethetmesini garip kılmaktadır - buna sunulabilecek tek açıklama, Kenan'da bir ayaklanma çıkmış olması, ve Mısır'ın otoritesini tekrar kurduğudur. Bu açıklama, Merneptah'ın Kenan üzerinde kurduğu kontrol ile ilgili bilgiler içinde tutarsızlık oluşturmaktadır.
Şasu ile bağlantı
Kanadalı Mısırbilimci Donald Redford, Mısırlılar için "İsrail", Bedevi-vari göçebeler olan "Şasu"ların bir parçası olduğunu belirtir ve buna kanıt olarak III. Amenhotep döneminde Soleb tapınağında geçen "Şasu topraklarında Yhv" deyişini sunar. "Yhv", Yahudiler tarafından kullanılan Tanrı'nın isimlerinden biridir.
Bu iddia pek ilgi görmemektedir çünkü Merneptah Dikilitaşı'nda İsrailoğullarından Şasu olarak bahsedilmeyip; Aşkelon, Gezer ve Yanoam kalelerini koruyan Kenanlılarla aynı şekilde giyindikleri ve aynı saç tarzına sahip oldukları gösterilmiştir.
İsrail'den söz etmenin önemi
Güney Adventist Üniversitesi Kazıbilim Enstitüsü Başkanı Michael G. Hasel, İsrail'in MÖ 13. yüzyılın sonlarında Kenan'da önemli sayılabilecek politik gücün olduğunu savunur:
Tel Aviv Üniversitesi Kazıbilim Fakültesi Profesörü Zeev Herzog, İsrail'in bu dönemde güçlü olduğunu gösteren kazıbilimsel bir kanıtın olmadığını, halkın bir "toplumsal grup" olduğunu 29 Ekim 1999 tarihli "Deconstructing the Walls of Jericho" (Eriha'nın Duvarlarını Yıkmak) makalesinde aktarır:
Harvard Semitic Museum'da (Harvırt Yahudi Müzesi) bu dikilitaşın bir kopyası bulunmaktadır.